Ҡомарлы уйын

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.4</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ҡомарлы уйын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6821</id>
    <revision>
      <id>1298300</id>
      <parentid>1287622</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T08:37:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Surajr7</username>
        <id>47903</id>
      </contributor>
      <origin>1298300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53374" sha1="69wbonocry7555y891xibb8l4ducsqs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡомарлы уйын''' ({{Lang-fr|jeu de hasard}} &lt;small&gt;{{Comment|букв.|буквально}}&lt;/small&gt; «осраҡ уйыны»; [[Урыҫ революцияһы|революцияға тиклем]] Рәсәйҙә «азардный уйын», тип яҙылған {{Lang-ru2|азардовать}} «тәүәккәлләргә» тигән [[Архаизмдар|архаизмдан]]) — [[аҡса]] йәки башҡа матди ҡиммәттәр отоу менән бәйле отош [[Уйын|уйыны,]] был уйында отош тулыһынса йәки күбеһенсә уйынсыларҙың оҫталығына түгел, ә осраҡҡа бәйле, һәм ҡыҙыҡһыныу уйын процесына түгел, ә уның һөҙөмтәһенә йүнәлтелгән&lt;ref name=&quot;Люблинский&quot;&gt;''[[Люблинский, Павел Исаакович|Люблинский П. И.]]'' «Азартная игра» // [[Большая советская энциклопедия]], 1 издание, — М.: [[Советская энциклопедия]], 1926, Т. 1, С. 635—638&lt;/ref&gt;.

== Теоретик үҙенсәлектәре ==
Хәйер, һәр айырым ҡомарлы уйын һөҙөмтәһе осраҡлыҡҡа бәйле булғанлыҡтан, һөҙөмтәлә оҙайлы сериялы уйындар ниндәйҙер [[Статистика|статистик законлылыҡтарға]]&lt;ref name=&quot;Люблинский&quot;&gt;''[[Люблинский, Павел Исаакович|Люблинский П. И.]]'' «Азартная игра» // [[Большая советская энциклопедия]], 1 издание, — М.: [[Советская энциклопедия]], 1926, Т. 1, С. 635—638&lt;/ref&gt; буйһона.
Рулеткалар һәм башҡа уйын йорттарын тотоусылар, уйын бер төрлө алдау менән оҙатылмаһа ла, оҙайлы уйындар барышында отошта ҡала. Был уйындың үҙенең шарттары менән билдәләнә. Мәҫәлән, рулеткала, тәгәрмәстә берҙән алып өскә тиклем йәшел сектор 0 (зеро) булғанлыҡтан, ҡыҙыл йәки ҡара 50%-тан кәмерәк төшөү шансына эйә.

Уйын «ғәҙел» йәки «зыянһыҙ, хәтер ҡалдырмаҫлыҡ», йәғни бөтә яҡтарға ла отош мөмкинлегенә бөтөнләй бер төрлө өмөт бирерлек шарттар урынлаштырыу һымаҡ, уйын үткәргәндә, күп һанлы ҡабатлауҙарҙың бер яҡҡа күпмелер отош тәьмин итеүе [[ихтималлыҡ теорияһы]]&lt;ref name=&quot;Люблинский&quot;&gt;''[[Люблинский, Павел Исаакович|Люблинский П. И.]]'' «Азартная игра» // [[Большая советская энциклопедия]], 1 издание, — М.: [[Советская энциклопедия]], 1926, Т. 1, С. 635—638&lt;/ref&gt; өлкәһенә ҡараған математик тикшеренеү предметын тәшкил итә.

== Тарихы ==
[[Файл:Mirage_Casino.JPG|мини|Лас-Вегаста казино]]
[[Файл:Casino_slots2.jpg|мини|Казинола уйын автоматтары залы]]
Бөтөн донъялағы кеүек, [[Һиндостан тарихы|Боронғо Һиндостанда]] һөйәктәр менән уйын билдәле булған. Веда гимндары йыйынтығы&quot;[[Ригведа]]&lt;nowiki/&gt;&quot; поэмаһында ҡомарлы уйындар менән мауығыуҙы иҫкәртеү кеүек яңғыраған «Уйынсы ялыуы» бар: «Һөйәк менән уйнама, ә үҙ бураҙнаңды һөр! Үҙ милкеңдә ләззәт тап һәм уны юғары баһала! Үҙ малыңды һәм үҙ ҡатыныңды ҡара, ерәнес уйынсы!». «Бхавишья-пурана» китабында ҡомарлы уйын менән бәйле хикәйә бар: ниндәйҙер бер принц, һөйәк менән уйнап, бөтә нәмәһенән, шул иҫәптән, ҡатынынан мәхрүм ҡалған. «[[Маһабһаратам]]&lt;nowiki/&gt;» эпосы, һөйәк менән уйынды ҡомарлы уйын тип атаһа ла, шулай ҙа уны бик ентекләп тасуирлай.

Боронғо гректарҙың, бигерәк тә коринфяндарҙың, һөйәк менән ҡомарлы уйынына мөкиббән китеүе тураһында мәғлүмәт бар. Тик Спартала ғына ҡомарлы уйын бөтөнләй ҡыуылған була&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Азартные игры}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ [[боронғо грек мифологияһы]]нда ла ҡомарлы уйын иҫкә алына. Грек легендаһына ярашлы, [[Троя]] ҡалаһын ҡамау ваҡытында эстәре бошҡан һалдаттарҙың күңелен асыу маҡсатында, Паламедей һөйәк уйындары тәҡдим итә. Грек биографы [[Плутарх]] һөйәк менән уйындарҙы мөкиббән китеп уйнаған фарсы батшабикәһе Парисатис тураһында телгә ала.

Боронғо рим хоҡуғы, ҡомарлы уйындарҙың рухи тарҡатыу йоғонтоһон тулыһынса тойомлап, уларға ҡәтғи ҡарар ҡабул итә: тыйылған уйындарҙа аҡсаға отолған (''alea'' дәрәжәһендә тип атала [[Рим|Римдә]] рөхсәт ителгәненән айырмалы рәүештә, ''ludi, qui virtutis causa piunt'') тыйылған уйында отолған уйынсы аҡсаларын кире алыу талабын ҡуя алған.&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Азартные игры}}&lt;/ref&gt;.

Ҡомарлы уйындар германдарҙа ғәҙәттән тыш таралған була. Боронғо гермалы мөлкәтен генә түгел, үҙенең иркен йәшәү хоҡуғын да юғалтҡан: уйында отолған һәм түләрлнк бер нәмәәһе лә булмаған кешене ҡоллоҡҡа һатҡандар. XIII йөҙйыллыҡта уҡ законлы сикләүҙәр барлыҡҡа килһә лә, ә XIV быуатта, бөтә урындағы кеүек, Германияла ла, уйын өйҙәрен (тәүләп Италияла, XII йөҙйыллыҡта) тыя башлайҙар; әммә иң яңы заманға тиклем бәләкәй герман дәүләттәрендә рулеткалар һәм башҡа вертептар кеүек уйын өйҙәренә түҙеп кенә ҡарау түгел, улар урта хәлле казначействоларға ла байтаҡ һалым түләгәнлектән, хатта хөкүмәт тарафынан дәртләндерелгән. [[Пруссия]]ның юғары күтәрелеүендә һәм Германияны берләштереү дәүерендә был өлкәлә ҙур полиция реформаһы тормошҡа ашырыла — герман ерҙәрендә уйын өйҙәре юҡҡа сығарыла. [[1868 йыл]]дың 1 июлендә уйын өйҙәрен ябыу тураһында законына һәм артабан Германияның бер дөйөм законға буйһоноп берләштерелеүенә тиклем, Германия үҙенең пользовалась печальною известностью благодаря своим игорным домам в [[Баден-Баден]]дағы, Бад-Доберандағы, Бад-Эмстағы, [[Висбаден]]дағы, [[Гамбург]] һ. б. уйын өйҙәре менән аяныслы танылыуы мнән дан тота ине&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

Сығанаҡтарҙан белгән мәғлүмәттән сығып фекер йөрөткәндә, боронғо замандарҙан ҡомарлы уйындар пари һәм һөйәк ташлау төрөндә генә таралған була. 1423 йыл тирәһендә ағас һәм баҡырға гравировкалау сәнғәәте барлыҡҡа килгәндән һуң, в [[Испания]]ла һәм [[Германия]]ла рәссамдар күрәҙәлек итеү маҡсаттары өсөн, һуңынан бағымсылыҡҡа нигеҙләнгән уйын ҡоралы булараҡ, йәғни ҡомарлы уйындар өсөн, уйын кәрттәре әҙерләй башлай. Тәүге әҙер, кәрт уйыны, ҡараңғы элементтарҙың һөнәре булараҡ, оҫта алдау формаһы булып хеҙмәт итә, һәм 1494 йылда уҡ кәрт хәйләләп уйнаусыларының (шулерҙар) алдаҡ алымдарын фашлаған ''«Liber vagatorum»'' трактат баҫылып сыға. Уйын притондарҙа, кабачоктарҙа ойошторолған, һәм 1541 йылда [[Англия]]ла уйын притондарны эҙәрлекләү тураһында беренсе закон сығарыла. Әлегә тиклем инглиз дөйөм хоҡуғы буйынса уйын өйҙәрен тотоусылар, «дөйөм зыянлы эш ойоштороусылар ({{lang-en|common nuisance}}), байтаҡ юлдан яҙған бәйелһеҙ кешеләрҙе бер урынға йыйып, кәйеф-сафа ҡороп күңел аҙҙырыусылар» тип атала&lt;ref name=&quot;Люблинский&quot; /&gt;.

Әммә, яйлап, ҡомарлы уйындар һарайҙа һәм юғары ҡатлам кешеләрендә лә тарала. Был уйындарҙың ныҡ үҫешкән мәле Францияла Людовик XIII һәм XIV осоронда була, шул уҡ ваҡытта был уйындар менән бергә, хәйләләү, алдау тарала, һәм юғары йәмғиәттең билдәле бай шәхестәре лә оятсылыҡ күрә, фашлана. Людовик һарайынан ҡомарлы уйындар модаһы Европаның башҡа һарайҙарына ла күсә (бөгөнгө көнгә тиклем ҡомарлы уйындарҙың күпселеге үҙҙәренең француз атамаларын һаҡлаған), һәм ҡомарлы уйын дворяндар яратҡан шөғөлгә әүерелә. XVIII быуат аҙағы буржуазияһы, йәмғиәттә үҙенең йоғонтоһон нығытып, шулай уҡ «дворян модаһын» өйрәнергә ашыға, әммә буржуазия араһында ҡомарлы уйындарҙың таралыуы XIX быуаттың 30—40-сы йылдарынан ғына һиҙелерлек күләмгә етә (Германияла һәм Рәсәййҙә тағы ла һуңыраҡ). Ишектәре бөтә кешегә лә асыҡ булған ҙур уйын йорттары төҙөлгәндән һуң ғына, ҡомарлы уйында төрлө синыфтарҙың нивелировкаһы мөмкин була. Уға саҡлы ҡомарлы уйын үҙенең синыфы даирәһенән тыш уйналғанда ғына, ғәйепкә алырлыҡ булған&lt;ref name=&quot;Люблинский&quot; /&gt;.

XIX быуаттан башлап Рәсәйҙә барлыҡҡа килгән уйын «клубтары» киҫкен ҡатлам-синыф характерлы булған («Инглиз»—юғары ҡатлам өсөн, «Сауҙагәрҙәр өсөн», «Приказчиктар өсөн» һ. б.)&lt;ref name=&quot;Люблинский&quot; /&gt;.

== Бәйлелек ==
{{Main|Лудомания}}
Ҡомарлы уйындарға бәйлелек кешене психологик буйһоноуға — лудомания торошона килтерә. Бындай бәйлелек йәмғиәттә социаль-ижтимағи ҙа, медицина мәсьәләләрен дә килтереп сығарыуы мөмкин. Мөмкин булған хәүеф факторҙарының береһе булып шәхси үҙенсәлектәр: эмоциональ үҙгәреүсәнлек, үҙ-үҙеңде контролдә тотоуҙың кәмеүе тора.

Бәйлелек тәртибе депрессив ҡаҡшау менән оҙатыла. Тикшеренеүселәр аңдың үҙгәрешле торошо билдәләрен, атап әйткәндә, уйынға мөкиббән китеү менән бер үк ваҡытта бөтә иғтибарын уйынға ғына туплап (концентрация), тирә-яҡ ысынбарлыҡтан ситләшеүҙе күҙәтә.

Мәскәүҙә уйын автоматтары уйындарына патологик бәйлелек арҡаһында мөрәжәғәәт иткән 96 кешене тикшергәндә, 15 осраҡта үҙ-үҙенә ҡул һалыу тураһында уйлау, 36 осраҡта — астеник ҡаҡшау күҙәтелгән&lt;ref&gt;{{статья|автор=Малыгин В. Л., Хвостиков Г. С., Малыгин Я. В.|заглавие=Особенности характерологических свойств патологических азартных игроков и психопатологические феномены, сопровождающие азартную игру|ссылка=http://nauka-pedagogika.com/psihologiya-19-00-04/dissertaciya-osobennosti-lichnostno-harakterologicheskih-svoystv-i-kliniko-psihopatologicheskih-narusheniy-u-lits-s-patologicheskoy-za|издание=Прикладные информационные аспекты медицины|издательство=Воронежская государственная медицинская академия им. Н. Н. Бурденко|год=2007|выпуск=10|страницы=135—141|issn=2070-9277}}&lt;/ref&gt;.

== Ҡомарлы уйындарға мөнәсәбәт ==
Саманан тыш уйын ҡомары арҡаһында икенсе дәрәжәле күренештәр менән көрәш элекке замандарҙан бирле донъяның бөтә илдәрендә лә хакимиәт һәм енәйәти сәйәсәт мәсьәләләренең береһе булып тора. Йәмғиәти зыянлы яҡтары халыҡта хеҙмәт түкмәй килем алып байыуға ынтылыуға ҡайтып ҡала, әммә йыш ҡына бәйлелеккә һәм ярлылыҡҡа алып килеү эҙемтәһенә эйә; кеше хаҡына инеп байығыу ҡыҙыҡһыныуына, аҡсаның өҫкә сығыуы һәм әрәм-шәрәм булыуына, үҙләштерелеүгә; уйын алдашыуы үҫешенә, кеше хаҡын ашап йәшәүселәр һанының артыуына килтерә&lt;ref name=&quot;Люблинский&quot; /&gt;. Ҡомарлы уйындар процесы формалашҡан йөкләмәләр менән (законһыҙ ылыҡтырыу йәки уйынға мәжбүр итеү осрағынан башҡа), дәғүә йәки юллау хоҡуғы менән һаҡланмаған, күпселек осраҡта натураль йөкләмәләргә генә ҡайтып ҡала&lt;ref&gt;{{БРЭ|Игры и пари|id=1999950}}&lt;/ref&gt;.

Ҡомарлы характерҙа булһа ла, бөгөнгө көндә [[покер]] законлы тәртиптә күп кенә илдәрҙә рәсми спорт төрө тип танылған. Нью-Йорк Федераль суды покер «һөҙөмтәгә оҫталыҡ өҫтөнлөклө йоғонто яһаған» уйын тип таныны&lt;ref&gt;[http://newspoker.ru/poker_law/federalnyj-sudya-priznal-poker-igroj-masterstva.html Федеральный судья признал покер игрой мастерства]&lt;/ref&gt;. Спорт бриджы Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан рәсми рәүештә спорт төрө тип танылды һәм Пекин ҡалаһында үткән 2008 йылғы Бөтә донъя интеллектуаль уйындар программаһына индерелде.

=== Рәсәйҙә ===
Рәсәйҙә элек-электән күп кенә ҡомарлы уйындар билдәле булған, шуларҙан уйын кәрттәрен һәәм зернде руханиҙар ҙа, воеводаларға был уйынсыларҙы күҙәтеү аҫтына алырға ҡушҡан хөкүмәт тә эҙәрлекләгән. XVII быуаттағы воеводалар наказдарынанкәрт һәм зернь уйынсыларын ҡамсы менән һуҡтырғандар, ә кәрт менән зернде тартып алырға һәм яндырыыыырға ҡушылған&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

[[Пётр I]] осоронда тәү сиратта хәрбиҙәргә кәрт һәм аҡсаға һөйәк уйнау ҡәтғи тыйылған була (Артиллерия хәрби уставы § 59; Диңгеҙ уставы, IV китап, гл. I, §§ 15, 19), ә һуңғараҡ тыйыу барыһына ла таралған: аҡсаға уйнау тыйыла, өсләтә штраф ҡаралған (указ № 3127, 17.12.1717 йыл)&lt;ref name=&quot;указ Петра I 17 (28) декабря 1717&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nlr.ru/e-res/law_r/coll.php?part=22|title=3127.—Декабря 15. Именный.— О запрещеніи носить пряденое и волоченое золото и серебро покупать оное и играть въ деньги. }}{{сс3|17.12.1717}} года&lt;/ref&gt;. Был күрһәтмә императрица Анна Иоанновна идараһы осоронда 1733 йылдың 23 ғинуарында раҫланған: «партикуляр һәм ирекле өйҙәргә йыйылып, бер кем дә аҡсаға, ваҡ-төйәк мөлкәткә, хужалыҡтарға һәм ауылдарға һәм кешеләргә һис тә уйнамаҫҡа». Полиция күҙәтергә тейеш булһа, штрафтың өстән бер өлөшө ошаҡсыға тәғәйенләнә (№ 6313). Шуның менән һаман да киңерәк тарала барған уйынға ҡаршы торорға уйлағандарҙыр, әммә, күрәһең, бушҡа: был күрһәтмә бер туҡтауһыҙ ҡабатланған (№ 9380, 10714). Фәҡәт Елизавета Петровна идара иткән йылдар һуңыында (1761 йылдың 16 июне) законда тыйылған ҡомарлы уйындар менән рөхсәт ителгән коммерция уйындары араһында айырма яһалған: «танылған дворян йорттарында уйынды ҡулланыу рөхсәт ителә; бары тик аҙ аҡса суммаһына ғына, отош өсөн түгел, әммә ваҡыт үткәәреү маҡсатында ғына» (№ 11275)&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

Императрица [[Екатерина II]] осоронда башта ҡомарлы уйындарҙы ғөмүмән тыйыу тураһында раҫлауҙар сығарылған (№ 11877, 12263, 12560), кәрт бурыстарының дөрөҫ булмауы һәм уйын отошо өсөн үтескә биреүселәргә аҡса ҡайтарыуҙан баш тартыу тураһында (№ 12593, 13677), ә &quot;Устав благочиния&quot;ла ([[1781 йыл]]) ҡарар ителгән: ''«игры домашния и игрища, поелику в оныя не входит беззаконие или противное узаконению, полиции не запрещает; в запрещённой же игре смотреть на намерение, с каким играли, и обстоятельства. Буде игра игроку служила забавою или отдохновением посреди своей семьи и с друзьями, и игра не запрещена, то вины нет; буде же игра игроку служит единственным упражнением и промыслом, или дом, в коем происходила игра, открыт день и ночь для всех людей без разбора, и что тут же и оттого происходит прибыток запрещенный, то о том исследовав, учинить по законам. Просьба же и иск о долге по игре да уничтожится»'' (Уст. благ. § 67)&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

Император [[Александр I]] тәхеткә ултырғандан һуң, хөкүмөт әүҙем рәүештә ҡомарлы уйындарҙы эҙәрлекләй. 1801 йылда Петербург һәм 1806 йылда Мәскәү хәрби генерал-губернаторҙарына ҡомарлы уйынсылар артынан ныҡ күҙәтеү ойошторорға, ғәйеплеләрҙе судҡа бирергә һәм исемдәрен императорҙың үҙенә еткерергә ҡушыла (№ 19938, 22107). Император Александр I ооро положениеларын һәм екатерина дәүере «Устав благочиния» ҡарарҙары үҙгәртеүһеҙ Рәсәйҙә 1917 йылға тиклем ҡулланылған «Устав о предупреждении и пресечении преступлений» (ст. 444—449, т. XIV) тигән документҡа күсерелгән. Закон, рөхсәт ителмәгән ҡомарлы уйындарҙан башҡа, коммерция уйындарын таныған. Ҡомарлы уйындарҙы булдырмау, уйын йорттарын табыу һәм уларҙы ойоштороусыларҙы һәм унда ҡатнашыусыларҙы суд менән эҙәрлекләүҙе башҡарыусы полиция органдары яуаплылығына һалырға. Полиция уйын ҡоралын, ваҡытын, урынын, ҡатнашыусыларын, маҡсатын һәм хәл-ниәтен асыҡларға тейеш. Закон, юҡ-бар үпкәләүҙәр һәм тынысһыҙланыуҙар булмаһын өсөн, полицияға һаҡлыҡ менән эш итергә ҡуша&quot;. Мәскәүҙә тотализаторҙар 1889 йылда мәскәү генерал-губернаторы күрһәтмәәһе менән тыйылған була&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

Совет хоҡуғы, яңы иҡтисади сәйәсәткә тиклемге осорҙа төрлө ҡомарлы уйындар, спекулятив байығыу төрө булараҡ, ҡәтғи тыйыла. 1917 йылдың 24 ноябрендә Петроград Хәрби-Революцион Комитетының бөтә уйын клубтарын һәм притондарын ябыу тураһында ҡарар сыға. Әммә большевиктар уйын бизнесына ҡаршы етди көрәш алып бармай, һәм ул йәшерен рәүештә йәшәгән. Петроград Хеҙмәт Коммунаһының Комиссарҙар Советыы 1918 йылдың яҙында М. И. Калининдың Петроградтағы уйын йорттарын легалләштереү һәм һалым һалыу (килемдәренән 10-30 %) тәҡдимен тикшерә һәм кире ҡаға&lt;ref name=&quot;Тарасов&quot;&gt;[http://statehistory.ru/973/Azartnye-igry-v-Sovetskom-Soyuze/ ''Олег Тарасов'' «Азартные игры в Советском Союзе»] (23.07.2010)&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]дың 9 ноябренән Хеҙмәт Советы һәм РСФСР Оборонаһы&lt;ref name=&quot;Тарасов&quot; /&gt; башҡарма комитеттарҙың айырым рөхсәте концессион башланғыс менән уйын йорттарында түләүле «ҡомарлы булмаған уйындар»ҙы ойоштороу&lt;ref name=&quot;Люблинский&quot; /&gt;, шулай уҡ уйын кәрттәрен һатыу рөхсәт ителә&lt;ref name=&quot;Тарасов&quot; /&gt;. 1923 йылдың ахырынан, петроград эшселәренең буш ваҡытын үткәреүе н һәм шуның менән бәйййле негатив күренештәрҙе социологик тикшеренеүҙәр менән бәйле, ҡалаларҙағы «йоҡо райондарында» казиноларҙы, лото уйыны залдарын һ.б. уйын йорттарын ябыу кампанияһы башлана. Бының өсөн самогонға, кокаинға һәм ҡомарлы уйындарға ҡаршы көрәш буйынса махсус комиссия йошторола. 1928 йылдың майында Халыҡ Комиссарҙары Советы бөтә ерҙә лә уйын йорттарын тыя, ә Уголовный кодексҡа 201-се статья өҫтәлә: ҡомарлы уйындар ойоштороусыларға төрмәгә оҙайлы срокка ябылып ҡуйыу янай&lt;ref name=&quot;Тарасов&quot; /&gt;. Ҡомарлы уйындарға яҡын лотереялар һәм ипподромдарҙағы тотализаторҙар ғына рөхсәт ителә, был ситуация СССР-ҙа даими һаҡлана. 1976 йылда башланған дәүләт «Спортлото» лотереяһы иң популяр була һәм ул килтергән бөтә килем портты финаслауға, шул иҫәптән 1980 йылда үткән Мәскәү Олимпиадаһын финанслауға тотонола. 1940 йылдан 1973 йылға тиклем шулай уҡ Ригала таралған бриджды ла спорт төрөнә индергәндәр, бридж буйынса хатта халыҡ-ара турнирҙар ҙа үткәрелгән, әммә һуңғараҡ бридж, &quot;Коммунизм төҙөүселәрҙеү әхлаҡ кодексына тап килмәй тип, тыйылған&lt;ref name=&quot;Тарасов&quot; /&gt;.

1988 йылда «Интурист» ҡунаҡханаларында, сит ил туристары күңел асһын өсөн, 200-ҙән ашыу уйын автоматы ҡуйыу рөхсәт ителә. 1989 йылдың яҙында [[Таллин]]да беренсе казино асыла, ә августа казино Мәскәү ҡалаһындағы «Савой» ҡунаҡханаһында ла эшләй башлай&lt;ref&gt;[http://www.casinojack.ru/casino-games/istoriya-azartnih-igr-rossiya.html История азартных игр в России на casinojack.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204213100/http://www.casinojack.ru/casino-games/istoriya-azartnih-igr-rossiya.html |date=2022-12-04 }}/* В России */&lt;/ref&gt;.

1990 йылдан, СССР тарҡалыу менән, казино һәм уйын автоматтары залдары Рәсәйҙә сикләнмәгән һанда барлыҡҡа килә.

2006 йылда Рәсәйҙең бөтә территорияһында&lt;ref&gt;[http://ria.ru/trend/closing_casino_30062009/#ixzz3MjOOq7A3 Закрытие казино в России]&lt;/ref&gt;, илдең иң ҙур ҡалаларынан алыҫ урынлашҡан дүрт &quot;Уйын зонаһы&quot;нан башҡа, казино һәм уйын учреждениелары ойоштороуҙы тыйған закон ҡабул ителә. Бына ошо төбәктәр:
[[Алтай крайы]], [[Краснодар крайы]] һәм [[Ростов өлкәһе]] сиге, [[Калининград өлкәһе]], Приморье;
Ҡырым Рәсәй Российской Федерацияһына 2014 йылда ҡабат ҡушылғандан һуң, [[Ҡырым]] ярымутрауы территорияһында ла уйын зонаһын ойоштороу тәҡдим ителә&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/economics/12/11/2014/5463385fcbb20f0c73ca938d Власти Крыма предложили перенести игорную зону из Ялты в Евпаторию]&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың 1 июленән Рәсәйҙә ҡомапрлы уйындар рәсми рәүештә тыйыла. Шуға ҡарамаҫтан, уйын йорттарының бер өлөшө «электрон лотереялар», интернет-кафе һәм компьютер клубтары «пәрҙә»һе аҫтында йәшерен эшләүен дауам итә&lt;ref name=&quot;Тарасов&quot; /&gt;.

Рәсәй Федерацияһының заманса закондарына ярашлы, ҡомарлы уйын — «эш итеүҙә мөмкин булған ике варианттың береһен, нәтижәһе икеле йәки насар һөҙөмтә биреү ихтималлығына ҡарамай, һайлау, уйында ҡатнашыусы ике йәки бер нисә кешенең үҙ-ара ризалығы буйынса килешеүе йәки бындай килешеүҙең бер нисә ҡатнашыусыһының ҡомарлы уйынды ойоштороусы ҡағиҙәләре буйынса килешеп уйнауы»&lt;ref&gt;Федеральный закон Российской Федерации от 29 декабря 2006 г. N 244-ФЗ [http://www.rg.ru/2006/12/31/azart-dok.html О государственном регулировании деятельности по организации и проведению азартных игр и о внесении изменений в некоторые законодательные акты Российской Федерации]&lt;/ref&gt;.

Йыш ҡына Рәсәйҙәге ҡомарлы уйындарға дәүләт лотереяларын да индерәләр. Был дөрөҫ түгел.
Лотереяла отош приз фонды ярҙамында уны үткәрер алдынан туплана. Ҡомарлы уйында — ҡатнашыусыларҙың аҡсаһы иҫәбенә уйын барышында отош йыйыла. Бынан башҡа, лотерея отошо лотерея билетында (йә башҡа документта) күрһәтелгән урында бирелә. Ҡомарлы уйын осрағында отош уйынды үткәргән урында бирелә. &lt;br&gt;
«Лотереялар тураһында» федераль законына&lt;ref&gt;[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_156901/ Федеральный закон от 11.11.2003 N 138-ФЗ]&lt;/ref&gt; 2014 йылдың 1 июленән дәүләт лотереяларынан башҡа теләһә ниндәй лотереяларҙың эшмәкәрлеге туҡтатылырға тейеш тигән төҙәтмәләр индерелде.

{{см. также|Игорный бизнес в России}}

=== АҠШ-та ===
Тарихсылар Лиза Моррис һәм Алан Блок «1840-сы йылдарға тиклем уйын бизнесы [[Миссисипи]] һәм [[Огайо]] йылғалары һәм шулай уҡ Бөйөк күлдәр буйлап йөрөгән пароходтарҙа ойошторолған». Һуңынан, тыйыуҙарға ҡарамаҫтан — ә бәлки шул тыйыу эҙемтәһе булараҡ — йәшерен уйын бизнесы ҡоро ерҙә лә сәскә атҡан, һәм шуның һөҙөмтәһе булып «аяныслы билдәлелек алған бер нисә „криминаль ҡала“ барлыҡҡа килгән».

Лотереялар иһә, улар Иҫке Донъяла ла билдәле булған. Королева [[Елизавета I]] [1569 йылда махсус грамота баҫтырып беренсе инглиз лотереяһын үткәрергә рөхсәт бирә. Һуңыраҡ, Англияның Америка колнияларында ла һәм шулай уҡ Иҫке Донъяла ла лотереяларҙы ирекле рекламалағандар һәм үҙ иректәре менән дөйөм халыҡ ҡаҙнаһын тулыландырыу сараһы тип иҫәпләгәндәр. Әммә, лотерея мәсьәләһе буйынса регуляр рәүештә ығы-зығы ҡубыуы һәм сәйәәси һөжүм ойошторолоуы арҡаһында, XIX быуатта улар АҠШ-та бөтөнләй тыйыла. Легаль лотереялар ойоштороу тәжрибәһенә бары 1963 йылда Нью-Гэмпшир штатында, ә 1965 һәм 1993 йылдар арауығында 35 штатта һәм Колумбия округында лотерея ойоштороуға дәүләт монополияһы индерелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.inliberty.ru/library/341-azartnye-igry-v-amerike|title = Азартные игры в Америке|author = Гай Кальверт|work = InLiberty.ru|date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;. Һуңғы ваҡытта АҠШ-та йәмәғәтселектең ҡомарлы уйындарға мөнәсәбәте түҙеп ҡарау яғына үҙгәрә. Gallup йәмәғәт фекерен фәнни-тикшереү институты мәғлүмәттәре һорауҙарға яуап биреүселәрҙең 67%-тан ашыуы, был күренештә бер насарлыҡ та күрмәйбеҙ һәм ҡомарлы уйындарҙы тыйыу йәмғиәткә бер төрлө лә файҙа килтермәй тигән.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ratingbet.com/news/2075-amyerikantsy-pozitivno-otnosyatsya-k-azartnym-igram.html|title=Американцы позитивно относятся к азартным играм|publisher=ratingbet.com|accessdate=2016-06-13}}&lt;/ref&gt;

Һәр штат ҡомарлы уйындар буйынса үҙенең закондар йыйынтығы урылаштыра. Дөйөм федераль закондар ҙа бар. Баҙарҙы көйләүселәр — штаттар хакимиәттәре һәм American Gaming Association (баҙарҙа ҡатнашыусыларҙы — етештереүселәрҙе, таратыусыларҙы һәм операторҙарҙы берләәштерә). АҠШ-та уйын бизнесы индей резервацияларында, круиз караптарҙа һәм Невада штатында үҫешә. Йыл һайын баҙарҙың дөйөм килеме 71.1 млрд доллар тәшкил итә.

АҠШ-та барлығы 1600-тан артығыраҡ казино эшләй. Дөйөм алғанда, Онлайн уйын бизнесы рөхсәт ителгән, әммә онлайн ҡомарлы уйындар менән бәйле финанс транзакциялары тыйылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://slots.com.ua/gambling/igornyj-biznes-ssha|title=Игорный бизнес США|author=|website=slots.com.ua|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215222740/https://slots.com.ua/gambling/igornyj-biznes-ssha |date=2018-12-15 }}&lt;/ref&gt;.

=== Диндәрҙә ===
Христиан сиркәүе ҡомарлы уйындарға кире ҡарашта, ундай уйындар нигҙһеҙ байығыу теләген үҫтерә һәм насар социаль эҙемтәләргә килтерә ти. Ҡомарлы уйын менән мауығыусыларҙың санын алыуға һәм диндән ҡыуыуға тиклем алып барып еткерә. Ҡомарлы уйындарҙы ике тыйыу постановлениеһы бар; был 42 Изге апостолдар ҡағиҙәләре &lt;ref&gt;[[Срезневский, Измаил Иванович|И. И. Срезневский]]. [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004012017?page=54 Материалы для словаря древнерусского языка по письменным памятникам. Санкт-Петербург, 1890—1912. Том II. Л — П 1902 год. колонка 71. „лѣкъ, лѣка“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210819013628/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004012017?page=54 |date=2021-08-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ADrevneslavyanskaya_kormchaya_xiv_titulov_bez_tolkovanii_t_1.pdf&amp;page=192 Бенешевич В. Н. Древлеславянская Кормчая. том 1, Издание 1906 год стр. 178]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Кормчая_1650.pdf&amp;page=522 Кормчая 1650 года. стр. 523]&lt;/ref&gt;. Зернь, шашка, шахмат һәм һөйәк уйындарын тыйыу тураһындағы законды 1551 йылда Стоглавый собор ҡабул иткән&lt;ref&gt;[[Срезневский, Измаил Иванович|И. И. Срезневский]]. [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004012016?page=463 Материалы для словаря древнерусского языка по письменным памятникам. Санкт-Петербург, 1890—1912. Том III. Р -Ѩ (йотированный юс малый) и дополнения 1912 год. колонка 911. тавлия=тавлѣя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102145754/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004012016?page=463 |date=2021-11-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Стоглав]]. [https://ru.wikisource.org/wiki/Стоглав#.D0.9E.D0.A2.D0.92.D0.95.D0.A2_.D0.9E_.D0.98.D0.93.D0.A0.D0.98.D0.A9.D0.90.D0.A5_.D0.95.D0.9B.D0.9B.D0.98.D0.9D.D0.A1.D0.9A.D0.90.D0.93.D0.9E_.D0.91.D0.95.D0.A1.D0.9E.D0.92.D0.90.D0.9D.D0.98.D0.AF._.D0.93.D0.9B.D0.90.D0.92.D0.90_92 Глава 92 «О игрищах еллинского беснования»]&lt;/ref&gt;.

[[Ислам]] дине лә ҡомарлы уйындарҙы тыя. Шуның өсөн ислам илдәренең күпселегендә ҡомарлы уйындар закондан тыш иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://islam-info.ru/kultura/102-otnoshenie-islama-k-azartnym-igram.html Отношение ислама к азартным играм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314113011/http://islam-info.ru/kultura/102-otnoshenie-islama-k-azartnym-igram.html |date=2012-03-14 }}&lt;/ref&gt;.

[[Иудаизм]] да шулай уҡ ҡомарлы уйындарҙы тыя. [[Тора]]ла улар телгә алынмаһа ла, Талмуд уйындарҙы тәнҡитләй&lt;ref&gt;[http://ng.ru/people/2009-07-15/5_gambling.html Играми бесовскими тешатся]&lt;/ref&gt;.

== Иҡтисад ==
[[The Economist]]&lt;ref&gt;[http://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2012/06/daily-chart-0 Bedbetting] // The Ecomonist, 4 июня 2012&lt;/ref&gt; журналы мәғлүмәттәре буйынса, казино, спорт ставкаларын, лотереяларҙы һ. б. индереп, 2011 йылда ҡомарлы уйындар һөҙөмтәһендә отоштоң  дөйөмләштерелгән күләме (ставкалар күләменән минус отош күләме) 350 миллиард АҠШ долларына тиң булған. Шуның менән бергә 50 миллиарды онлайн-казино ставкалары өлөшөнә тура килгән.

Донъя күләмендә отош өлөшө буйынса беренсе өс урынды: [[Гонконг]] — 32 %, [[Швеция]] — 23 %, [[Бөйөк Британия]] — 21 % — биләгән.

Төрлө ҡомарлы уйындар ҡатнашыусыларының артыуы башҡа өлкәләрҙә, айырып әйткәндә, ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙарында, хәүефҡә мөнәсәбәтте байтаҡҡа арттыра: мөмкин булған уңышһыҙлыҡтан ҡасыуҙың тәбиғи механизмдары баҫыла, ә ҡомарлы уйында ҡатнашыу ғәҙәттәре фонд баҙарындағы уйын  кимәленә күсә{{sfn| Шиллер, Роберт |2013|с= 103}}.

2016 йылдың башында KeyToCasino.com порталы аналитиктары интернет-казино-онлайн буйынса тикшеренеү үткәргән, һәм ул онлайн-казино уйынсылары араһында АҠШ долларының лидерлығын тартып аоған евро иң популяр валюта булып торғанын асыҡлаған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.webwire.com/ViewPressRel.asp?aId=202982|title=The US Dollar Loses Its Crown As The Most Popular Currency In Online Casinos|publisher=WebWire|accessdate=2017-03-18}}&lt;/ref&gt;

== Онлайн-казино ==
Онлайн-казино (интернет-казино, виртуаль казино типтәренең интернеттағы версиялары) — ғәҙәттәгесә ҡаралмаған, һуғылған һәм интернет аша казино уйындарында ҡатнашыу һәм ставка ҡуйыу мөмкинлеген бирә.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=US Casinos|url=https://www.legalusonlinecasinos.com/casinos|access-date=2025-01-30|website=www.legalusonlinecasinos.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Leisurely Gaming: Online Casinos For Your Favorite Pastime|url=https://365daysofpositivity.com/leisurely-gaming-online-casinos-for-your-favorite-pastime/|access-date=2025-01-30|website=365daysofpositivity.com}}&lt;/ref&gt;. Был онлайн-гемблингтың популяр формаларының береһе.

Күп онлайн-казино беренсе депозиттарын индергән яңы уйынсыларға теркәлгән өсөн премиялар тәҡдим итә, шулай уҡ артабанғы уйындарҙа ла был тәҡдимдәр мөмкин булһа&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bonus Popularity and Participation in Online Casinos|url=https://env.media/igaming-incentives-study/|access-date=2025-01-30|website=env.media}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=How Online Slots Works|url=https://fortunesnakedemo.com.br/como-funciona-um-casino-online/|access-date=2025-01-30|website=fortunesnakedemo.com.br}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Types of Bonuses Online Casinos Offer|url=https://nativenewsonline.net/advertise/branded-voices/types-of-bonuses-online-casinos-offer|access-date=2025-01-30|website=nativenewsonline.net}}&lt;/ref&gt;. Был премиялар маркетинг алымы булараҡ ҡулланыла, һәм ул сығымдарҙы талап итә (был әҙер булырға мөмкин, яңы уйынсыларҙы йәлеп итеү өсөн), казино, асылда, уйынсыға уйын уйнарға һәм минималь сумма шарттарын үтәгәнгә тиклем аҡса алыу мөмкинлеген бирә. Барлыҡ казино уйындарҙың өҫтөнлөгө - казино өсен, шуға күрә шарттар критерийлап ҡуйыла. Был уйынсыларға бонус алғандан һуң казино аҡсаһын шунда уҡ алып китеү мөмкинлеген бирмәй&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Wagering Requirements Explained|url=https://casino-professor.com/en/casino-guides/wagering-requirements/|access-date=2025-01-30|website=casino-professor.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=What are Wagering Requirements: The Hidden Cost of Casino Bonuses|url=https://chipy.com/academy/online-gambling/wagering-requirements|access-date=2025-01-30|website=chipy.com}}&lt;/ref&gt;. Был ставка шарттары ғәҙәттә юғары итеп билдәләнә, уйынсыны бонусҡа түгел, ә депозитҡа мотлаҡ шарт эсендә урынлаштырыу өсөн кире көтөлөштә була.

Онлайн-казинолағы программалар, псевдоосраҡлы һан генераторҙары (ГПСГ) ярҙамында билдәләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Unravelling the Mystery of RNG: How Random Number Generators Power Casino Games|url=https://curiousmindmagazine.com/unravelling-the-mystery-of-rng-how-random-number-generators-power-casino-games/|access-date=2025-01-30|website=curiousmindmagazine.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Crunching the Numbers: A Mathematical Guide to RNG in Gambling|url=https://chipy.com/academy/online-gambling/rng-in-gambling|access-date=2025-01-30|website=chipy.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=What is RNG in iGaming?|url=https://www.softswiss.com/knowledge-base/rng-igaming/|access-date=2025-01-30|website=www.softswiss.com}}&lt;/ref&gt;. Был программа тәьминәте һәр карта, ташланған кубик йәки слот, рулетка тәгәрмәс һөҙөмтәһенең тулы осраҡлы һәм алдан әйтеп булмаҫлыҡ булыуын гарантиялай. ГПСГ билдәләнгән математик инструкция төҙөлөшөн (алгоритм тип аталған) оҙаҡ һан ағымы менән тәьмин итә, һәм был ысын осраҡлылыҡ тойғоһон бирә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Introduction to Randomness and Random Numbers|url=https://www.random.org/randomness/|access-date=2025-01-30|website=www.random.org}}&lt;/ref&gt;. Һәр хәлдә, был компьютерҙар тышҡы индереү үҙәгенән башҡа ысын осраҡлы һан даими уйнатып иғәнә алмай, тик ысын осраҡлылыҡ талап итә торған ҡәтғи талаптарҙан башҡа бөтәһенә лә яуап бирә.

== Уйын зоналары ==
* [[Лас-Вегас]]
* [[Монте-Карло]]
* [[Азов-Сити]]
* [[Макао]]
* [[Сингапур]]

== Мәҙәниәттә ==

=== Классик әҙәбиәттә ===
Урыҫ классиктарының бер нисә әҫәре ҡомарлы уйындарға һәм мауығыусы кешенең яҙмышына уларҙың ниндәй йоғонто яһауына бағышланған.
Александр Сергеевич Пушкиндың «Пиковая дама» повесының сюжеты ҡомарлы уйын менән бәйләнгән кеше яҙмышын бәйән итә.
Николай Васильевич Гоголдең «Игроки» комедияһы мутлашыусылар образын тасуирлай.
Михаил Юрьевич Лермонтов үҙенең «Маскарад», «Штоссе» һәм «Тамбовская казначейша» әҫәрҙәрендә шулай уҡ сюжетты башлап китеү маҡсатында ҡомарлы уйын темаһын файҙаланған.
Фёдор Михайлович Достоевский «Игрок» романында тормошоноң мәғәнәһенә әйләнгән ҡомарға буйһоноу кешене рухи һуҡырлыҡҡа килтереүен хикәйәләй.
Осип Эмильевич Мандельштам «Казино» шиғырында уйын аппараттары араһына барып ингән кешенең хәл-торошон образлы итеп тасуирлай.
Александр Степанович Грин «Гениальный игрок» хикәйәһендә сюжетҡа, уйындың үҙенең идеяһын юҡҡа сығарыусы отошһоҙ кәрттәр идеяһын индерә. 
Александр Иванович Куприн «Система» хикәйәһендә Монте-Карлонан килгән еңелмәҫ уйынсы тураһында һөйләй, һәм ошо һәләтенән ҡурҡҡан казино хужалары уны үҙҙәренең уйын йорттарына индермәгән.

=== Һынлы сәнғәттә ===
[[XVI быуат]] аҙағынан башлап, рәссамдар, уларҙың шәхес үҫешенә емергес кире тәьҫир итеүен һыҙыҡ өҫтөнә алып, ҡомарлы уйындарҙы һүрәтләй башлай. Шуға оҡшаш елые серии подобных изображений создали Рәссамдар Виллем Корнелис Дейстер, Жорж де Латур, Караваджо шуға оҡшаған һүрәттәрҙең тотош серияһын булдырҙы.
&lt;center&gt;
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Файл:Caravaggio - The Cardsharps (1596-97) Kimbell Art Museum.jpg| {{нп5|Шулеры (Караваджо)|Шулерҙар (хәйләләп уйнаусылар, алдаҡсылар||Cardsharps (Caravaggio)}}.&lt;br&gt;''Караваджо'',&lt;br&gt;1594
Файл:Georges de La Tour 025.jpg|Хәйләләп уйнаусы бубновый туз менән.&lt;br&gt;''Жорж де Латур'',&lt;br&gt;ок. 1630
File:DUYSTER, Willem Cornelisz - Card-Playing Soldiers.jpg|Кәрт уйнаусы һалдаттар.&lt;br&gt;''Виллем Корнелис Дейстер'',&lt;br&gt;1625 — 1630 йылдар араһында
File:William Hogarth 024.jpg|Уйын йорто.&lt;br&gt;''Уильям Хогарт'',&lt;br&gt;1733 — 1735 йылдар араһында
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Азарт]]
* [[Букмекер]]
* [[Интернет-казино]]
* [[Казино]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{Навигация}}
* {{книга|заглавие=Игорный бизнес|ответственный=Пер. с англ. и фр. НВЦ «Библиомаркет»; Ред.-сост. А. В. Пурник|место=М.|год=1994|страниц=208}}
* {{книга|автор=Eliage, Mircea.|заглавие=The Encyclopedia of Religion|volume=5|место=N. Y.||издательство=Simon &amp; Schuster Macmillan|год=1995|pages=486—474}}
* {{книга|автор=[[Ковтун, Евгений Вячеславович|Евгений Ковтун]].|заглавие=История правового регулирования азартных игр в России|место=М.|издательство=ИПЦ Маска|год=2009|isbn=978-5-91146-255-0}}
* {{книга|автор=[[Ковтун, Евгений Вячеславович|Евгений Ковтун]].|заглавие=Азарт в Стране Советов|место=М.|издательство=Олимп-Бизнес|год=2012|isbn=978-5-9693-0220-4}}
* {{книга|автор= Роберт Шиллер|заглавие= Иррациональный оптимизм. Как безрассудное поведение управляет рынками|оригинал= Irrational Exuberance. Second Edition Revised &amp; Updated|издательство= [[Альпина Паблишер]]|год= 2013|место = М.|страниц= 422|isbn= 978-5-9614-1845-3|ref= Шиллер, Роберт}}
{{вс}}
{{-}}{{Азартные игры}}

[[Категория:Ҡомарлы уйындар|*]]</text>
      <sha1>69wbonocry7555y891xibb8l4ducsqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Караваджо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6946</id>
    <revision>
      <id>1298301</id>
      <parentid>1294735</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T08:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Surajr7</username>
        <id>47903</id>
      </contributor>
      <origin>1298301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35687" sha1="osorayg56cv93b7xjaxz33npe3kqhrm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Микела́нджело да Караваджо''' (итал. ''Michelangelo Merisi de Caravaggio''; тулы исеме '''Микеланджело Меризи Караваджо'''; 2[[9 сентябрь]] [[1571 йыл]], Милан — [[18 июль]] [[1610 йыл]], Гроссето, Тоскана) — [[Италия]] рәссамы, Европа рәсем сәнғәте реформаторы, барокко стиленә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. «Кьяроскуро» алымын — яҡтылыҡты һәм күләгәне ҡырҡа ҡапма-ҡаршы ҡуйыуҙы тәүгеләрҙән булып ҡуллана башлай. Рәссам үҙенең ҡатмарлы композицияларын туранан-тура киндергә төшөрә, шуға ла уның бер генә һүрәте йәки эскизы ла табылмаған.

== Милан 1571—1591 ==
Архитектор Фермо Меризиның һәм уның икенсе ҡатыны Миланға яҡын ғына урынлашҡан Караваджо ҡаласығында йәшәгән ер биләүсе ҡыҙы Лючия Араториҙың улы. Атаһы маркиз Франческо Сфорца да Караваджола идарасы булып хеҙмәт итә. Атаһы менән олатаһы 1576 йылда чума сиренән вафат була, әсә кеше балалары менән Караваджоға күсенә. 

Буласаҡ рәссамдың тәүге ҡурсалаусылары — герцог һәм герцог ҡатыны Колонна була.

1584 йылда Миланда Микеланджело Меризи Тициандың уҡыусыһы тип иҫәпләнгән Симоне Петерцано оҫтаханаһына килә. Ул заманда Италияла рәссамдар донъяһында маньеризм хакимлыҡ итә, ләкин Миланда ломбард реализмы ҡараштары көслөрәк була.
 
Рәссамдың Миланда яҙылған тәүге эштәре — төрлө жанр күренештәре һәм портреттары  беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән.

1580-се йылдар аҙағына ҡыҙыу характерлы Меризиның тормошо янъял, һуғыш һәм төрмәгә бикленеүҙәргә тулы була, ғүмере буйына рәссам ошондай йәшәү рәүешен алып бара.  

1589 йылда рәссам ерен һатыу өсөн тыуған ҡалаһына ҡайта, күрәһең, аҡсаға мохтаж булыуы ошондай аҙымға этәргәндер. Һуңғы тапҡыр ул тыуған йортона 1590 йылда, әсәһе вафатынан һуң ҡайта.

1591 йылдың көҙөндә кәрт уйыны барышында ҡупҡан талаш мәлендә уйынсыларҙың береһе үлтерелә, шуға ла рәссам Миландан ҡасырға мәжбүр була. Тәүҙә  Венецияға инә, шунан Римгә йүнәлә.

== Рим 1592—1594 ==
[[Файл:Caravaggio - The Cardsharps (1596-97) Kimbell Art Museum.jpg|thumb|left|300px|«Шулеры» (1594)]]

Римдә Меризи Караваджоны Пандольфо Пуччи күреп ҡала, үҙ йортона саҡырып, торлаҡ, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә һәм сиркәү картиналарының копияларын эшләргә ҡуша.

[[Борромео, Федерико|Борромео]] Римдә йәшәгәнендә Караваджо менән таныша, уны ул «тәрбиәһеҙ, тупаҫ, алам-һалам кейемдәге һәм ҡайҙа урын була шунда йоҡлап йөрөгән кеше. Урам малайҙары, трактирҙа ултырырға яратыусылар һәм меҫкен асарбаҡтар һүрәттәрен төшөрөүҙән ҡәнәғәтлек алған кеше» булараҡ һүрәтләй.

Италия рәссамдары йолаһы буйынса баш ҡалала ул тыуған урынына бәйле ҡушамат ала. Шулай итеп, Микеланджело Меризи  Караваджо булып китә.
1593 йылда Караваджо [[Чезари, Джузеппе|Чезари д’Арпино]] оҫтаханаһында эшләй башлай, Караваджоға фрескаларҙа сәскәләр һәм япраҡтар төшөрөргә ҡушыла. Д’Арпино оҫтаханаһында ул меценаттар һәм рәссәмдар, атап әйткәндә, Ян Брейгел Өлкән менән таныша.

Караваджоның тәүге осорҙағы картиналары [[Леонардо да Винчи]] («Мадонна в скалах» һәм «Тайная вечеря (Леонардо да Винчи)» менән ул Миланда сағында уҡ таныша), Джорджоне, Тициан, Джованни Беллини, Мантенья йоғонтолары аҫтында яҙылған.

Беҙҙең көндәргә килеп еткән тәүге картинаһы — «Емеш таҙартыусы малай» (1593).

Д’Арпино оҫтаханаһында Караваджо [[Миннити, Марио|Марио Миннити]] менән таныша, артабан уның уҡыусыһына һәм бер нисә картинаһының моделенә әйләнә. Шуларҙың береһе — «Емеш-еләкле кәрзин тотҡан малай» (1593—1594).

Кем менәндер һуғышҡандан һуң Караваджо Тор ди Нона төрмәһенә барып эләгә, унда уға [[Джордано Бруно]] менән осрашыу насип була.
[[Файл:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Good Luck - Google Art Project.jpg|thumb|right|300px|«Гадалка» (1594)]]
Тиҙҙән ул Чезари д’Арпино менән араһын өҙә, йортһоҙ Караваджоны  Антиведуто Грамматика үҙенә йәшәргә саҡыра.

1593 йылда рим биҙгәге (малярияның бер атамаһы) менән сирләй, алты ай буйы госпиталдә тормош менән үлем араһында ята. Ошо сир тәьҫораттарынан, ахырыһы, «[[Ауырыу Вакх (Караваджо)|Ауырыу Вакх]]» картинаһын яҙа (1593) — был уның тәүге автопортреты була.

Тәүге күп фигуралы картиналары — «Шулерҙар» һәм «Күрәҙәсе» (Капитолий музейҙары) 1594 йылда яҙыла. Аҙаҡ [[Латур, Жорж Дюмениль де|Жорж де Латур]] ошоға оҡшаш композиция менән үҙенең «Күрәҙәсе»һен  яҙа.

Был эштәрендә Караваджо шул дәүерҙең төп художество йүнәлештәре — маньеризмға һәм академизмға ҡаршы сыҡҡан ҡыйыу новатор булараҡ сығыш яһай, уларға ҡаршы үҙ сәнғәтендәге ҡырыҫ реализм менән демократизмды ҡуя. Караваджоның геройы — урам буйындағы кеше, — бер ни тиклем тупаҫыраҡ матурлыҡты үҙенә туплаған һәм ошо йәшәүенән шатлыҡ хисе кисергән рим малайы йәки үҫмере; Караваджо геройы — урам һатыусыһы, музыкант, сиған ҡатынының алдауына ышанып торған ихлас күңелле ҡупшы егет, йә антик алла ҡиәфәтендәге герой. 

1594 йылда Караваджо кардинал Франческо дель Монтеға эшләй башлай һәм уның Мадам виллаһына урынлаша, унда ул Галилео Галилей, Томмазо Кампанелла, Джакомо Делла Порта, шағирҙар Джамбаттиста Марино һәм Милези менән осраша.

== Рим 1595—1599 ==
[[Файл:Canestra di frutta (Caravaggio).jpg|thumb|left|300px|«Емеш-еләкле кәрзин» (1596), [[пинакотека Амброзиана]], Милан.]]

Мадам виллаһында үткәргән осор Караваджо өсөн бик уңышлы була, шул дәүерҙә яҙылған картиналарының бөтәһе лә тип әйтерлек беҙҙең көндәргә килеп етә.
«Музыканттар (Караваджо)» (1595) үҙәктә Марио Миннити тора, уның янына рәссам мөгөҙ тотҡан килеш үҙен урынлаштырған. «Кеҫәртке тешләгән малай» (1596, Лондон) картинаһында ла Миннити һүрәтләнгән.

Орацио Джентилески, Грамматика, Просперо Орсиҙар тәҡдим итеүгә ҡарамаҫтан, 1596 йылда Караваджоны Изге Лука Академияһына ҡабул итмәйҙәр.

1596 йылда Караваджо итальян һынлы сәнғәтендә беренсе натюрмортты — «Емеш-еләкле кәрзин»де яҙа.

1597 йылда кардинал дель Монте рәссамды үҙенең резиденцияһы түшәменә карьтина яҙырға саҡыра. Шулай итеп, Караваджоның «Юпитер, Нептун һәм Плутон» исемле берҙән-бер фрескаһы барлыҡҡа килә.

Караваджоның картиналары популярлаша, ул элекке картиналарын да ҡабатлап яҙа: «Лютнист» (Метрополитен), «Күрәҙәсе» (Лувр).
[[Файл:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|thumb|right|300px|«Мысырға табан юлдағы ял» (1597)]]
Библия сюжеттарына яҙған картиналары Караваджоға ысын мәғәнәһендә танылыу килтерә — «Мысырға табан юлдағы ял» (1597) картинаһы яҙылышы буйынса новаторлыҡ менән һуғарылған. «Картинаның төп өҫтөнлөгө — нәфислек һәм тынлыҡ атмосфераһын булдырыусы яҡтылыҡ-һауа мөхитен, оҫталарса тотоп алып, киндергә төшөрөү, уның мәғәнәһен ябай ғына пейзаж тағы тәрәнәйтә төшә»{{sfn|Махов|2009}}. Караваджо шулай уҡ «Экстаз [[Франциск Ассизский|св. Франциска]]» (1595), «Исхаҡтың ҡорбан килтереүе» (1598) картиналарын да яҙа.

Караваджо ижадында тәүге ҡатын-ҡыҙ образы «Мария Магдалинаның тәүбәгә килеүе» (1597) картинаһында пәйҙә була. Артабан «Изге Екатерина Александрийская» (1598), «Марфа һәм Мария» (1598). «[[Юдифь һәм Олоферн (картина Караваджо)|Олоферндың башын сабыусы Юдифь]]» (1598) картинаһы Караваджо үҙенең реализмында натуралистик биҙәктәрҙән дә баш тартмауын күрһәтә.

«Суҡындырыусы Иоанн»ында (1598) [[Микеланджело]]ның йоғонтоһо тойола.

Караваджо дан ҡаҙана. Ул Мадам виллаһын ҡалдырып, «Күрәҙәсене» һатып алған банкир һәм коллекционер Чириако Маттеяның йортона күсә. Марио Миннити Караваджо менән талашҡандан һуң өйләнә һәм Сицилияға китә.

== Рим 1600—1606 ==
[[Файл:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|thumb|left|300px|«Апостол Матфейҙың булмышы» (1600)]]
1599 йылдың 25 июнендә Сан-Луиджи-деи-Франчези сиркәүен Изге Матфей тормошонан алынған күренештәр менән биҙәүгә Караваджо менән 400 скудолыҡ контракт төҙөлә.

«Апостол Матфейҙың булмышы» (1600) циклдың тәүге әҫәре була. Караваджо, кьяроскуро алымындағы оҫталығын күрһәтеп, ғазап күреүсе Матфей Левий, ҡарт һәм өс һаҡсы ҡатнашлығындағы жанр күренешен һүрәтләй. Рәссам бөйөк ваҡиғаның көслө драматургияһын — Хәҡиҡәт нурының тормоштоң иң төбөнә тиклем үтеп инә алыуын сағылдыра. 
Рентгенограмма картинаны рәссамдың ҡабат ҡайта-ҡайта эшләүен раҫлай, тәүҙә Христосты ул ул уртаға ҡуйып ҡарай.

Артабан «Изге Матфейҙың ғазапланыуы» (1600) картинаһы яҙыла. Кьяроскуро ярҙамында рәссам тамашасының ҡарашын үлтереүсе фигураһына һәм иҙәнгә салҡан ятҡырылған апостолға йүнәлтә. Артҡы планда шаһиттар араһында Караваджо үҙен дә төшөрөп ҡуя.

Караваджоның шәхси ҡулдарҙа йыйылған башҡа картиналарынан айырылмалы рәүештә был әҫәрҙәрҙе бөтә Рим күреү мөмкинлеген ала. Рәссамға дан килә. Заказсылары уның эшенән бик ҡәнәғәт ҡала һәм Караваджоға алтарь өсөн үҙәк образды тыуҙырыуҙы йөкмәтә. Рәссам «Изге Матфей һәм фәрештә» (1602) картинаһын яҙа. Әммә Изге Матфей ябай крәҫтиән образында яҙылғанға күрә, заказсыларға ул оҡшамай. «Изге Матфей һәм фәрештә» (1602) картинаһының икенсе варианты хәҙерге ваҡытта, циклдың башҡа ике картинаһы кеүек, Сан-Луиджи-деи-Франчезила һаҡлана.

Сиркәүҙәр биргән башҡа заказдар менән дә шундайыраҡ хәлдәр була. 1600 йылдың 24 сентябрендә Санта-Мария дель Пополо сиркәүе «Изге Петрҙы тәрегә ҡаҙаҡлау (Караваджо картинаһы)» (1601) һәм «Савлды дингә килтереү» (1601) картиналарына заказ бирә. Руханиҙар картиналарҙың беренсе вариаттарынан баш тарта һәм тик икенсе варианттарын ғына ҡабул итә.
[[Файл:Conversion on the Way to Damascus-Caravaggio (c.1600-1).jpg|thumb|right|250px|«Савлды дингә килтере». Икенсе вариант (1601)]]
«„Савлды дингә килтереү“ картинаһы — хәҙерге заман сәнғәтенең иң бөйөк нөктәһе. Караваджо, ысынлап та, ниндәйҙер сәнғәт ҡалыптарынан һәм интеллектуаль традицияларҙан азат булып, тормошҡа  асыҡ күҙ менән ҡарай алған тәүге кеше, ә бит хатта Тициан быны эшләй алмаған».&lt;ref name=&quot;Marangoni&quot;&gt;{{книга |автор = Marangoni М.|часть =|заглавие = |оригинал =Caravaggio. Come si guarda un quadro|ссылка =|ответственный =|издание =|место = Firenze|издательство = |год = 1922|страницы =|страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}&lt;/ref&gt;

1602 йылдың 14 июнендә Санта-Мария-ин-Трастевере монастыры өсөн «Успение Богоматери» катинаһына заказ килә. Әммә картина яҙылғас, монахтар картинаны ҡабул итмәй. Рәссам-реалист картинаны сиркәү ҡанундарынан алыҫ торған стилдә яҙа. Өҫтәүенә модель сифатында куртизанка Элен саҡырылған була. Картина оҙаҡ ҡына һатылмай тора, аҙаҡ уны Питер Пауль Рубенс мантуан герцогы Винченцо Гонзагазаға һатып алырға кәңәш итә.

1601 йылда Караваджо үҙ оҫтаханаһын аса, уҡыусылары барлыҡҡа килә: Бартоломео Манфреди, Марио де Фьори, Спада.

Был ваҡытта Караваджо дини темаға бик күп картиналар яҙа: «Суҡындырыусы Иоанн» (1600), «Эммаусела киске аш (Караваджо, Лондон)» (1602), «Апостол Фоманың ышанмауы (Караваджо)» (1602), «Суҡындырыусы Иоанн» (1602, Капитолийский музейҙары), «Суҡындырыусы Иоанн» (1602, Дориа-Памфили галерреяһы), «[Иуданы үбеүе (картина Караваджо)|Христы һаҡ аҫтына алыу» (1602), «Исаактың ҡорбан килтереүе» (1602), «Суҡындырыусы Иоанн менән Изгер ғаилә» (1603), «Күрән ҡыуағы тажын кейҙереү» (1603), «Суҡындырыусы Иоанн» (1604, Канзас), «Суҡындырыусы Иоанн» (1604, Рим), «Изге Петр менән Андрейҙың бурысы» (1604), «Христос на [[Елеонская гора|Масличной Горе]]» (1605), «Се Человек» (1605), «Св. Иероним в размышлении» (1605), «Пишущий св. Иероним» (1605).
[[Файл:The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg|thumb|left|250px|«Положение во гроб» (1603)]]
Кьеза Нуово сиркәүе өсөн Караваджо «Положение во гроб» (1603) шедеврын тыуҙыра, аҙаҡ уны күп кенә рәссамдар күсереп яҙа. Фарисей Никодим  образында, ҡайһы бер тикшеренеүселәр билдәләүенсә, Микеланджело һүрәтләнгән. Сиркәү даирәләре картинанан баш тарта.

1604 йылда Караваджо Сант-Агостино рим сиркәүенең Кавалеттиҙарҙың ғаилә часовняһы өсөн алтарь образын «[[Мадонна ди Лорето]]» картинаһын яҙа. Картина ғауға ҡуптара, сиркәү кешеләренә мадоннаның түше асыҡ булыуы һәм рәссамға куртизанканың модель булыуы оҡшамай.{{Нет АИ|14|6|2018}}.

1605 йылда папа Павел V рәссамға Изге Петр соборы өсөн Мәрйәм Ана образына заказ бирә. Дуҫтарының иҫкәртеүенә ҡарамаҫтан, Караваджо тағы ла модель итеп Эленды саҡыра. «Йылан  тотҡан мадонна» собор диуарында ике көн генә эленеп тора.
Заказсылар баш тартҡан күп кенә картиналары Джустиньяни тарафынан һатып алына, 1630 йылда унда Караваджоның 15 картинаһы булыуы билдәле.

Шедеврҙар тыуҙырыу менән бергә Караваджо уйын-көлкөгә ҡоролған тормош алып бара, ғауға һәм һуғышыу, штрафтар һәм төрмәгә ябылыуҙар йыш булып тора. Һәр саҡ төрмәнән уны кардиналдар һәм Джустиньяни ҡотҡара.

1606 йылдың 19 майында туп менән уйнау майҙансығында талаш-тартыш башлана, уның барышында Рануччо Томассони үлтерелә. Караваджоны шул кешене үлтереүҙә ғәйепләйҙәр. Павел V рәссамды «закондан тыш» тип иғлан итә, уны хәҙер теләһә кем үлтерә ала, һәм уға бының өсөн бер ни ҙә булмаясаҡ, хатта бүләкләнеүе ихтимал.

== Һөргөндә (1606—1610) ==
[[Файл:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Madonna of the Rosary - Google Art Project.jpg|thumb|right|250px|«Мадонна с чётками» (1607)]]

Караваджо бер нисә ай Колонна ғаиләһендә йәшеренеп йәшәй. Унда ул бер нисә картина яҙа, уның стилендә ҡараңғы төҫтәр өҫтөнлөк итә: «Изге Франциск уйлана» (1606), «Эммаустағы киске аш (Караваджо, Милан)» (1606). 

Караваджо Неаполгә күсенә, ундан ашыу картина яҙа, әммә уларҙың байтағы һаҡланмаған: «Экстаз Магдалины» (1606), «Распятие апостола Андрея» (1607), «[[Давид с головой Голиафа]]» (1607), «[[Мадонна с чётками (картина Караваджо)|Мадонна Розария (Мадонна с чётками)]]» (1607), «Коронование терновым венцом» (1607), «Бичевание Христа» (1607), «Христос у колонны» (1607), «Саломея с головой Иоанна Крестителя» (1607).

Пио Монте делла Мизерикордия сиркәүе заказы буйынса ул «Мәрхәмәтлелеккә ете аҙым» (1607) картинаһын яҙа, был полотно шул сиркәүҙә эленеп тора.

1607 йылдың июлендә Караваджо Мальтаның (утрау) баш ҡалаһы Ла Валеттға юллана.

«Изге Иероним» (1608) картинаһын Неаполдә Мальта ордены приоры Ипполито Маласпин заказы буйынса яҙа, был полотноһы ордендың бөйөк магистры Алофу де Виньякурға оҡшай. Караваджо Алофа де Виньякур, аҙағыраҡ уның фекерҙәше магистр магистр Антонио Мартелли портреттарын яҙа.

1608 йылдың 14 июлендә Караваджо Мальта ордены кавалеры була, әммә, дворянин булмау сәбәпле, был тәрене ул тағып йөрөй алмай.

Магистр Виньякур заказы буйынса Караваджо «Усекновение главы Иоанна Крестителя» картинаһын яҙа — был полотно — рәссам үҙ ҡултамғаһын ҡуйған берҙән-бер картина.
Мальтала «Спящий Амур» (1608), «Иоанн Креститель» (1608) һәм «Благовещение» (1608) картиналары яҙыла.

Әммә сираттағы янъялы Караваджоны Мальта төрмәһенә, таш ҡапсыҡҡа алып килә. Нисектер унан ҡасыу мөмкилеге тыуа, һәм рәссам 1608 йылдың октябрендә Сицилияның Сиракузы ҡалаһына карапта йөҙөп килә. Бында уға Марио Миннити ярҙам ҡулы һуҙа.
[[Файл:David with the Head of Goliath-Caravaggio (1610).jpg|thumb|left|250px|«[[Давид с головой Голиафа]]» (1609—1610)]]
Изге Лючия сиркәүе өсөн Караваджо «Погребение св. Лючии» (1608) картинаһын яҙа.

Караваджоның реализмға тоғро булыуы төрлө аңлашылмаусанлыҡтарға ла алып килә.
[[Файл:Room of caravaggio, regional museum od of messina.JPG|мини|Воскресение Лазаря и поклонение пастухам, региональный музей [[Мессина|Мессины]], [[Сицилия]]]]
Ул «Вакх (картина Караваджо)» (1596), «Голова Медузы» (1597), «Куртизанка Филлида» (1597), «Портрет Маффео Барберини» (1598), «Нарцисс» (1599) кеүек картиналар яҙа.

1609 йыл аҙағында ул [[Палермо]]ға йүнәлә, унда «Рождество Христа с Лаврентием и Франциском» картинаһын яҙа, был полотно 1969 йылда урлана.

Палермонан Караваджо Неаполгә ҡайта һәм «Саломея с головой Иоанна Крестителя» (1609), «Отречение св. Петра» (1610), «Иоанн Креститель» (1610) картиналарын яҙа.

«Давид с головой Голиафа» (1607—1610) картинаһында Голиаф образында рәссам үҙен һүрәтләй. 

Маркантонио Дориа өсөн Караваджо «Мученичество святой Урсулы» картинаһын яҙа. Дориа рәссамдың һуңғы эшен 18 июндә ала.

Июлдә кардинал Гонзага папа Павл V менән Караваджоны ярлыҡау тураһында һөйләшеүҙәр алып бара башлай. Шул турала белгәс, рәссам Римгә яҡынайырға һәм рәсми ярлыҡауҙы көтөргә була. Ул Неаполдән бәләкәй карапта йөҙөп китә.  Әммә Римгә барып етә алмай, юлда 18 июл көнө үлә. Нисек вафат булдыуы билдәһеҙ.

31 июлдә Римдә Караваджоны ярлыҡау тураһында папаның указы иғлан ителә, һәм уның үлеме тураһындағы хәбәр ҙә баҫылып сыға.nter-stub}}

== Йоғонтоһо ==
Караваджо сәнғәте Италияның ғына түгел, ә Көнбайыш Европаның XVII быуаттағы алдынғы оҫталарының ижадына йоғонто яһай — ундайҙар иҫәбенә Питер Пауль Рубенса, Якоб Йорданс, Жоржа де Латур, Харменс ван Рейн Рембрандт һәм башҡалар инә. Караваджо стилен дауам итеүселәр Испания рәссамдары араһында ла була. Фландрия һәм Нидерландтарҙа һәм Европаның башҡа илдәрендә лә Каравджоның мәктәбен дауам итеүсе рәссамдар була.

== Автопортреттары ==
&lt;gallery&gt;

File:Bacchino malato (particolare).jpg|«[[Больной Вакх (Караваджо)|Больной Вакх]]» (фрагмент) (1593), [[галерея Боргезе]]
File:MusiciansCaravaggio.jpg|«[[Музыканты (Караваджо)|Музыканты]]» (1595). Караваджо написал себя с рожком между двумя музыкантами.
File:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Le Martyre de saint Matthieu.jpg|«Мученичество апостола Матфея» (фрагмент) (1600)
File:Davide con la testa di Golia (particolare).jpg|«Давид с головой Голиафа» (фрагмент) (1607-1610)
&lt;/gallery&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg|«Мальчик с корзиной фруктов», 1593–94, [[галерея Боргезе]]
Michelangelo Caravaggio 020.jpg|«Лютнист» (Эрмитаж)
Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|«Кающаяся Мария Магдалина»
Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|«Принесение в жертву Исаака»
Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|«Св. Матфей и ангел»
Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|«Амур-победитель», ок. 1603, [[Берлинская картинная галерея|Картинная галерея]], Берлин
Caravaggio - Taking of Christ - Dublin.jpg|«Взятие Христа под стражу»
Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Ecce Homo - Google Art Project.jpg|«Се Человек»
&lt;/gallery&gt;

== Кино сәнғәтендә сағылышы ==
{| class=&quot;standard sortable&quot;
!Йыл|| Ил || Исеме || Режиссёр || Караваджо || Иҫкәрмәләр
|-
| {{год в кино|1986}} || {{GBR}} || «[[Караваджо (фильм, 1986)|Караваджо]]» || [[Джармен, Дерек|Дерек Джармен]] || [[Терри, Найджел|Найджел Терри]] || Рәссамдың тормош сәхифәләре буйынса нәфис фильм
|-
| {{год в кино|2007}} || {{ITA}}&lt;br&gt;{{FRA}}&lt;br&gt;{{GER}} &lt;br&gt;{{ESP}} || «[[Караваджо (фильм, 2007)|Караваджо]]» || [[Анджело Лонгони]] || [[Бони, Алессио|Алессио Бони]] || Мини-сериал
|-
| {{год в кино|2008}} || {{GBR}} &lt;br&gt;{{CZE}} &lt;br&gt;{{HUN}} &lt;br&gt;{{SVK}} || «[[Кровавая графиня — Батори]]» || [[Якубиско, Юрай|Юрай Якубиско]] || [[Мэтисон, Ханс|Ханс Мэтисон]] || Тарихи драма
|-
|2013
|{{ITA}}
|Караваджо тураһында дөрөҫлөк/ La vera storia di Caravaggio
|Алессандра Джиганте / Alessandra Gigante
|Дэвис Тальяферро / Davis Tagliaferro
|Караваджо тормошо тураһында документаль-уйын фильмы
|}


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Всеволожская С. Микеланджело да Караваджо. М., 1960
* {{БРЭ|статья=Караваджо|id=2044080|автор=Вера Дмитриевна Дажина|том=13|страницы=53|ref=Дажина}}
* Татьяна Петровна Знамеровская. Микеланджело да Караваджо. М., 1955
* {{книга
 | автор = Ламбер Ж.
 | заглавие = Караваджо
 | место = М.
 | издательство = Taschen
 | год = 2010
 | серия = 
 | isbn = 
}}
* {{книга
 | автор = Ланди Э. 
 | заглавие = Тайная жизнь великих художников
 | место = М.
 | год = 2011
 | isbn =978-5-98697-228-2
}}
* Лонги Р. Караваджо // Лонги Р. От Чимабуэ до Моранди. М., 1984
* {{книга
 | автор = Александр Евгеньевич Махов
 | заглавие = Караваджо
 | место = М.
 | издательство = Молодая гвардия
 | год = 2009
 | серия = Жизнь замечательных людей
 | страниц = 331
 | isbn = 978-5-235-03196-8
 | тираж = 3000
 | ref = Махов
}}
* {{книга
 | переводчик = Александр Иванович Венедиктов
 | заглавие = Микеланждело Да Караваджо: Воспоминания современников; Документы
 | место = М.
 | издательство = Искусство 
 | год = 1975
 | страниц = 118
}}
* {{книга
 | автор = Марина Ильинична Свидерская
 | заглавие = Караваджо: Первый современный художник. Проблемный очерк
 | место = СПб.
 | издательство = Дмитрий Буланин 
 | год = 2001
 | страниц = 240
 | isbn = 5-86007-208-2
}}
* {{книга
 | автор = Юрий Горациевич Шапиро, Ольга Михайловна Персианова, Кира Васильевна Мытарева, Нина Моисеевна Аране
 | заглавие = Пятьдесят кратких биографий мастеров западноевропейского искусства XIV–XIX веков
 | место = Л.
 | издательство = Аврора
 | год = 1971
}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.caravaggio.ru Караваджо. Сайт о художнике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306010528/http://caravaggio.ru/ |date=2021-03-06 }}
* [http://www.italia-mia.globalfolio.net/arte/caravaggio_main.htm Микеланджело Караваджо]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.eyegate.com/Caravaggio EyeGate Караваджо галерея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220151413/http://www.eyegate.com/Caravaggio/ |date=2014-02-20 }}
* [http://www.bbc.co.uk/russian/science/2010/06/100616_caravaggio_bones.shtml Найдены останки Караваджо]
* [http://allart.biz/photos/image/Michelangelo_Caravaggio_23_David_with_the_Head_of_Goliath.html  Караваджо. Картина Дэвид с Головой Голиафа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180606044500/http://allart.biz/photos/image/Michelangelo_Caravaggio_23_David_with_the_Head_of_Goliath.html |date=2018-06-06 }}
* [http://www.tg-m.ru/articles/2-2012-35/karavadzho-reformator-evropeiskoi-zhivopisi Наталья Апчинская «Караваджо — реформатор европейской живописи»], журнал «Третьяковская галерея», #2 2012 (35)


[[Категория:Италия рәссамдары]]
[[Категория:Барокко рәссамдары]]</text>
      <sha1>osorayg56cv93b7xjaxz33npe3kqhrm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Bar</title>
    <ns>4</ns>
    <id>14997</id>
    <revision>
      <id>1298259</id>
      <parentid>1298156</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T17:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>9284</id>
      </contributor>
      <comment>/* Vote now in the 2026 U4C election */ яңы бүлек</comment>
      <origin>1298259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="331769" sha1="5drc734errlie2asrkgmjmmjmpzlnfd" xml:space="preserve">{{Архив|—2021|2022}}


== Feminism and Folklore 2023 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

Christmas Greetings and a Happy New Year 2023,
 
You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a fountain tool or dashboard.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]].
 
This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023.
 
Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:23, 24 декабрь 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== Предстоящее голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Добрый день,

В середине января 2023 года состоится второе ратификационное голосование в рамках всего сообщества по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Руководству по обеспечению правоприменения]] для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Универсального кодекса поведения]]. Оно последует за [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|голосованием в марте 2022 года]], в результате которого большинство голосовавших поддержало Руководство. В процессе голосования участники обозначили важные для сообщества вопросы. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества]] внёс требование, чтобы данные проблемные области были пересмотрены.

Управляемый волонтёрами [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Revisions_Committee_members|Комитет по пересмотру]] провёл большую работу по рассмотрению пожеланий сообщества и внесению изменений. Они доработали проблемные области, такие как требования по обучению и утверждению, конфиденциальность и прозрачность в процессе работы, а также читаемость и переводимость самого документа.

Ознакомиться с обновленным Руководством по обеспечению правоприменения можно '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|здесь]]''', а сравнительные изменения показаны '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|здесь]]'''.

'''Как проголосовать?'''

Голосование будет открыто с 17 января 2023 года. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|Данная страница на Мета-вики]]''' содержит информацию о том, как проголосовать используя SecurePoll.

'''Кто может голосовать?'''

'''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised enforcement_guidelines/Voter_information#Voting_eligibility|Право голоса]]''' для участия в голосовании определяется так же, как и в процессе выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа. Подробнее о праве на участие в голосовании читайте здесь. Если вы имеете право голоса, вы можете использовать вашу учётную запись Викимедиа для доступа к серверу голосования.

'''Что будет после голосования?''' 

Голоса будут тщательно проверены независимой группой волонтёров, а результаты будут опубликованы в рассылке Wikimedia-l, на форуме Стратегии движения, на платформе Diff и Мета-вики. Голосующие будут иметь возможность проголосовать и оставить имеющиеся пожелания по поводу Руководства. Совет попечителей примет во внимание уровень поддержки и поднятые вопросы, когда он будет рассматривать ратификацию Руководства по обеспечению правоприменения или же дальнейшую его доработку.

От имени проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:38, 11 ғинуар 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Началось голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Добрый день, 

[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|Период голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] открыт. Голосование будет проходить в течение двух недель и завершится '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|подробной информацией о голосовании, праве на участие в голосовании и о том, как голосовать на странице Мета-вики]].

Для получения подробностей о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования, обратитесь к [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|предыдущему письму]].

От имени Проектной команды УКП,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:52, 18 ғинуар 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по пересмотренному Руководству по правоприменению УКП скоро завершится&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Здравствуйте,

'''31 января 2023 года''' в  '''23.59 UTC''' завершится [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting|голосование]]   по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]]. Подробности о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|предыдущем письме]].

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:51, 30 ғинуар 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== Global ban for PlanespotterA320/RespectCE ==

Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Zabe@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&amp;oldid=24501599 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Результаты голосования по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Результаты голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines |пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] в рамках всего сообщества были подсчитаны и тщательно проверены. Мы благодарим всех, кто принял участие в голосовании.

В результате голосования 3097 участников из 146 сообществ Викимедиа, 76% голосов были поданы за Руководство по обеспечению правоприменения, а 24% - против. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|Статистика]] голосования опубликована. Более подробная информация о комментариях, полученных в ходе голосования, будет опубликована в ближайшее время.

Результаты и комментарии, собранные в течение голосования, будут направлены в Совет попечителей для рассмотрения. Ожидается, что процесс рассмотрения Советом будет завершен в марте 2023 года. Мы проинформируем вас, когда процесс рассмотрения будет завершён.

От имени проектной команды УКП,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 19:42, 15 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Период обратной связи с сообществами для обновления Условий использования Викимедиа&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Добрый день,

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Юридический отдел Фонда Викимедиа]] проводит период обратной связи с членами сообществ по обсуждению обновления Условий использования Викимедиа.

[[:foundation:Special:MyLanguage/Terms of Use|Условия использования (УИ)]] – это юридические условия, которые регулируют использование веб-сайтов размещенных Фондом Викимедиа. Вы можете поделиться отзывами о проекте предложения с февраля по апрель. Проект предложения будет переведен на несколько языков. Письменные отзывы будут приниматься на всех языках.

Данное обновление связано с несколькими моментами:
* Внедрение Универсального кодекса поведения
* Обновление текста проекта в соответствии с лицензией Creative Commons BY-SA 4.0
* Предложение по более эффективному решению проблемы нераскрытого платного редактирования
* Приведение наших условий в соответствие с действующими и недавно принятыми законами, влияющими на Фонд, включая Европейский закон о цифровых услугах.

В рамках периода обратной связи будут проведены две встречи (часы обсуждений): первая - 2 марта, вторая - 4 апреля. 

Для получения более подробной информации, пожалуйста, пройдите по ссылкам ниже:
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Сравнение предлагаемого обновления УИ]]
* [[m:Talk:Terms of use|Страница для ваших отзывов]]
* Информация об организуемых [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречах (часы обсуждений)]]

От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:17, 21 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

=== Первое обсуждение обновлений Условий использования Фонда Викимедиа состоится 2 марта в 17.00 UTC===

Напоминаем, что Юридический отдел Фонда Викимедиа проводит [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru встречи с членами сообществ] для обсуждения обновлений [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update Условий использования Викимедиа]. Первая встреча состоится сегодня, '''2 марта''', в '''17:00 UTC по 18:30 UTC'''. 

Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. Подробнее [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru на странице Мета].
--[[Ҡатнашыусы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:AAkhmedova (WMF)|әңгәмә]]) 12:24, 2 март 2023 (UTC)

== Editing news 2023 #1 ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;&lt;i&gt;[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Прочитайте это на другом языке]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Подписной лист на этот многоязычный информационный бюллетень]]&lt;/i&gt;

Этот бюллетень включает два ключевых обновления о работе команды [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Редактирование]]:

# Команда редактирования завершит добавление новых возможностей в проект [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Страницы беседы]] и развернет его.
# Они начинают новый проект, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Проверка редактирования]].

&lt;strong&gt;Проект разговорных страниц&lt;/strong&gt;
[[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Скриншот, показывающий изменения дизайна страницы обсуждения, которые в настоящее время доступны в качестве бета-функций во всех википроектах Викимедиа. Эти функции включают информацию о количестве людей и комментариев в каждом обсуждении.|thumb|300px|Некоторые из предстоящих изменений]]

Команда редакторов почти закончила первый этап проекта [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Страницы беседы]]. Почти все [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|новые функции]] уже доступны в [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Бета-версия функции для {{int:discussiontools-preference-label}}]].

Он показывает информацию об активности обсуждения, например, дату последнего комментария. Вскоре появится новая кнопка &quot;{{int:skin-action-addsection}}&quot;. Вы сможете отключить их в [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|скажите им, что вы думаете]].

[[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Ежедневная скорость завершения редактирования по тестовым группам: DiscussionTools (тестовая группа) и наложение MobileFrontend (контрольная группа)]]

Завершился A/B-тест для [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} на мобильном сайте]]. Редакторы были [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|более успешны с {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Команда редакторов включает эти функции для всех редакторов на мобильном сайте.

&lt;strong&gt;Новый проект: Проверка редактирования&lt;/strong&gt;

Команда редакторов начинает [[mw:Special:MyLanguage/Edit check| проект помощи новым редакторам Википедии]]. Он поможет людям выявить некоторые проблемы до того, как они нажмут &quot;{{int:publishchanges}}&quot;. Первый инструмент будет поощрять людей добавлять ссылки, когда они добавляют новый контент. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|смотрите]] на этой странице для получения дополнительной информации. Вы можете [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|присоединяйтесь к конференц-звонку по 3&amp;nbsp;March&amp;nbsp;2023]], чтобы узнать больше.&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

–[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=24611966 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. 

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-03-01|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-03-01|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены.  Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; 21:20, 27 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24390465 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge &quot;'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge!
&lt;/div&gt;
[[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;wikimania-program-submissions&quot;/&gt;[[File:Wikimedia_Singapore_Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.&lt;section end=&quot;wikimania-program-submissions&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24390465 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Здравствуйте, важные новости относительно Руководства по правоприменению УКП:

Голосование по Руководству по правоприменению в январе 2023 года показало, что Руководство по правоприменению одобрено большинством. Поступило 369 замечаний, по которым скоро будет предоставлена детальная сводка. Всего проголосовало чуть более трех тысяч (3097) участников, из которых 76% одобрили Руководство по правоприменению. Вы можете ознакомиться со '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|статистикой по голосованию в Meta-wiki]]'''.

Возросший уровень поддержки показывает Совету попечителей, что текущая версия обозначила решение вопросов, поднятых во время последнего пересмотра в 2022 году. Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению. [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Approval_of_Universal_Code_of_Conduct_Enforcement_Guidelines Резолюция размещена в вики Фонда], и вы также можете более детально ознакомиться с [https://diff.wikimedia.org/2023/03/21/the-enforcement-guidelines-received-strong-support-from-the-community-what-happens-next/ процессом пересмотра Руководства по правоприменению в 2023 году в Diff.]

Будут объявлены дальнейшие действия по работе с важными рекомендациями, обозначенными в Руководстве по правоприменению. Подробности по планам работ скоро поступят. Благодарим вас за вашу заинтересованность и участие. 

От имени проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:41, 24 март 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Отчет по отзывам участников голосования по ратификации Руководства по правоприменению УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Добрый день,

Проектная команда по Универсальному кодексу поведения завершила анализ отзывов, полученных во время ратификационного голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по правоприменению Универсального кодекса поведения]]. 

У всех участников голосования была возможность предоставить комментарии относительно содержания пересмотренного Руководства по обеспечению правоприменения. Всего 369 участников оставили комментарии на 18 языках по сравнению с 657 комментариями на 27 языках в 2022 году. Команда «Доверие и безопасность» завершила анализ комментариев, разделив отзывы по категориям и обозначив основные  темы и области, требующие внимания. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter comments report|Переведенные версии отчета доступны здесь на Мета-вики]]'''. Пожалуйста, помогите перевести на ваш язык. 

Мы выражаем благодарность всем, кто принял участие в голосовании и обсуждениях. Более подробную информацию по Универсальному кодексу поведения и Руководству по правоприменению можно найти на Мета-вики.

От имени проектной команды Универсального кодекса поведения,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:37, 3 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Напоминание: Встреча по обсуждению обновлений Условий использования Викимедиа&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Всем привет,

Напоминаем, что Юридический отдел [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Фонда Викимедиа]] проводит [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречи]] с членами сообществ для обсуждения [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update|обновлений Условий использования Викимедиа]].

Вторая встреча пройдет сегодня,''' 4 апреля, с 17:00 UTC до 18:30 UTC'''. Подробнее [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|на странице Мета]].

Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа.

От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:29, 4 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Начало обсуждений по вопросу ратификации Устава движения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Movement Charter/Ratification/Ratification methodology review launch|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''

Здравствуйте,

[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Комитет по разработке Устава движения]] с 10 по 28 апреля 2023 года проводит ранний сбор предложений и вопросов со всего движения Викимедиа по [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|предложенной методологии ратификации Устава движения]]. Согласно графику, ратификация [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава движения]] должна состояться в начале 2024 года. 

'''Комитет приглашает членов сообщества ответить на [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|шесть вопросов]]. Желающие могут поделиться отзывами на странице [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|обсуждения в Мета]] или на [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-ratification-methodology-community-review-from-10-28-april-2023/2930 форуме Стратегии движения].

'''Часы обсуждений'''

Комитет приглашает всех, кто хочет поделиться отзывами о предлагаемой методологии, присоединиться к встречам членов Комитета с сообществами:
* [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#1:_18_April,_2023_at_10.00_UTC|Первая встреча с сообществами]]: '''18 апреля, 10:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1681812036 по Вашему местному времени])
* [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#2:_24_April_2023_at_17.00_UTC|Вторая встреча с сообществами]]: '''24 апреля в 17:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1682355603 по Вашему местному времени])

Язык часов обсуждений английский. [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Пожалуйста, прокомментируйте]], если Вам нужна языковая поддержка. Языковой перевод будет предоставлен, если не менее 3 человек выразят желание участвовать с русскоязычного сообщества.

От имени Комитета по разработке Устава движения,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:06, 11 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Комитет по выборам набирает новых членов&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Всем привет, 

Комитет по выборам [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Фонда Викимедиа]] ищет 2-4 дополнительных членов до 24 апреля, которые могут помочь в процессе выбора членов в Совет попечителей Фонда Викимедиа.

В настоящее время планируются выборы в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2024 год. Новые члены приглашаются присоединиться к Комитету по выборам. Комитет по выборам контролирует процесс отбора мест в Совет попечителей сообщества. Присоединяйтесь к комитету и поделитесь своими ценными навыками и идеями в процессе отбора членов в Попечительский совет.

В [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees|Совете Фонда Викимедиа]] есть восемь мест, выбранных сообществом и аффилированными организациями (Affiliates). В 2024 году Комитет по выборам будет проводить процесс отбора на места, выбранные сообществами и аффилированными организациями, срок полномочий которых истекает. Этот процесс будет поддерживаться Фондом Викимедиа.

Члены Комитета по выборам назначаются на трехлетний срок и должны подписать [[phab:L37| соглашение о конфиденциальности]]. Члены комитета могут рассчитывать на 2-5 часов в неделю до начала процесса отбора и 5-8 часов в неделю во время процесса отбора.

Как член Комитета по выборам, в ваши обязанности будет входить:

* Участие в онлайн-встречах в период до следующих выборов (середина 2024 года)
* Участие в вводном онлайн обучении в мае-июне 2023 года
* Работа с Комитетом по выполнению его [[foundation:Special:MyLanguage/Elections_Committee_Charter|других обязанностей]].

Новые члены должны иметь следующие качества:

* Свободное владение английским языком
* Взаимодействие по электронной почте
* Знания о движении и управлении движением

Если Вы хотите выступить добровольцем на эту роль, пожалуйста, '''предложите свою кандидатуру до 24 апреля 2023 года 23:59 [[:en:Anywhere on Earth|AoE (Anywhere on Earth)]] на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Nominations/2023|Мета-вики]]'''.

Полное объявление можно [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Wikimedia_Foundation_Elections_Committee_-_2023_Call_for_New_Members|'''прочитать здесь''']]. Заранее благодарим за вашу заинтересованность! Если Вы не заинтересованы, но знаете кого-то, кто может быть заинтересован, поделитесь с ними этим объявлением. Пожалуйста, дайте мне знать, если у Вас есть вопросы.

От имени Комитета по выборам,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 22:54, 14 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. 

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-04-26|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-04-26|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены.  Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:41, 21 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=24748237 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Hello,

As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are:

* Community members in good standing
* Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects
* Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type
* Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023
* Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations
* Confidently able to communicate in English

The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff.

The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''.

Best regards,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Xeno (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24941045 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Процедура отбора членов Учредительного комитета U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Следующей стадией процесса внедрения Универсального кодекса поведения является создание Учредительного комитета для разработки устава для Координационного комитета УКП (U4C). Члены Учредительного комитета были отобраны. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Ознакомьтесь с составом и узнайте о предстоящей работе в Мета-вики]].&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 май 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25018085 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Объявляем новых членов Избирательной комиссии&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|Вы можете найти это сообщение, переведенное на другие языки, на Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Приветствую вас, 

Мы рады объявить [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|о новых членах и советниках Избирательной комиссии]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Избирательный комитет]] помогает в разработке и внедрении процесса отбора попечителей, отобранных Сообществом и аффилированными лицами, в Совет попечителей Фонда Викимедиа. После открытого процесса выдвижения наиболее сильные кандидаты пообщались с Правлением, и четырем кандидатам было предложено войти в состав Избирательной комиссии. Еще четырем кандидатам было предложено принять участие в качестве консультантов. 

Спасибо всем членам сообщества, которые представили свои имена на рассмотрение. Мы с нетерпением ожидаем совместной работы с Избирательной комиссией в ближайшем будущем.

От имени Совета попечителей Фонда Викимедиа,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:59, 28 июнь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25018085 --&gt;

== Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{{int:Hello}}!

Apologies if this message is not in your language, {{int:Please-translate}} to your language.

This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]].

With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;audio file&quot; label=&quot;Listen&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;
The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Could become:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;En-uk-English.oga&quot; label=&quot;Audio (UK)&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]].

Thank you!&lt;/div&gt;
&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team&lt;/bdi&gt;
&lt;/div&gt;

02:26, 27 июль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&amp;oldid=25350821 --&gt;

[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]

ba:Был вики тиҙҙән [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] ҡушымтаһы ярҙамында тормошҡа ашырылған [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|аудиоплеер]] ҡуллана башлаясаҡ. Был википедияла аудиоҡушымталар эшләргә тигән  теләкте тормошҡа ашырыуҙың бер өлөшө булып тора һәм [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|аудио рәсеменә баҫҡанда башҡарыла]]. Түбәндәге тэгты ҡулланып, вики-биттәге тексҡа аудиофрагменттар өҫтәргә мөмкин:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;audio file&quot; label=&quot;Тыңларға&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Юғарыла күрһәтелгән тег тауышты башҡарыу төймәһе эргәһендәге тексты күрһәтәсәк, һәм уны баҫҡанда тауыш башҡа биткә күсмәйенсә яңғыраясаҡ. [[wiktionary:en:English#Pronunciation|Инглиз Викиһүҙлеге]]ндә һүҙҙәрҙең әйтелешен өҫтәү — был функцияның киң ҡулланылған миҫалы булып тора.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Буласаҡ:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;En-uk-English.oga&quot; label=&quot;Audio (UK)&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Индерелгән аудиоплеер ике аҙнанан һеҙҙең викиҙа буласаҡ; ә әлегә функциялар тураһында уҡып [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|фекер алышыу]] битендә теләктәрегеҙҙе һәм баһағыҙҙы яҙыуҙы һорайбыҙ.

--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 04:29, 27 июль 2023 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Рассмотрение Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Здравствуйте,

Мы рады обнародовать следующий этап в работе по [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Универсальному кодексу поведения]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Черновой вариант Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] в настоящий момент готов для вашего рассмотрения. 

[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Руководство по правоприменению]] требует, чтобы структурная единица в форме Учредительного комитета составила черновой вариант устава, описывающего процедуры и подробности работы глобального комитета, названного [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C)]]. В течение последних двух месяцев Учредительный комитет U4C работал вместе единой группой, чтобы обсудить и подготовить черновик устава U4C. Учредительный комитет U4C в настоящий момент ожидает отзывы по черновику устава вплоть до 22 сентября 2023 года. После этой даты Учредительный комитет U4C по мере необходимости внесет изменения в устав, а открытое голосование в рамках сообщества будет проведено через некоторое время после.

Примите участие в обсуждении во время [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|часов обсуждений]] или в [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Мета-вики]].

С уважением,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Август 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25392152 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. 

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-09-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-09-20|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 сентябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=25018086 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;== Возможности для назначения открываются в АффКом, в комитет Омбудсмена и Комитета по Рассмотрению Дел ==&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;&quot;&gt;
[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''Вы можете найти перевод этого сообщения на другие языки на Мета-вики''.]]

''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/span&gt;''&lt;/div&gt;

Всем привет! [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоединению]] (АффКом), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов]] и [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Комитет по рассмотрению дел]] ищут новых членов. Эти добровольческие группы оказывают важную структурную и надзорную поддержку сообществу и движению. Людям предлагается выдвигать свои кандидатуры самостоятельно или поощрять других, которые, по их мнению, могли бы внести свой вклад в эти группы, подавать заявки на членство. Более подробную информацию о ролях групп, необходимых навыках и возможности подать заявку можно найти на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|странице Мета-Вики]]. 

От имени команды Поддержки Комитетов,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 октябрь 2023 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25570445 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа на 2024 год.&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Уважаемые участники, 

Пожалуйста, просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа до 29 октября 2023 года. Пакет правил отбора основан на более старых версиях, разработанных Избирательной комиссией, и будет использоваться при выборе Попечительского совета в 2024 году. Предоставление ваших комментариев сейчас поможет им обеспечить более плавный и лучший процесс выбора Правления. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Подробнее на странице в Мета-вики]].

С уважением,

Кэти Чан &lt;br&gt;
председатель Избирательной комиссии&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

01:12, 17 октябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25570445 --&gt;

== Техническая просьба ==
Заметил, что в Вашем разделе не открываются картинки в мобильной версии. В русской Википедии была похожая проблема, её описание и решение: https://w.wiki/7vRR . Это очень неудобно, если читаешь из телефона. [[User:Kaganer|Kaganer]], [[User:ZUFAr|ZUFAr]], я заметил, что у Вас флаги администратора интерфейса и инженера, не могли бы вы исправить проблему? За русский язык извиняюсь, на башкирском не говорю. [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 20:33, 27 октябрь 2023 (UTC)
: [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-directLinkToCommons.js&amp;diff=prev&amp;oldid=1257821 Обновил код], [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadgets-definition&amp;diff=prev&amp;oldid=1257822 отключил гаджет для мобильной версии]. Проверяйте. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 22:34, 27 октябрь 2023 (UTC)
::Теперь всё работает, спасибо :) [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 17:23, 28 октябрь 2023 (UTC)
::: В мобильной версии изображение и текст открываются нормально. В приложении в телефоне до я не мог настроить интерфейс на башкирский язык, хотя в настройках везде убрал русский язык. Сейчас системные сообщения начали появляется на башкирском языке. Возможно, тоже связано в обновлением кода. Спасибо!--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|фекер алышыу]]) 22:46, 28 октябрь 2023 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Скоро: Предпросмотр ссылок&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;ReferencePreviewsDefault&quot;/&gt;
[[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]]
В ближайшее время в Вашей вики появится новая функция: Предпросмотр ссылок - всплывающие окна для ссылок. Такие всплывающие окна существуют на вики-сайтах как локальные гаджеты уже много лет.  Теперь есть централизованное решение, доступное на всех вики, и совместимое с функцией [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Предпросмотр страницы]].

Предпросмотр ссылок будет доступен всем, включая читателей. Если Вы не хотите видеть эту функцию, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|Вы можете ее отключить]]. Если Вы [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|используете гаджеты]] &quot;Всплывающие подсказки для ссылок&quot; или &quot;Навигация всплывающих окон&quot;, Вы не увидите &quot;Предпросмотр ссылок&quot; до тех пор, пока Вы не отключите гаджет.

Предпросмотр ссылок являлся бета-функцией на многих вики начиная с 2019-го года и функцией по-умолчанию на некоторых вики начиная с 2021-го года. Внедрение функции запланировано на 22-e ноября. 

* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Помощь]] 
* [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Страница проекта с более подробной информацией (на английском)]]. 
* Отзывы приветствуются [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|на этой странице обсуждений]]. 
-- Для команды [[m:WMDE Technical Wishes|Викимедия Германия &quot;Технические пожелания&quot;]],
&lt;section end=&quot;ReferencePreviewsDefault&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 ноябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25866958 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Body&quot;/&gt;Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland
&lt;section end=&quot;Body&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 декабрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25955829 --&gt;

== Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.''

Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.&lt;br&gt; 
''Currently, we are only able to conduct interviews in English.''

The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time.

For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.&lt;br&gt;We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&amp;oldid=26027495 --&gt;

== Reusing references: Can we look over your shoulder? ==

''Apologies for writing in English.''

The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references.

* The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here].
* Interviews can be conducted in English, German or Dutch.
* [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]].
* Sessions will be held in January and February.
* [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.]
* Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment.

We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]]
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25956752 --&gt;

== Feminism and Folklore 2024 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]'''

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''

-- [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Здравствуйте,

Я пишу вам сегодня, чтобы объявить о начале периода голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C). Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля 2024 г. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом.

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики  вместе с переводами на другие языки. 

Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия.

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 ғинуар 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25853527 --&gt;

== A new feature for previewing references on your wiki ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Page Previews and Reference Previews.png|alt=Montage of two screenshots, one showing the Reference Previews feature, and one showing the Page Previews feature|right|350x350px]]
''Apologies for writing in English. If you can translate this message, that would be much appreciated.''

Hi. As announced some weeks ago &lt;sup&gt;[&lt;nowiki/&gt;[[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CNPRQE2IG5ZNAVAOHBMF4AXXRLGJE6UT/|1]]] [&lt;nowiki/&gt;[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|2]]]&lt;/sup&gt;, Wikimedia Deutschland’s [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team introduced [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] to many wikis, including this one. This feature shows popups for references in the article text.  

While this new feature is already usable on your wiki, most people here are not seeing it yet because your wiki has set [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Relation to gadgets|a gadget as the default]] for previewing references. We plan to remove the default flag from the gadget on your wiki soon. This means: 

* The new default for reference popups on your wiki will be Reference Previews. 
* However, if you want to keep using the gadget, you can still enable it in [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|your personal settings]].
The benefit of having Reference Previews as the default is that the user experience will be consistent across wikis and with the [[mw:Special:MyLanguage/Page_Previews|Page Previews feature]], and that the software will be easier to maintain overall. 

This change is planned for February 14. If you have concerns about this change, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|please let us know on this talk page]] by February 12. – Kind regards, [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 09:30, 23 ғинуар 2024 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johanna_Strodt_(WMDE)/MassMessageRecipients&amp;oldid=26116190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Остались последние дни, чтобы проголосовать по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Здравствуйте,

Я пишу вам сегодня для напоминания о том, что период голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) завершается '''2 февраля'''. Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом.

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики  вместе с переводами на другие языки. 

Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия.

С уважением,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 ғинуар 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25853527 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Объявление результатов голосования по ратификации Устава Координационного комитета по УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|Перевод данного сообщения на другие языки можно найти в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Уважаемые участники,

Благодарю всех за интерес к развитию Универсального кодекса поведения. Сегодня я хочу сообщить вам результаты [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ратификационного голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]]. В ратификационном голосовании участвовало 1746 человек, в числе которых 1249 участников одобрили Устав, а 420 участников - нет. В процессе ратификационного голосования участники могли оставлять отзывы относительно Устава. 

Отчет по статистике голосования и обзор обратной связи от участников будут опубликованы в Мета-вики в течение следующих недель.

В ближайшее время, пожалуйста, следите за новостями о дальнейших шагах.

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 февраль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26160150 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26166467 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Отчет о ратификации Устава U4C и объявление о начале выдвижения кандидатов для U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Дорогие участники,

Сегодня я хочу сообщить вам две важные новости. Во-первых, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|отчет по отзывам после ратификации Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (U4C)]] уже доступен. Во-вторых, начинается выдвижение кандидатов для комитета U4C со сроком до 1 апреля 2024 года.

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) является глобальной группой, деятельность которой посвящена справедливому и последовательному применению УКП. Члены сообщества приглашаются для подачи заявок на вступление в комитет U4C. Для более подробной информации о комитете U4C и его области ответственности, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]].

Согласно уставу в комитете U4C имеется 16 мест: восемь мест от сообщества в целом и восемь мест от регионов, чтобы U4C отображал разнообразие движения.

Ознакомьтесь более подробно и подайте вашу заявку в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Мета-вики]].

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 март 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26276337 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Процесс отбора кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа в 2024 году&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
: ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]]''
: ''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Дорогие участники,

В этом году у четырех членов, избранных от сообщества и партнеров, заканчивается срок пребывания в Совете попечителей [1]. Совет приглашает все движение принять участие в процессе отбора и голосования с целью заполнения этих мест в этом году.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Комитет по выборам]] будет осуществлять надзор за этим процессом при участии сотрудников Фонда [2]. Комитет по вопросам управления создал Рабочую группу по формированию совета, состоящую из попечителей, которые не могут быть кандидатами в проводимом сообществом и партнерами процессе отбора в 2024 году, в следующем составе: Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins и Shani Evenstein Sigalov [3]. Данной группе поручено осуществлять надзор со стороны Совета за процессом отбора попечителей 2024 года и информировать его ходе выполнения. Более подробная информация о функциях Комитета по выборам, Совета и штатных сотрудников находится здесь [4]. 

Ниже перечислены ключевые планируемые даты:

*  Май 2024 года. Выдвижение кандидатов и формулировка вопросов.
*  Июнь 2024 года. Партнерские организации проводят голосование для составления шорт-листа из 12 кандидатов (составление шорт-листа не проводится при количестве заявок менее чем 15) [5].
*  Июнь-август 2024 года. Период проведения кампании.
*  Конец августа - начало сентября 2024 года. Двухнедельный период голосования сообщества.
*  Октябрь-ноябрь 2024 года. Проверка биографических данных кандидатов.
*  Заседание Совета в декабре 2024 года. Новые попечители приступают к работе.

Узнайте более подробно о процессе отбора 2024 года, включая детальное расписание, процесс выдвижения кандидатов, правила кампании и критерии правомочности избирателей, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|на этой странице в Мета-вики]] и составьте свой план.

'''Волонтеры на выборах'''

Дополнительный способ участия в процессе отбора 2024 года ‒ деятельность волонтера на выборах. Волонтеры на выборах являются связующим звеном между Комитетом по выборам и своими сообществами. Они обеспечивают представительство своего сообщества и мотивируют его для участия в голосовании. Узнайте более подробно о данной программе и способах участия в ней на данной [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|странице в Мета-вики]].

С наилучшими пожеланиями,

[[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Председатель Комитета по вопросам управления, Рабочая группа по формированию совета)

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] Несмотря на то что идеальное соотношение кандидатов - 12 кандидатов на четыре вакантных места, процесс формирования шорт-листа будет запущен при наличии более 15 кандидатов, в виду того что 1-3 исключенных кандидатов могут почувствовать себя &quot;отверженными&quot;, а также в виду значительных затрачиваемых партнерами усилий для исключения лишь 1-3 кандидатов из списка.&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:56, 12 март 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26349432 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-03-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-03-20|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:00, 15 март 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=25636619 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Проголосуйте прямо сейчас для избрания членов первого U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Уважаемые участники!

Я пишу вам, чтобы сообщить о начале голосования по выборам в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C), которое будет проходить до 9 мая 2024 года. Ознакомьтесь с информацией на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|странице голосования в Мета-вики]], чтобы узнать больше по теме голосования и правомочности избирателей.

Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) является глобальной группой, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения УКП. Участники сообщества были приглашены для подачи заявок на членство в U4C. Для более подробной информации об области ответственности U4C, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]].

Пожалуйста, поделитесь данным сообщением с членами вашего сообщества, чтобы они также могли принять участие.

От имени проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:20, 25 апрель 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;Hello all,

The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page].

This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource.

Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]].

We look forward to your participation!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:22, 14 май 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

[[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]]

Dear community members,

The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. 

You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. 

You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language.

On behalf of the CAC,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 май 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Объявление о создании первого Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Привет!

Члены счётной комиссии завершили рассмотрение результатов голосования. Мы продолжаем работу с результатами первых [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|выборов Координационного комитета Универсального кодекса поведения (ККУКП)]]. 

Мы рады объявить следующих лиц региональными членами ККУКП, срок полномочий которых составит два года:

* Северная Америка (США и Канада)
** –
* Северная и Западная Европа
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]]
* Латинская Америка и Карибский бассейн
** –
* Центральная и Восточная Европа
** —
* Африка к югу от Сахары
** –
* Ближний Восток и Северная Африка
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]]
* Восточная, Юго-Восточная Азия и Тихоокеанский регион
** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]]
* Южная Азия
** –

Следующие лица избираются членами ККУКП от сообщества в целом, сроком на один год:

* [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]]
* –
* –
* –
* –

Ещё раз спасибо всем, кто участвовал в этом процессе, и хотим выразить огромную признательность кандидатам за их лидерство и преданность движению и сообществу Викимедиа.

В течение следующих нескольких недель ККУКП начнёт встречаться и планировать работу на 2024—2025 годы, поддерживая внедрение и пересмотр УКП и Руководящих принципов обеспечения соблюдения требований. Следите за их работой на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]].

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:14, 3 июнь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Окончательный текст Устава Движения Викимедиа теперь доступен на Мета-Вики&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|Вы можете прочитать это сообщение, который переведенн на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Всем привет,

Окончательный текст [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] теперь доступен для ознакомления на Мета, более чем на 20 языках.

'''Что такое Устав Движения Викимедиа?'''

Устав Движения Викимедиа – это предлагаемый документ, определяющий роли и ответственность всех членов и организаций в Движения Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета - для управления движением.

'''Присоединяйтесь к «Презентационной Вечеринка» Устава Движения Викимедиа'''

Присоединяйтесь к [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|«вечеринка по презентацию»]] устава '''20 июня 2024 года''' в '''14.00-15.00 по UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 проверьте по вашему времени]). Во время этого созвона, мы отпразднуем публикацию окончательного варианта Устава и представим его содержание. Присоединяйтесь и ознакомьтесь с Уставом, прежде чем проголосовать.

'''Голосование по ратификации Устава Движения'''

Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC.''' Вы можете ознакомиться с [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|процессом голосования, критериями и другими подробностями]] на Мета.

Если у вас есть какие-либо вопросы, пожалуйста, оставьте сообщение [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|на странице обсуждения на Мета]] или напишите MCDC по адресу [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org].

От имени Комитета по разработке Устава Движения,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 июнь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа открыто – проголосуйте&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Всем привет,

Голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Устава Движения Викимедиа''']] открыто. Устав Движения Викимедиа – это документ, определяющий роли и ответственности всех членов и организаций в Движении Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета – для управления движением.

Окончательная версия Устава Движения Викимедиа [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|доступна на Мета-Вики на русском языке]] для вашего ознакомления.

Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с более подробной информацией о [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|голосовании и критериях для голосования]].

После ознакомления с Уставом, пожалуйста, [[Special:SecurePoll/vote/398|'''проголосуйте''']] и поделитесь этой информацией с другими.

Если у вас есть какие-либо вопросы по поводу голосования по ратификации, пожалуйста, свяжитесь с Избирательной Комиссией по Уставу по адресу [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org'''].

От имени Избирательной комиссии,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 июнь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа скоро завершится&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Всем привет,

Это уведомление о том, что голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] завершится '''9 июля 2024 года''', в '''23:59 по UTC'''.

Если вы еще не проголосовали, пожалуйста, проголосуйте [[m:Special:SecurePoll/vote/398|на «SecurePoll»]]. 

От имени [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Избирательной Комиссии по Уставу]],&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;U4C Special Election - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024.

The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]].

In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki.

Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]].

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:02, 10 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Wikimedia Movement Charter ratification voting results&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,

After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.  

As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy.

The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: 

'''Individual vote:'''

Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333).

'''Affiliates vote:'''

Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111).

'''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:'''

The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].  

With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''.

We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance.

The Charter Electoral Commission,

[[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:52, 18 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Vote now to fill vacancies of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.

The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:46, 27 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now.

'''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC.

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:29, 6 август 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Скоро: новая функция подссылки - попробуйте!&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]]
&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].&lt;/span&gt;

&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:&lt;/span&gt;

* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]].&lt;/span&gt; 
* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.&lt;/span&gt;

&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.&lt;/span&gt;

Пожалуйста, помогите нам распространить сообщение. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC)
&lt;section end=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=27309345 --&gt;

== Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC ==

Hi all,

The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page].

This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites.

Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation!

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 23:19, 22 август 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]].

I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026:

* North America (USA and Canada)
** Ajraddatz

The following seats were not filled during this special election:

* Latin America and Caribbean
* Central and East Europe (CEE)
* Sub-Saharan Africa
* South Asia
* The four remaining Community-At-Large seats

Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community.

Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]].

On behalf of the U4C and the Elections Committee,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:05, 2 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Поделитесь своим мнением: голосуйте на выборах в Совет попечителей 2024 года!&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Здравствуйте,

Началось голосование на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|выборах в Совет попечителей 2024 года]]. На четыре (4) места в Совете претендуют двенадцать (12) кандидатов.

Ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|заявлениями кандидатов]] и их [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|ответами на вопросы сообщества]], чтобы узнать о них больше.

Когда вы будете готовы, перейдите на страницу голосования [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]]. '''Голосование проводится в период с 00:00 (UTC) 3 сентября по 23:59 (UTC) 17 сентября'''.

Чтобы проверить ваше право голоса, пожалуйста, посетите информационную [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|страницу о правомочности избирателей]].

С наилучшими пожеланиями,

Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:13, 3 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-09-25|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-09-25|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. 

'''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:36, 20 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27248326 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving. Find out where... ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;i&gt;Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.&lt;/i&gt;{{tracked|T66315}}

Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project.
The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''General''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''In Other Projects''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section.

We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the   [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2.
More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].&lt;br&gt;&lt;br&gt;We welcome your feedback and questions.&lt;br&gt; [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 18:56, 27 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27524260 --&gt;

== Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey ==

Dear all,

Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community.

To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event.

Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5

Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference!

Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success.


Warm regards,

User:ZI Jony 03:19, 6 октябрь 2024 (UTC)

Wiki Loves Ramadan Organizing Team
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27510935 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Предварительные результаты выборов в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Здравствуйте,

Благодарим всех, кто участвовал в выборах в [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года]]. Всего проголосовало около 6000 членов сообщества из более чем 180 вики-проектов.

Данные кандидаты получили наибольшее количество голосов:

# [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]]
# [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]]
# [[User:Victoria|Victoria Doronina]]
# [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]]

Хотя данные кандидаты были отобраны путем голосования, они все еще должны быть утверждены Советом попечителей. Им необходимо успешно пройти биографическую проверку и соответствовать квалификационным требованиям, изложенным в регламенте. Новые попечители будут утверждены на следующем заседании Совета в декабре 2024 года.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Узнайте более подробно о результатах в Мета-вики.]]

С наилучшими пожеланиями,

Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет

&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. 

Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]]

Подача заявок в комитеты открывается 16 октября 2024. Период подачи заявок в Комитет по присоединению завершается 18 ноября 2024, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 2 декабря 2024. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|на странице назначений в Мета-вики]].

От имени команды поддержки комитетов,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:07, 16 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27601062 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving, finally. ==

Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:28, 22 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27535421 --&gt;

== Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success ==

Dear all,

We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community.

Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs.

* Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey]
* Deadline: November 10, 2024
Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference!

'''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply.
* Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here]
* Application Deadline: October 31, 2024
Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions]

Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success!


Warm regards,&lt;br&gt;
The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:11, 29 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 --&gt;

== Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC ==

Hello everyone,

The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone &lt;https://zonestamp.toolforge.org/1732896000&gt;). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: &lt;https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024&gt;.

This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation.

Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 ноябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

==Proposal to enable the &quot;Contribute&quot; entry point in Bashkir Wikipedia==
{{Int:Hello}} Bashkir Wikipedians,

Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called &quot;Contribute&quot; to your Wikipedia.

The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia.

Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Bashkir Wikipedia.

'''Who can access it'''

Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the &quot;Contribute&quot; icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to &quot;view contributions&quot; is also available to access the list of your contributions.

[[File:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]]                             [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]]

For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the &quot;Contributions&quot; option unless they change it to the &quot;Contribute&quot; manually.

This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the &quot;Contributions&quot; entry point as default.          

We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024.

We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the &quot;Contribute&quot; entry point in your Wikipedia.

We look forward to your response soon.

Thank you!

On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Ҡатнашыусы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:UOzurumba (WMF)|фекер алышыу]]) 04:25, 28 ноябрь 2024 (UTC)

== Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! ==

Dear All,

We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. 

This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture.

* Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]]
* When: Jan 19, 2025 
* Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025).
* Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 
* Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]]

To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025.

Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language.

Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all.

Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate.

Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success!

For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:07, 16 ғинуар 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 ғинуар 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

== Feminism and Folklore 2025 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]'''

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26503019 --&gt;

== Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. 

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 февраль 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28198931 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt; Приглашаем посетить встречу Языкового сообщества (28 февраля в 14:00 по UTC) и ознакомиться с рассылкой&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Здравствуйте!
[[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=Изображение, символизирующее множество языков]]
Мы с удовольствием приглашаем вас на очередную '''встречу Языкового сообщества''', которая пройдёт '''28 февраля в 14:00 по UTC'''! Чтобы принять в ней участие, просто запишитесь '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|на её странице]]'''.

На этой встрече участники и участницы делятся новостями проектов, имеющих отношение к языкам, обсуждают технические проблемы языковых вики-проектов и совместно решают их. В прошлый раз мы обсуждали создание клавиатурных раскладок, создание Википедии на языке мооре, а также новости многоязычной поддержки на конференции Wiki Indaba.

'''Хотите сделать доклад?''' Мы будем рады услышать все сообщения: как технические новости вашего проекта, так и сведения о проблеме, с которой вам нужна помощь; также просим оставлять запросы на устный перевод! '''Ответьте на это сообщение''' или добавьте свой пункт '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|в повестку встречи]]'''.

Также предлагаем ознакомиться с шестым номером рассылки Команды локализации (январь 2025 года): [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. В ней содержатся последние известия октября—декабря 2024 года: создание новой функциональности; относящиеся к языкам улучшения в различных технических проектах и поддерживающих инициативах; подробности встреч членов сообщества; идеи для участия в проектах. Приглашаем подписаться на рассылку на её странице: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]].

Ждём вас на встрече и надеемся услышать вас там!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 08:28, 22 февраль 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28217779 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 март 2025 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28307738 --&gt;

== An improved dashboard for the Content Translation tool ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
{{Int:hello}} Wikipedians,

Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device.

With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below.
[[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the &quot;For you&quot; and &quot;...More&quot; buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups (&quot;Create new pages&quot; and &quot;Expand with new sections&quot;)-one for each activity.]]
[[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]]
We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''.
Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. 

Thank you!

On behalf of the Language and Product Localization team.
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 02:55, 13 март 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&amp;oldid=28382282 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-03-19|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-03-19|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. 

'''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:14, 14 март 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=28307742 --&gt;

== Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon.

Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. 

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 апрель 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук ==

CEE Hub представляет запись первого русскоязычного мероприятия — презентации с последующими вопросами и ответами на тему «Как искусственный интеллект может помочь вам в вашей жизни в Википедии?».

Встречи будут записываться, поэтому вы можете найти записи встреч здесь, код в скобках:
# [https://us06web.zoom.us/rec/share/DCFCOJUhPRkCyDIxyfv8BQdbxJnU7zTcqBeVY-k3JgrNJ_x7bCcLC1XApcNz03Jp.CHESvngt2SsZm9r_ Recording from the first event] &lt;small&gt;''(Passcode: h$BOin4?)''&lt;/small&gt;

Следующее мероприятие — «'''Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?'''» Марьяна Пинчук, состоится в пятницу, 25 апреля, в 16:00 UTC, вы можете подписаться на уведомления '''[[:m:Event:Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук|здесь]]'''.

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:47, 9 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=28516993 --&gt;

== Be part of the next CEE Catch Up about Global Trends ==

Hi everyone, 

We want to announce the ninth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the Foundation Annual Planning Workshop focused on [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|'''global trends that are affecting our movement''']]. The session will take place on 23&lt;sup&gt;rd&lt;/sup&gt; of April 2025, 18:00-19:00 CEST (check your local time [https://zonestamp.toolforge.org/1745424000 here]).

Together (the CEE Communities and the Wikimedia Foundation staff) we will discuss the trends related to our projects, our readers and editors. We will explore how those trends show up in the CEE context and discuss what our projects need to address those trends, and how we can support them.

You will also have the opportunity to ask questions to the Wikimedia Foundation staff about the work being planned as part of the annual plan that runs from July 2025 to June 2026.

'''&lt;u&gt;''[[Wikimedia CEE Hub/Catch up|Join us at the Next CEE Catch up]]!''&lt;/u&gt;'''

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:19, 14 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Catch Up team)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=28546550 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! 

The most active contesters will receive prizes.

If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.
&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;

16:10, 16 апрель 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Hide on Rosé@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines (&quot;UCoC EG&quot;) and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 апрель 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Sub-referencing: User testing ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]]
&lt;small&gt;''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''&lt;/small&gt;

Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further:

#'''Try it out and share your feedback'''
#:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. 
#'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs'''
#:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''.

We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well.

Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! &lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])&lt;/bdi&gt; 15:03, 28 апрель 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=28628657 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- &lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:40, 29 апрель 2025 (UTC)&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! ==

''(Apologies for posting in English)''

Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them.

As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]].

After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki.

The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org.

If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]].

Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28663781 --&gt;

== Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета? ==

CEE Hub представляет запись второго русскоязычного мероприятия, презентацию «Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?» Марьяны Пинчук. 

* [https://us06web.zoom.us/rec/share/UGbl9nlJ9NOjdcLltBEmoXRXJZtgOs5amfcF9HekLlGEAXCvOapZxXJ3wDw7uYs1.fcr8ssFRW-tIoQeq Zoom]
* Passcode: hG@&amp;.Y?6

Темы будущих мероприятий и запись предыдущей сесси можно найти здесь ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]])

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:02, 7 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=28675596 --&gt;

== Registration for the Wikimedia CEE Meeting 2025 is open ==

Dear all,               

The Organising Committee of the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] is delighted to announce the opening of the registration for this year's conference.

Affiliation and community delegates can register for the meeting until '''June 15th'''. All other self-funded participants can register until July 31st. 

The registration and scholarship application form which runs on Pretix, a free, open-sourced third-party platform that helps organize and manage events, can be found [https://pretix.eu/wikimedia-events/wmcee-2025/ here].

Details on how to select delegates and the selection process can be found on the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025/Registration|registration page]].

Please keep in mind that the official language of the conference is English and interpreting services will not be available.

If you encounter any issues while registering, or have questions about the registration process, feel free to contact the coordination team via [mailto:wmceem2025@wikimedia.gr wmceem2025@wikimedia.gr].

Your swift replies will be appreciated, as they will help us conduct an efficient booking process.

Best regards,        

On behalf of

'''Wikimedia CEE Meeting 2025 Organising Team'''

--[[Ҡатнашыусы:MARKELLOS|MARKELLOS]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MARKELLOS|фекер алышыу]]) 19:19, 12 май 2025 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Объявлен конкурс кандидатов в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (ККУКП)&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Результаты голосования по Руководству по обеспечению соблюдения Универсального кодекса поведения и Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (ККУКП) [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|доступно на Meta-wiki]].

Теперь вы можете [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|подать свою кандидатуру для работы в ККУКП]] до 29 мая 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Информация о [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|приемлемости, процессе и сроках находится на Мета-вики]]. Голосование по кандидатурам начнется 1 июня 2025 года и продлится две недели, завершившись 15 июня 2025 года в 12:00 по Гринвичу.

Если у вас есть какие-либо вопросы, вы можете задать их на [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|страница обсуждения выборов]]. -- в сотрудничестве с ККУКП, &lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|фекер алышыу]])&lt;/bdi&gt; 22:06, 15 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)''

Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. 

We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.

You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 15:26, 22 май 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28768453 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Отбор кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2025 год и приём вопросов к кандидатам&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Дорогие друзья,

В этом году истекают сроки полномочий двух (2) попечителей Фонда Викимедиа, избранных сообществом и организациями Викимедиа [1]. Совет попечителей приглашает всё движение принять участие в процессе отбора и голосовании за кандидатов на эти места.

Избирательная комиссия будет координировать данный процесс при поддержке сотрудников Фонда [2]. Комитет по управлению, состоящий из попечителей, не участвующих в выборах 2025 года (Раджу Наризетти, Шани Эвенштейн Сигалов, Лоренцо Лоза, Кэти Коллинз, Виктория Доронина и Эсраа Аль Шафеи) [3], будет осуществлять надзор за процессом отбора от имени Совета и информировать его о ходе выборов. Более подробную информацию о ролях Избирательной комиссии, Совета попечителей и сотрудников можно найти здесь [4].

Основные запланированные даты:

* 22 мая – 5 июня: Объявление (данное сообщение) и период для вопросов [6]
* 17 июня – 1 июля 2025: Приём заявок от кандидатов
* Июль 2025: При необходимости — голосование организаций Викимедиа для сокращения списка, если число поданных заявок превысит 10 [5]
* Август 2025: Предвыборная кампания
* Август – сентябрь 2025: Двухнедельное голосование сообщества
* Октябрь – ноябрь 2025: Проверка биографических данных выбранных кандидатов
* Заседание Совета в декабре 2025: Вступление в должность новых членов Совета попечителей

Подробная информация о выборах 2025 года — включая детальный график этапов, процедуру выдвижения кандидатов, правила проведения предвыборных кампаний и критерии для избирателей — доступна на данной странице Мета [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[ссылка]]].

'''Приём вопросов'''

В каждом избирательном цикле у сообщества есть возможность предложить вопросы, на которые должны ответить кандидаты в попечители. Избирательная комиссия отбирает вопросы из списка, составленного сообществом. Кандидаты обязаны ответить на все обязательные вопросы в своей заявке, в противном случае их кандидатура будет отклонена. В этом году Избирательная комиссия отберёт 5 вопросов. Итоговые вопросы могут представлять собой объединение схожих или связанных вопросов, поступивших от сообщества [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[ссылка]]].

'''Добровольцы для выборов'''

Ещё один способ участия в выборах 2025 года — стать добровольцем выборов. Добровольцы выборов выступают связующим звеном между Избирательной комиссией и своим сообществом. Они помогают обеспечить представленность своего сообщества и мотивируют его к активному участию в голосовании. Подробная информация о программе и способах присоединения доступна на данной странице Мета [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[ссылка]]].

Спасибо!

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ

[6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates

С уважением,

Виктория Доронина

Представитель Совета попечителей в Избирательном комитете

Комитет по управлению&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 03:07, 28 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;  Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone,  

''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)''

The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''.

This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable.

The three main features of this extension are:

* '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki.
*  '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''.
*  '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions.

'''Note''': The extension comes with a new user right called '''&quot;Event Organizer&quot;''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment.

The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]])

If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout.

Thank you! &lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|фекер алышыу]]) 16:47, 29 май 2025 (UTC)&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Udehb-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&amp;oldid=28803829 --&gt;

== Vote now in the 2025 U4C Election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}

Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 13 июнь 2025 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28848819 --&gt;

== Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее? ==

CEE Hub приглашет вас принять участие в семинаре в среду, 25 июня 2025 года, 16:00 UTC. '''Анна Продрому''', лауреат премии &quot;Женщины в сфере технологий&quot; по версии журнала FORBES 2023, сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''ИИ: друг, враг или что-то среднее?'''». Регистрация открыта [[:m:Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее?|'''здесь''']]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:17, 16 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;
Hello all,

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position.

This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3]

Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election.

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;
Chair of the Elections Committee

On behalf of the Elections Committee and Governance Committee

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term.

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:43, 17 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28866958 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Обратная связь по проектам Викимедиа&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Уважаемые участники сообщества Викимедиа,

[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества (CAC)]] Совета попечителей Фонда Викимедиа поручил [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|Рабочей группе по родственным проектам (SPTF)]] обновить и внедрить процедуру оценки жизненного цикла родственных проектов — [[m:Wikimedia projects|вики-проектов, поддерживаемых Фондом Викимедиа (WMF)]].

Движение Викимедиа всегда руководствовалось перспективой актуальных, доступных и эффективных свободных знаний. По мере дальнейшего развития экосистемы проектов Викимедиа, очень важно периодически проводить ревизию существующих проектов, чтобы обеспечить их соответствие нашим целям и возможностям сообщества.

Несмотря на благородные намерения, некоторые проекты более не служат изначально заявленной цели. '''Оценка состояния таких проектов не означает бросить то, что тяжело нести, а подразумевает ответственное управление общими ресурсами'''. Время волонтеров, поддержка сотрудников, инфраструктура и внимание сообщества ограничены, а нетехнические затраты имеют тенденцию к значительному росту, поскольку наша экосистема вступила в новую эпоху интернета по сравнению с той, когда мы начинали. Поддержка неактивных проектов или проектов, которые не соответствуют нашим стремлениям, может непреднамеренно отвлечь эти ресурсы от областей с более значительным потенциалом.

Кроме того, поддержание проектов, которые больше не отражают качество и надежность, связанные с именем Викимедиа, сопряжено с репутационным риском. Заброшенный или менее надежный проект влияет на доверие к движению Викимедиа.

Наконец '''неспособность свернуть или переосмыслить проекты, которые больше не работают, может значительно осложнить запуск новых'''. Когда сообщество чувствует навсегда себя связанным с каждым прошлым решением ‒ независимо от того, насколько оно устарело ‒ мы рискуем оказаться в стагнации. Здоровая экосистема должна допускать эволюцию, адаптацю и, при необходимости, сворачивание проектов. Если мы порождаем ожидания, что каждый проект должен существовать вечно, мы ограничиваем наши способности в области экспериментов и инноваций.

По этой причине Рабочая группа по родственным проектам рассмотрела два запроса относительно жизненного цикла родственных проектов, чтобы проработать и продемонстрировать сам процесс ревизии. Мы выбрали Викиспору в качестве примера возможного открытия нового проекта и Викиновости в качестве примера ревизии существующего проекта. Предварительные выводы обсуждались 11 сентября 2024 года на встрече CAC, и Комитет по делам сообщества рекомендовал провести консультации с сообществом по теме обоих предложений.

&lt;span id=&quot;Wikispore&quot;&gt;&lt;/span&gt;
=== Викиспора ===

[[m:Wikispore|Заявка на рассмотрение Викиспоры]] в качестве нового проекта была подана в 2019 году. Рабочая группа решила рассмотреть этот запрос более детально, поскольку вместо концентрации на какой-то конкретной теме, как это происходит в большинстве заявок на новые родственные проекты, Викиспора имеет потенциал для старта нескольких родственных проектов.

После тщательного рассмотрения, Рабочая группа по родственным проектам решила '''не рекомендовать''' Викиспору в качестве нового проекта Викимедиа. Принимая во внимание текущий уровень активности, существующая структура Викиспоры обеспечивает большую гибкость и экспериментальность при том, что Фонд Викимедиа предоставляет основную инфраструктурную поддержку. 

Мы признаем потенциал этой инициативы и ожидаем мнений сообщества по теме того, каким должен быть достаточный уровень активности и вовлеченности, чтобы пересмотреть ее статус в будущем.

В рамках этого процесса мы опубликовали это решение в сообществе Викиспоры и пригласили одного из ее лидеров, Pharos, на встречу Рабочей группы по родственным проектам.

В настоящий момент мы особенно приветствуем мнения относительно измеримых критериев, указывающих на готовность проекта, таких как количество участников, объем содержимого и устойчивая поддержка сообщества. Это прояснит показатели, достаточные для открытия нового родственного проекта, в том числе и возможную будущую переподачу заявки по Викиспоре. Тем не менее, числа всегда будут лишь ориентиром, так как любые числа подвержены манипуляции.

&lt;span id=&quot;Wikinews&quot;&gt;&lt;/span&gt;
=== Викиновости ===

Среди существующих родственных проектов, мы решили рассмотреть Викиновости, потому что именно в отношении этого проекта мы наблюдаем самый высокий уровень обеспокоенности по многим причинам.

С момента созыва Рабочей группы по родственным проектам в 2023 году, ее участники во время собраний и конференц-звонков интересовались мнением сообщества о родственных проектах, которые не выполнили свои обещания в рамках движения Викимедиа.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 &lt;nowiki&gt;[2]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;] Викиновости были первым кандидатом для оценки, потому что люди из многих языковых сообществ это предложили. Кроме того, по большинству показателей это наименее активный родственный проект с наибольшим снижением активности за последние годы.

В то время как Комитет по языкам регулярно открывает и закрывает языковые версии родственных проектов на малых языках, обоснованного предложения по закрытию Википедии на основных языках или какого-либо проекта на английском языке никогда не поступало. Это не относится к Викиновостям, где возникало предложение о закрытии Английских Викиновостей, которое получило некоторую поддержку, но не привело ни к каким действиям[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews &lt;nowiki&gt;[4]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F см. также раздел 5 из &lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;]; также был проект предложения закрыть все языковые версии Викиновостей[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? &lt;nowiki&gt;[6]&lt;/nowiki&gt;].

[[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Первоначальные показатели]], собранные сотрудниками WMF, также подтверждают беспокойство сообщества движения относительно Викиновостей.

На основании этого отчета, Рабочая группа по родственным проектам рекомендует сообществу провести переоценку Викиновостей. Мы пришли к выводу, что существующая структура и уровень активности являются самыми низкими среди существующих родственных проектов. Рабочая группа также рекомендует приостановить открытие новых языковых версий Викиновостей, пока идет консультация.

Рабочая группа по родственным проектам выносит этот анализ на обсуждение и приветствует дискуссии об альтернативных вариантах, включая потенциальные усилия по реструктуризации или интеграции с другими проектами Викимедиа.

Озвученные на данный момент варианты (которые могут быть применены просто к малоактивным языковым версиям или ко всем языковым версиям)  включают:
* реструктуризацию работы и взаимосвязей Викиновостей с деятельностью по текущим событиям на других проектах; 
* объединение содержимого Викиновостей с соответствующими языковыми проектами Википедии, возможно в новом именном пространстве;
* объединение содержимого с внешними проектами, обладающими совместимой лицензией;
* архивирование проектов Викиновостей.

Ваши идеи и взгляды важны в для формирования будущего этих проектов. Мы призываем всех заинтересованных членов сообщества поделиться своими мыслями на соответствующих страницах обсуждений или через другие обозначенные каналы обратной связи.

&lt;span id=&quot;Feedback_and_next_steps&quot;&gt;&lt;/span&gt;
=== Обратная связь и дальнейшие шаги ===

Мы будем благодарны, если вы примете участие в дискуссии относительно будущего этих проектов и процесса ревизии. Мы запускаем две разные проектные страницы: [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]] и [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]]. Пожалуйста, примите участие в период с 27 июня по 27 июля 2025, после чего мы подведем итоги обсуждения. Вы можете писать там на любом языке.

Я также проведу видеозвонки 16 июля в среду в 11:00 UTC и 17 июля в четверг в 17:00 UTC (ссылки на звонки появятся чуть позже) и буду присутствовать на Викимании для дальнейших обсуждений. 
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 27 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&amp;oldid=28911188 --&gt;

== Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes ==

''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)''

Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations.

The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''.
The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below:
[[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]]

These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages.

Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change.

Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]].

Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:45, 14 июль 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=28981877 --&gt;

== Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews ==

Привет всем,

Фонд Викимедиа проводит публичные консультации относительно будущего Wikispore и Wikinews. В рамках консультаций запланировано обсуждение в ходе видеозвонка. Пожалуйста, рассмотрите возможность принять участие и поделиться своими мыслями.

'''Среда, 23 июля 2025 г., 18:00 CEST (16:00 UTC)'''

'''[[:m:Event:Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews|REGISTER HERE]]'''

_______________________

Hello everyone, The Wikimedia Foundation is holding a public consultation on the future of [[:m:Talk:Public consultation about Wikispore|Wikispore]] and Wikinews. As part of the consultation, a video call discussion is planned. Please consider participating and sharing your thoughts.

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:45, 16 июль 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Временные учетные записи будут доступны в ближайшее время.&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;body&quot;/&gt;
Привет! Мы из команда «[[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Безопасность и Целостность Продукта]]» Фонда Викимедиа. Мы хотели бы дать вам знать, что '''мы планируем включить [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|временные учётные записи]] в этом проекте на неделе 1-го сентября'''.

Временные учётные записи успешно работают в 30 вики-проектах, включая многие крупные Википедии, такие как немецкий, японский и французский. Изменения, которую внисит эта функция, особенно актуальны для редакторов, не вошедших в систему, для защиты которых и предназначена эта функция. Однако, она также актуальна для участников сообщества, таких как наставники, патрульные и администраторы — всех, кто отменяют правки, блокирует пользователей или иным образом взаимодействует с редакторами, не вошедшими в систему, для обеспечения безопасности и точности вики-проектов. 

'''С какой целью мы внедряем временные учетные записи?'''

Наши вики-проекты должны быть по умолчанию более безопасными при внесении правок неавторизованными редакторами. Временные учетные записи дают возможность людям продолжать редактирование вики-проектов без создания аккаунта, позволяя избежать публичной привязки правок к своему IP-адресу. Мы уверены, что это отвечает интересам наших неавторизованных редакторов, которые вносят ценный вклад в вики-проекты и могут создать учетную запись позднее, обеспечивая рост нашего сообщества редакторов, администраторов и других участников. Несмотря на то что вики-проекты предупреждают неавторизованных редакторов о том, что их IP-адреса будут ассоциированы с их правками, многие люди могут не иметь представления об IP-адресах или о том, что они могут быть использованы для установления другой связанной с ними информации при помощи способов, неожиданных для них. 

Кроме того, наше программное обеспечения и инструменты для модерации слишком сильно полагаются на сетевой источник (IP-адрес) для идентификации пользователей и шаблонов поведения, особенно по мере того, как сами IP-адреса становятся менее надежными в качестве идентификаторов. Временные учетные записи обеспечивают более целенаправленное взаимодействие с неавторизованными редакторами, включая более точные блокировки, и могут снизить число случаев непреднамеренной блокировки добросовестных пользователей, использующих те же IP-адреса, что и злоумышленники.

'''Как работают временные учетные записи'''
[[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]]
В тот момент, когда неавторизованный пользователь вносит правку на вики-проекте, в его браузере создается куки (cookie), к которой привязывается автоматически созданная временная учетная запись. Наименование этой учетной записи соответствует шаблону: &lt;code dir=ltr&gt;~2025-12345-67&lt;/code&gt; (тильда, текущий год, номер). Данное имя будет отображаться на страницах свежих правок или истории изменений. Срок действия данной куки закончится через 90 дней после создания. В течение ее срока действия, все правки, сделанные с данного устройства будут отнесены к этой временной учетной записи. Учетная запись останется прежней, даже если изменится IP-адрес, пока пользователь не очистит куки или не начнет использовать другое устройство или браузер. Информация об IP-адресах, использованных во время каждой правки, будет храниться в течение 90 дней после самой правки. Тем не менее лишь только некоторые зарегистрированные пользователи получат к ней доступ.

'''Что это значит для различных групп пользователей?'''

'''Неавторизованные редакторы'''

* Это повышает конфиденциальность. В настоящий момент, если вы не используете для редактирования зарегистрированную учетную запись, каждый может видеть связанный с вашими правками IP-адрес, даже по истечении 90 дней. Теперь на этом вики-проекте это не будет происходить.
* Если вы используете временную учетную запись для редактирования из разных мест в течение последних 90 дней (например, дома и в кофейне), история правок и IP-адреса всех ваших мест будут ассоциированы с одной временной учетной записью. Пользователи,[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие критериям]], будут иметь возможность просмотра данной информации. Если это вызывает у вас вопросы с точки зрения безопасности, пожалуйста, обратитесь по адресу talktohumanrights(at)wikimedia.org для консультаций.

'''Члены сообщества, взаимодействующие с неавторизованными редакторами'''

* Временная учетная запись уникальным образом связана с устройством. Для сравнения, IP-адрес может использоваться несколькими устройствами и людьми (например, различные люди в школе или на работе могут иметь один IP-адрес).
* В сравнении с текущей ситуацией, допустимо предположить, что страница обсуждения временного пользователя принадлежит только одному лицу. Как вы можете видеть на скриншоте, пользователи временных учетных записей смогут получать уведомления. Также будет возможность поблагодарить их за правки, упомянуть в дискуссиях и пригласить для более активного участия в сообществе.

'''Пользователи, использующие IP-адреса для модерации на вики-проектах и управления ими'''

* '''Патрульные,''' отслеживающие постоянных злоумышленников, расследующие нарушения правил и т.д. Пользователи, [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие требованиям]], будут иметь возможность узнать IP-адреса временных пользователей и видеть все правки, внесенные при помощи временных учетных записей с конкретного IP-адреса или диапазона адресов ([[Special:IPContributions]]). Они также будут иметь доступ к полезной информации об IP-адресах благодаря функциональности [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]]. Для работы с временными учетными записями было разработано или настроено множество других компонентов программного обеспечения, включая фильтр правок, глобальные блокировки, глобальный вклад участника и другое. (Более подробная информация для разработчиков-волонтеров по теме обновления программного кода ваших инструментов доступна в заключительной части этого сообщения.)
* '''Администраторы, блокирующие неавторизованных редакторов''' 
** Будут иметь возможность блокировки большого количества злоумышленников путем блокировки их временных учетных записей. Заблокированный пользователь не сможет быстро создавать новые временные учетные записи, если администратор выберет опцию [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|автоблокировки]].
** Возможность блокировки IP-адреса или диапазона IP-адресов также сохранится.
* Временные учетные записи не будут применяться ретроспективно к правкам, сделанным до внедрения. На странице Служебная:Вклад вы сможете видеть существующие правки от IP-пользователей, но не новые правки, сделанные временными учетными записями с данного IP-адреса. Вместо этого вы должны использовать для этих целей страницу Служебная:IPContributions.

'''Наша просьба к вам и дальнейшие шаги'''

* Если вам известны какие-либо инструменты, боты, гаджеты и т.д., которые используют информацию об IP-адресах или доступны для неавторизованных пользователей, вероятно, вам стоит протестировать их работу на тестовых площадках [[testwiki:Main_Page|testwiki]] или [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]] Если вы разработчик-волонтер,[[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers| ознакомьтесь с нашей документацией для разработчиков]], в частности с разделом о вероятной [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|необходимости обновления вашего программного кода.]]
* Если вы хотите протестировать среду с временными учетными записями, например просто посмотреть, как это работает, перейдите на тестовые площадки testwiki или test2wiki и пробуйте редактировать без авторизации. 
* Сообщите нам, если вам известно о любых проблемах, на которые надо обратить внимание. Мы постараемся помочь, а если у нас не будет возможности сделать это, мы рассмотрим возможные варианты действий. 
* Ознакомьтесь с нашим [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|предыдущим сообщением]]о требованиях для пользователей без расширенных прав, которым может потребоваться доступ к информации об IP-адресах.

Чтобы узнать больше об этом проекте, ознакомьтесь с [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|нашим списком ЧЗВ ]] - там вы найдете много полезных ответов. Вы также можете [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|взглянуть на последние новости]] (мы опубликовали лишь одну) и [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|подписаться на новостную рассылку.]] Если вы хотите пообщаться со мной (Szymon) за пределами вики-проекта, вы можете найти меня на платформах Discord и Telegram. 
Спасибо!&lt;section end=&quot;body&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 21:35, 26 август 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&amp;oldid=29181713 --&gt;

== Регистрация на вебинар &quot;Википедия в эпоху АИ&quot; ==

CEE Hub приглашает вас принять участие в вебинаре в понедельник, 1 сентябрь 2025 года, 16:00 UTC. Математик Мариос Магиоладитис сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''Википедия в эру АИ'''». Регистрация открыта [[:m:Event:Википедия в эру АИ|'''здесь''']]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 08:40, 27 август 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-09-24|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. 
&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.&lt;/span&gt;

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-09-24|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. 

'''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; 15:40, 18 сентябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29170715 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Выскажите своё мнение: примите участие в голосовании на выборах в Совет попечителей 2025 года&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Здравствуйте!

Стартовал период голосования в рамках [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа 2025 года]]. Кандидаты претендуют на два (2) свободных места в Совете.

Для проверки вашего права участвовать в голосовании просим посетить информационную страницу [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|с критериями допуска к выборам]].

Познакомьтесь с кандидатами подробнее, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|изучив их заявки и просмотрев предвыборные видеообращения]].

После того как будете готовы сделать выбор, пройдите [[m:Special:SecurePoll/vote/405|на страницу голосования в системе SecurePoll]], чтобы отдать свой голос.

'''Голосование открыто с 8 октября 00:00 UTC до 22 октября 23:59 UTC.'''

С уважением,

Абхишек Сурьяванши&lt;br /&gt;Председатель Избирательного комитета&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 04:47, 9 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29360896 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere).

There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:42, 20 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 --&gt;

== Регистрация на вебинар &quot;Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия&quot; ==

CEE Hub приглашает вас принять участие в онлайн семинаре '''Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия'''. Ведущий: Хмелько Маслак, специалист по дезинформации в области доверия и безопасности. Четверг, 30 октября 2025 r., 18:00 CET (16:00 UTC). Регистрация открыта '''[[:m:Event:Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:16, 27 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. 

Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Комиссия омбудсменов (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]]

Подача заявок в комитеты открывается 30 октября 2025. Период подачи заявок в Комитет по партнёрским организациям завершается 11 декабря 2025, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 11 декабря 2025. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|на странице назначений в Мета-вики]].

От имени команды поддержки комитетов,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MKaur (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 --&gt;

== Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist ==

Hi everyone,

The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]!

Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you!

'''As a Program Specialist, you will:'''

* Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs,
* Strengthen regional cooperation and cross-border projects,
* Help guide campaigns and initiatives across the CEE region,
* Work closely with the CEE Hub team and community members.

This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones.

'''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025'''
➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️

If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them!
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=29192870 --&gt;

== Записи прошлых мероприятий ==

CEE Hub приглашает посмотреть запись вебинара &quot;Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа&quot;, проведенного специалистом по доверию и безопасности (Trust &amp; Safety) Хмелько Маслаком (на английском с последовательным русским переводом). См. раздел &quot;Записи прошлых мероприятий&quot; на странице: [[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:34, 10 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia ==

'''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences].

Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]].

If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. 

Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region.

English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example).

[[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter.

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:42, 18 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=29670161 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; 21:43, 28 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ABreault (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-12-01_Wikipedias&amp;oldid=29723884 --&gt;

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:44, 16 ғинуар 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:20, 18 ғинуар 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ежегодный пересмотр Универсального кодекса поведения и Руководства по правоприменению&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Пишу вам, чтобы сообщить о начале ежегодного пересмотра Универсального кодекса поведения (Universal Code of Conduct) и Руководства по его применению. Вы можете вносить предложения по изменениям до 9 февраля 2026 года. Это первый из нескольких этапов ежегодного пересмотра. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Дополнительную информацию и возможность присоединиться к обсуждению можно найти на странице UCoC в Мета-вики]].

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) — это глобальная группа, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения Универсального кодекса поведения. Эта процедура ежегодного пересмотра была спланирована и реализована U4C. Получить дополнительную информацию и узнать об обязанностях U4C можно, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомившись с Уставом U4C]].

Пожалуйста, поделитесь этой информацией с другими участниками вашего сообщества там, где это уместно.

— В сотрудничестве с U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|Обсуждение]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

21:01, 19 ғинуар 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля ==

[[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30092539 --&gt;

== Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! ==

Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции!

CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать  сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам.

Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу.

Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах  Викимедиа.

Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года.

Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30092539 --&gt;

== New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities ==

Hi everyone, 

'''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts.

You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process.

We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start.

* ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December).
* ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF.

Join our online Q&amp;A session to learn more (same content, two options to join):
* 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&amp;A Nr. 1|register here]])
* 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&amp;A Nr. 2|register here]])

More info &amp; contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]'''

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:21, 31 март 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=29670168 --&gt;

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:11, 3 апрель 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 00:57, 26 апрель 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Codename Noreste@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 ==

''Please help us and your community by translating this announcement into your language!''

Dear all,

The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway.

There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community.

'''Eligibility criteria:'''

* Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]:
** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025
** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026
** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026
* Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]]

You can check your eligibility using the following tool:

https://cee-sc-election.toolforge.org/

'''How to proceed:'''

Candidates may nominate themselves or be nominated by others.

If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026.

The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]:

Please also inform your communities about the election and encourage participation.

Best regards,  

Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026

--[[Meta:Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:00, 30 апрель 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=30401522 --&gt;

== Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) ==

Здравствуйте,

Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub.

Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800).
Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]]

Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia.

Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах.

В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества.

Среди подтверждённых сессий:
- Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova
- Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD)
- Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation)

Будем рады вашему участию.

С наилучшими пожеланиями,
&lt;br&gt;Команда CEE Hub
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30401520 --&gt;

== Invitation: Call for Delegates Nominations and registration for Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca ==

Dear Bashkir language community,

On behalf of the Wikimedians of Romania and Moldova User Group, we are thrilled to invite you to the [[:m:Wikimedia_CEE_Meeting_2026/Registration|Wikimedia CEE Meeting 2026]]! This year, our regional gathering will take place in the heart of Transylvania, in the vibrant city of Cluj-Napoca, Romania.

&lt;span style=&quot;font-family:monospace,monospace&quot;&gt;'''Dates: 18–20 September 2026. Location: Cluj-Napoca, Romania'''&lt;/span&gt;

=== Call for Delegate Nominations ===

We are now officially opening the call for affiliates to nominate their delegates. Each affiliate is encouraged to select representatives who will actively contribute to the sessions, share local successes, and help strengthen our regional network.

It is crucial to check the '''[[:m:Wikimedia CEE Meeting 2026/Eligible affiliates|eligibility subpage]]''' to see the number of delegates allocated to your community. This number tells you how many delegate scholarships are reserved for your community.

&lt;span style=&quot;font-family:monospace,monospace&quot;&gt;'''Nomination Deadline: 30 May 2026'''&lt;/span&gt;

Please ensure that your nominations are submitted by this date to allow our organizing team enough time to manage travel logistics and visa support where necessary.

=== Registration process ===

Delegates, scholarship recipients, and all self-funded attendees can register using the Registration Form (given below). It is mandatory for each delegate application to contain a link to the documents supporting the respective nomination as delegate. All travel, accommodation, and food expenses (during the conference days) will be organized and covered by Wikimedians of Romania and Moldova User Group only for delegates and scholarship recipients.

Registration is required for everyone to participate in the Wikimedia CEE Meeting.

&lt;p style=&quot;font-family:monospace,monospace;background-color:#bbb&quot;&gt;'''Registration Form is here: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdrSQ3JZCGa21AInWOCXnNjzhUZLV1n7LcSt8-0pd1L0Z4rMw/viewform Apply]'''&lt;/p&gt;

* '''Registration period for representatives of Wikimedia affiliations: &lt;u&gt;13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 May 2026, 23:59 (UTC)&lt;/u&gt;.'''
* Registration period for self-funded participants and for everyone else: 13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 June 2026, 23:59 (UTC).

For any questions or unclear issues, please reach out to us at our official conference email:
&lt;p style=&quot;font-family:monospace,monospace&quot;&gt;'''wmceem2026{{@}}icf-fri.org'''&lt;/p&gt;

We look forward to welcoming you to Cluj-Napoca this September to share knowledge, foster new ideas, and celebrate our collective achievements.

Warm regards,&lt;br/&gt;Wikimedia CEE Meeting 2026 Organizing Team&lt;br/&gt;Wikimedians of Romania and Moldova User Group&lt;br/&gt; [[Ҡатнашыусы:Gikü|Gikü]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Gikü|фекер алышыу]]) 08:58, 13 май 2026 (UTC)

== Wiki Loves Eurovision 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]]

Hello everyone!

You are invited to participate in the &quot;[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]&quot; article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available:

* 1st prize: a voucher worth €60
* 2nd prize: a voucher worth €50
* 3rd prize: a voucher worth €40
* 4th–10th prize: a voucher worth €30

To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=30401522 --&gt;

== Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников ==

Здравствуйте,

Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026.

Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах.

Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами.

Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях.

Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись.

Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh

С наилучшими пожеланиями,
&lt;br&gt;Каро
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30591666 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 май 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;</text>
      <sha1>5drc734errlie2asrkgmjmmjmpzlnfd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кук Утрауҙары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64953</id>
    <revision>
      <id>1298284</id>
      <parentid>1297379</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T19:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67606" sha1="bidbjetrasphjbhmon3f2kpqekmjie9" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Статус                  = &lt;!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--&gt;
 |Башҡортса исеме        = Кук Утрауҙары
 |Оригиналь исеме   = 'Kūki 'Āirani'' (маори)
'Cook Islands'' (ингл.)
 |Эйәлек килеш       = Кук Утрауҙары
 |Флаг                    = 
 |Герб                    = Coat of arms of the Cook Islands.gif
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = 
 |Гимн исеме          = Te Atua Mou E (Бог — это Истина)
 |Аудио                   = 
 |Идара итеү төрө         = [[конституцион монархия]]
 |Дәүләт дине = 
  |lat_dir = S|lat_deg = 21|lat_min = 14|lat_sec = 5
  |lon_dir = W|lon_deg = 159|lon_min = 46|lon_sec = 40
  |region                 = CK
  |CoordScale             = 5000000
 |Картала                = LocationCookIslands.png
  |картаға яҙыу        = 
 |Картала2               = 
 |Рәсми тел              = 
 |Нигеҙләнгән       = 
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = [[4 август]] [[1965]] ( [[ЯңыЗеландия]] менән ирекле ассоцация)
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = 
 |Баш ҡала                 = [[Аваруа]]
 |Эре ҡалалар       = 
 |Етәкселәрҙең вазифалары = [[Королева]]
Корелева вәкиле
Премьер-министр
 |Етәкселәр            = [[Бөйөк Британия королеваһы Елизавета II|Елизавета II]]
[[Гудвин, Фредерик|Сэр Фредерик Гудвин]]
Генри Пуна
 |Территория буйынса урыны     = 209
 |Территория              = 236,7
 |% һыу өҫтө            = 0
 |Этнохороним             = 
  |Халҡы буйынса урыны     = 218
  |Халыҡ              = 17 700&lt;ref name=&quot;Перепись 2016&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mfem.gov.ck/census |title=Перепись населения и жилых помещений 2016 |accessdate=2017-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170828062044/http://www.mfem.gov.ck/census |archivedate=2017-08-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170828062044/http://www.mfem.gov.ck/census |date=2017-08-28 }}&lt;/ref&gt;
  |Баһа йылы             = 2016
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп алыу йылы           = 2008
  |Халыҡ тығыҙлығы    = 82.7
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 
 |ЭТП (ҺАМП)               = 
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 
 |ЭТП (номинал)             = 
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны    = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 
 |КПҮИ                    = 
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 
 |КПҮИ буйынса урыны           = 
 |КПҮИ-ны кимәле            = 
 |Валюта                  = [[Яңы Зеландия доллары]],
 |Домен            = [[.ck]]
 |ISO                     = 
 |МОК                     = 
 |Телефон коды          = 682
 |Сәғәт бүлкәте            = -10
 |Иҫкәрмәләр              = 
&lt;!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --&gt;
}}

'''Кук Утрауҙары''' — ([[Инглиз теле|ингл]] Cook Islands, маори Kūki 'Āirani) — [[Тымыҡ океан]]дың көньяғындағы Полинезияла [[Яңы Зеландия]] менән ирекле бәйләнештә булған шул уҡ исемле [[архипелаг]] һәм үҙ идаралы дәүләт. Төньяҡта [[Кирибати]] һыуҙары, көнсығышта [[Франция Полинезияһы]], Ниуэ, көнбайышта [[Америка Самоаһы]], [[Токелау]], көньяҡта нейтраль Тымыҡ океан һыуҙары менән сиктәш.

Кук Утрауҙары Яңы Зеландия короллеге составына инә. Территория 15 утрауҙан тора, шуларҙың 3-ндә кеше йәшәмәй: Төньяҡ төркөмөндә — 7 утрау һәм Көньяҡ төркөмөндә — 8. [[Ҡоро ер]] майҙаны — 236 км². Халыҡ һаны 17 459 кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Перепись 2016&quot; /&gt; (2016).

Уның [[баш ҡала]]һы — Раротонга утрауындағы Аваруа ҡалаһы. 1888 йылда утрауҙар [[Британия империяһы]] протекторатына әйләнә, ә 1901 йылда Яңы Зеландия хакимиәтенә тапшырыла. 1965 йылда Кук Утрауҙары Яңы Зеландия менән берлектә идара ителгән дәүләт субъекты булып китә. Ул Көньяҡ Тымыҡ океан комиссияһы һәм Тымыҡ океан утрауҙары форумы ағзаһы булып тора.

Донъяның күпселек илдәре Кук Утрауҙарын халыҡ-ара хоҡуҡ субъекты тип танымай&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2010/11/19/cook/ Оппозиция победила на выборах в парламент Островов Кука]. — Лента.ру, 19 ноября 2010 года.&lt;/ref&gt;, әммә 48 дәүләт һәм [[Европа берлеге]] улар менән дипломатик мөнәсәбәттәр һаҡлай.

== Этимологияһы ==
Архипелагка хәҙерге исемде XIX быуатта инглиз сәйәхәтсеһе [[Джеймс Кук]] хөрмәтенә урыҫ диңгеҙҙә йөҙөүсе [[Крузенштерн Иван Фёдорович]] бирә. 1773—1775 йылдарҙа Көньяҡ төркөм утрауҙарында булып киткән Кук үҙе уларҙы Херви утрауҙары тип атай ([[Инглиз теле|ингл]]. ''Hervey Islands'').

== Тарихы ==
Радиоуглерод анализы мәғлүмәттәре буйынса, Көньяҡ төркөмдөң Кук Утрауҙарына полинезиялылар беҙҙең эраның 500 йылынан да һуңға ҡалмай урынлаша&lt;ref&gt;[[Малаховский, Ким Владимирович|Малаховский К. В.]] История островов Кука. Москва, изд-во «Наука», 1978, стр. 7.&lt;/ref&gt;. Сағыштырмаса лингвистика мәғлүмәттәренә ярашлы, Көньяҡ төркөм утрауҙарына ''Йәмғиәт утрауҙары''нан (''острова Общества'') килеп урынлашҡан, уларға, үҙ сиратында, Маркиз утрауҙарынан күсеп киләләр. Шул уҡ ваҡытта прамаркиз һәм пратаитян телдәре беҙҙең эраға 900 йыл тирәһендә бүленә. Төньяҡ төркөм утрауҙарында (Пукапуканан башҡа) йә Көньяҡ төркөм утрауҙарынан, йә туранан-тура ''Йәмғиәт утрауҙары''нан килгәндәр&lt;ref&gt;[[Беликов, Владимир Иванович|Беликов В. И.]] Происхождение и миграции полинезийцев (по лингвистическим данным). В сборнике статей: Пути развития Австралии и Океании: история, экономика, этнография. Москва, изд-во «Наука», 1981, стр. 243—254.&lt;/ref&gt;.

Испания диңгеҙҙә йөҙөүселәре Альваро де Менданья һәм Педро Фернандес Кирос XVI—XVII быуаттар аҙағында утрауҙарға килгән тәүге европалылар була. Беренсе булып 1595 йылда Сан-Бернардо утрауы тип аталған Пукапука утрауы асыла. [[XVII быуат]] уртаһында уҡ утрауҙарҙы инглиз диңгеҙҙә йөҙөүселәре тикшерә. 1773—1774 йылдарҙа һәм [[1777 йыл]]да күренекле инглиз сәйәхәтсеһе [[Джеймс Кук]] Мануаэ, Палмерстон, Мангаиа һәм Атиу утрауҙарын аса. Ул асҡан Көньяҡ төркөм утрауҙары Херви утрауы тип атала. Архипелаг хәҙерге исемен [[XIX быуат]] башында, утрауҙарҙы рус сәйәхәтсеһе [[Крузенштерн Иван Фёдорович]]] өйрәнгән саҡта ғына ала.

1820 йылдар башында Кук Утрауҙарына Лондон миссионер йәмғиәтенең беренсе миссионерҙары (беренсеһе Джон Уильямс була) төшә. [[Христианлыҡ]] бик тиҙ тарала, тиҙҙән сиркәү утрауҙарҙың сәйәси һәм административ тормошон үҙ контроле аҫтына ала. Миссионерҙарҙың килеүе архипелагта [[тыныслыҡ]] урынлаштырыуға булышлыҡ итә (урындағы [[ҡәбилә|ҡәбиләләр]] даими [[һуғыш]] хәлендә була). Әммә кире эҙемтәләр ҙә була: Кук утрауҙарына европалылар килтергән ауырыуҙар арҡаһында урындағы халыҡ һаны ҡырҡа кәмей.

1843 йылда, [[Франция]] Таити утрауын баҫып алғандан һуң, Кук Утрауҙарының ''арик''тары (урындағы юлбашсылар) [[Британия империяһы]]на яҡлау һорап мөрәжәғәт итә. Әммә Раротонга өҫтөнән британ протектораты (һуңыраҡ Көньяҡ һәм Төньяҡ төркөмдөң бөтә утрауҙарына) 1888 йылға тиклем иғлан ителмәй. Яңы Зеландия [[архипелаг]] менән ныҡлап ҡыҙыҡһына, әммә «колония колонияһы» идеяһына (ул ваҡытта Яңы Зеландия Бөйөк Британия колонияһы була) Кук утрауҙары ''маори''ҙарының күпселеге ҡаршы тора, улар Британия империяһының ҡурсыуы аҫтында ҡалырға теләй. Әммә 1901 йылда уҡ утрауҙар менән идара итеү Яңы Зеландияға тапшырыла. 1960 йылда Кук Утрауҙарындағы колонияларға ҡаршы хәрәкәт һөҙөмтәһендә Тымыҡ океан халыҡтары араһында тәүгеләрҙән булып эске үҙидара алалар. 1965 йылдың 4 авгусынан Күк Утрауҙары Яңы Зеландия менән берлектә үҙидаралыҡлы дәүләт берәмеге тип һанала.

Киләһе тиҫтә йылдар эсендә иҡтисади һәм социаль өлкәләр яҡшыра, урындағы үҙидараның вәкәләттәре киңәйә, шулай итеп, Кук Утрауҙарының бойондороҡһоҙлоғо киңәйә. 1990-сы йылдар уртаһында ил ҙур финанс көрсөгө кисерә. Һөҙөмтәлә урындағы халыҡтың йәшәйеше насарая, Яңы Зеландияға эмиграция үҫә, хөкүмәттәр һәм премьер-министрҙар йыш алмашына.

== Географияһы ==

=== Дөйөм географияһы ===
Кук Утрауҙары дәүләте Тымыҡ океанда Полинезияла [[экватор]] һәм Кәзәмөгөҙ тропигы араһында урынлашҡан 15 утрауҙан һәм атолдан тора. Майҙаны — 2,2 млн км². Дөйөм ҡоро ер майҙаны — 236,7 км²&lt;ref name=&quot;J&quot;&gt;{{cite web|last=Cook Statistics Office.|url=http://www.stats.gov.ck/Statistics/CensusSurveys/census06/Cen06-Tab1.pdf#|title=Total Population and Land Area by Island.|accessdate=2007-08-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/615kcTAi2?url=http://www.stats.gov.ck/Statistics/CensusSurveys/census06/Cen06-Tab1.pdf|archivedate=2011-08-21|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323022911/http://www.stats.gov.ck/Statistics/CensusSurveys/census06/Cen06-Tab1.pdf |date=2012-03-23 }}&lt;/ref&gt;. Төньяҡ сигенән (Пенрин йәки Тонгарева атолы) иң көньяҡ утрауға (Мангиа утрауы) тиклем ара — яҡынса 1400 км.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot; valign=&quot;top&quot; |
|-
! № || Остров || Административ үҙәк || Мацҙан&lt;br&gt;км²
!Халҡы,&lt;br&gt;кеше&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Cook.html|title=COOK ISLANDS Kūki 'Āirani City population|author=|website = COOK ISLANDS Kūki 'Āirani City population|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;

(1.12.1996)
!Халҡы,&lt;br&gt;кеше&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
(1.12.2001)
!Халҡы,&lt;br&gt;кеше&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
(1.12.2006)
!Халҡы,&lt;br&gt;кеше&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
(1.12.2011)
!Халҡы,&lt;br&gt;кеше&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfem.gov.ck/census|title=Перепись 2016 года|author=|website=|date=|publisher=|accessdate=2017-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170828062044/http://www.mfem.gov.ck/census|archivedate=2017-08-28|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170828062044/http://www.mfem.gov.ck/census |date=2017-08-28 }}&lt;/ref&gt;
(1.12.2016)
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot; | ''' Төньяҡ төркөм '''
|-
| 1 ||Раротонга||Аваруа|| align=&quot;right&quot; |67,1
|align=&quot;right&quot; |10 374
|align=&quot;right&quot; |9 451
|align=&quot;right&quot; |10 226|| align=&quot;right&quot; |10 572
|13 044
|-
| 2 ||Аитутаки||Арутанга|| align=&quot;right&quot; |18,3
|align=&quot;right&quot; |2 272
|align=&quot;right&quot; |1 743
|align=&quot;right&quot; |1 975|| align=&quot;right&quot; |1 771
|1928
|-
| 3 ||Атиу||  || align=&quot;right&quot; |26,9
|align=&quot;right&quot; |942
|align=&quot;right&quot; |600
|align=&quot;right&quot; |558|| align=&quot;right&quot; |468
|437
|-
| 4 ||Мангаиа||  || align=&quot;right&quot; |51,8
|align=&quot;right&quot; |1 083
|align=&quot;right&quot; |739
|align=&quot;right&quot; |631|| align=&quot;right&quot; |562
|499
|-
| 5 ||Мануаэ (Кук Утрауҙары)||   || align=&quot;right&quot; |6,2
|align=&quot;right&quot; |—
|align=&quot;right&quot; |—
|align=&quot;right&quot; |—|| align=&quot;right&quot; | —
|—
|-
| 6 ||Мауке||  || align=&quot;right&quot; |18,4
|align=&quot;right&quot; |643
|align=&quot;right&quot; |469
|align=&quot;right&quot; |372|| align=&quot;right&quot; |300
|297
|-
| 7 ||Митиаро||  || align=&quot;right&quot; |22,3
|align=&quot;right&quot; |318
|align=&quot;right&quot; |226
|align=&quot;right&quot; |193|| align=&quot;right&quot; |189
|155
|-
| 8 ||Такутеа||  || align=&quot;right&quot; |1,2
|align=&quot;right&quot; |—
|align=&quot;right&quot; |—
|align=&quot;right&quot; |—|| align=&quot;right&quot; | —
|—
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot; | ''' Төньяҡ төркөм '''
|-
| 9 ||Манихики||  || align=&quot;right&quot; |5,4
|align=&quot;right&quot; |656
|align=&quot;right&quot; |497
|align=&quot;right&quot; |344|| align=&quot;right&quot; |238
|213
|-
| 10 ||Нассау (утрау)|||  || align=&quot;right&quot; |1,3
|align=&quot;right&quot; |99
|align=&quot;right&quot; |72
|align=&quot;right&quot; |75|| align=&quot;right&quot; |73
|78
|-
| 11 ||Палмерстон (атолл)|||  || align=&quot;right&quot; |2,1
|align=&quot;right&quot; |49
|align=&quot;right&quot; |48
|align=&quot;right&quot; |62|| align=&quot;right&quot; |60
|58
|-
| 12 ||Пукапука (атолл)|||  || align=&quot;right&quot; |1,3
|align=&quot;right&quot; |778
|align=&quot;right&quot; |662
|align=&quot;right&quot; |507|| align=&quot;right&quot; |451
|444
|-
| 13 ||Ракаханга||  || align=&quot;right&quot; |4,1
|align=&quot;right&quot; |249
|align=&quot;right&quot; |158
|align=&quot;right&quot; |127|| align=&quot;right&quot; |77
|80
|-
| 14 ||[[Суворов атолы||  || align=&quot;right&quot; |0,4
|align=&quot;right&quot; |4
|align=&quot;right&quot; |1
|align=&quot;right&quot; |—|| align=&quot;right&quot; | —
|—
|-
| 15 ||Тонгарева||Омока|| align=&quot;right&quot; |9,8
|align=&quot;right&quot; |604
|align=&quot;right&quot; |351
|align=&quot;right&quot; |254|| align=&quot;right&quot; |213
|226
|- style=&quot;background: #CCC;&quot;
|    || '''Бөтәһе'''&lt;ref group=&quot;К&quot;&gt;Статистика населения не учитывает туристов и временно проживающих на островах людей.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/cook-islands-demographic-profile|title=Cook Islands Demographic Profile 2006-2011|author=|date=|website=Government of the Cook Islands|publisher= Ministry of Finance and Economic Management|accessdate=2017-04-23|lang=ru}}&lt;/ref&gt; ||   || align=&quot;right&quot; |'''236,7'''
|align=&quot;right&quot; |'''18 071'''
|align=&quot;right&quot; |'''15 017'''
|align=&quot;right&quot; |'''15 324'''|| align=&quot;right&quot; |'''14 974'''
|'''17 459'''
|}

=== Геологияһы ===

=== Климаты ===

=== Тупраҡтары и гидрологияһы ===

=== Флораһы һәм фаунаһы ===

== Халҡы ==
&lt;!-- Пожалуйста, не переименовывайте этот раздел, на него установлено перенаправление. От изменения заголовка оно пострадает. --&gt;

=== Һаны һәм урынлашыуы ===
{{ВыводДанных|Столбцов=10|Заголовок=1 декабргә халыҡ һаны &lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Census 2016 |ссылка=http://www.sainthelena.gov.sh/wp-content/uploads/2013/07/2-Population-and-vital-statistics.pdf |язык=und}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{книга |заглавие=2016 CENSUS FINAL REPORT |ссылка=https://web.archive.org/web/20220813100439/http://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census/142-census-2016 |язык=und}}&lt;/ref&gt;
|Больше=увеличение|Меньше=уменьшение|1902|8213|1906|8518|1911|8655|1916|8805|1921|9459|1926|10082|1936|12246|1945|14088|1951|15079|1956|16680|1961|18378|1966|19247|1971|21322|1976|18126|1981|17743|1986|17614|1991|18617|1996|19103|2001|18027|2006|19342|2011|17794|2016|17434|2021|15040}}{{Graph:Chart
| width = 700
| height = 250
| type = line
| x = 1902,1906,1911,1916,1921,1926,1936,1945,1951,1956,1961,1966,1971,1976,1981,1986,1991,1996,2001,2006,2011,2016,2021
| y = 8213,8518,8655,8805,9459,10082,12246,14088,15079,16680,18378,19247,21322,18126,17743,17614,18617,19103,18027,19342,17794,17434,15040
| xAxisTitle = йыл
| yAxisTitle = кеше
| y1Title = Халҡы (мең кеше)
}}{{ВыводДанных|Столбцов=10|Заголовок=1 декабргә Кук утрауҙары граждандары һаны &lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Census 2011 |ссылка=http://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census/143-census-2011 |язык=und}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=2016 CENSUS FINAL REPORT |ссылка=https://web.archive.org/web/20220813100439/http://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census/142-census-2016 |язык=und}}&lt;/ref&gt;
|Больше=увеличение|Меньше=уменьшение|1996|18071|2001|15017|2006|15324|2011|14974|2016|14802|2021|14987}}{{Graph:Chart
| width = 700
| height = 250
| type = line
| x = 1996,2001,2006,2011,2016,2021
| y = 18071,15017,15324,14974,14802,14987
| xAxisTitle = йыл
| yAxisTitle = кеше
| y1Title = Халҡы (мең кеше)
}}

=== Тәбиғи үҫеше ===
{| border=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; rules=&quot;all&quot; width=&quot;60%&quot; style=&quot;clear:all; margin:5px 0 0em 0em; border-style: solid; border-width: 1px; border-collapse:collapse; font-size:85%; empty-cells:show&quot;
| colspan=&quot;15&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#778899; color:white&quot; |Кук утрауҙарының тәбиғи һәм механик хәрәкәте&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census|title=National Census|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;
|-
|- bgcolor=&quot;#FFEBCD&quot;
!Йыл
!Халыҡ
!Тыуым
!Үлем
!Тәбиғи
үҫеш
!Миграция
сальдоһы
!Тыуым,
(‰)
!Үлем,
(‰)
!Тәбиғи
үҫеш, (‰)
!Миграция
сальдоһы
,

(‰)
!Тыуымдың
дөйөм

коэффициенты
|- bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|1963
|
| 904
| 168
| 736
|
|
|
|
|
|
|- bgcolor=&quot;#f5f5f5&quot;
|1964
|
| 869
| 196
| 673
|
|
|
|
|
|
|-
|1965
|
| 853
| 145
| 708
|
|
|
|
|
|
|-
|1966
|19247
| 832
| 167
| 665
|
|43,23
|8,68
|34,55
|
|
|-
|1967
|
| 855
| 180
| 675
|
|
|
|
|
|
|-
|1968
|
| 893
| 154
| 739
|
|
|
|
|
|
|-
|1969
|
| 851
| 154
| 697
|
|
|
|
|
|
|-
|1970
|
| 780
| 166
| 614
|
|
|
|
|
|
|-
|1971
|21322
| 791
| 156
| 635
|
|37,10
|7,32
|29,78
|
|
|-
|1972
|
| 775
| 111
| 664
|
|
|
|
|
|
|-
|1973
|
| 710
| 146
| 564
|
|
|
|
|
|
|- bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|1974
|
| 598
| 150
| 448
|
|
|
|
|
|
|-
|1975
|
| 548
| 125
| 423
|
|
|
|
|
|
|-
|1976
|18126
| 528
| 109
| 419
|
|29,13
|6,01
|23,12
|
|
|-
|1977
|
| 495
| 146
| 349
|
|
|
|
|
|
|-
|1978
|
| 489
| 126
| 363
|
|
|
|
|
|
|-
|1979
|
| 468
| 117
| 351
|
|
|
|
|
|
|-
|1980
|
| 492
| 125
| 367
|
|
|
|
|
|
|-
|1981
|17743
| 461
| 102
| 359
|
|25,98
|5,75
|20,23
|
|
|-
|1982
|
| 440
| 132
| 308
|
|
|
|
|
|
|-
|1983
|
| 414
| 132
| 282
|
|
|
|
|
|
|-
|1984
|
| 420
| 115
| 305
|
|
|
|
|
|
|-
|1985
|
| 439
| 137
| 302
|
|
|
|
|
|
|-
|1986
|17614
| 430
| 119
| 311
|
|24,41
|6,76
|17,66
|
|
|-
|1987
|
| 408
| 128
| 280
|
|
|
|
|
|
|-
|1988
|
| 434
| 97
| 337
|
|
|
|
|
|
|-
|1989
|
| 448
| 97
| 351
|
|
|
|
|
|
|-
|1990
|
| 481
| 130
| 351
|
|
|
|
|
|
|-
|1991
|18617
| 463
| 137
| 326
|
|24,87
|7,36
|17,51
|
|
|-
|1992
|
| 510
| 104
| 406
|
|
|
|
|
|
|-
|1993
|
| 494
| 101
| 393
|
|
|
|
|
|
|-
|1994
|
| 548
| 110
| 438
|
|
|
|
|
|
|-
|1995
|
| 490
| 102
| 388
|
|
|
|
|
|
|-
|1996
|19103
| 510
| 110
| 400
|
|26,70
|5,76
|20,94
|
|
|-
|1997
|
| 413
| 144
| 269
|
|
|
|
|
|
|-
|1998
|
| 386
| 108
| 278
|
|
|
|
|
|
|-
|1999
|
| 361
| 96
| 265
|
|
|
|
|
|
|-
|2000
|
| 309
| 122
| 187
|
|
|
|
|
|
|-
|2001
|18027
| 309
| 88
| 221
|
|17,14
|4,88
|12,26
|
|3,080
|-
|2002
|
| 290
| 97
| 193
|
|
|
|
|
|
|-
|2003
|
| 264
| 87
| 177
|
|
|
|
|
|
|-
|2004
|
| 302
| 99
| 203
|
|
|
|
|
|
|-
|2005
|
| 289
| 91
| 198
|
|
|
|
|
|
|-
|2006
|19342
| 298
| 87
| 211
|
|15,41
|4,50
|10,91
|
|2,845
|-
|2007
|
| 309
| 87
| 222
|
|
|
|
|
|
|-
|2008
|
| 292
| 60
| 232
|
|
|
|
|
|
|-
|2009
|
| 284
| 72
| 212
|
|
|
|
|
|
|-
|2010
|
| 286
| 92
| 194
|
|
|
|
|
|
|-
|2011
|17794
| 262
| 72
| 190
|
|14,72
|4,05
|10,68
|
|
|-
|2012
|
| 259
| 104
| 155
|
|
|
|
|
|
|-
|2013
|
| 256
| 115
| 141
|
|
|
|
|
|
|-
|2014
|
| 204
| 113
| 91
|
|
|
|
|
|
|-
|2015
|
| 205
| 102
| 103
|
|
|
|
|
|
|-
|2016
|17459
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
{| border=1 cellspacing=0 cellpadding=4 width=300 style=&quot;float:right; border:1px solid gray; border-collapse:collapse; font-size:90%; margin:0 0 .5em 1em;&quot;
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot; colspan=&quot;3&quot;|&lt;big&gt;Кук Утрауҙары халҡы&lt;/big&gt;
|-
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;white&quot; colspan=&quot;3&quot;|[[Файл:Cook-lang-ru.png|thumb|right|300px|Кук Утрауҙары телдәре]]
|-
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=&quot;3&quot;|Халыҡтың структураһы
|-
!valign=&quot;top&quot;|Халыҡ һаны
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|17 459 чел. (2016)
|-
!valign=&quot;top&quot;|Халыҡтың тығыҙлығы
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|73,76 чел./км² (2016)
|-
!valign=&quot;top&quot;|Уртаса йәш
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|общий: 38,3 (2020)&lt;br&gt;мужчин: 37,8 (2020)&lt;br&gt;женщин: 38,7 (2020)
|-
!valign=&quot;top&quot;|Йәш структураһы
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|0—14: 19,93 % (2020)&lt;br&gt;15—64: 66,7 % (2020)&lt;br&gt;старше 65: 13,37 % (2020)
|-
!valign=&quot;top&quot;|Ҡала халҡы өлөшө
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|75,5 % (2020)
|-
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=&quot;3&quot;|Тыуым
|-
!valign=&quot;top&quot;|Фертиллыҡ
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|2,12 (2020)
|-
!valign=&quot;top&quot;|1000 кешегә тыуым
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|13,3 (2020)
|-
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=&quot;3&quot;|Үлем
|-
!valign=&quot;top&quot;|1000 кешегә үлем
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|9 (2020)
|-
!valign=&quot;top&quot;|1000 кешегә балаларҙың &lt;br&gt;тыуымы (1 йәшкә тиклем)
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|11,9 (2020)
|-
|}

Күк Утрауҙарында йәшәүселәр Яңы Зеландия менән ирекле ассоциацияла дәүләт берәмеге статусына ярашлы Яңы Зеландия граждандары булып тора. Һуңғы йылдарҙа ерле халыҡтың был илгә күпләп күсенеүе күҙәтелә&lt;ref name=&quot;I&quot;&gt;{{cite web|last=Cook Islands Initial National Communication Under the United Nations Framework Convention on Climate Change.|url=http://unfccc.int/resource/docs/natc/cisnc2.pdf#|deadlink=yes|title=Population and Social Situation|publisher=Cook Island Government|date=October 1999 Revised Edition, March 2000|accessdate=2007-08-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/6He6anGr9?url=http://unfccc.int/resource/docs/natc/cisnc2.pdf|archivedate=2013-06-25}}&lt;/ref&gt;. Утрауҙарҙа халыҡ һаны башлыса иҡтисади көрсөк осоронда Яңы Зеландияға эш эҙләп юлланғанда кәмей. [[Иҡтисад үҫеүе|Иҡтисади үҫеш]] осоронда кире хәл күҙәтелә&lt;ref name=&quot;I&quot;/&gt;. 1971—1991 йылдар араһында Кук Утрауҙары халҡының һиҙелерлек кәмеүе күҙәтелә. Эске миграция ла мөһим демографик күрһәткес булып тора. Мәҫәлән, [[1991 йыл]]да Манихики утрауында халыҡ һаны 30 проценттан ашыуға арта, ә Мангаиа һәм Палмерстон утрауҙарында 20 проценттан ашыуға кәмей. Бындай тенденциялар Манихики утрауында ынйы аулауҙың артыуы һәм Мангаиа утрауында хужалыҡ әүҙемлегенең кәмеүе менән аңлатыла&lt;ref name=&quot;I&quot;/&gt;.

2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Кук Утрауҙарында халыҡ һаны 17 459 кеше тәшкил итә, шуларҙың 13 044-е Раротонга утрауында йәшәй, уның дөйөм майҙаны 67,1 км² тәшкил итә&lt;ref name=&quot;census - 2011&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf |title=Перепись населения (2011) |accessdate=2014-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502230514/http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf |archivedate=2013-05-02 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230514/http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf |date=2013-05-02 }}&lt;/ref&gt;. Баш ҡала [[Аваруа]]ла 2011 йылда 6935 кеше йәшәгән&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;{{cite web|last=Cook Statistics Office.|url=http://www.stats.gov.ck/Statistics/CensusSurveys/census06/Cen06-Tab6.pdf#|title=Rarotonga Total Population by Census Districts and Age Groups.|accessdate=2007-08-24|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070704170847/http://www.stats.gov.ck/Statistics/CensusSurveys/census06/Cen06-Tab6.pdf|archivedate=2007-07-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704170847/http://www.stats.gov.ck/Statistics/CensusSurveys/census06/Cen06-Tab6.pdf |date=2007-07-04 }}&lt;/ref&gt;. Халыҡтың 93,7 проценты (16 360 кеше) Көньяҡ төркөмө утрауҙарында, дүрттән өс өлөшө тиерлек — [[Раротонга]]ла йәшәй. Эш урындарының сикләнгәнлеге арҡаһында күп кенә утрау кешеләре сит илдәрҙә, башлыса Яңы Зеландияла йәшәй.

[[Халыҡ тығыҙлығы]] бер км²-ға 63,26 кеше тәшкил итә. Мануаэ, Суворов һәм Такутея утрауҙарында кеше йәшәмәй. 2016 йылда Нассау (78 кеше) халыҡ һаны буйынса иң әҙ халыҡлы утрау булған&lt;ref name=&quot;Перепись 2016&quot; /&gt;.

2016 йылда ир-егеттәр — 49,2 (8590 кеше&lt;ref name=&quot;Перепись 2016&quot; /&gt;), ҡатын-ҡыҙҙар 50,8 % (8869 кеше&lt;ref name=&quot;Перепись 2016&quot; /&gt;) тәшкил иткән. 2001 йылда ҡала халҡының өлөшө — 67,6 процент, ауыл халҡының иһә 32,4 процент тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;CISO&quot;&gt;{{cite web|last=Cook Statistics Office.|url=http://www.stats.gov.ck/Statistics/Demography/demogind.htm#|title=Demographic Indicators.|accessdate=2007-08-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307041515/http://www.stats.gov.ck/Statistics/Demography/demogind.htm|archivedate=2012-03-07|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307041515/http://www.stats.gov.ck/Statistics/Demography/demogind.htm |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;.

2020 йылда Күк Утрауҙарында [[тыуым]] 1000 кешегә 13,3 тәшкил иткән, халыҡтың тәбиғи артыуы — 2,59 %&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;. 2020 йылда 14 йәшкә тиклемге балаларҙың өлөшө — 19,93 %, өлкәндәр һаны 15 йәштән 64 йәшкә тиклем — 66,7 %, 65 йәштән өлкәндәр — 13,37 %&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;. 2020 йылда халыҡтың уртаса ғүмер оҙонлоғо 77 йыл тәшкил итә&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;.

=== Этник составы ===

=== Телдәре ===

=== Диндәре ===

== Сәйәси ҡоролошо ==

=== Дәүләт төҙөлөшө ===
Кук утрауҙары — Яңы Зеландия менән ирекле бәйләнештә үҙидаралыҡлы территория. Был Яңы Зеландия монархы король Карл III етәкселегендә яңы Зеландия короллеге составына инеп, территорияның эске мәсьәләләрен хәл итеүҙә утрауҙарҙың бойондороҡһоҙлоғон күҙҙә тота. Әммә Кук утрауҙарында йәшәүселәр Яңы Зеландияла һайлауҙарҙа ҡатнаша һәм Яңы Зеландияның даими резиденттары булғанға тиклем социаль пособие ала алмай. Тышҡы [[сәйәсәт]]тә һәм оборонала Яңы Зеландия хөкүмәте өҫтөнлөклө булып ҡала.

1965 йылдың 4 авгусында ҡабул ителгән [[Конституция]] идара итеүҙең [[монархия]] формаһын урынлаштыра. Әммә илдә демократик принциптар урындағы традициялар менән тығыҙ бәйләнгән. Мәҫәлән, һайлау округтары утрауҙарҙың эске райондарынан океанға һуҙылған традицион ерҙәрҙе һәм сиктәрҙе межалау нигеҙендә ойошторола&lt;ref name=&quot;М&quot;&gt;{{cite web|last=Transparency International Country Study Report.|url=http://www.transparency.org.au/documents/cookislands.pdf#|title=Cook Islands.|publisher=|date=|accessdate=2007-09-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090324214201/http://www.transparency.org.au/documents/cookislands.pdf|archivedate=2009-03-24|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727155147/http://www.transparency.org.au/documents/cookislands.pdf |date=2011-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

==== Закондар сығарыу власы ====
[[Файл:Parliament of the Cook Islands - 2006.JPG|thumb|250px|Кук Утрауҙары парламенты (элекке [[ҡунаҡхана]] бинаһы)]]
Закондар сығарыу власының юғары органы — йәшерен тауыш биреү юлы менән һайланған 24 депутаттан&lt;ref name=&quot;Н&quot;&gt;{{cite web|last = Cook Islands Sessional Legislation.|url = http://www.paclii.org/ck/legis/num_act/ca26a2003295/#|deadlink = yes|title = Constitution Amendment (No 26) Act 2003.|publisher = PacLII Databases|date = |accessdate = 2007-09-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120223121035/http://www.paclii.org/ck/legis/num_act/ca26a2003295/|archivedate = 2012-02-23}}&lt;/ref&gt; (2003 йылға тиклем — 25 депутат&lt;ref name=&quot;О&quot;&gt;{{cite web|last = Cook Islands Sessional Legislation.|url = http://www.paclii.org/ck/legis/num_act/cotci327/#|deadlink = yes|title = Constitution of the Cook Islands.|publisher = PacLII Databases|date = |accessdate = 2007-09-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120717070720/http://www.paclii.org/ck/legis/num_act/cotci327/|archivedate = 2012-07-17}}&lt;/ref&gt;) торған бер палаталы парламент. Һәр депутат айырым округтан, ҡайһы бер осраҡтарҙа тотош утрауҙан сығыш яһай. Парламент ағзаларының вәкәләт ваҡыты — 5 йыл&lt;ref name=&quot;П&quot;&gt;{{cite web|last=Cook Islands Sessional Legislation|url=http://www.paclii.org/ck/government.html#|title=Government of the Cook Islands.|publisher=PacLII Databases|date=|accessdate=2007-09-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/615kmyoXi?url=http://www.paclii.org/ck/government.html|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Парламенттың беренсе ултырышында депутаттар Парламент спикерын һәм уның урынбаҫарын һайлай.

==== Башҡарма власть ====
Кук Утрауҙары Конституцияһына ярашлы, дәүләт башлығы — Бөйөк Британия королеваһы [[Елизавета II]]. Утрауҙарҙа королеваның вәкиле (элек юғары комиссар) идара итә, уны өс йылға ҡабаттан тәғәйенләү хоҡуғы менән тәғәйенләйҙәр. Королева вәкиле Министрҙар кабинеты, премьер-министр йәки тейешле министр кәңәше буйынса эш итә. Әгәр Министрҙар кабинеты, премьер-министр йәки тейешле министр королева вәкиленә тәҡдим индерһә һәм королева вәкиле тәҡдим тәҡдим ителгән көндән алып 14 көн эсендә уны кире ҡаҡмаһа, тәҡдим ҡабул ителгән тип табыла. Королева вәкиле Парламент акттарына хоҡуҡ көсө бирә һәм вәкәләттәр ала&lt;ref name=&quot;М&quot;/&gt;.

Министрҙар кабинеты рәйеслек иткән премьер-министрҙан тора һәм 6-нан, 8-ҙән дә артыҡ булмаған министрҙан тора, ул парламент ағзаларынан тәғәйенләнә. Министрҙар кабинеты парламент алдында яуаплы башҡарма орган булып тора. Ил премьер-министрын парламент ағзалары араһынан Британия королеваһы вәкиле тәғәйенләй. Башҡа министрҙар ҙа королеваның вәкиле итеп парламент ағзалары иҫәбенән тәғәйенләнә, ләкин премьер-министр тәҡдиме буйынса.

==== Суд ====

==== Һайлау округтары ====

==== Урындағы үҙидаралыҡ ====

=== Сәйәси партиялар ===

=== Ҡораллы көстәре ===

=== Эске сәйәсәт һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр ===
Кук утрауҙарының тышҡы [[сәйәсәт]]е мәсьәләләре Кук Утрауҙарының 1964 йылдағы Конституция актына ярашлы Яңы Зеландия ҡарамағына инә, ул был өлкәләге эштәрҙе Кук утрауҙары хөкүмәте менән яраштырырға тейеш&lt;ref name=&quot;ConstitutionAct&quot;&gt;[http://www.cookislands.de/index.php?did=ci_constitution_act_1964.pdf Cook Islands Constitution Act 1964]&lt;/ref&gt;. Ләкин 1980 йылдарҙан башлап үҙидаралыҡ биләмәһенең тышҡы сәйәси эшмәкәрлеге үҙаллыраҡ була бара. Мәҫәлән, Яңы Зеландиянан башҡа Кук Утрауҙары төбәк һәм халыҡ-ара килешеүҙәргә ҡул ҡуйырға, төрлө халыҡ-ара ойошмаларға ҡушылырға, донъяның башҡа илдәре менән консуллыҡ һәм дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырырға, тышҡы сәйәси эшмәкәрлегендә суверенлы һәм бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ сығыш яһарға хоҡуҡлы&lt;ref name=&quot;ForeignAffairs&quot;&gt;[http://www.cookislands.de/index.php?did=CI_VTS.pdf «The Cook Islands — A Voyage To Statehood». Occasional Publication No. 1 July, 1998 by the Ministry of Foreign Affairs and Immigration Rarotonga Cook Islands]&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] ағзаһы түгел.

Кук Утрауҙары төбәк һәм халыҡ-ара ойошмалар: Тымыҡ океан утрауҙары форумы, Көньяҡ Тымыҡ океан комиссияһы, [[Азия үҫеш банкыһы]], [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]], Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы, [[ЮНЕСКО]], АСР илдәре һәм башҡа ойошмалар ағзаһы булып тора. Илдең сит илдәрҙә — Яңы Зеландияла, Америка Ҡушма Штаттарында, [[Норвегия]]ла, [[Австралия]]ла һәм [[Европа берлеге]]нда — биш дипломатик вәкиллеге бар&lt;ref name=&quot;DiplomaticCorps&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cookislands.de/files/diplomatic_corps.pdf |title=Diplomatic corps of the Cook Islands |accessdate=2007-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080229061414/http://www.cookislands.de/files/diplomatic_corps.pdf |archivedate=2008-02-29 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229061414/http://www.cookislands.de/files/diplomatic_corps.pdf |date=2008-02-29 }}&lt;/ref&gt;.

Кук Утрауҙарының [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] менән дипломатик бәйләнештәре юҡ.

==== Ҡытай менән мөнәсәбәттәре ====
Кук Утрауҙары менән [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]] араһында дипломатик мөнәсәбәттәр 1997 йылдың 25 июлендә урынлаштырыла&lt;ref name=&quot;DiplomaticChina&quot;&gt;{{cite web|last=The Embassy of the People's Republic of China in New Zealand.|url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/wjb/zzjg/bmdyzs/gjlb/3387/default.htm#|title=Bilateral Relations between China and Cook Islands.|publisher=Samisoni Pareti|date=|accessdate=2007-10-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/615koBeHb?url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/wjb/zzjg/bmdyzs/gjlb/3387/default.htm|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Ҡытай менән [[Океания]] илдәре, шул иҫәптән Кук Утрауҙары араһында бәйләнештәрҙең көсәйеүе һуңғы тиҫтә йылдарҙа Яңы Зеландия һәм Австралия яғынан ҡайһы бер борсолоуҙар тыуҙыра, уларҙың төбәктәге позициялары ғәҙәттәгесә көслө. Йыш ҡына Океания илдәре Тайвань утрауында Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән [[Ҡытай Республикаһы (Тайвань)|Тайвань утрауындағы Ҡытай Республикаһы]] араһында дипломатик һуғыштарҙа ҡатнаша.

ҠХР Кук Утрауҙарына һиҙелерлек финанс ярҙамы күрһәтә. Илдәр [[сауҙа]], [[балыҡсылыҡ]] өлкәһендә хеҙмәттәшлек итә, ике ил лидерҙарының даими осрашыуҙары үтә. Кук утрауҙары, үҙ сиратында, бер генә Ҡытайҙы — Ҡытай Халыҡ Республикаһын таный&lt;ref name=&quot;CookNewsChina&quot;&gt;{{cite web|last=Cook Islands Government.|url=http://www.cook-islands.gov.ck/view_release.php?release_id=933#|deadlink=yes|title=Cook Islands continue to support one-China policy.|publisher=|date=2007-09-26|accessdate=2007-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091226191755/http://www.cook-islands.gov.ck/view_release.php?release_id=933|archivedate=2009-12-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110803230322/http://www.cook-islands.gov.ck/view_release.php?release_id=933 |date=2011-08-03 }}&lt;/ref&gt;.

2003 йылда Ҡытай менән Кук Утрауҙары араһында тауар әйләнеше 575 000 [[АҠШ доллары]] тәшкил итә&lt;ref name=&quot;DiplomaticChina&quot; /&gt;.

==== Европа берлеге менән мөнәсәбәттәр ====
Кук Утрауҙары [[Европа берлеге]] менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә, шул иҫәптән [[Бельгия]]ның баш ҡалаһы [[Брюссель|Брюсселд]]ә Кук Утрауҙарының дипломатик вәкиллеге урынлашҡан. Төбәктә Кук Утрауҙарының беренсе почётлы консулы 1987 йылдың 10 февралендә [[Норвегия]]ның баш ҡалаһы [[Осло]]ла барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;DiplomaticCorps&quot; /&gt;. Европа берлеге илдәре илгә (башлыса алыҫ утрауҙарға) финанс һәм гуманитар ярҙам күрһәтә, социаль өлкәлә (һаулыҡ һаҡлау, [[мәғариф]]), [[балыҡсылыҡ]] өлкәһендә хеҙмәттәшлек итә&lt;ref name=&quot;EURelations&quot;&gt;{{cite web|last=European Commission.|url=http://ec.europa.eu/development/Geographical/RegionsCountries/Countries/Cook%20Islands.htm#|title=EU Relations with Cook Islands.|publisher=|date=2004-01-01|accessdate=2007-10-10|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070707120222/http://ec.europa.eu/development/Geographical/RegionsCountries/Countries/Cook%20Islands.htm|archivedate=2007-07-07}}&lt;/ref&gt;.

== Иҡтисады ==

=== Дөйөм ҡылыҡһырлама ===
{| border=1 cellspacing=0 cellpadding=4 width=300 style=&quot;float:right; border:1px solid gray; border-collapse:collapse; font-size:90%; margin:0 0 .5em 1em;&quot;
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot; colspan=&quot;3&quot;|&lt;big&gt;Кук Утрауҙары иҡтисады&lt;/big&gt;
|-
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;white&quot; colspan=&quot;3&quot;|
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Валюта
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|1 [[Яңы Зеландия доллары]] (NZD) = 100 цент&lt;br&gt;[[Кук Утрауҙары доллары]] = 100 цент&lt;br&gt; Бер Яңы Зеландия доллары = Кук Утрауҙарының бер доллары
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Бюджет йылы
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|Календарь йыл
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Сауҙа ойошмалары
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| [[SPARTECA]], [[Тымыҡ океан утрауҙары форумы]]
|-
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=&quot;3&quot;|Статистика
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Донъялағы урыны
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|221-се (2005)
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|ЭТП
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| $280,3 млн (2006)
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|ЭТП үҫеше
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| 7,5 % (2006)
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|ЭТП йән башына
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| $13 158 (2006)
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Инфляция
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| −0,3 % (06.2016-06.2017)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfem.gov.ck/statistics/economic-statistics/consumers-price-index-cpi|title=ИПЦ|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Эшсе көсө
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|7 554 (2011)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mfem.gov.ck/statistics/economic-statistics/labour-market-indicators|title=Хеҙмәт баҙары индикаторҙары|author=|website=|date=2011|publisher=}}&lt;/ref&gt;
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Эшһеҙлек
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| 8,15 % (2011)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Халыҡ хужалығының төп тармаҡтары
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|[[ауыл хужалығы]], [[туризм]]
|-
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=&quot;3&quot;|Сауҙа партнёрҙары
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Экспорт
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| $19,607 млн (2016)&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mfem.gov.ck/statistics/economic-statistics/overseas-trade-stats/776-overseas-trade-statistics-december-quarter-2018|title=Статистика заморских торгов - декабрьский квартал 2016 года|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Төп партнёрҙар (экс.) 2016&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mfem.gov.ck/images/documents/Statistics_Docs/1.Economic/3.Merchandise-Trades/2016/Trade_Statistics_Report_201604.pdf|title=OVERSEAS TRADE STATISTICS December Quarter 2016|author=|website=|date=2017|publisher=MINISTRY OF FINANCE AND ECONOMIC MANAGEMENT
GOVERNMENT OF THE COOK ISLANDS}}&lt;/ref&gt;
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| [[Япония]] 48,91 %, [[Яңы Зеландия]] 2,93 %, [[Австралия]] 1,99 % [[Гавай (штат)|Гавай]] 0,27 [[Америка Ҡушма Штаттары]] 0,11 %
Башҡалар 45,79 %
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Импорт
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| $152,805 млн (2016)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Төп партнёрҙар (имп.) 2016&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| [[Яңы Зеландия]] 62,23 %, [[АҠШ]] 5,32 %, [[Австралия]] 5,25 %, [[Фиджи]] 3,60 %, [[Япония]] 1,83 %, [[Италия]] 0,08 %, Башҡалар 21,69 %
|-
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=&quot;3&quot;|Дәүләт финанстары
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Бюджет килеме
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| $103,2 млн (2006)
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Бюджет сығымдары
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| $92,8 млн (2006)
|-
|}
Утрауҙарҙағы һуңғы иҡтисади реформалар иҡтисадтың шәхси секторын үҫтереүгә һәм уны [[Инвестициялар|инвестициялау]] өсөн шарттар тыуҙырыуға йүнәлтелгән. Мәҫәлән, хөкүмәт [[һалым]]дарҙы кәметә&lt;ref name=&quot;P&quot;&gt;{{cite web|last = Cook Islands Initial National Communication Under the United Nations Framework Convention on Climate Change.|url = http://unfccc.int/resource/docs/natc/cisnc2.pdf#|deadlink = yes|title = The Economy|publisher = Cook Island Government|date =October 1999 Revised Edition, March 2000|accessdate = 2007-08-25|archiveurl = https://www.webcitation.org/6He6anGr9?url=http://unfccc.int/resource/docs/natc/cisnc2.pdf|archivedate = 2013-06-25}}&lt;/ref&gt;.

Һуңғы йылдарҙа иҡтисадтың төп тармаҡтары булып [[ауыл хужалығы]], [[туризм]] һәм финанс хеҙмәттәре тора. Хеҙмәтләндереү өлкәһе — иҡтисадтың иң динамик тармағы. Туризм, оффшор банк компаниялары һәм финанс хеҙмәттәренең башҡа төрҙәре йылдам үҫешә. Хәҙерге ваҡытта туризм — [[валюта]] менән төп тәьмин итеүсе. Ул шулай уҡ күп ғаиләләр өсөн төп [[килем]] сығанағы булып тора.

Эшкә һәләтле халыҡтың яҡынса 6600 кешеһенең 52 проценты хеҙмәт күрһәтеү өлкәһендә (яртыһы дәүләт хеҙмәтендә), 29 % ауыл хужалығында һәм 15 % [[сәнәғәт]]тә эшләй.

=== Ауыл хужалығы ===
[[Ауыл хужалығы]] Кук Утрауҙары иҡтисадының мөһим тармаҡтарының береһе булып тора. 1970-се йылдарҙан был секторҙа һиҙелерлек үҙгәрештәр күҙәтелә: ил иҡтисадында ауыл хужалығының роле һиҙелерлек кәмей. Мәҫәлән, [[1997 йыл]]да коммерция ауыл хужалығы продукцияһы етештереү 2000 тоннанан артмай һәм илдең йыллыҡ [[экспорт]]ының 20 проценттан кәмерәк өлөшөн тәшкил итә&lt;ref name=&quot;R&quot;&gt;''Government of the Cook Islands''. Annual Report. — Rarotonga: Ministry of Agriculture, 1997.&lt;/ref&gt;. Байтаҡ үҙгәрештәрҙе түбәндәге факторҙар менән аңлатырға мөмкин: туризм интенсив үҫешә, һөҙөмтәлә халыҡ ауыл хужалығы производствоһынан хеҙмәтләндереү өлкәһенә күсә; ҡала халҡы арта ([[урбанизация]] процесы), халыҡтың алыҫ утрауҙарҙан Раротонгаға сыға, һуңғы тиҫтә йылдарҙа [[ҡоролоҡ]] йыш була&lt;ref name=&quot;S&quot;&gt;{{cite web|last=Cook Islands Initial National Communication Under the United Nations Framework Convention on Climate Change.|url=http://unfccc.int/resource/docs/natc/cisnc2.pdf#|deadlink=yes|title=Agriculture Sector|publisher=Cook Island Government|date=October 1999 Revised Edition, March 2000|accessdate=2007-08-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6He6anGr9?url=http://unfccc.int/resource/docs/natc/cisnc2.pdf|archivedate=2013-06-25}}&lt;/ref&gt;. Быларҙың барыһы ла импорттың артыуына, тимәк, ил сит илдәрҙән аҙыҡ-түлекте килтереүгә бәйле булыуына килтерә. Кук Утрауҙарында ауыл хужалығын үҫтереүгә һәм уның продукцияһының конкурентлыҡ һәләтенә ҡаршылыҡтарҙың береһе булып ил майҙаның бәләкәйлеге, утрауҙарҙың [[Донъя баҙары|донъя баҙар]]ҙарынан алыҫ булыуы, [[транспорт]] бәйләнештәренең насар булыуы тора&lt;ref name=&quot;S&quot; /&gt;.

Томат, аҡ күсәнле [[кәбеҫтә]], ҡытай кәбеҫтәһе, салат-латук, [[ҡарбуз]], [[ҡабаҡ]], борсаҡлы борос, ҡуҙаҡлы культуралар, [[баклажан]], шулай уҡ таро, ямс, маниок һәм татлы картуф кеүек традицион культуралар мөһим культуралар булып тора&lt;ref name=&quot;S&quot; /&gt;. Ауыл хужалығы башлыса Көньяҡ төркөм утрауҙарында тупланған, унда экспортҡа [[папайя]], кокос, төрлө цитрус культуралары һәм тропик емештәр үҫтерелә.

=== Балыҡсылыҡ ===
[[Балыҡтар|Балыҡ]] — Кук Утрауҙарының милли байлыҡтарының береһе, ул ил иҡтисадында бик мөһим роль уйнай. [[Океан]]да башлыса тунец, буйлы марлин, ваха һәм айбалыҡ тотоу менән шөғөлләнәләр&lt;ref name=&quot;Ж&quot;&gt;{{cite web|last=Cook Islands Government Online.|url=http://www.cook-islands.gov.ck/cook-islands.php#|title=Fishing|publisher=Cook Island Government|date=|accessdate=2007-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723210735/http://www.cook-islands.gov.ck/cook-islands.php|archivedate=2008-07-23|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831060331/http://www.cook-islands.gov.ck/cook-islands.php |date=2011-08-31 }}&lt;/ref&gt;. Балыҡ продукцияһын төп импортлаусылар булып [[Япония]], [[Яңы Зеландия]] һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] баҙарҙары тора. Аквариум балығы төрҙәре лә тотола&lt;ref name=&quot;З&quot;&gt;{{cite web|last=SPC.|url=http://www.spc.int/coastfish/Sections/Community/cook_islands.htm#|title=Marine Fisheries in Cook Islands|publisher=|date=|accessdate=2007-09-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/615kqAzZ0?url=http://www.spc.int/coastfish/Sections/Community/index.php?option=com_content|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

1957 йылда Аитутаки утрауына трохус ([[Инглиз теле|ингл]]. ''Trochus niloticus'') килтерелә, шунан алып был кәсеп моллюскы ҡабырсаҡтары [[архипелаг]]тың күп утрауҙарына килтерелә һәм Күк утрауҙарының мөһим экспорт тауарына әүерелә&lt;ref name=&quot;З&quot; /&gt;. Төньяҡ төркөмдөң Манихика һәм Тонгарев утрауҙарында экспортҡа сыҡҡан ҡиммәтле ҡара ынйы алыу өсөн ынйылар үрсетелә. Бәләкәй быуаларҙа урындағы халыҡ эске баҙар өсөн ''Chanos chanos'' ([[Латин теле|латинса]]) балыҡ төрөн үрсетә. Дәүләт бюджеты шулай уҡ сит ил [[судно]]ларына иҡтисади зонала балыҡ тотоу хоҡуғына лицензия биреү иҫәбенә тулыландырыла.

=== Транспорт ===
Раротонга халыҡ-ара [[аэропорт]]ы Кук утрауҙарын донъяның күп кенә төбәктәре менән бәйләгән халыҡ-ара линияларҙы хеҙмәтләндерә. Раротонга һәм Окленд (Яңы Зеландия), [[Фиджи]], Таити һәм [[Лос-Анджелес]] (АҠШ) араһында рейстар башҡарған төп компания — Air New Zealand. Эске осоштарҙы, шулай уҡ Францияның Полинезияһында Таити утрауына «Эйр Раротонга» авиакомпанияһы башҡара.

Раротонга утрауында йәмәғәт транспорты (автобустар) йөрөй, кәрәк булған осраҡта туристар ҡуртымға [[автомобиль]] алыу йәки такси саҡырта ала&lt;ref name=&quot;И&quot;&gt;{{cite web|last=Cook Islands Tourism.|url=http://cookislands.travel/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=57&amp;Itemid=75#|title=Public Transport|publisher=|date=|accessdate=2007-09-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/615krpMOW?url=http://www.cookislands.travel/USA|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Даими пароход линияһы утрауҙы Окленд, Самоа, Тонга һәм Ниуэ менән бәйләй. Эске линияларҙы бәләкәй суднолар паркы хеҙмәтләндерә. Раротонга һәм башҡа ҡайһы бер Көньяҡ утрауҙар яҡшы үҫешкән юл селтәренә эйә.

=== Бәйләнеш ===
Эске һәм халыҡ-ара [[телефон]] элемтәһен, факсимиль һәм [[телеграф]] элемтә хеҙмәттәрен, [[Интернет]]ты индереп, телекоммуникация хеҙмәтләндереүҙәрен офисы Аваруала урынлашҡан «Telecom Cook Islands» компанияһы күрһәтә&lt;ref name=&quot;Й&quot;&gt;{{cite web|last=Cook Islands Government Online.|url=http://www.cook-islands.gov.ck/cook-islands.php#|title=Communications|publisher=Cook Island Government|date=|accessdate=2007-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723210735/http://www.cook-islands.gov.ck/cook-islands.php|archivedate=2008-07-23|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831060331/http://www.cook-islands.gov.ck/cook-islands.php |date=2011-08-31 }}&lt;/ref&gt;. Был хеҙмәттәрҙең бер өлөшө [[архипелаг]]тың алыҫ утрауҙарында ла бар. Шулай уҡ почта хеҙмәте бар, урындағы почта маркалары бөтә донъянан килгән филателистар өсөн ҡыҙыҡһыныу уята. Раротонга һәм Айтутаки утрауҙарында бер нисә интернет-кафе, төп урындарҙа [[Wi-Fi]] бар&lt;ref name=&quot;К&quot;&gt;{{cite web|last=Cook Islands Tourism.|url=http://cookislands.travel/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=61&amp;Itemid=78#|title=Communications|publisher=|date=|accessdate=2007-09-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/615ku23zB?url=http://www.cookislands.travel/USA|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Юлдаш телевидениеһы, шул иҫәптән урындағы канал, эшләй, ул башлыса Яңы Зеландия телевидениеһы программаларын тапшыра. Elijah Communications Ltd компанияһы милкенә ҡарай (шулай уҡ «Radio Cook Islands» и «The Cook Islands Herald weekly» аҙналығы хужаһы). Утрауҙарҙа кабель телевидениеһы юҡ&lt;ref name=&quot;Z&quot;&gt;{{cite web|last=World Press Trends.|url=http://www.warc.com/LandingPages/Data/NewspaperTrends/PDF/RepublicCongo.pdf#|deadlink=yes|title=Cook Islands|publisher=World Association of Newspapers|date=2004|accessdate=2007-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071007200446/http://www.warc.com/LandingPages/Data/NewspaperTrends/PDF/RepublicCongo.pdf|archivedate=2007-10-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816122658/https://www.warc.com/Notice/404.info |date=2011-08-16 }}&lt;/ref&gt;. Кук утрауҙарында ике радиостанция («Radio Cook Islands» һәм «Radio Ikurangi») эшләй&lt;ref name=&quot;Й&quot; /&gt;. «Кук Айлэндс Ньюс» (Cook Islands News) баҫылып сыға, Яңы Зеландия һәм Австралия [[гәзит]]тәре һәм [[журнал]]дары киң таратыла. Раротонгала аҙна һайын урындағы «Herald» һәм «Independent» гәзиттәре сыға.

&lt;gallery caption=&quot;Кук Утрауҙарының почта маркалары&quot;&gt;
Файл:Stamp Aitutaki 1903 3p.jpg|1903 йылғы почта маркаһы. 3 пенс.
Файл:Stamp Aitutaki 1920 1p.jpg|1920 йылғы почта маркаһы. 1 пенни.
Файл:Stamp Aitutaki 1920 3p.jpg|1920 йылғы почта маркаһы. 3 пенс.
Файл:Cook-islands-invertedcenter.jpg|Джеймс Кук портреты һүрәтләнгән әйләндермә (перевёртка) (1933, 1 пенни). 
&lt;/gallery&gt;

=== Туризм ===

=== Тышҡы иҡтисади бәйләнештәр ===

== Файҙалы ҡаҙылмалар табыу ==
Кук Утрауҙары районында тимер-марганец конкрециялары табылған.

=== Аҡса системаһы и финанстар ===

== Мәҙәниәте ==

=== Кук утрауҙарының колонияға тиклемге ойошмаһы ===

=== Мәҙәниәт һәм көнкүреш ===

==== Музыка һәм бейеүҙәр ====

==== Әҙәбиәт ====

==== Традицион һөнәрҙәре ====

=== Спорт ===

=== Байрамдары ===
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;standard&quot;
|+
! |Дата
! |Атамаһы
! |Инглизсә атамаһы
|-----
| [[1 ғинуар]]
| [[Яңы йыл]]
| ''New Year’s Day''
|-----
| [[2 ғинуар]]
| Яңы йылдың икенсе көнө
| ''Day after New Year’s Day''
|-----
| [[Пасха]] алдынан йома
| Бөйөк йома
| ''Good Friday''
|-----
| Пасханан һуң икенсе көн
| Яҡты дүшәмбе
| ''Easter Monday''
|-----
| 25 апрель
| АНЗАК
| ''ANZAC Day''
|-----
| Июндең беренсе дүшәмбеһе
| Королеваның рәсми тыуған көнө
| ''Queen’s Birthday''
|-----
|үҙгәреп тора
| [[Инжил]] көнө
| ''Rarotonga Gospel Day''
|-----
| 4 август]
| Конституция көнө
| ''Constitution Day''
|-----
| 25 декабрь
| [[Раштыуа]]
| ''Christmas Day''
|-----
| 26 декабрь
| Бүләктәр көнө
| ''Boxing Day''
|+
|}

== Социаль өлкә ==

=== Һаулыҡ һаҡлау ===

=== Мәғариф ===

== Факттар ==

== Комментарийҙар ==
{{примечания|group=&quot;К&quot;}}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

== Кук Утрауҙары тураһында әҙәбиәт ==
* Австралия и Океания. Антарктида. Из серии «Страны и народы». Москва, изд-во «Мысль», 1981 (стр.124-125, 208—210 и др.).
* [http://eisland.narod.ru/Library/butinov_1.htm Бутинов Н. А. Острова Кука и остров Пасхи (проблемы этногенеза). В сборнике статей: Актуальные проблемы развития Австралии и Океании. Москва, изд-во «Наука», 1984, стр.170-178.]
* Малаховский К. В. Британия Южных морей. Москва, изд-во «Наука», 1973, (стр.152-157 и др.)
* [[Малаховский, Ким Владимирович|Малаховский К. В.]] История Новой Зеландии. Москва, изд-во «Наука», 1981 (стр.113-115, 186—197 и др.).
* {{книга |автор=[[Малаховский, Ким Владимирович|Малаховский К. В.]] |заглавие=История островов Кука |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01007633924 |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1978 |страниц=72 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}
* Океания. Справочник. Москва, изд-во «Наука», 2 изд., 1982 (стр.74, 316—318 и др.).
* Рубцов Б. Б. Новая Зеландия. Москва, изд-во «Наука», 1987 (стр.123-126 и др.).

== Һылтанмалар ==
{{countries-stub}}
{{Навигация
|Портал = Океания
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викицитатник =
|Викитека =
|Викивиды =
|Викиновости =
}}
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Океания/Острова_Кука/|Острова Кука}}{{ref-ru}}
* {{Официальный сайт}}
* [http://www.cook-islands.com/ Туристический сайт Островов Кука] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511163412/http://www.cook-islands.com/ |date=2008-05-11 }}{{ref-en}}
* {{cite web |title = Официальный сайт статистики Островов Кука |url = http://www.stats.gov.ck/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20091113141647/http://www.stats.gov.ck/ |archivedate = 2009-11-13 |deadlink = yes |lang = en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091113141647/http://www.stats.gov.ck/ |date=2009-11-13 }}
* [http://www.ck/ Сайт, посвящённый островам Кука]{{ref-en}}
* [http://www.janeresture.com/cookislands/index.htm Сайт про острова Кука Jane Resture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061016195131/http://www.janeresture.com/cookislands/index.htm |date=2006-10-16 }}{{ref-en}}
* [http://www.everyculture.com/Oceania/Cook-Islands.html Информация про культуру Островов Кука]{{ref-en}}
* [http://www.paclii.org/cgi-paclii/disp.pl/ck/legis/num_act/cotci327/cotci327.html?query=cotci327 Конституция Островов Кука] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204101950/http://www.paclii.org/cgi-paclii/disp.pl/ck/legis/num_act/cotci327/cotci327.html?query=cotci327 |date=2012-02-04 }}{{ref-en}}
* [http://www.janesoceania.com/cookislands_music/index.htm Традиционная музыка островов Кука] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615160654/http://www.janesoceania.com/cookislands_music/index.htm |date=2018-06-15 }}{{ref-en}}
* [http://www.ciherald.co.ck/ Интернет-газета «''Cook Islands Herald''»]{{ref-en}}
* [http://www.sportingpulse.com/assoc_page.cgi?assoc=3844&amp;pID=1 Олимпийский комитет Островов Кука]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}}
* [http://archive.travel.ru/cook/ Информация об островах Кука на сайте Travel.Ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102141003/http://archive.travel.ru/cook/ |date=2012-11-02 }}{{ref-ru}}

{{Внешние ссылки}}
{{Острова архипелага Кука}}

{{Океания}}
{{Полинезия в темах}}
{{Острова Кука в темах}}
{{Территории Британской империи}}
{{^|1em}}{{Хорошая статья|География}}

{{DEFAULTSORT:Кука, острова}}</text>
      <sha1>bidbjetrasphjbhmon3f2kpqekmjie9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мағазов Азат Шәйехйән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97117</id>
    <revision>
      <id>1298296</id>
      <parentid>1022690</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T07:03:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7733" sha1="md0de3r1m4ofgne6fchgb20vp3eayu8" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Писатели Азат Магазов и Гузаль Ситдыкова с работниками Дома-музея им. М. Гафури. 2014. Уфа.jpg|thumb|Яҙыусылар Азат Мағазов һәм Гүзәл Ситдиҡова М. Гафури исемендәге Йорт-музей алдында музей хеҙмәткәрҙәре менән. 2014.]]
'''Мағазов Азат Шәйехйән улы''' ([[17 декабрь]] [[1926 йыл]] — [[13 декабрь]] [[2015 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, йәмәғәт эшмәкәре һәм яҙыусы. Отставкалағы авиация полковнигы. 1973 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәинәт хеҙмәткәре (1984). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1968)  ордендары кавалеры. [[Миәкә районы]]ның [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге]] (1997) һәм  [[Муса Гәрәев]] исемендәге (2013) премиялар лауреаты.

== Биографияһы ==
Азат Шәйехйән улы Мағазов 1926 йылдың 17 декабрендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы [[Баязит]] ауылында тыуған.

1943 йылда мәктәпте тамамлағас, хәрби хеҙмәткә алына һәм осоусы булараҡ штурм авиацияһы полкы составында I, II, III Балтик буйы һәм Ленинград фронттары составында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары, миҙалдар менән бүләкләнә.

Һуғыш тамамланғас та хәрби хеҙмәтен артабан дауам итә. 1952 йылда Харьков авиация штурмандары училищеһын тамамлай, бер үк ваҡытта ошо ҡалалағы педагогия институтында ла уҡый. Артабан СССР Ҡораллы Көстәре составында төрлә хәрби вазифаларҙа 30 йыл дауамында хеҙмәт итә һәм полковник дәрәжәһендә отставкаға сыға.

Азат Мағазов 2015 йылдың 13 декабрендә 89-сы йәшендә ҡаты ауырыуҙан һуң вафат булды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/796158/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 14 декабрь]&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Азат Мағазов 1981—1996 йылдарҙа Рәсәй Тыныслыҡ фонды Башҡортостан республика бүлексәһенең идары рәйесе булып эшләне.

== Әҙәби эшмәкәрлеге ==
Прозаик Азат Мағазовтың «Шоңҡар юлы», «Эҙләр инем, эҙең юҡ», «Ҡырауҙан һуң миләш тәмләнә», «Тәүбә» һәм башҡа китаптары милли әҙәбиәттә үҙенсәлекле күренеш булды. Тәнҡитселәр уның «Үрге Димдә ай ҡойона» трилогияһын Башҡортостандың ғына түгел, [[Рәсәй]] әҙәбиәтенең ижади ҡаҙанышы тип баһаланы.

== Китаптары ==
* Шоңҡар юлы (1975)
* Ҡырауҙан һуң миләш тәмләнә
* Үрге Димдә ай ҡойона
* Тәүбә
* Эҙләр инем, эҙең юҡ (1991)
* Әйләнә тирмән ташы (1996)

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1968)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984)
* [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1997)&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Муса Гәрәев|М. Ғ. Гәрәев]] исемендәге премия лауреаты (2013)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} {{V|15|12|2020}}   
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.{{V|15|12|2020}}   
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|15|12|2020}}   
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|15|12|2020}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|87476}}{{V|25|03|2021}}    
* {{cite web|author=Аралбаеа Л.|url=http://www.bashinform.ru/bash/796158/|title=Баш ҡалала авиация полковнигы һәм танылған яҙыусы Азат Мағазов менән хушлашыу булаdate=2015-12-14|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-12-14}}
* [http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}

[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары‏]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]]</text>
      <sha1>md0de3r1m4ofgne6fchgb20vp3eayu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альцгеймер ауырыуы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99485</id>
    <revision>
      <id>1298307</id>
      <parentid>1270799</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T10:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы &quot;President_Ronald_Reagan_with_Charlton_Heston.jpg&quot; рәсеме урынына [[Рәсем:President_Ronald_Reagan_with_Charlton_Heston_at_a_Meeting_with_The_Presidential_Task_Force_on_The_Art</comment>
      <origin>1298307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81509" sha1="ctg29og0swr70gwfhmzhz3aprwl1wl1" xml:space="preserve">{{DiseaseDisorder infobox
| Name           = Альцгеймер ауырыуы
| Image          =Alzheimer's_disease_brain_comparison.jpg
| Caption        = Оло кешенең баш мейеһе нормала (һулда) һәм Альцгеймер ауырыуы булған патология (уңда)
| DiseasesDB     = 490
| ICD10          = {{ICD10|G|30}}, {{ICD10|F|00}}
| ICD9 = {{ICD9|331.0}}, {{ICD9|290.1}}
| ICDO =
| OMIM = 104300
| MedlinePlus = 000760
| eMedicineSubj = neuro
| eMedicineTopic = 13
| MeshID = D000544
|}}
'''Альцгеймер ауырыуы''' (шулай уҡ ҡартлыҡта Альцгеймер тибындағы деменция, йәғни аҡылға еңеләйеү) — деменцияның киң таралған төрө, нейродегенератив ауырыу, тәүләп 1907 йылда&lt;ref name=&quot;pmid9661992&quot;&gt;Berchtold NC, Cotman CW&amp;#x20;(1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt; немец психиатры Алоис Альцгеймер тарафынан тасуирлана. Ҡағиҙә булараҡ, ул 65 йәштән өлкәнерәктәрҙә табыла&lt;ref&gt;Brookmeyer R, Gray S, Kawas C&amp;#x20;(September 1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, әммә иртә башланыусан һирәк осрай торған төрө лә бар. Бөтә донъяла [[2006 йыл]]да ауырыусылар һаны 26,6 миллион була, ә 2050 йылға уларҙың һаны дүрт тапҡырға артыуы ихтимал&lt;ref name=&quot;Brookmeyer2007&quot;&gt;2006 prevalence estimate:
&lt;/ref&gt;.

Ҡағиҙә булараҡ, ауырыу һиҙелер-һиҙелмәҫ билдәләрҙән башлана, ваҡыт үткән һайын көсәйә бара. Башланғыс осоронда ҡыҫҡа [[хәтер]] насарлана, мәҫәлән, күптән түгел уҡылған мәғлүмәтте иҫкә төшөрөп булмай. Ауырыу көсәйгән һайын оҙайлы [[хәтер]]&lt;ref name=&quot;pmid17823840&quot;&gt;Tabert MH, Liu X, Doty RL, Serby M, Zamora D, Pelton GH, Marder K, Albers MW, Stern Y, Devanand DP&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt; ҙә юғала, телмәр һәм когнитив функциялар боҙола, пациент тирә-йүнде аңламай, үҙен ҡарай алмай башлай. Яйлап организмдың функциялары юғалыу үлемгә алып бара&lt;ref name=&quot;nihstages&quot;&gt;[http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/stages.htm Understanding stages and symptoms of Alzheimer’s disease] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516213955/http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/stages.htm |date=2008-05-16 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Табипҡа мөрәжәғәт иткәндә һәм Альцгеймер ауырыуы барлығына шик төшкәндә, диагнозды аныҡлау өсөн тәртипте анализлайҙар, когнитив һынамыштар үткәрәләр, мөмкин булһа, магнитлы-резонанслы томография (МРТ) үткәрәләр&lt;ref name=&quot;alzres&quot;&gt;[http://www.alzheimers-research.org.uk/info/diagnosis/ Alzheimer’s diagnosis of AD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022154220/http://alzheimers-research.org.uk/info/diagnosis/ |date=2007-10-22 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ауырыу төрлө кешелә төрлө оҙайлыҡта барғанға күрә, киләсәккә фараз яһау ауырлаша. Диагноз ҡуйылғандан һуң уртаса ғүмер оҙонлоғо ете йыл тәшкил итә&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;&gt;Mölsä PK, Marttila RJ, Rinne UK&amp;#x20;(August 1986).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, сирлеләрҙең 3 проценттан аҙырағы ун дүрт йылдан ашыу йәшәй&lt;ref name=&quot;pmid7793228&quot;&gt;Mölsä PK, Marttila RJ, Rinne UK&amp;#x20;(March 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Әлегә Альцгеймер ауырыуының сәбәптәре һәм нисек үтеүе тулыһынса асыҡланмаған. Баш мейеһе туҡымаларында амилоид төйөрсөктәре һәм нейрофибрилляр ойоштар йыйылыу ауырыуҙың төп үҙенсәлеге булып тора&lt;ref name=&quot;lancet2011&quot;&gt;''Ballard Clive, Gauthier Serge, Corbett Anne, Brayne Carol, Aarsland Dag, Jones Emma'' Alzheimer’s disease // The Lancet. — 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15184601&quot;&gt;Tiraboschi P, Hansen LA, Thal LJ, Corey-Bloom J&amp;#x20;(June 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Дауалауҙың хәҙерге ысулдары билдәләрҙе генә бер аҙ йомшарта, ләкин сирҙе туҡтата ла, кисектерә лә алмай. Дауалауҙың бик күп ысулдары клиник һынау баҫҡысына еткерелгән, 2008 йылға уларҙың һаны биш йөҙҙән ашып киткәйне, ләкин һөҙөмтәлелеге иҫбатланырмы — билдәһеҙ. 2013 йылда магнит менән тәрән транскраниаль ҡуҙғытыу ысулы (Deep TMS) башҡа сирҙәр менән бергә Альцгеймер ауырыуы билдәләрен дә дауалауҙа ҡулланыуҙы хуплаусы СЕ билдәһен (фр. Conformité Européenne’нан яһалған аббревиатура — Европаға ярашлы тигәнде аңлата) алғайны&lt;ref&gt;[http://www.medicaldevice-network.com/news/newsbrainsway-reports-positive-deep-tms-system-trial-data-ocd Brainsway reports positive Deep TMS system trial data for OCD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320001124/http://www.medicaldevice-network.com/news/newsbrainsway-reports-positive-deep-tms-system-trial-data-ocd |date=2015-03-20 }} (англ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Shiv Gaglani.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Американың ике компанияһы был юҫыҡтағы эшен көтөлгән һөҙөмтә булмау сәбәпле туҡтатты. Әлеге мәлгә Альцгеймер ауырыуынан дарыу юҡ&lt;ref&gt;[http://www.clinicaltrials.gov/ct2/results?term=alzheimer Alzheimer’s Disease Clinical Trials].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Сирҙе иҫкәртеүгә тәғәйенләнгән бик күп дарыуҙар тәҡдим ителә, ләкин уларҙың береһе лә сирҙең барышына тәьҫир итмәй, сирленең хәлен еңеләйтмәй. Ауырыуҙы иҫкәртеү һәм дауалау юлы итеп физик күнекмәләр менән шөғөлләнеү, аҡыл эше менән шөғөлләнеү, дөрөҫ туҡланыу тәҡдим ителә&lt;ref name=&quot;prevention1&quot;&gt;[http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf Can Alzheimer’s disease be prevented] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227161413/http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf |date=2008-02-27 }}&amp;#x20;(pdf).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Файл:Auguste_D_aus_Marktbreit.jpg|thumb|&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;Августа Детер&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Августа Детер&lt;sup class=&quot;noprint&quot;&gt;[[:en:Auguste Deter|[en]]]&lt;/sup&gt;&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;Августа Детер&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;, Алоис Альцгеймерҙың пациенткаһы, 1901 й.]]
[[Боронғо Греция]] менән [[Боронғо Рим|Рим]] табиптары һәм философтары аҡылға еңеләйеүҙе ҡартлыҡ менән бәйләй&lt;ref name=&quot;pmid9661992&quot;/&gt;, тик [[1901 йыл]]да ғына немец психиатры Алоис Альцгеймер артабан уның исеме менән аталған ауырыу осрағын теркәй. Илле йәшлек Августа Д.-ның сырхау анализын ул тәүләп [[1907 йыл]]да, пациенткаһы мәрхүм булғас, баҫтыра&lt;ref&gt;Auguste D.:
&lt;/ref&gt;. Бынан һуң биш йыл эсендә медицина әҙәбиәтендә тағы ун бер шуға оҡшаш тасуирлама донъя күрә, ҡайһыларының авторҙары шул саҡта уҡ «Альцгеймер ауырыуы» тигән терминды ҡуллана&lt;ref name=&quot;pmid9661992&quot;/&gt;. Беренсе булып немец психиатры Эмиль Крепелин Альцгеймер ауырыуын үҙ аллы ауырыу тип баһалай&lt;ref name=&quot;isbn1-4325-0833-4&quot;&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Kraepelin Emil, Diefendorf A. Ross (translated by).''&lt;/ref&gt;.

Егерменсе быуатта Альцгеймер ауырыуы тигән диагнозды тәүге билдәләре 45 — 65 йәштә беленгән сағыштырмаса йәш пациенттарға ҡуйыр булалар. Терминология [[1977 йыл]]да Альцгеймер ауырыуына арналған конференциянан һуң ғына үҙгәрә, был сарала ҡатнашыусылар, пресениль һәм сениль деменцияның клиник һәм патологик сағылыштары нигеҙҙә бер төрлө, тигән һығымтаға килә&lt;ref name=&quot;isbn0-89004-225-X&quot;&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Katzman Robert, Terry Robert D, Bick Katherine L (editors).''&lt;/ref&gt;. Диагноз ҡуйғанда йәшкә ҡарамай башлайҙар&lt;ref name=&quot;pmid9702682&quot;&gt;Boller F, Forbes MM&amp;#x20;(June 1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, шулай ҙа күпмелер ваҡыт, 65 йәштән өлкәнерәктәргә диагноз яҙғанда, «Альцгеймер тибындағы сениль деменция» (SDAT) тигән терминды ҡулланалар, ә сирҙең «классик» диагнозын йәшерәктәргә ҡалдырыуҙы дауам итәләр. Ниһайәт, «Альцгеймер ауырыуы» тигән термин ауырыуҙың йәшенә ҡарамай билдәле симптомдары булған ауырыуҙың атамаһы булараҡ медицина номенклатураһына индерелә&lt;ref name=&quot;pmid3531918&quot;&gt;Amaducci LA, Rocca WA, Schoenberg BS&amp;#x20;(November 1986).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Эпидемиология ==
[[Файл:Alzheimer_and_other_dementias_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|thumb|Альцгеймер ауырыуы һәм башҡа деменцияларҙан эшләү һәләтен юғалтыу буйынса 2004 йылда 100,000 кешегә тап килгән ғүмер йылдары һаны&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
 мәғлүмәттәр юҡ
     ≤ 50
     50-70
     70-90
     90-110
     110-130
     130-150
     150-170
     170-190
     190-210
     210-230
     230-250
     ≥ 250
&lt;/div&gt;]]
{| align=&quot;left&quot; border=&quot;2&quot; class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-right: 1em; margin-bottom: 10px;&quot; data-cx-mt-provider=&quot;Yandex&quot;
|+65 йәштән өлкән кешеләр араһында ауырыу осраҡтары&lt;ref name=&quot;pmid17727890&quot;&gt;Bermejo-Pareja F, Benito-León J, Vega S, Medrano MJ, Román GC&amp;#x20;(January 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;

! &lt;small&gt;Йәше&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;Ауырыусылар һаны&lt;br /&gt;
(яңы осраҡтары) — &lt;br /&gt;
мең&lt;br /&gt;
кеше-йылға&lt;/small&gt;
|- align=&quot;center&quot;
! 65-69
| 3
|- align=&quot;center&quot;
! 70-74
| 6
|- align=&quot;center&quot;
! 75-79
| 9
|- align=&quot;center&quot;
! 80-84
| 23
|- align=&quot;center&quot;
! 85-89
| 40
|- align=&quot;center&quot;
! 90-
| 69
|}
Эпидемиологик тикшеренеүҙәрҙә файҙаланыла торған ике төп күрһәткес — ауырый башлау осраҡтары һәм ауырыуҙың таралғанлығы. Ауырый башлау осраҡтары кеше-ваҡыт берәмегенә яңы осраҡтар һанын (ғәҙәттә, мең кеше-йылға яңы осраҡтар һанын), ә ауырыуҙың таралғанлығы аныҡ бер ваҡытҡа популяцияла ауырыусылар һанын күрһәтә.

Когорталағы оҙайлы тикшеренеүҙәр (улар барышында сәләмәт популяция күп йылдар дауамында күҙәтелә) мең кеше-йылға бөтә төр деменцияларҙың 10-15 һәм Альцгеймер ауырыуының 5-8 яңы осрағы булыуы тураһында һөйләй&lt;ref name=&quot;pmid17727890&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12028245&quot;&gt;Di Carlo A, Baldereschi M, Amaducci L, ''et al''&amp;#x20;(January 2002).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, был йыл һайын ҡуйылған диагноздар һанының яҡынса яртыһын тәшкил итә. Өлкән йәштә булыу төп хәүеф шарты булып тора, был статистикала ла күренә: 65 йәште үткәндән һуң хәүеф күрһәткесе яҡынса ике тапҡырға арта, артабан мең кеше-йылға иҫәпләгәндә 65 йәшкә 3 осраҡ тура килһә, 95 йәштә 69-ға етә&lt;ref name=&quot;pmid17727890&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12028245&quot;/&gt;. Енси айырма ла бар — ҡатын-ҡыҙҙар Альцгеймер ауырыуы менән йышыраҡ сирләй, бигерәк тә 85 йәштән һуң&lt;ref name=&quot;pmid12028245&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Andersen K, Launer LJ, Dewey ME, ''et al''&amp;#x20;(December 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==
Ауырыу барышы дүрт стадияға бүленә, уларға когнитив һәм функциональ боҙоҡтарҙың көсәйә барыуы хас. Мейенең юғары когнитив функцияларына хәтер, иғтибар, психомотор координация, телмәр, гнозис, праксис, һанау, фекерләү, ориентация, планлаштырыу һәм юғары психик эшмәкәрлеккә инә.

=== Тәүдеменция ===
Беренсе билдәләрен йыш ҡына ҡартлыҡ йә стресс кисереү билдәләре менән бутайҙар. Иң тәүге когнитив ҡыйынлыҡтар ҡайһы бер кешеләрҙә ентекле нейрокогнитив һынамыш үткәргәндә ауырыу диагнозы ҡуйылырҙан һигеҙ йыл элек асыҡлана&lt;ref&gt;Preclinical: *Linn RT, Wolf PA, Bachman DL, ''et al''&amp;#x20;(May 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был тәү билдәләр әллә ни ҡатмарлы булмаған көндәлек бурыстарҙы башҡарғанда күренергә мөмкин&lt;ref name=&quot;pmid16513677&quot;&gt;Perneczky R, Pohl C, Sorg C, Hartmann J, Komossa K, Alexopoulos P, Wagenpfeil S, Kurz A&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Бигерәк тә күптән түгелге мәғлүмәтте иҫкә төшөрә һәм яңыһын үҙләштерә алмау рәүешендәге хәтер боҙолоу күҙгә ныҡ ташлана&lt;ref name=&quot;pmid12603249&quot;&gt;Arnáiz E, Almkvist O&amp;#x20;(2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15785034&quot;&gt;Kazui H, Matsuda A, Hirono N, ''et al''&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ башҡарыу функцияларынан иғтибарҙы туплау, планлаштырыу, когнитив һығылмалылыҡ һәм абстракт фекерләү менән бәйле проблемалар, йә булмаһа семантик хәтер (һүҙҙәрҙең мәғәнәһе, концепцияларҙың бәйләнеше) боҙолоу ҙа Альцгеймер ауырыуының иртә стадиялары билдәләре булыуы ихтимал&lt;ref name=&quot;pmid15703322&quot;&gt;Rapp MA, Reischies FM&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12754679&quot;&gt;Spaan PE, Raaijmakers JG, Jonker C&amp;#x20;(2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был стадияла апатия күҙәтелеүе мөмкин, ул ауырыуҙың бөтә дауамында иң тотороҡло нейропсихиатрик симптом булып ҡала&lt;ref name=&quot;pmid15956265&quot;&gt;Craig D, Mirakhur A, Hart DJ, McIlroy SP, Passmore AP&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16567037&quot;&gt;Robert PH, Berr C, Volteau M, Bertogliati C, Benoit M, Sarazin M, Legrain S, Dubois B&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17485646&quot;&gt;Palmer K, Berger AK, Monastero R, Winblad B, Bäckman L, Fratiglioni L&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Иртә деменция ===
Хәтерҙең насарлана барыуы һәм һәм агнозия (күреү, ишетеү, тойоуҙың боҙолоуы) иртәме-һуңмы диагноздың раҫланыуына килтерә. Ҡайһы бер пациенттарҙа хәтер насарланыу түгел, ә телмәр, башҡарыу функциялары, аңлау йә хәрәкәтләнеү һәләте етешһеҙлектәре (апраксия) алғы планға сыға&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;&gt;Förstl H, Kurz A&amp;#x20;(1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Сир хәтерҙең төрлө өлкәләрендә төрлөсә сағыла. Үҙ тормошо тураһындағы иҫке хәтирәләр (эпизодик хәтер), әллә ҡасан үҙләштерелгән факттар (семантик хәтер), имплицит хәтер (йәшерен хәтер, йәғни «тән-кәүҙә хәтере», мәҫәлән, ғәмәлдәрҙең эҙмә-эҙлелеген иҫтә тотоу, әйтәйек, ҡалаҡ-сәнске менән нисек ҡулланырға икәне) яңы факттар йә хәтирәләр менән сағыштырғанда бигүк бирешеп бармай&lt;ref name=&quot;pmid1300219&quot;&gt;Carlesimo GA, Oscar-Berman M&amp;#x20;(June 1992).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8821346&quot;&gt;Jelicic M, Bonebakker AE, Bonke B&amp;#x20;(1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Афазия нигеҙҙә һүҙ байлығы кәмеүҙә, телмәр тиҙлеге түбәнәйеүҙә сағыла, бының һөҙөмтәһендә фекерҙе телдән һәм яҙып белдереү һәләте кәмей. Ауырыуҙың был стадияһында кеше, ғәҙәттә, телмәрендә ябай төшөнсәләр менән эш итә ала&lt;ref name=&quot;pmid7967534&quot;&gt;Frank EM&amp;#x20;(September 1994).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12402233&quot;&gt;Becker JT, Overman AA&amp;#x20;(2002).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid7617154&quot;&gt;Hodges JR, Patterson K&amp;#x20;(April 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Һүрәт төшөрөү, яҙышыу, кейенеү кеүек моторика һиҙгерлеге талап ителгән эштәрҙе башҡарғанда хәрәкәттәрҙе яраштырыу һәм ғәмәлләштереү ҡатмарлашыуы арҡаһында кеше йәпһеҙ булып күренергә мөмкин&lt;ref name=&quot;pmid8124945&quot;&gt;Benke T&amp;#x20;(December 1993).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ауырыу барышында байтаҡ ваҡыт кеше күп нәмәне үҙе эшләргә һәләтле булып ҡала, тик ҡайһы бер ҡатмарлы когнитив ғәмәлдәрҙе башҡарыу ғына ҡулынан килмәүе бар&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;/&gt;.

=== Уртаса деменция ===
Хәлдең насарлана барыуы арҡаһында үҙ аллы ғәмәлдәр башҡарыу һәләте кәмей&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;/&gt;. Телмәр боҙолоу асыҡ беленә, сөнки һүҙ байлығын юғалтҡан һайын кеше онотолғандары урынына башҡа хата һүҙҙәр ҡуллана (парафразия). Шулай уҡ яҙыу һәм уҡыу күнекмәләре лә насарлана&lt;ref name=&quot;pmid7967534&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15121235&quot;&gt;Forbes KE, Shanks MF, Venneri A&amp;#x20;(March 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ваҡыт үтеү менән ҡатмарлы эш-хәрәкәттәрҙе башҡарыу эҙмә-эҙлелеге боҙола һәм кеше көндәлек ғәмәлдәрен дә үтәй алмай башлай&lt;ref name=&quot;pmid16209425&quot;&gt;Galasko D, Schmitt F, Thomas R, Jin S, Bennett D&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был осорҙа хәтергә бәйле ҡыйынлыҡтар барлыҡҡа килә, ауырыуҙың яҡын туғандарын да танымай башлауы ихтимал&lt;ref name=&quot;pmid1737981&quot;&gt;Galasko D, Schmitt F, Thomas R, Jin S, Bennett D&amp;#x20;(July 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Быға тиклем зарарланмай килгән оҙайлы хәтер ҙә боҙола&lt;ref name=&quot;pmid15288331&quot;&gt;Sartori G, Snitz BE, Sorcinelli L, Daum I&amp;#x20;(September 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;һәм тәртиптәге тайпылыштар ҙа күҙгә ташланып бара. Берәҙәклек, сирҙең киске көсәйеүе, ҡуҙғыусанлыҡ, шулай уҡ илаҡтыҡта, тоҡаныусанлыҡта, ярҙамға һәм тәрбиәләүгә ҡаршылыҡ күрһәтеүҙә сағылған кисерештәр тотороҡһоҙлоғо һымаҡ нейропсихиатрик билдәләр ғәҙәтигә әйләнә. Пациенттарҙың 30 процентында танымау һәм башҡа һаташыу билдәләре нығая&lt;ref name=&quot;pmid15956265&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Neuropsychiatric symptoms: *Scarmeas N, Brandt J, Blacker D, ''et al''&amp;#x20;(December 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Бәүел тотмау ихтималлығы бар&lt;ref name=&quot;pmid11442300&quot;&gt;Honig LS, Mayeux R&amp;#x20;(June 2001).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Ауыр деменция ===
Альцгеймер ауырыуының һуңғы стадияһында пациент тулыһынса сит ярҙамға мохтаж була. телмәрҙә бер нисә һүҙ һәм һүҙбәйләнеш кенә ҡала, яйлап улары ла юҡҡа сыға&lt;ref name=&quot;pmid7967534&quot;/&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, сирлеләр күп осраҡта башҡаларҙың өндәшкәнен аңлай һәм уларҙың мөнәсәбәтенә ярашлы кисерештәр менән яуап бирә ала&lt;ref name=&quot;pmid14685735&quot;&gt;Bär M, Kruse A, Re S&amp;#x20;(December 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был осорҙа ла дошмансыл халәт мәлдәре булғылаһа ла, ауырыу күп ваҡыт апатияла, төшөнкөлөктә була, бик ныҡ ябыға&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;/&gt;, тиҙҙән ул иң ябай эш-хәрәкәтте лә башҡара алмай башлай. Ауырыуҙың мускул массалары юғала, ауырлыҡ менән урынынан тора, бер аҙҙан тора алмаҫ була&lt;ref name=&quot;pmid7775724&quot;&gt;Souren LE, Franssen EH, Reisberg B&amp;#x20;(June 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, үҙе ашай алмай&lt;ref name=&quot;pmid12675103&quot;&gt;Berkhout AM, Cools HJ, van Houwelingen HC&amp;#x20;(September 1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Вафаты Альцгеймер ауырыуының үҙенән түгел, ә берәй эйәрсен сәбәптән, мәҫәлән, оҙаҡ ятыуҙан тәне боҙолоу йә үпкә шешеүе арҡаһында була&lt;ref name=&quot;pmid11490146&quot;&gt;Wada H, Nakajoh K, Satoh-Nakagawa T, ''et al''&amp;#x20;(2001).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10369823&quot;&gt;Gambassi G, Landi F, Lapane KL, Sgadari A, Mor V, Bernabei R&amp;#x20;(July 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Сәбәптәре ==
Ауырыу сәбәптәренә ҡағылышлы өс фараз бар: холинергик, амилоид һәм тау-гипотеза.

Иң башта холинергик фараз тәҡдим ителә, уға ярашлы, ауырыу ацетилхолин нейромедиаторы синтезының һүлпәнлеге арҡаһында башлана. Әле был фараз әһәмиәтен юғалта бара, сөнки ацетилхолин ҡытлығын бөтөрөүгә йүнәлтелгән медикаменттар был сирҙән ҡотҡармай.

1991 йылда «амилоид фаразы» тәҡдим ителде, ул ауырыуҙың сәбәбе тип бета-амилоид (Aβ) йыйылыуын ҡарай&lt;ref name=&quot;pmid1763432&quot;&gt;Hardy J, Allsop D&amp;#x20;(October 1991).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11801334&quot;&gt;Mudher A, Lovestone S&amp;#x20;(January 2002).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. (APP) аҡһымын кодлай торған ген 21-се хромосомала урынлашҡан. Был фаразды раҫлаған дәлил булып Даун ауырыуы (21-се хромосоманың йә уның бер өлөшөнөң өҫтәмә күсермәһе) менән 40 йәшкә еткән кешеләрҙең бөтәһендә лә Альцгеймер ауырыуына оҡшаш патология табылыуы тора&lt;ref name=&quot;pmid16904243&quot;&gt;Nistor M, Don M, Parekh M, ''et al''&amp;#x20;(October 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15639317&quot;&gt;Lott IT, Head E&amp;#x20;(March 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, Альцгеймер ауырыуының төп генетик хәүеф шарты булған APOE4 әле сирҙең билдәләре күренә башлағансы уҡ мейе туҡымаларында амилоидтың тейешленән артыҡ тупланыуына килтерә&lt;ref name=&quot;pmid7566000&quot;&gt;Polvikoski T, Sulkava R, Haltia M, ''et al''&amp;#x20;(November 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ул ғына ла түгел, организмында АРР кеше генының мутант төрө эшләнә торған трансгенлы сысҡандарҙың мейеһендә, Альцгеймер ауырыуына хас булғанса, фибрилляр амилоид төйөрсөктәр туплана, был сирҙең башҡа билдәләре лә барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;Transgenic mice:
&lt;/ref&gt;.&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;Һынау үткәреү вакцинаһы кешеләрҙә башланғыс стадияла уҡ мейене амилоид төйөрсөктәренән таҙартты, ләкин деменцияға бының йоғонтоһо һиҙелмәне&lt;ref name=&quot;pmid18640458&quot;&gt;Holmes C, Boche D, Wilkinson D, ''et al''&amp;#x20;(July 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Әлеге ваҡытта амилоид фаразы төп һаналһа ла, Альцгеймер ауырыуын тулыһынса аңлатыу мөмкинлеген бирмәй. Бета-амилоидтар йыйылыу ауырыуҙың төп сәбәбе тип түгел, ә сир башланыуына килтерә торған сәбәптәр араһындғы береһе тип кенә ҡарала.

Амилоид фаразы менән бергә тау-фараз да өйрәнелә. Уға ярашлы, боҙоҡтар теҙмәһе тау-аҡһым төҙөлөшөндәге тайпылыштарҙан башлана&lt;ref name=&quot;pmid11801334&quot;/&gt;.

== Патофизиология ==
[[Файл:Alzheimer_dementia_(3)_presenile_onset.jpg|thumb|Баш мейеһенең сениль төйөрсөктәр булған өлөшөнөң гистопатологик үрнәге.]]

=== Невропатология ===
Ауырыуға нейрондарҙы һәм баш мейеһе ҡабығындағы синаптик (синапс — нейрондар араһындағы бәйләнеш ғәмәлләшә торған урын) бәйләнештәрҙе юғалтыу хас. Күҙәнәктәрҙең үлеүе зыянланған өлөштәрҙең ҡороуына, шул иҫәптән сикә һәм түбә өлөштәренең, фронталь ҡабыҡ өлөштәренең һәм билбау һырының зәғифләнеүенә килтерә&lt;ref name=&quot;pmid12934968&quot;&gt;Wenk GL&amp;#x20;(2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Мәрхүм булған ауырыуҙарҙың мейеһе өлгөләрен микроскоптан ҡарағанда, амилоид төйөрсөктәре лә, нейрофибрилляр ойоштар ҙа күренә&lt;ref name=&quot;pmid15184601&quot;/&gt;. Төйөрсөктәрҙе нейрондарҙың эсендә һәм тышында йыйылған, бета-амилоидтан һәм күҙәнәк материалынан торған иремәүсе тығыҙ ултырмалар тәшкил итә. Нервы күҙәнәктәре эсендә улар иремәй торған ойоштар барлыҡҡа килтерә. Өлкән йәштәгеләрҙең күбеһенең мейеһендә ошондай төйөрсөктәр һәм ойоштар яһала, ләкин Альцгеймер ауырыуы осрағында улар мейенең сикә һәм башҡа билдәле бер өлөштәрендә була&lt;ref name=&quot;pmid8038565&quot;&gt;Bouras C, Hof PR, Giannakopoulos P, Michel JP, Morrison JH&amp;#x20;(1994).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Биохимия ===
[[Файл:Amyloid-plaque_formation-big.jpg|border|right|thumb|380x380px|Ферменттар бета-амилоидтың элгәрен өлөштәргә бүлә, шуларҙың береһе Альцгеймер ауырыуы ваҡытында сениль төйөрсөктәр яһалыуға этәргес бирә.]]
Альцгеймер ауырыуына һәр ваҡыт протеинопатия — мейе туҡымаларында ғәҙәти булмағанса ойоған аҡһым, йәғни бета-амилоид һәм тау-аҡһым, тупланыуы хас&lt;ref name=&quot;pmid14528050&quot;&gt;Hashimoto M, Rockenstein E, Crews L, Masliah E&amp;#x20;(2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Төйөрсөктәр 39-43 аминокислота оҙонлоғондағы бәләкәй пептидтарҙан яһала, улар бета-амилоид (т. A-beta, Aβ) тип йөрөтөлә. Бета-амилоид унан эрерәк аҡһым элгәре булған АРР-ның бер киҫәге булып тора. Был трансмембрана аҡһымы нейрондың үҫеүендә, йәшәүендә һәм зарарланғандан һуң аяҡҡа баҫыуында мөһим роль уйнай&lt;ref name=&quot;pmid16822978&quot;&gt;Priller C, Bauer T, Mitteregger G, Krebs B, Kretzschmar HA, Herms J&amp;#x20;(July 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12927332&quot;&gt;Turner PR, O’Connor K, Tate WP, Abraham WC&amp;#x20;(May 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Альцгеймер ауырыуы барышында билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында APP протеолизға —ферменттар йоғонтоһо аҫтында пептидтарға бүленеүгә дусар була&lt;ref name=&quot;pmid15787600&quot;&gt;Hooper NM&amp;#x20;(April 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Пептидтарҙың береһе тарафынан яһалған бета-амилоид епселдәре, бер-береһе менән йәбешешеп, күҙәнәк-ара киңлектә сениль төйөрсөктәр барлыҡҡа килтерә&lt;ref name=&quot;pmid15184601&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15004691&quot;&gt;Ohnishi S, Takano K&amp;#x20;(March 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.
[[Файл:TANGLES_HIGH_RUS.jpg|thumb|Альцгеймер ауырыуы ваҡытында тау-аҡһым төҙөлөшөндәге үҙгәрештәр мейе күҙәнәктәрендә микрокөпшәләрҙең боҙолоуына килтерә.]]
Альцгеймер ауырыуын таупатияларға — тау-аҡһымдың нормаль булмаған берләшеүенә бәйле сирҙәргә — индерәләр. Һәр нейрондың цитоһөлдәһе була, ул өлөшләтә микрокөпшәләрҙән тора. Был бәләкәс көпшәләр туҡлыҡлы матдәләрҙе һәм башҡа молекулаларҙы йөрөтөүсе рельс хеҙмәтен үтәй. Тау-аҡһым, башҡа төр аҡһымдар менән бер рәттән, микрокөпшәләр менән бәйләнештә тора, атап әйткәндә, уларға фосфор кислотаһын килтерә һәм тотороҡлаштыра. Альцгеймер ауырыуы барышында иһә тау-аҡһымға фосфор кислотаһы кәрәгенән артыҡ килтерелә, шул сәбәпле аҡһымдың епселдәре сыбала, йәбешә башлай һәм, нейрофибрилляр ойоштар хасил итеп, нейрондың транспорт селтәрен ҡаҡшата&lt;ref name=&quot;pmid17604998&quot;&gt;Hernández F, Avila J&amp;#x20;(September 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Патология механизмы ===
Бета-амилоид пептидтарының синтезы боҙолоп, уларҙың ойошоуы Альцгеймер ауырыуына нисек килтереүе билдәле түгел&lt;ref name=&quot;pmid17622778&quot;&gt;Van Broeck B, Van Broeckhoven C, Kumar-Singh S&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Амилоид фаразы бета-амилоид йыйылыуын нейрональ дегенерацияны ҡабыҙыусы төп ваҡиға итеп ҡарай. Ятылмалар күҙәнәктә кальций иондары гомеостазын (тигеҙлеген) боҙа һәм апоптозды (күҙәнәктең һәләк булыуын) башлап ебәрә, тип иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;pmid2218531&quot;&gt;Yankner BA, Duffy LK, Kirschner DA&amp;#x20;(October 1990).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Билдәле булыуынса, митохондриялар пациенттарҙың нейрондарында Aβ тупланыу урыны булып тора, был пептид шулай уҡ ҡайһы бер ферменттарҙың эшмәкәрлеген көйләүҙә ҡатнаша һәм глюкозаның ҡулланылыуына йоғонто яһай&lt;ref name=&quot;pmid17424907&quot;&gt;Chen X, Yan SD&amp;#x20;(December 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Генетика ===
Мутацияһы Альцгеймер ауырыуының иртә төрөн аңлатырға мөмкинлек биргән өс ген билдәле, ләкин был сирҙең таралған төрө генетик модель сиктәренә һыймай. Әлеге көнгә генетик хәүеф сығанағы тип APOE (ҡан плазмаһының аполипопротеины) һанала, ләкин ул бөтә осраҡтарҙы ла аңлатмай&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;&gt;Waring SC, Rosenberg RN&amp;#x20;(March 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

60 йәшкә тиклемгеләр араһындағы ауырыу осраҡтарының 10 проценттан кәмерәге аутосомалағы доминантлыҡ (ғаилә) мутацияларына бәйле, был бөтә күләмдең 0,01 процентынан әҙерәген тәшкил итә&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16538594&quot;&gt;Hoenicka J&amp;#x20;(2006 March 1-15).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10441572&quot;&gt;Campion D, Dumanchin C, Hannequin D, ''et al''&amp;#x20;(September 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Мутациялар АРР, пресенилин 1 һәм пресенилин 2 гендарында табылған&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;/&gt;, уларҙың күбеһе сениль төйөрсөктәрҙең төп өлөшө булған Abeta42 аҡһымы синтезын көсәйтә&lt;ref name=&quot;pmid10392577&quot;&gt;Selkoe DJ&amp;#x20;(June 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Күпселек ауырыуҙарҙың нәҫелендә сиргә бирешеүсәнлек күренмәй, ләкин гендар өлөшләтә хәүеф йөрөтә ала. Иң танылған генетик хәүеф сығанағы — АРОЕ генының нәҫелдән килеүсе E4 аллеле. Һуң спорадик Альцгеймер ауырыуы осраҡтарының яртыһы уға бәйле булыуы ихтимал&lt;ref name=&quot;pmid8446617&quot;&gt;Strittmatter WJ, Saunders AM, Schmechel D, ''et al''&amp;#x20;(March 1993).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Генетиктар башҡа күп гендарҙың һуң башланыусы Альцгеймер ауырыуына булышлыҡ итеүен йә уны тотҡарлауын билдәләй&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;/&gt;. Ауырыуҙың был таралған төрөнә ҡағылышлы булыу йәһәтенән бөтәһе 400-ҙән ашыу ген тикшерелгән&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;/&gt;. Мәҫәлән, күптән түгел ҡатын-ҡыҙҙарҙың сирләүенә бәйлелектә RELN генының вариацияһы өйрәнелгән&lt;ref name=&quot;pmid18599960&quot;&gt;Seripa D, Matera MG, Franceschi M, ''et al''&amp;#x20;(July 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Диагностика ==
[[Файл:PET_Alzheimer.jpg|right|thumb| Альцгеймер ауырыуы ваҡытында мейегә PET-сканлау үткәреү сикә өлөштәрендә әүҙемлек һүнә барыуын күрһәтә.]]
Альцгеймер ауырыуына клиник диагноз ҡуйыу ғәҙәттә пациенттың тарихына (тормош анамнезына), уның туған-тыумасаһының тарихына һәм клиник күҙәтеүҙәргә нигеҙләнә, шуның менән бергә хас булған неврологик һәм нейропсихологик билдәләр ҙә иҫәпкә алына&lt;ref name=&quot;pmid17407994&quot;&gt;Mendez MF&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17018549&quot;&gt;Klafki HW, Staufenbiel M, Kornhuber J, Wiltfang J&amp;#x20;(November 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ауырыуҙы деменцияның башҡа патологияларынан һәм төрҙәренән айырыу өсөн төрлө ысулдар — компьютер томографияһы, магнитлы-резонанслы томография, бер фотонлы эмиссиялы компьютер томографияһы йәки позитрон эмиссиялы томография ҡулланыла&lt;ref&gt;[http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG042quickrefguide.pdf Dementia: Quick reference guide]&amp;#x20;(PDF).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Теүәлерәк баһалау маҡсатында интеллектуаль функцияларға, шул иҫәптән хәтергә һынау үткәрелә. Медицина ойошмалары табиптарға ярҙамға диагностикалау критерийҙарын эшләй. Ҡайһы бер осраҡтарҙа диагноз ауырыу мәрхүм булғандан һуң мейе туҡымаларына гистологик анализ үткәреп ҡуйыла йә раҫлана&lt;ref name=&quot;pmid6610841&quot;&gt;McKhann G, Drachman D, Folstein M, Katzman R, Price D, Stadlan EM&amp;#x20;(July 1984).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Диагноз ҡуйыу критерийҙары ===
Америка Неврологик һәм коммуникатив ҡаҡшауҙар һәм инсульт милли институты (NINDS) менән Альцгеймер ауырыуы ассоциацияһы Альцгеймер ауырыуы диагнозын ҡуйыу өсөн кәрәкле критерийҙар тупланмаһын эшләгән&lt;ref name=&quot;pmid17616482&quot;&gt;Dubois B, Feldman HH, Jacova C, ''et al''&amp;#x20;(August 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Уларға ярашлы, был сирҙе диагнозлағанда үткәрелә торған нейропсихологик һынамыштар барышында когнитив боҙоҡтар һәм деменция синдромын самалап билдәләү талап ителә. Диагнозды раҫлау өсөн мейе туҡымаларына гистопатологик анализ үткәрелә. Альцгеймер ауырыуы булғандағы боҙоҡтар нигеҙҙә һигеҙ доменға ҡағыла: [[хәтер]], телмәр, тирә-йүнде аңлау һәләте, конструктив һәләттәр, урында, ваҡытта һәм үҙ шәхесеңдә ориентирлашыу, проблемаларҙы хәл итә алыу, эш-йомош башҡара алыу, үҙ-үҙеңде хеҙмәтләндереү.

=== Диагноз ҡуйыу ысулдары ===
[[Файл:InterlockingPentagons.svg|right|frame|150x150px|Альцгеймер ауырыуын диагнозлауҙа нейропсихологик скрининг-һынамыш ярҙам итә ала, уны үткәндә пациенттар һындарҙы күсереп эшләй, һүҙҙәрҙе хәтерләп күрһәтә, уҡый, арифметик ғәмәлдәр эшләй.]]
[[Файл:PiB_PET_Images_AD.jpg|thumb|185x185px|ПЭТ-сканлау: Альцгеймер ауырыуы булғанда организмға индерелгән В Питтсбург составы, бета-амилоид ятыштарына йәбешеп, мейелә йыйыла (һулда). Уңда — Альцгеймер ауырыуы менән сирләмәгән өлкән кешенең мейеһе.]]
Нейропсихологик һынамыштар, мәҫәлән, MMSE (психик торошто баһалауҙың ҡыҫҡаса шкалаһы), ауырыу осрағына хас когнитив боҙоҡтарҙы баһалау өсөн киң ҡулланыла. Һөҙөмтәләр ышаныслы булһын өсөн ентеклерәк һынамыштар талап ителә, айырыуса башланғыс стадияларҙа&lt;ref name=&quot;pmid1512391&quot;&gt;Tombaugh TN, McIntyre NJ&amp;#x20;(September 1992).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9987708&quot;&gt;Pasquier F&amp;#x20;(January 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ауырыу башланып торғанда неврологик тикшереү, ғәҙәттә, күҙгә бәрелеп торған һәм ябай деменция билдәләренә оҡшаш когнитив боҙоҡтарҙан башҡа бер нәмә лә күрһәтмәй. Шунлыҡтан Альцгеймер ауырыуы һәм башҡа сирҙәр буйынса дөрөҫ диагноз ҡуйыу өсөн киң һәм ентекле неврологик тикшереүҙәр үткәреү мөһим ү&lt;ref name=&quot;pmid17222085&quot;&gt;Waldemar G, Dubois B, Emre M, et al&amp;#x20;(January 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ғаилә ағзалары менән һөйләшелә, сөнки туғандары кешенең көндәлек әүҙемлеге һәм фекерләү һәләттәренең түбәнәйеүе тураһында мөһим мәғлүмәт бирә ала&lt;ref name=&quot;pmid16327345&quot;&gt;Harvey PD, Moriarty PJ, Kleinman L, ''et al''&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15738860&quot;&gt;Antoine C, Antoine P, Guermonprez P, Frigard B&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Пациент үҙендәге боҙоҡтарҙы үҙе тоймағанлыҡтан уны тәрбиәләгән кешеләрҙең ҡарашы мөһим&lt;ref name=&quot;pmid16197855&quot;&gt;Cruz VT, Pais J, Teixeira A, Nunes B&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Өҫтәмә һынамыштар ауырыуҙың ҡайһы бер билдәләре тураһында яңы мәғлүмәттәр бирә, башҡа ауырыу менән бутамау мөмкинлеген бирә. Ҡан анализы деменцияның альтернатив сәбәптәрен асыҡларға ярҙам итә&lt;ref name=&quot;pmid17222085&quot;/&gt;, уларҙы ҡайһы берҙә хатта дауаларға ла була&lt;ref&gt;Clarfield AM&amp;#x20;(October 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Йәнә Альцгеймер ауырыуы менән йәнәш барыусан депрессияны асыҡлау өсөн психологик һынамыштар ҡулланыла&lt;ref name=&quot;pmid9153154&quot;&gt;Geldmacher DS, Whitehouse PJ&amp;#x20;(May 1997).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17495754&quot;&gt;Potter GG, Steffens DC&amp;#x20;(May 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

SPECT- һәм PET-визуалләштереү аппаратураһын башҡа баһалау ысулдары менән бергә файҙаланырға мөмкин&lt;ref name=&quot;pmid16785801&quot;&gt;Bonte FJ, Harris TS, Hynan LS, Bigio EH, White CL&amp;#x20;(July 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Деменциянан яфаланыусы кешеләрҙә Альцгеймер ауырыуы булыу-булмауын SPECT, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, дөрөҫөрәк билдәләү мөмкинлеген бирә з&lt;ref name=&quot;pmid15545324&quot;&gt;Dougall NJ, Bruggink S, Ebmeier KP&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Мейелә бета-амилоид ятыштарын күҙәтеү мөмкинлеге Питтсбург университетында В Питтсбург составын (PiB) булдырыу арҡаһында асылды. Шулай уҡ арҡа елегендәге шыйыҡсала бета-амилоид йә тау-аҡһым булыуы ла сирҙе билдәләү өсөн етди нигеҙ була ала&lt;ref name=&quot;pmid17612711&quot;&gt;Marksteiner J, Hinterhuber H, Humpel C&amp;#x20;(June 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Ауырыуҙы иҫкәртеү ==
[[Файл:Honoré_Daumier_032.jpg|right|thumb|Эпидемиологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, интеллектуаль әүҙемлек, шул иҫәптән шахмат уйнау, даими аралашыу Альцгеймер ауырыуы менән сирләү ихтималлығын кәметә, ләкин сәбәп-эҙемтә бәйләнеше иҫбатланмаған.]]
Теге йәки был ысулдың ауырыуҙы кисектерергә йәки бөтөнләй туҡтатырға һәләтле булыуын асыҡларға тейешле халыҡ-ара тикшеренеүҙәр йыш ҡына ҡапма-ҡаршылыҡлы һөҙөмтәләр бирә. Үрҙә ҡаралған факторҙарҙың был ауырыуҙан бер һүҙһеҙ һаҡлау ҡеүәтенә ҡәтғи дәлилдәр юҡ. Шуның менән бергә, эпидемиологик тикшеренеүҙәр туҡланыу, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары хәүефе, дарыуҙар эсеү, фекерләү әүҙемлеге кеүек ҡайһы бер шарттар менән сир башланыу ихтималлығы араһында бәйләнеш булыуына ишаралай. Әммә уларға төплө иҫбатламалар өҫтәмә тикшеренеүҙәр барышында ғына алына алыр, моғайын&lt;ref&gt;Szekely CA, Breitner JC, Zandi PP&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Урта диңгеҙ буйы диетаһына ингән еләк-емеш, [[йәшелсә]], [[икмәк]], [[бойҙай]] һәм башҡа ярма ризыҡтары, зәйтүн майы, балыҡ һәм ҡыҙыл шарап, айырыммы, бөтәһе бергәме, Альцгеймер ауырыуын тотҡарларға йә сир барышын йомшартырға һәләтлелер, бәлки&lt;ref&gt;Mediterranean diet:
&lt;/ref&gt;. Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр витаминдарҙың, шул иҫәптән B12, B3, C һәм фолий кислотаһының, сиргә тарыу хәүефен кәметеүен раҫлай&lt;ref&gt;Vitamins prevent:
&lt;/ref&gt;, әммә икенселәре уларҙың әллә ни файҙаһы булмауын билдәләй&lt;ref&gt;Vitamins do not prevent:
&lt;/ref&gt;. Сысҡандар менән үткәрелгән тәжрибәләрҙә куркумин мейеләге ҡайһы бер патологик үҙгәрештәрҙе бер аҙ иҫкәртә алыуын күрһәтте&lt;ref&gt;Curcumin in diet:
&lt;/ref&gt;.

Кокос майындағы каприл кислотаһы мейе олонондағы нейрондарҙа амилоид төйөрсөктәрен кәметә. Был матдәләрҙең метаболизмы барышында баш мейеһендәге энергия процестарында ҡатнашыусы кетон тәнсектәре барлыҡҡа килә. Лаборатор һынауҙар тормошта раҫлана. Доктор Мэри Ньюпорттың «Бәлки, был дарыуҙыр?» тигән китабы билдәле. Унда ул Альцгеймер ауырыуы менән яфаланған иренең хәлен һүрәтләй. Ай буйы кокос майын эскәс, ул ябай психологик һынамыштарҙы еңел үтә ала һәм өй эштәрендә ҡатнаша башлай&lt;ref&gt;''Н. Романов.''&amp;#x20;[http://demenciya.com/%D0%BD%D0%B4%D0%B7/%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8C-%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B0/ Болезнь Альцгеймера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150812071317/http://demenciya.com/%D0%BD%D0%B4%D0%B7/%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8C-%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B0/ |date=2015-08-12 }}.&amp;#x20;''Все о нейродегенеративных заболеваниях''.&amp;#x20; Деменция.com&amp;#x20;(10.2014).&lt;/ref&gt;.

Холестерин күплеге, гипертензия, диабет, тартыу кеүек йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарына килтерә ала торған шарттар Альцгеймер ауырыуы хәүефен дә арттыра һәм сир барышын ауырайта&lt;ref name=&quot;pmid17483665&quot;&gt;Rosendorff C, Beeri MS, Silverman JM&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Patterson C, Feightner JW, Garcia A, Hsiung GY, MacKnight C, Sadovnick AD&amp;#x20;(February 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, әммә холестеринды кәметә торған саралар (статиндар) был ауырыуға ҡарата бер ниндәй һөҙөмтә лә күрһәтмәй&lt;ref name=&quot;pmid17927279&quot;&gt;Reiss AB, Wirkowski E&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17877925&quot;&gt;Kuller LH&amp;#x20;(August 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Елһенеү-шешеүгә ҡаршы стероид булмаған сараларҙы оҙаҡ ваҡыт ҡулланыу менән ҡайһы бер кешеләрҙә ауырыу ихтималлығының кәм булыуы араһында бәйләнеш бар&lt;ref&gt;Szekely CA, Breitner JC, Fitzpatrick AL, ''et al''&amp;#x20;(January 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Башҡа дарыуҙар, мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата гормональ терапия, деменцияға ҡарата бынан ары һөҙөмтәле түгел тип һанала&lt;ref name=&quot;pmid17882683&quot;&gt;Craig MC, Murphy DG&amp;#x20;(October 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17767023&quot;&gt;Mori K, Takeda M&amp;#x20;(September 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. 2007 йылдан бирле гинкго билобаны күҙәтеү ҙә уның когнитив боҙоҡтарға тәьҫир итә алмауын күрһәтә&lt;ref&gt;Birks J, Grimley Evans J&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, ә икенсе тикшеренеүҙәр уның бөтөнләй файҙаһыҙ булыуын иҫбатлай&lt;ref&gt;DeKosky ST, Williamson JD, Fitzpatrick AL ''et al.''&amp;#x20;(2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, эшмәкәрлеге магнит ҡырҙарының тәьҫир итеүе&lt;ref&gt;Davanipour Z, Tseng CC, Lee PJ, Sobel E&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Qiu C, Fratiglioni L, Karp A, Winblad B, Bellander T&amp;#x20;(November 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, организмға металдар, бигерәк тә алюмин эләгеү&lt;ref name=&quot;pmid17522444&quot;&gt;Shcherbatykh I, Carpenter DO&amp;#x20;(May 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rondeau V, Commenges D, Jacqmin-Gadda H, Dartigues JF&amp;#x20;(July 2000).&amp;#x20;&lt;/ref&gt; йәки иреткестәр ҡулланыу менән бәйле булған кешеләрҙә Альцгеймер ауырыуы башланыу ихтималлығы юғары&lt;ref name=&quot;pmid7771442&quot;&gt;Kukull WA, Larson EB, Bowen JD, ''et al''&amp;#x20;(June 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был публикацияларҙың ҡайһы берҙәре түбән сифаты арҡаһында тәнҡиткә дусар булды&lt;ref&gt;Santibáñez M, Bolumar F, García AM&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, өҫтәүенә, башҡа тикшеренеүҙәрҙә тирә-яҡ мөхит факторҙарының Альцгеймер ауырыуы менән бәйләнеше табылмаған&lt;ref&gt;Seidler A, Geller P, Nienhaus A, ''et al''&amp;#x20;(February 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12222737&quot;&gt;Rondeau V&amp;#x20;(2002).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9115023&quot;&gt;Martyn CN, Coggon DN, Inskip H, Lacey RF, Young WF&amp;#x20;(May 1997).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9861186&quot;&gt;Graves AB, Rosner D, Echeverria D, Mortimer JA, Larson EB&amp;#x20;(September 1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Уҡыу, өҫтәл уйындары, кроссвордтар сисеү, музыка ҡоралдарында уйнау, даими аралашыу кеүек интеллектуаль күнекмәләр ауырыу башланыуын кисектерергә йә барышын йомшартырға һәләтле&lt;ref&gt;Verghese J, Lipton RB, Katz MJ, ''et al''&amp;#x20;(June 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16632311&quot;&gt;Bennett DA, Schneider JA, Tang Y, Arnold SE, Wilson RS&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ике телгә эйә булыу ҙа Альцгеймер ауырыуы башланыуын кисектерә ала торған шарттарға инә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;cite style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;Bialystok E, Craik FIM, Freedman M&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Дауалау һәм тәрбиә ==
Альцгеймер ауырыуынан ҡотолоп булмай; әлегә ҡулланыуҙа булған дауалау саралары сирҙең билдәләренә генә бер аҙ йоғонто яһай ала, әммә ғәмәлдә улар паллиатив саралар ғына булып тора. Бөтөн саралар йыйылмаһын фармакологик, психосоциаль һәм ауырыуҙы тәрбиәләү сараларына бүлеп ҡарарға була.

=== Фармакотерапия ===
[[Файл:Donepezil_1EVE.png|right|thumb|Ацетилхолинэстераза ингибиторы булған донепезилдың өс үлсәмле структураһы. Ул симптомдарҙы дауалаҙа ҡулланыла.]]
[[Файл:Memantine.svg|right|thumb|Альцгеймер ауырыуынан ҡулланыуға тәҡдим ителгән мемантиндың молекуляр структураһы.]]
Әлеге ваҡытта Альцгеймер ауырыуын дауаларлыҡ йә, исмаһам, көсәйеүен бер аҙ булһа ла кәметерлек тә дарыу юҡ. FDA һәм EMEA кеүек көйләүсе агентлыҡтар тарафынан Альцгеймер ауырыуы ваҡытында барған когнитив боҙолоуҙарҙы дауалауҙа ҡулланыуға дүрт препарат хупланды — үҙәккә тәьҫир итеүсе өс холинэстераза ингибиторы (тотҡарлаусыһы) һәм NMDA-антагонисы булып торған мемантин.

Альцгеймер ауырыуының төп билдәләренең береһе — холинергик нейрондар әүҙемлегенең кәмеүе&lt;ref name=&quot;pmid8534419&quot;&gt;Geula C, Mesulam MM&amp;#x20;(1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Үҙәккә тәьҫир итеүсе холинэстераза ингибиторҙары ацетилхолин (ACh) тарҡалыуы тиҙлеген кәметә, уның мейелә тупланыуын арттыра һәм холинергик нейрондарҙы юғалтыу менән бәйле ACh юғалыуын компенсациялай&lt;ref name=&quot;pmid11105732&quot;&gt;Stahl SM&amp;#x20;(2000).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Альцгеймер ауырыуынан ҡулланыуға хупланған тәүге такрин була&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;такрин&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;тари&lt;sup class=&quot;noprint&quot;&gt;[[:en:tacrine|[en]]]&lt;/sup&gt;&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;такрин&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt; , ләкин 2012 йылда АҠШ-та гепатоксик һәм башҡа зарарлы тәьҫирҙәре арҡаһында уны ҡулланыу тыйыла. 2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса, табиптар донепезил, галантамин, ривастигмин кеүек препараттарҙы файҙаланды. Был препараттарҙың башланғыс һәм һүлпән стадияларҙа тәьҫир көсө бар, шулай уҡ һуңғы стадияла ла ҡулланыу нигеҙле. Тик донепезил ауыр деменция ваҡытында ғына тәғәйенләнә. Был препараттарҙы ҡулланыу йомшаҡ когнитив боҙоҡтар ваҡытында Альцгеймер ауырыуы һөжүмен көсһөҙләндерә алмай. Препараттарҙың эйәрсен тәьҫирҙәренән күңел болғаныу һәм ҡоҫоу холинергик әүҙемлектең артып китеүе менән бәйле. Был эйәрсен эҙемтәләр пациенттарҙың 1-10 процентында күҙәтелә. Мускулдар ҡыҫылыу, брадикардия, ашағы килмәү, ябығыу, ашҡаҙан һутының әселеге артыу кеүек эҙемтәләр һирәгерәк осрай.

Хәҙерге ваҡытта тағы бер холинэстераза ингибиторы — гуперцин тикшереү үтә.

Аралашсы вазифаһын башҡара торған глутамат нервы системаһы эшендә мөһим роль уйнай, әммә уның артыҡ күбәйеп китеүе глутамат рецепторҙарының үтә әүҙемләшеүенә килтерә һәм күҙәнәктәрҙе үлтерә. Эксайтотоксиклыҡ тип аталған был процесс Альцгеймер ауырыуында ғына түгел, Паркинсон ауырыуы, таралған склероз ваҡытында ла бара. Башта грипты дауалауҙа ҡулланылған мемантин тигән препарат глутамат NMDA-рецепторҙарының әүҙемләшеүен тотҡарлай&lt;ref name=&quot;pmid16424917&quot;&gt;Lipton SA&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Альцгеймер ауырыуының уртаса һәм ауыр стадияларында мемантиндың тәьҫире барлығы билдәле, ләкин башланғыс стадияла уның тәьҫире билдәле түгел&lt;ref name=&quot;pmid15495043&quot;&gt;Areosa Sastre A, McShane R, Sherriff F&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Донепезил менән бергә мемантин когнитив күрһәткестәргә бер аҙ булһа ла йоғонто яһай&lt;ref name=&quot;pmid18316756&quot;&gt;Raina P, Santaguida P, Ismaila A, ''et al''&amp;#x20;(2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Холоҡ-ҡылығы мәшәҡәтлегә әйләнә барған ауырыуҙарҙа антипсихотиктар агрессияны бер аҙ кәметә һәм психозға йоғонто яһай. Шул уҡ ваҡытта был препараттар кәрәкмәгән эффекттарға, мәҫәлән, цереброваскуляр ҡатмарлашыуҙарға, хәрәкәт етешһеҙлектәренә, когнитив һәләттәрҙең түбәнәйеүенә килтерә, шунлыҡтан уларҙы көн дә ҡулланыу тыйыла&lt;ref&gt;Используемые антипсихотики:
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid19138567&quot;&gt;Ballard C, Hanney ML, Theodoulou M, Douglas S, McShane R, Kossakowski K, Gill R, Juszczak E, Yu L-M, Jacoby R&amp;#x20;(9 January 2009).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Альцгеймер ауырыуы ваҡытында антипсихотиктарҙы оҙайлы тәғәйенләү үлемде тиҙләтә&lt;ref name=&quot;pmid19138567&quot;/&gt;.

=== Психосоциаль булышлыҡ ===
[[Файл:Snoezelruimte.JPG|thumb|«Сенсорлы интегратив терапия»: махсус сенсорлы бүлмә ([[Инглиз теле|ингл.]]&amp;#x20;''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;snoezelen'') деменциянан яфаланған кешеләргә ярҙам итеү өсөн ҡулланыла. ]]
Психосоциаль ярҙам фармакологик дауаны тулыландыра. Ул түбәндәге өлкәләргә бүленә:
* тәртип
* хис-тойғолар
* когнитив
* стимуллау йүнәлеше
Бындай ярҙамдың һөҙөмтәлелеге әлегә фәнни иҫбатланмаған, өҫтәүенә, был алым Альцгеймер ауырыуына түгел, тотош деменцияға ҡарата ҡулланыла&lt;ref name=&quot;pracGuideAPA&quot;&gt;[http://www.psychiatryonline.com/pracGuide/loadGuidelinePdf.aspx?file=AlzPG101007 Practice Guideline for the Treatment of Patients with Alzheimer’s disease and Other Dementias]&amp;#x20;(PDF).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Тәрбиәләү һәм ҡарау ===
Пациентты тәрбиәләү һәм ҡарау бик мөһим, сөнки сир дауаланмай һәм дегенерацияланыу менән оҙатыла. Был бурысты ауырыуҙың йәмәғәте йә яҡын туғаны өҫтөнә ала&lt;ref name=&quot;metlife.com&quot;&gt;[http://www.metlife.com/PSAssets/14050063731156260663V1FAlzheimerCaregivingExperience.pdf The MetLife study of Alzheimer’s disease: The caregiving experience] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109082621/http://www.metlife.com/PSAssets/14050063731156260663V1FAlzheimerCaregivingExperience.pdf |date=2011-11-09 }}&amp;#x20;(PDF).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был тиклем ауыр йөк сирлене ҡараған кеше тормошоноң социаль, психологик, иҡтисади һәм башҡа яҡтарында ныҡ сағыла&lt;ref name=&quot;pmid17662119&quot;&gt;Thompson CA, Spilsbury K, Hall J, Birks Y, Barnes C, Adamson J&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10489656&quot;&gt;Schneider J, Murray J, Banerjee S, Mann A&amp;#x20;(August 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10489657&quot;&gt;Murray J, Schneider J, Banerjee S, Mann A&amp;#x20;(August 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Альцгеймер ауырыуы кешене яйлап ҡына үҙе тураһында хәстәрлек күреү мөмкинлегенән яҙҙырғанға күрә, сирлене тәрбиәләү һәм ҡарау уны дауалауҙың нигеҙенә әүерелә.

Тәүге һәм саҡ көсәйә башлаған стадияларында, йәшәү рәүешенә үҙгәреш индереп, ауырыуҙың хәүефһеҙлеген тәьмин итергә һәм уны ҡарауҙы еңелләштерергә була&lt;ref name=&quot;pmid11220813&quot;&gt;Gitlin LN, Corcoran M, Winter L, Boyce A, Hauck WW&amp;#x20;(February 2001).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15860476&quot;&gt;Gitlin LN, Hauck WW, Dennis MP, Winter L&amp;#x20;(March 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Бындай саралар араһында — көн тәртибен ябайлаштырыу, ҡайһы бер нәмәләрҙе йоҙаҡҡа бикләү, ул-былды нисек ҡулланырға кәрәклеге тураһында яҙыуҙар беркетеү&lt;ref name=&quot;pracGuideAPA&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060925112503/http://www.alz.org/Health/Treating/agitation.asp Treating behavioral and psychiatric symptoms].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15297089&quot;&gt;Dunne TE, Neargarder SA, Cipolloni PB, Cronin-Golomb A&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Пациент үҙ аллы ашау һәләтенән яҙырға мөмкин, бындай хәлдә аҙыҡты иҙергә, ваҡларға кәрәк&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Dudek, Susan G.'' [http://books.google.com/books?id=01zo6yf0IUEC&amp;pg=PA360&amp;dq=alzheimer%27s+chew&amp;lr=&amp;client=firefox-a&amp;sig=ACfU3U05ChdcpPonim4W-Z1HIJdPQ93l7Q Nutrition essentials for nursing practice].&lt;/ref&gt;. Аҙыҡты йота алмаһа, көпшә аша ашатырға тура килә. Пациентты бәйгә беркетеү ихтыяжы һирәк тыуа, әммә ҡайһы берҙә уны үҙ-үҙенә зыян килтереүҙән һаҡлау маҡсатында был сараны ҡулланырға тура килә&lt;ref name=&quot;pracGuideAPA&quot;/&gt;.

Ауырыу көсәйгәндә төрлө ҡатмарлашыуҙар, мәҫәлән, теш һәм ауыҙ ҡыуышлығы сирҙәре, оҙаҡ ятыуҙан тән боҙолоу, ашай алмау, гигиена мәсьәләләре, респиратор, күҙ йә тире инфекциялары булырға мөмкин. Яҡшы тәрбиә уларҙы булдырмау мөмкинлеген бирә, әммә була ҡалһалар, профессиональ ярҙам талап ителә&lt;ref name=&quot;pmid10369823&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Medical issues:
&lt;/ref&gt;. Ауырыуҙың һуңғы стадияһында яҡынлашып килгән үлем алдынан пациенттың хәлен еңеләйтеү төп бурысҡа әйләнә&lt;ref name=&quot;pmid12854952&quot;&gt;Shega JW, Levin A, Hougham GW, ''et al''&amp;#x20;(April 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Алдан самалау ==
Иртә стадияларҙа Альцгеймер ауырыуына диагноз ҡуйыу бик ауыр. Ҡағиҙә булараҡ, когнитив боҙолоуҙар кешенең көндәлек тормош-көнкүрешендә күренә башлағас, сирленең башҡалар хәстәрлегенә мохтажлыҡ кисермәйенсә йәшәп ятыуына ҡарамаҫтан, диагноз ҡуйыла. Яйлап когнитив өлкәләге еңел проблемалар ҡатмарлаша, сирле кеше көнлө була башлай.&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;/&gt;.

Ауырыуҙарҙың ғүмер оҙонлоғо түбән&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8757016&quot;&gt;Bowen JD, Malter AD, Sheppard L, ''et al''&amp;#x20;(August 1996).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12580712&quot;&gt;Dodge HH, Shen C, Pandav R, DeKosky ST, Ganguli M&amp;#x20;(February 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, диагноз ҡуйылғандан һуң улар уртаса ете йыл йәшәй&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;/&gt;. Пациенттарҙың 3 проценттан кәмерәге ун дүрт йылдан ашыу көн итә&lt;ref name=&quot;pmid7793228&quot;/&gt;. Ҡатын-ҡыҙҙар ир-атҡа ҡарағанда оҙағыраҡ йәшәй&lt;ref name=&quot;pmid7793228&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15883266&quot;&gt;Ganguli M, Dodge HH, Shen C, Pandav RS, DeKosky ST&amp;#x20;(May 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Үлеү осраҡтары пациенттарҙың 70 процентында сирҙең үҙенә бәйле&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;/&gt;, йышыраҡ пневмония һәм дегидратация үлем сәбәбе була. Альцгеймер ауырыулыларҙа яман шеш дөйөм күләмдән һирәгерәк осрай&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15883266&quot;/&gt;.

== Мәҙәниәт һәм йәмғиәт ==

=== Йәмғиәткә төшкән көсөргәнеш ===
Алға киткән илдәрҙә йәмғиәткә ҙур көсөргәнеш һала торған сирҙәр араһында Альцгеймер ауырыуы һәм деменция тәүге урындарҙың береһен биләй&lt;ref name=&quot;pmid15685097&quot;&gt;Bonin-Guillaume S, Zekry D, Giacobini E, Gold G, Michel JP&amp;#x20;(January 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9543467&quot;&gt;Meek PD, McKeithan K, Schumock GT&amp;#x20;(1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Үҫештәге илдәрҙә, мәҫәлән, [[Аргентина]]ла&lt;ref name=&quot;pmid16870037&quot;&gt;Allegri RF, Butman J, Arizaga RL, ''et al''&amp;#x20;(August 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, һәм яңы алға сыҡҡан илдәрҙә ([[Көньяҡ Корея]])&lt;ref name=&quot;pmid16858741&quot;&gt;Suh GH, Knapp M, Kang CJ&amp;#x20;(August 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, йәмәғәт сығымдары шулай уҡ юғары һәм үҫеүен дауам итә. Моғайын, улар йәмғиәт ҡартайған һайын арта барыр һәм мөһим социаль проблемаға әйләнер. Сығымдар иҫәбенә ҡарттар йорттарын тотоуға медицина сығымдары һәм өйҙә ҡарау, ауырыуҙың да, уны тәрбиәләүсенең дә эшләү мөмкинлеген юғалтыуы кеүек медицинаға ҡарамаған сығымдар инә.

Иң ҙур йәмәғәт сығымдары оҙайлы профессиональ тәрбиәгә китә.

=== Билдәле шәхестәр, киң мәғлүмәт саралары, әҙәби әҫәрҙәр һәм кино ===
[[Файл:President Ronald Reagan with Charlton Heston at a Meeting with The Presidential Task Force on The Arts and Humanities in Cabinet Room - DPLA - 47b9185ffd7680d8f23ce4d9fe269696.jpg|thumb|Чарлтон Хестон менән [[Рональд Рейган]] Аҡ йорттағы осрашыуҙа, [[1981 йыл]]. Икеһе лә ғүмеренең ахырына Альцгеймер ауырыуына дусар булды.]]
Альцгеймер ауырыуына тарыусылар араһында билдәле кешеләр ҙә күп. Улар араһында АҠШ-тың элекке президенты [[Рональд Рейган]] һәм ирланд яҙыусыһы Айрис Мердок бар. Уларҙың сирләүе тураһында киң мәғлүмәт сараларында күп яҙылды, ғилми мәҡәләләр ҙә күпләп баҫылды&lt;ref name=&quot;pmid15574466&quot;&gt;Garrard P, Maloney LM, Hodges JR, Patterson K&amp;#x20;(February 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15461232&quot;&gt;Sherman FT&amp;#x20;(September 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Башҡа таныҡлыларҙан футболсы Ференц Пушкаш&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/6155766.stm Hungary legend Puskas dies at 79].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, Бөйөк Британияның элекке премьер-министры Гарольд Вильсон, Испания премьер-министры Адольфо Суарес&lt;ref&gt;[http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/harold-wilson Prime Ministers in History: Harold Wilson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080825211328/http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/harold-wilson |date=2008-08-25 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.elpais.com/articulo/espana/padre/reconocio/Rey/noto/carino/elpepiesp/20080718elpepinac_11/Tes «Mi padre no reconoció al Rey pero notó el cariño»].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, актерҙар Питер Фальк&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/panorama/leute/0,1518,596844,00.html Peter Falk leidet an Alzheimer]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (нем.&lt;/ref&gt;, Рита Хейворт&lt;ref&gt;[http://chicago2008.kintera.org/faf/home/default.asp?ievent=245601&amp;lis=1&amp;kntae245601=EC385A175E764E0CAD0814131A12797B Chicago Rita Hayworth Gala] {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/61CzkNay3?url=http://chicago2008.kintera.org/faf/error/errorEvent.asp?err=c |date=2011-08-25 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, Анни Жирардо һәм Чарлтон Хестон&lt;ref&gt;[http://archives.cnn.com/2002/US/08/09/heston.illness/ Charlton Heston has Alzheimer’s symptoms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080201123928/http://archives.cnn.com/2002/US/08/09/heston.illness/ |date=2008-02-01 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, яҙыусы Терри Пратчетт&lt;ref&gt;''Pauli Michelle''.&amp;#x20;&lt;/ref&gt; Альцгеймер ауырыуы ҡорбандарына әйләнә.

Альцгеймер ауырыуы фильмдарҙа ла сағылыш таба, улар араһында — «Айрис» (2001)&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0280778|Iris]].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Bayley John.''&lt;/ref&gt;; «Хәтер көндәлеге» (2004)&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0332280|The notebook]].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Sparks Nicholas.''&lt;/ref&gt;; «Оноторға теләмәйем» (2004)&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0428870|Nae meorisokui jiwoogae]].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;; «Танматра» (2005);&lt;ref&gt;[http://www.webindia123.com/movie/regional/thanmatra/index.htm Thanmathra].&amp;#x20;&lt;/ref&gt; «Иртәгәһе көн тураһында хәтирә» (2006)&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0494640|Ashita no kioku]].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Ogiwara Hiroshi.''&lt;/ref&gt;; «Унан алыҫта» (2006)&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Munro Alice.''&lt;/ref&gt;, «Ҡара лагуна» сериалы; 7 сезон) (2007), «Маймылдар планетаһы ихтилалы» (2011), «Дуҫлыҡ буйынса секс» (2011), «Тимер леди» (2011), «Надер менән Симиндың айырылышыуы» (2011), «Мөйөштәге өҫтәл» сериалы, «Ҡомарлылыҡ анатомияһы» сериалы, «Ялған теорияһы» сериалы (2009—2011, 3 сезон, 7 серия), «Детектив Нэш Бриджес» сериалы, «Тәрән зәңгәр диңгеҙ», «Ben X» (2007) һәм «Һаман да Элис» (2014), «Башында бал» (2014) фильмдары.

Документаль фильмдарҙан: Малькольм Пуантон ҡатнашҡан «Малькольм һәм Барбара: мөхәббәт тарихы» (1999), «Малькольм һәм Барбара: мөхәббәт хушлашыуы»&lt;ref&gt;Malcolm and Barbara:
&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
'''Урыҫ телендә:'''
* Ю. Г. Каминский, Е. А. Косенко «Популярно и не очень о болезни Альцгеймера» Либроком, 2009 г., 136 стр. [[:ru:Special:BookSources/9785397001946|ISBN 978-5-397-00194-6]]
* Билл Грант «Старческое слабоумие. Болезнь Альцгеймера и другие формы.» Alzheimer’s Disease. A Carer’s Guide Серия: Советы врача Норинт, 2003 г., 80 стр. [[:ru:Special:BookSources/5771101613|ISBN 5-7711-0161-3]]
'''Инглиз телендә:'''
* {{Cite journal|author = Cummings JL, Frank JC, Cherry D, Kohatsu ND, Kemp B, Hewett L, Mittman B|title = Guidelines for managing Alzheimer's disease: Part I. Assessment|journal = American Family Physician|volume = 65|issue = 11|pages = 2263–2272|year = 2002|pmid = 12074525|url = http://www.aafp.org/afp/20020601/2263.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513165101/http://www.aafp.org/afp/20020601/2263.html |date=2008-05-13 }}«[http://www.aafp.org/afp/20020601/2263.html Guidelines for managing Alzheimer’s disease: Part I. Assessment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513165101/http://www.aafp.org/afp/20020601/2263.html |date=2008-05-13 }}». ''American Family Physician'' '''65''' (11): 2263—2272. PMID 12074525.
* {{Cite journal|author = Cummings JL, Frank JC, Cherry D, Kohatsu ND, Kemp B, Hewett L, Mittman B|title = Guidelines for managing Alzheimer's disease: Part II. Treatment|journal = American Family Physician|volume = 65|issue = 12|pages = 2525–2534|year = 2002|pmid = 12086242|url = http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514172730/http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html |date=2008-05-14 }}«[http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html Guidelines for managing Alzheimer’s disease: Part II.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514172730/http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html |date=2008-05-14 }} [http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html Treatment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514172730/http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html |date=2008-05-14 }}». ''American Family Physician'' '''65''' (12): 2525—2534. PMID 12086242.
* {{Cite web|url = http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf|title = Genes, lifestyles, and crossword puzzles: Can Alzheimer's disease be prevented?|publisher = US Department of Health and Human Services, National Institute on Aging|accessdate = 2008-02-29|format = PDF|archiveurl = http://www.webcitation.org/61CzYjv2i|archivedate = 2011-08-25}}(PDF).  US Department of Health and Human Services, National Institute on Aging. &lt;small&gt;Проверено 29 февраля 2008.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227161413/http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf |date=2008-02-27 }}.&lt;/small&gt;
* {{Cite web|title = Alzheimer’s Behavior Management: Learn to manage common behavior problems|url = http://www.helpguide.org/elder/alzheimers_behavior_problems.htm|author = Russell D, Barston S, White M|publisher = helpguide.org|date = 2007-12-19|accessdate = 2008-02-29|archiveurl = http://www.webcitation.org/61CztqjA5|archivedate = 2011-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223082753/http://www.helpguide.org/elder/alzheimers_behavior_problems.htm |date=2008-02-23 }}
* {{Cite book|title = Alzheimer's Disease: Unraveling the Mystery|url = http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/UnravelingTheMystery|author = Rodgers AB|publisher = National Institute on Aging|year = 2003|accessdate = 2008-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001171052/http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/UnravelingTheMystery/ |date=2008-10-01 }}&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/UnravelingTheMystery Alzheimer’s Disease: Unraveling the Mystery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001171052/http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/UnravelingTheMystery/ |date=2008-10-01 }}. &lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;— National Institute on Aging, 2003.&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/cite&gt;

== Һылтанмалар ==
* [//ru.wikinews.org/wiki/В Барселоне изобретена вакцина против болезни Альцгеймера В Барселоне изобретена вакцина против болезни Альцгеймера] — Викияңылыҡтарҙағы материал.
* [http://www.sir35.ru/Karla/Al_702.htm «Современные представления о болезни Альцгеймера»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://elementy.ru/news?newsid=431319 «Нейрофибриллярные клубки при болезни Альцгеймера — не убийцы, а защитники клеток?»]
* {{Cite web|last = Козловский|first = Борислав|title = Настоящий Макондо: 375 лет Альцгеймера|url = http://www.colta.ru/articles/science/9379|date = 2015-11-26|publisher = [[Colta.ru]]|accessdate = 2015-11-29|archiveurl = https://archive.is/O8cPy|archivedate = 2015-11-29|website = Colta.ru|quote = Жители колумбийского [[Ярумаль|города]], где старческим слабоумием заболевают в 35, оказались потомками больного испанского конкистадора}}Colta.ru (26 ноября 2015). — «Жители колумбийского города, где старческим слабоумием заболевают в 35, оказались потомками больного испанского конкистадора»   &lt;small&gt; {{Webarchive|url=https://archive.is/20151129024403/http://www.colta.ru/articles/science/9379 |date=2015-11-29 }}.&lt;/small&gt;

{{Һайланған мәҡәлә|Медицина}}
[[Категория:Алфавит буйынса ауырыуҙар]]
[[Категория:Баш мейеһе ауырыуҙары]]
[[Категория:Альцгеймер ауырыуы]]</text>
      <sha1>ctg29og0swr70gwfhmzhz3aprwl1wl1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мечников Илья Ильич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106969</id>
    <revision>
      <id>1298298</id>
      <parentid>1261161</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T07:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37840" sha1="nz0htw7flnwgu0lzidvvhg0z5it2lxv" xml:space="preserve">{{Однофамильцы|Мечников}}
{{Учёный 
| Имя                  = Илья Ильич Мечников
| Оригинал имени       =  
| Изображение          = Elie Metchnikoff - Between ca. 1910 and ca. 1915 - LOC.jpg
| Место рождения       = Рәсәй империяһы, Харьков губернаһы, Ивановка  &lt;br&gt;(хәҙерге Украина, Харьков өлкәһе, Двуречанский районы)
| Место смерти = {{МестоСмерти|Париж|Парижда}}, Франция
| Научная сфера = иммунология, микробиология, геронтология, патология, эмбриология
| Место работы = Новороссийск университеты, Пастер институты
| Альма-матер = Харьков университеты
| Научный руководитель = Лев Семёнович Ценковский&lt;br&gt;
Луи Пастер
| Знаменитые ученики = Даниил Кириллович Заболотный,&lt;br&gt;Николай Фёдорович Гамалея,&lt;br&gt; Владимир Аронович Хавкин,&lt;br&gt;Яков Юлиевич Бардах,&lt;br&gt;Лев Александрович Тарасевич,&lt;br&gt;И. Г. Шиллер
| Известен как =  Шештең сағыштырма патологииһы, фагоцитар теория, иммунитет биологияһы, фәнни геронтологияға, эволюцион эмбриологияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе булараҡ билдәле
| Награды и премии = Копли миҙалы (1906) &lt;br&gt; {{Нобель миҙалы}} Физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы (1908) (Пауль Эрлих менән бергә]])  &lt;br&gt;Альберт миҙалы (1916)
}}

'''Мечников Илья Ильич''' ([[15 май]] [[1845 йыл]], Харьков губернияһының Ивановка, хәҙер (Двуречанский районы)|Ивановка — [[15 июль]] [[1916 йыл]], Париж) — Рәсәй империяһы һәм француз биологы, (микробиологы, цитологы, эмбриологы, иммунологы, физиологы һәм патологы). Физиология һәм медицина өлкәһендә Нобель премияһы лауреаты([[1908]])&lt;ref name=&quot;google&quot;&gt;
* [http://books.google.com/books?id=7cFVLW-A93wC&amp;pg=PA142&amp;lpg=PA142&amp;dq= Life Evolving: Molecules, Mind, and Meaning]
* [http://books.google.com/books?id=GucWm-1OVyMC&amp;pg=PA612&amp;lpg=PA612&amp;dq= Biographical Encyclopedia of Scientists]
* [http://books.google.com/books?id=3-G3vi5av28C&amp;pg=PA239&amp;lpg=PA239&amp;dq= A Century of Nobel Prize Recipients: Chemistry, Physics, and Medicine]&lt;/ref&gt;

Эволюцион эмбриологияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе, фагоцитоз һәм күҙәнәк эсендә матдәләр һеңдерелеүен тәүләп асыусы, шешеүҙең сағыштырма патологияһын, иммунитеттың фагоцитар теорияһын, фагоцителла теорияһын асыусы, фәнни геронтологияға нигеҙ һалыусы.

== Биографияһы ==
[[Файл:Данилевский Я.П. Мечников Илья - университет студенты 1860е.jpg|thumb|left|120px|Мечников — Харьков университеты студенты (1860—1864)]]

=== Ғаиләһе ===
Илья́ Ильи́ч Ме́чников Харьков губернияһындағы Купян өйәҙе, атаһы гвардия офицеры, помещик Илья Иванович Мечников (1810—1878) һәм әсәһе Эмилия Львовныа Мечникованың (ҡыҙ фамилияһы Невахович, 1814—1879) Ивановка имениеһендә тыуған.&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/mechnikov/ed73f19f-47c1-4194-9e50-c8afb68aff06.aspx И. И. Мечников: детство и юность]&lt;/ref&gt; Уның буласаҡ ата-әсәһен Эмилия Львовнаның ағаһы — Илья Ивановичтың хәрби хеҙмәт буйынса дуҫы таныштыра.&lt;ref&gt;[http://archive.org/stream/lifeofeliemetchn00metciala/lifeofeliemetchn00metciala_djvu.txt Ольга Мечникова «Жизнь Ильи Мечникова»]&lt;/ref&gt;

Атаһы яғынан Илья Ильич Мечников боронғо молдаван бояр нәҫеленә ҡараған. Әсәһе — Эмилия Львовна Невахович, Варшавала тыуып үҫкән — билдәле еврей публицисы һәм мәғрифәтсеһе Лев Николаевич Неваховичтың ҡыҙы (1776—1831). Лев Николаевич рус-еврей әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы тип һанала (бигерәк тә уның «Иудей ҡыҙының әсе ауазы» («Вопль дщери иудейской») тигән китабы билдәле, СПб., 1803).[6][7] Эмилия Неваховичтың ағалары: Михаил Львович Невахович (1817—1850) — карикатурасы, Рәсәйҙә тәүге юмор йыйынтығы &quot;Ералаш&quot;ты баҫтырыусы (СПб., 1846—1849); Александр Львович Невахович (?—1880) — драматург, 1837—1856 йылдарҙа Император театрҙарының репертуар бүлеге етәксеһе. Илья Иванович Мечников ҡатынының ике ағаһы менән дә дуҫ булған.
[[Файл:Mechnikov II.jpg|thumb|]]
И. И. Мечниковтың өлкән ағаһы — Лев Ильич Мечников — швейцар географы һәм социологы, анархист, Италияла милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы (рисорджименто). Икенсе ағаһы — Иван Ильич Мечников (1836—1881), Тула округ судында прокурор, Киев суд палатаһы рәйесе булып хеҙмәт итә һәм Л. Н. Толстойҙың «Иван Ильичтың үлеме» повесындағы геройҙың прототибы булған (1886).

Илья Иванович Мечников, мөлкәтен юғалтҡас, Санкт-Петербургтан китергә мәжбүр булған һәм үҙенең Ивановкалағы имениеһенә йәшәргә ҡайтҡан 1843 йылда улы Николай, ә ике йылдан һуң Илья тыуа. И. И. Мечников тыуғандан һуң күп тә тормай ғаилә имениенең икенсе осондағы [[Мечниково (Двуречанский районы)|Панасовкаға (шул уҡ Купянский өйәҙендә) иркенерәк өйгә күсә, буласаҡ ғалимдың балалыҡ йылдары шунда үткән.&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=Y-MHAAAAIAAJ&amp;pg=PA1&amp;lpg=PA1&amp;dq= Olga Metchnikoff «Life of Elie Metchnikoff, 1845—1916»]&lt;/ref&gt; Николай Мечников губерна секретары булып киткән, Харьков университеты|Харьков университетында уҡыған дәүерҙә 1868—1869 йылдарҙағы студенттар сыуалыштарында ҡатнашҡаны өсөн полицияның ҡаты күҙәтеүе аҫтына алғандар.&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%A0%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B/%D0%9C%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9/ Н. И. Мечников в «Словаре революционеров»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129040506/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%A0%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B/%D0%9C%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9/ |date=2014-11-29 }}&lt;/ref&gt;

Мечниковтар ғаиләһендә дүрт улдан тыш Екатерина исемле ҡыҙҙары ла булған(1834). И. И. Мечниковтың һеңлеһенең ҡыҙы — опера йырсыһы Мария Кузнецова.

Илья Ильич ике тапҡыр өйләнгән һәм ике тапҡыр үҙ ғүмерен өҙөргә тырышып ҡараған. 1869 йылда Петербургта ул Людмила Федорович менән никахлаша. Туберкулёз арҡаһында, кәләш шул хәтлем көсһөҙ булған, уны сиркәүгә ултырғыста ултырған килеш алып ингәндәр. Мечников һөйгән йәрен һауыҡтырыуына бик өмөтләнгән. Ләкин дүрт йылдан һуң, Людмила Васильевна Мадейрала туберкулёздан үлә. Өмөтһөҙлөктән Мечников күп порция морфий эсә. Бәхеткә ҡаршы, морфий дозаһы артыҡ ҙур булып сыға — ул ҡоҫоп ебәрә.

Мечников икенсе тапҡыр Одессала 30 йәшендә 17 йәшлек студентка Ольга Белокопытоваға өйләнә.&lt;ref&gt;[http://www.artrz.ru/authors/1804822439/1804785284.html Мечникова (ҡыҙ фамилияһы Белокопытова) Ольга Николаевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150620114226/http://www.artrz.ru/authors/1804822439/1804785284.html |date=2015-06-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/mechnikov/71b007b4-77fc-4ece-9c9e-2f4fb28dde79.aspx Икенсе никах (1875—1916) // И. И. Мечников]&lt;/ref&gt; Ҡатыны тиф йоҡтороп ауырыу ҡайғыһынан, ул тағы суицидҡа ынтылған. Мечников возвратный тиф бактерияларын үҙенә кереткән, әммә ҡаты сирләгәндән һуң, ул барыбер терелгән. Ҡатыны Ольга ла һауыҡҡан

=== Эшмәкәрлеге ===
&lt;!-- [[Файл:Мечников Илья Автограф Н.Слово7 1910.jpg|255px|thumb|[[подпись|Автограф]] Мечникова. 1910]] --&gt;

1856—1862 йылдарҙа, икенсе кластан башлап, Харьковтағы 2-се ирҙәр гимназияһында уҡый (алтын миҙалға тамамлай).&lt;ref&gt;[http://biblioteka-franka.edu.kh.ua/bibliograficheskaya_produkciya_biblioteki/tezisi_kraevedcheskih_chtenij/2013/ Н. Н. Коган «Мечников И. И. — харьковчанин, учёный, нобелевский лауреат»]&lt;/ref&gt; Был ваҡытта ул ағаһы Николай менән К. И. Шульцтың хосуси пансионында, Рождественская урамындағы 1-се йортта (1856—1858) һәм титуляр советник Г. К. Гвоздиковтың Благовещенская урамындағы 14-се йортонда (1858—1864) йәшәгәндәр.&lt;ref&gt;[http://biblioteka-franka.edu.kh.ua/bibliograficheskaya_produkciya_biblioteki/tezisi_kraevedcheskih_chtenij/2013/ Л. Г. Телепнёва «Мечников И. И. — первый нобелевский лауреат Украины»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://biblioteka-franka.edu.kh.ua/bibliograficheskaya_produkciya_biblioteki/tezisi_kraevedcheskih_chtenij/2013/ Л. Г. Телепнёва «Слобожанщина в судьбе И. И. Мечникова»]&lt;/ref&gt; Харьков университетын тамамлай (1864), Германияла умыртҡаһыҙҙарҙың яңы кластарын аса. Н. И. Пироговтың ярҙамы менән Германияла Р. Лейкартта һәм К. Зибольдта махсуслашҡан (специализировался), Италияла умыртҡаһыҙ хайуандарҙың эмбриологияһын өйрәнгән, шунда ул Александр Онуфриевич Ковалевский менән танышҡан. Планарийҙарҙы өйрәнгәндә, 1865 йылда күҙәнәк эсендәге аш һеңдереү феноменын асҡан. Эмбриология методтары менән умыртҡалыларҙың һәм умыртҡаһыҙҙарҙың килеп сығыу нигеҙе бер төрлө булыуын иҫбат иткән, Новороссийск император университеты (хәҙер И. И. Мечников исемендәге Одесса милли университеты) доценты булып киткән. 1867 йылда Петербург университетында магистрлыҡ диссертацияһын яҡлаған, 1868 йылдан — ул атап киткән университеттың приват-доценты булған.

Иван Михайлович Сеченов Мечниковты С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһына профессор вазифаһына тәҡдим иткән, ләкин ул һайланмай ҡалдырылған һәм шуға протест күрһәтеп отставкаға киткән, И. М. Сеченов, А. О. Ковалевский, Н. А. Умов менән Одессалағы Новороссийский университетында эшләгән.

1873 йылда уның ҡатыны Людмила Васильевна Феодорович туберкулёздан үлгән, суицидҡа ынтылыусан ҡара ҡайғылы Мечников үҙенә ҡул һалырға ла уйлаған, әммә һуңынан ғүмерен туберкулёз менән көрәшеүгә бағышларға булған. 1875 йылда ул Ольга Николаевна Белокопытоваға, ысын мәғәнәһендә ярҙамсы булып киткән һөйөклө кешеһенә, өйләнә (1858—1944), һәм күҙәнәк эсендәге аш һеңдереүҙең мөһим функцияһын — фагоцитар күҙәнәк иммунитетын аса. 1879 йылда үҫемлектәрҙе зарарлы бөжәктәрҙән һаҡлауҙың биологик методын тәҡдим итә.&lt;ref&gt;И. И. Мечников. Биография. http://to-name.ru/biography/ilja-mechnikov.htm&lt;/ref&gt;

Батша хөкүмәте һәм уң йүнәлешле профессураның мәғариф өлкәһендәге реакцион сәйәсәтенә протест йөҙөнән ул отставкаға сыға һәм Одессала шәхси лаборатория ойоштора, һуңынан, 1886 йылда, Николай Фёдорович Гамалея менән берлектә, йоғошло ауырыуҙар менән көрәшеү маҡсатында донъяла икенсе булып асылған беренсе рус бактериологик станцияһын булдыра.

1887 йылда Мечников Рәсәйҙән китә һәм Парижға күсеп килә, уға Луи Пастер нигеҙ һалған институтта лаборатория бирелә. 1905 йылдан ул институттың директоры урынбаҫары булып эшләй башлай. Ғүмеренең аҙағына тиклем Парижда йәшәһә лә, Мечников Рәсәй менән бәйләнештәрен өҙмәй. 1911 йылда ул Пастер Институтының Рәсәйҙәге чума сығанағына ойошторолған экспедицияһына етәкселек иткән, чума сире генә түгел, туберкулёз тураһында ла мөһим күҙәтеүҙәр алып барған.&lt;ref&gt;Рубальский О. В., Мирошников В. М., Галимзянов Х. М., Рыбкин В. С. Экспедиция И. И. Мечникова в Астраханскую губернию в 1911 году // [[Успехи современного естествознания]]. № 4, 2006 c. 22-25 http://www.rae.ru/use/?section=content&amp;op=show_article&amp;article_id=3768&lt;/ref&gt; Үҙен эстәлеге һуғышҡа ҡаршы ҡоролған «Летопись» журналына йәлеп итеүсе Климент Аркадьевич Тимирязев менән, Иван Михайлович Сеченов, Иван Петрович Павлов, Николай Алексеевич Умов, Дмитрий Иванович Менделеев һ. б.менән ул систематик рәүештә хат алышып торған.

Бөйөк ғалим 1916 йылдың 15 июлендә Парижда, бер нисә тапҡыр миокарда инфарктын үткәргәндән һуң, 71 йәшендә үлгән. Илья Мечников үҙенең тәнен медицина тикшеренеүҙәре өсөн ҡулланыуҙы, һуңынан уны кремациялауҙы һәм Пастер институты трриторияһында ерләүҙе васыят итеп ҡалдырған. Уның васыятын үтәгәндәр.

=== Фәнни эшмәкәрлеге ===
{{Систематик
|Ботаник = Metschn.
|IPNI = 23307
}}
[[Файл:Louis Pasteur und Metschnikow.jpg|thumb|220 px|left|И. И. Мечников һәм [[Луи Пастер]]]]

Мечниковтың ғилми хеҙмәттәре биология һәм медицинаның төрлө өлкәләренә ҡараған. 1879 йылда бөжәктәрҙең микоздарын барлыҡҡа килтереүсе нәмәләрҙе тапҡан&lt;ref&gt;Белошапкин С. П., Гончарова Н. Г., Гриценко В. В., Захваткин Ю. А., Исаичев В. В., Исаичев С. В., Кручина С. Н, Пономарёва М. С, Попов С. Я, Соломатин В. М., Торянская Н. К., Третьяков Н. Н. Словарь-справочник энтомолога / Сост. Ю. А. Захваткин, В. В. Исаичев. — Москва: Нива России, 1992. — 334 с. — ISBN 5-260-00498-1&lt;/ref&gt;.
1866—1886 йылдарҙа Мечников сағыштырма һәм эволюцион эмбриология проблемаларын өйрәнгән, Александр Онуфриевич Ковалевский менән икеһе был йүнәлешкә нигеҙ һалыусы булып тора. Күп күҙәнәкле хайуандарҙың килеп сығыуы тураһындағы оригиналь теорияға нигеҙ һалған (ҡара: Фагоцителла теорияһы).
[[Файл:Coin of Ukraine Mechnikov R.jpg|thumb|160px|Украинаның юбилей монетаһы]]

1882 йылда фагоцитоз күренешен тапҡас (был турала ул 1883 йылда Одессала уҙған рус тәбиғәтте өйрәнеүсе белгестәренең һәм табиптарының 7-се съезында сығыш яһаған), уны өйрәнеү нигеҙендә шешеүҙең сағыштырма патологияһын ентекләп эшләгән (1892), артабан — иммунитеттың фагоцитар теорияһын («Инфекцион ауырыуҙарҙа бирешмәүсәнлек» — 1901; Нобель премияһы — 1908, Пауль Эрлих менән берлектә). Мечниковтың бактериология буйынса бик күп хеҙмәттәре холера, брюшной тиф, туберкулёз сирҙәренең эпидемиологияһы һ. б. йоғошло ауырыуҙарға бағышланған. Мечников, Пьер Поль Эмиль Ру менән берлектә, маймылдарҙа эксперимент үткәреп, тәүләп сифилис сирен өйрәнгән (1903).

Мечников хеҙмәттәрендә ҡартайыу проблемалары ла әһәмиәтле урын биләгән. Ул, кеше үҙ организмын микробтар һәм башҡа ағыуҙар менән ағыулауы арҡаһында, уға ҡартайыу һәм үлем ваҡытынан алда килә, тип иҫәпләгән. Мечников был тәңгәлдә эсәк флораһына ныҡ ҙур әһәмиәт биргән. Ошо ҡараштары нигеҙендә, Мечников кеше организмының үҙен-үҙе ағыулауына ҡаршы профилактика һәм гигиена сараларын тәҡдим иткән (аҙыҡты стерилизациялау (микробиология), ит ашауҙы сикләү һ.б.).

Ҡартайыу һәм организмдың үҙен-үҙе ағыулауына ҡаршы көрәшерлек төп сараһы, тип Мечников ''болғар әсе-һөт таяҡсаларын'' — Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus — атаған . Ул донъяла тәүгеләрҙән булып болғар студенты Стамен Григоров асышының әһәмиәтен баһалаған. 1905 йылда уҡ Мечников, Пастер институты директоры булараҡ, йәш болғар ғалимын үҙенең асышы тураһында ул замандың микробиология өлкәһендәге иң көслө белгестәре алдында Парижда лекция уҡырға саҡырған.

1907 йылда болғар таяҡсаһының һәм болғар ''әсе һөтөнөң'' функциональ үҙенсәлектәре тураһында донъялағы тәүге медицина тикшеренеү һөҙөмтәләре баҫылған.

Мечников Григоровтың тикшеренеүҙәренең нигеҙлелеген дәлилләү маҡсатында, уларҙы үҙе ҡабаттан ғәмәлдә тикшереп ҡарай. 1908 йылда, француз фәндәр академияһының нигеҙләнеү иҫтәлекле йыллығында, уның ''Әсе һөт тураһында бер нисә һүҙ'' мәҡәләһе баҫылып сыға&lt;ref&gt;C. r. Acad. Sci., 1908&lt;/ref&gt;. Ҡартайыу мәсьәләләрен өйрәнеп һәм 36 ил буйынса йыйған мәғлүмәткә таянып, Мечников Болгарияла «йөҙ йәшкә еткәндәр»ҙең күп булыуын билдәләй — 1000 кешегә 4. Ул быны болғар йогурты менән бәйләгән (Болгарияла уны ''кисело мляко'' — «кислое молоко» тип атайҙар). Мечников үҙенең хеҙмәттәрендә киң йәмәғәтселеккә болғар йогуртының файҙаһын пропагандалаған. Һәм үҙе лә ғүмеренең аҙағынаса әсе һөт аҙығын ғына түгел, болғар таяҡсаһының таҙа культураһын регуляр ҡулланған.
[[Файл:I. Mechnikov by Nik. Dm. Kuznetsov (GIM).jpg|thumb|Йәш сағындағы портреты]]

Иртә ҡартайыуға ҡаршы көрәштең аҙаҡҡы маҡсатын Мечников ''ортобиоз'' — йәғни «тәбиғи үлем менән тыныс тамамлана торған тулы һәм бәхетле йәшәү циклына» өлгәшеү тип атаған&lt;ref name=&quot;OPrirode&quot;&gt;{{книга|автор=Мечников&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;И.|заглавие=Этюды о природе человека|ссылка=http://whinger.krc.karelia.ru/ocr/index.html|место=|издательство=|год=1904|страницы=|isbn=}}&lt;/ref&gt;,
&lt;ref name=&quot;Optimism&quot;&gt;{{книга|автор=Мечников&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;И.|заглавие=Этюды оптимизма|ссылка=http://whinger.krc.karelia.ru/ocr/index.html|место=|издательство=|год=1907|страницы=|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге заман фәнендә Мечниковтың ортобиоз тураһындағы ғилеменә нигеҙләнеп эшләнгән дисциплина-аралаш «ортобиотика» йүнәлеше барлыҡҡа килде.

Мечниковтың хеҙмәттәрендә күп кенә дөйөм теоретик һәм фәлсәфәүи проблемаларға ҡағылып үтелгән. Дарвинизм һорауҙарына бағышланған иртә хеҙмәттәрендә лә (''Төрҙәрҙең барлыҡҡа килеү мәсьәләләре очергы'', [[1876]], һ.б.), Мечников эволюция мәсьәләләрен хәҙерге заман ғалимдары аңлауынан алдараҡ, көн элгәре һиҙемләп, киләсәк өсөн күп идеяларҙы нигеҙләп, мираҫ итеп ҡалдырған.

Мечников үҙен ''рационализм'' яҡлы тип атаған («Рациональ донъяға ҡарашты ҡырҡ йыл эҙләү», 1913), дини, идеалистик һәм мистик фекерҙе тәнҡитләгән. Кешелек прогресында төп ролде фән уйнай, тип иҫәпләгән.

Мечников рус микробиологтары, иммунологтары һәм патологтарының беренсе мәктәбен булдырған; йоғошло ауырыуҙарға ҡаршы көрәшеүҙең төрлө формаларын ентекләп эшләүсе фәнни-тикшеренеү учреждениеларын асыуҙа әүҙем ҡатнашҡан; Рәсәйҙәге байтаҡ бактериологик һәм иммунолок институттары Мечников исемен йөрөтә. Башҡортостанда, Өфө ҡалаһында, Мечников исемендәге «Иммунопрепарат» дарыу эшләп сығарыусы предприятиеһы эшләй.

== Наградалары һәм почётлы исемдәре ==
* Петербург Фәндәр Академияһының Почётлы ағзаһы (1902).
* Петербург университетында магистр (1867) һәм доктор (1868) диссертацияларын яҡлаған.
* Одессалағы Новороссийский университеты профессоры (1870—1882).
* Күп сит ил Фәндәр Академияларының, ғилми йәмғиәттәре һәм институттарының Почётлы ағзаһы.
* Копли миҙалы (1906)
* Физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы (1908)
* Королдең сәнғәт йәмғиәте Альберт миҙалы (1916)

== иҫтәлек ==
&lt;!-- [[Файл:Monument of Ilya Mechnikov (Saint-Petersburg).jpg|thumb|right|280px|Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университеты территорияһында И. И. Мечниковҡа һәйкәл --&gt;
''' Мечникова исеме менән аталғандар:'''
* Санкт-Петербургтағы И. И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университеты
* И. И. Мечников исемендәге Одесса милли университеты
* Мәскәү вакциналар һәм эремсек һыуы фәнни-тикшеренеү институты
* Днепропетровскиҙағы Мечников исемендәге өлкә клиник дауаханаһы
* СССР-ҙа И. И. Мечников исеме микробиологтарҙың һәм эпидемиологтарҙың Бөтөн Союз йәмғиәтенә бирелгәйне
* И. И. Мечников исемендәге Харьков микробиология һәм иммунология Ғилми-Тикшеренеү Институты (НИИ)
* Санкт-Петербургта Мечников исемендәге проспект
* Калининград өлкәһе Балтийский районындағы Мечниково посёлогы
* Мәскәү өлкәһендәге Красногорский районы И. И. Мечников исемендәге посёлок (Мечниково посёлогы тип үҙгәртелгән)
* Днепропетровскиҙа Мечников урамы
* Петергофта Мечников урамы
* Һамарҙа Мечников урамы
* Севастополдә Мечников урамы
* Түбәнге Новгородта Мечников урамы
* Муромда Мечников урамы
* Нальчикта Мечников урамы
* Дондағы Ростовта Мечников урамы
* Красноярскиҙа Мечников урамы
* Борисоглебскиҙа Мечников урамы
* Элистала Мечников урамы
* Клинда Мечников урамы
* Киевта Мечников урамы
* Тирасполдә Мечников урамы
* Томскиҙа Мечников урамы
* Өфөлә Мечников урамы
* Гомелдә Мечников урамы
* Новокузнецкиҙа Мечников урамы
* Одессала Мечников урамы
* Волгоградта Мечников урамы
* Волжскийҙа Мечников урамы
* Таганрогта Мечников тыҡрығы
* Киевта 1989 йылдан 1993 йылға тиклем Кловская тип аталған метро станцияһы Мечников исемен йөрөтә
* Санкт-Петербургта 1918 йылдан 1994 йылға тиклем Бөйөк Петр исемен йөрөткән дауахана ла хәҙер Мечиков исемен йөрөтә
* Харьковта ойошторолған Мечников исемендәге йәш биологтар турниры
* 1970 йылда Халыҡ-ара астрономик союз Айҙың кире яғындағы кратерға Мечников исемен биреүҙе юллай .

=== Филателияла ===
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=170 heights=170 &gt;
Stamp of USSR 1006.jpg|&lt;small&gt;[[Почтовая марка]] [[СССР]], &lt;br&gt; [[1945 год]], 30 коп.&lt;/small&gt;
Stamp of USSR 1007.jpg|&lt;small&gt;[[Почтовая марка]] [[СССР]], &lt;br&gt; [[1945 год]], 1 руб.&lt;/small&gt;
1991 CPA 6320.jpg|&lt;small&gt;[[Почтовая марка]] [[СССР]] ([[1991]]): И. И. Мечников {{ЦФА/Скотт|6320|6000}}&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә ===
Әсе-һөт стрептококк һәм болгар таяҡсаһы ҡушып ойотолған пастеризацияланған һөттән мечников эремсеген яһайҙар. Уны яһау өсөн ГОСТ техник шарттары эшләнгән Р 53505-2009&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&amp;baseC=6&amp;page=0&amp;month=6&amp;year=2010&amp;search=53505&amp;id=175744|title=ГОСТ Р 53505-2009. Простокваша мечниковская. Технические условия|author=ГНУ «ВНИМИ» Россельхозакадемии|date=2009-12-11|work=|publisher=Федеральное агентство по техническому регулированию и метрологии|accessdate=2011-05-21|lang=|archiveurl=http://www.webcitation.org/619JFibvS|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БСЭ3|Мечников Илья Ильич|16|автор=[[Гайсинович, Абба Евсеевич|А. Е. Гайсинович]]|ref=БСЭ}}
* ''[[Книпович, Николай Михайлович|Книпович Н. М.]]'' {{ВТ-ЭСБЕ|Мечников, Илья Ильич}}
* {{книга|автор=Мечников, Илья Ильич|заглавие=Этюды оптимизма|ссылка=http://imquest.alfaspace.net/BOOK/meo/meo_9_2.htm|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988&lt;!--1907 год--&gt;|страниц=328|тираж=50 100}}
* ''Мечникова О. Н.'' Жизнь Ильи Ильича Мечникова. М.-Л. [[Государственное издательство]], 1926. — 232 с. — 3 000 экз.
* {{статья|автор=[[Могилевский, Борис Львович|Могилевский Б. Л.]]|заглавие=Илья Ильич Мечников|издание=[[Наука и жизнь]]|год=1955|номер=06|страницы=52—53}}
* ''[[Карлик, Лев Наумович|Карлик Л. Н.]]'' Мечников. — М.: [[Медгиз]], 1946.
* ''[[Резник, Семён Ефимович|С. Е. Резник]]''. Мечников. Серия «[[Жизнь замечательных людей]]». М.: Молодая гвардия, 1973.
* ''Сухов А. Д.'' И. И. Мечников и философия // Философия и общество. № 1. 2011.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://whinger.krc.karelia.ru/ocr/index.html Произведения Ильи Ильича Мечникова]
* [http://hrono.ru/biograf/mechnikov.html Биография Ильи Ильича Мечникова]
* Olga Metchnikoff. Vie d’Elie Metchnikoff. Hachett, Paris, 1920
* Emil Picot. Notice biographique est bibliographique sur Nicolas Spatar Milescu. — Vienne, 1883, — 61 pp.
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1908/ Нобелевская премия 1908 года по медицине] &lt;sup&gt;{{lang-en|}}&lt;/sup&gt;
* [http://www.nlr.ru/e-case/expand_bm.php?id=75202 Мечников Илья Ильич 1845—1916 Литература о нём (Электронный каталог РНБ)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://istorya.ru/person/me4nikov.php Мечников полное жизнеописание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217014635/http://istorya.ru/person/me4nikov.php |date=2020-02-17 }}
* [http://isaran.ru/isaran/isaran.php?page=fond&amp;guid=BCE5BD35-55D4-C647-387C-074970A58D46&amp;ida=1&amp;sid=tfcn1g72oc86bols34qbd18gb5 Фонд] на сайте [[Архив Российской академии наук|Архива РАН]]

{{^}}
{{Внешние ссылки|Награды}}
{{Нобелевская премия по физиологии и медицине Лауреаты 1901-1925}}

[[Категория:Рәсәй империяһы биологтары]]
[[Категория:XIX быуат биологтары]]
[[Категория:XX быуат биологтары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы иммунологтары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы эмбриологтары]]
[[Категория:Геронтологтар]]
[[Категория:Рәсәй империяһы зоологтары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы физиологтары]]
[[Категория:Франция биологтары]]
[[Категория:Франция физиологтары]]
[[Категория:Медицина буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Рәсәйҙән Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Санкт-Петербург фәндәр академияһының почетлы ағзаһы]]
[[Категория:Лондон король йәмғиәтенең сит ил ағзалары]]
[[Категория:Копля миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Миокарда инфарктынан вафат булғандар]]
[[Категория:Харьковтың икенсе гимназияһын тамамлағандар]]
[[Категория:Харьков университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Одесса университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Парижда ерләнгәндәр]]
[[Категория:Кембридж университетының почетлы докторҙары]]</text>
      <sha1>nz0htw7flnwgu0lzidvvhg0z5it2lxv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Моҙға</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112293</id>
    <revision>
      <id>1298318</id>
      <parentid>1055422</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T11:43:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3456" sha1="8rvmvg3h291xal5468a2i0g9qt1vgge" xml:space="preserve">[[Файл:Salavat Yulayev museum 07.jpg|мини|справа]]
'''Моҙға''' (''диал.'' ''тубал'', ''тәгәс'', ''ҡаяҙ'') — төп [[күс]]тән айырылып сыҡҡан яңы күсте һоҫоп йыйып ала торған һауыт. Атамалары төрлөсә: ҡайһы бер райондарҙа, ауылдарҙа ''тубал'' тиҙәр, ҡайһылары ''тәгәс'' йә ''ҡаяҙ'' тип йөрөтә. Борон ҡабыҡтан эшләгәндәр, һәм күс тын алһын өсөн бер яғын ат ҡылынан йә нәҙек сымдан үрелгән селтәр менән ҡаплағандар. Хәҙерге көндә ҡабыҡ урынына йоҡа фанера ҡулланалар&lt;ref&gt;http://dachnaya-zhizn.ru/roevnya-dlya-pchel-svoimi-rukami {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250531211649/https://dachnaya-zhizn.ru/roevnya-dlya-pchel-svoimi-rukami |date=2025-05-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Солоҡ&lt;/ref&gt;.

== Тәғәйенләнеше ==
Моҙғаны (тубалды) күстән айырылып сығып ҡайҙалыр һарыған ҡортто йыйыу өсөн дә, күсте бер нисә көн һаҡлау өсөн дә, айырған ҡортто үҙенә һарытыр өсөн әүрәткес итеп тә файҙаланалар. Һуңғыһы өсөн моҙға эсенә бер аҙ балы булған балауыҙ йә балауыҙлы рам урынлаштыралар. Шим (шәкәрле йә баллы) татлы һыу һөртәләр&lt;ref&gt;http://dachnaya-zhizn.ru/roevnya-dlya-pchel-svoimi-rukami {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250531211649/https://dachnaya-zhizn.ru/roevnya-dlya-pchel-svoimi-rukami |date=2025-05-31 }}&lt;/ref&gt;.

== Төрҙәре ==
Моҙғаның көбөн түңәрәк итеп тә, ярымтүңәрәк итеп тә эшләйҙәр. Иң мөһиме — ул умартасыға тотоноу өсөн уңайлы булһын. Ҡорттар тығыҙ, тынсыу һауытты яратмай, шуға күрә ул артыҡ ҙур ҙа, артыҡ бәләкәй ҙә булмаҫҡа тейеш. Хәҙер ҡортсолар ҙур булмаған фанера тәпәндәрҙе лә моҙға эшләү өсөн файҙалана.
Моҙғала һоҫоп алынған күсте бер нисә көн һаҡларға ла мөмкин, әммә ул һалҡынса ҡоро урында тотолорға тейеш. Бәләкәй моҙғала ҡорт янып үлеп бөтә&lt;ref&gt;2336-umartasyly-serre.html&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
[[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]] экспонаттары
&lt;gallery&gt;
Bashkortostan National Museum 06.jpg
Bashkortostan National Museum 05.jpg
Bashkortostan National Museum 04.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Бал ҡорто]]
* [[Умартасылыҡ]]
* [[Бал]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге. 2-се т.- Мәскәү, 1993, 512 б.

== Һылтанмалар ==
* http://bash.zori102.ru/281-yay-bashlanysty-mere-oon-bulyn.html{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Умартасылыҡ]]</text>
      <sha1>8rvmvg3h291xal5468a2i0g9qt1vgge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Матюшин Сергей Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123975</id>
    <revision>
      <id>1298295</id>
      <parentid>1291891</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T06:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7886" sha1="qzrlmsg0sj7f5wsb7ciex5fkxwprnsw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Матюшин Сергей Иванович''' ([[14 сентябрь]] [[1943 йыл]] — [[9 ноябрь]] [[2012 йыл]]) — яҙыусы, тәржемәсе. 1983 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия]] лауреаты (2012). [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы.

== Биографияһы ==
Сергей Иванович Матюшин [[Коми Республикаһы|Коми АССР-ы]] Тимер юл районының Весляна станцияһында 1943 йылдың 14 сентябрендә тыуған.

1968 йылда Калинин дәүләт медицина институтын тамамлай һәм шул ваҡыттан Салауат ҡалаһында йәшәй, Гагарин урамындағы поликлиникала табип-стоматолог булып эшләй. 1999—2001 йылдарҙа — [[Мәскәү]]ҙәге «Тридент» клиникаһының табибы.

Сергей Матюшин 2012 йылдың 9 ноябрендә вафат була.

Сергей Ивановичтың икенсе һәләте — әҙәбиәт була. Медицина институтында уҡыған ваҡытында ул әҙәби түңәрәк эшендә ҡатнаша, студент гәзитен мөхәррирләй.

1981 йылда Мәскәүҙә [[А. М. Горький]] исемендәге әҙәбиәт институтын ситтән тороп тамамлай. 1983 йылда республиканың яҙыусылар союзына ҡабул ителә.

Сергей Матюшиндың беренсе әҫәрҙәре [[ХХ быуат]]тың 80-се йылдарында баҫылып сыға. Был «Черемуховая долина» (1981) хикәйәләр йыйынтығы була.

«Урал», «Север», «Уральский следопыт», «Крещатик», «Бельские просторы», «День и ночь», «Звезда», «Смена», «Москва» журналдарында мәҡәләләр баҫтыра&lt;ref&gt;[http://magazines.russ.ru/authors/m/matyushin/ Журнальный зал|Сергей Матюшин]&lt;/ref&gt;.

Прозаның бәләкәй жанрҙарында — лирик, психологик хикәйәләр, романтик миниатюралар яҙа: «Ночь», «Звезда», «Второе крыло надежды», «Эффект Готерна». Шулай уҡ шиғырҙар яҙа&lt;ref&gt;[http://www.stihi.ru/avtor/matyushin&amp;s=50 Сергей Матюшин / Стихи.]&lt;/ref&gt; һәм тәржемә менән шөғөлләнә — башҡорт яҙыусыһы [[Дауыт Юлтый]]ҙың «Әлимә, йәки Мырҙаш ҡарттың өйләнеүе» («Алима, или Свадьба старика Мырдаша») (1988) әҫәрен рус теленә тәржемә итә.

«Черемуховая долина» хикәйәләр йыйынтығы (1981). «Ветреный день», «Случай с Волковым», «Маленький, старинный, озерный» һәм башҡа хикәйәләр китаптары. «Белый вальс» һәм «Прототип» йыйынтыҡтары.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
[[Файл:MatiushinSalavat.jpg|мини|280x280пкс|Салауат ҡалаһында Мәжит Ғафури урамындағы Матюшин йәшәгән йорт]]
* 2012 йыл өсөн Степан Злобин исемендәге республика әҙәбиәт премияһы лауреаты (үлгәндән һуң бирелә — был премия тарихында был уникаль осраҡ)&lt;ref&gt;[http://kuglib.ru/news/pisatelju_sergeju_matjushinu_posmertno_prisuzhdena_premija_imeni_stepana_zlobina/2013-02-19-541 Писателю Сергею Матюшину посмертно присуждена премия имени Степана Злобина]&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Матюшин был премияның Өфөнөкө булмаған ике лауреаттың береһе.
* Салауат ҡалаһының почётлы гражданы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|4|09|2018}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|4|09|2018}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.{{V|4|09|2018}}
* [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8614-matyushin-sergej-ivanovich Башҡорт энциклопедияһы — Матюшин Сергей Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421132032/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8614-matyushin-sergej-ivanovich |date=2016-04-21 }}{{V|4|09|2018}}

== Әҙәбиәт ==
* «Выбор» гәзите № 135—136 17 сентябрь 2013 й.
* Белый вальс: хикәйәләр. М., 1985;
* Плохая музыка (Добрая Весть). Өфө, 2005.
* Дауыт Юлтый. Алим, йәки Мырдаш ҡарт туйы: Йыйынтыҡ: башҡорт теленән тәржемә. / Дауыт Юлтый. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 250 бит; ISBN 5-295-00114-8

== Һылтанмалар ==
* [http://otdel-63.livejournal.com/116353.html  Друг премию получил. О С. Матюшине.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022065819/https://otdel-63.livejournal.com/116353.html |date=2019-10-22 }}
* [http://libmap.bashnl.ru/node/948 Сергей Матюшин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161118100707/http://libmap.bashnl.ru/node/948 |date=2016-11-18 }}. Литературная карта Республики Башкортостан. {{ref-ru}}
* Навсегда в наших сердцах. Еженедельник «Истоки».
* [http://kuglib.ru/load/interesnoe/literaturnye_imena/sergej_matjushin/10-1-0-1388 Он всегда верил в торжество добра (к 70-летию со дня рождения писателя Сергея Матюшина)]. Кугарчинская ЦБС.
* [http://www.rospisatel.ru/matjushin-vst.htm Сергей Иванович Матюшин]. Сайт Российский писатель.


[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]</text>
      <sha1>qzrlmsg0sj7f5wsb7ciex5fkxwprnsw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Минск ратушаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145412</id>
    <revision>
      <id>1298302</id>
      <parentid>1180459</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T08:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9618" sha1="b23ft54arxjdm5gfvo98j29rby2cxog" xml:space="preserve">{{ук}}
'''Минск ҡала ратушаһы''' — [[Беларусь Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Минск]]иҙың үҙәк өлөшөндә Ирек майҙанындағы административ бина. 1600 йылда төҙөлгән&lt;ref name=&quot;evkl&quot;&gt;[http://euroradio.fm/ru/report/istorik-olga-bobkova-vyyasnila-datu-postroyki-minskoy-ratushi-foto-2680 Историк Ольга Бобкова выяснила дату постройки Минской ратуши!] // Европейское радио для Беларуси, 06.04.2010&lt;/ref&gt;. Ратуша башняһында ул ваҡыт өсөн ҡиммәтле булған сәғәт торған.
{{Историко-культурная ценность Республики Беларусь|711Е000001}}
[[Файл:Minsk Town Hall2.JPG|thumb|Минск ҡала ратушаһы]]
[[Рәсәй империяһы]] властары тарафынан Минск өсөн магдебург хоҡуғын ғәмәлдән сығарғанға тиклем (14 май 1795 йыл) ратушала ҡала үҙидаралағы органы — магистраттың йәки советтың ултырыштары уҙғарылған. Бинала ауырлыҡ һәм күләм берәмектәренең эталондары һаҡланған.

== Тарихы ==
Бинала магистрат, суд, архив һәм башҡалар урынлашҡан.

XVIII быуат аҙағында [[классицизм]] стилендә архитектор Ф. Х. Крамер тарафынан үҙгәртеп ҡорола.

1830-сы йылдарҙа бинала музыка мәктәбе эшләгән. 1844 йылда театр өсөн яраҡлаштырыла, ул бында 1844—1851 йылдар дауамында эшләй. Бында урыҫ, поляк һәм украин телдәрендә драма һәм музыка спектаклдәре күрһәтелгән. Театрҙың фойеһы, залы һәм ложаһы ҡала декораторы И. Кураткевич тарафынан биҙәлгән&lt;ref&gt;Помнiкi гiсторыi i культуры Беларусi, 1979. № 3&lt;/ref&gt;.

1857 йылда бина емертелә, уны емереү тураһында ҡарар 1851 йылда ҡабул ителә, әммә Минск ҡала думаһында аҡса булмау сәбәбе арҡаһында был эш ваҡытлыса  тотҡарлана&lt;ref name=&quot;minsk&quot;&gt;[http://minsk-old-new.com/minsk-2846.htm Минск старый и новый. - Верхний город. - Ратуша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091014020851/http://minsk-old-new.com/minsk-2846.htm |date=2009-10-14 }}&lt;/ref&gt;.

Ратуша эргәһендәге скверҙа ҡасандыр [[Александр II]] һәйкәле булған, ул 1901 йылдың ғинуарында ҡуйыла һәм 1917 йылғы инҡилабтан һуң алына.

== Бинаны тергеҙеү ==
Бинаны тергеҙеү идеяһы 1980 йылда барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;tic&quot;&gt;[http://minsktourism.by/ploshhad-svobodyi-i-minskaya-ratusha Информационно-туристский центр &quot;Минск&quot;. - Площадь свободы и Минская ратуша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513174103/http://minsktourism.by/ploshhad-svobodyi-i-minskaya-ratusha |date=2016-05-13 }}&lt;/ref&gt;. Бинаны тергеҙеү тураһында проект фәнни тикшеренеүҙәрҙә нигеҙләнгән&lt;ref name=&quot;afn&quot;&gt;[http://afn.by/news/i/22684 afn.by - К очередному дню города предполагается восстановить здание Минской ратуши]&lt;/ref&gt;.

2002 йылда археологик ҡаҙыныуҙар мәғлүмәттәре буйынса билдәләнгән урында ратушаны тергеҙеү буйынса эштәр башлана. Был эште 1-се һанлы төҙөлөш тресы һәм «Стары Менск» ААЙ, архитектор Сергей Багласов башҡарған; төҙөлөш барышында Болоруссия материалдары файҙаланылған&lt;ref name=&quot;minsk&quot;/&gt;. Һәйкәлдең эске планировкаһы тулыһынса элекке төп нөсхәһенә тап килмәй, әммә тергеҙеү барышында уның мөһим элементтарын һаҡлап ҡалырға тырышҡандар. Стеналарҙың ҡалынлығы элекке биналағы һымаҡ ярты метр тәшкил итә&lt;ref name=&quot;holiday&quot;&gt;[http://by.holiday.by/skarb/153 Туристический портал Беларуси holiday.by - Минская ратуша]&lt;/ref&gt;.

2003 йыл аҙағында бина төҙөлөшө тамамлана. 2004 йылдың февралендә ратуша ҡунаҡтар өсөн асыла, ә 2004 йылдың 4 ноябрендә уны асыу тантанаһы була.

Хәҙерге ваҡытта бинаның беренсе ҡатында Минск музейы экспозициялары өсөн күргәҙмә залдары урынлашҡан. Ҙур экспозиция залында быяла көмбәҙ аҫтында XIX быуат башындағы Минскиҙың тарихи үҙәгенең макеты ҡуйылған. Ратушаның икенсе ҡатында почетлы ҡунаҡтарҙы ҡабул итеү һәм кәңәшмә залы урынлашҡан. Бина эргәһендәге сквер ҙа үҙгәртеп ҡорола: ул XX быуат башында булған күренеште кире ҡайтарған ([[Александр II]] һәйкәленән башҡа). Сквер ике овал рәүешендәге аллея менән киҫешә&lt;ref name=&quot;holiday&quot; /&gt;.

32 метр бейеклегендәге флюгерлы башняла сәғәт һәм ҡала гербы ҡуйылған. Сәғәт һайын куранттар композитор И. М. Лученоктың «Минск хаҡында йырҙар»ынан көй фрагментын (ҡушымтаның 19 секундын) яңғырата.

Бында баш ҡала тормошоноң төрлө саралары уҙғарыла. Ратушала Ҡала көндәре асыла, ә байрамдың үҙендә уның стеналары янында музыка коллективтары сығыш яһай, баш ҡаланың почетлы ҡунаҡтары ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;minsk&quot;/&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery perrow=5&gt;
File:Minsk Town Hall1.JPG|Төп фасад
File:Minsk Town Hall3.JPG|Арт яҡтан күренеш
File:Minsk Town Hall4.JPG|Урам яғынан күренеш
File:Minsk Town Hall6.JPG|Ратушала иҫтәлекле табличка
File:City hall, Minsk2.JPG|&quot;Европа&quot; ҡунаҡханаһы яғынан күренеш
File:Monument of Aleksandr II. Minsk,1900.png|[[Александр II]] һәйкәле, 1900
File:RatushaTeter.JPG|Ҡала көнөндә ратуша алдында театрлаштырылған тамаша, 2010 
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* Беларусы: У 8 т. Т.2. Дойлідства / А. І. Лакотка; Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэдкал.: В. К. Бандарчык, М. Ф. Піліпенка, А. І. Лакотка. — Мн.: Тэхналогія, 1997. — 391 с.: іл. ISBN 985-6234-28-X.
* Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
* Гісторыя Мінска. 1-е выданне. — Мінск: БелЭн, 2006.— 696 с. ISBN 985-11-0344-6.
* Пазняк 3. С. [http://kamunikat.org/knihi.html?pubid=1881 Рэха даўняга часу: Кн. для вучняў]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — Мн.: Нар. асвета, 1985.— 111 с.: іл.
* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. — 576 с.: іл. ISBN 985-6302-33-1.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* {{cite web|url=http://www.ratusha.by.ru/ratusha.htm|title=Минская ратуша. Городская ратуша. Фотографии Минска.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090717094214/http://ratusha.by.ru/ratusha.htm|archivedate=2009-07-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090717094214/http://ratusha.by.ru/ratusha.htm |date=2009-07-17 }}
* [https://radzima.org/ru/minsk/3272.html Мінская ратуша] на Radzima.org
* [http://minsk-old-new.com/minsk-2846.htm Мінская ратуша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091014020851/http://minsk-old-new.com/minsk-2846.htm |date=2009-10-14 }}{{ref-ru}} на Минск старый и новый
{{Достопримечательности Минска}}

[[Категория:Минск биналары һәм ҡоролмалары]]</text>
      <sha1>b23ft54arxjdm5gfvo98j29rby2cxog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кержактар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148684</id>
    <revision>
      <id>1298233</id>
      <parentid>1273903</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T12:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6891" sha1="am6ewn2yv2pompg4cyfsz21pab7mvmz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кержактар''' — урыҫтарҙың этник-конфессиональ төркөмө. Старообрядлыҡ вәкилдәре. Атамаһы Түбәнге Новгород өлкәһендәге Керженец йылғаһы исеменән килеп сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://altaistarover.ru/articles/history/36-altay-staroobryadchestvo-staroobryadcy-starovery-kerzhaki Протоиерей Никола об алтайском старообрядчестве: откуда пришли старообрядцы, староверы, кержаки на Алтай? ''Алтайский старообрядец'']&lt;/ref&gt;. Төньяҡ урыҫ мәҙәниәте эйәләре.

1720-се йылдарҙа Кержен скиттарын ҡыйратҡандан һуң тиҫтәләрсә меңләп көнсығышҡа табан — [[Пермь губернаһы]]на ҡасалар. [[Урал|Яйыҡтан]] алып бөтә Себерҙә, Алтайға һәм Алыҫ көнсығышҡа тиклем таралып ултыралар. Себерҙә тәүге урыҫ телле, «борондан йәшәгән» кешеләр булалар. Ҡаты дини ҡағиҙәләр һәм ғәҙәткә ингән мәҙәниәт менән община рәүешендәге бикле тормош алып баралар. 

Бындай ҡағиҙәләрҙең береһенә ярашлы, мәҫәлән, сит кеше ҡулынан алған саҡта стаканды суҡындырыу мотлаҡ һанала (стаканда яуыз йәндәр булыуы бар), шулай уҡ мунсала йыуынғандан һуң тастарҙы әйләндереп ҡуйырға кәрәк тип һаналған (уларға «мунса шайтандары» эйәлеүе бар) һәм бары тик киске сәғәт 12-гә тиклем йыуынырға ярай. Әйткәндәй, кержактар православие сиркәүенең Изге Троицаһына ғына ышанмаған, уларҙың динендә өй эйәләре, «мунса шайтандары», һыу эйәләре, наядтар, шүрәлеләр һәм башҡа төрлө ен-бәрейҙәр һаҡланып ҡалған.

[[Себер]]ҙә кержактар [[Ташсылар|Алтай ташсыларының]] нигеҙен тәшкил иткән. Үҙҙәрен Себергә һуңғараҡ күсенеп килгән «рәсәйҙәрҙән» өҫтөнөрәк ҡуйғандар, әммә һуңынан уртаҡ сығышлы булыу арҡаһында тулыһынса тиерлек улар менән ҡушылып бөтәләр. 

Һуңыраҡ бөтә кержактарҙы [[Иҫке тәртип православиеһы|старообрядсылар]] тип атай башлайҙар.

Әлегә тиклем төпкөл урындарҙа кержак заимкалары осрай, уларҙың донъя менән бер ниндәй ҙә бәйләнештәре юҡ тиерлек. 

Совет йәмғиәте үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә ([[атеизм]], коллективлаштырыу, индустриализация, [[кулактарҙы эҙәрлекләү]] һәм башҡалар) кержактарҙың вариҫтары боронғо традицияларҙы юғалтҡан, үҙҙәрен дөйөм урыҫ этносы вәкилдәре тип иҫәпләйҙәр, Рәсәй Федерацияһы территорияһында һәм сит илдә йәшәйҙәр.

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 18 кеше үҙен кержак тип күрһәткән&lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/ Перепись 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041106060159/http://www.perepis2002.ru/ |date=2004-11-06 }}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Иҫке тәртип православиеһы|Старообрядсылар]]
* [[Себерҙәр]]
* [[Ташсылар]]
* [[Семейҙар]]
* [[Поляктар (урыҫтарҙың этнографик төркөмө)]]
* [[Боронғо Себер һөйләштәре]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.starover.religare.ru/article7390.html Кержацкий характер. Мнения и суждения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329150939/http://www.starover.religare.ru/article7390.html |date=2019-03-29 }}
* [http://www.ihist.uran.ru/_ency-show-926 Уральская историческая энциклопедия]
* [http://ethnography.omskreg.ru/page.php?id=728 Группы русских Сибири] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130413041920/http://ethnography.omskreg.ru/page.php?id=728 |date=2013-04-13 }}
* [http://archaeology.asu.ru/images/e/ea/Raesc_XLI_7_25.pdf Община с. Покровки: общее и особенное в судьбе старообрядчества на Алтае в XX в.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://pesnohorki.metroland.ru/enziclopedy/HTML/Tretyakovo/pages_tret/pred_bottom.htm Уединенные села Алтайского края] {{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}
* [http://1obl.ru/specialreports/society/2009/10/06/serpievki/ Уральские кержаки — видео] {{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}
* [http://www.sati.archaeology.nsc.ru/Home/pub/Data/?html=sv45.htm&amp;id=623 Восточные славяне в Западной Сибири] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061009185302/http://www.sati.archaeology.nsc.ru/Home/pub/Data/?html=sv45.htm&amp;id=623 |date=2006-10-09 }}
* [http://etno.tomsk.ru/ru/27/ Из истории русского населения Томской области] {{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}
* [http://www.kaee.pspu.ru/aspekty_kultury.html Некоторые аспекты традиционно — бытовой культуры Пермского старообрядчества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007080147/http://kaee.pspu.ru/aspekty_kultury.html |date=2007-10-07 }}
[[Категория:Алтай]]
[[Категория:Себер тарихы]]
[[Категория:Урал тарихы]]
[[Категория:Себер халыҡтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]]
[[Категория:Иҫке тәртип православиеһы]]</text>
      <sha1>am6ewn2yv2pompg4cyfsz21pab7mvmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Койвукоски (гидроэлектростанция)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150374</id>
    <revision>
      <id>1298241</id>
      <parentid>1054192</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T15:20:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3423" sha1="7elmg4sdsa3hfa7yu6sm6qeeb129zlh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Койвукоски   ГЭС-ы''' —  [[Финляндия]]ның бәләкәй гидроэлектростанцияһы.  Кайнуу төбәгендә  Каяани ҡалаһы эргәһендә урынлашҡан.

== Тасуирламаһы ==
[[1943 йыл]]да Каяяни йылғаһында ''Каяани'' ''Пуутавара  Осакейхтио'' компанияһы ике беренсе һыу турбинаһы менән гидроэлектростанция төҙөй Турбиналалар бормалы-ҡалаҡлы конструкцияларҙан ғибәрәт&lt;ref&gt;Virtanen, Sakari: Kainuuseen sijoitettu. Kuvaus Kajaani Oy:n vaiheista vuoteen 1945. Kajaani Oy 1907–1982. Ensimmäinen osa, 1982. (75-vuotisjuhlajulkaisu)&lt;/ref&gt;.

Электр станцияһы таҡта ярыу заводы, целлюлоза-ҡағыҙ заводы (1982 йылда ябылған.) һәм ҡағыҙ комбинатына (2008 йылда ябыла) электр энергияһын етештереү өсөн төҙөлә. Электр станцияһы [[1995 йыл]]да Берләштерелгән ҡағыҙ фабрикаһынан Kainuun Voima коомпанияһына тапшырыла. Әлеге ваҡытта   электр станцияһы Kainuu Voima клиенттары өсөн электр энергияһын етештерә.
[[Файл:Kajaani_300_years_1951.jpg|слева|мини|140x140пкс|1951 йылғы марка]]
[[1951 йыл]]дың  7 июлендә Финляндияда Ҡаяани ҡалаһының  300-йыллығына  арналған  20 фин маркалыҡ почта маркаһы сығарыла. Уларҙа Амманкоски утрауында 1604-1619 йылдарҙа Исак Расмууспойя тарафынан төҙөлгән (1619-1717) Каяани замогы, Койвукоски электр станцияһы, Якоб Аренберг Каяани сиркәүе  (1896) һәм Энгель проектлаған [[Каяани ратушаһы|Каяани ратуша]]һы башнялары һүрәтләнгән&lt;ref&gt;[http://kuopassa.net/postimerkit/371/kajaani-300-vuotta Postimerkit, Kuopassa.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311183253/http://kuopassa.net/postimerkit/371/kajaani-300-vuotta |date=2016-03-11 }}&lt;/ref&gt;.

[[2008 йыл]]дың июненән [[2010 йыл]]дың ноябренә тиклем  электр станцияһы йүнәтелә. [[2006 йыл]]да турбина майы түгелеү арҡаһында сафтан сыҡҡан ике турбинаның береһе йүнәтелә &lt;ref&gt;[http://www.kainuunsanomat.fi/cs/Satellite?c=AMArticle_C&amp;childpagename=KSA_newssite%2FAMLayout&amp;cid=1194598065243&amp;p=1192553151517&amp;pagename=KSAWrapper Kainuun Sanomat, uutinen voimalaitoksen remontista]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[Категория:Алфавит буйынса электростанциялар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Финляндия]]
[[Категория:Электростанциялар]]</text>
      <sha1>7elmg4sdsa3hfa7yu6sm6qeeb129zlh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Магнитлы таҫма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154186</id>
    <revision>
      <id>1298292</id>
      <parentid>908092</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T03:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4796" sha1="k8fwz2ykka6utgk4aayflbvvbfyyal1" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Magnetic tape hg.jpg|thumb|200px|right|Катушка магнитной ленты для накопителя ЭВМ]]
'''Магни́тлы таҫма''' — йоҡа ғына магнит ҡатламы менән ҡапланған һығылмалы таҫма рәүешендәге мәғлүмәт йөрөтөүсе. Магнит таҫмаһында мәғлүмәт магнит яҙмаһы менән фиксациялана.

Тауыш һәм видеоны магнит таҫмаһына яҙҙырыу ҡоролмалары [[магнитофон]] һәм [[видеомагнитофон]] тип атала. Магнит таҫмаһында компьютер мәғлүмәттәрен һаҡлаусы ҡоролма — [[стример]].

Магнит таҫмаһы мәғлүмәт тапшырыу һәм яҙҙырыу эшендә революция яһаны. Телевидение һәм радио тапшырыуҙарҙы тура эфирҙа биреү урынына программаларҙы алдан яҙып алып, һуңынан күрһәтеү мөмкинлеге барлыҡҡа килде. Тәүге күп юллы магнитофондар төрлө сығанаҡтарҙан бер нисә юлға яҙҙырыу , һуңынан уларҙы бергә яҙҙырып, кәрәкле эффекттарҙы өҫтәп, һуңғы яҙманы эшләргә мөмкинлеген бирҙе. Компьютер техникаһы үҫешенә мәғлүмәтте оҙаҡ ваҡыт һаҡлап, тиҙ генә кәрәк саҡта алыу мөмкинлеге тәьҫир яһаны.

1970—1980- сы йылдарҙа етештерелгән ҡайһы бер магнит таҫмалары деградациялай. Таҫманы тотоп торған матдә тарҡалыу сәбәпле уны ары ҡулланып булмай&lt;ref&gt;{{cite book |chapterurl=http://www.unesco.org/webworld/mdm/administ/en/guide/guide008.htm|title=MEMORY OF THE WORLD: Safeguarding the Documentary Heritage. A guide to Standards, Recommended Practices and Reference Literature Related to the Preservation of Documents of All Kinds |chapter=Magnetic Materials|publisher=UNESCO |id=CII.98/WS/4 |year=1998 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Брагинский Г. И., Тимофеев Е. Н.'' Технология магнитных лент. — М.: «Химия», 1987, ISBN 5-7245-0055-8
* ''Мазо Я. А.'' Магнитная лента. — М.: Энергия, 1975

== Һылтанмалар ==
* {{статья
 |автор       = Владимир Островский
 |заглавие = Истоки и триумф магнитной звукозаписи
 |ссылка     = http://www.rus.625-net.ru/625/1998/03/2.htm
 |язык         = 
 |издание   = «625»
 |тип           = журнал
 |год           = 1998
 |том           = 
 |номер       = 3
 |страницы = 
 |doi              = 
 |issn             = 
 |archiveurl       = https://web.archive.org/web/20120305030705/http://rus.625-net.ru/625/1998/03/2.htm
 |archivedate      = 2012-03-05
}}
* {{статья
 |автор          = Валерий Самохин, Наталия Терехова
 |заглавие    = Формату VHS — 30!
 |ссылка        = http://rus.625-net.ru/625/2006/08/history.htm
 |язык            = 
 |издание      = «625»
 |тип              = журнал
 |год              = 2006
 |том              = 
 |номер          = 8
 |страницы    = 
 |doi                 = 
 |issn                = 
 |архив          = https://web.archive.org/web/20120313095448/http://rus.625-net.ru/625/2006/08/history.htm
 |архив дата = 2012-03-13
 |deadlink            = yes
 |archiveurl          = https://web.archive.org/web/20120313095448/http://rus.625-net.ru/625/2006/08/history.htm
 |archivedate         = 2012-03-13
}}
* [https://www.theregister.co.uk/Print/2013/09/09/history_of_magnetic_tape_part_one/ Reelin' in the years: Tracking the history of magnetic tape. Part One: From wheels of steel to ribbons of rust. By Bob Dormon ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014132421/https://www.theregister.co.uk/Print/2013/09/09/history_of_magnetic_tape_part_one/ |date=2019-10-14 }}

{{Навигация}}

[[Категория:Магнитлы таҫма| ]]
[[Категория:Магнетизм]]
[[Категория:Магнитофондар]]
[[Категория:Мәғлүмәт йөрөтөүселәр]]
[[Категория:Аудио йөрөтөүселәр]]
[[Категория:Видео йөрөтөүселәр]]</text>
      <sha1>k8fwz2ykka6utgk4aayflbvvbfyyal1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куйбышев Валериан Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154466</id>
    <revision>
      <id>1298283</id>
      <parentid>1054429</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T19:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32870" sha1="f09ta1dqjd9p8btosepf3owe60c2865" xml:space="preserve">
{{Ук}}
'''Куйбышев Валериан Владимирович''' ([[6 июнь]][[1988 йыл]] — [[25 ғинуар]] [[1935 йыл]]) — революционеры, СССР-ҙың партия һәм [[Сәйәсмән|сәйәси эшмәкәре]]. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.

СССР-ҙың 1-6 саҡырылыш Үҙәк Башҡарма комитетының ағзаһы, ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат ([[1921 йыл|1921]]—[[1922 йыл|1922]]), ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы (1922—1923, [[1927 йыл|1927]]—[[1935 йыл|1935]]), ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы (1927—1935),ВКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы ағзаһы (1922—1923, 1934—1935), ВКП(б) Үҙәк Комитеты секретары (1922—1923), ВКП(б) Үҙәк Контроль Комиссияһы ағзаһы (1923—1927).

== Биографияһы ==
[[Файл:Могила_В._Я._Куйбышева_03.JPG|слева|мини|150x150пкс|Төмәндә атаһы В. Я. Куйбышев ҡәберлеге. ''2013 йыл''.]]
 Валериан Владимирович Куйбышев 1888 йылдың 25 майында (6 июнь) Рәсәй империяһының Аҡмулла өлкәһе Омск ҡалаһында күп балалы ғаиләлә тыуған.
Атаһы — Куйбышев Владимир Яковлевич (1909 йылдың 24 ноябрендә вафат була), дворян, хәрбиҙәр нәҫеленән, подполковник, [[Рус-япон һуғышы|1904-1905 йылғы рус-япон һуғышында]] ҡатнашыусы. [[Төмән]]дә хәрби присутствиены етәкләгән, элекке Текутьев зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Петрушин, Александр Антонович|Петрушин А. А.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=«Тюмень без секретов, или Как пройти на улицу Павлика Морозова»|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=1-е изд|место=Тюмень|издательство=Мандр и Ка|год=2011|том=|страницы=277|страниц=320|серия=|isbn=5-93020-449-7|тираж=1.000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Самые секретные родственники&quot;&gt;''Николай Зенькович''. [https://books.google.ru/books?id=sXJEF6HHyH0C&amp;lpg=PA208&amp;dq=Самые%20секретные%20родственники%20Куйбышев&amp;hl=ru&amp;pg=PA205#v=onepage&amp;q&amp;f=false Энциклопедия биографий «Элита»: «Самые секретные родственники». Куйбышев В. В. (стр. 205—212)] // books.google.ru&lt;/ref&gt;.

Әсәһе — Куйбышева Юлия Николаевна (ҡыҙ фамилияһы — Гладышева), уҡытыусы, Семипалатинск ҡалаһында чиновник ғаиләһендә тыуған, Владимир Яковлевич шунда хеҙмәт иткән, 1883 йылда өйләнешәләр&lt;ref name=&quot;Самые секретные родственники&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Валериан тыуған саҡта уның атаһы Омск гарнизонында хеҙмәт итә. [[1889 йыл]]да Владимир Яковлевич [[Күксәтау]]ға өйәҙ хәрби начальнигы итеп тәғәйенләнә. Артабан подполковник Куйбышев Владимир Яковлевич Төмән хәрби командаһы начальнигы Тубыл губернаһы [[Төмән]] ҡалаһында хеҙмәт итә, шунда 1909 йылдың 24 ноябрендә вафат була&lt;ref&gt;Некролог // Сибирская торговая газета. № 250. 25 ноября 1909 года. Тюмень&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Некролог // Сибирская торговая газета. № 253. 28 ноября 1909 года. Тюмень&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Некролог // Сибирская торговая газета. № 255. 1 декабря 1909 года. Тюмень&lt;/ref&gt;.

=== Үҫмер сағы. Кадет корпусы ===
[[1898 йыл]]дың авгусында үҙенең тыуған ҡалаһы Омскиҙа Себер кадет корпусында хәрби кешенең улы булараҡ тулы дәүләт тәьминәтендә уҡый башлай. 1903 йылда, кадет корпусының алтынсы клас тәрбиәлеүсеһе булараҡ, йәшерен социал-демократик түңәрәк ағзаһы булып китә&lt;ref name=&quot;gubernya63.ru&quot;/&gt;. Бындай тәүге түңәрәктәр Омскиҙа 1896—1897 йылдарҙа барлыҡҡа килә. Уларҙы сәйәси һөргөнселәр ойоштора. Әсәһе яғынан олатаһы — Александр Гладышев — революция идеялары менән уны ағыулай. Күксетауҙа һөргөндә Петербургтан Благоев төркөмө ағзаһы В. Г. Харитонов була.

1900 йылдың июлендә Валериан Куйбышев тәүге тапҡыр Омск ҡалаһынан Күксетауға революцион прокламациялар алып еткерә. Аҙаҡ ҡалала йәшерен типография булдырыла, 1904 йылдың июлендә — йәштәр араһында [[марксизм]]ды пропагандалау буйынса беренсе түңәрәк ойошторола.

Ун алты йәшендә (1904 йылда) Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһына (РСДРП) инә.

=== Агитатор һәм подпольщик. Ҡулға алыуҙар ===
[[Файл:Kuibyshev_Valerian_Vladimirovich.jpg|слева|мини| Куйбышев Валериан 1917 йылда]]
1905 йылда Валериан Куйбышев Себер кадет корпусын тамамлай һәм [[Санкт-Петербург]] ҡалаһына юллана, унда Хәрби-медицина академияһына уҡырға инә. 1905 йылдың көҙөнән Санкт-Петербургта йәшәй һәм дәрестәрҙән буш ваҡытта РСДРП ҡала ойошмаһында төрлө йомоштар үтәй: легаль булмаған әҙәбиәт ташый, [[Финляндия]]нан ҡорал һәм шартлатҡыс матдәләр алып килә. 1905 йылдың 9 ғинуарында тыныс демонстрацияны атыуға ҡаршы студенттар протесында ҡатнашҡан өсөн [[Рәсәй империяһы]] полиция күҙәтеүе аҫтына эләгә, бер нисә тапҡыр һорауҙар алыуға дусар булған, һәм, һөҙөмтәлә, 1906 йылда академиянан ҡыуыла&lt;ref name=&quot;gubernya63.ru&quot;/&gt;.

[[1906 йыл]]дың март айында ата-әсәһенә янына [[Новокузнецк|Кузнецк]] ҡалаһына китә (уның атаһы хеҙмәте буйынса ошо ҡалаға күсерелгән була). Кузнецкиҙа йәшәгән осорҙа легаль булмаған социал-демократик түңәрәк ойоштора. Уның ҡатнашлығында сауҙагәр Фонарев йортонда йәшерен типография урынлаштырыла һәм бер нисә листовка сығарылаы&lt;ref name=&quot;gubernya63.ru&quot;&gt;Автор: Текст и иллюстрации предоставлены Управлением государственной архивной службы Самарской области. [http://gubernya63.ru/Lichnost-v-istorii/ruc/kuibyshev.html Личность в истории. Руководители советского периода. Валериан Владимирович Куйбышев. 8 октября 1917 г. — 3 апреля 1918 г.] Портал «Самарская губерния: история и культура» // gubernya63.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://gogolevka.ru/chitatelyam/o-novokuznetske/xronika/1900-1920 Хроника Новокузнецка. 1900 — 1920-её гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708160218/http://www.gogolevka.ru/chitatelyam/o-novokuznetske/xronika/1900-1920 |date=2014-07-08 }} Центральная городская библиотека имени Н. В. Гоголя города Новокузнецка // gogolevka.ru&lt;/ref&gt;.

1906 йылдың көҙөндә полициянан [[Омск]] ҡалаһында йәшенә, әммә ноябрь айында әүҙем революцион эшмәкәрлеге һәм легаль булмаған әҙәбиәтте һаҡлау өсөн ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. 1906 ноябренән 1907 йылдың февраленә тиклем тикшереү бара. 1907 йылдың март айында хәрби-огруг суды Куйбышевты аҡлай, ләкин Омск генерал-губернаторы уны полиция күҙәтеүе аҫтына Томск губернаһының Каинск ҡалаһына (атаһы хеҙмәт иткән ҡала) ебәрә&lt;ref name=&quot;gubernya63.ru&quot;/&gt;. Валериан Каинскиға тиклем барып етмәй, 1907 йылдың апрелендә [[Томск]] ҡалаһында тороп ҡала, унда ул агитация төркөмө ағзаһы булып китә. Төркөм гарнизон һалдаттары һәм эшселәр араһында агитацион эш алып бара. Тайга станцияһында эшселәр забастовкаһын ойоштора. 1907 йылдың йәйендә һәм Каинск һәм Барабинск ҡалаларында революцион түңәрәктәр ойоштора, пропаганда алып бара, легаль булмаған әҙәбиәт менән тәьмин итеүҙе һәм прокламацияларҙы нәшер итеүҙе хәстәрләй. Артабан, яңы ҡулға алыуҙан ҡасып, Петропавловскиға күсенә, унда партия легаль гәзитенең 4 һанын баҫтырып сығара.

1908 йылдың февралендә ҡулға алына һәм төрмәгә урынлаштырыла. шул уҡ йылдың июлендә төрмәнән [[Санкт-Петербург]]ка ҡаса, унда 11 июлдә үк ҡулға алына. Бер ай «Кресттар» төрмәһендә үткәргәс, Каинскиға һөрөлә, унда ул административ-һөргөнсө сифатында йәшәй.

1909 йылдың 30 апрелендә Куйбышев, уға Киевтан легаль булмаған әҙәбиәт менән посылка килгәндән һуң, ҡулға алына. Каинск төрмәһенә ябыла, май уртаһында Томск ттөрмәһенә күсерелә. Уликалар етешмәү сәбәпле тиҙҙән азат ителә.

1909 йылдың көҙөндә Куйбышев Томск университетының юридик факультетына уҡырға инә. 1910 йылдың башына тиклемуҡый, әммә революцион эшмәкәрлеге арҡаһында ҡыула. 1910 йылдың февралендә дүртенсе тапҡыр ҡулға алына, биш ай Томск төрмәһендә тикшереүҙәр үткәрелә, артабан ике йылға [[Нарым]]ға һөрөлә. Унда Яков Свердлов менән берлектә большевистик ойошмаһын булдыралар.

1912 йылдың май айында Омск ҡалаһына ҡаса, тағы ла ҡулға алына һәм бер йыл төрмәлә ултырғандан һуң [[Тамбов]]ҡа йәшерен полиция күҙәтеүе аҫтына оҙатыла. Ҡабаттан ҡаса, 1913 йылдың июленән 1914 йылдың июленә тиклем Санкт-Петербургта, [[Вологда]]ла, [[Харьков]]та революцион эш алып бара.

1914 йылдың июлендә Иркутск губернаһы Верхоленск өйәҙе тутура ауылына һөрөлә. 1916 йылдың яҙында ҡаса, шул уҡ йылда ҡулға алына һәм биш йылға Турухан крайына һөрөлә. Һөргөн урынына барып етмәй, [[Һамар]]ҙа туҡтала. Икмәкханала табелсы булып эшләй, «Самопомощь» кооперативында — конторщик, Торбалар заводында — фрезеровщик. 1916 йылдың 18 сентябрендә Волга буйы большевиктарының большевиктар конференцияһын әҙерләү өсөн ҡулға алына һәм 1917 йылдың 7 февралендә Турухан крайына һөрөлә.
1917 йылдың февраль революцияһынан һуң Казачинское ауылында азат ителә&lt;ref&gt;Е. Ярославский.
8 марта 1917 г. В. В. Куйбышев был освобождён из ссылки и 16 марта вернулся в Самару.
«Образец пролетарского революционера» // Газета «[[Правда Бурятии|Бурят-монгольская правда]]», № 021 (5800), 27 января 1936 года, стр. 2.&lt;/ref&gt;.

=== 1917 йылғы революция ===
1917 йылда Валериан Куйбышев [[Һамар]]ға килә, бында ул РСДРП-ның Һамар ойошмаһын етәкләй һәм Совет рәйесе итеп һайлана. 1917 йылдың октябрендә Һамарҙа Һамар революцион комитеты һәм большевиктар партияһының губерна комитеты урәйесе була. Чехословакия легионы ғәскәрҙәре 1918 йылдың 8 июнендә Һамарға һөжүм иткән саҡта Валериан Куйбышев ҡала етәкселеге менән бергә ашығыс рәүештә [[Сембер]]гә эвакуциялана&lt;ref&gt;https://weekend.rambler.ru/people/42408542-kakoy-epizod-biografii-valeriana-kuybysheva-skryli-sovetskie-istoriki/&lt;/ref&gt;. Комуч хөкүмәте ҡолатылғандан һуң шул уҡ йылдың октябрендә Һамарға әйләнеп ҡайта. Ҡайтҡандан һуң башҡа большевиктар менән сауҙагәр Покидышев йортонда йәшәй (Һарытау урамы)&lt;ref&gt;[http://drugoigorod.ru/samara_bolsheviks/ Самарские большевики: неизвестные адреса и штрихи к портретам]&lt;/ref&gt;. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|1918-1920 йылдарҙағы Граждандар һуғышы]] осоронда комиссар һәм 1-се һәм 4-се армияларының ([[РККА]]) революцион хәрби Советы ағзаһы була, Һамар партия ойошмаһы менән етәкселек итә&lt;ref&gt;[http://info.samara.ru/press/41/13.01.2007/114692/ Председатель Самарского губисполкома Валериан Владимирович Куйбышев.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20071109101631/http://info.samara.ru/press/41/13.01.2007/114692/ |date=2007-11-09 }} // info.samara.ru&lt;/ref&gt;.

=== Граждандар һуғышы ===
1919 йылдан Валериан Куйбышев [[РККА-ның Көнсығыш фронты]] Көньяҡ төркөмөнөң [[Революцион хәрби совет|Революцион хәрби советы (РВС)]] ағзаһы була, төркөм адмирал [[Колчак Александр Васильевич|Колчак]] хөкүмәте ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. Куйбышев — [[Әстерхан]]дың оборонаһы, һуңынан [[Урта Азия]]ла ғәскәрҙәр менән етәкселек итә, Төркөстан фронты XI армияһының РВС ағзаһы, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма комитеты комиссияһы һәм Төркөстан буйынса РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы эштәре буйынса рәйесе урынбаҫары (1919—1920).

=== Карьераһы ===
[[Файл:Politburo1934.jpg|мини|250x250пкс|ВКП(б) Үҙәк комитеты политбюроһы (1934) — Кировты үлтергәнгә тиклем. Куйбышев — Киров эргәһендә, үрге рәттә һулдан беренсе.]]
Граждандар һуғышынан һуң профсоюз һәм хужалыҡ эшендә етәксе булып эшләй. 1920 йылдың декабрендә ВЦСПС президиумы ағзаһы итеп һайлана, иҡтисад бүлеге менән етәкселек итә. 1921 йылдың апреленән — ВСНХ президиумы ағзаһы һәм ноябрҙә — Главэлектр начальнигы; ГОЭЛРО планын тормошҡа ашырыу менән етәкселек итә. 1923—1926 йылдарҙа — Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы комиссары, Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм Хеҙмәт һәм оборона Советы рәйесе урынбаҫары. 1926 йылдан ВСНХ рәйесе. 1930 йылдың ноябренән СССР Госпланы рәйесе, ошо уҡ ваҡытта — Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм Хеҙмәт һәм оборона Советы рәйесе урынбаҫары; 1-се һәм 2-се биш йыллыҡтар халыҡ-хужалыҡ пландарын төҙөүҙә туранан-тура ҡатнаша. 1934 йылдың февраленән Совет контроле комиссияһы рәйесе, 1934 йылдың майынан — Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм Хеҙмәт һәм Оборона Советы рәйесе урынбаҫары. Ҙур совет энциклопедияһының 1-се баҫмаһын баҫып сығарыу инициаторы, Баш редакция ағзаһы. 7, 8,12 −17-се партия съездары делегаты. РКП (б)-ның 10-сы съезында партияның Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат итеп һайлана. 11 съезда РКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы. 1922 йылдың апрелендә РКП (б-ның Үҙәк Контроль комиссияһында секретары итеп һайлана. 12-се съезда Үҙәк Контроль комиссияһы ағзаһы итеп һайлана, Үҙәк Контроль комиссияһының Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы рәйесе була (1923—1926). 15-17- се партия Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана; 1927 йылдан ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы.

Иҡтисад мәсьәләләре буйынса И. В. [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталиндың]] иң яҡын көрәштәше һәм кәңәшсеһе.

1934 йылдың февраль-апрелендә челюскинсыларға ярҙам итеү буйынса хөкүмәт комиссияһы рәйесе.

1934 йылдың ноябрендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһынан «бай-кулак ҡаршылашыуы менән көрәш» алып барыу өсөн сәйәси комиссияһын төҙөүгә рөхсәт алыуға өлгәшә һәм үҙе уның составына инә. Сәйәси комиссия атып үлтереү хөкөмдәрен раҫлау хоҡуғына эйә була.&lt;ref&gt;''Хлевнюк О. В.'' Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. — М.: РОССПЭН, 2012. — С. 23.&lt;/ref&gt;

=== Үлеме ===
В. В. Куйбышев 1935 йылдың 25 ғинуарында 46 йәшендә ҡапыл ғына үҙенең кабинетында вафат була. Рәсми үлем версияһы — йөрәктең уң коронар артерияһының тромбы&lt;ref group=&quot;Прим.&quot;&gt;По мнению Владимира Куйбышева (сына В. В. Куйбышева) в конце декабря 1934 года на заседании Политбюро Куйбышев потребовал дополнительного расследования убийства С. М. Кирова. В этой связи он высказывает предположение об отравлении Куйбышева по приказу Сталина (Фельштинский, стр. 370)&lt;/ref&gt;. Куйбышевтың урнаһы Кремль диуары некрополендә ерләнә.

== Шәхси тормошо ==
Музыкаль һәләтле кеше була, Пушкин, Лермонтов һәм Некрасовтың әҫәрҙәрен яттан уҡырға ярата. Үҙе бала саҡтан шиғырҙар яҙа. [[Молотов Вячеслав Михайлович|В. М. Молотов]] һүҙҙәренсә, Куйбышев бер аҙ алкоголь менән мауыҡҡан:
{{Цитата башы}}Куйбышев та минең урынбаҫар, ул киреһенсә, эсергә күп һорамай ине. Уның шундай кәмселеге бар ине: берәй һәйбәт компанияға эләктеме, шундуҡ шәп егеткә әйләнә. Шиғырҙары килеп сыға, йырҙары — бер аҙ компания йоғонтоһона бирелә ине.{{Цитата аҙағы}}

Ошолар тураһында уҡ 1933 йылдың 1 сентябрендәге Сталиндың Молотовҡа яҙған хатында:
{{Цитата башы}}Политбюроны һәм СНК-ны Куйбышевҡа (уның эсеп китеүе бар) һәм Кагановичҡа оҙаҡҡа ҡалдырып китергә ярамағанлығын аңлыуы шундай ауырмы ни?{{Цитата аҙағы}}

Дүрт тапҡыр өйләнгән булған. Беренсе ҡатыны — Пана Афанасьевна Стяжкина ([[1890 йыл|1890]]—[[1962 йыл|1962]]), [[1908 йыл]]дан — РСДРП ағзаһы. 1917 йылдың 3 мартында Владимир төрмәһендә Владимир улын таба&lt;ref group=&quot;Прим.&quot;&gt;В это время В. В. Куйбышев находился во внебрачной связи Е. С. Коган, секретарём самарского губкома РСДРП, председателем которого состоял Куйбышев (''Зенькович'', стр. 208).&lt;/ref&gt;.

Улы Владимир диңгеҙ техникумын тамамлай. Куйбышев улы менән тығыҙ бәйләнештә була, ярҙам итә, улар бергә Ҡырымда ял итәләр. Атаһы улын хеҙмәткә өйрәтергә тырыша&lt;ref name=&quot;письма&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Л.О. Данилина|заглавие=Взаимоотношения В.В.Куйбышева с детьми (по материалам личной переписки)|ссылка=http://www.ssc.smr.ru/media/journals/izvestia/2009/2009_6_150_152.pdf|издание=[[Известия Самарского научного центра РАН|Известия Самарского научного центра Российской академии наук]]|тип=журнал|место=Самара|год=2009|том=11|номер=6|страницы=150—152}}&lt;/ref&gt;. Артабан скульптор һәм архитектор булып эшләй, [[Күксәтау]]ҙағы атаһы һәйкәленең авторҙашы.&lt;ref&gt;[http://kokchetav.moy.su/publ/kujbyshevy/vladimir_valerianovich_kujbyshev/15-1-0-196 Владимир Валерианович Куйбышев — Куйбышевы — История города — Кокчетав]&lt;/ref&gt;.

Икенсе ҡатыны — Евгения Соломоновна Коган ([[1886 йыл|1886]]—[[1937 йыл|1938]]), [[1907 йыл]]дан — РСДРП ағзаһы{{Sfn|Секретные родственники|2005}}. [[Ленин ордены]] кавалеры (1931). Законлы никахта тормайҙар&lt;ref group=&quot;Прим.&quot;&gt;В это время первая гражданская жена Куйбышева — [[Стяжкина, Паня Афанасьевна|П. А. Стяжкина]] находилась в самарской тюрьме, где и родила сына Куйбышева — Владимира (''Зенькович'', стр. 208).&lt;/ref&gt;. 1919 йылда Е. С. Коган Галина исемле ҡыҙ таба. Галина йыш ҡына атаһында ҡунаҡта була, хатлашалар&lt;ref name=&quot;письма&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Л.О. Данилина|заглавие=Взаимоотношения В.В.Куйбышева с детьми (по материалам личной переписки)|ссылка=http://www.ssc.smr.ru/media/journals/izvestia/2009/2009_6_150_152.pdf|издание=[[Известия Самарского научного центра РАН|Известия Самарского научного центра Российской академии наук]]|тип=журнал|место=Самара|год=2009|том=11|номер=6|страницы=150—152}}&lt;/ref&gt;.

Өсөнсө ҡатыны — Галина Александровна Трояновская&lt;ref name=&quot;Самые секретные родственники&quot;/&gt;.

Лежава Ольга Андреевна (1901—1984) — һуңғы һәм рәсми никахлашҡан ҡатыны. 1928 йылдан алып 1935 йылға, Куйбышевтың вафатына тиклем, бергә йәшәйҙәр. 1966 йылда Куйбышевтың биографияһы буйынса китап авторҙашы&lt;ref&gt;[http://museumdom.narod.ru/bio01/leja.html Музей «Дом на Набережной». Ольга Андреевна Лежава-Куйбышева (1901—1984).] // museumdom.narod.ru&lt;/ref&gt;.

[[Оло террор]] ваҡытында Куйбышевтың икенсе ҡатыны Евгения Коган һәм ҡустыһы Куйбышев Николай репрессияланалар:

* Е. С. Коган — ҡулға алғанға тиклем — Моссовет рәйесе урынбаҫары.
* Н. В. Куйбышев, комкор, [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] геройы, өс тапҡыр [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә. Ҡулға алынған саҡта Кавказ аръяғы хәрби округы командующийы була.

== Хәтер ==
[[Файл:Памятник_Куйбышеву_в_Москве.jpg|мини|Мәскәүҙә Преображенск майҙанындғы һәйкәл]]

=== Филателияла ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:USSR stamp 1953 CPA 1718.jpg|&lt;small&gt;[[СССР]] почта маркаһы, [[1953 йыл]]&lt;/small&gt;
Файл:The Soviet Union 1988 CPA 5951 stamp (Birth centenary of Valerian Kuybyshev, Russian revolutionary, Red Army officer, and prominent Soviet politician).jpg|&lt;small&gt;СССР почта маркаһы, [[1988 йыл]]&lt;/small&gt;
Файл:1981. Пассажирский теплоход Валериан Куйбышев на почтовой марке.jpg|&lt;small&gt;СССР почта маркаһы, [[1981 йыл]]:  «Валериан Куйбышев» &lt;br&gt; теплоходы&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Сығанаҡтар ==
{{Иҫкәрмәләр|33em}}
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|group=&quot;Прим.&quot;}}
== Әҙәбиәт ==
* Куйбышев, Валериан Владимирович / Аксютин Ю. В. // Крещение Господне — Ласточковые. — М. : Большая российская энциклопедия, 2010. — С. 273. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 16). — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-85270-347-7&lt;/nowiki&gt;.
* ''Алексушин Г. В.'' [https://web.archive.org/web/20090604062123/http://old.samara.ru/paper/41/6538/114692/?printable Статья про Валериана Владимировича Куйбышева]
* {{Китап|автор=[[Зенькович, Николай Александрович|Зенькович Н. А.]]|заглавие=Самые секретные родственники. Энциклопедия биографий|ссылка=|место=М.|издательство=[[Олма-Пресс]]|год=2005|страниц=512|isbn=5-94850-408-5|тираж=2000|ref=Секретные родственники}}
* Куйбышев, Валериан Владимирович // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. д-ра ист. наук Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 179. — 440 с. — 3 000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-89503-211-7&lt;/nowiki&gt;.
* Ноздрин Г. А. Валериан Владимирович Куйбышев в Каинске // Личность в истории Сибири XVIII—XX веков. Сб. биограф. очерков / отв. ред. А. А. Кириллов. Новосибирск, 2007. С. 136—149.
* {{Китап|автор=[[Фельштинский, Юрий Георгиевич|Ю.Г.Фельштинский]]|заглавие=Вожди в законе|ссылка=http://www.lib.ru/POLITOLOG/felshtinskij.txt|место=М.|издательство=[[Терра (издательство)|Терра]]|год=2008|страниц=384|isbn=5-275-01878-9|тираж=|ref=Вожди в законе}}

== Һылтанмалар ==
* [http://gubernya63.ru/Lichnost-v-istorii/ruc/kuibyshev.html Валериан Владимирович Куйбышев.] Портал «Самарская губерния: история и культура» // gubernya63.ru
[[Категория:Кремль стенаһы некрополендә ерләнгәндәр]]
[[Категория:Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары]]
[[Категория:СССР-ҙың дәүләт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Марксистар]]
[[Категория:Большевиктар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1935 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:25 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1888 йылда тыуғандар]]
[[Категория:6 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>f09ta1dqjd9p8btosepf3owe60c2865</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кошелев Владимир Николаевич (хирург)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155780</id>
    <revision>
      <id>1298267</id>
      <parentid>1291866</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T17:29:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29917" sha1="d1b357myvb6u9whfeh8p27htlnsnj9s" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кошелев Владимир Николаевич''' ([[17 август]] [[1926 йыл]] — [[1999 йыл]]) — ғалим-хирург, профессор (1968), медицина фәндәре докторы;    Рәсәй Федерацияһының  атҡаҙанған фән эшмәкәре. 

== Биографияһы ==
Владимир Николаевич Кошелев [[Бөйөк Ватан һуғышы]]  ваҡытында 1941 йылдан 1945 йылға тиклем Һарытау авиация техникумында  уҡый.  [[1951 йыл|1951 йылда]] Һарытау медицина институтын  тамамлай.

1951—1970  йылдарҙа шул уҡ институттың С.Р. Миротворцев исемендәге факультет хирургияһы кафедраһында уҡыта{{Sfn|Кафедра госпитальной хирургии педиатрического факультета}}. 1970 йылдан педиатрия факультетының госпиталь хирургияһы кафедраһы, шулай уҡ Һарытауҙа тәүге күкрәк хирургияһы бүлеге  мөдире.

20 йылдан ашыу С.И. Спасокукоцкий исемендәге өлкә хирургтар йәмғиәтен һәм Һарытау медицина-техника йәмғиәтен етәкләй. Лазер фәндәренең Рәсәй академияһы, тәбиғәтте өйрәнеү Рәсәй академияһы, Мәғлүмәтләштереүҙең халыҡ-ара академияһы  академигы.

1999 йылда Һарытауҙа вафат була. Ҡаланың Старообрядческий  (Кулугур) зыяратында ерләнә.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Тикшеренеүенең төп  йүнәлештәре:

* клиник хирургияһы мәсьәләләре;
* медицинала лазерҙы  ҡулланыу.

1960 йылда яҡланған кандидатлыҡ («Вопросы клиники, морфологии и хирургического лечения полипов желудка»), 1968 — докторлыҡ диссертацияһын («Нарушение внешнего дыхания при внутригрудных операциях и пути их компенсации») яҡлай; 1968 йылдан — профессор.

В.Н. Кошелев етәкселегендә кафедра хеҙмәткәрҙәре лазер нурланышының туҡымаларҙы тергеҙеүгә тәьҫирен (оҙаҡ уңалмаған трофик сей яраның уңалыуы, һынған һөйәктең яй тоташыуы); шештәрҙең, гемангиомаларҙың, тиренең яман шешенең  лазер деструкция  мөмкинлектәрен;  «лазер скальпель» өҫтөнлөктәре һәм мөмкинлектәрен өйрәнә.  1976 йылда клиника базаһында  лазерҙарҙы медицинала ҡулланыу өсөн [[лаборатория]] ойошторола, 1978 йылда уңалмай торған яра һәм сей яраларҙың лазер терапияһы өсөн  «Клиника» аппараты төҙөлә

Һарытауҙа «Методы и средства квантовой электроники в медицине»  темаһы буйынса 1-се Бөтә Союз конференцияһын үткәреүҙә ойоштороусыларҙың  береһе була. «Лазер в лечении ран» (1980), «Лазеротерапия хронического тонзиллита» (1982) һәм  «Лазеркоагуляция опухолей кожи» монографиялары  СССР  ФА  почет грамоталары  (1985) РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының дипломдары менән билдәләнә (1986){{Sfn|А. Козлов|2007}}.   СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 1987 йылдың   8  июлендәге  № 1166   бойороғона ярашлы клиника базаһында 26 хеҙмәткәрҙәр штаты менән өлкә лазер үҙәге  ойошторола{{Sfn|А. Козлов|2007}}.

270-тән ашыу ғилми хеҙмәт авторы (57-һе  үҙәк журналдарҙа баҫылған), шул иҫәптән 16 монография, 15 уҡытыу-методик әсбаптар,  8 уйлап табыу (СССР)  бар; хеҙмәттәренең бер  өлөшө сит ил фәнни сайттарҙа урынлаштырылған{{Sfn|А. Козлов|2007}}&lt;ref&gt;''Киричук В. Ф.'' Предисловие // ''Кошелев В. Н.'' Путь в науку. — Саратов. Изд-во СМУ, 1994. — 80 с. — ISBN 5-7213-0019-1&lt;/ref&gt;. 19 фән докторы һәм кандидаты әҙерләгән.

{{начало скрытого блока|Заголовок=В. Н. Кошелевтың төп ғилми хеҙмәттәре}}
&lt;small&gt;Источники — [http://kgmu.kcn.ru:8888/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=JOURNAL&amp;P21DBN=JOURNAL&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%9A%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%20%D0%92.%20%D0%9D Научная библиотека Казанского медицинского университета]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}, [http://old.rsl.ru/table.jsp?f=1016&amp;t=3&amp;v0=%D0%9A%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2+%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80+%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2&amp;x=22&amp;y=0&amp;f=1003&amp;t=1&amp;v1=&amp;f=4&amp;t=2&amp;v2=&amp;f=21&amp;t=3&amp;v3=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v4=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v5=&amp;useExternal=true&amp;bf=4&amp;b=&amp;d=0&amp;ys=&amp;ye=&amp;lng=&amp;ft=&amp;mt=&amp;dt=&amp;vol=&amp;pt=&amp;iss=&amp;ps=&amp;pe=&amp;tr=&amp;tro=&amp;cc=a1&amp;i=1&amp;v=tagged&amp;s=0&amp;ss=0&amp;st=0&amp;i18n=ru&amp;rlf=&amp;psz=20&amp;bs=20&amp;ce=4&amp;debug=false Электронный каталог РГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102155/http://old.rsl.ru/table.jsp?f=1016&amp;t=3&amp;v0=%D0%9A%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2+%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80+%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2&amp;x=22&amp;y=0&amp;f=1003&amp;t=1&amp;v1=&amp;f=4&amp;t=2&amp;v2=&amp;f=21&amp;t=3&amp;v3=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v4=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v5=&amp;useExternal=true&amp;bf=4&amp;b=&amp;d=0&amp;ys=&amp;ye=&amp;lng=&amp;ft=&amp;mt=&amp;dt=&amp;vol=&amp;pt=&amp;iss=&amp;ps=&amp;pe=&amp;tr=&amp;tro=&amp;cc=a1&amp;i=1&amp;v=tagged&amp;s=0&amp;ss=0&amp;st=0&amp;i18n=ru&amp;rlf=&amp;psz=20&amp;bs=20&amp;ce=4&amp;debug=false |date=2016-03-04 }}, [http://www.nlr.ru/poisk/ Электронные каталоги РНБ]&lt;/small&gt;
# ''Поповьян И. М., Кошелев В. Н.'' К вопросу диагностики и хирургического лечения хондром (гамартом) легкого // Клиническая медицина. — 1959. — № 11.
# ''Кошелев В. Н.'' Вопросы клиники, морфологии и хирургического лечения полипов желудка: Дис. … канд. мед. наук. — Саратов, 1960. — 270 с.
# ''Поповьян И. М., Кошелев В. Н.'' Целометрические кисты перикарда // Грудная хирургия. — 1964. — № 4.
# ''Поповьян И. М., Кошелев В. Н.'' Полипы желудка. — Саратов: Изд-во СГУ, 1965. — 117 с.
# ''Поповьян И. М., Кошелев В. Н.'' О целометрических кистах перикарда // Казанский мед. журнал. — 1965. — № 6.
# ''Кошелев В. Н.'' Троекратное выведение из терминального состояния при диплококковом полисерозите // Клиническая медицина. — 1965. — № 10.
# ''Кошелев В. Н., Фортушнова Н. Д.'' Периодические кровотечения при прорывах аневризмы аорты в легкие и пищевод // Советская медицина. — 1966. — № 6.
# ''Кошелев В. Н., Фортушнова Н. Д.'' Об осложнениях лимфогрануломатоза тонкого кишечника // Советская медицина. — 1966. — № 4.
# ''Кошелев В. Н., Аверьянов Ю. П.'' Влияние обезболивания и операционной травмы на активность псевдохолиноэстеразы крови у больных нагноительными процессами в легких, раком желудка и пищевода //Вестник хирургии. — 1967. — № 12.
# ''Кошелев В. Н.'' Добавочная поджелудочная железа в стенке желудка // Вопросы онкологии. — 1966. — № 2.
# ''Кошелев В. Н.'' Доброкачественные опухоли 12-перстной кишки // Вопросы онкологии. — 1966. — № 3.
# ''Кошелев В. Н., Герасимов Н. В.'' Последовательная перфорация двух сифилитических язв желудка // Казанский мед. журнал. — 1967. — № 3.
# ''Кошелев В. Н.'' Тяжелая аллергическая реакция на венозную трансфузию полиглюкина // Казанский мед. журнал. — 1967. — № 1.
# ''Кошелев В. Н., Аверьянов Ю. П.'' Роль холинэстеразы крови в происхождении продлённого апноэ в наркозе // Хирургия. — 1968. — № 4.
# ''Кошелев В. Н.'' Нарушение внешнего дыхания при внутригрудных операциях и пути их компенсации: Дис. … д-ра мед. наук. — Саратов, 1968. — 762 с.
# ''Кошелев В. Н. и соавт.'' Принципы предоперационной терапии при тяжелом тиреотоксикозе // Хирургия. — 1971.- № 11.
# ''Кошелев В. Н.'' Показания к продолженному выведению из наркоза после операций на легких и средостении // Хирургия.- 1972. — № 3.
# ''Кошелев В. Н.'' Роль холинэстеразы крови в нарушениях легочной вентиляции после резекции легких // Экспериментальная хирургия и анестезиология. — 1973. — № 3.
# ''Кошелев В. Н., Серебрянник М. Н.'' Разрушение метастазов меланомы лазером // Вопросы онкологии. — 1975. — № 9.
# ''Кошелев В. Н. и соавт.'' Уровень р0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; в тканях как критерий эффективности лазерной терапии трофических язв // Электронная промышленность. — 1976. — № 4.
# ''Кошелев В. Н. и соавт.'' Гигиенические аспекты влияния средств наглядности на работоспособность студентов медицинского института // Гигиена и санитария. — 1978. — № 12.
# ''Кошелев В. Н. и соавт.'' Лечение трофических язв и длительно не заживающих ран низкоинтенсивным лазерным излучением: Учеб.-метод. реком. для студентов, ординаторов и врачей факультета усовершенствования. — Саратов, 1981. — 13 с.
# ''Кошелев В. Н.'' Лазертерапия хронического тонзиллита: Учеб.-метод. реком. для студентов, ординаторов и врачей факультета усовершенствования. — Саратов, 1981. — 18 с.
# ''Кошелев В. Н.'' Лазертерапия хронического тонзиллита. — Саратов: Изд-во СГУ, 1982. — 115 с.
# ''Кошелев В. Н.'' Механизмы воздействия низкоинтенсивного лазерного излучения на процессы репаративной регенерации: Учеб.-метод. реком. — 1982. — 31 с.
# ''Кошелев В. Н., Белоусов А. Д.'' Ультразвуковой инструмент для нейрохирургических и ортопедотравматологических операций: Учеб.-метод. реком. — Саратов, 1982. — 13 с.
# ''Кошелев В. Н.'' Высоко- и низкоинтенсивные СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-лазеры в лечении больных с трофическими язвами и длительно не заживающими ранами: Учеб.-метод. реком. — Саратов, 1983. — 19 с.
# ''Кошелев В. Н., Климашевич В. Ю.'' Дренирование грудного лимфатического протока в лечении тяжелых интоксикаций: Учеб.-метод. реком. — Саратов, 1983. — 11 с.
# ''Кошелев В. Н.'' Метаболические эффекты ИК-излучения в зоне постравматической регенерации // Бюл. эксперим. биологии и медицины. — 1983. — № 9.
# ''Кошелев В. Н., Серебрянник М. Н.'' Лазерокоагуляция опухолей кожи. — Саратов: Изд-во СГУ, 1983. — 100 с.
# ''Кошелев В. Н. и соавт.'' Влияние инфракрасного излучения на содержание катехоламинов в тканях в динамике раневого процесса // Вопросы медицинской химии. — 1984. — № 2.
# ''Кошелев В. Н. и соавт.'' Лечение СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-лазером трофических язв и длительно не заживающих ран //Вестник хирургии. — 1985. — № 2.
# ''Кошелев В. Н., Чалык Ю. В.'' Применение лазерного скальпеля при операциях на паренхиматозных органах //Вестник хирургии.- 1985. — № 3.
# ''Кошелев В. Н. и соавт.'' Влияние низкоинтенсивного СO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-лазера на процессы репаративной регенерации экспериментальных ран // Бюл. эксперим. биологии и медицины. — 1985. — № 3.
# ''Кошелев В. Н., Глухов Е. И.'' СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-лазер в лечении трофических язв и длительно не заживающих ран // Хирургия. — 1985. — № 9.
# ''Кошелев В. Н., Чалык Ю. В.'' Лазер в брюшной хирургии. — Саратов: Изд-во СГУ, 1985. — 160 с.
# ''Кошелев В. Н.'' Лазертерапия гастродуоденальных язв. — Саратов: Изд-во СГУ, 1986. — 74 с.
# ''Кошелев В. Н., Чалык Ю. В.'' Осложнения после операций на желудке, выполненных общехирургическим методом и с помощью лазерного скальпеля // Хирургия. — 1985. — № 9.
# ''Кошелев В. Н., Шапкин Ю. Г.'' Гипербарическая оксигенация в комплексном хирургическом лечении язвенных гастродуоденальных кровотечений: Учеб.-метод. реком. — Саратов, 1986. — 23 с.
# ''Кошелев В. Н., Серебрянник М. Н.'' Коагуляция доброкачественных опухолей кожи с помощью лазера // Вопросы онкологии. — 1986. — № 11.
# ''Кошелев В. Н. и соавт.'' Эндоскопическое лечение язв желудка и двенадцатиперстной кишки низкоинтенсивным лазером // Хирургия. — 1988. — № 12.
# ''Кошелев В. Н., Чалык Ю. В.'' Моторно-эвакуаторная функция желудка после резекции его лозерным скальпелем и обычным методом // Вестник хирургии. — 1989. — № 1.
# ''Кошелев В. Н. и соавт.'' Применение лазерного скальпеля в хирургии паренхиматозных органов живота : Учеб.-метод реком. — Саратов, 1989. — 17 с.
# ''Кошелев В. Н., Чалык Ю. В.'' Применение лазерного скальпеля в хирургии желудка и кишечника: Учеб.-метод. реком. — Саратов, 1989. — 32 с.
# ''Кошелев В. Н., Чалык Ю. В.'' Применение лазерного скальпеля в хирургии селезёнки // Хирургия. — 1990. — № 7.
# ''Кошелев В. Н. и соавт.'' Гипербарическая оксигенация в лечении последствий черепно-мозговой травмы: Метод. реком. — Саратов, 1990. — 12 с.
# ''Кошелев В. Н. и соавт.'' Применение лазерного скальпеля в хирургическом лечении холецистита // Клиническая хирургия. — 1990. — № 9.
# ''Кошелев В. Н. и соавт.'' Экспериментально-клиническое обоснование параметров кислотного лазера при операциях на печени и селезёнке // Вестник хирургии. — 1990. — № 8.
# ''Кошелев В. Н. и соавт.'' Использование лазера для профилактики для профилактики и лечения гнойно-септических осложнений в абдоминальной хирургии // Клиническая хирургия. — 1990. — № 11.
# ''Кошелев В. Н. и соавт.'' Гипербарическая оксигенация в лечении кровоточащих язв желудка и двенадцатиперстной кишки // Хирургия. — 1991. — № 3.
# ''Кошелев В. Н., Чалык Ю. В.'' Осложнения и летальность при травме селезёнки // Клиническая хирургия. — 1991. — № 9.
# ''Кошелев В. Н., Шапкин Ю. Г.'' Учебно-методические рекомендации для написания истории болезни по курсу военно-полевой хирургии. — Саратов, 1991. — 9 с.
# ''Кошелев В. Н.'' Лазер в лечении перитонита. — Саратов: Изд-во СГУ, 1992. — 107 с.
# ''Кошелев В. Н., Чалык Ю. В.'' Хирургическая тактика при повреждениях селезёнки // Вестник хирургии. — 1992. — № 3.
# ''Кошелев В. Н. и соавт.'' Перечень обязательных лекарственных средств для студентов 5 и 6 курсов: Метод. реком. — Саратов, 1992. — 6 с.
# ''Кошелев В. Н., Чалык Ю. В.'' СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; и АИГ-лазеры в хирургии травматических повреждений печени, селезёнки и почки // Вестник хирургии. — 1992. — № 7-8.
# ''Кошелев В. Н.'' Путь в науку. — Саратов. Изд-во СМУ, 1994. — 80 с. — ISBN 5-7213-0019-1
# ''Кошелев В. Н.'' Лазертерапия диабетических ангиопатий. — Саратов: Изд-во СМУ, 1996.
{{конец скрытого блока}}

{{начало скрытого блока|Заголовок=В. Н. Кошелевтың уйлап табыуҙары}}
# Лазерная терапевтическая установка. АС № 1139447, 1984&lt;ref&gt;[http://patentdb.su/2-1139447-lazernaya-terapevticheskaya-ustanovka.html База патентов СССР. Лазерная терапевтическая установка]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
# Способ лечения несложненных язв желудка. АС № 1143429, 1984.
# Зажим для гемипилорэктомии. АС № 1424814, 1988.
# Устройство для лазерного рассечения тканей. АС № 1498474, 1989.
# Зонд для облучения лазером замкнутых полостей. АС № 1727798, 1991.
# Гепатоклемм. АС № 50009104, 1991.
# Устройство для проведения лигатуры. АС № 1771704, 1992&lt;ref&gt;[http://patentdb.su/3-1771704-ustrojjstvo-dlya-provedeniya-ligatury.html База патентов СССР. Устройство для проведения лигатуры]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
{{конец скрытого блока}}

{{начало скрытого блока|Заголовок=В.Н. Кошелев етәкселегендә яҡланған диссертациялар}}
# ''Чувилкин А. В.'' Лечение трофических язв и длительно не заживающих ран низкоинтенсивным гелий-неоновым лазерным излучением: Канд. дисс. — 1982.
# ''Пронченкова Г. Ф.'' Механизмы воздействия низкоинтенсивного инфракрасного лазерного излучения на развитие экспериментального раневого процесса: Канд. дисс. — 1983.
# ''Жукова С. Н.'' Лазертерапия больных декомпенсированной формой хронического тонзиллита: Канд. дисс. — 1984.
# ''Глухов Е. И.'' CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-лазеры в лечении больных с трофическими язвами и длительно не заживающими ранами: Канд. дисс. — 1985.
# ''Серебряник М. Н.'' CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-лазер в лечении больных доброкачественными опухолями кожи: Канд. дисс. — 1985.
# ''Чалык Ю. В.'' CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-лазер в хирургии желудка: Канд. дисс. — 1985.
# ''В. Ю.'' Дренирование грудного лимфатического протока в хирургии механической желтухи и панкреонекроза: Канд. дисс. — 1985.
# ''Комаров А. Н.'' Эндоскопическое лечение гастродуоденальных язв лазером: Канд. дисс. — 1987.
# ''Шапкин Ю. Г.'' Гипербарическая оксигенация в комплексном лечении язвенных гастродуоденальных кровотечений: Канд. дисс. — 1987.
# ''Давыдов Н. Я.'' Применение СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-лазера при травмах печени и селезёнки: Канд. дисс. — 1989.
# ''Белоусов А. Д.'' Гипербарическая оксигенация в реабилитации больных с последствиями черепно-мозговой травмы: Канд. дисс. — 1990.
# ''Лоцманов Ф. З.'' Гелий-неоновый лазер в профилактике и лечении гнойно-септических осложнений в абдоминальной хирургии: Канд. дисс. — 1991.
# ''Гольдштейн Д. В.'' Применение CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-лазеров в хирургическом лечении холецистита: Канд. дисс. — 1992.
# ''Седелкова Е. Е.'' Лечение неосложнённых гастродуоденальных язв методом гипербарической оксигенации: Канд. дисс. — 1993.
# ''Чалык Ю. В.'' Высоко- и низкоинтенсивные лазеры в хирургии травматических повреждений паренхиматозных органов живота: Докт. дисс. — 1993.
# ''Семина Е. А.'' Лазеры в комплексном хирургическом лечении диабетических ангиопатий: Канд. дисс. — 1995.
# ''Плохов В. Н.'' Гелий-неоновый лазер в хирургическом лечении рака желудка: Канд. дисс. — 1996.
# ''Шапкин Ю. Г.'' Специализированная помощь больным с гастродуоденальными кровотечениями в Саратовском областном центре: Докт. дисс. — 1996.
# ''Жукова Н. И.'' Лазеротерапия в комплексном лечении гнойно-септических заболеваний у детей: Канд. дисс. — 1997.
{{конец скрытого блока}}

== Бүләктәре һәм танылыуҙары ==
[[Файл:Вывеска на входе в больницу имени В.Н.Кошелева.JPG|thumb|Вывеска на входе в больницу имени В. Н. Кошелева]]
* «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы 
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]]
* «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» күкрәк билдәһе
* «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» күкрәк билдәһе (1988)
* Рәсәй  Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991)
* Һарытауҙың  почётлы гражданы (1995).

== Хәтер ==
Н. В. Кошелев  исеме менән 6-сы  Һарытау  ҡала клиник дауаханаһы аталған

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* Кафедра госпитальной хирургии педиатрического факультета (неопр.).  Саратовский государственный медицинский университет. Дата обращения 7 февраля 2016.
* {{Мәҡәлә|автор=Козлов А.|заглавие=Профессор В. Н. Кошелев — основоположник развития лазерной хирургии в Саратове|ссылка=http://medconfer.com/node/2007|издание=74-я студенческая межрегиональная научно-практическая конференция «Молодые учёные — здравоохранению»|год=2007|ref=А. Козлов}}
[[Категория:Рәсәй хирургтары]]
[[Категория:СССР хирургтары]]
[[Категория:XX быуат медиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса медиктар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Һаулыҡ һаҡлау отличниктары (СССР)]]
[[Категория:«СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Һарытауҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1999 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Һарытауҙа тыуғандар]]
[[Категория:1926 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 августа тыуғандар]]
[[Категория:Һарытау медицина университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>d1b357myvb6u9whfeh8p27htlnsnj9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәрим Хәкимов музейы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161006</id>
    <revision>
      <id>1298285</id>
      <parentid>1290782</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T21:45:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4563" sha1="8rfmgot6u9ppfag3ymxo8cgfxgn38am" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кәрим Хәкимов музейы''' — музей. [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бишбүләк районы]] [[Дүсән]] ауылында урынлашҡан. Күренекле совет дипломаты һәм ижтимағи-сәйәси эшмәкәре, ғәрәп илдәрендә СССР-ҙың тәүге тулы хоҡуҡлы вәкиле, йәш Совет Республикаһы һәм ғәрәп-фарси донъяһы араһында яҡшы мөнәсәбәттәр урынлашыуға ҙур өлөш индергән [[Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы]]на бағышланған. 
== Музейҙың тарихы һәм тасүирламаһы ==
[[1969 йыл]]да «Марс» колхозы идараһы, Башҡортостан Республикаһы Министрҙар советы, Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы, [[Бишбүләк районы]] башҡорма комитеты ярҙамы менән Бишбүләк районы [[Дүсән]] ауылында музей бинаһы төҙөлә. Музейҙы тантаналы асыу 1969 йылдың 12 июнендә үтә. 1992 йылда музей яңы ағас бинаға күсә.

2005 йылға тиклем музей [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]] филиалы булып эшләй. Ә 2006 йылдан Бишбүләк районы муниципаль музейы тип үҙгәртелә.&lt;ref&gt;[https://www.culture.ru/institutes/25931/muzei-k-khakimova Культура РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625151529/https://www.culture.ru/institutes/25931/muzei-k-khakimova |date=2020-06-25 }}&lt;/ref&gt;

СССР Журналистар Союзы ағзаһы, оҙаҡ йылдар БАССР Министрҙар Советы Радиокомитетының баш мөхәррире һәм рейесе [[Ғәҙелов Лотфый Закир улы]] музей асыу башланғысын күтәреп сығыусы, эскпонаттарҙы йыйыусы һәм систамаға һалыусы булып тора.&lt;ref name=&quot;л&quot;&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/298 Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200623014337/http://libmap.bashnl.ru/node/298 |date=2020-06-23 }}&lt;/ref&gt;

Музейҙың фәнни һәм ярҙамсыл фондында 644 экспонат һаҡлана, шул иҫәптән Хәкимовтың шәхси әйберҙәре (мандолина, төрөпкә, юл һандығы һәм башҡалар). Музейҙа Хәкимовтың тормошо һәм дипломатик эшмәкәрлеге тураһында фото- һәм документаль материалдар йыйылған. Экспозициялар уның бала сағы һәм йәшлек йылдарын, [[Иран]], [[Йәмән]] һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]ндағы дипломатик эшмәкәрлеген һүрәтләй.

Музей бинаһы алдында дипломаттың бюсты ҡуйылған (авторы скульптор Р. Сөләймәнов). Музей биләмәһенә ҡарағайҙар, зәңгәр шыршылар ултартылған. Музейға йылына уртаса 2000 кеше килә. Музейҙа хәтер кисәләре, викториналар, китап уҡыусылар конкурстары уҙғарыла. Сараларҙа ауыл кешеләре һәм ҡунаҡтары актив ҡатнаша.&lt;ref name=&quot;л&quot; /&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/976-khakimova-k-muzej Башҡортостан энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200623014126/http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/976-khakimova-k-muzej |date=2020-06-23 }}
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар]]
[[Категория:Башҡортостан музейҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]
[[Категория:Бишбүләк районының иҫтәлекле урындары]]</text>
      <sha1>8rfmgot6u9ppfag3ymxo8cgfxgn38am</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Минйәр (йылға)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167121</id>
    <revision>
      <id>1298299</id>
      <parentid>1055236</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T08:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6262" sha1="n3i01309cz72yf5p4v5et3094ymwvlr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Минйәр (Меңъяр)''' (башында Үрге Минйәр) — йылға, [[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Эҫемдең]] ([[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] бассейны) уң ҡушылдығы, һәм уның һыуын ике тапҡырға тиерлек арттыра. Оҙонлоғо 42 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны — 609 км².&lt;ref name=&quot;МПР России&quot;&gt;{{Cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182465|title=Государственный водный реестр РФ: Миньяр}}&lt;/ref&gt; [[Ҡаратау]] һыртының көньяҡ битләүендә башлана. [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәһенең]] [[Әшә районы]] буйынса аға. Эҫемгә ҡойған урынында Минйәр һыуһаҡлағысы ойошторолған.

== Этимологияһы ==
Бер фараз буйынса йылға исеменән килеп сыҡҡан төрки «мең» һәм «яр» һүҙҙәренән, һүҙмә — һүҙ — «мең ярлы йылға». Икенсе фараз буйынса, [[Башҡорт ҡәбиләләре|башҡорт]] ''[[Мең]]''&lt;ref&gt;''Матвеев А. К.'' Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 177.&lt;/ref&gt; [[Башҡорт ҡәбиләләре|ырыуы]] этнонимынан барлыҡҡа килгән.

Топонимдар нигеҙендә '''мең (меңле, минг)''' тигән боронғо башҡорт ҡәбиләләр берләшмәһен аңлатҡан термин ята. Меңйылға — «меңлеләр йылғаһы»; ''Меңйәр'' — үҙгәртелә биргән ''Меңлеләр'' башҡорт этнонимынан, ''мең'' этнонимының күплек формаһы; -ка, -и — урыҫ һүҙ яһаусы ялғауҙары.

''Меңйылға, ''Үрге һәм Түбәнге ''Мең (Миня), Меңйәрҙең'' уң ҡушылдығы; ''Меңле (Минка),''— Йүрүҙән йылғаһының уң ҡушылдығы, поездар туҡталышы, 1779 йылда Минкә металлургия заводы урынлашҡан ауыл (ҡасаба); ''Минкә тауы,'' Ҡатау-Иван районы; '''Минйәр''' [[Эҫем]] йылғаһына ҡоя; ''Меңе (Мини),'' — [[Әшә]] йылғаһының уң ҡушылдығы, Әшә ҡалаһы янында аға.

== Ҡушылдыҡтары ==
* 8,2 км: [[Түбәнге Биянка]]
* 14 км: [[Үрге Биянка]]
* 19 км: [[Түбәнге Мин|Түбәнге Мең]]
* 20 км: [[Үрге Мин|Үрге Мең]]

== Флораһы һәм фаунаһы ==
Яр буйлап, тау битләүҙәрендә — ҡатнаш урман, һыу буйҙарында — ереклек. [[Ер-һыу хайуандары]]нае үлән тәлмәрйене күпләп осрай. Ҡоштарҙан ғәҙәттә [[Селән|һоро селән]], перевозчик, [[Һыу турғайы|һыу турғайы оляпка]], [[Ҡыҙыл турғай|ҡыҙыл турғай обыкновенная чечевица]], [[Һары турғай|һары турғай чиж]], [[Алағанат турғай|алағанат турғай зяблик]], [[Тау сәпсеге|тау сәпсеге горная трясогузка]], [[Таң турғайы|таң турғайы зарянка]], ҡамыш турғайы, [[Сыбар ҡурҙай|сыбар ҡурҙай камышовка-барсучок]], [[Төйлөгән|ҡара төйлөгән]], [[Һар|ябай һар канюк]], черныш, [[Мышар барҡылдағы|мышар барпҡылдағы рябинник]], [[Йырсы барҡылдаҡ|йырсы барҡылдаҡ певчий дрозд]] һ. б. Яр буйы урмандарында тейен, осрай, [[ҡондоҙ]] бар.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәттәре буйынса [[Кама һыу бассейны округы|Кама бассейны округына]] ҡарай, йылғаның [[һыу хужалығы участкаһы]] — башынан алып тамағына тиклем [[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Эҫем]] йылғаһы, йылғаның бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел. Йылға бассейны — [[Кама]]&lt;ref name=&quot;МПР России&quot;&gt;{{Cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182465|title=Государственный водный реестр РФ: Миньяр}}&lt;/ref&gt;.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019249&lt;ref name=&quot;МПР России&quot;&gt;{{Cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182465|title=Государственный водный реестр РФ: Миньяр}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|url=http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&amp;pa=showunicatalog&amp;pid=1372&amp;cid=4|title=Статья из энциклопедии Ашинского района.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120607035525/http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&amp;pa=showunicatalog&amp;pid=1372&amp;cid=4|archivedate=2012-06-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607035525/http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&amp;pa=showunicatalog&amp;pid=1372&amp;cid=4 |date=2012-06-07 }}
* http://old.toposural.ru/html/m.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200620024039/http://old.toposural.ru/html/m.htm |date=2020-06-20 }} Сайт г. Аша

[[Категория:Эҫем ҡушылдыҡтары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Әшә районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>n3i01309cz72yf5p4v5et3094ymwvlr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кропоткин Пётр Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173963</id>
    <revision>
      <id>1298277</id>
      <parentid>1287770</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T18:30:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119414" sha1="etszecf3kpx5i7bcn8lay7wlqtrmxtz" xml:space="preserve">{{Философ
| изображение = Kropotkin1.jpg
| описание изображения = &lt;small&gt;П. А. Кропоткин 1880-се йылдарҙа&lt;/small&gt;
| псевдонимы = ''Пётр Алексеев''&lt;ref&gt;Пётр Алексеев. Вестник Европы. 1998. Кн. 3. С. 6.&lt;/ref&gt;
| школа = [[XIX быуат философияһы]], [[XX быуат философияһы]]
| направление = [[анархизм]]
| интересы = [[кооперация]], үҙ-ара ярҙам, хеҙмәт, хакимлыҡ, [[федерализм]], [[география]], [[тарих]], [[этика]], [[социаль философия]], [[сәйәси философия]]
| идеи = [[анархо-коммунизм]], «[[эволюция]] факторы булараҡ үҙ-ара ярҙам»
| предшественники = [[Бакунин Михаил Александрович|Бакунин]], [[Прудон Пьер Жозеф|Прудон]]&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия|часть=Кропоткин|год=1973—1982|автор=Под ред. Е. М. Жукова|язык=ru}}. Советская историческая энциклопедия&lt;/ref&gt;, [[Народничество|народники]]
| последователи = анархизмдың артабанғы теоретиктары һәм уның менән бәйле ағымдар
| премии = 
| награды = 
| викитека = Peter Kropotkin
}}
'''Кропоткин Петр Алексеевич''' ([[9 декабрь]] [[1842 йыл]] — [[8 февраль]] [[1921 йыл]] — урыҫ анархист-революционеры, географ һәм геоморфолог. Кенәз Кропоткиндар нәҫеленән.

[[Себер]]ҙең, [[Урта Азия]]ның һәм Боҙ дәүеренең тектоник төҙөлөшөн өйрәнеүсе. Тарихсы, философ һәм публицист, эволюционист, анархо-коммунизм идеологияһын ойоштороусы һәм анархизмдың иң абруйлы теоретиктарының береһе.

== Биографияһы ==
1842 йылдың 9 декабрендә [[Мәскәү]] ҡалаһының Штат тыҡрығындағы 26-сы йортта тыуған.

Уның ғаиләһе боронғо кенәз Смоленскийҙар, [[Рюриковичтар]]ҙан, утыҙынсы быуын нәҫеле һанала. Фамилияһы Иван III замандашы, кенәз Дмитрий Васильевич Крапотка (Кропотка) ҡушаматынан барлыҡҡа килгән.
[[Файл:Madre_de_kropotkin.jpg|слева|мини|Екатерина Николаевна Кропоткина. ''Билдәһеҙ рәссамдың портреты'']]

* Атаһы — кенәз Кропоткин Алексей Петрович (1805—1871) — генерал-майор, өс губернала 1200-ҙән ашыу ғаиләле имение менән идара итә.
* Әсәһе — Сулима Екатерина Николаевна, Петрға өс ярым йәш булғанда вафат була. Әсә линияһы буйынса Пётр — [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] геройы [[:ru:Сулима, Николай Семёнович|Н. С. Сулиманы]]ң ейәне.
{{Wikidata/Ancestors|interleave=1|years=label-line|compact=1}}

=== Белем алыуы һәм хәрби хеҙмәте ===
1-се Мәскәү гимназияһында урта белем ала, Паж корпусын яҡшы билдәләр менән тамамлай (1862), офицер дәрәжәһе бирелә. Паж корпусын тамамлағандан һуң, үҙ теләге менән [[Себер]]ҙә казак частарында хәрби хеҙмәтте һайлай. 1862 йылдың 8 октябрендә 19 йәшлек Пётр [[Чита]]ға есаул дәрәжәһендә Байкал өлкәһе губернаторы вазифаһын башҡарыусы генерал-майор Казимирович Кукель ҡарамағына айырым йөкләмәләр буйынса чиновник итеп тәғәйенләнә.

Кукель етәкселегендә Амур казак ғәскәрендә бер нисә йыл хеҙмәт итә. Көнбайыш Себерҙә, Маньчжурияла экспедицияларҙа ҡатнаша, [[:ru:Ингода|Ингода]], Шилка, [[Амур]] (1864—1865) йылғалары буйлап ағып төшә, унда геологик, орографик, картографик һәм палеогляциологик тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә.
[[Файл:В_сибирской_экспедиции.jpg|справа|мини|250x250пкс|  Кропоткиндың Себер экспедицияһындағы һүрәте, 1865 һәм 1862 йылда араһында]]
1864 йылда «купец Петр Алексеев» исеме аҫтында Иҫке Цурухайтуйҙан (2034 м) Благовещенскиға көнбайыштан көнсығышҡа табан Ҙур Хинган тауы аша Маньчжурияға барып етә. Илхури-Алинь һыртында (1290 м) вулкан барлыҡҡа килтергән рельефты таба. Шул уҡ йылдың көҙөндә «Уссури» пароходында Сунгари йылғаһы буйлап Черняев Г. Ф. экспедицияһында Гирин ҡалаһына тиклем ҡатнаша. Бүрәттәрҙең, [[сахалар|яҡуттар]]ҙың һәм тунгустарҙың йәмәғәт ҡоролошо буйынса материалдар йыя.

[[Файл:Peter_Kropotkin_1864.png|мини|Кропоткин А. П. 1864 йылда]]
1865 йылда Көнсығыш Саянда экспедицияла була, Иркут йылғаһын (488 саҡрым), [[Ангара]] йылғаһының һул ҡушылдығы, бөтә буйын иңләп үтә. Тункин ҡаҙанлығын һәм Ока йылғаһының үрге ағымын тикшерә, Хиголда [[вулкан]] кратерҙары аса.

1866 йылда Рус география йәмғиәтенең Көнсығыш-Себер бүлексәһе Олёкминск-Витимск экспедицияһын етәкләй&lt;ref&gt;Профинансировали экспедицию золотопромышленники, заинтересованные в прокладке удобного пути от Ленских золотых рудников к городу Чита.&lt;/ref&gt;. 1866 йылдың майында Иркутск ҡалаһынан сыҡҡан экспедиция [[Лена]]ға килеп етә һәм йылға буйлап Витимдың тамағына тиклем 1500 километрға аҫҡа төшә. Унан көньяҡҡа әйләнеп ҡайтҡас, Патомский тауына (1771 м) күтәрелә, уны Жуя йылғаһы башланған ерҙә (337 саҡрым, Олёкма бассейны) киҫеп үтеп, юлын көньяҡҡа табан дауам итә. Кропоткин эҙләнеү барышында районда борон Себерҙә боҙ ҡатламы булғанын иҫбатларлыҡ нигеҙ булған асыштарға тап була. Экспедиция Кропоткин һыртынан (Петр Алексеевич тарафынан асылған, бейеклеге — 1647 метр, Жуи һәм Витима һыу айырғысы) һәм Делюн-Уран (2287 м) һырттары, Төньяҡ-Муя (2561 м) һырттары аша үтеп, Муя йылғаһына (288 саҡрым) етә. Көньяҡ Муя һыртын асыуҙы дауам итеп, Витим яҫытаулығын (1200—1600 метр) менән Яблоновый һыртын (1680 метр) киҫеп үтә һәм Чита йылғаһы буйлап шул уҡ исемдәге ҡалаһына етә. Йылға һул ярында Черский һыртының төньяҡ-көнсығыш яҡтары өйрәнә.

Кропоткин декабристар Д. И. Завалишин һәм И. Горбачевский, һөргөнгә ебәрелгән революционер М. Л. Михайлов менән осраша.

Төрмә һәм һөргөн системаларына реформалары проектын әҙерләү буйынса комиссияларҙа ҡатнаша, шулай уҡ ҡала үҙидараһының проектын төҙөү өҫтөндә эшләй, әммә тиҙҙән ғәмәлдәге идара итеү аппаратының эшенә ризаһыҙлығы барлыҡҡа килә һәм үҙгәртеп ҡороуҙар идеяһына ҡыҙыҡһыныуын юғалта.

«Мәскәү хәбәрҙәре» гәзитендә, йышыраҡ уның йәкшәмбе ҡушымтаһында («Хәҙерге йылъяҙма»), «Русский вестник», «Записки для чтения» журналдарында һәм башҡаларҙа Себер, [[Байкал аръяғы крайы|Байкал аръяғы]], Маньчжуриялағы үҙ юлъяҙмаларын баҫтыра.

[[1867 йыл]]дың яҙында, 1866 йылда поляк каторжандарының баш күтәреүенән һуң, Пётр һәм уның ағаһы Александр хәрби хеҙмәттән китә. Улар был ихтилалды баҫтырыуҙа ҡатнашмайҙар.

=== Студент йылдарында һәм ғилми эшмәкәрлеге ===
1867 йылдың көҙөндә Кропоткин һәм уның ағаһы ғаиләһе менән [[Санкт-Петербург]]ка күсә. Ул саҡта 24 йәшлек Пётр [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Санкт-Петербург университеты]]ның физика-математика бүлегенә уҡырға инә һәм шул уҡ ваҡытта ҙур ғалим-географ һәм сәйәхәтсе П. Семёнов (Тян-Шанский) етәкселек иткән Эске эштәр министрлығының статистика комитетына эшкә килә. Кропоткин 1868 йылда Император Рус география йәмғиәтенең ағзаһы, һәм һуңыраҡ, шул уҡ йылда, Рус география йәмғиәтенең Физик география бүлеге секретары итеп һайлана&lt;ref&gt;В изданном в 1913 году справочнике «Состав Императорского Русского географического общества» П. А. Кропоткин как член Общества уже не указан.&lt;/ref&gt;, Олёкминск-Витимский экспедицияһы тураһында отчёт өсөн алтын миҙал менән бүләкләнә.

Тәржемә (шул иҫәптән Спенсер, Дистервег), «Санкт-Петербург хәбәрҙәре» гәзите өсөн ғилми фельетондар яҙыу менән менән аҡса таба. Шул уҡ ваҡытта бер нисә йыл таулы Азия төҙөлөшө, уның һырттары һәм яҫытаулыҡтарының урынлашыуы темаһына фәнни эш менән шөғөлләнә.&lt;blockquote&gt;
«Был эште фәнгә индергән төп өлөшөм, тип иҫәпләйем. Тәүҙә мин Себерҙең орографияһына ҡарашым тураһында, һәр һыртты ентекле итеп тикшереп, ҙур күләмле китап яҙырға уйланым, әммә 1873 йылда мине тиҙҙән ҡулға аласаҡтарын аңлап, минең ҡараштарым күрһәткән карта төҙөнөм һәм аңлармалы очерк бирҙем. Карта ла, очерк та [[Петропавловский ҡәлғәһе]]ндә ултырған саҡта географик йәмғиәт тарафынан ағайымдың күҙәтеүе аҫтында нәшер ителде.

Ул саҡта [[Азия]]ның картаһын төҙөгән һәм алдағы хеҙмәттәремде яҡшы белгән Петерман Штиллер атласы һәм үҙенең кеҫә атласы өсөн минең схеманы ҡабул итә, ҡорос гравюрала орография яҡшы күренә. Һуңынан уны күп картографтар ҡабул итә», — тип яҙа.
&lt;/blockquote&gt;

Уның Рус география йәмғиәтендә яҙған башҡа эштәре араһында «Төньяҡ диңгеҙҙәргә экспедицияны йыһаҙландырыу» («Известия ИРГО», VII, 1871) тигән яҙыуы ҙур әһәмиәткә эйә. Был яҙмала Яңы Ерҙән [[Беринг боғаҙы]]на ҙур диңгеҙ экспедицияһы ойоштороу тәҡдим ителә. Кропоткин ошо разведка экспедицияһы етәкселегендә булырға күҙаллай, ләкин Финанс министрлығы судно һатып алыуға аҡса бүлмәй. Шул уҡ ваҡытта, үрҙә телгә алынған яҙмалар өсөн әҙәбиәтте өйрәнгәндә, Кропоткин түбәндәге һығымтаға килә:&lt;blockquote&gt;
Яңы Ерҙән төньяҡҡа Шпицбергенға ҡарағанда юғарыраҡ киңлектә ятҡан ер булырға тейеш. Быға Яңы Ерҙән төньяҡ-көнбайышта боҙло баҫыуҙарҙа булған таштар һәм бысраҡтар, башҡа ваҡ билдәләр — асыҡ дәлилдәр. Бынан тыш, әгәр бындай ер юҡ икән, Беринговтан [[Гренландия|Гренландияға]] һыуыҡ ағым Нордкапҡа барып етер һәм [[Кольский ярымутрауы|Кольский ярымутрауының]] ярҙарын Гренландияның төньяғындағы һымаҡ боҙ ҡаплар ине.
&lt;/blockquote&gt;
Кропоткин әйткән ер 1873 йылда Австрияның Пайер — Вейпрехт экспедицияһы тарафынан асылған, күрәһең, Кропоткиндың мәҡәләләре нигеҙендә, һәм кайзер хөрмәтенә Франц-Иосиф Ере тип аталған&lt;ref&gt;В 1922 году Н. К. Лебедев писал{{Нет АИ|22|2|2020}}: «Историческая справедливость требует, чтобы этот архипелаг был переименован в „Землю Кропоткина“, который открыл её теоретически в 1870 году.»&lt;/ref&gt;.

1871 йылдың йәйендә Кропоткин Географик йәмғиәтенән глетчерҙарҙы өйрәнеү маҡсатында Финляндия һәм Швецияға фәнни-тикшеренеүгә юлланған. Әммә донъялағы «ҡапма-ҡаршылыҡтар» уны ғилми эшмәкәрлекте икенсе планға ҡуйырға мәжбүр итә.

Көҙ, Мәскәүгә ҡайтҡас, атаһының үлеме тураһында хәбәр ала.
[[Файл:Кропоткин,_Петр_Александрович_(1842-1921;_примерно_1876).jpg|слева|мини|259x259пкс|А. П. Кропоткин, 1876 йылдар тирәһе]]

=== Европаға сәфәре. Беренсе Интернационал ===
1872 йылда Кропоткин сит илгә сәфәргә рөхсәт ала. [[Бельгия]]ла һәм [[Швейцария]]ла ул Рәсәй һәм Европа революцион ойошмалары вәкилдәре менән осраша, шул уҡ йылда Беренсе Интернационалдың Юр Федерацияһына инә (лидеры [[Бакунин Михаил Александрович|Михаил Бакунин]]).

=== &quot;Чайковец&quot;тар ===
Рәсәйгә ҡайтҡас, Рус география йәмғиәтенең физик география бүлеге секретары вазифаһын бер юлы башҡарып, Кропоткин халыҡ ойошмалары ағзаһы — «Ҙур агитация йәмғиәтенең» «Чайковец» түңәрәге ағзаһы булараҡ билдәле була. Ул түңәрәктең башҡа ағзалары менән бергә Петербург эшселәре араһында революцион агитация алып бара, «халыҡҡа сығыу» инициаторҙарының береһе була.

=== Ҡулға алыныу, хөкөм ителеү һәм ҡасыу ===
[[Файл:Map_of_Eastern_Siberia.png|мини|Кропоткин тарафынан яҙылған 1875 йылғы &quot;Көнсығыш Себер Дөйөм орография очерк&quot;ына беркетелғән «Көнсығыш Себерҙең һәм Монголия, Маньчжурия һәм Сахалиндың өлөшө картаһы»]]
1874 йылдың 21 мартында 31 йәшлек Пётр Кропоткин Географик йәмғиәттә бик алыҫ булмаған дәүерҙә боҙлоҡ осоро булыуы тураһында сенсацион доклад яһай. Ә икенсе көндө ул йәшерен революцион түңәрәк ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм Петропавловск ҡәлғәһенең Трубецкий бастионындағы төрмәгә оҙатыла.

Ғалимдың фәндә булған әһәмиәте шул тиклем ҙур булған, уға, [[Александр II]]-нең шәхси бойороғо буйынса, төрмәлә эшләү мөмкинлеге булһын өсөн, ҡәләм, ҡағыҙ бирелә һәм Кропоткин Ер фәненең иң мөһим теорияһын — боҙлоҡ теорияһын яҙа.

Кропоткин Франц-Иосиф Еренең, [[Төньяҡ Ер]]ҙең һәм Кропоткин карьерының ([[Баренц диңгеҙе|Баренц]] һәм Кар диңгеҙҙәренең төньяғындағы поляр утрауҙарының — Франц-Иософ Еренән Төньяҡ Ергә тиклем) барлығын иҫбатлай һәм координаталарын иҫәпләй&lt;ref&gt;[http://www.polarpost.ru/Library/Kupetskiy/text-kropotkin.html «Взаимопомощь» князя Кропоткина].&lt;/ref&gt;, шуның менән сит ил экспедицияларының бында беренсе булыуына ҡарамаҫтан, үҙе тарафынан асылған ерҙәргә [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] суверенитеты һаҡлап ҡалына&lt;ref&gt;[http://www.arcticuniverse.com/ru/arctic_history.html История Арктики].&lt;/ref&gt;.

Төрмә шарттары, көсөргәнешле хеҙмәт Кропоткиндың сәләмәтлеген ҡаҡшата. [[Зәңге]] билдәләре менән ул Николаев хәрби госпиталенең арест бүлексәһенә күсерелә. 1876 йылдың 30 июлендә Кропоткин арест бүлексәнән (ике ҡатлы флигель, төп бина артында) ҡаса.&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;Ҙур Николай хәрби госпитале, минең хәтерләүемсә, ике меңгә тиклем дауаланыусы һыйҙырған урамға ҡараған фасадлы төп корпустан, шулай уҡ эргәһендә урынлашҡан флигель һәм барактарҙа торған. Ошо биналарҙың береһе һаҡ аҫтына алынған ауырыуҙарға тәғәйенләнә һәм «арестантский бүлеге» тип атала. Унан 1876 йылда Кропоткин П. А. бик шәп ҡасыу ойоштора.

Николаев госпитале буйынса дежур итеүгә шул уҡ полктан икешәр офицер ҡуйыла. Кесеһе дежурҙа ҡулға алыу бүлегендә генә дежурлыҡ иткән, унан китергә хоҡуғы булмаған. Өлкәне бөтә госпиталде күҙәтә, шулай уҡ арестант бүлеге, уға яңғыҙ полкташ иптәшен күрергә килгән.
&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;— &lt;cite&gt;В. &lt;/cite&gt;&lt;cite&gt;Г. Чертков, «Дежурство в военных госпиталях»&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;
Тиҙҙән Кропоткин Рәсәй империяһын ҡалдыра. Христиания, [[Финляндия]], Швеция һәм [[Норвегия]] аша уҙғас, Гуллгә ([[Бөйөк Британия]]) диңгеҙ аша китә.

=== Эмиграцияла (1876—1917) ===
[[Файл:Peter_Kropotkin_circa_1900.jpg|мини|А. П. Кропоткин, яҡынса 1900 йылдарҙа]]
Рәсәйҙән китер алдынан, Кропоткин бер нисә айҙан, әүҙем эҙәрләүҙәр туҡтатылһа, икенсе исем аҫтында ҡайтырға өмөтләнә. Тәүҙә ул [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияға]] килә, унда оҙаҡ булмай. Революцион ҡараштары уны Швейцарияға әйҙәй һәм, мөмкинлек булғанда (1877 йылдың ғинуарында), ул [[Лондон|Лондондан]] китә.

Швейцарияла Пётр Алексеевич Ла-Шо-де-фон — башлыса сәғәт һөнәре менән шөғөлләнгән халыҡ йәшәгән ҙур булмаған ҡалала урынлаша. Был һөнәр кешеләре [[Анархизм|анархия]]ны пропагандалаусыларҙың төп өлөшөн тәшкил итә, Улар араһынан ошо хәрәкәттең лидерҙары ла сыҡҡан.&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;
Кропоткин һәр ваҡыт эш менән булды: төрлө ғалми органдары өсөн яҙа, беҙҙең айлыҡ журналдар өсөн сит телдәрҙән тәржемә итә, телдәрҙе ул белә; әммә уның күп ваҡыты анархистарҙың йыйылыштарында йыш сығыш яһау булды. Ул оҫта оратор тип иҫәпләнә. Ысынлап та, Кропоткин массаға йоғонто яһау өсөн кәрәкле бөтә сифаттар: матур тышҡы ҡиәфәткә, яҡшы тауыш һәм дикцияға эйә була. Һис шикһеҙ, ул үҙенең күп яҡлы булыуы менән ул саҡтағы Бакунин шәкерттәренән дә, Реклюны ла иҫәпкә алып, күпкә юғарыраҡ була… Рус һәм сит ил кешеләренең барыһы ла уға һәм хөрмәт менән ҡарай&lt;ref name=&quot;vivovoco.astronet.ru&quot;&gt;''Пирумова Н. М.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/KROPOTKIN/CHAPT04.HTM Пётр Алексеевич Кропоткин]. — {{М.}}: Наука, 1972.&lt;/ref&gt;.
&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;— &lt;cite&gt;[[Дейч, Лев Григорьевич|Л. Г. Дейч]], «Русская революционная эмиграция 70-х годов».&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;
1877 йылдың 18 мартында, Париж коммуннаһының алтынсы көнөндә, Юр федерацияһының башҡа ағзалары менән бергә [[Берлин|Берлинда]] үткән демонстрацияла ҡатнаша. Сентябрҙә, Швейцария Юраһынан делегат сифатында, [[Бельгия|Бельгияла]] анархистар конгресында ҡатнаша: 6—8 сентябрҙә Вервье ҡалаһында, 9—15 сентябрҙә Гентеҙа (бында уны полиция уны ҡулға алырға уйлай. Ләкин ул ҡасып ҡотола ала һәм Лондонға юллана. Унан Кропоткин Парижға китә һәм француз социалистары менән осрашҡан.

1878 йылдың яҙында, Париж коммуннаһының сираттағы көнөн уҙғарғанда, бер нисә тапҡыр репрессиялар үткәрелә, шуның арҡаһында Пётр Алексеевич, ҡулға алыныуҙан ҡасып, Франциянан китә. Ул йәнә Швейцарияға килә һәм Женевала урынлаша.

1878 йылда, үҙенең 36 йәшендә, Пётр Алексеевич [[Томск]]иҙан Швейцарияға уҡырға килгән йәш ҡыҙға, Ананьева Софья Григорьевнаға — Рабиновичҡа, өйләнгән. Өйләнешкәндән һуң күп тә үтмәй, улар Женеванан Кларан ҡалаһына күсә.

Роман илдәре Кропоткиндың эшмәкәрлегендә төп арена булды. Пропагандалау һәм агитацияны француз телендә алып бара. 1879 йылдың февралендә Кропоткин һәм уның ярҙамсылары тарафынан ойошторолған «Le RardvoltСКО» (&quot; Бунтарь &quot;) гәзите сыға башлай.

1881 йылда Швейцария хөкүмәте, Рәсәй империяһы хөкүмәте тәҡдиме буйынса, Кропоткинға, хәүефле революционер булараҡ, илдән китергә ҡушҡан. Кропоткин Францияға күсә.

1882 йылдың 22 декабрендә Кропоткин Лион анархистары менән бергә, Лионда шартлауҙарҙы ойоштороуҙа ғәйепләнеп, француз полицияһы тарафынан ҡулға алына. 1883 йылдың ғинуарында Лионда суд була; Рәсәй империяһы хөкүмәте ҡарары менән Пётр Алексеевич «Интернационалда торған өсөн» ғәйепләүе буйынса биш йыллыҡ төрмәгә хөкөм ителгән.

Франция парламенты һул депутаттарының протесы да, күренекле йәмәғәт эшмәкәрҙәре [[Спенсер Трейси|Спенсер]], [[Виктор Гюго|Гюгю]], Ренан, Суинберн һәм башҡалар тарафынан төҙөлгән петицияһы ла ярҙам итмәй. Судҡа тиклем, шулай уҡ унан һуң да Кропоткин ике ай дауамында Лион төрмәһендә тотола.

Март уртаһында Кропоткинды Лион процесында ҡатнашҡан 22 тотҡон менән Клерво ҡалаһындағы үҙәк төрмәгә күсерәләр. Төрмәлә бер йыл эсендә уның һаулығы ҡаҡшай: ҡабырғалары ауырта, цинг һәм малярия эләктерә. Ләкин ҡатынының уның төрмәлә булыу осорҙарында хәстәрлеге арҡаһында, тиҙҙән йәшәү шарттары яҡшыра, эшләү мөмкинлеге барлыҡҡа килә.

Клервола Кропоткин инглиз телендә «Чем должна быть география» мәҡәләһен (тәүге тапҡыр 1885 йылда «The Nineteenth Century» («Девятнадцатый век») баҫылып сыға) яҙа. 1886 йылдың ғинуар уртаһында һул депутаттарҙың һәм Кропоткин тотош бер төркөм йәмәғәт эшмәкәрҙәренең протестары ярҙамында иреккә сыға.

1886 йылдың яҙында ул ғаиләһе менән Бөйөк Британияға күсеп китә, унда 1917 йылға тиклем йәшәй. Бында Кропоткин Британ энциклопедияһы менән хеҙмәттәшлек итә: 1875—1911 йылдарҙа ул «Russia» (1908 Encyclopedia), «Cossacks» (1911 Enyclopedia) кеүек Рәсәй географияһы буйынса мәҡәләләр яҙа. Иң әһәмиәтлеһе — күпселек үҙенең тикшеренеүҙәренә һәм асыштарына нигеҙләнеп яҙылған «Siberia» мәҡәләһе (1902 Encyclopedia).

Кенәз Кропоткин «Чемберстың энциклопедияһы» нда ла әүҙем хеҙмәттәшлек итә.

1897 йылда Кропоткин Канадала була һәм Канаданың һәм Себерҙең геологик туғанлығы тураһында фекер әйтә.

1912 йылда Европа, Америка һәм Австралия анархистары Кропоткиндың тыуыуына 70 йыл тулыуҙы билдәләй.

1914 йылда, Беренсе донъя һуғышы башында, кенәз Кропоткин «Русские Ведомостей» биттәрендә Антантаға ҡаршы позицияһын белдерә.

=== Рәсәйҙә ҡайтыуы. 1917 йыл. ===
[[Файл:Krapotkin_in_Haparanda.jpg|слева|мини|300x300пкс|Кропоткин ҡайтышлай Хапарандала, [[Швеция]], 1917 йыл]]
[[Файл:Kropotkin_PA.jpg|мини|Кропоткин А. П., 1917 йыл]]
Февраль революцияһынан һуң 74 йәшлек Кропоткин Рәсәйгә ҡайта. 1917 йылдың 30 майында ул Петроградтағы Фин вокзалына 2 сәғәт 30 минутта килә. Залда уны хәрби министр Александр Керенский һәм Февраль революцияһынан һуң Петроград эшселәр һәм һалдат Советы депутаты итеп һайланған элекке дуҫы Николай Чайковский көтөп алалар.

Матбуғат ҡарт эмигранттың килеүен киң билдәләй. Кропоткиндың ҡайтыуы уңайынан шәхси кешеләрҙән, шулай уҡ йәмәғәт һәм дәүләт ойошмаларынан ҡотлауҙар ала.

17 июндә Семёновск полкы һалдаттарын сәләмләп Кропоткин, элекке оборона мәҡәләләре һәм хаттары рухында, уларҙы, беренсенән, беҙҙең революция биргәнде һаҡлап ҡалырға, [[Германия]], [[Австрия]] императорҙарына ысын азатлыҡты бирмәҫкә саҡырҙы, һәм, икенсенән, яңы ижтимағи тормош ҡоролошонда һәр кемгә тулы үҫеш мөмкинлектәрен биргән һәм үҫеш өсөн тулы мөмкинлек биргән йәмғиәт ҡоролошон төҙөүҙә аңлы ҡатнашырға саҡырҙы&lt;ref&gt;Записки отдела рукописей, Том 34. Гос. социально-экономическое изд-во, 1973.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Письмо П. А. Кропоткина с обращением „Товарищи“ с благодарностью за встречу при приезде в Петроград, о задачах русской революции. Черновик. 17 июня 1917 года. — ГАРФ. Ф. 1129, оп. 1, д. 730. — 6 с.&lt;/ref&gt;.

[[Февраль инҡилабы|Февраль революцияһынан]] һуң барлыҡҡа килгән комитеттар, клубтар, йәмғиәт ойошмалар Кропоткин исеме менән бәйләргә тырышалар. 22 июндә Ирекмән отрядын булдырыу буйынса комитет уны үҙенең почетлы ағзаһы итеп тәғәйенләй.&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;Присяжныйҙар Советы рәйесе адвокат Карабчевский хәтирәләренән:&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;&lt;/div&gt;Миңә, хәрбиҙәргә ҡарата тейелгеһеҙ яуызлыҡты тикшереү буйынса комиссия рәйесе булараҡ, ике тапҡыр хәрби әсирҙәр өсөн хәйриә маҡсатында ойошторолған ошондай концерт-митингтарҙа ҡатнашырға тура килде.

Шуларҙың береһендә, [[Петроград]] тамашасыһы алдында тәүге тапҡыр күренгән «анархист», яңы ғына Англиянан килгән ҡартайған кенәз Кропоткин булғанында,, мин рәйеслек иттем. Мин уны Мария театры залын тултырып ҡул сабыуҙар аҫтында тәҡдим иттем.

Уның союздаштарыбыҙҙың дуҫлығын, айырыуса инглиздәрҙең, маҡтауы күптәрҙе ҡыуандырҙы.&lt;/blockquote&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;

— &lt;cite&gt;Т. А. Семёнова (Рихтер), «От Февраля к Октябрю 1917 года»&lt;/cite&gt;&lt;ref&gt;''Семёнова (Рихтер) Т. А.'' [http://socialist.memo.ru/books/html/ot_feb_k_oct.html От Февраля к Октябрю 1917 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131031835/http://socialist.memo.ru/books/html/ot_feb_k_oct.html |date=2011-01-31 }}.&lt;/ref&gt;}}

3—4 июлдә Петроградта большевиктар ойошторған ҡораллы концерт-демонстрация үтә. 1917 йылдың июнендә Советтарҙың 1-се Бөтә Рәсәй съезында һайланған Бөтә Рәсәй Башҡарма комитеты баш ҡалала большевистик килешеү менән бәйле ваҡиғаларҙы иғлан итте һәм Ваҡытлы хөкүмәттең вәкәләттәрен һәм сикләнмәгән хакимлығын таныны.

Июль көрсөгө ике властлылыҡты бөтөрҙө. Яңы хөкүмәтте эсер [[Александр Керенский]] етәкләне. Петроградта ғәҙәттән тыш хәлдә тип иғлан ителде. Большевиктарҙы ҡулға алыу башланды, ҡораллы фетнә ойоштороуҙа һәм Германия файҙаһына шпионажда ғәйепләүсе Ленинҡасып китә алды.

Июль көрсөгөнән һуң Керенский Кропоткинға Ваҡытлы хөкүмәт составына инергә тәҡдим итә. Кропоткиндың көндәлегендә яҙыу бар: 1917 йылдың 20 июле. &quot;А. Ф. К. килде. Көндәлек ситендә уның менән «NB министрлығы. Баш тартыу»,— тигән яҙыу өҫтәлгән. Керенский ҙур тырышлыҡтар һалған: Ул Кропоткинды Ваҡытлы хөкүмәткә инергә өгөтләгән, уға министрҙың теләһе ҡайһы вазифаһын һайларға тәҡдим иткән, —тип иҫкә төшөрә Эмма Гольдман. — Кропоткин баш тарта&lt;ref&gt;''Ударцев С. Ф.'' Кропоткин. — Юрид. литература, 1989.&lt;/ref&gt;. — «Итек таҙартыусының һөнәре намыҫлыраҡ һәм файҙалы», тип белдерә ул&lt;ref name=&quot;Gold&quot;&gt;''Гольдман Э.'' П. А. Кропоткин // «[[Былое (журнал)|Былое]]», 1922. — № 17. — С. 102.&lt;/ref&gt;. Ул шулай уҡ Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан тәҡдим ителгән йыллыҡ пенсиянан: 10 мең һумдан баш тарта. Кропоткин Февраль революцияһын ҡабул итмәне һәм Рәсәй анархистарын хупламаны. Әммә, дөйөм һәм тотош алғанда, хөкүмәтте ул хуплап сыҡты.

[[Файл:Pavel_Miliukov&amp;Peter_Kropotkin.jpg|справа|мини|300x300пкс|Милюков П. Н.һәм Кропоткин А. П. — ҡатнашыусылар дәүләт кәңәшмәһендә. Мәскәү, 1917 йыл]]
1917 йылдың август уртаһында Кропоткин Ваҡытлы хөкүмәт позицияһын нығытыуға йүнәлтелгән һәм Ваҡытлы хөкүмәт башлығы Керенский инициативаһы менән ойошторолған Дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша. Ул Мәскәүҙә Ҙур театрҙа 12 (25)—15 (28 август) үтә. Кәңәшмә эшенә «азатлыҡ хәрәкәте» эшмәкәрҙәре: кенәз Кропоткин П.А, Брешкова-Брешкова Е. К., Лопатин Г. А., Плеханов Г. В. һәм Морозов Н. А. йәлеп ителә. Кропоткин тыныс, эволюцион үҫеш яҡлы булды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://memzal.ru/text/1235 |title=«Обращаюсь и к правым, и к левым…» |accessdate=2011-08-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131010103634/http://memzal.ru/text/1235 |archivedate=2013-10-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010103634/http://memzal.ru/text/1235 |date=2013-10-10 }}&lt;/ref&gt;. Ул барыһын да революция мәнфәғәттәре өсөн синыфтар араһында тыныслыҡҡа ихлас өндәне, бөтә рус халҡын һуғышты еңеүгәсә дауам итергә саҡырҙы. Кропоткин Петр Алексеевичтың Дәүләт кәңәшмәһе эшендә ҡатнашыуын уны анархизмға нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип иҫәпләгән һәм бик хөрмәт иткән украин анархо-коммунисы Нестор Махно хупламай&lt;ref&gt;''[[Махно, Нестор Иванович|Махно Н. И.]]'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/mahno_ni/01.html Воспоминания]. — Париж, 1936.&lt;/ref&gt;.

Июль айынан Юғары Баш командующий булған генерал Лавр Корнилов 25 августа хәрби диктатура урынлаштырыу һәм Советты юҡ итеү, пролетариаттың ҡораллы төркөмдәрен баҫтырыу маҡсатында фронттан Петроградҡа ғәскәр килтерә. Корнилов менән теләктәш министр-кадеттар хөкүмәттән сыға. Үҙ сиратында, Керенский Корниловты фетнәсе тип иғлан итә һәм вазифаһынан ситләтә. Керенскийҙың эшмәкәрлеге революция яҡлы Петроград гарнизоны һәм Балтика флоты частары, большевиктар контроле аҫтында булған эшсе Ҡыҙыл гвардия отрядтары хупланы. Корнилов ғәскәрҙәре 30 августа туҡтатыла, ә үҙе ҡулға алына. Шул уҡ көндө Керенский Юғары баш командующий вазифаһын биләй. Был революцияның һул радикаль төркөмдөң көсәйеүенә килтерҙе.

16 октябрҙә Короленко В. Г. , [[Шаляпин Фёдор Иванович|Шаляпин Ф.]], [[Бунин Иван Алексеевич|Бунин И]] һәм Чайковский менән бер рәттән «Халыҡ эше» мәҙәни-ағартыу йәмғиәте Кропоткинды ойоштороусылар ағзалығына саҡырған.

Кропоткин Мәскәүҙә йәшәгән ваҡытта [[Октябрь революцияһы]] башлана.

Уға тиклем ике көн алда анархист Атабекян А. М. хеҙмәтсәндәрҙе ҡанлы синфи көрәштән һәм &quot;урам большевизмы&quot;нан ҡурсалаған анархистик социаль революцияны етәкләргә саҡырыусы «Кропоткинға асыҡ хат» баҫтырып сығара.

Мәскәүҙә ҡораллы восстание 25 октябрҙә (7 ноябрҙә) башлана һәм ноябрь башында ғына большевиктар ҡаланы яулап ала алды. Кропоткин ул саҡта Ҙур Никитскийҙа йәшәй һәм революция ваҡиғаларына шаһиты була&lt;ref&gt;''Атабекян А. М.'' [http://oldcancer.narod.ru/Atabekian/B/01.htm Открытое письмо П. А. Кропоткину]. — {{М.}}, 1917. — 8 с. (отд. оттиск из: Анархия. 1917. — № 7, 23 окт.).&lt;/ref&gt;.

[[Октябрь революцияһы]]на Пётр Алексеевичтың ҡарашы бер төрлө булмай: ул үҙе буржуазияны түңкәреүҙе хуплай һәм властың Совет формаһында булыу фактын сәләмләне, әммә ул ошо власҡа эйә булған партия уны кем менән бүлешергә теләүен белдерҙе. Иң мөһиме — революция халыҡ, бөтә класс эше булһа ла власты халыҡҡа бирергә теләмәҫ.

=== Нестор Махно менән осрашыу ===
Махно Н. И. хәтирәләре буйынса, 1918 йылда ул үҙенең уҡытыусыһы һымаҡ хөрмәт иткән Кропоткин менән осраша. Махно Кропоткиндан украиндар крәҫтиәндәре араһында революцион эшмәкәрлеккә ҡағылышлы кәңәш менән мөрәжәғәт итергә теләгән, Ләкин һуңғыһы ҡәтғи рәүештә кәңәштәр биреүҙән баш тарта: «Был һорау ҙур хәүефкә бәйле…тик һеҙ үҙегеҙ генә хәл итә алаһығыҙ». Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, тап Махно Кропоткиндың ғаиләһен 1921 йылға тиклем (Петр Кропоткиндың үлеме һәм Нестор Махноның Румынияға китеүе) ҡараған&lt;ref&gt;[http://telegrafua.com/world/12420/ Похвала махновщине&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121118121112/http://telegrafua.com/world/12420/ |date=2012-11-18 }}.&lt;/ref&gt;.

=== Дмитровтағы тормошо ===
[[Файл:Speakers_al_the_funeral,_Goldman,_berkman,_maximov,_baron.jpg|слева|мини|230x230пкс|Кропоткин ерләү. Табут эргәһендә Эмма Гольдман, Беркман Александр, Масимов Г. П.,Барон А. Д. тора]]
Большевиктар Кропоткинға Кремлдән фатир, кремль паегы тәҡдим итә, өҫтәүенә, мәғариф халыҡ комиссары Анатолий Луначарский Петр Алексеевич дәүләт ярҙамынан баш тартмаһын һәм уны өгөтләү маҡсатында ҡатыны Софья Григорьевнаға хат яҙа. Әммә Кропоткин ярҙамдан ныҡлы баш тарта.

Кропоткинға өс тапҡыр фатирҙы алмаштырырға тура килә, сөнки ул йәшәгән «элекке буржуй» өйҙәре реквизитлана.

[[1918 йыл]]дың июлендә Кропоткин, халыҡ комиссары Рәйесе [[Ленин Владимир Ильич|Ульянов-Ленин В. И.]] ҡул ҡуйған «һаҡ танытма» алып&lt;ref&gt;{{книга|автор = |заглавие = Ленинский сборник|ответственный = |место = М.|издательство = Политиздат|год = 1980|том = XXXIX (39)|страницы = 192|страниц = |тираж = }}&lt;/ref&gt;, ҡатыны менән Мәскәү өлкәһе Дмитров ҡалаһында төпләнә. Унда былай тиелгән: «Петр Алексеевич Кропоткин йәшәгән урындарҙағы совет властары Кропоткин Петрға һәр төрлө һәм бөтә яҡлап ярҙам күрһәтергә тейеш… был ҡалала Совет власы вәкилдәренә Петр Алексей улының тормошон еңеләйтер өсөн бөтә саралар күрергә кәрәк»…

[[Лев Толстой]]ҙың дуҫы граф М. А. Олсуфьев, элек өйәҙ дворянлығы етәксеһе, уға Советская тип үҙгәртелгән элекке Дворяндар урамындағы (хәҙер — Кропоткинская тип үҙгәртелгән) буш торған йортто символик рәүештә һата. Ҡатмарлы тормош шарттарына ҡарамаҫтан, Кропоткин әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеген дауам итә, Дмитровск кооперативтары союзы менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә, яңы китап («Этика») өҫтөндә эшләүен дауам итә. &quot;Анархистар кенәзе&quot;нең Дмитровтағы йәшәгән осорона С. Н. Марков «Кропоткин Дмитровта. 1919 йыл» шиғырын арнай.

Артабан ваҡиғалар үҫеше, ҡыҙыл террор һәм большевиктар диктатураһы урынлашыуы [[Октябрь революцияһы]]на ҡарашын үҙгәртергә мәжбүр итә.
[[Файл:Могила_революционера_Петра_Кропоткина.JPG|справа|мини|284x284пкс|Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында Кропоткиндың ҡәбере]]
1921 йыл башында Кропоткин үпкә елһенеүе менән ҡаты ауырып китә. Ленин ашығыс рәүештә Дмитровҡа һаулыҡ һаҡлауҙың халыҡ комиссары Семашко Н. А. һәм Бонч-Бруевивич В. Д. етәкселегендәге иң яҡшы табиптар төркөмөн ебәргән. Кропоткинға көсәйтелгән туҡланыу, махсус паёк тәҡдим итәләр. Әммә Пётр Алексеевич бер ниндәй өҫтөнлөктәр ҡабул итмәй һәм паёктан баш тарта. Ул, һиҙҙермәйенсә, «тыйнаҡ», бер кемгә лә ҡыйынлыҡ тыуҙырмаҫҡа тырышып үлә&lt;ref&gt;''Турецкий Г.'' [http://kprf.ru/rus_soc/86834.html Дата в истории. 90 лет со дня смерти П. А. Кропоткина].&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Kropotkin_Funeral.jpg|слева|мини|230x230пкс| Кропоткинды ерләү]]
1921 йылдың 8 февралендә П. Кропоткин «иртәнге 3 сәғәт 10 минутта 78 йәшендә» тыныс ҡына йән бирә. 9 февралдә үҙәк гәзиттәр Мәскәү эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары советы Президиумының &quot;самодержавиеға һәм буржуазияға ҡаршы көрәшеүсе революцияның сыныҡҡан көрәшсеһе&quot;нең үлеме тураһында иғлан итәләр.

10 февралдә Дмитровҡа махсус матәм поезы килеп, уның мәйете менән табутты [[Мәскәү]]гә алып китә һәм хушлашыу өсөн Союздар йортоноң Ҙур Дмитровтағы Колонна залында (Мәскәүҙең Дворян йыйылышының элекке бинаһында) урынлаштырылған. Бынан һуң күп йыллыҡ совет традицияһы башланды. Кропоткин менән хушлаштыу ике көн дауам итте — Мәскәү заводтарынан, фабрикаларынан һәм учреждениеларынан йөҙҙәрсә делегация, меңдәрсә ябай кеше килде. Уның табуты янында анархистар ҙа, шулай уҡ шул иҫәптән ерләшеү өсөн, төрмәнән, һүҙ биреп, ваҡытлыса сығып тороусы ҡулға алынғандар ҙа Почетлы ҡарауылда торҙо. 13 февралдә Кропоткинды Новодевичье зыяратында ерләйҙәр&lt;ref&gt;{{Статья |ссылка= |автор=Баранченко В. Е. |заглавие=Кончина и похороны П. А. Кропоткина |год=1995 |язык= |место=М. |издание=Вопросы истории |тип=журнал |месяц= |число= |том= |номер=3 |страницы=149—154 |issn=}}&lt;/ref&gt;.

Дмитровта Кропоткин П. А. хөрмәтенә урам аталған, ғалим һәм аҡыл эйәһе йәшәгән йортта [[музей]] ойошторола.

== Анархизм һәм дәүләт тураһында ==
Кропоткиндың фекеренсә, анархизм шул уҡ революцион протестан, шул уҡ кеше ризаһыҙлығынан башлана, хатта социализм да; революцияның һөҙөмтәһен ул «дәүләткә ҡарамаған коммунизм» урынлаштырыуҙа күрә. Яңы ижтимағи төҙөлөш уға ирекмәнлек принцибына нигеҙләнгән һәм үҙ аллы идара ителеүсе берәмектәрҙең (дөйөмләштерелгән территориялар, ҡалалар) ирекле Федератив союзы булараҡ күренде. Етештереүҙе коллектив алып барыу, ресурстарҙы коллектив бүлеү һәм, дөйөм алғанда, иҡтисадҡа, хеҙмәттәр өлкәһенә, кеше мөнәсәбәттәренә ҡараған бөтә өлкәлә коллективлыҡ күҙаллағайны. Коллектив үҙенең эшмәкәрлегендә ҡыҙыҡһыныу тапҡан, нимә менән, кем өсөн шөғөлләнгәнен аңлаған төркөмдө тәшкил итә.

Ғалим һәм юғары белемле кеше булараҡ, Кропоткин П. А. анархизмдың ниндәйҙер ғилми нигеҙен һәм уның кәрәклеген күрһәтергә маташҡан. Уның өсөн анархизм — кеше йәмғиәтенең философияһы. Кропоткиндың танып-белеү методы теләктәшлек законына һәм үҙ-ара ярҙам итеүгә нигеҙләнә. Ул Дарвиндың йәшәү өсөн көрәш теорияһын төрҙәр араһында көрәш һәм улар араһында үҙ-ара ярҙам икәнен иҫбатларға тырыша. Бер-береңә ярҙам итеү һәм теләктәшлек — үҫеште алға этәреүсе.

Кропоткин бушмендар, готтентоттар, эскимостар араһындағы үҙ-ара ярҙамды тикшерә, ырыу һәм община кеүек формаларын булдырыуҙа уның ролен асыҡлай; Урта быуаттар осоронда — цехтар, гильдиялар, ирекле ҡалалар; Яңы ваҡытта — страховка йәмғиәттәре, кооперативтар, ҡыҙыҡһыныуҙар буйынса халыҡ берләшмәләре (фәнни, спорт һәм башҡалар). Бындай кешеләр ойошмаларында етәкселәр, ниндәйҙер мәжбүри власть юҡ, ә барыһының да үҙ эшенең кәрәклеген аңлау, кешеләрҙең үҙ эше менән мауығыуына нигеҙләнгән. Йыш ҡына бындай хәл барлыҡҡа килә: кеше үҙ һәләттәрен үҫтерә алмай һәм, ғөмүмән, ул нимәне барыһынан да яҡшыраҡ башҡара алыуын күҙ алдына килтерә алмай. Быларҙың барыһы ла дәүләттең иғтибары һәләттәре төрлө кешеләргә түгел,ә идеаль тип иҫәпләнгән (ысынбарлыҡта ул юҡ) шәхескә йүнәлтелә
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;

Германияла йәмәғәтселек менән дәүләтте бутағанған, шәхси һәм урындағы иреккә дәүләт баҫымы булмаған йәмғиәтте күҙ алдына килтермәгән яҙыусылар мәктәбе булған, бынан анархистарҙы йәмғиәтте һәм дәүләтте емерергә теләүҙә һәм кешенең бер-береһе менән туҡтауһыҙ һуғышҡа өндәүҙә ғәйепләү килеп тыуа.

&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;— &lt;cite&gt;П. А. Кропоткин, «Государство и его роль в истории» (изд. 1921)&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;Кропоткин П. А. фекеренсә, хөкүмәтте һәм дәүләтте бер үк тип уйларға ярамай, һуңғыһы үҙ эсенә йәмғиәттең бер өлөшө өҫтөнән власть булыуҙан тыш, бер үҙәктә идара итеүҙе, йәмәғәт тормошон булдырыуҙы ла үҙ эсенә ала. Дәүләттең булыуы халыҡтың төрлө төркөмдәре, шулай уҡ айырым йәмғиәт ағзалары араһында яңы мөнәсәбәттәр булдырыуҙы күҙ уңында тота.

Кропоткин П. А. билдәләүенсә, цивилизация тарихында «ике ағым», ике бер-береһенә дошман традиция: «Рим һәм халыҡ, император һәм федерация; власть һәм азатлыҡ традицияһы була. …Беҙгә ошо ике үҙ-ара көрәшеүсе ағымдың ҡaйһыһын һайларға… — Шик булырға тейеш түгел. Беҙ һайланыҡ та инде. Беҙ кешеләрҙе ирекле килешеүҙәргә нигеҙләнгән ойошмаға, иреле федерацияһына алып барған ағымға ҡушылабыҙ. Башҡалар, император Рим йолаларына ҡолаҡ һалырға теләһәләр, тырышһын!»&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Кропоткин П. А. |заглавие=Государство, его роль в истории |ответственный=перевод под редакцией автора |издание= |место=Женева |издательство=издание Группы «Хлеб и воля» |год=1904 |страницы=73 |страниц=75 |isbn= |ссылка=https://www.prlib.ru/item/696729}}&lt;/ref&gt;.

Быларҙы нигеҙләү өсөн XIII—XVI быуаттарҙа Европала бик күп бай ҡалалар булған, тип билдәләй, уның һөнәрселәре, ғалимдары, зодчийҙары сәнғәт мөғжизәләрен етештергән, төрлө белем өлкәләрендә күп нәмә асҡан, уларҙың университеттары фәнгә нигеҙ һалған, каруандар, океандар аша үтеп, ҡаҙнаны тулыландырып ҡына ҡалмаған, [[география]] фәнен яңы белем менән тулыландырҙылар ҙа инде. Заманса сәнғәт иһә, Кропоткин П. А. фекеренсә, Урта быуаттан, сифат менән түгел, тик юғары тиҙлектәге үҫеш динамикаһы менән айырылып тора.

Кропоткиндың бөтә эштәренең характерлы һыҙаты булып кеше шәхесенә айырыуса иғтибарлы булыу тора. Шәхес — революция күңеле, һәр айырым кешенең мәнфәғәттәрен иҫәпкә алып, уға үҙ-үҙен танытыу иреклеге биреп кенә, йәмғиәт сәскә атасаҡ..
Халыҡ массаһына һәр ваҡыт үҙ-ара ярҙам хас, Бер формация сиктәрендә горизонталь бәйләнештәр барлыҡҡа килә һәм мәнфәғәттәрҙе координациялауға һәм яраштырыуға нигеҙләнгән тейешле учреждениелар төҙөлә: ырыу, ябай хоҡуҡ, урта быуат ҡалаһы, гильдия.

Тарих — бер туҡтауһыҙ үҫеш линияһы түгел, ә цикл. [[Мысыр]], Азия, [[Урта диңгеҙ]] яры, [[Үҙәк Европа]] сиратлап тарихи үҫеш аренаһында булдылар һәр саҡ бер үк сценарий буйынса. Барыһы ла элекке тәүтормош ҡәбиләнән башланған, һуңынан ауыл ойошмаһы стадияһына әүерелә, артабан ирекле ҡалалар, һуңынан үҫеше оҙаҡ дауам итмәгән дәүләттәр килә, ә һуңынан барыһы ла туҡтап ҡала.

Мәҫәлән, [[Боронғо Греция]]: тәүтормош ҡәбилә осоро, яйлап община ҡоролошона күсеү, сәскә атыусы республика ҡалалары осоро, әммә Көнсығыштан деспотик традициялар һулышы килгәс, башланған һуғыштар Александрҙыү Бөйөк Македония империяһын төҙөргә ярҙам иткән. «Цивилизацияның тормош һутын һыға башлаған дәүләт барлыҡҡа килде», — тип яҙған Кропоткин П. А.&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Кропоткин П. А. |заглавие=Государство, его роль в истории |ответственный=перевод под редакцией автора |издание= |место=Женева|издательство=издание Группы «Хлеб и воля» |год=1904 |страницы=74 |страниц=75 |isbn= |ссылка=https://www.prlib.ru/item/696729}}&lt;/ref&gt;, — һәм бындай миҫалдар байтаҡ: Боронғо Египет, Ассирия, Фарсы, Палестина һәм башҡалар.

Халыҡ массаһы өсөн хас тенденцияны нигеҙләп, Кропоткин уртаҡ мәнфәғәттә булған крәҫтиәндәр, ауыл общинаһы хаҡында һөйләй: хужалыҡ, күрше; берләшеп һаҙлыҡ киптереү, ер һуғарыу, ер һөрөү эштәре һәм башҡалар. Һәм, тимәк, был проблемаларҙы бергәләп хәл итеү еңелерәк. Сауҙагәрҙәрҙең гильдиялары, һөнәрселәрҙең цехтары менән дә ошондай уҡ хәл.

Кропоткиндың анархик теорияһы капитализмды һәм дәүләттең капитализм осорондағы тәртибен тәнҡитләгәндә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Ғәҙәттәгесә, дәүләт йәмғиәттә юғары ғәҙеллек идеяларын раҫлай, тип иҫәпләйҙәр һәм капитализм ҡыҫылмау теорияһын ({{lang-fr|«laisser faire, laissez passer»}}) — нимә теләйҙәр, шуны эшләһендәр әйҙә. Әммә шул уҡ революцион Францияла хөкүмәт, бөтөнләй ҡыҫылмайынса, эшселәр иҫәбенә байығырға мөмкинлек бирә. Якобин конвенты: баш күтәреү, дәүләт эсендә дәүләт төҙөү өсөн — үлем!

Был хәлдән ҡотолғоһоҙ дилемма килеп сыға, тип яҙа Кропоткин П. А. : «Йәки дәүләт емерелергә тейеш, бындай осраҡта яңы тормош меңәрләгән, ҡеүәтле, шәхси һәм төркөм башланғысы нигеҙендә, ирекле килешеү нигеҙендә барлыҡҡа киләсәк. Йәки дәүләт шәхесте һәм урындағы тормошто батыра, кеше эшмәкәрлегенең бөтә өлкәләрен үҙләштерә, хакимлыҡ итеү маҡсатында һуғыштар һәм эске көрәш алып килә, һәм — аҙағы ҡотолғоһоҙ — үлем&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Кропоткин П. А. |заглавие=Государство, его роль в истории |ответственный=перевод под редакцией автора |издание= |место=Женева |издательство=издание Группы «Хлеб и воля» |год=1904 |страницы=75 |страниц=75 |isbn= |ссылка=https://www.prlib.ru/item/696729}}&lt;/ref&gt;. Әгәр һеҙ беҙҙең һымаҡ индивидтың азатлығы һәм уның ғүмере хөрмәт ителеүен теләһәгеҙ, кеше өҫтөнән хакимлыҡты мәжбүри кире ҡағырға тейешһегеҙ; шул тиклем һеҙҙең тарафтан оҙаҡ ваҡыт кире ҡағылған анархизм принциптарын ҡабул итергә мәжбүр булаһығыҙ».

Кропоткин үҙенең фәлсәфәүи ҡараштарында Огюст Конт һәм Герберт Спенсерҙың эйәрсене була. «Метафизик» традицияларына тәнҡит күҙлегенән ҡарай. Немец классик идеализмы вәкилдәрен «схоластикала», тәү сиратта [[Гегель|Гегелды]], тәнҡитләй. Кропоткин иҫәпләүенсә,&quot;тарҡау фәлсәфәгә&quot; «ысын ғилми алым» алмашҡа килергә тейеш. Кропоткиндың ижтимағи идеалы анархистик (дәүләткә ҡарамаған) коммунизм булған, унда революция юлы менән (социаль революция) шәхси милек тулыһынса бөтөрөлә. Дәүләт власының һәр формаһының дошманы булараҡ, Кропоткин пролетариат диктатураһы идеяһын ҡабул итмәй.

== Ижтимағи һәм сәйәси эшмәкәрлеге ==
Швейцарияның Женева ҡалаһында француз телендә популярлыҡ менән файҙаланылған «Le RquvoltY» гәзитен булдыра һәм сығара; гәзит Кропоткин П. А. үҙе яҙған мәҡәләләр менән тулылана тиерлек; революцион пропагандалаң өсөн Швейцариянан Францияға ебәрелгән, унда пропагандистик эшмәкәрлекте дауам иткән. Англия ижтимағи-сәйәси гәзитенә Freedom (Свобода) нигеҙ һала һәм баҫтырып сығара. 1917 йылдың йәйендә Кропоткин П. А. Көнбайыш Европанан Тыуған иленә ҡайта. 12 июндә Петроградтағы вокзалда поезд вагонынан сыҡҡанда уны күмәк халыҡ ҡаршы ала. Ҡаршылаған меңдәрсә кеше араһында Ваҡытлы хөкүмәт министрҙары була. Керенский А. Ф. Кропоткинға хөкүмәттәге теләһә ниндәй вазифаны, шул иҫәптән Хөкүмәт Рәйесе вазифаһын үтәргә тәҡдим итә. Кропоткин тәҡдимдән баш тарта — ләкин шул уҡ йылдың август айында Дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнашты.

Октябрь революцияһынан һуң 1917 йылдың ноябрендә беренсе Халыҡ комиссарҙары Советы Рәсәй яңы хөкүмәтенең беренсе Декреттарын ыңғай ҡабул итә. Артабан Кропоткин большевиктарҙың яңы власы демократик хоҡуҡты һәм иректәрҙе бөтөрөүен һәм үҙ эшмәкәрлегендә диктатура, террор һәм ҡораллы көскә таяныуын аңлай. Кропоткин, инанған демократ булараҡ, ғәмәлдәге власҡа әүҙем оппозиция яғына күсә.
Кропоткин ике тапҡыр Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе Ульянов В. И. менән осраша. Ул Ульянов-Ленинды яңы бюрократия синыфын булдырыуҙа, Граждандар һуғышын тоҡандырыуҙа һәм «ҡыҙыл террорҙа» ғәйепләй. Кропоткин П. А. үҙенең граждан һәм сәйәси ҡараштарын аңлатып бер нисә тапҡыр хат яҙа. Кропоткиндың Ульянов-Ленинға хаттары СССР осоронда дәүләт архивтарында йәшерен һаҡлана һәм тик 1990-сы йылдарҙа ғына тарихсылар тарафынан табыла һәм нәшер ителә. Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе яҙған бер хатында Кропоткин: «Ҡыҙыл террор ойоштороу, аманаттар алыу социалистик революция партияһына һәм етәкселәренә килешмәй. Ҡыҙыл террор эраһын башлау революцияның көсһөҙлөгө, был юл менән барыу тиҙҙән еңелеүҙе аңлата. Полиция яңы тормош төҙөүсеһе була алмай. Шуға ҡарамаҫтан, полиция һәр ауылда, ҡалала юғары власть була бара. Был Рәсәйҙе ҡайҙа алып бара? Ҡапма-ҡаршылыҡҡа!» — тип яҙа&lt;ref&gt;Государственный Архив Российской Федерации: Фонд 1129. Оп. 2. Ед. хр. 105. Найдено и опубликовано Н. М. Пирумовой: ''Пирумова Н. М.'' Письма и встречи // Родина — 1989. — № 1. — С. 26-31.&lt;/ref&gt;.
Кропоткин П. А. атылыуҙан һәм төрмәгә ябылыуҙан күп кенә ғәйепһеҙҙе алып ҡала ала, улар араһында билдәле тарихсы Мельгунов С. П. һәм Пальчинский бар ине. Ульянов-Ленин «ҡартҡа теймәҫкә» ВЧК-ГПУ органдарына бойороҡ бирә, әммә һуңғы йылдарҙа Дмитровта йәшәгән осорҙа Кропоткин П. А. чекистарҙың күҙәтеүе аҫтында була.

== Фәнгә өлөшө ==
; Тарих һәм этнография

* Көнсығыш Себерҙә Рәсәй империяһы менән Цин империяһы менән сиге буйындағы хеҙмәтенең тарихы хаҡында яҙыуҙар ҡалдыра.
* Бүрәт, монгол, тувиндар, тофалар һәм башҡа себер халыҡтарының мәҙәниәте, дини ғилеме һәм ғөрөф-ғәҙәттәре, шулай уҡ Себерҙәге рус казактары тураһында этнографик яҙмалар ҡалдыра.

; География

* 1861 йылда Байкал күле өҫтөндәге поляр балҡыш күренешен күҙәтә һәм тасуирлай; инглиз телендәге «Nature» журналында мәҡәлә баҫтырып сығара.
* Витим яҫытаулығын аса һәм тикшерә; экспедиция һөҙөмтәләре буйынса мәҡәлә яҙа.
* Азияла өр-яңы неоген-дүртенсе вулканизмдың ике өлкәһен асты: Витим яҫытаулығында һәм Илхури-Алиндың маньчжур һыртында; Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре буйынса мәҡәләләр яҙа.
* Көнсығыш Себер һәм Азия орографияһының схемаһын эшләй; «Азия Орографияһы» мәҡәләһе «Geographical Journal» баҫмаһында донъя күрә.
* Рус география йәмғиәтенең Физик география бүлеге секретары вазифаһын биләй. Рус география йәмғиәтендә түләүле секретарь вазифаһы тәҡдим ителә, әммә баш тарта&lt;ref&gt;[https://archive.is/20130417110229/www.rgo.ru/2010/04/pyotr-alekseevich-kropotkin/ П. А. Кропоткин]. Сайт Русского географического общества.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000044/st060.shtml П. А. Кропоткин]. NPLit.ru: Библиотека юного исследователя.&lt;/ref&gt;.
* Себер халыҡтарының картографияһы сәнғәтен таба.
* «Көнсығыш Себерҙән» очерктар циклын («Заманса йылъяҙма» баҫмаһында — «Мәскәү хәбәрҙәре» гәзитенә ҡушымта — 20-нән ашыу мәҡәлә) яҙа.
* Сунгари йылғаһы буйындағы маньчжур өлкәләрен ентекле тасуирлай.
* Яңы фәнгә, социаль географияға, нигеҙ һала; Америка Ҡушма штаттарында — «Radical Geography»; Донъяла яңы дисциплинаның беренсе ғилми мәҡәләләр томы (АҠШ) 1977 йылда Кропоткинға бағышланып сыға.

; Лимнология

* Байкал күленең Провал ҡултығын өйрәнә һәм күргәндәрен итальян ғилми баҫмаһында һүрәтләй.
* Байкал күленең башта аҡмай ятҡан һыу ятҡылығы булғанын гипотезаны әйтә һәм нигеҙләй.
* Тункин һәм Олезская-Илез тау уйпатлыҡтары тәүҙә күлдәр булған тигән фараз әйтә.
* Ока Саяны һәм Жомболок йылғалары үҙәндәрендәге базальт менән ябылған күлдәргә ҡыҫҡаса тасуирлама бирә.
* Хи-Гол үҙәнендәге кратерҙарҙың береһендә ҙур булмаған күл таба.
* Евразия тарихында Озерная боҙлоҡ осоро эҙҙәре таба һәм өйрәнә. Палеолимноль төшөнсәһен һәм «Озёрный период» һәм «Высыхание Евразии» терминдарын индерә.
* «Высыхание Евразии» китабын яҙа ; Лондонда Король Географик Йәмғиәте тарафынан донъя күрә.
* «Боҙлоҡ һәм Күл осоро тураһында» лекцияһын уҡый (Дмитров, 1920).
* «Боҙлоҡ һәм Күл осоро тураһында» монографияһының план-проспектын төҙөй.

; Геоморфология

* Ошондай гипотеза тәҡдим итә:
*# Байкал күле ябыҡ һыу ятҡылығы булған; һыу эрозияһы һөҙөмтәһендә Байкал күленән ағып сыҡҡан йылға барлыҡҡа килә Ағып сығыусы йылға өҫкә күтәрелә, һәм, ниһайәт, тауҙар аша үтеп, Байкал күленән ағып сыға.
*# Иркут йылғаһы башта Байкалға ҡоя.
*# Окинско-Илезская уйһыулығы тәүҙә күл була; Ока йылғаһы тау һырттарын ҡырҡып һәм уйһыулыҡтағы күл һыуҙарын алып сыға .
* 1862 йылда, тектоник хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә күл һыуҙарына төшкән ер ҡабығы участкаһын — Цаган далаларының бер өлөшөн ҡарап, Байкал күлендәге ер тетрәү эҙемтәләрен тикшерә.
* Тункин уйпатлығы һәм уның ситтәренең асимметрияһына күрһәтә.
* Иркут йылғаһы үҙәненең өҫкө өлөшөндә ултырмалы йомшаҡ ҡатлам боронғо боҙлоҡ осоронда барлыҡҡа килә.
* Саян Окаһы һәм Жомболок йылғалары үҙәндәрендә Окинск янартауҙары һәм базальт ағымы боҙлоҡ осоронда барлыҡҡа килә.
* Базальт ағымы Саян Окаһы йылғаһын (ул ОК-Хем, Аха) быуа, ә һуңынан ташҡын һыу ағымы менән емертелә.
* Көнсығыш Саян рельефында боҙланыу эҙҙәре бар һәм рельеф боҙлоҡ менән эшкәртелә.
* Ул Көнсығыш Саянда һәм Витим яҫытаулығында, курумдарҙың күп булыуын әйтә һәм уларҙы «ҙур ярсыҡлы курумдар» тип атай.

; Геология

* Көнсығыш Себерҙә Боҙлоҡ осоро эҙҙәре тапҡан һәм тикшергән; Себерҙең геологик тарихында Боҙлоҡ осоро барлығын иҫбатланы..
* , [[Дүртенсел осор|дүртенсел осор боҙланыу]] теорияһына нигеҙ һала һәм мәңгелек боҙлоҡ терминын индерә. Ул 1874 йылдың 21 мартында беҙҙән алыҫ булмаған дәүерҙә Боҙлоҡ эпохаһы йәшәүе тураһында доклад яһай, ә икенсе көндө йәшерен революцион түңәрәк ағзаһы булыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына һәм Петропавловск ҡәлғәһенә тотҡонлоҡҡа оҙатыла, унда ғалимға уҡыу һәм эшләү мөмкинлеге бирелә, шуның арҡаһында ул тағы бер нисә хеҙмәтен әҙерләй.
* Көнсығыш Саямындағы Хи-Гол һәм Жомболок йылғалары үҙәндәрендә Окин вулканы һәм базальт ағымын тикшерә һәм төшөрә; янартауҙарҙың һәм базальт ағымының йәшен күрһәтә, янартау сығышлы тоҡомдарҙың өлгөләрен йыя.
* Экспедицияларҙа йыйылған тау тоҡомдары коллекцияһын ҡалдыра.
* 1864 йылда Илхури-Алинь һыртында рельефын табып, Европа фәнни даирәһендә сенсация булып киткән неоген-дүртенсел йәштәге янартауҙы тасуирлай һәм бының менән А. Гумбольдттың Азияның үҙәк райондарында янартау өлкәләренең барлығы гипотезаһын дөрөҫләй.
* 1865 йылда Иркут йылғаһының һул яры буйлап Тункин ҡаҙанлығында янартау сығышлы форматтарҙы ҡарай һәм тасуирлай.
* 1865 йылда Көнсығыш Саямындағы Хи-Гол һәм Жомболок йылғалары үҙәндәрендә Окин янартауҙарынһәм базальт ағымын тикшерә һәм һүрәтләй; янартауҙарҙың һәм базальт ағымының йәшен аныҡ күрһәтә; бер конус төбөнөң барометрик бейеклеген билдәләне; фәнни мәҡәләгә литографик ике янартауҙың һүрәттәрен эшләй.
* 1868 йылда вулкан Витим тигеҙлегендә янартау эшмәкәрлеге эҙҙәрен таба; XX быуатта был асыш неоген-дүртенсе йәштәге янартауҙар табылғас раҫлана.
* 1867 йылда инженер Зотиков менән берлектә сейсмометр барлыҡҡа килә һәм Көнсығыш Себерҙә приборҙы һынап ҡарай.
* Себерҙә сейсмология пункттары селтәрен булдырырға тәҡдим итте, уның фекеренсә, был Байкал күленең килеп сығышы мәсьәләһен хәл итә алыр ине.

; Биология

«Биология» ғилми хеҙмәт йылъяҙмаһын ҡалдыра һәм «The Nineteenth Centure» инглиз журналында биология мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр серияһын яҙа.

** «Наследование приобретённых признаков».
** «Прямое воздействие среды на растения».
** «Реакция животных на их окружение».
** «Наследственные изменения у животных», Лекция, прочитанная на [[:ru:Евгеника|Евгеническом конгрессе]]; напечатана в 1915 году.

; Биосоциология һәм биоэволюция

«Эволюция факторы булараҡ үҙ-ара ярҙам» (1907) китабында Дарвиндың прогрессив эволюцияла (шул иҫәптән кеше) конкуренция алдынан үҙ-ара ярҙам итеү өҫтөнлөгө тураһында гипотезаһын әйтә&lt;ref&gt;''Кропоткин П. А.'' Этика. Происхождение и развитие нравственности. М.: Политиздат, 1991. С. 14.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Там же. С. 16.&lt;/ref&gt;.

; Политология

* 1896 йылда «Дәүләт тарихы һәм уның роле» китаптың яҙа.

; Науковедение

* Фән проблемалары, уның тарихына һәм перспективаларына арналған мәҡәләләр серияһын яҙа.
* Фәнни күҙәтеүҙәр циклын «Санкт-Петербург хәбәрҙәре» гәзитендә «Естествознание» рубрикаһында яҙа.
* «Заманса фән һәм анархия» (анархияны кеше ғүмере дәүләт ҡатнашлығынан тыш бойондороҡһоҙ эшмәкәрлек тип аңлай) тигән китап яҙа.
* Оло йәштәге ғалимдар үҙҙәренең иҫкергән ҡараштарын үҙгәртергә торошта түгел, тигән ҡағиҙәне асыҡлай һәм нигеҙләй; Кропоткиндың тезисы: ғилми ҡараштар, теориялар һәм мәктәптәр үҙгәрмәй, ә улар менән бергә һаҡлана.

; Культурология

* Бостонда, АҠШ-та Лоуэла институтында рус әҙәбиәте тарихы буйынса лекциялар курсын уҡып ишеттерә; 1901 йылда инглиз телендә Бостонда, 1907 йылда Санкт-Петербургта «Рус әҙәбиәтендә Идеалдар һәм ысынбарлыҡ» тип аталған айырым китап булып баҫылып сыға.

; Этика

* Ғәҙеллек һәм әхлаҡлылыҡ. Лондонда этик йәмғиәттә II асыҡ лекцияһын (ҡабаттан)уҡып ишеттерелә.
* «Этика: килеп сығышын һәм әхләҡи үҫеше» тигән китап яҙған. — Петроград, Мәскәү: Хеҙмәт тауышы.
* «Этика» тамамланмаған ҡулъяҙма ғилми хеҙмәтен ҡалдыра. 1921 йыл. Беренсе томы баҫылып сыға.

== Ойошмаларҙа ағзалыҡ ==
* [[:ru:РГО|Императорское Русское Географическое Общество]] (ИРГО)
** 1869 — Член-сотрудник Сибирского отделения ИРГО&lt;ref&gt;''Кропоткин П. А.'' О геологических наблюдениях на острове большой Тютерс // Известия ИРГО. 1869. Т. 5. № 6. Отд. 2. Геогр. изв. С. 288—294.&lt;/ref&gt;.
** 1871 — Секретарь Отделения физической географии ИРГО.

== Наградалары ==
* 1865 — Император Рус география йәмғиәтенең физик география бүлегенең Кесе алтын миҙалы — «Себер бүлегенең ағза-хеҙмәткәре кенәз Кропоткинға, Сунгари буйлап Ҡытайҙың Гириня ҡалаһына , һәм Аргундағы Цурухайтуевскийҙан Манчжурияның Мергень ҡалаһына, ә унан Благовещенға тиклем сәйәхәт иткән өсөн».

== Ғаиләһе ==
* 1878 йылдың 8 октябренән ҡатыны — Софья Григорьевна Ананьева-Рабинович (1856, Киев — 1941 йылдың 15 декабрендә, Мәскәү). «Ананьев» ҡушаматын йөрөтөүсе революционерҙың ҡыҙы. Бала сағы Томскиҙа үтә, унда атаһы һөргөнгә ебәрелә. Женевала Кропоткин Петр менән таныша.
* Ҡыҙы — Кропоткина Александр Петровна (15 апрель [[1887 йыл|1887]], Бромли — 4 июлендә [[1966 йыл|1966]], [[Нью-Йорк]]). Һөйгән йәре [[Сомерсет Моэм]] 1912 йыл. Моэм Леонидова Анастасия Александровна исеме аҫтында «Бельё мистера Харрингтона» (1928) тигән хикәйәһендә бирелә&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://kropotkin.site/sasha-kropotkina|автор=Прусский Я. Л.|заглавие=Саша Кропоткина и две её родины|год=2012|язык=|место=Дмитров|издание=Сборник материалов IV Международных Кропоткинских чтений к 170-летию со дня рождения П. А. Кропоткина (Материалы и исследования)|тип=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=143|issn=}}&lt;/ref&gt;. 1915 йылдың йәйендә Бөйөк Британиянан Рәсәйгә тормош иптәше, юрист һәм әҙәбиәтсе Борис Фёдорович Лебедев (1877—1948) менән килә, Февраль революцияһынан һуң 1921 йылда атаһы үлгәндән һуң РСФСР-ҙан эмиграцияға китә. Америка Ҡушма Штаттарында журналист Л.Хаммондҡа икенсегә кейәүгә сыҡҡан.

=== Өс йыллыҡ никах килешеүе ===
Кропоткин Петр һәм Ананьева-Рабинович Софья араһында никах сиркәү йолаһынан тыш, анархия принциптарындағы тулы тиң хоҡуҡлылыҡ формаһында өс йыллыҡ килешеү төҙөлә. Был килешеү буйынса айырылышыу йәки никахты оҙайтыу мөмкинлеге өс йыл һайын күҙ уңында тотола.

Был килешеү бер туҡтауһыҙ рәүештә 14 тапҡыр оҙайтыла, һөҙөмтәлә уларҙың никахы 43 йыл оҙайтыла, Петр Кропоткиндың 78 йәшкә тиклем, үлеменә тиклем, дауам итә&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=mPK6JoCsqVEC&amp;pg=PA209&amp;lpg=PA209#v=onepage&amp;q&amp;f=false|автор=Вячеслав Алексеевич Маркин|заглавие=Неизвестный Кропоткин|год=2002|издательство=ОЛМА Медиа Групп|страниц=448|isbn=978-5-224-02746-0}}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Кропоткин исеме менән урамдар

'''Мәскәү'''&lt;ref&gt;''Земенков Б. С.'' Памятные места Москвы. М.: 1959. С. 74—75.&lt;/ref&gt;:

* [[:ru:Кропоткинский переулок|Кропоткинский переулок]] (элекке. Штаб тыҡрығы, 26-сы йорт, унда Пётр Кропоткин тыуған бала сағы үтә. 1925 йылдан 1939 йылға тиклем бинала Кропоткиндың музейы урынлаша&lt;ref&gt;''Фролов А. И.'' Московские музеи. М.: Издательский дом «Муравей», 1999. С. 255—256.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kropotkin.ru/предисловие/ Виртуальный музей П. А. Кропоткина].&lt;/ref&gt;. На здании установлена мемориальная доска&lt;ref&gt;[https://um.mos.ru/houses/dom_kropotkina/ Дом Кропоткина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421075722/https://um.mos.ru/houses/dom_kropotkina/ |date=2021-04-21 }} // Узнай Москву.&lt;/ref&gt;.
* [[:ru:Малый Лёвшинский переулок|Малый Лёвшинский переулок]], 4 (1855 тиклем), йорт һаҡланған.
* [[:ru:Малый Власьевский переулок|Малый Власьевский переулок]], 8 — 1855—1857 йыл йәшәй һәм һуңынан атаһына килә, йорт һаҡланмаған.
* [[:ru:Леонтьевский переулок|Леонтьевский переулок]], 26 — Рәсәйгә ҡайтҡандан һуң, бер аҙ ваҡыт йәшәй.

[[Файл:Дом_Новосёлова._ул.Кропоткинская_83._Памятник_Кропоткину..jpg|справа|мини|400x400пкс|Дмитров ҡалаһының Кропоткинский урамында П. А. Кропоткинға һәйкәл]]
[[Файл:Card-russia2017-kropotkin.png|справа|мини|Беренсе почта карточкаһы 175-летию со дня рождения Петр Кропоткин]]
'''Кропоткин хөрмәтенә атала һәм уның исемен йөрөтә:'''

* Краснодар крайындағы Кропоткин ҡалаһы (1921 йылдан).
* Иркутск өлкәһендә Кропоткин ҡасабаһы (1930 йылдан алып).
* Кропоткино ауылы, [[Аҡшәйех районы|Раздольненский район]], [[Ҡырым|Крым]] (1948 йылдан).
* Мәскәү метрополитенының «Кропоткинская» станцияһы (1935 йылдан 1957 йылға тиклем «Советтар һарайы» тип атала).
* Тверь ҡалаһындағы П. А. Кропоткин исемендәге китапхана (1920 йылдан алып быға тиклем Тверь кооперативтар аралашсылар ширҡәте китапханаһы булған).
* Кропоткин тыҡрығы [[Мәскәү]]ҙә (1994 йылда майҙандар, яр буйҙары һәм уның исемендәге урам) революцияға тиклемге исемдәр кире ҡайтарыла.
* Һүнгән Кропоткин вулканы. Бүрәт Республикаһы биләмәһендәге Янартауҙар үҙәнендә.
* 72 ҡалала урам.

==== Кропоткин музейҙары ====
* 1923 йылдың 9 декабрендә Мәскәүҙә Кропоткин тыуған Штаб тыҡрығы, 26 адресы буйынса мемориаль музей асыла&lt;ref&gt;[https://kropotkin.site/wp-content/uploads/2017/07/Nikolay_Lebedev_-_Muzey_P_A_Kropotkina_-_1928.pdf Лебедев Н. К. Музей Кропоткина. Ленинград-Москва, 1928.]&lt;/ref&gt;. Экспозицияла кенәз Кропоткиндар ғаиләһе тарихына арналған материалдар, Пётр Алексеевичтың һүрәттәре, карталары һәм ғилми хеҙмәттәре, «чайковсылар» түңәрәге ағзаларының фотоһүрәттәре урынлаштырылған. Англияла уның эш бүлмәһенең биҙәлеүен ҡабатлаған кабинет айырыуса ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. 1939 йылда музей бөтөрөлә, ә коллекцияһы тарҡатыла. Китаптар Ленин китапханаһына, ҡулъяҙмалары — Үҙәк дәүләт архивына, Һынлы сәнғәт дәүләт музейының Граждан институтына, Дмитровский район тыуған яҡты өйрәнеү музейына тапшырыла&lt;ref&gt;Фролов А. И. Московские музеи. М.: ИД «Муравей», 1999. С. 255—256.&lt;/ref&gt;.
* 2014 йылда Дмитровта ғалим һәм аҡыл эйәһе йәшәгән йортта П. А. Кропоткиндың Йорт-музейы асыла&lt;ref&gt;«Памятник почётному анархисту. Дом-музей Кропоткина в Дмитрове» — «Weekend», 26 сентября 2014 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dmmuseum.ru/%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%D0%BF-%D0%B0-%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0/ Официальный сайт дома-музея П. А. Кропоткина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210503063926/http://dmmuseum.ru/%d0%b4%d0%be%d0%bc-%d0%bc%d1%83%d0%b7%d0%b5%d0%b9-%d0%bf-%d0%b0-%d0%ba%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%be%d1%82%d0%ba%d0%b8%d0%bd%d0%b0/ |date=2021-05-03 }}.&lt;/ref&gt;.

==== Башҡалар ====
* 1968 йылда Мәскәүҙең «Центрнаучфильм» студияһында Кропоткин тураһында беренсе документаль фильм — «Петр Кропоткин» (тәүге исеме «Кенәз-фетнәсе») ижад ителә. Режиссеры Е. Г. Покровский, сценарист М. Арлазоров, ғилми консультант Н.M. Пирумова.
* 1988 йылда «Центрнаучфильм» киностудияһында Кропоткин тураһында «Фетнәсел кенәз» фильмы төшөрөлә (режиссёры Томберг Владимир Эрнестович).
* Дмитровта 2004 йылда Кропоткинға һәйкәл ҡуйыла (скульпторы — Александр Рукавишников&lt;ref&gt;[http://www.dmitrov-reg.ru/index.php?option=com_datsogallery&amp;Itemid=5&amp;func=detail&amp;catid=6&amp;id=15 Памятник Кропоткину] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318174647/http://www.dmitrov-reg.ru/index.php?option=com_datsogallery&amp;Itemid=5&amp;func=detail&amp;catid=6&amp;id=15 |date=2009-03-18 }}. Администрация Дмитровского муниципального района Московской области.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.etver.ru/lenta/index.php?newsid=22827 |title=Котёнка от анархиста Кропоткина пришлось убрать |website=ВТ Тверь |accessdate=2008-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090318200921/http://www.etver.ru/lenta/index.php?newsid=22827 |archivedate=2009-03-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318200921/http://www.etver.ru/lenta/index.php?newsid=22827 |date=2009-03-18 }}&lt;/ref&gt;.
* Иркутск өлкәһендә тау һырты.
* Уның хөрмәтенә 1965 йылда Анарктидала Мод Короле Ерендәге тау аталған (координаты: 71°51′ ю. ш. 6°35′ в. д. HGЯO), 1961 йылда САЭ картаһында табылған һәм билдәләнгән&lt;ref&gt;{{книга |автор=Масленников Б. Г. |заглавие=Морская карта рассказывает |ответственный=Под ред. [[Смирнов, Николай Иванович (адмирал)|Н. И. Смирнова]] |издание=2-е изд |место=М. |издательство=[[Воениздат]] |год=1986 |тираж=35000 |страницы=116|}}&lt;/ref&gt;.
* Киевта 2013 йылдың февралендә Кропоткин иҫтәлегенә арналған акция үтә. Михаил Хрушевский һәйкәленә Кропоткин исеме менән таҡтаташ ҡуйылған, сөнки ике фигураның да тышҡы оҡшашлығы көслө&lt;ref&gt;[http://avtonomia.net/2013/02/10/v-kieve-ustanovlen-pamyatnik-petru-kro/ В Киеве установлен памятник Петру Кропоткину].&lt;/ref&gt;.
* 2021 йылдың 14 апрелендә Кропоткин ҡалаһында Петр Алексеевич Кропоткинға арналған һәйкәл асыу тантанаһы үтте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gorod-kropotkin.ru/o-gorode/newsevents/segodnya-sostoyalos-otkrytie-pamyatnika-velikomu-uchenomu-s-mirovym-imenem-petru-alekseevichu-kropot/|title=Официальный сайт администрации города Кропоткина :: Сегодня состоялось открытие памятника великому ученому с мировым именем - Петру Алексеевичу Кропоткину, чьё имя с достоинством носит наш город|website=www.gorod-kropotkin.ru|access-date=2021-04-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ognikubani.ru/news/v-gorode/45354-v-kropotkine-otkryt-pamjatnik-vydajushhemusja-uchenomu-geografu-i-issledovatelju-cheloveku-imja-kotorogo-nosit-nash-gorod-petru-alekseevichu-kropotkinu/|title=В Кропоткине открыт памятник выдающемуся ученому: географу и исследователю, человеку, имя которого носит наш город — Петру Алексеевичу Кропоткину|website=Новости Кропоткина - Огни Кубани|access-date=2021-04-15}}&lt;/ref&gt;.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
Инанған анархист, ғалим-материалист һәм дәүләтте юҡҡа сығарыуҙы яҡлаусы булараҡ, Кропоткин А. П., ҡайһы берҙә уны «кенәз» тип атағанға, ироник ҡарай. Ул үҙенә ҡарата бер ҡасан да был дворян титулын ҡулланмай.

; Фамилияһының яҙылышы хаҡында

Революцияға тиклемге бөтә рәсми документтарҙа Пётр Алексеевич, уның ағаһы Александр кеүек, «Крапоткин» тип телгә алынған. Был дөрөҫ түгел. 1917 йылғы революцияға тиклем ике вариант — «а», «о» аша ла осрай. Брокгауза һәм Ефронаның яңы Энциклоциклопедик һүҙлегендә — «Кропоткин». «Британия энциклопедияһы» нда — шулай уҡ «о» аша.

Революционерҙың үлеме тураһында гәзитәрҙең күпселеге 1921 йылдың 8 февралендә уның фамилияһын «Крапоткин» тип яҙа. Тик «Беднота» гәзитендә, Памяти борца&quot; белдереүендә, элекке кенәз фамилияһын «о» аша яҙа.

1921 йылдың 15 февралендә Мәскәү эшсе һәм крәҫтиән депутаттары советы пленумы менән «иптәш Кропоткин Петр Алексеевичтың иҫтәлеген мәңгеләштереү тураһында» ғы ҡарар ҡабул ителгәс, тарихта заманса яҙыу нығытыла. Шуға ҡарамаҫтан, күп кенә таҡтаташтарҙа оҙаҡ ваҡыт фамилияны яҙыу «Крапоткин» тип һаҡлана. Ә 1918 йылда революционер хөрмәтенә үҙе иҫән саҡта уҡ аталған селигер пароходтарының береһе 1945 йылға тиклем «Крапоткин» тип йөрөтөлә. Ҡайһы бер швед авторҙары уның фамилияһын Krapotkin тип яҙған.

== Шулай уҡ ҡара ==
** [[:ru:Анархизм|Анархизм]]
** [[:ru:Социальный анархизм|Социальный анархизм]]
** [[:ru:Анархо-коммунизм|Анархо-коммунизм]]
** [[:ru:Кропоткинский комитет|Кропоткинский комитет]]

== Библиография ==
{{Колонки|30em}}
* Собрание сочинений в 2 т. М.: изд. Сытина, 1918.
* [[s:Поездка в Окинский караул (Кропоткин)|Поездка в Окинский караул]]. 1867.
* Речи бунтовщика. 1885.
* В русских и французских тюрьмах. 1887.
* [[Хлеб и Воля (книга)|Хлеб и воля]]. 1892.
* Современная наука и анархия. 1892.
* Государство и его роль в истории. 1896.
* Анархия, её философия, её идеал. 1896.
* Поля, фабрики и мастерские. 1899.
* Записки революционера. 1902.
* Взаимопомощь как фактор эволюции. 1902.
* Идеалы и действительность в русской литературе. 1905.
* Нравственные начала анархизма. 1906.
* В русских и французских тюрьмах. 1906.
* Век ожидания. 1907.
* Великая французская революция 1789—1793. 1909.
* Этика. 1921 (Из задуманного автором двухтомника был закончен только первый).
* «Дневник Кропоткина» Москва-Петроград: Государственное издательство. 1923.
* Общий очерк орографии Восточной Сибири // Записки Императорского Русского Географического общества по общей географии. 1875. Том 5.
* Доклад комиссии по снаряжению в северные моря (в соавторстве). 1871.
* Исследования о ледниковом периоде. Том 1. 1876; Том 2 (не издан до настоящего времени).
* The Desiccation of Eur-Asia // Geographical Journal. 1904. Volum 23. № 6.
* [[:en:Mutual Aid: A Factor of Evolution|Mutual aid: a factor of evolution]]. N. Y.: New York University Press. 1972 (1st edition 1902).
* Статьи по географии России для «Британской энциклопедии»: 9, 10 и 11 издания, 1875—1911.

;Книги
* [[s:В русских и французских тюрьмах (Кропоткин 1906)|«В русских и французских тюрьмах»]].
* [http://aitrus.info/node/941 «Великая французская революция»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413042618/https://aitrus.info/node/941 |date=2021-04-13 }}.
* [[s:Взаимная помощь как фактор эволюции (Кропоткин 1907)|«Взаимная помощь как фактор эволюции»]].
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHUmstTklmUWQzZk0/view «Государство и его роль в истории»].
* [[s:Записки революционера (Кропоткин)|«Записки революционера»]].
* [http://www.e-reading.club/book.php?book=1021470 «Идеалы и действительность в русской литературе»].
* [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-polya-fabriki-i-masterskie «Поля, фабрики и мастерские»] (в сокращении).
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHS0plVE4yWmV4eGs/view «Поля, фабрики и мастерские»] (Москва, 1908).
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHeFkxQ0d4UVpYNUU/view «Поля, фабрики и мастерские»] (Петербург — Москва, «Голос труда», 1921).
* [[s:Речи бунтовщика (Кропоткин)|«Речи бунтовщика»]].
* [http://aitrus.info/node/202 «Современная наука и анархия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413042543/https://aitrus.info/node/202 |date=2021-04-13 }}.
* [[s:Хлеб и воля (Кропоткин)|«Хлеб и воля»]].
* [https://avtonom.org/old/lib/theory/kropotkin/ethics.html «Этика. Происхождение и развитие нравственности»].
* [http://www.belousenko.com/books/kropotkin/kropotkin_anarkhija.htm «Анархия»] (сборник, 2002).
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHczIyRTBDWm8wb0k/view «Век ожидания»] (сборник статей, 1925).
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHT2h1Y0xOVXh0enM/view «Этика»] (избранные труды, 1991).

;Статьи
* [[s:Анархическая работа во время революции (Кропоткин)|«Анархическая работа во время революции»]].
* [http://aitrus.info/node/190 «Анархия, её философия, её идеалы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413044611/https://aitrus.info/node/190 |date=2021-04-13 }}.
* [[s:Век ожидания (Кропоткин)|«Век ожидания»]].
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHM2pCSUVmOWxjQjQ/view «Коммунизм и анархия»] (1902).
* [[s:Нравственные начала анархизма (Кропоткин)|«Нравственные начала анархизма»]].
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHRjBSQWpveWJMcnM/view «Нужен ли анархизм в России?»] (1904).
* [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-ob-aktakh-lichnogo-i-kollektivnogo-terrora «Об актах личного и коллективного террора»].
* [http://aitrus.info/node/2976 «Парижская коммуна»].
* [[s:Политические права (Кропоткин)|«Политические права»]] (глава из книги «Речи бунтовщика»).
* [https://avtonom.org/old/lib/theory/kropotkin/rechi.html «Представительная демократия»] (отрывок из книги «Речи бунтовщика»).
* [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-revolyutsionnaya-ideya-v-revolyutsii «Революционная идея в революции»].
* [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-spravedlivost-i-nravstvennost «Справедливость и нравственность»].
* [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/01-13PAK_wtd.htm «Что же делать?»].
* [http://aitrus.info/node/201 «Что такое анархия?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413043254/https://aitrus.info/node/201 |date=2021-04-13 }}.

;Письма
* [http://oldcancer.narod.ru/Nonfiction/PAK-Letters-chron.htm Письма П. А. Кропоткина, 1857—1920].
{{Конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|6}}

== Әҙәбиәт ==
** ''Акай Л.'' [https://ru.theanarchistlibrary.org/library/lora-akaj-kakov-je-nastoyaschij-kropotkin Каков же настоящий Кропоткин?]
** ''Баландин Р. К.''. [http://www.krotov.info/libr_min/11_k/ro/potkin_1.htm Анархия — это свобода] // Кропоткин П. А. Анархия: Сборник / Сост. и предисловие Р. К. Баландина. — М.: Айрис-пресс, 2002.
** ''[[:ru:Брешко-Брешковская, Екатерина Константиновна|Брешковская Е. К.]]'' [https://web.archive.org/web/20100724074250/http://spb-anarchists.anho.org/00brech.htm Три анархиста: П. А. Кропоткин, Мост и Луиза Мишель]
** ''[[:ru:Будницкий, Олег Витальевич|Будницкий О. В.]]'' [http://new-anarchy.narod.ru/kropotkinterror.htm П. А. Кропоткин и проблема революционного терроризма]
** ''Грузман Г.'' [http://ricolor.org/history/eng/enciklop/kropotkin/g1/ Князь П. А. Кропоткин — кузнец интеллектуальной славы России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240805195803/http://ricolor.org/history/eng/enciklop/kropotkin/g1/ |date=2024-08-05 }}. // Загубленные гении России.
** ''Гордон А. В.'' [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/1-06Gordon.htm Кропоткин в российской рецепции Великой Французской революции]
** ''Гроссман-Рощин И.'' [http://www.magister.msk.ru/library/philos/grosi001.htm К критике основ учения П. А. Кропоткина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612062726/http://www.magister.msk.ru/library/philos/grosi001.htm |date=2020-06-12 }}
** ''[[:ru:Дамье, Вадим Валерьевич|Дамье В.]], Рублёв Д.'' [http://magazines.russ.ru/nz/2009/5/da6.html Экономические взгляды Петра Кропоткина и вызовы XXI века] // Неприкосновенный запас. — 2009. — № 5(67).
** ''Дамье В.'' [http://aitrus.info/node/5151 Петр Кропоткин: судьба революционера]
** ''Дамье В.'' [http://aitrus.info/node/86 Развитие анархо-коммунизма Кропоткина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180205180145/http://aitrus.info/node/86 |date=2018-02-05 }}
** ''Дамье В.'' [http://aitrus.info/node/1276 Элизе Реклю, Пётр Кропоткин и анархистский коммунизм]
** ''Дамье В.'' [http://www.aitrus.info/node/4550 Кропоткин и биология аутопоэзиса]
** {{ВТ-ЭСБЕ|Кропоткин, Петр Алексеевич}}
** ''Маркин В. А.'' [https://books.google.ru/books?id=mPK6JoCsqVEC&amp;printsec=frontcover «Неизвестный Кропоткин»]. — «Олма-пресс», [[:ru:2002|2002]]. — [[:ru:Special:BookSources/5224027462|ISBN 5-224-02746-2]].
** ''Мкртичян А. А.'' [http://www.krotov.info/history/19/1890_10_2/1842_kropotrin.htm П. А. КРОПОТКИН И ЗАПАДНАЯ ЕВРОПА Оп.: Новая и новейшая история. 1991. № 2.]
** ''Пирумова Н. М.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/KROPOTKIN/INTRO.HTM Пётр Кропоткин]. — {{М.}}: Наука, 1972.
** [[:ru:Постников, Алексей Владимирович|Постников А. В.]] [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/4-06Postnikov.htm Картография в творчестве П. А. Кропоткина] // П. А. Кропоткин и современность. М., 1993. — С. 80-92.
** ''[[:ru:Рахманинова, Мария Дмитриевна|Рахманинова М. Д.]]'' [http://vphil.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=746 Кропоткин и Штирнер: современность как точка встречи полюсов анархизма] // [[:ru:Вопросы философии|Вопросы философии]]. — 2013, № 4. — С. 99-111.
** Старостин Е. В. Библиографический указатель: «П. А. Кропоткин» — Москва: 1980. Выпуски 1 и 2.
** ''Сухов А. Д.'' П. А. Кропоткин в истории русской философии // Философские науки. 2013. № 4. — с. 33—45
** [https://iphras.ru/uplfile/root/biblio/2007/Sukhov_1.pdf ''Сухов А. Д.'' П. А. Кропоткин как философ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240517214407/https://www.iphras.ru/uplfile/root/biblio/2007/Sukhov_1.pdf |date=2024-05-17 }}: [монография] / Российская акад. наук, Ин-т философии. — Москва: ИФ РАН, 2007. — 144 с.
** [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/index.html Труды международной научной конференции, посвящённой 150-летию со дня рождения П. А. Кропоткина]. Москва, Дмитров, С.-Петербург, 9-15 декабря 1992. — Вып. 1-4. — {{М.}}, 1995—2002.
** {{книга|автор=[[Ударцев, Сергей Фёдорович|Ударцев С. Ф.]]|заглавие=Кропоткин|место=М.|издательство=Юридическая литература|год=1989|страниц=144|серия=[[Из истории политической и правовой мысли]]|isbn=5-7260-0100-1|тираж=}}
** ''[[:ru:Шуб, Давид Натанович|Шуб Д.]]'' [https://web.archive.org/web/20090319060745/http://www.hronos.km.ru/libris/lib_sh/shub16.html Политические деятели России (1850-х—1920-х гг.) Кропоткин и Ленин]
** ''Jensen Albert'' Peter Krapotkin, hans liv och idéer. Revolutionens förkämpar. — Stockholm: Axel Holmström, 1921.
** ''Müller Gotelind'' China, Kropotkin und der Anarchismus. — Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2001.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Анархизм
|Викицитатник = Пётр Алексеевич Кропоткин
|Викитека = Пётр Алексеевич Кропоткин
|Тема = Кропоткин, Пётр Алексеевич
}}
* {{Rodovid|282674}}
* [https://www.prlib.ru/collections/697132 Коллекции Президентской библиотеки имени Б. Н. Ельцина: П. А. Кропоткин (1842—1921)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=9KDvxYiwd-8 Похороны П. А. Кропоткина (документальная кинохроника)]
* [https://web.archive.org/web/20080516182814/http://www.agrorede.org.br/ceca/Piotr/pk.html Похороны П. А. Кропоткина. Москва. 13 февраля 1921 года. (21 фото)]{{мертвая ссылка |url=http://www.agrorede.org.br/ceca/Piotr/pk.html |id=20080516182814}}
* [http://autotravel.ru/phalbum/10147/046.html Усадьба Кропоткиных] в Урусово Липецкой области.
* [http://www.komcity.ru/wiki/Кропоткин_Петр_Александрович Статья о Кропоткине на komcity.ru]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://vikent.ru/enc/5940/ Последние годы князя П. А. Кропоткина в России]
* [http://frezer38.narod.ru/ Дом-музей П. А. Кропоткина]
* [http://kropotkin.ru/ Виртуальный музей П. А. Кропоткина]
* [http://oldcancer.narod.ru/alphab.htm#K Работы П. А. Кропоткина] в библиотеке А. Бирюкова
* [http://oldcancer.narod.ru/bibliogr/PAK_biblio-1980-1.htm Прижизненные издания трудов П. А. Кропоткина]
* [http://oldcancer.narod.ru/bibliogr/PAK_biblio-1980-1.htm Посмертные издания трудов П. А. Кропоткина. Статьи в Encyclopaedia Britannica]
* [https://web.archive.org/web/20180209063259/https://tvereparhia.ru/biblioteka-2/k/3249-kropotkin-p-a Труды П. А. Кропоткина на сайте Тверской епархии]
* [https://project1917.ru/heroes/petr-kropotkin Петр Кропоткин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228181212/https://project1917.ru/heroes/petr-kropotkin |date=2021-02-28 }} на сайте [[1917. Свободная история|Проекта1917]]
* [http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&amp;id=703 Библиография по естественным наукам] {{ИС РАН}}
* [https://www.youtube.com/playlist?list=PLXSHfOyQYte8azRI8NoJVpoCu4CsPKCSW Князь Кропоткин. Аудио-книги.] Alphabet/Youtube
{{ВС}}

[[Категория:1917 йылға тиклем Рус география йәмғиәте ағзалары]]
[[Категория:Шәхестәр:Этика]]
[[Категория:Сәйәси философтар]]
[[Категория:Эволюционистар]]
[[Категория:Анархо-коммунистар]]
[[Категория:Рәсәй империяһы журналистары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы географтары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1921 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:8 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1842 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>etszecf3kpx5i7bcn8lay7wlqtrmxtz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кая Каллас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175102</id>
    <revision>
      <id>1298297</id>
      <parentid>1103070</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T07:14:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19748-30</username>
        <id>47935</id>
      </contributor>
      <origin>1298297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13267" sha1="s2fk1bkgqxkm3vztp0d6axqasumevo6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кая Каллас''' ({{Lang-et|Kaja Kallas}}; [[18 июнь]] [[1977 йыл]], [[Таллин]], Эстон ССР-ы) — [[Эстония|эстон]] юрисы, фашист ҡыҙы, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. Реформалар партияһы рәйесе.  2021 йылдың 26 ғинуарынан Эстонияның ғәмәлдәге премьер-министры. Элек — [[Европа берлеге|Европа]] өсөн либералдар һәм демократтар альянсы ([[2014 йыл|2014]]—[[2018 йыл|2018]]) һәм Эстония парламенты составында ([[2011 йыл|2011]]—[[2014 йыл|2014]], [[2019 йыл|2019]]—[[2021 йыл|2021]]) Европа парламенты депутаты.

== Биографияһы ==
Кая Каллас [[1977 йыл]]дың [[18 июнь|18 июнендә]] Таллинда тыуған. Кая Каллас — Реформалар партияһының элекке рәйесе һәм Европа комиссияһының элекке вице-президенты [[Сийм Калластың]] ҡыҙы.

Кая Каллас [[1995 йыл]]да өлгөргәнлек аттестатына имтихан үтә. [[1999 йыл]]да [[Тарту университетының Вильянди мәҙәниәт академияһы|Тарту университетының]] юридик факультетын  хоҡуҡ өлкәһендә бакалавр дәрәжәһе менән тамамлай, шунан һуң  конкуренция  өлкәһендә [[Европа]] һәм [[Эстония]] закондар сығарыуға  махсуслашҡан адвокат булып эшләй  ([[2011 йыл]]да  уның адвокат эшмәкәрлегенә хоҡуғы бөтә). Шулай уҡ [[1996 йыл]]дан театр режиссер ярҙамсыһы сифатында профессиональ  эшләй. [[2007 йыл]]да Эстония бизнес мәктәбенә уҡырға инә, бында [[2010 йыл]]да иҡтисадта EMBA дәрәжәһен (эшлекле идара итеү магистры) ала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.linkedin.com/in/kaja-kallas-b8b52380|title=Kaja Kallas {{!}} LinkedIn}}&lt;/ref&gt;.

Кая Каллас [[Эстон теле|эстон]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Урыҫ теле|рус]], [[Фин теле|фин]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә иркен һөйләшә&lt;ref name=enc /&gt;.

== Сәйәси карьераһы ==
[[2010 йыл]]да Каллас Эстонияның Реформалар партияһына ҡушыла һәм  7157 тауыш йыйып, [[2011 йыл]]да Эстония парламентына  һайлана (Рийгикогу)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kajakallas.ee/in-english/biography/|title=Biography|website=Kaja Kallase Blogi|archiveurl=https://archive.is/20160616123242/http://kajakallas.ee/in-english/biography/|archivedate=2016-06-16}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20160616123242/http://kajakallas.ee/in-english/biography/ |date=2016-06-16 }}&lt;/ref&gt;. XII саҡырылыш  Эстония парламентында   (2011 йылдан 2014 йылға тиклем) иҡтисади мәсьәләләре буйынса комитетты етәкләй.

[[2014 йыл]]да  һайлауҙарҙа  Каллас, Европа парламентына кандидатураһын ҡуя, 498 21 тауыш йыя&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kajakallas.ee/in-english/biography/|title=Archived copy|accessdate=2016-06-16|archiveurl=https://archive.is/20160616123242/http://kajakallas.ee/in-english/biography/|archivedate=2016-06-16}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20160616123242/http://kajakallas.ee/in-english/biography/ |date=2016-06-16 }}&lt;/ref&gt;. Европа парламентында Каллас Сәнәғәт, тикшеренеүҙәр һәм энергетика буйынса  комитетҡа инә, эске баҙар һәм ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса комитеты ағзаһы була. ЕС-Украина парламент хеҙмәттәшлеге комитетында делегация рәйесе урынбаҫары, шулай уҡ «Евронест» парламент ассамблеяһында делегация һәм АҠШ менән мөнәсәбәттәр буйынса делегация  ағзаһы була&lt;ref&gt;[http://www.europarl.europa.eu/meps/en/124697/KAJA_KALLAS_home.html 8th parliamentary term | Kaja KALLAS | MEPs | European Parliament&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Бының өҫтәүенә, Каллас Европарламенттың депутат-ара төркөмө ағзаһы&lt;ref&gt;[https://digitalagendaintergroup.eu/members/ Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160108204513/https://digitalagendaintergroup.eu/members/ |date=2016-01-08 }} European Parliament Intergroup on the Digital Agenda.&lt;/ref&gt; һәм Йәштәр төркөмөнөң вице-рәйесе була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.youthforum.org/latest-news/european-parliaments-renewed-youth-intergroup-meets-for-first-time-in-new-legislature/|title=European Youth Forum|website=www.youthforum.org|accessdate=2016-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160504200506/http://www.youthforum.org/latest-news/european-parliaments-renewed-youth-intergroup-meets-for-first-time-in-new-legislature/|archivedate=2016-05-04|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504200506/http://www.youthforum.org/latest-news/european-parliaments-renewed-youth-intergroup-meets-for-first-time-in-new-legislature/ |date=2016-05-04 }}&lt;/ref&gt;.

[[2017 йыл]]дың [[13 декабрь|13 декабрендә]] Реформалар партияһы рәйесе Ханно Певкур [[2018 йыл]]дың ғинуарында был вазифаға үҙ кандидатураһын ҡуймаясағын иғлан итә, һәм уның урынын биләү өсөн Калласҡа тәҡдим итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.err.ee/648472/pevkur-not-to-run-for-reform-lead-again-kallas-not-announcing-yet|title=Pevkur not to run for Reform lead again, Kallas not announcing yet|date=13 December 2017|publisher=ERR|accessdate=22 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 15 декабрҙә Каллас был тәҡдимде ҡабул итә һәм партия етәксеһенә һайлауҙарҙа үҙ кандидатураһын ҡуйырға ризалаша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.err.ee/649011/kaja-kallas-to-run-for-reform-party-chair|title=Kaja Kallas to run for Reform Party chair|date=15 December 2017|publisher=ERR|accessdate=22 December 2017}}&lt;/ref&gt;. [[2010 йыл]]дың 14 апрелендә Каллас Реформалар партияһы рәйесе вазифаһын башҡара башлай.

Парламент һайлауҙарында [[2019 йыл]]дың 3 мартында һайлаусыларҙың 20083 тауышын алып, яңынан депутат мандаты ала, был кандидаттар араһында иң яҡшы һөҙөмтә булып тора. Реформалар партияһы һайлауҙарҙа 28,9 проценты тауыш менән еңеп сыға  һәм Рийгикогула 34 урын ала.  5 апрелдә Эстония президенты [[Керсти Кальюлайд]] Калласты премьер-министр вазифаһына ҡуйып, уға яңы хөкүмәт ойошторорға тәҡдим итә. Шул уҡ ваҡытта партия коалиция төҙөй алмай һәм хөкүмәт төҙөү хоҡуғы Юри Ратасҡа күсә, ул премьер-министр була&lt;ref name=enc /&gt;. Реформалар партияһы оппозицияла  ҡала.

[[2021 йыл]]дың 13 ғинуарында, Юри Ратас хөкүмәте отставкаға киткәндән һуң, Эстония президенты Реформалар партияһы лидеры Кая Калласҡа яңы хөкүмәт ойошторорға ҡуша&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rus.postimees.ee/7154692/kaya-kallas-ya-ne-vizhu-osobyh-vozmozhnostey-formirovat-pravitelstvo-s-ekre|title=Видео &amp;#10217; Кая Каллас: я не вижу особых возможностей формировать правительство с EKRE|website=Rus.Postimees.ee|date=2021-01-13|accessdate=2021-01-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rus.err.ee/1608071803/kersti-kaljulajd-predlozhit-sformirovat-novoe-pravitelstvo-kae-kallas|title=Керсти Кальюлайд предложит сформировать новое правительство Кае Каллас|author=ERR|website=ERR|date=2021-01-13|accessdate=2021-01-13}}&lt;/ref&gt;.  14 ғинуарҙа президент [[2019 йыл]]да парламентта һайлауҙарҙа күп тауыш йыйыусы  Калласты  Реформалар партияһы рәйесе булараҡ премьер-министр вазифаһына кандидат итеп тәғәйенләү буйынса ҡарарға ҡул ҡуя&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rus.postimees.ee/7154320/prezident-poruchila-kae-kallas-sformirovat-pravitelstvo|title=Блог &amp;#10217; Президент поручила Кае Каллас сформировать правительство|website=Rus.Postimees.ee|date=2021-01-13|accessdate=2021-01-14}}&lt;/ref&gt;. [[2021 йыл]]дың 25 ғинуарында Каллас, Рийгикогу ағзаларының 70 тауышын алып, хөкүмәт формалаштырыу өсөн парламенттың хуплауын таба&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rus.postimees.ee/7164221/kallas-cel-novogo-pravitelstva-po-vozmozhnosti-sohranit-estoniyu-otkrytoy-chtoby-vzroslye-mogli-rabotat-a-deti-uchitsya|title=Каллас: цель нового правительства – по возможности сохранить Эстонию открытой, чтобы взрослые могли работать, а дети – учиться|website=Rus.Postimees.ee|date=2021-01-25|accessdate=2021-01-25}}&lt;/ref&gt;.

[[2021 йыл]]дың 26 ғинуарында Эстонияның беренсе  ҡатын-ҡыҙ премьер-министры була&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rus.err.ee/1608086188/novoe-pravitelstvo-jestonii-vstupilo-v-dolzhnost|title=Новое правительство Эстонии вступило в должность|author=ERR|website=ERR|date=2021-01-26|accessdate=2021-01-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rus.postimees.ee/7164716/pravitelstvo-kai-kallas-prineslo-prisyagu|title=Галерея &amp;#10217; Правительство Каи Каллас принесло присягу|website=Rus.Postimees.ee|date=2021-01-26|accessdate=2021-01-26}}&lt;/ref&gt;.  Шуныһы иғтибарға лайыҡ, Каллас хөкүмәтендә 14 министрҙың  7-һе   — ҡатын-ҡыҙ, был Эстония  рекорд булып тора, ә Эстонияның президенты булып шулай уҡ ҡатын-ҡыҙ  [[Керсти Кальюлайд]] тора&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://jana.delfi.ee/a/92367763|title=Эстония стала единственной страной в мире, которой управляют женщины|website=Jana|date=1611656835|accessdate=2021-01-26}}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
2002—2006 йылдарҙа Эстония диңгеҙ академияһы хеҙмәткәре Роомет Лейгерҙа  кейәүҙә була. 2011—2014 йылдарҙа  уның юлдашы 2003—2005 йылдарҙағы Эстонияның финанс министры Таави Вескимяги була.  2011 йылда уларҙың улы тыуа. 2018 йылдың сентябрендә банкир Арво Халликҡа  (''Arvo Hallik'') кейәүгә сыға.

Кая спорт менән мауыға (саңғы, ролик, гольф). 2006 йылда Эстон гольф-клубы ағзаһы булып тора&lt;ref name=enc&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/encyclopedia/person/kallas-kaya|title=Каллас, Кая|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2021-01-13}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* [http://kajakallas.ee/ Домашняя страница]
[[Категория:1977 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:18 июндә тыуғандар]]
[[Категория:Эстония шәхестәре]]
[[Категория:Сәйәсмән ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Дәүләт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Юристар]]
[[Категория:Адвокаттар]]</text>
      <sha1>s2fk1bkgqxkm3vztp0d6axqasumevo6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ливияла Граждандар һуғышы (2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185666</id>
    <revision>
      <id>1298287</id>
      <parentid>1297400</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T01:35:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="484630" sha1="1d3mdb65oafhfx05ftgkc4h7tvymdoh" xml:space="preserve">{{Ҡораллы конфликт
| часть = Ғәрәп яҙы 
| изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]]
| заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}}
{{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}}
{{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}}
{{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}}
{{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}}
[[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары.
[[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы.
| конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы
| дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре 
| место = [[Ливия]]
| итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе 
* [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү
* Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу 
* Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе 
* 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы
* Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр
* Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}&lt;/ref&gt;
* Ливияла  салафизм йоғотоһоноң үҫеүе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;
| противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] &lt;small&gt;'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе'''
*• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре 
*• Хәрбиләштерелгән формированиелар
*• Ливияла сит ил ялсылары &lt;ref name=&quot;Россия&quot;&gt;{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия'''

'''Хәрби ярҙам:'''&lt;br&gt;
{{Флагификация|Зимбабве}}&lt;ref name=&quot;radov&quot;&gt;Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011&lt;/ref&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}&lt;br&gt;
[[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Белоруссия|1995}}&lt;ref&gt;см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}&lt;/ref&gt;
*• Белоруссия хәрби белгестәре 
*• Снайперҙар
*• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] &lt;small&gt;([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])&lt;/small&gt;
*• Техник хеҙмәткәрҙәр 
| противник1  = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] &lt;small&gt;'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt;Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)&lt;/small&gt;
*• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] &lt;small&gt;Ливия ислам хәрби төркөмө&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt; Ливияла сит ил ялсылары &lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt; 
*• {{Флаг|Джихад}} &lt;small&gt;[[Аль-Каида]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html &quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''&lt;small&gt;Ливия &lt;/small&gt;'''

'''&lt;small&gt;Хәрби ярҙам:&lt;/small&gt;'''&lt;br&gt;
* {{Флагификация|Катар}}&lt;ref&gt;Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Тунис}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
----
&lt;small&gt;[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:&lt;/small&gt;
*• {{Флагификация|Швеция}}&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|ОАЭ}}&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Иордания}}&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}&lt;/ref&gt;
*• &lt;small&gt;'''Интервенттар исемлеге'''&lt;/small&gt;


&lt;!--
| силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt; до 45 000&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011&lt;/ref&gt;),&lt;br&gt; С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК С-125М 36 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),&lt;br&gt; С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),&lt;br&gt; 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],&lt;br&gt; 23 000 человек личного состава [[ВВС]]&lt;ref&gt;Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.&lt;/ref&gt;
----
{{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;
 
| силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;
----
[[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];&lt;br&gt; 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];&lt;br&gt; Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];&lt;br&gt; Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];&lt;br&gt; 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
| потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,&lt;br&gt; 7 000 пленных&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны&lt;small&gt;(граждандарҙы ла индереп)&lt;/small&gt;''':&lt;br&gt; 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]&lt;/ref&gt; &lt;/small&gt; &lt;br&gt;  4 000 — 30 000 пропавших без вести&lt;ref name=ap-20110908&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; не менее 50 000 раненых&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
---- 
'''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}&lt;/ref&gt;, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған&lt;ref&gt;300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&amp;sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала&lt;/ref&gt;
 --&gt;
}}

'''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ  '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның  1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр.

Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара&lt;ref&gt;Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ  баҫтырылған бәрелештәргә килтерә&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә.

Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән&lt;ref name=autogenerated13&gt;{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}&lt;/ref&gt;. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}&lt;/ref&gt;.

Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара  
&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;/&gt;. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}&lt;/ref&gt;.

Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}&lt;/ref&gt;. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}&lt;/ref&gt;.  Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе.

== Сәбәптәре һәм тәүшарттары ==
=== Дәүләт идаралығы ===
Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}&lt;/ref&gt;. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә&lt;ref name=&quot;Революция2&quot;&gt;{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}&lt;/ref&gt;. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә&lt;ref name=&quot;telegraph_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jazeera_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә,  Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була &lt;ref&gt;{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;,  ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән,   улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt;.

Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. 
&lt;ref name=&quot;ливия22&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.&lt;ref name=&quot;ливия22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған&lt;ref&gt;[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot;&gt;{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}&lt;/ref&gt;. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған.

Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы&lt;ref&gt;{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән&lt;ref&gt;[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған&lt;ref&gt;[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]&lt;/ref&gt;. 

[[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н  күрһәтте&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;&gt;{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;/&gt;.

Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй.

Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»&lt;ref name=&quot;KFMBChannel8&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш ===
1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән&lt;ref&gt;Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11&lt;/ref&gt;. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012&lt;/ref&gt;: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә&lt;ref name=&quot;Observer&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Ливия (государство)&quot;&gt;{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}&lt;/ref&gt;, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}&lt;/ref&gt;, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә.

1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була.

Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}&lt;/ref&gt;, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған&lt;ref name = &quot;Maleki 02/09&quot;&gt;{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;.

Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}&lt;/ref&gt;, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}&lt;/ref&gt;, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була&lt;ref&gt;{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;&gt;{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;,  ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән&lt;ref name=&quot;daili5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;.

Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;/&gt;. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}&lt;/ref&gt;. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған&lt;ref name=&quot;nytimes&quot; /&gt;. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған&lt;ref name=risen&gt;{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot; /&gt;, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;bbc_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&amp;id=19968&amp;prog=zgp&amp;proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}&lt;/ref&gt;. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}&lt;/ref&gt; һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot; /&gt;.

Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны».

Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot;&gt;{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне.

=== Ливияла кеше хоҡуҡтары ===
1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}&lt;/ref&gt;. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&amp;nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}&lt;/ref&gt;, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2014-03-02 }}&lt;/ref&gt;. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды&lt;ref name=&quot;ohchr&quot;&gt;{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}&lt;/ref&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}&lt;/ref&gt;.

Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;.

1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне&lt;ref&gt;{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;/&gt;. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;.

== Һуғышта ҡатнашыусылар ==
Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша.

=== Төп ҡатнашыусылар ===

==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ====
М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр  Ливия хөкүмәтенә буйһонған.

Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000  кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}&lt;/ref&gt;. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]&lt;/ref&gt;.

Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән.

Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған&lt;ref&gt;[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=prunier45&gt;G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45&lt;/ref&gt;.

Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name='РИА'&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]&lt;/ref&gt;. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;.

&lt;!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --&gt;

Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина,  Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған&lt;ref name =&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Россия&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prunier45/&gt;&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәр ====
Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған.

Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән&lt;ref&gt;[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән.

Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны.

Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

===== Ойошма =====
[[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]]
Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй&lt;ref&gt;{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}&lt;/ref&gt;. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;.

===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== 
[[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]]
Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине&lt;ref&gt;{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла  баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла&lt;ref&gt;{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;.

НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820
|title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}&lt;/ref&gt;. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған&lt;ref&gt;{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы =====
Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра&lt;ref name=&quot;nzherald1&quot;&gt;{{cite news |author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553 |title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West |date=2011-03-11 |work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}&lt;/ref&gt;. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |archive-date=2011-02-27}}&lt;/ref&gt;. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;vision&quot;&gt;{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vision2&quot;&gt;{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

===== Ихтилал символикаһы =====
[[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]]
[[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]]
Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.&lt;/ref&gt;. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&amp;tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле.

===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы =====
{{external media
| topic     = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н
| subtopic  = 
| font-size = 
| align     = 
| clear     = 
| width     = 
| image1    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки]
| image2    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке]
| image3    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью]
| image4    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&amp;sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью]
| image5    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта]
}}
* Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
* Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе&lt;ref name=&quot;климов&quot;&gt;Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]&lt;/ref&gt;.
* Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра.
* Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға.
* 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән&lt;ref name=&quot;mirages&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта&lt;ref&gt;[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{V|26|9|2011}}&lt;/ref&gt;.
* 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе&lt;ref&gt;[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/&lt;/ref&gt;.
* 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы ===
Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе&lt;ref name=&quot;gumilev&quot;&gt;Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]&lt;/ref&gt;.

==== Амазиги ====
Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]&lt;/ref&gt;. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт -  һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;&gt;[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]&lt;/ref&gt;.

Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай.

1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]&lt;/ref&gt;.

==== Туарегтар ====
Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған&lt;ref name=&quot;gumilev&quot; /&gt;. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән&lt;ref&gt;[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]&lt;/ref&gt;.

==== Каддафа ====
Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора.

==== Варфалла ====
Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы&lt;ref&gt;[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид&lt;ref&gt;Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

==== Свейхтар ====
Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле&lt;ref&gt;[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы ===

==== Каддафи яғында ====
Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән  Каддафи  туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]&lt;/ref&gt;.

22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.&lt;/ref&gt;.

25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә&lt;ref&gt;[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]&lt;/ref&gt;.

Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]&lt;/ref&gt;. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы  күрһәтә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]&lt;/ref&gt;. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай.

Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;иносми2011&quot;/&gt;. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО,  Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}&lt;/ref&gt;) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына&lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була&lt;ref name='РИА' /&gt;.

==== Баш күтәреүселәр яғында ====
[[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]&lt;/ref&gt;. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;
(координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt; (Каддафины эҙәрлекләү).

26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]&lt;/ref&gt;.

=== Ҡорал ===

==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ====
17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар&lt;ref&gt;[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}&lt;/ref&gt;.

23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]&lt;/ref&gt;.

9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&amp;section=international&amp;col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&amp;section=international&amp;col= |date=2011-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ====
Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла.

2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине&lt;ref name=autogenerated11&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән&lt;ref name=autogenerated11 /&gt;.

== Һуғыш барышы ==

=== Протестарҙың башланыуы ===
[[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]]
2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән&lt;ref&gt;{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}&lt;/ref&gt;. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән&lt;ref name=fund-reuters&gt;{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]]
Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.&lt;ref name=&quot;AI_JamalH&quot;&gt;{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}&lt;/ref&gt;. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте&lt;ref name=&quot;awsat&quot;/&gt;.
[[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]]
Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия  лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}&lt;/ref&gt;. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&amp;nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15 Feb BEN&quot;&gt;{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар&lt;ref&gt;[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt; урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте&lt;ref&gt;[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--[if IE 6]&gt; &lt;![endif]--&gt; |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази.  2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]]
Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған&lt;ref name=&quot;newsru&quot;&gt;[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]]
Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара&lt;ref&gt;[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына&lt;ref name=erupts15Feb&gt;{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}&lt;/ref&gt;.

16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра&lt;ref name=erupts15Feb/&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}&lt;/ref&gt;.

=== Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге ===
Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;/&gt;.

Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға  өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&amp;nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә&lt;ref name=&quot;deserve_to_live&quot;&gt;{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;three_scenarios&quot;&gt;{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

«Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»&lt;ref name=&quot;maltatoday.com.mt&quot;&gt;{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

=== «Асыу көнө» ===
«Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}&lt;/ref&gt;.  Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны&lt;ref name=&quot;awsat&quot;&gt;{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |date=23 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 
Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра&lt;ref&gt;{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}&lt;/ref&gt;.  Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;&gt;{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}&lt;/ref&gt;. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола&lt;ref&gt;* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г.
* [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г.
* [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki&gt; время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия&lt;nowiki&gt;: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә.

=== Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) ===
[[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]]

=== Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) ===
[[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]]

17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}&lt;/ref&gt;.

18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә&lt;ref name=liveblog217&gt;{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&amp;nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте 
| Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… &lt;br&gt;Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи.
| Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он &quot;умрет как мученик&quot;]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;
| Ширина = 235px
}}
[[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]]

20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;&gt;Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г.
* [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.&lt;ref&gt;* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}}
* [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011&lt;/ref&gt;. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған&lt;ref name=&quot;volovich&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot; /&gt;.

Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. 
&lt;ref name=&quot;pres_ugandy&quot;&gt;Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;delyagin&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]]

Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты&lt;ref&gt;[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot;&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}&lt;/ref&gt;, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған.

22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә&lt;ref&gt;* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г.
* [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== «Триполиға марш» (2—6 март) ===
23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән&lt;ref&gt;* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}}
* Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе  контрһөжүме (7—19 март) ===
6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була&lt;ref&gt;[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&amp;PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.&lt;/ref&gt;, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0&amp; |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;.

Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә.

19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;&gt;{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &amp;#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}&lt;/ref&gt;.  Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;  пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jet&quot;&gt;{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыш ===

{{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар).

Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан&lt;ref&gt;* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/|date=2011-07-16}} //Libya TV, 11 July 2011
* Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011&lt;/ref&gt;.
Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай.

Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән.

1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&amp;lon=13.0351067&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&amp;lon=11.0076141&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&amp;lon=12.0384407&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&amp;lon=12.2579956&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&amp;lon=12.5673294&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ  [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&amp;lon=12.6368523&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&amp;lon=12.6974487&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары.

3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә.

16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай.

=== Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) ===
19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән  Ливияға интервенция башлана&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;.
[[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]]

Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы&lt;ref name=&quot;StarTribune.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}&lt;/ref&gt;.  Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]&lt;/ref&gt;.

=== Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) ===
21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]&lt;/ref&gt;.

24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]&lt;/ref&gt;.

26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) ===
[[Файл:Libya location map-oil &amp; gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]]
28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була.

Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була.

28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]&lt;/ref&gt;. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;.

31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt;. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа&lt;ref name=dpa1&gt;{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &amp;#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған&lt;ref name=telegraph1&gt;{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала&lt;ref name=guardian1&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01  | author = McGreal, Chris}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&amp;ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;.

Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә&lt;ref&gt;[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&amp;sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе.

8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған&lt;ref&gt;[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар ===
[[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]]
Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.&lt;/ref&gt; һәм Мисурата&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011&lt;/ref&gt; ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011&lt;/ref&gt;.

1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&amp;m=1&amp;photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[5 марта|5]]&lt;ref name=&quot;zawia&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;-[[11 марта]]&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&amp;PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.&lt;/ref&gt; 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}}
* [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}}
* [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) ===
Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең  ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана.

Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]&lt;/ref&gt;. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел&quot; ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған&lt;ref&gt;[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}&lt;/ref&gt;.

Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]&lt;/ref&gt;.  Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара&lt;ref&gt;* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }}
* [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011&lt;/ref&gt;.

7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора.

2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&amp;aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&amp;cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;&gt;[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]&lt;/ref&gt;.

30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә&lt;ref&gt;* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }}
* [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г.
* [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]&lt;/ref&gt;.

23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. &lt;ref&gt;http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept&lt;/ref&gt;.
Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй

=== Нефть өсөн көрәш ===
Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, &lt;ref&gt;[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]&lt;/ref&gt;, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән.

Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә.

Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә&lt;ref&gt;[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;.

20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан  сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]&lt;/ref&gt;. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә&lt;ref&gt;[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»&lt;ref&gt;[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата өсөн алыш ===
15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г&lt;/ref&gt;. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе.

13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән  2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй.

11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала&lt;ref&gt;[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]&lt;/ref&gt;.

=== Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре ===
Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&amp;lon=14.4277954&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була&lt;ref name=autogenerated12&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй.

17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&amp;lon=14.5960236&amp;z=11&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана.

23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай&lt;ref&gt;[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]&lt;/ref&gt;. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек.

Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була.

=== Нафуса тауҙары өсөн алыш ===
&lt;!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал&lt;ref&gt;[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011&lt;/ref&gt;, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин.

Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята.

[[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла.

[[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном.

[[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55&lt;ref&gt;
* [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]]
* Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011&lt;/ref&gt;. --&gt;

=== Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) ===

16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған&lt;ref&gt;Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011&lt;/ref&gt;. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&amp;lon=14.5849085&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]&lt;/ref&gt; Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&amp;lon=14.0432739&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж.

17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&amp;lon=15.2798367&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә&lt;ref&gt;[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011&lt;/ref&gt; барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&amp;lon=14.569931&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте.

=== Брега өсөн дүртенсе алыш ===
13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей&lt;ref&gt;[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше&lt;ref&gt;Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.&lt;/ref&gt;. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай.

2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs&lt;/ref&gt;.

12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&amp;lon=19.7236347&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&amp;lon=19.6311951&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]&lt;ref&gt;[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011&lt;/ref&gt;.

14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&amp;lon=19.6736383&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&amp;lon=19.6441984&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә&lt;ref&gt;* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г.
* [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011&lt;/ref&gt;.

19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә&lt;ref&gt;[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә.

22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

=== Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш ===
26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011&lt;/ref&gt;Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya&lt;/ref&gt;. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&amp;lon=18.0686474&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]&lt;ref&gt;[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&amp;url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&amp;text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&amp;l10n=ru&amp;src=F&amp;mime=html&amp;sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&amp;keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011&lt;/ref&gt;.

28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&amp;lon=17.8235149&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&amp;lon=17.4610519&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011&lt;/ref&gt;. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга&lt;ref&gt;* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар ===
29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011&lt;/ref&gt; һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды&lt;ref&gt;Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған.

=== Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) ===
Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә&lt;ref&gt;Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]&lt;/ref&gt;.

6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&amp;lon=12.5693893&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &amp;#91;6-8-2011&amp;#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]&lt;/ref&gt;. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011&lt;/ref&gt;.

11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&amp;lon=12.6438904&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] //[[Reuters]], 7 September 2011&lt;/ref&gt;.

=== Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш ===
19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә&lt;ref&gt;* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August

2011

* Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011&lt;/ref&gt;.

20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]&lt;/ref&gt;, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Триполи өсөн алыш (20—28 августа) ===
&lt;!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]]
В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;/&gt;

Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»&lt;ref name=&quot;interfax_flag&quot;&gt;[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&amp;id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г&lt;/ref&gt;.

[[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов&lt;ref&gt;Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011&lt;/ref&gt;. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару&lt;ref&gt;Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]&lt;/ref&gt;.

[[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре.

[[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]&lt;/ref&gt;. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры
ликования людей на улицах городов&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»&lt;ref name=&quot;blogery&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;, что впоследствии было опровергнуто&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи&lt;ref&gt;
* [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
//{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников.

Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&amp;lon=13.1773496&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]&lt;/ref&gt;. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011&lt;/ref&gt;. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot;&gt;Matthew Price
[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot; /&gt;.
В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&amp;lon=13.2854748&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt; и район Аль-Мансур.

Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&amp;lon=14.2611122&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt;.

22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]&lt;/ref&gt;.

Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]&lt;/ref&gt;{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте.

[[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.&lt;/ref&gt;. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света&lt;ref&gt;Jeremy W. Peters
[https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&amp;pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь&lt;ref&gt;
* [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию&lt;ref&gt;
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011
* Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&amp;lon=11.5692902&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта&lt;ref&gt;Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&amp;lon=12.0768929&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&amp;lon=12.0859909&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&amp;lon=12.3936081&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;.

23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]&lt;/ref&gt;. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]&lt;/ref&gt;.

[[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы.

«Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6&gt;Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011&lt;/ref&gt;.
Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим&lt;ref&gt;
* Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011
* [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al
Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»&lt;ref&gt;Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&amp;lon=13.1907606&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&amp;lon=13.2049227&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&amp;lon=13.1963396&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в
центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&amp;lon=13.1978095&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит&lt;ref&gt;Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани&lt;ref&gt;[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&amp;lon=12.0787811&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос&lt;ref&gt;Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&amp;sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&amp;st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]&lt;/ref&gt;, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&amp;lon=13.1744957&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&amp;lon=13.1812763&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&amp;lon=13.2558632&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}&lt;/ref&gt;, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]]
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой&lt;ref&gt;Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Также продолжались бои в районе Абу-Салим&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]]

[[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&amp;lon=13.1784868&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&amp;lon=13.2096863&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&amp;videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&amp;lon=13.2919121&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011&lt;/ref&gt;. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&amp;cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&amp;lon=13.1425667&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&amp;lon=13.1524372&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&amp;lon=13.1489825&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара&lt;ref&gt;[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011&lt;/ref&gt;, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы&lt;ref&gt;John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011&lt;/ref&gt;.

26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]&lt;/ref&gt;.

[[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&amp;lon=11.568861&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов&lt;ref&gt;
* Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011
* [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г.
* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&amp;lon=13.1395626&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]&lt;ref&gt;* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011
* [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров&lt;ref&gt;[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011&lt;/ref&gt;. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом&lt;ref&gt;Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, а также пригородом Триполи, известным как
[http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&amp;lon=13.1762981&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.&lt;/ref&gt;. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Сообщается, что центр
Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов&lt;ref&gt;Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;.

[[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&amp;lon=12.3692322&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&amp;cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] //
[[Вести]], 28.08.2011 г.&lt;/ref&gt;, испытывается острая нехватка воды&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;.
После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&amp;lon=14.0384674&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&amp;lon=13.6478519&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&amp;lon=12.8885078&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.
Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)&lt;ref&gt;Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}&lt;/ref&gt;, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми&lt;ref&gt;[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]&lt;/ref&gt;.

По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]&lt;/ref&gt;.

Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти
Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года&lt;ref&gt;[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) ===
&lt;!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&amp;lon=12.0899391&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа&lt;ref&gt;[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]&lt;/ref&gt;.

В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно,
[http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&amp;lon=16.5732193&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт.

После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]&lt;/ref&gt;. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]&lt;/ref&gt;.

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии.

В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся
стороне&lt;ref name=autogenerated2&gt;[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.--&gt;

=== Тархуна өсөн алыш ===
&lt;!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника
Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011&lt;/ref&gt;. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых
действиях&lt;ref&gt;[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&amp;rzdl=53&amp;elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г&lt;/ref&gt;. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну&lt;ref name=&quot;montrealgazette.com&quot;/&gt;.

[[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]&lt;ref&gt;Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме ===
&lt;!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Как сообщается, 17 человек погибло&lt;ref&gt;[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]&lt;/ref&gt;. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&amp;lon=22.5034332&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось&lt;ref&gt;[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]&lt;/ref&gt;. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме ===
&lt;!-- 
[[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}&lt;/ref&gt;. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&amp;date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]&lt;/ref&gt;, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]&lt;/ref&gt;
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум ===
&lt;!-- 
[[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города&lt;ref&gt;[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;, после чего вновь начались боевые действия.
 --&gt;
=== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме  ===
&lt;!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;, однако тогда эта информация проверена быть не могла.

[[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp;amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели
[http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&amp;lon=14.2727852&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&amp;lon=14.4447041&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи]&lt;ref&gt;[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]&lt;/ref&gt;. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]&lt;ref&gt;[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&amp;lon=14.2707253&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&amp;lon=14.3557835&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&amp;lon=14.4521713&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&amp;lon=14.9229527&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&amp;lon=14.8886204&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&amp;lon=14.6305275&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами.
 --&gt;
=== Себха өсөн алыш ===
&lt;!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&amp;lon=14.4814396&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&amp;lon=14.4550359&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&amp;lon=14.4380093&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи.

[[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре&quot;. Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи&lt;ref&gt;[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]&lt;/ref&gt;.

Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным&lt;ref&gt;[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}&lt;/ref&gt;. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен&lt;ref&gt;[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Жуфра өсөн алыш ===
&lt;!-- 
[[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&amp;lon=16.1448383&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&amp;lon=15.9415913&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&amp;lon=15.7840061&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/6341412/ru/Сокна Сокна])&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]&lt;/ref&gt;. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС&lt;ref&gt;[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&amp;lon=16.0180664&amp;z=8&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&amp;lon=16.388855&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра&lt;ref&gt;[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]&lt;/ref&gt;. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар ===
&lt;!-- 
[[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&amp;lon=14.2509842&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&amp;lon=14.440155&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»&lt;ref&gt;[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&amp;lon=13.9165878&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&amp;lon=14.527359&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&amp;lon=12.8025055&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و&quot;نصيبا عادلا&quot; بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&amp;lon=10.558548&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&amp;lon=11.6231919&amp;z=8&amp;l=0&amp;m=b&amp;show=/10186368/Tahala Тахала])

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&amp;lon=10.1887894&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&amp;lon=12.3843384&amp;z=9&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]&lt;/ref&gt;., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»&lt;ref&gt;[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;

[[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) ===
&lt;!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров.

=== Бени-Вәлид өсөн алыш ===
[[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские
снаряды&lt;ref name=autogenerated10&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком
[http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&amp;lon=17.2785759&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b Харва], завязался бой.
Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием
огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были
отброшены&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета,
сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять&lt;ref&gt;[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались
уличные бои&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра
города&lt;ref&gt;[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ====
&lt;!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]&lt;/ref&gt;. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&amp;lon=14.0849018&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города&lt;ref&gt;[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&amp;artId=4162883&amp;showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]&lt;/ref&gt;. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]&lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]&lt;/ref&gt;.
Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]&lt;/ref&gt;, закрепившись на окраинах Бени-Валида&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались&lt;ref&gt;[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]&lt;/ref&gt;.

[[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в
Тархуне&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней&lt;ref&gt;[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых
действий&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ====
&lt;!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]&lt;/ref&gt;, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру
города»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался.

[[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»&lt;ref&gt;[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев&lt;ref&gt;[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ====
&lt;!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]&lt;/ref&gt;.

[[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}&lt;/ref&gt;.

До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось.

[[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&amp;lon=13.9583015&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]&lt;/ref&gt;.

Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

[[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&amp;lon=13.9483452&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&amp;lon=13.3110523&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]&lt;/ref&gt;. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&amp;lon=14.0086842&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта&lt;ref&gt;[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}&lt;/ref&gt;, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]&lt;/ref&gt;. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&amp;lon=14.0324163&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&amp;lon=14.0317082&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&amp;lon=14.0169561&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11506899/ru/Рынок&amp;search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции&lt;ref&gt;[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

[[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&amp;lon=13.9973974&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Сирт өсөн алыш ===

==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ====
&lt;!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&amp;lon=17.4669743&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&amp;lon=15.2454185&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&amp;lon=15.6947422&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&amp;lon=15.7358551&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&amp;lon=17)02489&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14915308/ru/Храва Харава]&lt;ref&gt;[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&amp;lon=15.3630066&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ====
&lt;!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]]
[[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&amp;lon=16.5442944&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего штурм провалился&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&amp;cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]&lt;/ref&gt;. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта.

[[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ====
&lt;!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]&lt;/ref&gt;. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&amp;lon=17.1488857&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]&lt;/ref&gt;, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения.

[[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]&lt;/ref&gt;, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ====
&lt;!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]&lt;/ref&gt;, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&amp;lon=16.5522981&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города&lt;ref&gt;[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]&lt;/ref&gt;. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города&lt;ref&gt;[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]&lt;/ref&gt;, где завязались уличные бои.

[[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&amp;lon=16.6311121&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]&lt;/ref&gt;. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу.

[[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&amp;lon=16.6113281&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]&lt;ref&gt;[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших&lt;ref&gt;[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ====
&lt;!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&amp;lon=16.6127443&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]&lt;/ref&gt; от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&amp;lon=16.6673756&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]&lt;/ref&gt;, где родился полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]&lt;/ref&gt;.

[[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города&lt;ref&gt;[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку&lt;ref&gt;[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]&lt;/ref&gt;, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&amp;lon=16.6228724&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]&lt;/ref&gt;, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]&lt;/ref&gt; и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]&lt;/ref&gt;.

[[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.
--&gt;
==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ====
&lt;!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта&lt;ref&gt;[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего они заняли район Аль-Доллар&lt;ref&gt;[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 |date=2011-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города&lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]&lt;/ref&gt;. Продолжилась зачистка местности&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]&lt;/ref&gt;, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи&lt;ref name=&quot;telegraph_sirte&quot;&gt;{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Халыҡ-ара реакция ==
&lt;!-- 
После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]&lt;/nowiki&gt;//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]&lt;/ref&gt; выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции.

На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011&lt;/ref&gt;. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;, которые, однако, не устроили страны коалиции.

Введение санкций против Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt; и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәғлүмәти һуғыш ==
=== Цензура ===
&lt;!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}&lt;/ref&gt;. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;/&gt;. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}&lt;/ref&gt;. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством.

В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}&lt;/ref&gt;.

Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого&lt;ref&gt;{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью&lt;ref&gt;{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}&lt;/ref&gt;. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011&lt;/ref&gt;. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары ===
&lt;!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}&lt;/ref&gt;.

В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;/&gt;. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны&lt;ref&gt;Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток&lt;/ref&gt;.

Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация&lt;ref&gt;[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Эҙемтәләре ==
Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән&lt;ref name=autogenerated7&gt;Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358&lt;/ref&gt;. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;.
&lt;!-- 
Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска.

Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты.

Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки&lt;ref name=alarabiya0301&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров&lt;ref name=alarabiya0301/&gt;. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}&lt;/ref&gt;.

Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}&lt;/ref&gt;.

23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними&lt;ref name=norevolt&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города&lt;ref name=norevolt/&gt;. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;.

ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги&lt;ref name=&quot;immunity&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}&lt;/ref&gt;.

Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране&lt;ref name=&quot;TheIndepenedentLawlessness&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]].
 --&gt;

== Хәрби енәйәттәр ==
&lt;!-- 
В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление.

По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники &quot;казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов.

В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәҙәни йоғонтоһо ==
&lt;!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;|&lt;poem&gt;
Муаммар: Ты никогда не служил людям
Муаммар: Тебе лучше сдаться
Исповедоваться. Ты не можешь убежать
Наша месть настигнет тебя
Как поезд с рёвом проносится сквозь стену
Мы утопим тебя.
&lt;/poem&gt;}}

[[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;.
Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;&gt;{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}&lt;/ref&gt;. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}&lt;/ref&gt;. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.

Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.
--&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация}}
* Ливияға интервенция
* [[Ғәрәп яҙы]]
* [[Тәрбил Фәтхи]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|30em|refs}}
&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot;&gt;{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;&gt;{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;tut.by&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011&lt;/ref&gt;
}}

== Әҙәбиәт ==
* Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с.
* {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9.

== Һылтанмалар ==
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011
* [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011
* Жәмал О., Сайченко М. [https://archive.today/20130416221937/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник]
* Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011
* [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии]
* [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}
* Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео)
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Волнения в арабском мире (2010—2011)}}

[[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]]
[[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]]
[[Категория:Ливияның сәйәсәте]]
[[Категория:2011 йылдың феврале]]
[[Категория:Ливияла 2011 йыл]]
[[Категория:2011 йыл конфликттары]]
[[Категория:XXI быуат һуғыштары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>1d3mdb65oafhfx05ftgkc4h7tvymdoh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кугубаев Яков Анатольевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197659</id>
    <revision>
      <id>1298280</id>
      <parentid>1284215</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T18:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6988" sha1="com3czw1wu1bkrzc4t67zcw746f8esd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кугубаев Яков Анатольевич''' ([[2 июнь]] [[1989 йыл]]) — эшҡыуар, [[Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 6-7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]] (2018 йылдан)&lt;ref name=&quot;ГСРБ&quot;&gt;[https://www.gsrb.ru/ru/organization/deputies/82490/ Кугубаев Яков Анатольевич]&lt;/ref&gt;. Берҙәм Рәсәй партияһы яҡлыларҙың Башҡортостан төбәк советы рәйесе. Партияның генераль советы ағзаһы.

== Биографияһы ==
Яков Анатольевич Кугубаев 1989 йылдың 2 июнендә [[Ырымбур]] ҡалаһында тыуа. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 2004 йылда шәхси эшҡыуар булып башлай&lt;ref name=&quot;ГСРБ&quot; /&gt;.
2011 йылда [[Бөрө дәүләт педагогия институты|Бөрө дәүләт социаль-педагогия академияһы]]н социаль педагог-педагог-психолог һөнәре буйынса тамамлай&lt;ref&gt;[https://www.birsk.ru/node/1766 Выпускники кафедры. Кугубаев Яков Анатольевич]&lt;/ref&gt;, шулай уҡ Тверь дәүләт техник университетында ла белем ала (2013). Артабан [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]]нда аспирантурала уҡый (2011—2014), бер үк ваҡытта вузда инженер булып эшләй. 2012—2013 йылдарҙа «Слава Зайцевтың модалар йорто» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең менеджеры була&lt;ref name=&quot;ЕР&quot;&gt;[https://er.ru/person/72435e92-7786-4904-bb14-878c6f746bea Кугубаев Яков Анатольевич]&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ ваҡытта икенсе юғары белем ала — 2013 йылда Тверь дәүләт техник университетын «Мәғлүмәт системалары һәм технологиялар» һөнәре буйынса тамамлай.
2015—2017 йылдарҙа «Кугубаева Л. М.» шәхси предприятиеһы менеджеры. Эшҡыуарлыҡ менән бер рәттән өсөнсө юғары белем ала — Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлай (2017). 2017 йылдан бөгөнгәсә крәҫтиән-фермер хужалығын етәкләй&lt;ref&gt;[https://birskpress.ru/news/novosti/2023-06-04/na-sabantue-v-birskom-rayone-deputat-gossobraniya-kurultaya-rb-yakov-kugubaev-rasskazal-o-gospodderzhke-fermerov-3289808 На сабантуе в Бирском районе депутат Госсобрания—Курултая РБ Яков Кугубаев рассказал о господдержке фермеров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240323180708/https://birskpress.ru/news/novosti/2023-06-04/na-sabantue-v-birskom-rayone-deputat-gossobraniya-kurultaya-rb-yakov-kugubaev-rasskazal-o-gospodderzhke-fermerov-3289808 |date=2024-03-23 }}&lt;/ref&gt;, 2019 йылдан алып — «КиберДройд» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең генераль директоры.

2022 йылда дүртенсе юғары белем ала — [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәгн Мәскәү дәүләт университеты]]н тамамлай&lt;ref name=&quot;ЕР&quot; /&gt;.

Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 6-сы һәм 7-се саҡырылыш депутаты&lt;ref name=&quot;ГСРБ&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* &quot;За бескорыстный вклад в организацию Общероссийской акции взаимопомощи «#МыВместе» миҙалы
* РФ Федераль Йыйылышының Федерация Советы Рәйесенең Рәхмәте&lt;ref name=&quot;ЕР&quot; /&gt;
* БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесенең Рәхмәте
* Башҡортостан Республикаһында Эшҡуарҙар хоҡуғын яҡлау буйынса уполномоченный аппаратының Рәхмәте
* &quot;НАРОДНЫЙ ФРОНТ «ЗА РОССИЮ» Бөтә Рәсәй ижтимағи хәрәкәтенең Рәхмәте
* БР район хакимиәттәре башлыҡтарының Рәхмәттәре&lt;ref name=&quot;ГСРБ&quot; /&gt;

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы ҡарамағындағы Йәш закон сығарыусылар палатаһы Рәйесе урынбаҫары &lt;br&gt;
&quot;НАРОДНЫЙ ФРОНТ «ЗА РОССИЮ» Бөтә Рәсәй ижтимағи хәрәкәтенең төбәк бүлексәһе штабы ағзаһы &lt;br&gt;
«Село. Территория развития» проектының төбәк эксперты &lt;br&gt;
М. Шайморатов исемендәге ирекмәндәр штабы ирекмәне&lt;ref name=&quot;ГСРБ&quot; /&gt;
РФ Дәүләт Думаһы депутатының йәмәғәт башланғысындағы ярҙамсыһы &lt;br&gt;
БР-ҙа Эшҡыуарҙар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса уполномоченныйҙың йәмәғәт башланғысындағы ярҙамсыһы&lt;ref&gt;[https://ideputat.er.ru/user/80786 Кугубаев Яков Анатольевич]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pmzsf.ru/tag-is-kugubaev-yakov-anatolevich/ Деятельность: «Кугубаев Яков Анатольевич»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240323180708/https://pmzsf.ru/tag-is-kugubaev-yakov-anatolevich/ |date=2024-03-23 }}
* [https://birskpress.ru/articles/SMO/2024-02-12/deputat-biryanin-yakov-kugubaev-s-tovarischami-ushel-ryadovym-na-svo-3639388 Депутат, бирянин Яков Кугубаев с товарищами ушел рядовым на СВО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240323180708/https://birskpress.ru/articles/SMO/2024-02-12/deputat-biryanin-yakov-kugubaev-s-tovarischami-ushel-ryadovym-na-svo-3639388 |date=2024-03-23 }}

[[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]</text>
      <sha1>com3czw1wu1bkrzc4t67zcw746f8esd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лесной олень (йыр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199320</id>
    <revision>
      <id>1298286</id>
      <parentid>1290783</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T01:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13422" sha1="gnasr4asuzvqpe99wgg6ehf1dkfsn26" xml:space="preserve">{{Песня2
| Название     = Лесной олень 
| Обложка      = 
| Ширина       = 
| Альбом       = 
| Жанр         = йыр
| Выпущен      = 1971
| Дата записи  = 1971
| Язык песни   = русса
| Автор песни  = [[Энтин, Юрий Сергеевич|Юрий Энтин]]
| Длительность = 
| Лейбл        = 
| Композитор   = [[Крылатов, Евгений Павлович|Евгений Крылатов]]
| Испонитель   = [[Ведищева, Аида Семёновна|Аида Ведищева]]
| Номер =
| Предыдущий =
| Пред_номер =
| Следующий =
| След_номер =
}}
'''Лесной олень''' ({{lang-ba|Урман боланы}}) — [[1971 йыл]]да  режиссёр [[Победоносцев, Юрий Сергеевич|Юрий Победоносцевтың]] Горький исемендәге киностудияла төшөрөлгән «Ох, уже эта Настя!» нәфис фильмына совет композиторы [[Крылатов, Евгений Павлович|Евгений Крылатовтың]]&lt;ref&gt;[https://forum.d-seminar.ru/threads/lesnoj-olen-krylatov-ehntin.4310/ ЛЕСНОЙ ОЛЕНЬ. КРЫЛАТОВ. ЭНТИН]&lt;/ref&gt; йырсы-шағир [[Энтин, Юрий Сергеевич|Юрий Энтин]] һүҙҙәренә&lt;ref&gt;[https://txt-pesen.ru/detskie-pesni/Lesnoi-olen.html Текст песни ЛЕСНОЙ ОЛЕНЬ]&lt;/ref&gt; яҙылған йыры.
== Йыр тарихы ==
Етмешенсе йылдар башында М.Горький исемендәге Балалар һәм үҫмерҙәр фильмы киностудияһы йәш быуын өсөн кинокартиналар сценарийы конкурсы иғлан итә, был конкурста [[Спирина, Валентина Ивановна|Валентина Ивановна Спиринаның]] эше еңеп сыға. Фильмдың режиссёры итеп Юрий Победоносцев һайлана. 
Ә Юрий Победоносцев үҙ сиратында шағир Юрий Энтинға фильм өсөн йыр яҙыу үтенесе менән мөрәжәғәт итә, һәм шағир, сценарийҙы уҡып, эшкә тотона&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://soundtimes.ru/detskie-pesni/lesnoj-olen Лесной олень]&lt;/ref&gt;.

Күп йылдар үткәс, интервьюһында ул үҙенең тәүҙә бөтөнләй идеялар булмауы хаҡында һөйләй. Бер көндө Энтин бөтөнләй төшөнкөлөккә бирелгәс, уға ярҙамға гәзит яҙмаһы килә. Шағир өмөтһөҙлөккә бирелеп, бер аҙ иғтибарын ситкә йүнәлтеп, күп тиражлы яңылыҡтарҙы уҡырға керешә. Иркутскиҙа төньяҡ ҡырағай боланының урмандан ҡала райондарының береһенә йүгереп килеп инеүе тураһында тарих уның иғтибарын йәлеп итә. Урам буйлап сабып барған йәнлекте нимәлер ныҡ ҡурҡытҡан була. Ул мөгөҙө менән витринаны тишеп, «Берёзка» магазинына сабып инә, ығы-зығы ҡуба, аптырашта ҡалған болан, мөгөҙө менән ниндәйҙер йәнлек тиреһенән эшләнгән әйберҙе эләктереп, уҡтай атылып кире сабып сығып китә&lt;ref&gt;[https://www.intermedia.ru/news/208723 ЮРИЙ ЭНТИН: &quot;ПЕСНЮ &quot;ЛЕСНОЙ ОЛЕНЬ&quot; НАЗЫВАЛИ БЕЗОБРАЗНОЙ ЦЫГАНЩИНОЙ&quot;]&lt;/ref&gt;.

Был сағыу тарих Энтинды шул тиклем ҡыуандыра, ул хатта күҙ асып йомғансы көҙгө ҡалала һикереп барған болан тураһында юлдар яҙа. Евгений Крылатов ошо шиғырға көй яҙа, ләкин композитор уйнап күрһәткәндән һуң шағирҙың кәйефе ҡырыла. Уға был мотив иҫке, ә үҙенең матур шиғырҙары боҙолған төҫлө тойола. Әммә йыр картинаның режиссёры Юрий Победоносцевҡа бик оҡшай&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Әммә һуңғы ҡарарҙы йырсы [[Ведищева, Аида Семёновна|Аида Ведищева]] сығара. «Был шлягер!» — тип шунда уҡ белдерә ул. «Ә Энтин?» «Ә Энтин бер ни аңламай!».
Әммә Энтин «Мелодия» студияһында йырҙың һуңғы вариантын ишеткәнсе Крыловҡа үпкәләүен дауам итә. Аранжировкала һәм Ведищева башҡарыуында «Лесной олень» тулҡынландырғыс һәм заманса яңғырай&lt;ref&gt;[https://www.kursivom.ru/евгений-крылатов-история-песни-2-олень/ Хиты Евгения Крылатова, часть 2: история песни «Лесной Олень» (1971) и «Песенки о шпаге» (1971)]&lt;/ref&gt;. Юрий Энтин, ниһайәт, йырҙың бик уңышлы булыуын таный.

«Урман боланы» йыры менән «Ох, уж эта Настя» фильмы экранға [[1972 йыл]]дың майында сыға һәм тамашасыларҙың ғына түгел, тәнҡитселәрҙең дә һөйөүен яулай. Әлбиттә, фильм үҙенең популярлығы менән башлыса унда яңғыраған «Урман боланы» йырына бурыслы. «Урман боланы» күҙ асып йомғансы СССР-ҙың иң билдәле балалар хиттарының береһенә әүерелә. Йыр тураһында үҙ фекерен үҙгәрткән Юрий Энтин Евгений Крылатовтың изге дуҫына әүерелә һәм тағы ла бер нисә тапҡыр композитор менән эшләй&lt;ref&gt;[https://www.culture.ru/materials/174203/slyshu-golos-iz-prekrasnogo-dalyoka?ysclid=lqs3vmwy1s120357240 «Лесной олень» из фильма «Ох уж эта Настя!», 1971] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120164103/https://www.culture.ru/materials/174203/slyshu-golos-iz-prekrasnogo-dalyoka?ysclid=lqs3vmwy1s120357240 |date=2025-01-20 }}&lt;/ref&gt;.

Фильм сыҡҡандан һуң йыр ҙур уңыш ҡаҙанһа ла, балалар радиоһында ул яңғырамай. «Урман боланы» йыры балалар радиоһын етәкләүсе Николай Литвиновҡа оҡшамай. Ул уны «йәмһеҙ сиғанлыҡ» тип иҫәпләй. Йыр радиола ул киткәндән һуң ғына яңғырай.

Тап [[1973 йыл]]да «Урман боланы» йыры өсөн Юрий Энтин үҙенең тәүге премияһын ала.

== Башҡарыусылар ==
Ведищеванан һуң йырҙы күп һанлы артистар башҡара. Людмила Сенчинаның версияһы ла иң сағыуҙарҙың береһе тип иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;&quot;&gt;[https://ашаж.рф/raznoe/lesnoj-olen-pesnja-kakogo-goda-8-faktov-o-pesne-lesnoj-olen-interesnye-fakty-o-pesnjah-blog.html 8 фактов о песне «Лесной олень» — Интересные факты о песнях (блог)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120164309/https://xn--80aas4e.xn--p1ai/raznoe/lesnoj-olen-pesnja-kakogo-goda-8-faktov-o-pesne-lesnoj-olen-interesnye-fakty-o-pesnjah-blog.html |date=2025-01-20 }}&lt;/ref&gt;. Балалар хоры башҡарыуында был йыр «Йыр-73» бөтә Союз совет йыры фестиваленең йомғаҡлау концертында яңғырай&lt;ref&gt;[http://sovetskaya-estrada.ru/load/pesnja_goda/pesnja_73_final/51-1-0-1733 Песня года - Песня-73 (финал)]&lt;/ref&gt;.

[[2001 йыл]]да «Электрониктар мажаралары» панк-төркөмө уның кавер-версияһын яҙып ала һәм клип төшөрә.

«Урман боланы» йырын «Электрониктар мажаралары» панк-төркөмө тарафынан башҡарыуҙың яңы варианты тураһында Евгений Крылатов былай тип әйтә:
&lt;blockquote&gt;«Электрониктар мажаралары» төркөмө башҡарыуындағы «Урман боланы» —  ноталары, урын-урыны һүҙҙәре менән ул түгел, әммә ул, әйтәйек, эстетик йыр һәм, минеңсә, — был уларҙың версияһы, шуға күрә йырлаһындар әйҙә... Музыканттар миңә шылтыратып, үҙ версияһын телефон аша уҡ уйнап күрһәттеләр. Һеҙ йырҙы нисек ҡабул итәһегеҙ, шул рәүешле яңғыраһын, тинем. Ә төп нөсхәһе «Урман боланы»н тәүге башҡарыусыһы Аида Ведищеваның һәм  Людмила Сенчинаның яҙмаларында бар. Шуға күрә заманса интерпретациялауҙы тыныс ҡабул иттем&lt;ref&gt;[https://gosti.retroportal.ru/krylatov.shtml?ysclid=lqrw30rive303316417 Евгений Крылатов композитор, заслуженный артист России]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Йөкмәткеһе ==
Тармаҡлы мөгөҙҙәре күк көмбәҙенә еткән ҡала буйлап сабып барыусы мөһабәт болан тураһындағы йыр, әкиәт һәм мөғжизәләргә ысынлап та ышанһаң ғына була тигән фекер менән солғанған. Был фекер фильм сюжеты менән тығыҙ бәйләнештә. Унда үҙе тирәләй ваҡиғаларҙы уйлап сығармай, ә үҙенең сыбар буяуҙары менән ысынбарлыҡты һүрәтләгән төп героиняга әйләнә-тирәләгеләр ышаныуҙан туҡтай. Уны ялғанда ғәйепләйҙәр, әммә ҡыҙыҡайҙың донъяға ҡарашын аңлар өсөн, уның һүҙҙәренә ҡолаҡ һалыу һәм уға ышаныу ҙа етә&lt;ref&gt;[https://ihappymama.ru/iq/pesni/lesnoj-olen-iz-filma-oh-uzh-eta-nastya/ Песня «Лесной олень» из фильма «Ох уж эта Настя!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241224164100/https://ihappymama.ru/iq/pesni/lesnoj-olen-iz-filma-oh-uzh-eta-nastya/ |date=2024-12-24 }}&lt;/ref&gt;. 

Йырҙағы бала саҡ иленән тылсымлы болан әкиәт һәм мөғжизә кәүҙәләнеше булараҡ бала саҡ йылдарынан алып китә. Уларҙы кире ҡайтарып булмай. Әгәр ҙә бик ныҡ теләһәң һәм мөғжизәгә ышанһаң, болан кире ҡайтып, һине бала саҡ йәшәгән илгә алып китә.


=== Видео ===
* {{YouTube|HST7TE20y6E|logo=1}} — Лесной олень

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://txt-pesen.ru/detskie-pesni/Lesnoi-olen.html Текст песни]
* [https://forum.d-seminar.ru/threads/lesnoj-olen-krylatov-ehntin.4310/ Лесной олень]
* [https://soundtimes.ru/detskie-pesni/lesnoj-olen Лесной олень]
* [https://www.intermedia.ru/news/208723 ЮРИЙ ЭНТИН: &quot;ПЕСНЮ &quot;ЛЕСНОЙ ОЛЕНЬ&quot; НАЗЫВАЛИ БЕЗОБРАЗНОЙ ЦЫГАНЩИНОЙ&quot;]
* [https://www.kursivom.ru/евгений-крылатов-история-песни-2-олень/ Хиты Евгения Крылатова, часть 2: история песни «Лесной Олень» (1971) и «Песенки о шпаге» (1971)]
* [https://ашаж.рф/raznoe/lesnoj-olen-pesnja-kakogo-goda-8-faktov-o-pesne-lesnoj-olen-interesnye-fakty-o-pesnjah-blog.html 8 фактов о песне «Лесной олень» — Интересные факты о песнях (блог)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120164309/https://xn--80aas4e.xn--p1ai/raznoe/lesnoj-olen-pesnja-kakogo-goda-8-faktov-o-pesne-lesnoj-olen-interesnye-fakty-o-pesnjah-blog.html |date=2025-01-20 }}
* [https://ihappymama.ru/iq/pesni/lesnoj-olen-iz-filma-oh-uzh-eta-nastya/ Песня «Лесной олень» из фильма «Ох уж эта Настя!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241224164100/https://ihappymama.ru/iq/pesni/lesnoj-olen-iz-filma-oh-uzh-eta-nastya/ |date=2024-12-24 }}
[[Категория:Йырҙар]]</text>
      <sha1>gnasr4asuzvqpe99wgg6ehf1dkfsn26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Вики-яҙ 2026</title>
    <ns>102</ns>
    <id>199994</id>
    <revision>
      <id>1298232</id>
      <parentid>1298158</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T12:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1298232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24943" sha1="5dp4otficfioe2ic9fpnlcpb2uu18ut" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|46
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|51
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|83
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}        
|55
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>5dp4otficfioe2ic9fpnlcpb2uu18ut</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298239</id>
      <parentid>1298232</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T13:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1298239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24975" sha1="d9qcom8hy12kbvp8uvskqih2d0onfnr" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|46
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|51
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|83
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}        
|56
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>d9qcom8hy12kbvp8uvskqih2d0onfnr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298248</id>
      <parentid>1298239</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T15:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1298248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25002" sha1="d474lhspddwp3fzt5yiix4sl078vaog" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|46
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|51
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|83
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[Исмәғил Сәмәни]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}        
|57
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>d474lhspddwp3fzt5yiix4sl078vaog</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298250</id>
      <parentid>1298248</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T16:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1298250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25026" sha1="9nggmq2vzgms5v125ppk9qzsmp9ukuf" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|46
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|51
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|83
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[Исмәғил Сәмәни]]{{*}}[[Мансур Хеҡмәт]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}        
|57
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>9nggmq2vzgms5v125ppk9qzsmp9ukuf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298251</id>
      <parentid>1298250</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T16:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1298251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25026" sha1="3sudljshb4dusqc25wto2c4xbqchlvf" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|46
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|51
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|83
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[Исмәғил Сәмәни]]{{*}}[[Мансур Хеҡмәт]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}        
|58
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>3sudljshb4dusqc25wto2c4xbqchlvf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298270</id>
      <parentid>1298251</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T17:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1298270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25045" sha1="hh101vnonutlzbjolqdpfwkg3fj2uze" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|46
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|51
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|83
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[Исмәғил Сәмәни]]{{*}}[[Мансур Хеҡмәт]]{{*}} [[Мәлик шаһ I]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}        
|59
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>hh101vnonutlzbjolqdpfwkg3fj2uze</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298274</id>
      <parentid>1298270</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T17:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Марьям Султанбаева</username>
        <id>41189</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1298274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25158" sha1="l2eyn9p0l1840nuonrixcq90c2nlas1" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|46
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|51
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|83
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[Исмәғил Сәмәни]]{{*}}[[Мансур Хеҡмәт]]{{*}} [[Мәлик шаһ I]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}        
|59
|
|
|-
|{{u|Марьям Султанбаева}}
|[[Татар Шуғаны]]{{*}} [[Чарна-Бухта]]
|2
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>l2eyn9p0l1840nuonrixcq90c2nlas1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298315</id>
      <parentid>1298274</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T11:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1298315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25168" sha1="hl7xw2ad1x6kzf74kphaghgnjakftkq" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|46
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|51
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[Котор]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|84
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[Исмәғил Сәмәни]]{{*}}[[Мансур Хеҡмәт]]{{*}} [[Мәлик шаһ I]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}        
|59
|
|
|-
|{{u|Марьям Султанбаева}}
|[[Татар Шуғаны]]{{*}} [[Чарна-Бухта]]
|2
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>hl7xw2ad1x6kzf74kphaghgnjakftkq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татар Шуғаны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200406</id>
    <revision>
      <id>1298272</id>
      <parentid>1293973</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T17:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Марьям Султанбаева</username>
        <id>41189</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Татар Шуғаны .]] битенең исемен [[Татар Шуғаны]] тип Марьям Султанбаева алыштырҙы</comment>
      <origin>1293973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2459" sha1="a441oi6j9q5kb0p0smfcs5r86os5lag" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Татар Шуғаны''' ''(тат. Татар Шуганы)'' — [[Аҙнаҡай районы|Аҙнаҡай районындағы]] [[Татарстан Республикаһы|ауыл]].

== Географияһы ==
Татар Шуғаны Татарстандың баш ҡалаһы [[Ҡазан]]дан көньяҡ-көнсығышҡа 258 саҡрым, район үҙәге Аҙнаҡайҙан төньяҡ-көнбайышҡа 32 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe|date=2018-08-14}}.&lt;/ref&gt;.

== Климат ==
{{temperatura12-y-cyrillic|-11.2|-11|-5.8|4.6|13.8|19.1|20.9|18.3|12.5|4.5|-4.8|-10.4|4.2}}Климаты уртаса континенталь. [[Кёппен климатлар классификация|Кёппен-Гейгер климат классификацияһы]] буйынса климат коды Dfb. Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы 4,2 градус тәшкил итә.

== Халыҡ һаны ==
2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса бында 343 кеше йәшәй, шул иҫәптән: [[татарҙар]] — 97,96 %, башҡа халыҡтар — 1,75 %, милләтен күрһәтмәгәндәр — 0,29 %&lt;ref name=16t&gt;[https://16.rosstat.gov.ru/vpn2020 Дәүләт статистикасы Федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча территориаль органы.]&lt;/ref&gt; .

== Шәхестәр ==
* Нәжиб Фәттәхов (1919—?), Иҙел-Урал легионы һалдаты.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Татар энциклопедияһы, БР Фәндәр академияһы Татар энциклопедияһы институты (ИТЭ).
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>a441oi6j9q5kb0p0smfcs5r86os5lag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мамай курғаны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200820</id>
    <revision>
      <id>1298293</id>
      <parentid>1297443</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T05:08:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18695" sha1="bdi0yz5qtj9h1vopl2jikcjxljv0kov" xml:space="preserve">{{Достопримечательность
| Тип = Тарихи-мемориал комплекс
| Русское название = Мамаев курган
| Оригинальное название = 
| 
| Ширина изображения = 
| Статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1|Город=Волгоград}}
| Страна = [[СССР]], [[Рәсәй]]
| Автор проекта = 
| Строитель = 
| Название местоположения = Ҡала
| Местоположение = [[Волгоград]], [[Үҙәк район (Волгоград)|Үҙәк район]]
| Координаты = 48/44/32/N/44/32/13/E
| CoordScale = 
| Первое упоминание = 
| Начало строительства = 1959
| Окончание строительства = 1967
| Состояние = 
}}

'''Мамай курға́ны''' — [[Волга]] йылғаһының уң ярындағы ҡалҡыулыҡ, [[Волгоград]] ҡалаһының үҙәк районында урынлашҡан. Бында [[Сталинград алышы]] ваҡытында 1942 йылдың сентябренән алып 1943 йылдың ғинуарына тиклем ҡаты алыштар бара.

1967 йылда ҡурғанда «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәле асыла, уның төп монументына «Ватан-әсә саҡыра!» тип яҙыла.

Мамай ҡурғанының бер нисә туғандаш һәм шәхси ҡәберҙәрендә Сталинградты һаҡлаусы 35 меңдән ашыу кешенең кәүҙәһе ятаа&lt;ref&gt;{{cite video
 |people     = Елизавета Листова
 |title      = Родина-Мать
 |url        = 
 |format     = flv
 |medium     = 
 |publisher  = [[strana.ru]]
 |location   = 
 |access-date = 2010-07-22
 |time       = 
 |id         = 
 |isbn       = 
 |oclc       = 
 |quote      = 
}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдан [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индереүгә кандидат булып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936/|title=Mamayev Kurgan Memorial Complex &quot;To the Heroes of the Battle of Stalingrad&quot; - UNESCO World Heritage Centre|author=UNESCO World Heritage Centre|publisher=whc.unesco.org|lang=en|access-date=2016-03-17|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704022102/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Атаманың этимологияһы ==
«Мамай ҡурғаны» атамаһы борон-борондан, [[Алтын Урҙа]] заманынан билдәле&lt;ref name=autogenerated20131107-1&gt;[http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html Символы российских городов — Волгоград. Мамаев курган] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504000626/http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html |date=2013-05-04 }} (ссылка проверена 5 декабря 2010)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://areavol.by.ru/mamay.shtm Мамаев Курган на сайте о Волгограде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129075752/http://areavol.by.ru/mamay.shtm |date=2011-01-29 }} (ссылка проверена 28 ноября 2010)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM Фильм «Сталинградская битва» на Youtube, слушать 42-48-е секунды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031024826/https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM |date=2014-10-31 }}. Был снят в 1948-49 годах, однако название «Мамаев Курган» в нём уже приводится — то есть оно было известно до строительства мемориала (ссылка проверена 28 ноября 2010)&lt;/ref&gt;. Уның түбәһендә ҡасандыр ҡарауыл нөктәләре булған. &quot;Халыҡ этимологияһы&quot;буйынса&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|title=Пономаренко Г. M. Наивная этимология и фольклор в топонимии|author=[[Трубе Лев Людвигович|Трубе Л. Л.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202073253/http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|archive-date=2020-02-02|access-date=2018-07-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, застава төрмә ҡарауылсыһы Мамай тарафынан булдырыла&lt;ref name=autogenerated20131107-1 /&gt;. Волганың (Итилдең) уң ярына яҡын ҡына [[Волгоград өлкәһе|Волгоград]] һәм [[Әстерхан өлкәһе|Әстерхан]] өлкәләрендә Алтын Урҙаның 2 боронғо баш ҡалаһы (Һарай-Бату һәм Һарай-Берке) урынлашҡан.

== Сталинград һуғышы геройҙарына һәйкәл-ансамбль ==
[[Файл:Мамаев курган - panoramio (2).jpg|thumb|Тополдәр аллеяһы|альт=]]

Төп композициялар:
* «Быуындар хәтере» композиция-горельефы
* Пирамидаль тополдәр аллеяһы
* Ҡорбан булғандар майҙаны
* Емерек стеналар
* Геройҙар майҙаны
* Монументаль рельефы
* Хәрби дан залы
* Ҡайғы майҙаны
* Төп монумент — «Ватан-әсә саҡыра!»
* Хәрби мемориаль зыярат
* Мамай ҡурғаны итәгендәге мемориаль парк
* Постаментта танк башняһы
[[Файл:Площадь Героев-2.jpg|thumb|Геройҙар майҙаны|альт=]]
«Емерек стеналар» һәм &quot;Хәрби дан залы&quot;на барғанда мемориаль комплексҡа килеүселәрҙе тауыш композициялары оҙатып бара&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url = http://news.vdv-s.ru/details/?news=238018|title = Голос руин: о чём поёт Мамаев курган|author = Всё для Вас — Волгоград|date=2013-07-16|publisher = Всё для Вас — Волгоград|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2015-11-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20151121084640/http://news.vdv-s.ru/details/?news=238018|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. «Мамай ҡурғаны» тауышы өҫтөндә архитектор [[Вучетич Евгений Викторович]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=1097394&amp;cid=7|title = Голос Мамаева кургана|author = Евгений Волокитин|date=2013-06-2206:36|publisher = Вести.ru|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2014-12-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20141225235151/http://www.vesti.ru/doc.html?id=1097394&amp;cid=7|url-status = live}}&lt;/ref&gt;, диктор [[Левитан Юрий Борисович]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.volgograd-trv.ru/news.aspx?id=23641|title = Как «озвучивали» Мамаев курган|author = Россия 1|date=2013-06-2120:00 Видео|publisher = Вести. Волгоград|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2015-11-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20151121173327/http://www.volgograd-trv.ru/news.aspx?id=23641|url-status = live}}&lt;/ref&gt; һәм режиссёр [[Магатаев Виктор Кадиевич]]&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Статья|автор = Колесов Владимир Ершова Лариса|заглавие = Фильм &quot;[[Страницы Сталинградской битвы]]&quot; и его авторы|издание = Санкт-Петербург, &quot;Издательство Александра Сазанова&quot;|тип = Российский ритуально-духовный журнал &quot;Реквием&quot;|год = 2014|номер = 4 (105)|страницы = 4—14|issn = }}&lt;/ref&gt; эшләй.

== Тарихы ==
1959 йылдың майында скульптор Е. В. Вучетич етәкселегендә Мамай ҡурғанында «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәл-ансамбль төҙөлә башлай. Мемориал төҙөгәндә ҡурғандың бейеклеге 8 метрға күтәртелә.

1967 йылдың 15 октябрендә һәйкәлде асыу тантанаһы үтә. Тантанала [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның Генераль секретары [[Брежнев Леонид Ильич|Л. И. Брежнев]], СССР оборона министры [[Гречко Андрей Антонович|А. А. Гречко]], Советтар Союзы маршалдары [[Ерёменко Андрей Иванович|А. И. Ерёменко]] һәм [[Чуйков Василий Иванович|В. И. Чуйков]] (мемориалдың баш хәрби консультанты, һуңынан уның территорияһында ерләнә) ҡатнаша. Мамай ҡурғанындағы һәйкәл янында Советтар Союзы маршалы В. И. Чуйковтың портреты бар&lt;ref name=&quot;volfoto&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/stoyat_nasmert/ |title=Скульптура «Стоять насмерть» — фото |access-date=2008-07-22 |archive-date=2013-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130704155905/http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/stoyat_nasmert/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Тәүге проект буйынса ансамблдең икенсе сиратын төҙөүҙе күҙ уңында тота, уның өсөн 1968 йылда өлкә башҡарма комитеты бойороғо менән Ленин проспектынан Волга буйына тиклем урын бүленә, унда йәйәүлеләр аллеяһы, Сталинград алышында ҡатнашҡан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]]ның бөтә частары исемдәре яҙылған стелалар урынлаштырылырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Аркадий Урицкий&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://v1.ru/news/338275.html
 |title       = Мамаев Курган заслонят небоскребами
 |author      = Аркадий Урицкий.
 |date        = 2010-11-15
 |publisher   = V1.ru
 |access-date  = 2010-11-18
 |lang        = 
 |url-status    = dead
 |archive-url  = https://archive.today/20130417224044/http://v1.ru/news/338275.html
 |archive-date = 2013-04-17
}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:AboutCapsule.JPG|thumb|Капсула һалынған иҫтәлекле таҡтаташ]]
Мамай ҡурғанында Еңеүҙең 25 йыллығы көнөндә һуғышта ҡатнашыусыларҙың вариҫтарына мөрәжәғәт итеүе менән капсула һалынған, ул 2045 йылдың 9 майында Еңеүҙең 100 йыллығына асылырға тейеш була&lt;ref name=shanin&gt;В. Шанин, В. Агронский 7 чудес России и ещё 42 достопримечательности, которые нужно знать. — М.: Эксмо, 2011. — 224 с.&lt;/ref&gt;.

2008 йылдың 31 ғинуарында «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәл-ансамбль федераль ҡомартҡылар исемлегенә индерелә һәм шул ваҡыттан алып федераль милектә тора&lt;ref&gt;{{cite web
 |date=2008-02-04
 |url           = http://news.vdv-s.ru/news/?news=19789
 |title         = Мамаев курган стал федеральным
 |publisher     = news.vdv-s.ru
 |archive-url    = https://www.webcitation.org/617DtjYwc?url=http://news.vdv-s.ru/society/?news=19789
 |archive-date   = 2011-08-22
 |access-date    = 2009-01-11
 |url-status      = dead
}}
&lt;/ref&gt;.

2008 йылдың 12 июнендә [[Мәскәү]]ҙә [[Ҡыҙыл майҙан]]да [[Рәсәйҙең ете мөғжизәһе|Рәсәйҙең 7 мөғжизәһе]] конкурсына йомғаҡ яһала. Тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса Мамай ҡурғаны Рәсәйҙең ете мөғжизәһе иҫәбенә инә&lt;ref name=&quot;ruschudo&quot;&gt;{{Cite web |url=http://ruschudo.ru/finalvote.html |title=Мамаев курган стал чудом России |access-date=2008-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224222202/http://ruschudo.ru/finalvote.html |archive-date=2009-02-24 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
{{горизонтальная прокрутка|Mamayev Kurgan (Volga river, panorama).jpg|1000px|&lt;center&gt;''Волгаға Мамай ҡурғанынан күренеш''&lt;/center&gt;}}

[[Файл:Mamayev Kurgan Volgograd.jpg|560px|thumb|[[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]] монументына күренеш]]
2019 йылда «Ватан-әсә саҡыра!» монументы реставрациялана&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ria.ru/20191101/1560482840.html |title=Завершена реставрация наружной части скульптуры «Родина-мать зовёт!» |access-date=2020-02-03 |archive-date=2020-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203090001/https://ria.ru/20191101/1560482840.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Почетлы ҡарауыл ==
Мамай ҡурғанында көн һайын Көньяҡ хәрби округының 20-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһының Почетлы карауль ротаһының почетлы ҡарауылы хеҙмәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12159779@egNews |title=Подробнее : Министерство обороны Российской Федерации&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2018-01-27 |archive-date=2018-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127203434/https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12159779@egNews |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
RR5011-0005R PL 50-летие Победы на Волге.gif|[[Рәсәй Банкы]]ның 1993 йылғы тәңкәһе
RR5111-0318R.jpg|Рәсәй Банкының 2015 йылғы тәңкәһе
Mamayev Kurgan - wall.jpg|Емерек диуарҙар (фрагмент)
Stalingrad graf Tsjoeikov.jpg|Маршал [[Чуйков Василий Иванович|Чуйков]] ҡәбере
Vechnii ogon-1.jpg|Мәңгелек ут
1973 CPA 4208.jpg|СССР маркаһы, 1973
1973 CPA 4209.jpg|СССР маркаһы, 1973
1973 CPA 4210.jpg|СССР маркаһы, 1973
1973 CPA 4211.jpg|СССР маркаһы, 1973
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{навигация}}
* [[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* {{Книга:Подвиг народа|статья=Памятник-ансамбль героям Сталинградской битвы на Мамаевом кургане|страницы=124—128}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.stalingrad-battle.ru/ Официальный сайт музея-заповедника «Сталинградская битва»]
* {{статья
 |автор       = Сергей Новицкий.
 |заглавие = Мифы Мамаева кургана
 |ссылка     = http://np.aif.ru/issues/699/25_01
 |издание   = Аргументы и Факты Нижнее Поволжье
 |тип           = газета
 |год           = 2007
 |номер       = 42 (699) от 17 октября
 |страницы = 
 |isbn             = 
 |issn             = 
 |doi              = 
 |bibcode          = 
 |pmid             = 
 |ref              = 
 |archive-url       = https://web.archive.org/web/20080728125106/http://np.aif.ru/issues/699/25_01
 |archive-date      = 2008-07-28
}}{{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}}
* [http://www.trud.ru/article/13-10-2007/122162_kak_vajali_rodinu-mat.html История возведения «Родины-Матери».] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}}
* [https://web.archive.org/web/20130213013945/http://visitvolgograd.ru/article/monument/0003/0003.htm Схемы, фото, советы посетителям Мамаева кургана.] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}}

'''Фотографиялар һәм моделдәр'''
* [https://mamaev-hill.ru/virtual-tour Виртуальный тур по Мамаеву кургану] — Сферические панорамы 360.
* [https://web.archive.org/web/20090328074744/http://www.volgograd.ru/mamayev-kurgan/ Виртуальный Мамаев курган] — 3D-модель мемориального комплекса на VOLGOGRAD.RU (в формате [[VRML]])
* [http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/ Мамаев курган] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227090517/http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan |date=2009-02-27 }} — полное фотоописание памятника-ансамбля, известные и малоизвестные места.
* [http://www.gigapan.org/gigapans/most_popular/?q=mamayev Виртуальные гигапиксельные панорамы Мамаева Кургана для просмотра в Google Earth, сделанные в 60-ю годовщину окончания Великой Отечественной войны.]
* [http://mamaew-kurgan.ru/dir/1 3D фото Мамаева кургана]- Панорамные 360 фотографии Мамаева кургана.
{{ВС}}

{{Семь чудес России}}
{{Природа Волгограда}}
{{Память Сталинградской битвы}}

[[Категория:Мамай курғаны]]
[[Категория:1967 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]]</text>
      <sha1>bdi0yz5qtj9h1vopl2jikcjxljv0kov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ләйлә Пәһләүи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201051</id>
    <revision>
      <id>1298288</id>
      <parentid>1298133</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T03:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10038" sha1="drz9jvsagpxr6n7wr6i9pl54ybm7gse" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Принцесса Ләйлә Пәһләүи''' ({{lang-fa|لیلا پهلوی}}; 27 март 1970 йыл, [[Тәһран]], [[Иран]] — [[10 июнь]] [[2001 йыл]], [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — Иран [[шаһ]]ы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх Пәһләүиҙең кесе ҡыҙы.

== Биографияһы ==
Ләйлә [[1970 йыл]]дың [[27 март]]ында Тәһранда тыуған. Ул шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх Пәһләүиҙең дүртенсе балаһы була.

Ләйләгә һигеҙ йәш булғанда ғаиләһе [[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһы]] һөҙөмтәһендә һөргөнгә ебәрелә. [[1980 йыл]]да атаһы [[Мысыр|Мысырҙа]] лимфоманан вафат булғандан һуң, ғаилә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] төпләнә. [[1988 йыл]]да Рай округының көндөҙгө мәктәбен тамамлағандан һуң, [[1992 йыл]]ға тиклем [[Массачусетс]] штатында уҡый, шунан һуң [[Браун университеты]]на уҡырға инә.

Ләйлә бер ҡасан да кейәүгә сыҡмаған, күп ваҡытын Гринвич, Коннектикут, һәм әсәһе йәшәгән [[Париж]] араһында йөрөп үткәргән. Валентино өсөн модель булараҡ, ул нервы анорексияһынан, хроник түбән баһалауҙан, ауыр депрессиянан һәм хроник арығанлыҡ синдромынан яфалана&lt;ref&gt;''Sabety, Setareh.'' Diana not: Serious soul-searching about our collective identity crisis. Iranian.com (19 июня 2001). Дата обращения: 11 ноября 2009. Архивировано 27 июля 2012 года.&lt;/ref&gt;. Күп ваҡытын АҠШ һәм Бөйөк Британия дауаханаларында дауаланып үткәрә. Принцесса шулай уҡ йыш ҡына Лондондағы «Леонард» ҡунаҡханаһында йәшәй, яратҡан номеры өсөн төнөнә 450 фунт стерлинг түләй. Ҡунаҡхана менеджеры Анджела Стоппани «The Daily Telegraph» гәзитендә хәбәр итеүенсә, принцесса ҡунаҡханаға «ял итергә» килгән.

Ғашиҡтары күп булыуына ҡарамаҫтан, ул бер ҡасан да кейәүгә сыҡмай, балалары ла булмай&lt;ref&gt;Leila Pahlavi: the peacock princess (англ.). ''The Independent'' (12 июня 2001). Дата обращения: 7 февраля 2026&lt;/ref&gt;.

== Үлеме ==
Йәкшәмбе, [[10 июнь]] [[2001 йыл]], яҡынса 7:30 мсәғәттәр тирәһендә, Ләйлә табип тарафынан Леонард ҡунаҡханаһында үҙ бүлмәһендә үле табылған&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/1384283.stm|title=Shah's daughter found dead|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|date=2001-06-12|accessdate=2009-11-11|archivedate=2021-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429211143/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/1384283.stm}}&lt;/ref&gt;. Ул йоҡоһоҙлоҡто дауалау өсөн ҡулланылған барбитурат секобарбиталдың һәм үлемесле булмаған кокаиндың үлемесле дозаһынан биш тапҡырҙан ашыуыраҡ эскән. Ул түшәктә ятҡан, уның тәне анорексия һәм булимия арҡаһында хәлһеҙләнгән булған. Westminster Coroner’s Court үткәргән оутопсия тураһында мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә алған үлеме тураһындағы отчетта, Ләйлә осрашыу ваҡытында табип өҫтәленән секобарбитал урлаған һәм, наркотик ҡулланыуға әүәҫ булып, ғәҙәттә, яҙылған ике таблетка урынына 40 таблетка ҡабул иткән&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2001/07/26/nleil26.xml|title=Shah's daughter stole to fuel her drug habit|publisher=[[The Daily Telegraph|Telegraph.co.uk]]|last=Tweedie|first=Neil|date=2001-07-26|accessdate=2009-11-11|archivedate=2007-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103190241/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2001%2F07%2F26%2Fnleil26.xml}}&lt;/ref&gt;

2001 йылдың [[17 июнь|17 июнендә]] [[Франция]]ның [[Париж]]дағы Пасси зыяратында әсәһе яғынан өләсәһе Фәриҙә Ғотби Диба эргәһендә ерләнә. Уның әсәһе, шаһбаныу Фәрәх, ерләүҙә була, шулай уҡ элекке Франция короле ғаиләһе ағзалары һәм элекке Франция президенты Франсуа Миттерандың ейәне Фредерик Миттеран ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/low/middle_east/1393069.stm|title=Shah's daughter laid to rest|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|date=2001-06-17|accessdate=2009-11-11}}&lt;/ref&gt;

[[2011 йыл]]дың [[4 ғинуар]]ында [[Массачусетс|Массачусетс штатының]] [[Бостон]] ҡалаһында уның ағаһы Али-Реза Пәһләүи үле килеш табыла. Сәбәбе — үҙ-үҙенә ҡул һалыу&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2011/US/01/04/shah.son.suicide/index.html|title=Shah son a suicide in Boston|publisher=[[CNN]]|date=2011-01-04|accessdate=2011-01-04|archivedate=2011-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110106083341/http://articles.cnn.com/2011-01-04/us/shah.son.suicide_1_shah-mohammed-reza-pahlavi-suicide?_s=PM%3AUS}}&lt;/ref&gt;

== Музыкала ==
2010 йылда француз йырсыһы Милен Фармерҙың альбомы сыға, унда принцесса Ләйлә ''Пәһләүигә'' арналған шул уҡ исемдәге йыр ''Leila'' инә, уны яҙыуға йырсыны Ләйләнең әсәһе менән осрашыу илһамландыра.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20030602183405/http://www.farahpahlavi.org/leila-passing.html Leila’s Memorial site by her mother]
* [http://www.iranian.com/SetarehSabety/2001/June/Leila/ Iranian.com editorial about Pahlavi’s death]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720051640/http://www.iranian.com/SetarehSabety/2001/June/Leila/ |date=2012-07-20 }}
* [http://www.guardian.co.uk/uk_news/story/0,3604,527381,00.html Guardian article about results of Pahlavi death inquest]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071103200639/http://www.guardian.co.uk/uk_news/story/0,3604,527381,00.html |date=2007-11-03 }}
* http://mylene.pp.ru/index.php?name=pages&amp;op=printe&amp;id=76

{{Навигационная таблица
|имя           = Пәһләүи/Династия
|заголовок     = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]]
|state         = &lt;includeonly&gt;collapsed&lt;/includeonly&gt;
|класс_списков = hlist

|заголовок1    = [[Реза Пәһләүи]]
|список1       =
* 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]]
* балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]]

* 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]]
* балалары: [[Пехлеви, Шамс|Шәмс]]
* [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]]
* [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]]
* [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]]

* 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]]
* балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]]

* 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]]
* балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]]
* [[Әхмәт Реза]]
* [[Мәхмүт Реза]]
* [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]]
* [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]]

|заголовок2    = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]]
|список2       =
* 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]]
* балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]]

* 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]]

* 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]]
* балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]]
* [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]]
* [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]]
* [[Пехлеви, Лейла|'''Ләйлә''']]

|заголовок3    = [[Реза Кир Пәһләүи]]
|список3       =
* ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|Йәсмин Пәһләүи]]
* балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]]
* [[Пехлеви, Иман|Иман]]
* [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]]
}}
{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}}

[[Категория:Лондонда вафат булғандар]]
[[Категория:2001 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:10 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1970 йылда тыуғандар]]
[[Категория:27 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>drz9jvsagpxr6n7wr6i9pl54ybm7gse</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сиған мәҙәниәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201139</id>
    <revision>
      <id>1298252</id>
      <parentid>1298164</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T16:27:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Социаль структура */</comment>
      <origin>1298252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45278" sha1="ig5x7uj9rtz7jlo4y8a7m2fyrf77yri" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{основная|Цыгане}}
'''Сиған мәҙәниәте'''нә башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай. Әммә барлыҡҡа килгән сиған традициялары сиған берҙәйлегенең (идентичность) нигеҙен тәшкил итә. Сиғандарҙың милли идеологияһын, мәҫәлән, «дәүләтһеҙ милләт» концепцияһын төҙөүгә бер нисә ынтылыш яһала{{sfn|Черенков|2009|с=239—256}}.

Сиғандар халыҡ ышаныуҙарын һәм йолаларын таратыусыларҙың береһе булып тора, һәм үҙҙәре йәшәгән райондарҙа, мәҫәлән, Румынияла, хәҙерге ауыл тормошонда күпселеге юҡҡа сыҡҡан «милли» йолаларҙы, бейеүҙәрҙе һәм традицион мәҙәниәттең башҡа элементтарын һаҡлай. Рома бай ауыҙ-тел ижадына эйә, әммә социаль шарттар арҡаһында уларҙың яҙма әҙәбиәте сағыштырмаса аҙ&lt;ref name=&quot;Британника&quot;&gt;{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic//Rom|Roma people|}}&lt;/ref&gt;.

Сиғандарҙың етди проблемаһы-сәнәғәт үҫешкән йәмғиәттәр шарттарында уларҙың традицион йәшәү рәүешен емереү. Күп фатирлы торлаҡ, иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡ һәм сиған булмағандар менән ҡатнаш никахтар һаман тарала бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Шөғөлдәре ==
[[Файл:Gypsy Smith, Théodore Valério.jpg|мини|280пкс|Тимерсе сиған. Теодор Валерио гравюраһы]]
Сиған белгестәре Л. Н. Черенков һәм Стефан Ледерих, киң таралған стереотипҡа ҡаршы, сиғандарҙың күпселеге һәр ваҡыт ултыраҡ йәшәгән, тип билдәләй. «Күсмә ҡәбилә» эпитеты романтик клише ғына булып тора. Статистика һәм тарихи сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, сиғандарҙың концентрацияһы Көнсығыш Европала һәм Балҡанда, ултыраҡ йәшәү рәүеше хас булған төбәктә, иң юғары булған һәм булып ҡала. Сиғандар айырым ҡасабаларҙа һәм айырым ҡала кварталдарында (махалдарҙа) йәшәгән. Карпат «метагруппаһы» сиғандары элеке замандарҙа бөтөнләй күсмә тормош алып бармаған{{sfn|Бессонов|2007}}.

Сиған термины ''[[гаджо]]'', «сиған түгел», боронғо һинд термины булып тора. Тәүге формаһы — ''гавджа''. Хәҙерге сиған диалекттарында ''гав'' һүҙе ауыл тигәнде аңлата, шуға таянып «ром — гаджо» антитезаһының нигеҙе булған терминдың килеп сығышы фаразлана. ''Гав-джа'' башланғыс мәғәнәһендә — «ауыл кешеһе», «крәҫтиән». Фаразлауҙар буйынса, сиғандарҙың ата-бабалары күсмә йәки ярым ултыраҡ тормош алып барған. Был осорҙа ултыраҡ игенселәргә ҡаршы ҡуйыу барлыҡҡа килгәндер ҙә{{sfn|Бессонов|2007}}.

Черенков һәм Ледерих шулай уҡ, кәсеп сифатында хәйер һорашыу телдәрен һәм боронғо йолаларын юғалтҡан түбәнге ҡатлам сиған төркөмдәренә генә хас, тип билдәләй{{sfn|Бессонов|2007}}.

Төп традицион шөғөлдәр иҫәбенә һөнәрселек һәм сауҙа, шул иҫәптән мал менән сауҙа итеү инә. Тимерселек (атап әйткәндә, тимерселәр ҡасабалары таралған була), ювелир һәм ҡурғашлау оҫталығы, металл һауыт-һаба эшләү үҫешкән кәсептәр булып тора. Урта быуаттарҙан башлап шулай уҡ — ир-ат хайуандарҙы өйрәтеү (йыландарҙы тылсымлау һәм {{lang-ro|urs}} — «айыу») йөрөтөү тигәнде аңлатҡан мәғәнәгә бәйле, айырым төркөмдәр урсарҙар) һәм ҡатын-ҡыҙ күрәҙәлек — менән шөғөлләнәләр{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Шулай уҡ ир-егеттәр музыкант, ҡатын-ҡыҙҙар — артист булып эшләй. [[Ветеринария]] барлыҡҡа килгәнгә тиклем күп кенә фермерҙар малдарҙың һаулығы һәм мал аҫрау мәсьәләләре буйынса кәңәштәр һорап сиған мал һатыусыларына мөрәжәғәт иткән&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Хәҙерге заман ромдарының көнкүреше һәм шөғөлдәре үҙгәрештәр кисерә. Еңел һәм йөк автомобилдәренән торған каруандарҙа сәйәхәт итәләр; мал һатыу ҡулланылған автомобилдәр һәм тағылма арбалар (прицеп) һатыу менән алмашынған. Ҡала ромалары өсөн тимерселек һәм ҡурғашлаусы һөнәрҙәре автомеханик һәм автослесарь һөнәренә алмашынған. Сиғандарҙың күпселеге үҙ һөнәрҙәре менән шөғөлләнеп йәки квалификацияһыҙ ялланып эшләүсе булып ултыраҡ тормош алып бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

1920—1930-сы йылдарҙа совет дәүләте сиғандарҙы ултыраҡ тормошҡа күсереүгә йүнәлтелгән бер нисә ҡарар ҡабул итә. Сиған [[колхоз]]дары ойошторола. Бер нисә ҡалала сиған мәктәптәре, [[Сиған педагогия техникумы]] булдырыла. 1956 йылда СССР күсмә тормошто тыйыу тураһында закон ҡабул итә. Һуңыраҡ шундай закондар башҡа [[Восточный блок|социалистик лагерь]] илдәрендә лә ҡабул ителә. Был сараларҙың барыһы ла сиғандарҙың хәҙерге йәмғиәткә ҡушылыуыына булышлыҡ итә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

СССР-ҙа сиғандар белем алыуға һәм хеҙмәт урындарына эйә була. Ауыл клубынан алып [[Московский Кремль|Кремлдә]] үткән хөкүмәт концертына тиклем сиған сәнғәте популяр була. Халыҡ-ара танылыу алған сиған интеллигенцияһы барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Решетников&quot;&gt;''[[Решетников, Ян Александрович|Решетников Я. А.]]'' [http://gypsy-life.net/mif-02.htm Правильно ли говорить «ромы» и «ромский»?] {{Wayback|url=http://gypsy-life.net/mif-02.htm|date=20190908143252}}&lt;/ref&gt;.

1989 йылда «Романо кхэр» («Сиған йорто») Мәскәү сиған мәҙәни-ағартыу йәмғиәте ойошторола. Һуңынан башҡа сиған ойошмалары барлыҡҡа килә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 1999 йылда 
[[«Рәсәй сиғандарының Федераль милли-мәҙәни автономияһы»]] дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы ойошторола{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 2013 йылда [[Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте]] Рәсәй Федерацияһы сиғандарының социаль-иҡтисади һәм этномәҙәни үҫеше буйынса комплекслы саралар планын ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Деметер&quot;&gt;[https://www.svoboda.org/a/27634873.html «Фильм Соболева — настоящая провокация»] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/27634873.html |date=20200623041743 }} / Инна Денисова, [[Деметер, Надежда Георгиевна|Надежда Деметер]]. 25 марта 2016. [[Радио «Свобода»]].&lt;/ref&gt;.

== Социаль структура ==
Сиғандар үҙҙәренең этник төркөмдәргә бүленеүен, биләмәләр тураһындағы ҡайһы бер күҙаллауҙарҙы һәм мәҙәни һәм диалект айырмалыҡтарына таяныуҙарын таный&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Ромалыларҙа таныған бер властлы структура ла, конгресс йәки хаким булмаһа ла, Мюнхенда, Мәскәүҙә, Бухареста һәм Софияла (1906) һәм Польшалағы Роунда (1936) Халыҡ-ара рома конгрестары үткәрелгән. Шуға ҡарамаҫтан, ромалар араһында сәйәси власть бар&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Традицион мәҙәниәттә 800 кешегә тиклем берләштергән патрилинейный ырыу бар. [[Синти]] мөхитендә был ырыу ''штама'', [[кэлдэрарҙар]] һәм [[кишинёвлылар]] араһында — ''вица'', [[урыҫ сиғандары]]нда — ''родо'', ҡырым сиғандарында — ''чанг, тухумя'' тип атала. Күсмә төркөмдәрҙә юлбашсы етәкләгән община 25 кибиткаға йәки сатырға тиклем булған күсмә таборҙан тора; бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл итеүҙе оло йәштәге ир-аттар суды (''сэндо, крис'') башҡара. Килем бөтә община ағзалары араһында, шул иҫәптән эшкә яраҡһыҙҙар араһында ла, бүленә. Үҙ-ара ярҙамлашыу һәм ҡунаҡсыллыҡ киң таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Ун йорттан алып бер нисә йөҙ йортҡа тиклемге төркөмдәр башлыҡтары шул төркөмдөң абруйлы ғаиләләренән ғүмерлеккә һайлана. Был вазифа мираҫҡа ҡалмай. Башлыҡтарҙың көсө һәм абруйы төркөмдөң күләменә, уның йолаларына һәм конфедерация эсендәге башҡа төркөмдәр менән мөнәсәбәттәренә ҡарап үҙгәрә. Төркөмдөң казначейы булып нәҡ башлыҡ сығыш яһай, уның күсенеү тәртибен билдәләй һәм урындағы властар алдында уның вәкиле булып тора. Ул аҡһаҡалдар советы аша идара итә, улар шулай уҡ төркөмдөң оло ҡатыны ''phuri dai'' менән кәңәшләшә. Айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларға ҡарата ''phuri dai''ҙың йоғонтоһо көслө була, һәм күпселек осраҡта аҡса табыу һәләтенә һәм төркөм эсендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың төркөм булараҡ ойошторолоуына нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Төркөмдәр атаһы йәки әсәһе яғынан уртаҡ сығышлы, 200-гә тиклем кеше иҫәпләнгән киңәйтелгән ғаиләләрҙең исемле төркөмдәре йәки вицаларҙан тора. Ҙур вицаның үҙенең башлығы һәм кәңәшмәһе булырға мөмкин. Әгәр никах һөҙөмтәһендә балалар тыуһа, вицала ағзалыҡ иғлан ителеүе мөмкин. Лояллек һәм иҡтисади кооперация вица кимәлендә түгел, ә йорт хужалығы кимәлендә күҙаллана. Сиған телендә йорт хужалығы өсөн дөйөм термин юҡ. Хужалыҡ кооперацияһы сиктәрендә кеше ғаиләлә яҡын булған һәм әлеге ваҡытта низағлашмаған мөһим туғандары менән бәйле&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

[[Руска рома]]ларының тығыҙ урынлашҡан һәм община традицияларын һаҡлаған төбәктәрендә улар үҙҙәренең традиционон мәҙәниәтенең социаль-норматив нигеҙҙәрен, беренсе сиратта, этник судты иң юғары дәрәжәлә һаҡлайҙар{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011|с=18}}. Элекке йәшәү традициялары булған рус ромалылары ғаиләләре [[Скотоводство|йорт малдары]] һәм [[йәшелсә үҫтереү]] менән шөғөлләнә. Совет осоронда колхозда эшләйҙәр. [[Сэрвтар]]ҙы иҫәпкә алмағанда, рус ромаларында башҡа этник төркөмдәрҙән алдараҡ һәм көслөрәк традицион социаль ойошманың тарҡалыуы күҙәтелә, был, атап әйткәндә, ырыу хәтеренең 10 быуынға түгел, 3-4 быуынға ҡыҫҡарыуында сағыла. Рус ромаларында, был һирәк күренеш булһа ла, рус мәҙәниәтенә яҡшы интеграцияланған ғаиләләрҙең һәм урта һөнәри һәм юғары белем алған кешеләрҙең иң күп һаны осрай. Яҙма формалағы аралашыуҙың, баҫма продукцияны уҡыуҙың ҡулланылышы киңерәк таралған{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011}}{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}.

== Хоҡуҡ ==
Самым сильным из цыганских институтов социального контроля был ''крис''. Этот термин обозначает как свод [[обычное право|обычного права]] и ценности справедливости, так и ритуал и судебный институт группы. Основу цыганского кодекса составляют всеобъемлющие концепции верности, сплочённости и взаимопомощи внутри признанной политической единицы. Крайней негативной санкцией, налагаемой крисом, который рассматривал все споры и нарушения кодекса, было отлучение от группы. Также приговор к [[остракизм]]у может исключить человека из участия в определённых мероприятиях группы и приговаривать к выполнению чёрных работ. В некоторых случаях старейшины принимали решение о реабилитации, после чего следовал праздник примирения&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Ғаилә ==
Иногда сохраняются большие семьи. Семейный уклад является строго патриархальным{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Традиционная цыганская семья состоит из супружеской пары, их неженатых детей и по крайней мере одного женатого сына, его жены и их детей. После свадьбы молодая пара обычно живет с родителями мужа, и молодая жена следует обычаям группы своего мужа. В идеале к тому времени, когда старший сын будет готов отделиться со своей семьёй, младший сын уже женится и присоединяется к семье со своей женой. Хотя к концу XX века эта практика значительно сократилась, браки традиционно устраиваются старейшинами семьи или группы (вица и др.), чтобы укрепить политические и родственные связи с другими семьями, группами или, реже, конфедерациями. Центральным элементом традиционных цыганских браков является [[брачный выкуп]] за невесту родителям невесты от родителей жениха&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Имеют распространение также такие обычаи, как [[сватовство]] (включая колыбельный сговор), обмен дочерьми и [[умыкание]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Дине ==
Цыгане в Центральной и Западной Европе, Америке и Австралии — в основном [[католики]] и [[протестанты]], на Балканах, в Азии и Африке — [[мусульмане]]-[[сунниты]], в Восточной Европе, включая Россию, и Румынии — [[православные]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Также в Беларуси, Венгрии, Румынии и в Болгарии были отмечены небольшие группы цыган, исповедующих [[иудаизм]]. Так, например, в [[Болгария|Болгарии]], в [[София|Софии]] и в [[Дупница|Дупнице]] ещё до [[Вторая мировая война|Второй Мировой Войны]] возникла небольшая община под названием Жутане Рома (букв. «еврейские цыгане»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|title=Кабули от Варна :: Наименованията на циганите|lang=bg|website=kabuli.blog.bg|access-date=2024-05-10|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140230/https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{не АИ}}. Костяк общины составляли потомки еврейских женщин, вышедших замуж за [[Гиюр|принявших иудаизм]] цыганских мужчин. В Софии проживало более 100 цыганско-еврейских семей, которые в основном компактно проживали в районе Факультета на улице Средняя Гора. После [[Холокост]]а большинство из них уехало в [[Израиль]], но несколько семей остались в Болгарии&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|заглавие=The Gypsies During the Second World War|год=1997|издательство=Univ of Hertfordshire Press|страниц=228|isbn=978-0-900458-85-9|access-date=2024-03-17|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140226/https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Советский этнограф [[Лекса Мануш]] считал, что в цыганской лексике и поверьях можно найти значительно больше признаков, указывающих на связь с [[индуизм]]ом и особенно [[шиваизм]]ом. Например, для обозначения креста во многих цыганских диалектах Европы используется термин ''trusul'' (''trusil, truxul, trixul''), которое Мануш считал происходящим от атрибута Шивы ''[[тришула|тришулы]]''{{sfn|Мануш|1979|с=78—87}}.

== Кейем ==
Традиционный женский цыганский костюм включает несшитую юбку с [[Оборка|оборкой]] и сильно присборенный передник (''кытрынцы''), кофту, характерную глубоким вырезом с целью облегчить кормление детей грудью, шаль, различные золотые и серебряные украшения{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Фольклор ==
{{основная|Фольклор цыган}}
Фольклор цыганских этнических групп испытал влияние фольклора этнических групп, в окружении которых [[цыгане]] проживают, либо этнических групп, через территории проживания которых цыгане мигрировали в разное время [[история цыган|своей истории]], повторяя те же жанры и сюжеты. Ряд сюжетов являются устойчивыми, повторяясь в культуре групп, проживающих на значительном расстоянии одна от другой. Большим богатством отличается фольклор цыган Балкан, Румынии и Венгрии. Так, [[влахи (цыгане)|цыгане влашской диалектной группы]], проживающие на территории распространения румынского языка и фольклора, обладают развитым жанром [[баллада|баллады]]. В [[кэлдэрары|кэлдэрарском]] фольклоре в переводе на [[цыганский язык]] известен героический румынский цикл — баллады о Груе и Новаке, Корбе, мастере Маноле и др. Непосредственно цыганские сюжеты преобладают в текстах песен, реже — баллад, созданных в новейшее время. Богатством отличаются выразительные средства песенного фольклора. Песни отражают цыганский быт в прошлом. Цыганские сказки включают преимущественно заимствованные сюжеты{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Каждая группа цыган ([[цыганский табор|табор]], место поселения) имела своего импровизатора, владевшего искусством пересказывания старых и создания новых сказок и баллад. В конце XIX — начале XX века некоторые из рассказчиков начали записывать свои произведения. В конце XIX века около 50 оригинальных сказок и баллад записал Микулае Иванча, цыган из [[Яссы|Ясс]], капрал румынской армии{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Фольклор цыган Испании оказал большое влияние на формирование [[фламенко]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Музыкаһы һәм бейеүҙәре ==
{{основная|Музыка цыган|Джаз-мануш|}}
{{также|Джаз-мануш|}}
Одним из основных занятий цыган является музыка. Репертуар включает собственные таборные песни, а также песни других народов и популярные композиции из европейской профессиональной музыки XVIII—XIX веков, которые вошли в репертуар цыганских капелл, и др. Цыгане не обладают единой музыкальной культурой, однако цыганская музыка и исполнительство обладают общими чертами: гемиольные звукоряды (''венгерская'', или ''цыганская'', ''гамма''), микротоновая мелизматика и глиссандирование, гортанная подача звука. Таборная музыка характеризуется преимущественно как вокальная одноголосная, основными жанрами являются протяжные и быстрые танцевальные песни; и на те, и на другие оказал влияние фольклор окружающих народов. Ряд заимствованных песен также считаются таборными{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

{{External media
|image1=[https://sovcom.ru/pics/auctions/medium/medium_88441_61.jpg Пляска цыган]. Художник [[Зефиров, Константин Клавдианович|Константин Зефиров]]. Год: 1932. Техника: Холст, масло. Размер: 18х27}}
В среде венгерских цыган распространены инструментальные ансамбли (применяются скрипки, цимбалы, контрабас) и жанры ([[вербункош]], [[чардаш]]). В Молдавии и Румынии обладают высоким исполнительским мастерством цыгане — ''[[лэутары]]''{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

В России в XVIII—XIX веках имели распространение так называемые цыганские хоры, поющие в русской подголосочной манере, но с сохранением характерной для таборной музыки ладовой окраски и в сопровождении гитар. Первый такой хор был создан в 1774 году по распоряжению граф [[Орлов, Алексей Григорьевич|А. Г. Орлова-Чесменского]] в [[Пушкино]]. Он получил известность как [[Соколовский хор]], по имени своего первого руководителя, главы цыган Ивана Соколова. До настоящего времени сохраняется пение на эстраде [[цыганский романс|цыганского романса]]. В Москве действует цыганский театр «[[Ромэн]]». К числу известных российских цыганских музыкантов принадлежат скрипач [[Эрденко, Михаил Гаврилович|Михаил Эрденко]], певец [[Сличенко, Николай Алексеевич|Николай Сличенко]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Темы семейной и этнической лояльности, типичные для цыганской музыки, помогли сохранить определённые представления, однако некоторые исполнители из числа более молодых и талантливых оказались привлечены материальным вознаграждением во внешнем мире&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Сиған әҙәбиәте ==
{{основная|Литература цыган}}
Литература цыган включает литературные произведения представителей различных [[цыгане|цыганских]] этнических групп разных стран мира{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Данные о существовании у цыган в ранний период их истории письменности и литературный традиции отсутствуют. [[Цыганский язык]] не обладает единой разговорной и письменной нормой, включая в себя ряд близкородственных диалектов. До начала XX века основная масса цыган не была грамотной, а цыганский язык являлся бесписьменным{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}.

Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. В 1920—1930-е годы в СССР были предприняты попытки создать литературный цыганский язык, что определялось [[коренизация|национальной политикой раннего Советского Союза]], стремившегося поддерживать культуру малых народов. В качестве основы был использован язык этнической группы [[русские цыгане|русских цыган]] с добавлением литературных заимствований из других диалектов. Выбор, предположительно, был обусловлен наибольшей степенью ассимилированности русских цыган, многие из которых имели начальную грамотность и в большей степени были подвержены [[советская идеология|большевистской идеологии]]. Согласно политике большевиков, культура угнетавшихся в дореволюционное время малых народов с приходом новой власти должна была стать социалистической по содержанию, оставаясь национальной по форме. В основном на новом литературном цыганском языке издавались и рассылались по колхозам переводы марксистско-ленинистской литературы, речей [[Ленин]]а, позднее [[Сталин]]а, постановления партии. Также издавалось много художественной оригинальной литературы, которая изначально писалась на цыганском языке. Однако в целом масштабы этой деятельности были незначительные&lt;ref name=&quot;Кожанов&quot;&gt;''Кирилл Кожанов'' (цыгановед), ''Юлия Богатко''. {{cite web|url=https://arzamas.academy/materials/41|title=Кирилл Кожанов: «В каком-то смысле цыгане — идеальные граждане нашего государства»|website=[[Arzamas]] (arzamas.academy)|access-date=|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125000908/https://arzamas.academy/materials/41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Основы цыганской литературы были заложены цыганскими писателями и общественными деятелями А. В. Германо и Н. А. Панковым, которые работали над нормированием и обогащением цыганского литературного языка{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

В послевоенной цыганской литературе развивается драматургия, начинают преобладать поэтические жанры, в первую очередь [[лирика]], которые следуют старым фольклорным традициям, поскольку наиболее выразительными художественными средствами в цыганской традиционной культуре обладали песни и баллады, где возможно было проявить импровизаторские способности. В ситуации отсутствия единой литературной нормы цыганского языка произведения авторов, пишущих на каком-либо цыганском диалекте, известны в основном малому кругу читателей, владеющих данным диалектом. По этой причине выросло число цыганских прозаиков, поэтов и драматургов, которые пишут на языке страны проживания{{sfn|Черенков|1975|столбцы=410}}.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Туғандаш проекттар
| Портал = Цыгане
}}
* [[Романипэ]]
* [[Международный день цыган]]
* [[Цыганский романс]]
* [[Цыганочка]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
; урыҫ телендә
''энциклопедии''
* {{ВТ-ЭСБЕ|Цыгане}}
* {{БРЭ|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]]|том=34|страницы=370—372|год=2017|ref=Деметер|статья=Цыгане|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив=https://web.archive.org/web/20240615193404/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив дата=2024-06-15}}
* {{книга |автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |часть=Цыганская литература |ссылка часть=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-4083.htm?cmd=p&amp;istext=1 |заглавие=[[Краткая литературная энциклопедия]] |ответственный=Гл. ред. [[Сурков, Алексей Александрович|А. А. Сурков]] |том=8: Флобер — Яшпал |издание=2-е издание |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] |год=1975 |столбцы=408—410 |ref=Черенков}}

''тикшеренеүҙәр''
* {{книга|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]], [[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Кутенков, Владимир Константинович|Кутенков В. К.]] |ссылка=http://gypsy-life.net/history-main.htm |заглавие=История цыган — новый взгляд. |ответственный=Под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Г. С. Деметера]]; [[Российская академия наук]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]] |место=Воронеж |год=2000 |страниц=334 |ISBN=5-89981-180-3 |ref=Деметер и др.}}
* {{статья |автор=Джурич, Райко |ссылка=https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html |заглавие=Цыганская литература |ответственный=Перевод с итальянского М. В. Сеславинская |издание=Lacio Drom. Anno 35 — nov. dic |год=1999 |страницы=4—10 |ref=Джурич}}
* ''Калинин В., Русаков А.'' [https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html Обзор цыганской литературы бывшего Советского Союза, стран СНГ и Балтии].
* {{статья|автор=[[Лекса Мануш]] |ссылка=http://www.booksite.ru/etnogr/1979/1979_6.pdf |заглавие=Культ Шивы и цыгане |издание=[[Советская этнография]] |год=1979 |номер=6 |страницы=78—87 |ref=Мануш}}
* {{книга |автор=Махотина И. Ю., [[Панченко, Януш Александрович|Панченко Я. А.]] и др. |часть=Культура жизнеобеспечения. Кочевой быт. Традиционное жилище |заглавие=Цыгане (Народы и культуры) |ответственный=Oтв. ред. [[Деметер, Надежда Георгиевна|Н. Г. Деметер]], [[Черных, Александр Васильевич|А. В. Черных]]; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=2018 |страницы=195—233 |ref=Махотина, Панченко и др.}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н.'' [https://web.archive.org/web/20121113094810/http://www.kulturom.ru/books.html Цыгане. Происхождение и культура. Социально-антропологическое исследование]. — София, М.: Paradigma. 2009. 830 с. — (Academica Balkanica).
* {{статья |автор=[[Смирнова-Сеславинская, Марианна Владимировна|Смирнова-Сеславинская М. В.]] |ссылка=http://www.kulturom.ru/-aboutliterature/ |заглавие=Цыганская литература или цыганские литературы? |издание=Андрал |место=София |год=2010 |номер=56—57 |страницы=31—34 |ответственный=Перевод с болгарского |ref=Смирнова-Сеславинская}}
* {{книга|автор=Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н. |ссылка=https://static1.squarespace.com/static/5350ef3ae4b0a74166d83255/t/53e3be8be4b04a78ec270692/1407434379514/Seslavinskaya-Antropologija+sociokulturnogo+razvitija+cigan+RF.pdf |заглавие=Антропология социокультурного развития цыганского населения России |место=М. |издательство=Федеральный институт развития образования |год=2011 |страниц=129 |ref=Смирнова-Сеславинская, Цветков}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В.'' [https://web.archive.org/web/20190802211923/http://www.cr-journal.ru/rus/journals/139.html%26j_id%3D10 К истории «большой цыганской миграции» в Россию: социокультурная динамика малых групп в свете материалов этнической истории] // Культурологический журнал. — 2012. — № 2.
* ''[[Черенков, Лев Николаевич|Tcherenkov L. N.]]'', ''Laederich S.'' The Rroma. Otherwise known as Gypsies, Gitanos, Γυφτοι, Tsiganes, Ţigani, Çingene, Zigeuner, Bohèmiens, Travellers, Fahrende etc. Vol. 1: History, language and groups. Vol. 2: Traditions and texts. Basel: Schwabe Verlag, 2004.
* {{статья|автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=22539380 |заглавие=Цыгане — диаспора? |издание=Диаспоры |издательство=Наталис |год=2009 |номер=1 |страницы=239—256 |ISSN=1810-228X |ref=Черенков}}
* {{книга|автор=Черных А. В., Вайман Д. И., Имайкина Е. А. |заглавие=Этносоциальные процессы в цыганских общинах Пермской области на современном этапе (по результатам этносоциологического исследования цыган Пермской области) |город=Пермь |издательство=ПОНИЦАА |год=2005 |страниц=51 |ref=Черных и др.}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{refbegin}}
* {{cite web|author=[[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н.]] |url=http://www.gypsy-life.net/retzenzii-15.htm |title=Рецензия на двухтомник Льва Черенкова и Стефана Ледериха «Цыгане» (The Rroma) |website=Цыгане России|date=2007 |ref=Бессонов}}
* ''Кирилл Кожанов''. {{cite web |url=https://arzamas.academy/materials/175|title=Баллада кэлдэраров о любви и смерти (о путешествии трех братьев) // Курс № 3 Правда и вымыслы о цыганах|publisher=[[Arzamas]]|website=arzamas.academy|access-date=}}
* [http://www.kulturom.ru/ Российский центр исследований цыганской культуры] Научный сайт о культуре и языке цыган с публикациями российских и зарубежных авторов
* [https://web.archive.org/web/20121115152508/http://gypsy-life.net/kultura-main.htm Цыгане России. Культура]
* [https://web.archive.org/web/20110930161726/http://www.romaniwriters.com/ Romani Writers Union]{{ref|en}}
* [https://web.archive.org/web/20070821054041/http://www.geocities.com/domarisociety/history.htm Domari Society Site]{{ref|en}}
{{refend}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Сиғандар}}

[[Категория:Сиғандар мәҙәниәте| ]]</text>
      <sha1>ig5x7uj9rtz7jlo4y8a7m2fyrf77yri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298253</id>
      <parentid>1298252</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T16:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хоҡуҡ */</comment>
      <origin>1298253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45230" sha1="fzpv26or92f3hicxhvj1905elvadg9x" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{основная|Цыгане}}
'''Сиған мәҙәниәте'''нә башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай. Әммә барлыҡҡа килгән сиған традициялары сиған берҙәйлегенең (идентичность) нигеҙен тәшкил итә. Сиғандарҙың милли идеологияһын, мәҫәлән, «дәүләтһеҙ милләт» концепцияһын төҙөүгә бер нисә ынтылыш яһала{{sfn|Черенков|2009|с=239—256}}.

Сиғандар халыҡ ышаныуҙарын һәм йолаларын таратыусыларҙың береһе булып тора, һәм үҙҙәре йәшәгән райондарҙа, мәҫәлән, Румынияла, хәҙерге ауыл тормошонда күпселеге юҡҡа сыҡҡан «милли» йолаларҙы, бейеүҙәрҙе һәм традицион мәҙәниәттең башҡа элементтарын һаҡлай. Рома бай ауыҙ-тел ижадына эйә, әммә социаль шарттар арҡаһында уларҙың яҙма әҙәбиәте сағыштырмаса аҙ&lt;ref name=&quot;Британника&quot;&gt;{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic//Rom|Roma people|}}&lt;/ref&gt;.

Сиғандарҙың етди проблемаһы-сәнәғәт үҫешкән йәмғиәттәр шарттарында уларҙың традицион йәшәү рәүешен емереү. Күп фатирлы торлаҡ, иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡ һәм сиған булмағандар менән ҡатнаш никахтар һаман тарала бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Шөғөлдәре ==
[[Файл:Gypsy Smith, Théodore Valério.jpg|мини|280пкс|Тимерсе сиған. Теодор Валерио гравюраһы]]
Сиған белгестәре Л. Н. Черенков һәм Стефан Ледерих, киң таралған стереотипҡа ҡаршы, сиғандарҙың күпселеге һәр ваҡыт ултыраҡ йәшәгән, тип билдәләй. «Күсмә ҡәбилә» эпитеты романтик клише ғына булып тора. Статистика һәм тарихи сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, сиғандарҙың концентрацияһы Көнсығыш Европала һәм Балҡанда, ултыраҡ йәшәү рәүеше хас булған төбәктә, иң юғары булған һәм булып ҡала. Сиғандар айырым ҡасабаларҙа һәм айырым ҡала кварталдарында (махалдарҙа) йәшәгән. Карпат «метагруппаһы» сиғандары элеке замандарҙа бөтөнләй күсмә тормош алып бармаған{{sfn|Бессонов|2007}}.

Сиған термины ''[[гаджо]]'', «сиған түгел», боронғо һинд термины булып тора. Тәүге формаһы — ''гавджа''. Хәҙерге сиған диалекттарында ''гав'' һүҙе ауыл тигәнде аңлата, шуға таянып «ром — гаджо» антитезаһының нигеҙе булған терминдың килеп сығышы фаразлана. ''Гав-джа'' башланғыс мәғәнәһендә — «ауыл кешеһе», «крәҫтиән». Фаразлауҙар буйынса, сиғандарҙың ата-бабалары күсмә йәки ярым ултыраҡ тормош алып барған. Был осорҙа ултыраҡ игенселәргә ҡаршы ҡуйыу барлыҡҡа килгәндер ҙә{{sfn|Бессонов|2007}}.

Черенков һәм Ледерих шулай уҡ, кәсеп сифатында хәйер һорашыу телдәрен һәм боронғо йолаларын юғалтҡан түбәнге ҡатлам сиған төркөмдәренә генә хас, тип билдәләй{{sfn|Бессонов|2007}}.

Төп традицион шөғөлдәр иҫәбенә һөнәрселек һәм сауҙа, шул иҫәптән мал менән сауҙа итеү инә. Тимерселек (атап әйткәндә, тимерселәр ҡасабалары таралған була), ювелир һәм ҡурғашлау оҫталығы, металл һауыт-һаба эшләү үҫешкән кәсептәр булып тора. Урта быуаттарҙан башлап шулай уҡ — ир-ат хайуандарҙы өйрәтеү (йыландарҙы тылсымлау һәм {{lang-ro|urs}} — «айыу») йөрөтөү тигәнде аңлатҡан мәғәнәгә бәйле, айырым төркөмдәр урсарҙар) һәм ҡатын-ҡыҙ күрәҙәлек — менән шөғөлләнәләр{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Шулай уҡ ир-егеттәр музыкант, ҡатын-ҡыҙҙар — артист булып эшләй. [[Ветеринария]] барлыҡҡа килгәнгә тиклем күп кенә фермерҙар малдарҙың һаулығы һәм мал аҫрау мәсьәләләре буйынса кәңәштәр һорап сиған мал һатыусыларына мөрәжәғәт иткән&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Хәҙерге заман ромдарының көнкүреше һәм шөғөлдәре үҙгәрештәр кисерә. Еңел һәм йөк автомобилдәренән торған каруандарҙа сәйәхәт итәләр; мал һатыу ҡулланылған автомобилдәр һәм тағылма арбалар (прицеп) һатыу менән алмашынған. Ҡала ромалары өсөн тимерселек һәм ҡурғашлаусы һөнәрҙәре автомеханик һәм автослесарь һөнәренә алмашынған. Сиғандарҙың күпселеге үҙ һөнәрҙәре менән шөғөлләнеп йәки квалификацияһыҙ ялланып эшләүсе булып ултыраҡ тормош алып бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

1920—1930-сы йылдарҙа совет дәүләте сиғандарҙы ултыраҡ тормошҡа күсереүгә йүнәлтелгән бер нисә ҡарар ҡабул итә. Сиған [[колхоз]]дары ойошторола. Бер нисә ҡалала сиған мәктәптәре, [[Сиған педагогия техникумы]] булдырыла. 1956 йылда СССР күсмә тормошто тыйыу тураһында закон ҡабул итә. Һуңыраҡ шундай закондар башҡа [[Восточный блок|социалистик лагерь]] илдәрендә лә ҡабул ителә. Был сараларҙың барыһы ла сиғандарҙың хәҙерге йәмғиәткә ҡушылыуыына булышлыҡ итә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

СССР-ҙа сиғандар белем алыуға һәм хеҙмәт урындарына эйә була. Ауыл клубынан алып [[Московский Кремль|Кремлдә]] үткән хөкүмәт концертына тиклем сиған сәнғәте популяр була. Халыҡ-ара танылыу алған сиған интеллигенцияһы барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Решетников&quot;&gt;''[[Решетников, Ян Александрович|Решетников Я. А.]]'' [http://gypsy-life.net/mif-02.htm Правильно ли говорить «ромы» и «ромский»?] {{Wayback|url=http://gypsy-life.net/mif-02.htm|date=20190908143252}}&lt;/ref&gt;.

1989 йылда «Романо кхэр» («Сиған йорто») Мәскәү сиған мәҙәни-ағартыу йәмғиәте ойошторола. Һуңынан башҡа сиған ойошмалары барлыҡҡа килә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 1999 йылда 
[[«Рәсәй сиғандарының Федераль милли-мәҙәни автономияһы»]] дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы ойошторола{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 2013 йылда [[Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте]] Рәсәй Федерацияһы сиғандарының социаль-иҡтисади һәм этномәҙәни үҫеше буйынса комплекслы саралар планын ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Деметер&quot;&gt;[https://www.svoboda.org/a/27634873.html «Фильм Соболева — настоящая провокация»] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/27634873.html |date=20200623041743 }} / Инна Денисова, [[Деметер, Надежда Георгиевна|Надежда Деметер]]. 25 марта 2016. [[Радио «Свобода»]].&lt;/ref&gt;.

== Социаль структура ==
Сиғандар үҙҙәренең этник төркөмдәргә бүленеүен, биләмәләр тураһындағы ҡайһы бер күҙаллауҙарҙы һәм мәҙәни һәм диалект айырмалыҡтарына таяныуҙарын таный&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Ромалыларҙа таныған бер властлы структура ла, конгресс йәки хаким булмаһа ла, Мюнхенда, Мәскәүҙә, Бухареста һәм Софияла (1906) һәм Польшалағы Роунда (1936) Халыҡ-ара рома конгрестары үткәрелгән. Шуға ҡарамаҫтан, ромалар араһында сәйәси власть бар&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Традицион мәҙәниәттә 800 кешегә тиклем берләштергән патрилинейный ырыу бар. [[Синти]] мөхитендә был ырыу ''штама'', [[кэлдэрарҙар]] һәм [[кишинёвлылар]] араһында — ''вица'', [[урыҫ сиғандары]]нда — ''родо'', ҡырым сиғандарында — ''чанг, тухумя'' тип атала. Күсмә төркөмдәрҙә юлбашсы етәкләгән община 25 кибиткаға йәки сатырға тиклем булған күсмә таборҙан тора; бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл итеүҙе оло йәштәге ир-аттар суды (''сэндо, крис'') башҡара. Килем бөтә община ағзалары араһында, шул иҫәптән эшкә яраҡһыҙҙар араһында ла, бүленә. Үҙ-ара ярҙамлашыу һәм ҡунаҡсыллыҡ киң таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Ун йорттан алып бер нисә йөҙ йортҡа тиклемге төркөмдәр башлыҡтары шул төркөмдөң абруйлы ғаиләләренән ғүмерлеккә һайлана. Был вазифа мираҫҡа ҡалмай. Башлыҡтарҙың көсө һәм абруйы төркөмдөң күләменә, уның йолаларына һәм конфедерация эсендәге башҡа төркөмдәр менән мөнәсәбәттәренә ҡарап үҙгәрә. Төркөмдөң казначейы булып нәҡ башлыҡ сығыш яһай, уның күсенеү тәртибен билдәләй һәм урындағы властар алдында уның вәкиле булып тора. Ул аҡһаҡалдар советы аша идара итә, улар шулай уҡ төркөмдөң оло ҡатыны ''phuri dai'' менән кәңәшләшә. Айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларға ҡарата ''phuri dai''ҙың йоғонтоһо көслө була, һәм күпселек осраҡта аҡса табыу һәләтенә һәм төркөм эсендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың төркөм булараҡ ойошторолоуына нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Төркөмдәр атаһы йәки әсәһе яғынан уртаҡ сығышлы, 200-гә тиклем кеше иҫәпләнгән киңәйтелгән ғаиләләрҙең исемле төркөмдәре йәки вицаларҙан тора. Ҙур вицаның үҙенең башлығы һәм кәңәшмәһе булырға мөмкин. Әгәр никах һөҙөмтәһендә балалар тыуһа, вицала ағзалыҡ иғлан ителеүе мөмкин. Лояллек һәм иҡтисади кооперация вица кимәлендә түгел, ә йорт хужалығы кимәлендә күҙаллана. Сиған телендә йорт хужалығы өсөн дөйөм термин юҡ. Хужалыҡ кооперацияһы сиктәрендә кеше ғаиләлә яҡын булған һәм әлеге ваҡытта низағлашмаған мөһим туғандары менән бәйле&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

[[Руска рома]]ларының тығыҙ урынлашҡан һәм община традицияларын һаҡлаған төбәктәрендә улар үҙҙәренең традиционон мәҙәниәтенең социаль-норматив нигеҙҙәрен, беренсе сиратта, этник судты иң юғары дәрәжәлә һаҡлайҙар{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011|с=18}}. Элекке йәшәү традициялары булған рус ромалылары ғаиләләре [[Скотоводство|йорт малдары]] һәм [[йәшелсә үҫтереү]] менән шөғөлләнә. Совет осоронда колхозда эшләйҙәр. [[Сэрвтар]]ҙы иҫәпкә алмағанда, рус ромаларында башҡа этник төркөмдәрҙән алдараҡ һәм көслөрәк традицион социаль ойошманың тарҡалыуы күҙәтелә, был, атап әйткәндә, ырыу хәтеренең 10 быуынға түгел, 3-4 быуынға ҡыҫҡарыуында сағыла. Рус ромаларында, был һирәк күренеш булһа ла, рус мәҙәниәтенә яҡшы интеграцияланған ғаиләләрҙең һәм урта һөнәри һәм юғары белем алған кешеләрҙең иң күп һаны осрай. Яҙма формалағы аралашыуҙың, баҫма продукцияны уҡыуҙың ҡулланылышы киңерәк таралған{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011}}{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}.

== Хоҡуҡ ==
Сиғандар социаль контроленең иң көслө институты ''крис'' булған. Был термин [[обычное право|ғәҙәти хоҡуҡ]] һәм ғәҙеллек ҡиммәттәре йыйылмаһын, шулай уҡ төркөмдөң йолаһын (ритуал) һәм суд институтын аңлата. Сиғандар кодексының нигеҙендә танылған сәйәси берәмек эсендәге тоғролоҡ, берҙәмлек һәм үҙ-ара ярҙам тураһындағы дөйөм концепциялар ята. Кодексты боҙоуҙарҙы һәм бәхәстәрҙе ҡараған крис тарафынан ҡулланылған иң ауыр яза — төркөмдән ситләтеү булған. Шулай уҡ [[остракизм]]ға хөкөм итеү кешене төркөмдөң ҡайһы бер сараларынан ситләтергә һәм ҡара эштәр башҡарырға мәжбүр итергә мөмкин. Ҡайһы бер осраҡтарҙа аҡһаҡалдар реабилитация тураһында ҡарар ҡабул итә, шунан һуң татыулашыу байрамы үткәрелә&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Ғаилә ==
Иногда сохраняются большие семьи. Семейный уклад является строго патриархальным{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Традиционная цыганская семья состоит из супружеской пары, их неженатых детей и по крайней мере одного женатого сына, его жены и их детей. После свадьбы молодая пара обычно живет с родителями мужа, и молодая жена следует обычаям группы своего мужа. В идеале к тому времени, когда старший сын будет готов отделиться со своей семьёй, младший сын уже женится и присоединяется к семье со своей женой. Хотя к концу XX века эта практика значительно сократилась, браки традиционно устраиваются старейшинами семьи или группы (вица и др.), чтобы укрепить политические и родственные связи с другими семьями, группами или, реже, конфедерациями. Центральным элементом традиционных цыганских браков является [[брачный выкуп]] за невесту родителям невесты от родителей жениха&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Имеют распространение также такие обычаи, как [[сватовство]] (включая колыбельный сговор), обмен дочерьми и [[умыкание]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Дине ==
Цыгане в Центральной и Западной Европе, Америке и Австралии — в основном [[католики]] и [[протестанты]], на Балканах, в Азии и Африке — [[мусульмане]]-[[сунниты]], в Восточной Европе, включая Россию, и Румынии — [[православные]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Также в Беларуси, Венгрии, Румынии и в Болгарии были отмечены небольшие группы цыган, исповедующих [[иудаизм]]. Так, например, в [[Болгария|Болгарии]], в [[София|Софии]] и в [[Дупница|Дупнице]] ещё до [[Вторая мировая война|Второй Мировой Войны]] возникла небольшая община под названием Жутане Рома (букв. «еврейские цыгане»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|title=Кабули от Варна :: Наименованията на циганите|lang=bg|website=kabuli.blog.bg|access-date=2024-05-10|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140230/https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{не АИ}}. Костяк общины составляли потомки еврейских женщин, вышедших замуж за [[Гиюр|принявших иудаизм]] цыганских мужчин. В Софии проживало более 100 цыганско-еврейских семей, которые в основном компактно проживали в районе Факультета на улице Средняя Гора. После [[Холокост]]а большинство из них уехало в [[Израиль]], но несколько семей остались в Болгарии&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|заглавие=The Gypsies During the Second World War|год=1997|издательство=Univ of Hertfordshire Press|страниц=228|isbn=978-0-900458-85-9|access-date=2024-03-17|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140226/https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Советский этнограф [[Лекса Мануш]] считал, что в цыганской лексике и поверьях можно найти значительно больше признаков, указывающих на связь с [[индуизм]]ом и особенно [[шиваизм]]ом. Например, для обозначения креста во многих цыганских диалектах Европы используется термин ''trusul'' (''trusil, truxul, trixul''), которое Мануш считал происходящим от атрибута Шивы ''[[тришула|тришулы]]''{{sfn|Мануш|1979|с=78—87}}.

== Кейем ==
Традиционный женский цыганский костюм включает несшитую юбку с [[Оборка|оборкой]] и сильно присборенный передник (''кытрынцы''), кофту, характерную глубоким вырезом с целью облегчить кормление детей грудью, шаль, различные золотые и серебряные украшения{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Фольклор ==
{{основная|Фольклор цыган}}
Фольклор цыганских этнических групп испытал влияние фольклора этнических групп, в окружении которых [[цыгане]] проживают, либо этнических групп, через территории проживания которых цыгане мигрировали в разное время [[история цыган|своей истории]], повторяя те же жанры и сюжеты. Ряд сюжетов являются устойчивыми, повторяясь в культуре групп, проживающих на значительном расстоянии одна от другой. Большим богатством отличается фольклор цыган Балкан, Румынии и Венгрии. Так, [[влахи (цыгане)|цыгане влашской диалектной группы]], проживающие на территории распространения румынского языка и фольклора, обладают развитым жанром [[баллада|баллады]]. В [[кэлдэрары|кэлдэрарском]] фольклоре в переводе на [[цыганский язык]] известен героический румынский цикл — баллады о Груе и Новаке, Корбе, мастере Маноле и др. Непосредственно цыганские сюжеты преобладают в текстах песен, реже — баллад, созданных в новейшее время. Богатством отличаются выразительные средства песенного фольклора. Песни отражают цыганский быт в прошлом. Цыганские сказки включают преимущественно заимствованные сюжеты{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Каждая группа цыган ([[цыганский табор|табор]], место поселения) имела своего импровизатора, владевшего искусством пересказывания старых и создания новых сказок и баллад. В конце XIX — начале XX века некоторые из рассказчиков начали записывать свои произведения. В конце XIX века около 50 оригинальных сказок и баллад записал Микулае Иванча, цыган из [[Яссы|Ясс]], капрал румынской армии{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Фольклор цыган Испании оказал большое влияние на формирование [[фламенко]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Музыкаһы һәм бейеүҙәре ==
{{основная|Музыка цыган|Джаз-мануш|}}
{{также|Джаз-мануш|}}
Одним из основных занятий цыган является музыка. Репертуар включает собственные таборные песни, а также песни других народов и популярные композиции из европейской профессиональной музыки XVIII—XIX веков, которые вошли в репертуар цыганских капелл, и др. Цыгане не обладают единой музыкальной культурой, однако цыганская музыка и исполнительство обладают общими чертами: гемиольные звукоряды (''венгерская'', или ''цыганская'', ''гамма''), микротоновая мелизматика и глиссандирование, гортанная подача звука. Таборная музыка характеризуется преимущественно как вокальная одноголосная, основными жанрами являются протяжные и быстрые танцевальные песни; и на те, и на другие оказал влияние фольклор окружающих народов. Ряд заимствованных песен также считаются таборными{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

{{External media
|image1=[https://sovcom.ru/pics/auctions/medium/medium_88441_61.jpg Пляска цыган]. Художник [[Зефиров, Константин Клавдианович|Константин Зефиров]]. Год: 1932. Техника: Холст, масло. Размер: 18х27}}
В среде венгерских цыган распространены инструментальные ансамбли (применяются скрипки, цимбалы, контрабас) и жанры ([[вербункош]], [[чардаш]]). В Молдавии и Румынии обладают высоким исполнительским мастерством цыгане — ''[[лэутары]]''{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

В России в XVIII—XIX веках имели распространение так называемые цыганские хоры, поющие в русской подголосочной манере, но с сохранением характерной для таборной музыки ладовой окраски и в сопровождении гитар. Первый такой хор был создан в 1774 году по распоряжению граф [[Орлов, Алексей Григорьевич|А. Г. Орлова-Чесменского]] в [[Пушкино]]. Он получил известность как [[Соколовский хор]], по имени своего первого руководителя, главы цыган Ивана Соколова. До настоящего времени сохраняется пение на эстраде [[цыганский романс|цыганского романса]]. В Москве действует цыганский театр «[[Ромэн]]». К числу известных российских цыганских музыкантов принадлежат скрипач [[Эрденко, Михаил Гаврилович|Михаил Эрденко]], певец [[Сличенко, Николай Алексеевич|Николай Сличенко]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Темы семейной и этнической лояльности, типичные для цыганской музыки, помогли сохранить определённые представления, однако некоторые исполнители из числа более молодых и талантливых оказались привлечены материальным вознаграждением во внешнем мире&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Сиған әҙәбиәте ==
{{основная|Литература цыган}}
Литература цыган включает литературные произведения представителей различных [[цыгане|цыганских]] этнических групп разных стран мира{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Данные о существовании у цыган в ранний период их истории письменности и литературный традиции отсутствуют. [[Цыганский язык]] не обладает единой разговорной и письменной нормой, включая в себя ряд близкородственных диалектов. До начала XX века основная масса цыган не была грамотной, а цыганский язык являлся бесписьменным{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}.

Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. В 1920—1930-е годы в СССР были предприняты попытки создать литературный цыганский язык, что определялось [[коренизация|национальной политикой раннего Советского Союза]], стремившегося поддерживать культуру малых народов. В качестве основы был использован язык этнической группы [[русские цыгане|русских цыган]] с добавлением литературных заимствований из других диалектов. Выбор, предположительно, был обусловлен наибольшей степенью ассимилированности русских цыган, многие из которых имели начальную грамотность и в большей степени были подвержены [[советская идеология|большевистской идеологии]]. Согласно политике большевиков, культура угнетавшихся в дореволюционное время малых народов с приходом новой власти должна была стать социалистической по содержанию, оставаясь национальной по форме. В основном на новом литературном цыганском языке издавались и рассылались по колхозам переводы марксистско-ленинистской литературы, речей [[Ленин]]а, позднее [[Сталин]]а, постановления партии. Также издавалось много художественной оригинальной литературы, которая изначально писалась на цыганском языке. Однако в целом масштабы этой деятельности были незначительные&lt;ref name=&quot;Кожанов&quot;&gt;''Кирилл Кожанов'' (цыгановед), ''Юлия Богатко''. {{cite web|url=https://arzamas.academy/materials/41|title=Кирилл Кожанов: «В каком-то смысле цыгане — идеальные граждане нашего государства»|website=[[Arzamas]] (arzamas.academy)|access-date=|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125000908/https://arzamas.academy/materials/41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Основы цыганской литературы были заложены цыганскими писателями и общественными деятелями А. В. Германо и Н. А. Панковым, которые работали над нормированием и обогащением цыганского литературного языка{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

В послевоенной цыганской литературе развивается драматургия, начинают преобладать поэтические жанры, в первую очередь [[лирика]], которые следуют старым фольклорным традициям, поскольку наиболее выразительными художественными средствами в цыганской традиционной культуре обладали песни и баллады, где возможно было проявить импровизаторские способности. В ситуации отсутствия единой литературной нормы цыганского языка произведения авторов, пишущих на каком-либо цыганском диалекте, известны в основном малому кругу читателей, владеющих данным диалектом. По этой причине выросло число цыганских прозаиков, поэтов и драматургов, которые пишут на языке страны проживания{{sfn|Черенков|1975|столбцы=410}}.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Туғандаш проекттар
| Портал = Цыгане
}}
* [[Романипэ]]
* [[Международный день цыган]]
* [[Цыганский романс]]
* [[Цыганочка]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
; урыҫ телендә
''энциклопедии''
* {{ВТ-ЭСБЕ|Цыгане}}
* {{БРЭ|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]]|том=34|страницы=370—372|год=2017|ref=Деметер|статья=Цыгане|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив=https://web.archive.org/web/20240615193404/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив дата=2024-06-15}}
* {{книга |автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |часть=Цыганская литература |ссылка часть=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-4083.htm?cmd=p&amp;istext=1 |заглавие=[[Краткая литературная энциклопедия]] |ответственный=Гл. ред. [[Сурков, Алексей Александрович|А. А. Сурков]] |том=8: Флобер — Яшпал |издание=2-е издание |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] |год=1975 |столбцы=408—410 |ref=Черенков}}

''тикшеренеүҙәр''
* {{книга|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]], [[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Кутенков, Владимир Константинович|Кутенков В. К.]] |ссылка=http://gypsy-life.net/history-main.htm |заглавие=История цыган — новый взгляд. |ответственный=Под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Г. С. Деметера]]; [[Российская академия наук]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]] |место=Воронеж |год=2000 |страниц=334 |ISBN=5-89981-180-3 |ref=Деметер и др.}}
* {{статья |автор=Джурич, Райко |ссылка=https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html |заглавие=Цыганская литература |ответственный=Перевод с итальянского М. В. Сеславинская |издание=Lacio Drom. Anno 35 — nov. dic |год=1999 |страницы=4—10 |ref=Джурич}}
* ''Калинин В., Русаков А.'' [https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html Обзор цыганской литературы бывшего Советского Союза, стран СНГ и Балтии].
* {{статья|автор=[[Лекса Мануш]] |ссылка=http://www.booksite.ru/etnogr/1979/1979_6.pdf |заглавие=Культ Шивы и цыгане |издание=[[Советская этнография]] |год=1979 |номер=6 |страницы=78—87 |ref=Мануш}}
* {{книга |автор=Махотина И. Ю., [[Панченко, Януш Александрович|Панченко Я. А.]] и др. |часть=Культура жизнеобеспечения. Кочевой быт. Традиционное жилище |заглавие=Цыгане (Народы и культуры) |ответственный=Oтв. ред. [[Деметер, Надежда Георгиевна|Н. Г. Деметер]], [[Черных, Александр Васильевич|А. В. Черных]]; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=2018 |страницы=195—233 |ref=Махотина, Панченко и др.}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н.'' [https://web.archive.org/web/20121113094810/http://www.kulturom.ru/books.html Цыгане. Происхождение и культура. Социально-антропологическое исследование]. — София, М.: Paradigma. 2009. 830 с. — (Academica Balkanica).
* {{статья |автор=[[Смирнова-Сеславинская, Марианна Владимировна|Смирнова-Сеславинская М. В.]] |ссылка=http://www.kulturom.ru/-aboutliterature/ |заглавие=Цыганская литература или цыганские литературы? |издание=Андрал |место=София |год=2010 |номер=56—57 |страницы=31—34 |ответственный=Перевод с болгарского |ref=Смирнова-Сеславинская}}
* {{книга|автор=Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н. |ссылка=https://static1.squarespace.com/static/5350ef3ae4b0a74166d83255/t/53e3be8be4b04a78ec270692/1407434379514/Seslavinskaya-Antropologija+sociokulturnogo+razvitija+cigan+RF.pdf |заглавие=Антропология социокультурного развития цыганского населения России |место=М. |издательство=Федеральный институт развития образования |год=2011 |страниц=129 |ref=Смирнова-Сеславинская, Цветков}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В.'' [https://web.archive.org/web/20190802211923/http://www.cr-journal.ru/rus/journals/139.html%26j_id%3D10 К истории «большой цыганской миграции» в Россию: социокультурная динамика малых групп в свете материалов этнической истории] // Культурологический журнал. — 2012. — № 2.
* ''[[Черенков, Лев Николаевич|Tcherenkov L. N.]]'', ''Laederich S.'' The Rroma. Otherwise known as Gypsies, Gitanos, Γυφτοι, Tsiganes, Ţigani, Çingene, Zigeuner, Bohèmiens, Travellers, Fahrende etc. Vol. 1: History, language and groups. Vol. 2: Traditions and texts. Basel: Schwabe Verlag, 2004.
* {{статья|автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=22539380 |заглавие=Цыгане — диаспора? |издание=Диаспоры |издательство=Наталис |год=2009 |номер=1 |страницы=239—256 |ISSN=1810-228X |ref=Черенков}}
* {{книга|автор=Черных А. В., Вайман Д. И., Имайкина Е. А. |заглавие=Этносоциальные процессы в цыганских общинах Пермской области на современном этапе (по результатам этносоциологического исследования цыган Пермской области) |город=Пермь |издательство=ПОНИЦАА |год=2005 |страниц=51 |ref=Черных и др.}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{refbegin}}
* {{cite web|author=[[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н.]] |url=http://www.gypsy-life.net/retzenzii-15.htm |title=Рецензия на двухтомник Льва Черенкова и Стефана Ледериха «Цыгане» (The Rroma) |website=Цыгане России|date=2007 |ref=Бессонов}}
* ''Кирилл Кожанов''. {{cite web |url=https://arzamas.academy/materials/175|title=Баллада кэлдэраров о любви и смерти (о путешествии трех братьев) // Курс № 3 Правда и вымыслы о цыганах|publisher=[[Arzamas]]|website=arzamas.academy|access-date=}}
* [http://www.kulturom.ru/ Российский центр исследований цыганской культуры] Научный сайт о культуре и языке цыган с публикациями российских и зарубежных авторов
* [https://web.archive.org/web/20121115152508/http://gypsy-life.net/kultura-main.htm Цыгане России. Культура]
* [https://web.archive.org/web/20110930161726/http://www.romaniwriters.com/ Romani Writers Union]{{ref|en}}
* [https://web.archive.org/web/20070821054041/http://www.geocities.com/domarisociety/history.htm Domari Society Site]{{ref|en}}
{{refend}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Сиғандар}}

[[Категория:Сиғандар мәҙәниәте| ]]</text>
      <sha1>fzpv26or92f3hicxhvj1905elvadg9x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298254</id>
      <parentid>1298253</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T16:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ғаилә */</comment>
      <origin>1298254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45087" sha1="11kekw3vcwm8egx8qy0h5r9vu1f4fo0" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{основная|Цыгане}}
'''Сиған мәҙәниәте'''нә башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай. Әммә барлыҡҡа килгән сиған традициялары сиған берҙәйлегенең (идентичность) нигеҙен тәшкил итә. Сиғандарҙың милли идеологияһын, мәҫәлән, «дәүләтһеҙ милләт» концепцияһын төҙөүгә бер нисә ынтылыш яһала{{sfn|Черенков|2009|с=239—256}}.

Сиғандар халыҡ ышаныуҙарын һәм йолаларын таратыусыларҙың береһе булып тора, һәм үҙҙәре йәшәгән райондарҙа, мәҫәлән, Румынияла, хәҙерге ауыл тормошонда күпселеге юҡҡа сыҡҡан «милли» йолаларҙы, бейеүҙәрҙе һәм традицион мәҙәниәттең башҡа элементтарын һаҡлай. Рома бай ауыҙ-тел ижадына эйә, әммә социаль шарттар арҡаһында уларҙың яҙма әҙәбиәте сағыштырмаса аҙ&lt;ref name=&quot;Британника&quot;&gt;{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic//Rom|Roma people|}}&lt;/ref&gt;.

Сиғандарҙың етди проблемаһы-сәнәғәт үҫешкән йәмғиәттәр шарттарында уларҙың традицион йәшәү рәүешен емереү. Күп фатирлы торлаҡ, иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡ һәм сиған булмағандар менән ҡатнаш никахтар һаман тарала бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Шөғөлдәре ==
[[Файл:Gypsy Smith, Théodore Valério.jpg|мини|280пкс|Тимерсе сиған. Теодор Валерио гравюраһы]]
Сиған белгестәре Л. Н. Черенков һәм Стефан Ледерих, киң таралған стереотипҡа ҡаршы, сиғандарҙың күпселеге һәр ваҡыт ултыраҡ йәшәгән, тип билдәләй. «Күсмә ҡәбилә» эпитеты романтик клише ғына булып тора. Статистика һәм тарихи сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, сиғандарҙың концентрацияһы Көнсығыш Европала һәм Балҡанда, ултыраҡ йәшәү рәүеше хас булған төбәктә, иң юғары булған һәм булып ҡала. Сиғандар айырым ҡасабаларҙа һәм айырым ҡала кварталдарында (махалдарҙа) йәшәгән. Карпат «метагруппаһы» сиғандары элеке замандарҙа бөтөнләй күсмә тормош алып бармаған{{sfn|Бессонов|2007}}.

Сиған термины ''[[гаджо]]'', «сиған түгел», боронғо һинд термины булып тора. Тәүге формаһы — ''гавджа''. Хәҙерге сиған диалекттарында ''гав'' һүҙе ауыл тигәнде аңлата, шуға таянып «ром — гаджо» антитезаһының нигеҙе булған терминдың килеп сығышы фаразлана. ''Гав-джа'' башланғыс мәғәнәһендә — «ауыл кешеһе», «крәҫтиән». Фаразлауҙар буйынса, сиғандарҙың ата-бабалары күсмә йәки ярым ултыраҡ тормош алып барған. Был осорҙа ултыраҡ игенселәргә ҡаршы ҡуйыу барлыҡҡа килгәндер ҙә{{sfn|Бессонов|2007}}.

Черенков һәм Ледерих шулай уҡ, кәсеп сифатында хәйер һорашыу телдәрен һәм боронғо йолаларын юғалтҡан түбәнге ҡатлам сиған төркөмдәренә генә хас, тип билдәләй{{sfn|Бессонов|2007}}.

Төп традицион шөғөлдәр иҫәбенә һөнәрселек һәм сауҙа, шул иҫәптән мал менән сауҙа итеү инә. Тимерселек (атап әйткәндә, тимерселәр ҡасабалары таралған була), ювелир һәм ҡурғашлау оҫталығы, металл һауыт-һаба эшләү үҫешкән кәсептәр булып тора. Урта быуаттарҙан башлап шулай уҡ — ир-ат хайуандарҙы өйрәтеү (йыландарҙы тылсымлау һәм {{lang-ro|urs}} — «айыу») йөрөтөү тигәнде аңлатҡан мәғәнәгә бәйле, айырым төркөмдәр урсарҙар) һәм ҡатын-ҡыҙ күрәҙәлек — менән шөғөлләнәләр{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Шулай уҡ ир-егеттәр музыкант, ҡатын-ҡыҙҙар — артист булып эшләй. [[Ветеринария]] барлыҡҡа килгәнгә тиклем күп кенә фермерҙар малдарҙың һаулығы һәм мал аҫрау мәсьәләләре буйынса кәңәштәр һорап сиған мал һатыусыларына мөрәжәғәт иткән&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Хәҙерге заман ромдарының көнкүреше һәм шөғөлдәре үҙгәрештәр кисерә. Еңел һәм йөк автомобилдәренән торған каруандарҙа сәйәхәт итәләр; мал һатыу ҡулланылған автомобилдәр һәм тағылма арбалар (прицеп) һатыу менән алмашынған. Ҡала ромалары өсөн тимерселек һәм ҡурғашлаусы һөнәрҙәре автомеханик һәм автослесарь һөнәренә алмашынған. Сиғандарҙың күпселеге үҙ һөнәрҙәре менән шөғөлләнеп йәки квалификацияһыҙ ялланып эшләүсе булып ултыраҡ тормош алып бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

1920—1930-сы йылдарҙа совет дәүләте сиғандарҙы ултыраҡ тормошҡа күсереүгә йүнәлтелгән бер нисә ҡарар ҡабул итә. Сиған [[колхоз]]дары ойошторола. Бер нисә ҡалала сиған мәктәптәре, [[Сиған педагогия техникумы]] булдырыла. 1956 йылда СССР күсмә тормошто тыйыу тураһында закон ҡабул итә. Һуңыраҡ шундай закондар башҡа [[Восточный блок|социалистик лагерь]] илдәрендә лә ҡабул ителә. Был сараларҙың барыһы ла сиғандарҙың хәҙерге йәмғиәткә ҡушылыуыына булышлыҡ итә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

СССР-ҙа сиғандар белем алыуға һәм хеҙмәт урындарына эйә була. Ауыл клубынан алып [[Московский Кремль|Кремлдә]] үткән хөкүмәт концертына тиклем сиған сәнғәте популяр була. Халыҡ-ара танылыу алған сиған интеллигенцияһы барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Решетников&quot;&gt;''[[Решетников, Ян Александрович|Решетников Я. А.]]'' [http://gypsy-life.net/mif-02.htm Правильно ли говорить «ромы» и «ромский»?] {{Wayback|url=http://gypsy-life.net/mif-02.htm|date=20190908143252}}&lt;/ref&gt;.

1989 йылда «Романо кхэр» («Сиған йорто») Мәскәү сиған мәҙәни-ағартыу йәмғиәте ойошторола. Һуңынан башҡа сиған ойошмалары барлыҡҡа килә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 1999 йылда 
[[«Рәсәй сиғандарының Федераль милли-мәҙәни автономияһы»]] дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы ойошторола{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 2013 йылда [[Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте]] Рәсәй Федерацияһы сиғандарының социаль-иҡтисади һәм этномәҙәни үҫеше буйынса комплекслы саралар планын ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Деметер&quot;&gt;[https://www.svoboda.org/a/27634873.html «Фильм Соболева — настоящая провокация»] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/27634873.html |date=20200623041743 }} / Инна Денисова, [[Деметер, Надежда Георгиевна|Надежда Деметер]]. 25 марта 2016. [[Радио «Свобода»]].&lt;/ref&gt;.

== Социаль структура ==
Сиғандар үҙҙәренең этник төркөмдәргә бүленеүен, биләмәләр тураһындағы ҡайһы бер күҙаллауҙарҙы һәм мәҙәни һәм диалект айырмалыҡтарына таяныуҙарын таный&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Ромалыларҙа таныған бер властлы структура ла, конгресс йәки хаким булмаһа ла, Мюнхенда, Мәскәүҙә, Бухареста һәм Софияла (1906) һәм Польшалағы Роунда (1936) Халыҡ-ара рома конгрестары үткәрелгән. Шуға ҡарамаҫтан, ромалар араһында сәйәси власть бар&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Традицион мәҙәниәттә 800 кешегә тиклем берләштергән патрилинейный ырыу бар. [[Синти]] мөхитендә был ырыу ''штама'', [[кэлдэрарҙар]] һәм [[кишинёвлылар]] араһында — ''вица'', [[урыҫ сиғандары]]нда — ''родо'', ҡырым сиғандарында — ''чанг, тухумя'' тип атала. Күсмә төркөмдәрҙә юлбашсы етәкләгән община 25 кибиткаға йәки сатырға тиклем булған күсмә таборҙан тора; бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл итеүҙе оло йәштәге ир-аттар суды (''сэндо, крис'') башҡара. Килем бөтә община ағзалары араһында, шул иҫәптән эшкә яраҡһыҙҙар араһында ла, бүленә. Үҙ-ара ярҙамлашыу һәм ҡунаҡсыллыҡ киң таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Ун йорттан алып бер нисә йөҙ йортҡа тиклемге төркөмдәр башлыҡтары шул төркөмдөң абруйлы ғаиләләренән ғүмерлеккә һайлана. Был вазифа мираҫҡа ҡалмай. Башлыҡтарҙың көсө һәм абруйы төркөмдөң күләменә, уның йолаларына һәм конфедерация эсендәге башҡа төркөмдәр менән мөнәсәбәттәренә ҡарап үҙгәрә. Төркөмдөң казначейы булып нәҡ башлыҡ сығыш яһай, уның күсенеү тәртибен билдәләй һәм урындағы властар алдында уның вәкиле булып тора. Ул аҡһаҡалдар советы аша идара итә, улар шулай уҡ төркөмдөң оло ҡатыны ''phuri dai'' менән кәңәшләшә. Айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларға ҡарата ''phuri dai''ҙың йоғонтоһо көслө була, һәм күпселек осраҡта аҡса табыу һәләтенә һәм төркөм эсендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың төркөм булараҡ ойошторолоуына нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Төркөмдәр атаһы йәки әсәһе яғынан уртаҡ сығышлы, 200-гә тиклем кеше иҫәпләнгән киңәйтелгән ғаиләләрҙең исемле төркөмдәре йәки вицаларҙан тора. Ҙур вицаның үҙенең башлығы һәм кәңәшмәһе булырға мөмкин. Әгәр никах һөҙөмтәһендә балалар тыуһа, вицала ағзалыҡ иғлан ителеүе мөмкин. Лояллек һәм иҡтисади кооперация вица кимәлендә түгел, ә йорт хужалығы кимәлендә күҙаллана. Сиған телендә йорт хужалығы өсөн дөйөм термин юҡ. Хужалыҡ кооперацияһы сиктәрендә кеше ғаиләлә яҡын булған һәм әлеге ваҡытта низағлашмаған мөһим туғандары менән бәйле&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

[[Руска рома]]ларының тығыҙ урынлашҡан һәм община традицияларын һаҡлаған төбәктәрендә улар үҙҙәренең традиционон мәҙәниәтенең социаль-норматив нигеҙҙәрен, беренсе сиратта, этник судты иң юғары дәрәжәлә һаҡлайҙар{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011|с=18}}. Элекке йәшәү традициялары булған рус ромалылары ғаиләләре [[Скотоводство|йорт малдары]] һәм [[йәшелсә үҫтереү]] менән шөғөлләнә. Совет осоронда колхозда эшләйҙәр. [[Сэрвтар]]ҙы иҫәпкә алмағанда, рус ромаларында башҡа этник төркөмдәрҙән алдараҡ һәм көслөрәк традицион социаль ойошманың тарҡалыуы күҙәтелә, был, атап әйткәндә, ырыу хәтеренең 10 быуынға түгел, 3-4 быуынға ҡыҫҡарыуында сағыла. Рус ромаларында, был һирәк күренеш булһа ла, рус мәҙәниәтенә яҡшы интеграцияланған ғаиләләрҙең һәм урта һөнәри һәм юғары белем алған кешеләрҙең иң күп һаны осрай. Яҙма формалағы аралашыуҙың, баҫма продукцияны уҡыуҙың ҡулланылышы киңерәк таралған{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011}}{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}.

== Хоҡуҡ ==
Сиғандар социаль контроленең иң көслө институты ''крис'' булған. Был термин [[обычное право|ғәҙәти хоҡуҡ]] һәм ғәҙеллек ҡиммәттәре йыйылмаһын, шулай уҡ төркөмдөң йолаһын (ритуал) һәм суд институтын аңлата. Сиғандар кодексының нигеҙендә танылған сәйәси берәмек эсендәге тоғролоҡ, берҙәмлек һәм үҙ-ара ярҙам тураһындағы дөйөм концепциялар ята. Кодексты боҙоуҙарҙы һәм бәхәстәрҙе ҡараған крис тарафынан ҡулланылған иң ауыр яза — төркөмдән ситләтеү булған. Шулай уҡ [[остракизм]]ға хөкөм итеү кешене төркөмдөң ҡайһы бер сараларынан ситләтергә һәм ҡара эштәр башҡарырға мәжбүр итергә мөмкин. Ҡайһы бер осраҡтарҙа аҡһаҡалдар реабилитация тураһында ҡарар ҡабул итә, шунан һуң татыулашыу байрамы үткәрелә&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Ғаилә ==
Ҡайһы саҡта ҙур ғаиләләр һаҡлана. Ҡәтғи патриархаль ғаилә ҡоролошо{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Традицион сиған ғаиләһе ир һәм ҡатындан, уларҙың өйләнмәгән балалары һәм кәмендә бер өйләнгән улы, килендәре һәм уларҙың балаларынан тора. Туйҙан һуң йәш пар ғәҙәттә ирҙең ата-әсәһе менән йәшәй, ә йәш ҡатын ире төркөмөнөң йолаларын үтәй. Идеалда, оло улы ғаиләһе менән айырылырға әҙер булғансы, кесе улы ла өйләнә, ҡатыны менән ғаиләгә ҡушыла. ХХ быуат аҙағына был ғәмәл байтаҡ кәмеһә лә, никахтар традицион рәүештә ғаилә йәки төркөм аҡһаҡалдары (вица һ.б.) тарафынан башҡа ғаиләләр, төркөмдәр йәки, һирәгерәк, конфедерациялар менән сәйәси һәм туғанлыҡ бәйләнештәрен нығытыу өсөн ойошторола. Традицион сиған никахтарының үҙәгендә кейәүҙең ата-әсәһенән ҡыҙҙың ата-әсәһенә [[ҡыҙ өсөн түләү]] (ҡалым) тора&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Шулай уҡ [[ҡыҙ һоратыу]] (шул иҫәптән бишек йәрәшеүе), ҡыҙҙарын алмашыу һәм [[ҡыҙ урлау]] кеүек йолалар ҙа таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Дине ==
Цыгане в Центральной и Западной Европе, Америке и Австралии — в основном [[католики]] и [[протестанты]], на Балканах, в Азии и Африке — [[мусульмане]]-[[сунниты]], в Восточной Европе, включая Россию, и Румынии — [[православные]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Также в Беларуси, Венгрии, Румынии и в Болгарии были отмечены небольшие группы цыган, исповедующих [[иудаизм]]. Так, например, в [[Болгария|Болгарии]], в [[София|Софии]] и в [[Дупница|Дупнице]] ещё до [[Вторая мировая война|Второй Мировой Войны]] возникла небольшая община под названием Жутане Рома (букв. «еврейские цыгане»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|title=Кабули от Варна :: Наименованията на циганите|lang=bg|website=kabuli.blog.bg|access-date=2024-05-10|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140230/https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{не АИ}}. Костяк общины составляли потомки еврейских женщин, вышедших замуж за [[Гиюр|принявших иудаизм]] цыганских мужчин. В Софии проживало более 100 цыганско-еврейских семей, которые в основном компактно проживали в районе Факультета на улице Средняя Гора. После [[Холокост]]а большинство из них уехало в [[Израиль]], но несколько семей остались в Болгарии&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|заглавие=The Gypsies During the Second World War|год=1997|издательство=Univ of Hertfordshire Press|страниц=228|isbn=978-0-900458-85-9|access-date=2024-03-17|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140226/https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Советский этнограф [[Лекса Мануш]] считал, что в цыганской лексике и поверьях можно найти значительно больше признаков, указывающих на связь с [[индуизм]]ом и особенно [[шиваизм]]ом. Например, для обозначения креста во многих цыганских диалектах Европы используется термин ''trusul'' (''trusil, truxul, trixul''), которое Мануш считал происходящим от атрибута Шивы ''[[тришула|тришулы]]''{{sfn|Мануш|1979|с=78—87}}.

== Кейем ==
Традиционный женский цыганский костюм включает несшитую юбку с [[Оборка|оборкой]] и сильно присборенный передник (''кытрынцы''), кофту, характерную глубоким вырезом с целью облегчить кормление детей грудью, шаль, различные золотые и серебряные украшения{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Фольклор ==
{{основная|Фольклор цыган}}
Фольклор цыганских этнических групп испытал влияние фольклора этнических групп, в окружении которых [[цыгане]] проживают, либо этнических групп, через территории проживания которых цыгане мигрировали в разное время [[история цыган|своей истории]], повторяя те же жанры и сюжеты. Ряд сюжетов являются устойчивыми, повторяясь в культуре групп, проживающих на значительном расстоянии одна от другой. Большим богатством отличается фольклор цыган Балкан, Румынии и Венгрии. Так, [[влахи (цыгане)|цыгане влашской диалектной группы]], проживающие на территории распространения румынского языка и фольклора, обладают развитым жанром [[баллада|баллады]]. В [[кэлдэрары|кэлдэрарском]] фольклоре в переводе на [[цыганский язык]] известен героический румынский цикл — баллады о Груе и Новаке, Корбе, мастере Маноле и др. Непосредственно цыганские сюжеты преобладают в текстах песен, реже — баллад, созданных в новейшее время. Богатством отличаются выразительные средства песенного фольклора. Песни отражают цыганский быт в прошлом. Цыганские сказки включают преимущественно заимствованные сюжеты{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Каждая группа цыган ([[цыганский табор|табор]], место поселения) имела своего импровизатора, владевшего искусством пересказывания старых и создания новых сказок и баллад. В конце XIX — начале XX века некоторые из рассказчиков начали записывать свои произведения. В конце XIX века около 50 оригинальных сказок и баллад записал Микулае Иванча, цыган из [[Яссы|Ясс]], капрал румынской армии{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Фольклор цыган Испании оказал большое влияние на формирование [[фламенко]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Музыкаһы һәм бейеүҙәре ==
{{основная|Музыка цыган|Джаз-мануш|}}
{{также|Джаз-мануш|}}
Одним из основных занятий цыган является музыка. Репертуар включает собственные таборные песни, а также песни других народов и популярные композиции из европейской профессиональной музыки XVIII—XIX веков, которые вошли в репертуар цыганских капелл, и др. Цыгане не обладают единой музыкальной культурой, однако цыганская музыка и исполнительство обладают общими чертами: гемиольные звукоряды (''венгерская'', или ''цыганская'', ''гамма''), микротоновая мелизматика и глиссандирование, гортанная подача звука. Таборная музыка характеризуется преимущественно как вокальная одноголосная, основными жанрами являются протяжные и быстрые танцевальные песни; и на те, и на другие оказал влияние фольклор окружающих народов. Ряд заимствованных песен также считаются таборными{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

{{External media
|image1=[https://sovcom.ru/pics/auctions/medium/medium_88441_61.jpg Пляска цыган]. Художник [[Зефиров, Константин Клавдианович|Константин Зефиров]]. Год: 1932. Техника: Холст, масло. Размер: 18х27}}
В среде венгерских цыган распространены инструментальные ансамбли (применяются скрипки, цимбалы, контрабас) и жанры ([[вербункош]], [[чардаш]]). В Молдавии и Румынии обладают высоким исполнительским мастерством цыгане — ''[[лэутары]]''{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

В России в XVIII—XIX веках имели распространение так называемые цыганские хоры, поющие в русской подголосочной манере, но с сохранением характерной для таборной музыки ладовой окраски и в сопровождении гитар. Первый такой хор был создан в 1774 году по распоряжению граф [[Орлов, Алексей Григорьевич|А. Г. Орлова-Чесменского]] в [[Пушкино]]. Он получил известность как [[Соколовский хор]], по имени своего первого руководителя, главы цыган Ивана Соколова. До настоящего времени сохраняется пение на эстраде [[цыганский романс|цыганского романса]]. В Москве действует цыганский театр «[[Ромэн]]». К числу известных российских цыганских музыкантов принадлежат скрипач [[Эрденко, Михаил Гаврилович|Михаил Эрденко]], певец [[Сличенко, Николай Алексеевич|Николай Сличенко]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Темы семейной и этнической лояльности, типичные для цыганской музыки, помогли сохранить определённые представления, однако некоторые исполнители из числа более молодых и талантливых оказались привлечены материальным вознаграждением во внешнем мире&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Сиған әҙәбиәте ==
{{основная|Литература цыган}}
Литература цыган включает литературные произведения представителей различных [[цыгане|цыганских]] этнических групп разных стран мира{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Данные о существовании у цыган в ранний период их истории письменности и литературный традиции отсутствуют. [[Цыганский язык]] не обладает единой разговорной и письменной нормой, включая в себя ряд близкородственных диалектов. До начала XX века основная масса цыган не была грамотной, а цыганский язык являлся бесписьменным{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}.

Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. В 1920—1930-е годы в СССР были предприняты попытки создать литературный цыганский язык, что определялось [[коренизация|национальной политикой раннего Советского Союза]], стремившегося поддерживать культуру малых народов. В качестве основы был использован язык этнической группы [[русские цыгане|русских цыган]] с добавлением литературных заимствований из других диалектов. Выбор, предположительно, был обусловлен наибольшей степенью ассимилированности русских цыган, многие из которых имели начальную грамотность и в большей степени были подвержены [[советская идеология|большевистской идеологии]]. Согласно политике большевиков, культура угнетавшихся в дореволюционное время малых народов с приходом новой власти должна была стать социалистической по содержанию, оставаясь национальной по форме. В основном на новом литературном цыганском языке издавались и рассылались по колхозам переводы марксистско-ленинистской литературы, речей [[Ленин]]а, позднее [[Сталин]]а, постановления партии. Также издавалось много художественной оригинальной литературы, которая изначально писалась на цыганском языке. Однако в целом масштабы этой деятельности были незначительные&lt;ref name=&quot;Кожанов&quot;&gt;''Кирилл Кожанов'' (цыгановед), ''Юлия Богатко''. {{cite web|url=https://arzamas.academy/materials/41|title=Кирилл Кожанов: «В каком-то смысле цыгане — идеальные граждане нашего государства»|website=[[Arzamas]] (arzamas.academy)|access-date=|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125000908/https://arzamas.academy/materials/41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Основы цыганской литературы были заложены цыганскими писателями и общественными деятелями А. В. Германо и Н. А. Панковым, которые работали над нормированием и обогащением цыганского литературного языка{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

В послевоенной цыганской литературе развивается драматургия, начинают преобладать поэтические жанры, в первую очередь [[лирика]], которые следуют старым фольклорным традициям, поскольку наиболее выразительными художественными средствами в цыганской традиционной культуре обладали песни и баллады, где возможно было проявить импровизаторские способности. В ситуации отсутствия единой литературной нормы цыганского языка произведения авторов, пишущих на каком-либо цыганском диалекте, известны в основном малому кругу читателей, владеющих данным диалектом. По этой причине выросло число цыганских прозаиков, поэтов и драматургов, которые пишут на языке страны проживания{{sfn|Черенков|1975|столбцы=410}}.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Туғандаш проекттар
| Портал = Цыгане
}}
* [[Романипэ]]
* [[Международный день цыган]]
* [[Цыганский романс]]
* [[Цыганочка]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
; урыҫ телендә
''энциклопедии''
* {{ВТ-ЭСБЕ|Цыгане}}
* {{БРЭ|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]]|том=34|страницы=370—372|год=2017|ref=Деметер|статья=Цыгане|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив=https://web.archive.org/web/20240615193404/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив дата=2024-06-15}}
* {{книга |автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |часть=Цыганская литература |ссылка часть=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-4083.htm?cmd=p&amp;istext=1 |заглавие=[[Краткая литературная энциклопедия]] |ответственный=Гл. ред. [[Сурков, Алексей Александрович|А. А. Сурков]] |том=8: Флобер — Яшпал |издание=2-е издание |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] |год=1975 |столбцы=408—410 |ref=Черенков}}

''тикшеренеүҙәр''
* {{книга|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]], [[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Кутенков, Владимир Константинович|Кутенков В. К.]] |ссылка=http://gypsy-life.net/history-main.htm |заглавие=История цыган — новый взгляд. |ответственный=Под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Г. С. Деметера]]; [[Российская академия наук]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]] |место=Воронеж |год=2000 |страниц=334 |ISBN=5-89981-180-3 |ref=Деметер и др.}}
* {{статья |автор=Джурич, Райко |ссылка=https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html |заглавие=Цыганская литература |ответственный=Перевод с итальянского М. В. Сеславинская |издание=Lacio Drom. Anno 35 — nov. dic |год=1999 |страницы=4—10 |ref=Джурич}}
* ''Калинин В., Русаков А.'' [https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html Обзор цыганской литературы бывшего Советского Союза, стран СНГ и Балтии].
* {{статья|автор=[[Лекса Мануш]] |ссылка=http://www.booksite.ru/etnogr/1979/1979_6.pdf |заглавие=Культ Шивы и цыгане |издание=[[Советская этнография]] |год=1979 |номер=6 |страницы=78—87 |ref=Мануш}}
* {{книга |автор=Махотина И. Ю., [[Панченко, Януш Александрович|Панченко Я. А.]] и др. |часть=Культура жизнеобеспечения. Кочевой быт. Традиционное жилище |заглавие=Цыгане (Народы и культуры) |ответственный=Oтв. ред. [[Деметер, Надежда Георгиевна|Н. Г. Деметер]], [[Черных, Александр Васильевич|А. В. Черных]]; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=2018 |страницы=195—233 |ref=Махотина, Панченко и др.}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н.'' [https://web.archive.org/web/20121113094810/http://www.kulturom.ru/books.html Цыгане. Происхождение и культура. Социально-антропологическое исследование]. — София, М.: Paradigma. 2009. 830 с. — (Academica Balkanica).
* {{статья |автор=[[Смирнова-Сеславинская, Марианна Владимировна|Смирнова-Сеславинская М. В.]] |ссылка=http://www.kulturom.ru/-aboutliterature/ |заглавие=Цыганская литература или цыганские литературы? |издание=Андрал |место=София |год=2010 |номер=56—57 |страницы=31—34 |ответственный=Перевод с болгарского |ref=Смирнова-Сеславинская}}
* {{книга|автор=Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н. |ссылка=https://static1.squarespace.com/static/5350ef3ae4b0a74166d83255/t/53e3be8be4b04a78ec270692/1407434379514/Seslavinskaya-Antropologija+sociokulturnogo+razvitija+cigan+RF.pdf |заглавие=Антропология социокультурного развития цыганского населения России |место=М. |издательство=Федеральный институт развития образования |год=2011 |страниц=129 |ref=Смирнова-Сеславинская, Цветков}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В.'' [https://web.archive.org/web/20190802211923/http://www.cr-journal.ru/rus/journals/139.html%26j_id%3D10 К истории «большой цыганской миграции» в Россию: социокультурная динамика малых групп в свете материалов этнической истории] // Культурологический журнал. — 2012. — № 2.
* ''[[Черенков, Лев Николаевич|Tcherenkov L. N.]]'', ''Laederich S.'' The Rroma. Otherwise known as Gypsies, Gitanos, Γυφτοι, Tsiganes, Ţigani, Çingene, Zigeuner, Bohèmiens, Travellers, Fahrende etc. Vol. 1: History, language and groups. Vol. 2: Traditions and texts. Basel: Schwabe Verlag, 2004.
* {{статья|автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=22539380 |заглавие=Цыгане — диаспора? |издание=Диаспоры |издательство=Наталис |год=2009 |номер=1 |страницы=239—256 |ISSN=1810-228X |ref=Черенков}}
* {{книга|автор=Черных А. В., Вайман Д. И., Имайкина Е. А. |заглавие=Этносоциальные процессы в цыганских общинах Пермской области на современном этапе (по результатам этносоциологического исследования цыган Пермской области) |город=Пермь |издательство=ПОНИЦАА |год=2005 |страниц=51 |ref=Черных и др.}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{refbegin}}
* {{cite web|author=[[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н.]] |url=http://www.gypsy-life.net/retzenzii-15.htm |title=Рецензия на двухтомник Льва Черенкова и Стефана Ледериха «Цыгане» (The Rroma) |website=Цыгане России|date=2007 |ref=Бессонов}}
* ''Кирилл Кожанов''. {{cite web |url=https://arzamas.academy/materials/175|title=Баллада кэлдэраров о любви и смерти (о путешествии трех братьев) // Курс № 3 Правда и вымыслы о цыганах|publisher=[[Arzamas]]|website=arzamas.academy|access-date=}}
* [http://www.kulturom.ru/ Российский центр исследований цыганской культуры] Научный сайт о культуре и языке цыган с публикациями российских и зарубежных авторов
* [https://web.archive.org/web/20121115152508/http://gypsy-life.net/kultura-main.htm Цыгане России. Культура]
* [https://web.archive.org/web/20110930161726/http://www.romaniwriters.com/ Romani Writers Union]{{ref|en}}
* [https://web.archive.org/web/20070821054041/http://www.geocities.com/domarisociety/history.htm Domari Society Site]{{ref|en}}
{{refend}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Сиғандар}}

[[Категория:Сиғандар мәҙәниәте| ]]</text>
      <sha1>11kekw3vcwm8egx8qy0h5r9vu1f4fo0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298257</id>
      <parentid>1298254</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T17:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1298257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45082" sha1="61sph0lc8ct482amv3d3oojebzccoqt" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{основная|Цыгане}}
'''Сиған мәҙәниәте'''нә башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай. Әммә барлыҡҡа килгән сиған традициялары сиған берҙәйлегенең (идентичность) нигеҙен тәшкил итә. Сиғандарҙың милли идеологияһын, мәҫәлән, «дәүләтһеҙ милләт» концепцияһын төҙөүгә бер нисә ынтылыш яһала{{sfn|Черенков|2009|с=239—256}}.

Сиғандар халыҡ ышаныуҙарын һәм йолаларын таратыусыларҙың береһе булып тора, һәм үҙҙәре йәшәгән райондарҙа, мәҫәлән, Румынияла, хәҙерге ауыл тормошонда күпселеге юҡҡа сыҡҡан «милли» йолаларҙы, бейеүҙәрҙе һәм традицион мәҙәниәттең башҡа элементтарын һаҡлай. Рома бай ауыҙ-тел ижадына эйә, әммә социаль шарттар арҡаһында уларҙың яҙма әҙәбиәте сағыштырмаса аҙ&lt;ref name=&quot;Британника&quot;&gt;{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic//Rom|Roma people|}}&lt;/ref&gt;.

Сиғандарҙың етди проблемаһы-сәнәғәт үҫешкән йәмғиәттәр шарттарында уларҙың традицион йәшәү рәүешен емереү. Күп фатирлы торлаҡ, иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡ һәм сиған булмағандар менән ҡатнаш никахтар һаман тарала бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Шөғөлдәре ==
[[Файл:Gypsy Smith, Théodore Valério.jpg|мини|280пкс|Тимерсе сиған. Теодор Валерио гравюраһы]]
Сиған белгестәре Л. Н. Черенков һәм Стефан Ледерих, киң таралған стереотипҡа ҡаршы, сиғандарҙың күпселеге һәр ваҡыт ултыраҡ йәшәгән, тип билдәләй. «Күсмә ҡәбилә» эпитеты романтик клише ғына булып тора. Статистика һәм тарихи сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, сиғандарҙың концентрацияһы Көнсығыш Европала һәм Балҡанда, ултыраҡ йәшәү рәүеше хас булған төбәктә, иң юғары булған һәм булып ҡала. Сиғандар айырым ҡасабаларҙа һәм айырым ҡала кварталдарында (махалдарҙа) йәшәгән. Карпат «метагруппаһы» сиғандары элеке замандарҙа бөтөнләй күсмә тормош алып бармаған{{sfn|Бессонов|2007}}.

Сиған термины ''[[гаджо]]'', «сиған түгел», боронғо һинд термины булып тора. Тәүге формаһы — ''гавджа''. Хәҙерге сиған диалекттарында ''гав'' һүҙе ауыл тигәнде аңлата, шуға таянып «ром — гаджо» антитезаһының нигеҙе булған терминдың килеп сығышы фаразлана. ''Гав-джа'' башланғыс мәғәнәһендә — «ауыл кешеһе», «крәҫтиән». Фаразлауҙар буйынса, сиғандарҙың ата-бабалары күсмә йәки ярым ултыраҡ тормош алып барған. Был осорҙа ултыраҡ игенселәргә ҡаршы ҡуйыу барлыҡҡа килгәндер ҙә{{sfn|Бессонов|2007}}.

Черенков һәм Ледерих шулай уҡ, кәсеп сифатында хәйер һорашыу телдәрен һәм боронғо йолаларын юғалтҡан түбәнге ҡатлам сиған төркөмдәренә генә хас, тип билдәләй{{sfn|Бессонов|2007}}.

Төп традицион шөғөлдәр иҫәбенә һөнәрселек һәм сауҙа, шул иҫәптән мал менән сауҙа итеү инә. Тимерселек (атап әйткәндә, тимерселәр ҡасабалары таралған була), ювелир һәм ҡурғашлау оҫталығы, металл һауыт-һаба эшләү үҫешкән кәсептәр булып тора. Урта быуаттарҙан башлап шулай уҡ — ир-ат хайуандарҙы өйрәтеү (йыландарҙы тылсымлау һәм {{lang-ro|urs}} — «айыу») йөрөтөү тигәнде аңлатҡан мәғәнәгә бәйле, айырым төркөмдәр урсарҙар) һәм ҡатын-ҡыҙ күрәҙәлек — менән шөғөлләнәләр{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Шулай уҡ ир-егеттәр музыкант, ҡатын-ҡыҙҙар — артист булып эшләй. [[Ветеринария]] барлыҡҡа килгәнгә тиклем күп кенә фермерҙар малдарҙың һаулығы һәм мал аҫрау мәсьәләләре буйынса кәңәштәр һорап сиған мал һатыусыларына мөрәжәғәт иткән&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Хәҙерге заман ромдарының көнкүреше һәм шөғөлдәре үҙгәрештәр кисерә. Еңел һәм йөк автомобилдәренән торған каруандарҙа сәйәхәт итәләр; мал һатыу ҡулланылған автомобилдәр һәм тағылма арбалар (прицеп) һатыу менән алмашынған. Ҡала ромалары өсөн тимерселек һәм ҡурғашлаусы һөнәрҙәре автомеханик һәм автослесарь һөнәренә алмашынған. Сиғандарҙың күпселеге үҙ һөнәрҙәре менән шөғөлләнеп йәки квалификацияһыҙ ялланып эшләүсе булып ултыраҡ тормош алып бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

1920—1930-сы йылдарҙа совет дәүләте сиғандарҙы ултыраҡ тормошҡа күсереүгә йүнәлтелгән бер нисә ҡарар ҡабул итә. Сиған [[колхоз]]дары ойошторола. Бер нисә ҡалала сиған мәктәптәре, [[Сиған педагогия техникумы]] булдырыла. 1956 йылда СССР күсмә тормошто тыйыу тураһында закон ҡабул итә. Һуңыраҡ шундай закондар башҡа [[Восточный блок|социалистик лагерь]] илдәрендә лә ҡабул ителә. Был сараларҙың барыһы ла сиғандарҙың хәҙерге йәмғиәткә ҡушылыуыына булышлыҡ итә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

СССР-ҙа сиғандар белем алыуға һәм хеҙмәт урындарына эйә була. Ауыл клубынан алып [[Московский Кремль|Кремлдә]] үткән хөкүмәт концертына тиклем сиған сәнғәте популяр була. Халыҡ-ара танылыу алған сиған интеллигенцияһы барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Решетников&quot;&gt;''[[Решетников, Ян Александрович|Решетников Я. А.]]'' [http://gypsy-life.net/mif-02.htm Правильно ли говорить «ромы» и «ромский»?] {{Wayback|url=http://gypsy-life.net/mif-02.htm|date=20190908143252}}&lt;/ref&gt;.

1989 йылда «Романо кхэр» («Сиған йорто») Мәскәү сиған мәҙәни-ағартыу йәмғиәте ойошторола. Һуңынан башҡа сиған ойошмалары барлыҡҡа килә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 1999 йылда 
[[«Рәсәй сиғандарының Федераль милли-мәҙәни автономияһы»]] дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы ойошторола{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 2013 йылда [[Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте]] Рәсәй Федерацияһы сиғандарының социаль-иҡтисади һәм этномәҙәни үҫеше буйынса комплекслы саралар планын ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Деметер&quot;&gt;[https://www.svoboda.org/a/27634873.html «Фильм Соболева — настоящая провокация»] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/27634873.html |date=20200623041743 }} / Инна Денисова, [[Деметер, Надежда Георгиевна|Надежда Деметер]]. 25 марта 2016. [[Радио «Свобода»]].&lt;/ref&gt;.

== Социаль структура ==
Сиғандар үҙҙәренең этник төркөмдәргә бүленеүен, биләмәләр тураһындағы ҡайһы бер күҙаллауҙарҙы һәм мәҙәни һәм диалект айырмалыҡтарына таяныуҙарын таный&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Ромалыларҙа таныған бер властлы структура ла, конгресс йәки хаким булмаһа ла, Мюнхенда, Мәскәүҙә, Бухареста һәм Софияла (1906) һәм Польшалағы Роунда (1936) Халыҡ-ара рома конгрестары үткәрелгән. Шуға ҡарамаҫтан, ромалар араһында сәйәси власть бар&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Традицион мәҙәниәттә 800 кешегә тиклем берләштергән патрилинейный ырыу бар. [[Синти]] мөхитендә был ырыу ''штама'', [[кэлдэрарҙар]] һәм [[кишинёвлылар]] араһында — ''вица'', [[урыҫ сиғандары]]нда — ''родо'', ҡырым сиғандарында — ''чанг, тухумя'' тип атала. Күсмә төркөмдәрҙә юлбашсы етәкләгән община 25 кибиткаға йәки сатырға тиклем булған күсмә таборҙан тора; бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл итеүҙе оло йәштәге ир-аттар суды (''сэндо, крис'') башҡара. Килем бөтә община ағзалары араһында, шул иҫәптән эшкә яраҡһыҙҙар араһында ла, бүленә. Үҙ-ара ярҙамлашыу һәм ҡунаҡсыллыҡ киң таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Ун йорттан алып бер нисә йөҙ йортҡа тиклемге төркөмдәр башлыҡтары шул төркөмдөң абруйлы ғаиләләренән ғүмерлеккә һайлана. Был вазифа мираҫҡа ҡалмай. Башлыҡтарҙың көсө һәм абруйы төркөмдөң күләменә, уның йолаларына һәм конфедерация эсендәге башҡа төркөмдәр менән мөнәсәбәттәренә ҡарап үҙгәрә. Төркөмдөң казначейы булып нәҡ башлыҡ сығыш яһай, уның күсенеү тәртибен билдәләй һәм урындағы властар алдында уның вәкиле булып тора. Ул аҡһаҡалдар советы аша идара итә, улар шулай уҡ төркөмдөң оло ҡатыны ''phuri dai'' менән кәңәшләшә. Айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларға ҡарата ''phuri dai''ҙың йоғонтоһо көслө була, һәм күпселек осраҡта аҡса табыу һәләтенә һәм төркөм эсендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың төркөм булараҡ ойошторолоуына нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Төркөмдәр атаһы йәки әсәһе яғынан уртаҡ сығышлы, 200-гә тиклем кеше иҫәпләнгән киңәйтелгән ғаиләләрҙең исемле төркөмдәре йәки вицаларҙан тора. Ҙур вицаның үҙенең башлығы һәм кәңәшмәһе булырға мөмкин. Әгәр никах һөҙөмтәһендә балалар тыуһа, вицала ағзалыҡ иғлан ителеүе мөмкин. Лояллек һәм иҡтисади кооперация вица кимәлендә түгел, ә йорт хужалығы кимәлендә күҙаллана. Сиған телендә йорт хужалығы өсөн дөйөм термин юҡ. Хужалыҡ кооперацияһы сиктәрендә кеше ғаиләлә яҡын булған һәм әлеге ваҡытта низағлашмаған мөһим туғандары менән бәйле&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

[[Руска рома]]ларының тығыҙ урынлашҡан һәм община традицияларын һаҡлаған төбәктәрендә улар үҙҙәренең традиционон мәҙәниәтенең социаль-норматив нигеҙҙәрен, беренсе сиратта, этник судты иң юғары дәрәжәлә һаҡлайҙар{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011|с=18}}. Элекке йәшәү традициялары булған рус ромалылары ғаиләләре [[Скотоводство|йорт малдары]] һәм [[йәшелсә үҫтереү]] менән шөғөлләнә. Совет осоронда колхозда эшләйҙәр. [[Сэрвтар]]ҙы иҫәпкә алмағанда, рус ромаларында башҡа этник төркөмдәрҙән алдараҡ һәм көслөрәк традицион социаль ойошманың тарҡалыуы күҙәтелә, был, атап әйткәндә, ырыу хәтеренең 10 быуынға түгел, 3-4 быуынға ҡыҫҡарыуында сағыла. Рус ромаларында, был һирәк күренеш булһа ла, рус мәҙәниәтенә яҡшы интеграцияланған ғаиләләрҙең һәм урта һөнәри һәм юғары белем алған кешеләрҙең иң күп һаны осрай. Яҙма формалағы аралашыуҙың, баҫма продукцияны уҡыуҙың ҡулланылышы киңерәк таралған{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011}}{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}.

== Хоҡуҡ ==
Сиғандар социаль контроленең иң көслө институты ''крис'' булған. Был термин [[обычное право|ғәҙәти хоҡуҡ]] һәм ғәҙеллек ҡиммәттәре йыйылмаһын, шулай уҡ төркөмдөң йолаһын (ритуал) һәм суд институтын аңлата. Сиғандар кодексының нигеҙендә танылған сәйәси берәмек эсендәге тоғролоҡ, берҙәмлек һәм үҙ-ара ярҙам тураһындағы дөйөм концепциялар ята. Кодексты боҙоуҙарҙы һәм бәхәстәрҙе ҡараған крис тарафынан ҡулланылған иң ауыр яза — төркөмдән ситләтеү булған. Шулай уҡ [[остракизм]]ға хөкөм итеү кешене төркөмдөң ҡайһы бер сараларынан ситләтергә һәм ҡара эштәр башҡарырға мәжбүр итергә мөмкин. Ҡайһы бер осраҡтарҙа аҡһаҡалдар реабилитация тураһында ҡарар ҡабул итә, шунан һуң татыулашыу байрамы үткәрелә&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Ғаилә ==
Ҡайһы саҡта ҙур ғаиләләр һаҡлана. Ҡәтғи патриархаль ғаилә ҡоролошо{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Традицион сиған ғаиләһе ир һәм ҡатындан, уларҙың өйләнмәгән балалары һәм кәмендә бер өйләнгән улы, килендәре һәм уларҙың балаларынан тора. Туйҙан һуң йәш пар ғәҙәттә ирҙең ата-әсәһе менән йәшәй, ә йәш ҡатын ире төркөмөнөң йолаларын үтәй. Идеалда, оло улы ғаиләһе менән айырылырға әҙер булғансы, кесе улы ла өйләнә, ҡатыны менән ғаиләгә ҡушыла. ХХ быуат аҙағына был ғәмәл байтаҡ кәмеһә лә, никахтар традицион рәүештә ғаилә йәки төркөм аҡһаҡалдары (вица һ.б.) тарафынан башҡа ғаиләләр, төркөмдәр йәки, һирәгерәк, конфедерациялар менән сәйәси һәм туғанлыҡ бәйләнештәрен нығытыу өсөн ойошторола. Традицион сиған никахтарының үҙәгендә кейәүҙең ата-әсәһенән ҡыҙҙың ата-әсәһенә [[ҡыҙ өсөн түләү]] (ҡалым) тора&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Шулай уҡ [[ҡыҙ һоратыу]] (шул иҫәптән бишек йәрәшеүе), ҡыҙҙарын алмашыу һәм [[ҡыҙ урлау]] кеүек йолалар ҙа таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.
&lt;!-- 
== Дине ==
Цыгане в Центральной и Западной Европе, Америке и Австралии — в основном [[католики]] и [[протестанты]], на Балканах, в Азии и Африке — [[мусульмане]]-[[сунниты]], в Восточной Европе, включая Россию, и Румынии — [[православные]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Также в Беларуси, Венгрии, Румынии и в Болгарии были отмечены небольшие группы цыган, исповедующих [[иудаизм]]. Так, например, в [[Болгария|Болгарии]], в [[София|Софии]] и в [[Дупница|Дупнице]] ещё до [[Вторая мировая война|Второй Мировой Войны]] возникла небольшая община под названием Жутане Рома (букв. «еврейские цыгане»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|title=Кабули от Варна :: Наименованията на циганите|lang=bg|website=kabuli.blog.bg|access-date=2024-05-10|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140230/https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{не АИ}}. Костяк общины составляли потомки еврейских женщин, вышедших замуж за [[Гиюр|принявших иудаизм]] цыганских мужчин. В Софии проживало более 100 цыганско-еврейских семей, которые в основном компактно проживали в районе Факультета на улице Средняя Гора. После [[Холокост]]а большинство из них уехало в [[Израиль]], но несколько семей остались в Болгарии&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|заглавие=The Gypsies During the Second World War|год=1997|издательство=Univ of Hertfordshire Press|страниц=228|isbn=978-0-900458-85-9|access-date=2024-03-17|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140226/https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Советский этнограф [[Лекса Мануш]] считал, что в цыганской лексике и поверьях можно найти значительно больше признаков, указывающих на связь с [[индуизм]]ом и особенно [[шиваизм]]ом. Например, для обозначения креста во многих цыганских диалектах Европы используется термин ''trusul'' (''trusil, truxul, trixul''), которое Мануш считал происходящим от атрибута Шивы ''[[тришула|тришулы]]''{{sfn|Мануш|1979|с=78—87}}.
--&gt;
== Кейем ==
Сиған ҡатын-ҡыҙҙарының традицион кейеме, ялтырауыҡтары булған тегелмәгән [[әүеркәле]] итәк (юбка), Йыш бөрмәле алъяпҡыс (''кытрынцы'') бала имеҙеүҙе еңелләштереү маҡсатында тегелгән тәрән уйымлы кофта, шәл, төрлө алтын һәм көмөш биҙәүестәрҙән тора{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Фольклор ==
{{основная|Фольклор цыган}}
Фольклор цыганских этнических групп испытал влияние фольклора этнических групп, в окружении которых [[цыгане]] проживают, либо этнических групп, через территории проживания которых цыгане мигрировали в разное время [[история цыган|своей истории]], повторяя те же жанры и сюжеты. Ряд сюжетов являются устойчивыми, повторяясь в культуре групп, проживающих на значительном расстоянии одна от другой. Большим богатством отличается фольклор цыган Балкан, Румынии и Венгрии. Так, [[влахи (цыгане)|цыгане влашской диалектной группы]], проживающие на территории распространения румынского языка и фольклора, обладают развитым жанром [[баллада|баллады]]. В [[кэлдэрары|кэлдэрарском]] фольклоре в переводе на [[цыганский язык]] известен героический румынский цикл — баллады о Груе и Новаке, Корбе, мастере Маноле и др. Непосредственно цыганские сюжеты преобладают в текстах песен, реже — баллад, созданных в новейшее время. Богатством отличаются выразительные средства песенного фольклора. Песни отражают цыганский быт в прошлом. Цыганские сказки включают преимущественно заимствованные сюжеты{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Каждая группа цыган ([[цыганский табор|табор]], место поселения) имела своего импровизатора, владевшего искусством пересказывания старых и создания новых сказок и баллад. В конце XIX — начале XX века некоторые из рассказчиков начали записывать свои произведения. В конце XIX века около 50 оригинальных сказок и баллад записал Микулае Иванча, цыган из [[Яссы|Ясс]], капрал румынской армии{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Фольклор цыган Испании оказал большое влияние на формирование [[фламенко]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Музыкаһы һәм бейеүҙәре ==
{{основная|Музыка цыган|Джаз-мануш|}}
{{также|Джаз-мануш|}}
Одним из основных занятий цыган является музыка. Репертуар включает собственные таборные песни, а также песни других народов и популярные композиции из европейской профессиональной музыки XVIII—XIX веков, которые вошли в репертуар цыганских капелл, и др. Цыгане не обладают единой музыкальной культурой, однако цыганская музыка и исполнительство обладают общими чертами: гемиольные звукоряды (''венгерская'', или ''цыганская'', ''гамма''), микротоновая мелизматика и глиссандирование, гортанная подача звука. Таборная музыка характеризуется преимущественно как вокальная одноголосная, основными жанрами являются протяжные и быстрые танцевальные песни; и на те, и на другие оказал влияние фольклор окружающих народов. Ряд заимствованных песен также считаются таборными{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

{{External media
|image1=[https://sovcom.ru/pics/auctions/medium/medium_88441_61.jpg Пляска цыган]. Художник [[Зефиров, Константин Клавдианович|Константин Зефиров]]. Год: 1932. Техника: Холст, масло. Размер: 18х27}}
В среде венгерских цыган распространены инструментальные ансамбли (применяются скрипки, цимбалы, контрабас) и жанры ([[вербункош]], [[чардаш]]). В Молдавии и Румынии обладают высоким исполнительским мастерством цыгане — ''[[лэутары]]''{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

В России в XVIII—XIX веках имели распространение так называемые цыганские хоры, поющие в русской подголосочной манере, но с сохранением характерной для таборной музыки ладовой окраски и в сопровождении гитар. Первый такой хор был создан в 1774 году по распоряжению граф [[Орлов, Алексей Григорьевич|А. Г. Орлова-Чесменского]] в [[Пушкино]]. Он получил известность как [[Соколовский хор]], по имени своего первого руководителя, главы цыган Ивана Соколова. До настоящего времени сохраняется пение на эстраде [[цыганский романс|цыганского романса]]. В Москве действует цыганский театр «[[Ромэн]]». К числу известных российских цыганских музыкантов принадлежат скрипач [[Эрденко, Михаил Гаврилович|Михаил Эрденко]], певец [[Сличенко, Николай Алексеевич|Николай Сличенко]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Темы семейной и этнической лояльности, типичные для цыганской музыки, помогли сохранить определённые представления, однако некоторые исполнители из числа более молодых и талантливых оказались привлечены материальным вознаграждением во внешнем мире&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Сиған әҙәбиәте ==
{{основная|Литература цыган}}
Литература цыган включает литературные произведения представителей различных [[цыгане|цыганских]] этнических групп разных стран мира{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Данные о существовании у цыган в ранний период их истории письменности и литературный традиции отсутствуют. [[Цыганский язык]] не обладает единой разговорной и письменной нормой, включая в себя ряд близкородственных диалектов. До начала XX века основная масса цыган не была грамотной, а цыганский язык являлся бесписьменным{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}.

Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. В 1920—1930-е годы в СССР были предприняты попытки создать литературный цыганский язык, что определялось [[коренизация|национальной политикой раннего Советского Союза]], стремившегося поддерживать культуру малых народов. В качестве основы был использован язык этнической группы [[русские цыгане|русских цыган]] с добавлением литературных заимствований из других диалектов. Выбор, предположительно, был обусловлен наибольшей степенью ассимилированности русских цыган, многие из которых имели начальную грамотность и в большей степени были подвержены [[советская идеология|большевистской идеологии]]. Согласно политике большевиков, культура угнетавшихся в дореволюционное время малых народов с приходом новой власти должна была стать социалистической по содержанию, оставаясь национальной по форме. В основном на новом литературном цыганском языке издавались и рассылались по колхозам переводы марксистско-ленинистской литературы, речей [[Ленин]]а, позднее [[Сталин]]а, постановления партии. Также издавалось много художественной оригинальной литературы, которая изначально писалась на цыганском языке. Однако в целом масштабы этой деятельности были незначительные&lt;ref name=&quot;Кожанов&quot;&gt;''Кирилл Кожанов'' (цыгановед), ''Юлия Богатко''. {{cite web|url=https://arzamas.academy/materials/41|title=Кирилл Кожанов: «В каком-то смысле цыгане — идеальные граждане нашего государства»|website=[[Arzamas]] (arzamas.academy)|access-date=|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125000908/https://arzamas.academy/materials/41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Основы цыганской литературы были заложены цыганскими писателями и общественными деятелями А. В. Германо и Н. А. Панковым, которые работали над нормированием и обогащением цыганского литературного языка{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

В послевоенной цыганской литературе развивается драматургия, начинают преобладать поэтические жанры, в первую очередь [[лирика]], которые следуют старым фольклорным традициям, поскольку наиболее выразительными художественными средствами в цыганской традиционной культуре обладали песни и баллады, где возможно было проявить импровизаторские способности. В ситуации отсутствия единой литературной нормы цыганского языка произведения авторов, пишущих на каком-либо цыганском диалекте, известны в основном малому кругу читателей, владеющих данным диалектом. По этой причине выросло число цыганских прозаиков, поэтов и драматургов, которые пишут на языке страны проживания{{sfn|Черенков|1975|столбцы=410}}.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Туғандаш проекттар
| Портал = Цыгане
}}
* [[Романипэ]]
* [[Международный день цыган]]
* [[Цыганский романс]]
* [[Цыганочка]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
; урыҫ телендә
''энциклопедии''
* {{ВТ-ЭСБЕ|Цыгане}}
* {{БРЭ|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]]|том=34|страницы=370—372|год=2017|ref=Деметер|статья=Цыгане|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив=https://web.archive.org/web/20240615193404/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив дата=2024-06-15}}
* {{книга |автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |часть=Цыганская литература |ссылка часть=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-4083.htm?cmd=p&amp;istext=1 |заглавие=[[Краткая литературная энциклопедия]] |ответственный=Гл. ред. [[Сурков, Алексей Александрович|А. А. Сурков]] |том=8: Флобер — Яшпал |издание=2-е издание |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] |год=1975 |столбцы=408—410 |ref=Черенков}}

''тикшеренеүҙәр''
* {{книга|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]], [[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Кутенков, Владимир Константинович|Кутенков В. К.]] |ссылка=http://gypsy-life.net/history-main.htm |заглавие=История цыган — новый взгляд. |ответственный=Под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Г. С. Деметера]]; [[Российская академия наук]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]] |место=Воронеж |год=2000 |страниц=334 |ISBN=5-89981-180-3 |ref=Деметер и др.}}
* {{статья |автор=Джурич, Райко |ссылка=https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html |заглавие=Цыганская литература |ответственный=Перевод с итальянского М. В. Сеславинская |издание=Lacio Drom. Anno 35 — nov. dic |год=1999 |страницы=4—10 |ref=Джурич}}
* ''Калинин В., Русаков А.'' [https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html Обзор цыганской литературы бывшего Советского Союза, стран СНГ и Балтии].
* {{статья|автор=[[Лекса Мануш]] |ссылка=http://www.booksite.ru/etnogr/1979/1979_6.pdf |заглавие=Культ Шивы и цыгане |издание=[[Советская этнография]] |год=1979 |номер=6 |страницы=78—87 |ref=Мануш}}
* {{книга |автор=Махотина И. Ю., [[Панченко, Януш Александрович|Панченко Я. А.]] и др. |часть=Культура жизнеобеспечения. Кочевой быт. Традиционное жилище |заглавие=Цыгане (Народы и культуры) |ответственный=Oтв. ред. [[Деметер, Надежда Георгиевна|Н. Г. Деметер]], [[Черных, Александр Васильевич|А. В. Черных]]; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=2018 |страницы=195—233 |ref=Махотина, Панченко и др.}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н.'' [https://web.archive.org/web/20121113094810/http://www.kulturom.ru/books.html Цыгане. Происхождение и культура. Социально-антропологическое исследование]. — София, М.: Paradigma. 2009. 830 с. — (Academica Balkanica).
* {{статья |автор=[[Смирнова-Сеславинская, Марианна Владимировна|Смирнова-Сеславинская М. В.]] |ссылка=http://www.kulturom.ru/-aboutliterature/ |заглавие=Цыганская литература или цыганские литературы? |издание=Андрал |место=София |год=2010 |номер=56—57 |страницы=31—34 |ответственный=Перевод с болгарского |ref=Смирнова-Сеславинская}}
* {{книга|автор=Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н. |ссылка=https://static1.squarespace.com/static/5350ef3ae4b0a74166d83255/t/53e3be8be4b04a78ec270692/1407434379514/Seslavinskaya-Antropologija+sociokulturnogo+razvitija+cigan+RF.pdf |заглавие=Антропология социокультурного развития цыганского населения России |место=М. |издательство=Федеральный институт развития образования |год=2011 |страниц=129 |ref=Смирнова-Сеславинская, Цветков}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В.'' [https://web.archive.org/web/20190802211923/http://www.cr-journal.ru/rus/journals/139.html%26j_id%3D10 К истории «большой цыганской миграции» в Россию: социокультурная динамика малых групп в свете материалов этнической истории] // Культурологический журнал. — 2012. — № 2.
* ''[[Черенков, Лев Николаевич|Tcherenkov L. N.]]'', ''Laederich S.'' The Rroma. Otherwise known as Gypsies, Gitanos, Γυφτοι, Tsiganes, Ţigani, Çingene, Zigeuner, Bohèmiens, Travellers, Fahrende etc. Vol. 1: History, language and groups. Vol. 2: Traditions and texts. Basel: Schwabe Verlag, 2004.
* {{статья|автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=22539380 |заглавие=Цыгане — диаспора? |издание=Диаспоры |издательство=Наталис |год=2009 |номер=1 |страницы=239—256 |ISSN=1810-228X |ref=Черенков}}
* {{книга|автор=Черных А. В., Вайман Д. И., Имайкина Е. А. |заглавие=Этносоциальные процессы в цыганских общинах Пермской области на современном этапе (по результатам этносоциологического исследования цыган Пермской области) |город=Пермь |издательство=ПОНИЦАА |год=2005 |страниц=51 |ref=Черных и др.}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{refbegin}}
* {{cite web|author=[[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н.]] |url=http://www.gypsy-life.net/retzenzii-15.htm |title=Рецензия на двухтомник Льва Черенкова и Стефана Ледериха «Цыгане» (The Rroma) |website=Цыгане России|date=2007 |ref=Бессонов}}
* ''Кирилл Кожанов''. {{cite web |url=https://arzamas.academy/materials/175|title=Баллада кэлдэраров о любви и смерти (о путешествии трех братьев) // Курс № 3 Правда и вымыслы о цыганах|publisher=[[Arzamas]]|website=arzamas.academy|access-date=}}
* [http://www.kulturom.ru/ Российский центр исследований цыганской культуры] Научный сайт о культуре и языке цыган с публикациями российских и зарубежных авторов
* [https://web.archive.org/web/20121115152508/http://gypsy-life.net/kultura-main.htm Цыгане России. Культура]
* [https://web.archive.org/web/20110930161726/http://www.romaniwriters.com/ Romani Writers Union]{{ref|en}}
* [https://web.archive.org/web/20070821054041/http://www.geocities.com/domarisociety/history.htm Domari Society Site]{{ref|en}}
{{refend}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Сиғандар}}

[[Категория:Сиғандар мәҙәниәте| ]]</text>
      <sha1>61sph0lc8ct482amv3d3oojebzccoqt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298271</id>
      <parentid>1298257</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T17:52:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Фольклор */</comment>
      <origin>1298271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44910" sha1="5ed8zn0kn5d1m9bj3ehvvve6pr8vsi3" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{основная|Цыгане}}
'''Сиған мәҙәниәте'''нә башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай. Әммә барлыҡҡа килгән сиған традициялары сиған берҙәйлегенең (идентичность) нигеҙен тәшкил итә. Сиғандарҙың милли идеологияһын, мәҫәлән, «дәүләтһеҙ милләт» концепцияһын төҙөүгә бер нисә ынтылыш яһала{{sfn|Черенков|2009|с=239—256}}.

Сиғандар халыҡ ышаныуҙарын һәм йолаларын таратыусыларҙың береһе булып тора, һәм үҙҙәре йәшәгән райондарҙа, мәҫәлән, Румынияла, хәҙерге ауыл тормошонда күпселеге юҡҡа сыҡҡан «милли» йолаларҙы, бейеүҙәрҙе һәм традицион мәҙәниәттең башҡа элементтарын һаҡлай. Рома бай ауыҙ-тел ижадына эйә, әммә социаль шарттар арҡаһында уларҙың яҙма әҙәбиәте сағыштырмаса аҙ&lt;ref name=&quot;Британника&quot;&gt;{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic//Rom|Roma people|}}&lt;/ref&gt;.

Сиғандарҙың етди проблемаһы-сәнәғәт үҫешкән йәмғиәттәр шарттарында уларҙың традицион йәшәү рәүешен емереү. Күп фатирлы торлаҡ, иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡ һәм сиған булмағандар менән ҡатнаш никахтар һаман тарала бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Шөғөлдәре ==
[[Файл:Gypsy Smith, Théodore Valério.jpg|мини|280пкс|Тимерсе сиған. Теодор Валерио гравюраһы]]
Сиған белгестәре Л. Н. Черенков һәм Стефан Ледерих, киң таралған стереотипҡа ҡаршы, сиғандарҙың күпселеге һәр ваҡыт ултыраҡ йәшәгән, тип билдәләй. «Күсмә ҡәбилә» эпитеты романтик клише ғына булып тора. Статистика һәм тарихи сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, сиғандарҙың концентрацияһы Көнсығыш Европала һәм Балҡанда, ултыраҡ йәшәү рәүеше хас булған төбәктә, иң юғары булған һәм булып ҡала. Сиғандар айырым ҡасабаларҙа һәм айырым ҡала кварталдарында (махалдарҙа) йәшәгән. Карпат «метагруппаһы» сиғандары элеке замандарҙа бөтөнләй күсмә тормош алып бармаған{{sfn|Бессонов|2007}}.

Сиған термины ''[[гаджо]]'', «сиған түгел», боронғо һинд термины булып тора. Тәүге формаһы — ''гавджа''. Хәҙерге сиған диалекттарында ''гав'' һүҙе ауыл тигәнде аңлата, шуға таянып «ром — гаджо» антитезаһының нигеҙе булған терминдың килеп сығышы фаразлана. ''Гав-джа'' башланғыс мәғәнәһендә — «ауыл кешеһе», «крәҫтиән». Фаразлауҙар буйынса, сиғандарҙың ата-бабалары күсмә йәки ярым ултыраҡ тормош алып барған. Был осорҙа ултыраҡ игенселәргә ҡаршы ҡуйыу барлыҡҡа килгәндер ҙә{{sfn|Бессонов|2007}}.

Черенков һәм Ледерих шулай уҡ, кәсеп сифатында хәйер һорашыу телдәрен һәм боронғо йолаларын юғалтҡан түбәнге ҡатлам сиған төркөмдәренә генә хас, тип билдәләй{{sfn|Бессонов|2007}}.

Төп традицион шөғөлдәр иҫәбенә һөнәрселек һәм сауҙа, шул иҫәптән мал менән сауҙа итеү инә. Тимерселек (атап әйткәндә, тимерселәр ҡасабалары таралған була), ювелир һәм ҡурғашлау оҫталығы, металл һауыт-һаба эшләү үҫешкән кәсептәр булып тора. Урта быуаттарҙан башлап шулай уҡ — ир-ат хайуандарҙы өйрәтеү (йыландарҙы тылсымлау һәм {{lang-ro|urs}} — «айыу») йөрөтөү тигәнде аңлатҡан мәғәнәгә бәйле, айырым төркөмдәр урсарҙар) һәм ҡатын-ҡыҙ күрәҙәлек — менән шөғөлләнәләр{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Шулай уҡ ир-егеттәр музыкант, ҡатын-ҡыҙҙар — артист булып эшләй. [[Ветеринария]] барлыҡҡа килгәнгә тиклем күп кенә фермерҙар малдарҙың һаулығы һәм мал аҫрау мәсьәләләре буйынса кәңәштәр һорап сиған мал һатыусыларына мөрәжәғәт иткән&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Хәҙерге заман ромдарының көнкүреше һәм шөғөлдәре үҙгәрештәр кисерә. Еңел һәм йөк автомобилдәренән торған каруандарҙа сәйәхәт итәләр; мал һатыу ҡулланылған автомобилдәр һәм тағылма арбалар (прицеп) һатыу менән алмашынған. Ҡала ромалары өсөн тимерселек һәм ҡурғашлаусы һөнәрҙәре автомеханик һәм автослесарь һөнәренә алмашынған. Сиғандарҙың күпселеге үҙ һөнәрҙәре менән шөғөлләнеп йәки квалификацияһыҙ ялланып эшләүсе булып ултыраҡ тормош алып бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

1920—1930-сы йылдарҙа совет дәүләте сиғандарҙы ултыраҡ тормошҡа күсереүгә йүнәлтелгән бер нисә ҡарар ҡабул итә. Сиған [[колхоз]]дары ойошторола. Бер нисә ҡалала сиған мәктәптәре, [[Сиған педагогия техникумы]] булдырыла. 1956 йылда СССР күсмә тормошто тыйыу тураһында закон ҡабул итә. Һуңыраҡ шундай закондар башҡа [[Восточный блок|социалистик лагерь]] илдәрендә лә ҡабул ителә. Был сараларҙың барыһы ла сиғандарҙың хәҙерге йәмғиәткә ҡушылыуыына булышлыҡ итә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

СССР-ҙа сиғандар белем алыуға һәм хеҙмәт урындарына эйә була. Ауыл клубынан алып [[Московский Кремль|Кремлдә]] үткән хөкүмәт концертына тиклем сиған сәнғәте популяр була. Халыҡ-ара танылыу алған сиған интеллигенцияһы барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Решетников&quot;&gt;''[[Решетников, Ян Александрович|Решетников Я. А.]]'' [http://gypsy-life.net/mif-02.htm Правильно ли говорить «ромы» и «ромский»?] {{Wayback|url=http://gypsy-life.net/mif-02.htm|date=20190908143252}}&lt;/ref&gt;.

1989 йылда «Романо кхэр» («Сиған йорто») Мәскәү сиған мәҙәни-ағартыу йәмғиәте ойошторола. Һуңынан башҡа сиған ойошмалары барлыҡҡа килә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 1999 йылда 
[[«Рәсәй сиғандарының Федераль милли-мәҙәни автономияһы»]] дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы ойошторола{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 2013 йылда [[Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте]] Рәсәй Федерацияһы сиғандарының социаль-иҡтисади һәм этномәҙәни үҫеше буйынса комплекслы саралар планын ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Деметер&quot;&gt;[https://www.svoboda.org/a/27634873.html «Фильм Соболева — настоящая провокация»] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/27634873.html |date=20200623041743 }} / Инна Денисова, [[Деметер, Надежда Георгиевна|Надежда Деметер]]. 25 марта 2016. [[Радио «Свобода»]].&lt;/ref&gt;.

== Социаль структура ==
Сиғандар үҙҙәренең этник төркөмдәргә бүленеүен, биләмәләр тураһындағы ҡайһы бер күҙаллауҙарҙы һәм мәҙәни һәм диалект айырмалыҡтарына таяныуҙарын таный&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Ромалыларҙа таныған бер властлы структура ла, конгресс йәки хаким булмаһа ла, Мюнхенда, Мәскәүҙә, Бухареста һәм Софияла (1906) һәм Польшалағы Роунда (1936) Халыҡ-ара рома конгрестары үткәрелгән. Шуға ҡарамаҫтан, ромалар араһында сәйәси власть бар&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Традицион мәҙәниәттә 800 кешегә тиклем берләштергән патрилинейный ырыу бар. [[Синти]] мөхитендә был ырыу ''штама'', [[кэлдэрарҙар]] һәм [[кишинёвлылар]] араһында — ''вица'', [[урыҫ сиғандары]]нда — ''родо'', ҡырым сиғандарында — ''чанг, тухумя'' тип атала. Күсмә төркөмдәрҙә юлбашсы етәкләгән община 25 кибиткаға йәки сатырға тиклем булған күсмә таборҙан тора; бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл итеүҙе оло йәштәге ир-аттар суды (''сэндо, крис'') башҡара. Килем бөтә община ағзалары араһында, шул иҫәптән эшкә яраҡһыҙҙар араһында ла, бүленә. Үҙ-ара ярҙамлашыу һәм ҡунаҡсыллыҡ киң таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Ун йорттан алып бер нисә йөҙ йортҡа тиклемге төркөмдәр башлыҡтары шул төркөмдөң абруйлы ғаиләләренән ғүмерлеккә һайлана. Был вазифа мираҫҡа ҡалмай. Башлыҡтарҙың көсө һәм абруйы төркөмдөң күләменә, уның йолаларына һәм конфедерация эсендәге башҡа төркөмдәр менән мөнәсәбәттәренә ҡарап үҙгәрә. Төркөмдөң казначейы булып нәҡ башлыҡ сығыш яһай, уның күсенеү тәртибен билдәләй һәм урындағы властар алдында уның вәкиле булып тора. Ул аҡһаҡалдар советы аша идара итә, улар шулай уҡ төркөмдөң оло ҡатыны ''phuri dai'' менән кәңәшләшә. Айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларға ҡарата ''phuri dai''ҙың йоғонтоһо көслө була, һәм күпселек осраҡта аҡса табыу һәләтенә һәм төркөм эсендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың төркөм булараҡ ойошторолоуына нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Төркөмдәр атаһы йәки әсәһе яғынан уртаҡ сығышлы, 200-гә тиклем кеше иҫәпләнгән киңәйтелгән ғаиләләрҙең исемле төркөмдәре йәки вицаларҙан тора. Ҙур вицаның үҙенең башлығы һәм кәңәшмәһе булырға мөмкин. Әгәр никах һөҙөмтәһендә балалар тыуһа, вицала ағзалыҡ иғлан ителеүе мөмкин. Лояллек һәм иҡтисади кооперация вица кимәлендә түгел, ә йорт хужалығы кимәлендә күҙаллана. Сиған телендә йорт хужалығы өсөн дөйөм термин юҡ. Хужалыҡ кооперацияһы сиктәрендә кеше ғаиләлә яҡын булған һәм әлеге ваҡытта низағлашмаған мөһим туғандары менән бәйле&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

[[Руска рома]]ларының тығыҙ урынлашҡан һәм община традицияларын һаҡлаған төбәктәрендә улар үҙҙәренең традиционон мәҙәниәтенең социаль-норматив нигеҙҙәрен, беренсе сиратта, этник судты иң юғары дәрәжәлә һаҡлайҙар{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011|с=18}}. Элекке йәшәү традициялары булған рус ромалылары ғаиләләре [[Скотоводство|йорт малдары]] һәм [[йәшелсә үҫтереү]] менән шөғөлләнә. Совет осоронда колхозда эшләйҙәр. [[Сэрвтар]]ҙы иҫәпкә алмағанда, рус ромаларында башҡа этник төркөмдәрҙән алдараҡ һәм көслөрәк традицион социаль ойошманың тарҡалыуы күҙәтелә, был, атап әйткәндә, ырыу хәтеренең 10 быуынға түгел, 3-4 быуынға ҡыҫҡарыуында сағыла. Рус ромаларында, был һирәк күренеш булһа ла, рус мәҙәниәтенә яҡшы интеграцияланған ғаиләләрҙең һәм урта һөнәри һәм юғары белем алған кешеләрҙең иң күп һаны осрай. Яҙма формалағы аралашыуҙың, баҫма продукцияны уҡыуҙың ҡулланылышы киңерәк таралған{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011}}{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}.

== Хоҡуҡ ==
Сиғандар социаль контроленең иң көслө институты ''крис'' булған. Был термин [[обычное право|ғәҙәти хоҡуҡ]] һәм ғәҙеллек ҡиммәттәре йыйылмаһын, шулай уҡ төркөмдөң йолаһын (ритуал) һәм суд институтын аңлата. Сиғандар кодексының нигеҙендә танылған сәйәси берәмек эсендәге тоғролоҡ, берҙәмлек һәм үҙ-ара ярҙам тураһындағы дөйөм концепциялар ята. Кодексты боҙоуҙарҙы һәм бәхәстәрҙе ҡараған крис тарафынан ҡулланылған иң ауыр яза — төркөмдән ситләтеү булған. Шулай уҡ [[остракизм]]ға хөкөм итеү кешене төркөмдөң ҡайһы бер сараларынан ситләтергә һәм ҡара эштәр башҡарырға мәжбүр итергә мөмкин. Ҡайһы бер осраҡтарҙа аҡһаҡалдар реабилитация тураһында ҡарар ҡабул итә, шунан һуң татыулашыу байрамы үткәрелә&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Ғаилә ==
Ҡайһы саҡта ҙур ғаиләләр һаҡлана. Ҡәтғи патриархаль ғаилә ҡоролошо{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Традицион сиған ғаиләһе ир һәм ҡатындан, уларҙың өйләнмәгән балалары һәм кәмендә бер өйләнгән улы, килендәре һәм уларҙың балаларынан тора. Туйҙан һуң йәш пар ғәҙәттә ирҙең ата-әсәһе менән йәшәй, ә йәш ҡатын ире төркөмөнөң йолаларын үтәй. Идеалда, оло улы ғаиләһе менән айырылырға әҙер булғансы, кесе улы ла өйләнә, ҡатыны менән ғаиләгә ҡушыла. ХХ быуат аҙағына был ғәмәл байтаҡ кәмеһә лә, никахтар традицион рәүештә ғаилә йәки төркөм аҡһаҡалдары (вица һ.б.) тарафынан башҡа ғаиләләр, төркөмдәр йәки, һирәгерәк, конфедерациялар менән сәйәси һәм туғанлыҡ бәйләнештәрен нығытыу өсөн ойошторола. Традицион сиған никахтарының үҙәгендә кейәүҙең ата-әсәһенән ҡыҙҙың ата-әсәһенә [[ҡыҙ өсөн түләү]] (ҡалым) тора&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Шулай уҡ [[ҡыҙ һоратыу]] (шул иҫәптән бишек йәрәшеүе), ҡыҙҙарын алмашыу һәм [[ҡыҙ урлау]] кеүек йолалар ҙа таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.
&lt;!-- 
== Дине ==
Цыгане в Центральной и Западной Европе, Америке и Австралии — в основном [[католики]] и [[протестанты]], на Балканах, в Азии и Африке — [[мусульмане]]-[[сунниты]], в Восточной Европе, включая Россию, и Румынии — [[православные]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Также в Беларуси, Венгрии, Румынии и в Болгарии были отмечены небольшие группы цыган, исповедующих [[иудаизм]]. Так, например, в [[Болгария|Болгарии]], в [[София|Софии]] и в [[Дупница|Дупнице]] ещё до [[Вторая мировая война|Второй Мировой Войны]] возникла небольшая община под названием Жутане Рома (букв. «еврейские цыгане»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|title=Кабули от Варна :: Наименованията на циганите|lang=bg|website=kabuli.blog.bg|access-date=2024-05-10|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140230/https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{не АИ}}. Костяк общины составляли потомки еврейских женщин, вышедших замуж за [[Гиюр|принявших иудаизм]] цыганских мужчин. В Софии проживало более 100 цыганско-еврейских семей, которые в основном компактно проживали в районе Факультета на улице Средняя Гора. После [[Холокост]]а большинство из них уехало в [[Израиль]], но несколько семей остались в Болгарии&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|заглавие=The Gypsies During the Second World War|год=1997|издательство=Univ of Hertfordshire Press|страниц=228|isbn=978-0-900458-85-9|access-date=2024-03-17|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140226/https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Советский этнограф [[Лекса Мануш]] считал, что в цыганской лексике и поверьях можно найти значительно больше признаков, указывающих на связь с [[индуизм]]ом и особенно [[шиваизм]]ом. Например, для обозначения креста во многих цыганских диалектах Европы используется термин ''trusul'' (''trusil, truxul, trixul''), которое Мануш считал происходящим от атрибута Шивы ''[[тришула|тришулы]]''{{sfn|Мануш|1979|с=78—87}}.
--&gt;
== Кейем ==
Сиған ҡатын-ҡыҙҙарының традицион кейеме, ялтырауыҡтары булған тегелмәгән [[әүеркәле]] итәк (юбка), Йыш бөрмәле алъяпҡыс (''кытрынцы'') бала имеҙеүҙе еңелләштереү маҡсатында тегелгән тәрән уйымлы кофта, шәл, төрлө алтын һәм көмөш биҙәүестәрҙән тора{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Фольклор ==
{{основная|Фольклор цыган}}
Сиған этник төркөмдәренең фольклоры, [[сиғандар]] йәшәгән йәки [[тарихи осорҙар]]ҙа сиғандар миграциялаған территорияларҙағы этник төркөмдәр фольклоры йоғонтоһон кисергән, шул уҡ жанрҙарҙы һәм сюжеттарҙы ҡабатлай. Бер нисә сюжет тотороҡло, бер-береһенән алыҫта йәшәгән төркөмдәр мәҙәниәтендә ҡабатлана. Балҡан, Румыния һәм Венгрия сиғандары фольклоры байлығы менән айырылып тора. Мәҫәлән, румын теленең һәм фольклорының таралыу территорияһында йәшәгән [[влахи (цыгане)|влах диалект төркөмө сығандары]]нда [[баллада]] жанры үҫешкән. Сиған теленә тәржемә ителгән [[кэлдэрар]] фольклорында румын героик циклы — Груй һәм Новак, Корб, оҫта Манол һәм башҡалар тураһындағы балладалар билдәле. Яңы заманда сығарылған йырҙарҙа, ә һирәгерәк — балладаларҙа, башлыса сиған сюжеттары өҫтөнлөк итә. Йыр фольклорының сағыу саралары байлығы менән айырылып тора. Йырҙар сиғандарҙың үткәндәге тормошон сағылдыра. Сиған әкиәттәре башлыса үҙләштерелгән сюжеттарҙы үҙ эсенә ала{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Һәр сиған төркөмө ([[цыганский табор|табор]], йәшәгән урын) үҙенең боронғо хикәйәләрҙе һөйләү һәм яңы әкиәттәр менән балладалар ижад итеү сәнғәтенә эйә булған импровизаторына эйә булған. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында хикәйәселәрҙең ҡайһы берҙәре үҙ әҫәрҙәрен яҙа башлаған. XIX быуат аҙағында румын армияһы капралы, Яссы ҡалаһынан сыҡҡан Микулае Иванча 50-гә яҡын үҙенсәлекле әкиәт һәм баллада яҙып алған{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Испания сиғандарының фольклоры  [[фламенко]] формалашыуына ҙур йоғонто яһаған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Музыкаһы һәм бейеүҙәре ==
{{основная|Музыка цыган|Джаз-мануш|}}
{{также|Джаз-мануш|}}
Одним из основных занятий цыган является музыка. Репертуар включает собственные таборные песни, а также песни других народов и популярные композиции из европейской профессиональной музыки XVIII—XIX веков, которые вошли в репертуар цыганских капелл, и др. Цыгане не обладают единой музыкальной культурой, однако цыганская музыка и исполнительство обладают общими чертами: гемиольные звукоряды (''венгерская'', или ''цыганская'', ''гамма''), микротоновая мелизматика и глиссандирование, гортанная подача звука. Таборная музыка характеризуется преимущественно как вокальная одноголосная, основными жанрами являются протяжные и быстрые танцевальные песни; и на те, и на другие оказал влияние фольклор окружающих народов. Ряд заимствованных песен также считаются таборными{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

{{External media
|image1=[https://sovcom.ru/pics/auctions/medium/medium_88441_61.jpg Пляска цыган]. Художник [[Зефиров, Константин Клавдианович|Константин Зефиров]]. Год: 1932. Техника: Холст, масло. Размер: 18х27}}
В среде венгерских цыган распространены инструментальные ансамбли (применяются скрипки, цимбалы, контрабас) и жанры ([[вербункош]], [[чардаш]]). В Молдавии и Румынии обладают высоким исполнительским мастерством цыгане — ''[[лэутары]]''{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

В России в XVIII—XIX веках имели распространение так называемые цыганские хоры, поющие в русской подголосочной манере, но с сохранением характерной для таборной музыки ладовой окраски и в сопровождении гитар. Первый такой хор был создан в 1774 году по распоряжению граф [[Орлов, Алексей Григорьевич|А. Г. Орлова-Чесменского]] в [[Пушкино]]. Он получил известность как [[Соколовский хор]], по имени своего первого руководителя, главы цыган Ивана Соколова. До настоящего времени сохраняется пение на эстраде [[цыганский романс|цыганского романса]]. В Москве действует цыганский театр «[[Ромэн]]». К числу известных российских цыганских музыкантов принадлежат скрипач [[Эрденко, Михаил Гаврилович|Михаил Эрденко]], певец [[Сличенко, Николай Алексеевич|Николай Сличенко]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Темы семейной и этнической лояльности, типичные для цыганской музыки, помогли сохранить определённые представления, однако некоторые исполнители из числа более молодых и талантливых оказались привлечены материальным вознаграждением во внешнем мире&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Сиған әҙәбиәте ==
{{основная|Литература цыган}}
Литература цыган включает литературные произведения представителей различных [[цыгане|цыганских]] этнических групп разных стран мира{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Данные о существовании у цыган в ранний период их истории письменности и литературный традиции отсутствуют. [[Цыганский язык]] не обладает единой разговорной и письменной нормой, включая в себя ряд близкородственных диалектов. До начала XX века основная масса цыган не была грамотной, а цыганский язык являлся бесписьменным{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}.

Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. В 1920—1930-е годы в СССР были предприняты попытки создать литературный цыганский язык, что определялось [[коренизация|национальной политикой раннего Советского Союза]], стремившегося поддерживать культуру малых народов. В качестве основы был использован язык этнической группы [[русские цыгане|русских цыган]] с добавлением литературных заимствований из других диалектов. Выбор, предположительно, был обусловлен наибольшей степенью ассимилированности русских цыган, многие из которых имели начальную грамотность и в большей степени были подвержены [[советская идеология|большевистской идеологии]]. Согласно политике большевиков, культура угнетавшихся в дореволюционное время малых народов с приходом новой власти должна была стать социалистической по содержанию, оставаясь национальной по форме. В основном на новом литературном цыганском языке издавались и рассылались по колхозам переводы марксистско-ленинистской литературы, речей [[Ленин]]а, позднее [[Сталин]]а, постановления партии. Также издавалось много художественной оригинальной литературы, которая изначально писалась на цыганском языке. Однако в целом масштабы этой деятельности были незначительные&lt;ref name=&quot;Кожанов&quot;&gt;''Кирилл Кожанов'' (цыгановед), ''Юлия Богатко''. {{cite web|url=https://arzamas.academy/materials/41|title=Кирилл Кожанов: «В каком-то смысле цыгане — идеальные граждане нашего государства»|website=[[Arzamas]] (arzamas.academy)|access-date=|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125000908/https://arzamas.academy/materials/41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Основы цыганской литературы были заложены цыганскими писателями и общественными деятелями А. В. Германо и Н. А. Панковым, которые работали над нормированием и обогащением цыганского литературного языка{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

В послевоенной цыганской литературе развивается драматургия, начинают преобладать поэтические жанры, в первую очередь [[лирика]], которые следуют старым фольклорным традициям, поскольку наиболее выразительными художественными средствами в цыганской традиционной культуре обладали песни и баллады, где возможно было проявить импровизаторские способности. В ситуации отсутствия единой литературной нормы цыганского языка произведения авторов, пишущих на каком-либо цыганском диалекте, известны в основном малому кругу читателей, владеющих данным диалектом. По этой причине выросло число цыганских прозаиков, поэтов и драматургов, которые пишут на языке страны проживания{{sfn|Черенков|1975|столбцы=410}}.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Туғандаш проекттар
| Портал = Цыгане
}}
* [[Романипэ]]
* [[Международный день цыган]]
* [[Цыганский романс]]
* [[Цыганочка]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
; урыҫ телендә
''энциклопедии''
* {{ВТ-ЭСБЕ|Цыгане}}
* {{БРЭ|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]]|том=34|страницы=370—372|год=2017|ref=Деметер|статья=Цыгане|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив=https://web.archive.org/web/20240615193404/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив дата=2024-06-15}}
* {{книга |автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |часть=Цыганская литература |ссылка часть=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-4083.htm?cmd=p&amp;istext=1 |заглавие=[[Краткая литературная энциклопедия]] |ответственный=Гл. ред. [[Сурков, Алексей Александрович|А. А. Сурков]] |том=8: Флобер — Яшпал |издание=2-е издание |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] |год=1975 |столбцы=408—410 |ref=Черенков}}

''тикшеренеүҙәр''
* {{книга|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]], [[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Кутенков, Владимир Константинович|Кутенков В. К.]] |ссылка=http://gypsy-life.net/history-main.htm |заглавие=История цыган — новый взгляд. |ответственный=Под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Г. С. Деметера]]; [[Российская академия наук]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]] |место=Воронеж |год=2000 |страниц=334 |ISBN=5-89981-180-3 |ref=Деметер и др.}}
* {{статья |автор=Джурич, Райко |ссылка=https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html |заглавие=Цыганская литература |ответственный=Перевод с итальянского М. В. Сеславинская |издание=Lacio Drom. Anno 35 — nov. dic |год=1999 |страницы=4—10 |ref=Джурич}}
* ''Калинин В., Русаков А.'' [https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html Обзор цыганской литературы бывшего Советского Союза, стран СНГ и Балтии].
* {{статья|автор=[[Лекса Мануш]] |ссылка=http://www.booksite.ru/etnogr/1979/1979_6.pdf |заглавие=Культ Шивы и цыгане |издание=[[Советская этнография]] |год=1979 |номер=6 |страницы=78—87 |ref=Мануш}}
* {{книга |автор=Махотина И. Ю., [[Панченко, Януш Александрович|Панченко Я. А.]] и др. |часть=Культура жизнеобеспечения. Кочевой быт. Традиционное жилище |заглавие=Цыгане (Народы и культуры) |ответственный=Oтв. ред. [[Деметер, Надежда Георгиевна|Н. Г. Деметер]], [[Черных, Александр Васильевич|А. В. Черных]]; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=2018 |страницы=195—233 |ref=Махотина, Панченко и др.}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н.'' [https://web.archive.org/web/20121113094810/http://www.kulturom.ru/books.html Цыгане. Происхождение и культура. Социально-антропологическое исследование]. — София, М.: Paradigma. 2009. 830 с. — (Academica Balkanica).
* {{статья |автор=[[Смирнова-Сеславинская, Марианна Владимировна|Смирнова-Сеславинская М. В.]] |ссылка=http://www.kulturom.ru/-aboutliterature/ |заглавие=Цыганская литература или цыганские литературы? |издание=Андрал |место=София |год=2010 |номер=56—57 |страницы=31—34 |ответственный=Перевод с болгарского |ref=Смирнова-Сеславинская}}
* {{книга|автор=Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н. |ссылка=https://static1.squarespace.com/static/5350ef3ae4b0a74166d83255/t/53e3be8be4b04a78ec270692/1407434379514/Seslavinskaya-Antropologija+sociokulturnogo+razvitija+cigan+RF.pdf |заглавие=Антропология социокультурного развития цыганского населения России |место=М. |издательство=Федеральный институт развития образования |год=2011 |страниц=129 |ref=Смирнова-Сеславинская, Цветков}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В.'' [https://web.archive.org/web/20190802211923/http://www.cr-journal.ru/rus/journals/139.html%26j_id%3D10 К истории «большой цыганской миграции» в Россию: социокультурная динамика малых групп в свете материалов этнической истории] // Культурологический журнал. — 2012. — № 2.
* ''[[Черенков, Лев Николаевич|Tcherenkov L. N.]]'', ''Laederich S.'' The Rroma. Otherwise known as Gypsies, Gitanos, Γυφτοι, Tsiganes, Ţigani, Çingene, Zigeuner, Bohèmiens, Travellers, Fahrende etc. Vol. 1: History, language and groups. Vol. 2: Traditions and texts. Basel: Schwabe Verlag, 2004.
* {{статья|автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=22539380 |заглавие=Цыгане — диаспора? |издание=Диаспоры |издательство=Наталис |год=2009 |номер=1 |страницы=239—256 |ISSN=1810-228X |ref=Черенков}}
* {{книга|автор=Черных А. В., Вайман Д. И., Имайкина Е. А. |заглавие=Этносоциальные процессы в цыганских общинах Пермской области на современном этапе (по результатам этносоциологического исследования цыган Пермской области) |город=Пермь |издательство=ПОНИЦАА |год=2005 |страниц=51 |ref=Черных и др.}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{refbegin}}
* {{cite web|author=[[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н.]] |url=http://www.gypsy-life.net/retzenzii-15.htm |title=Рецензия на двухтомник Льва Черенкова и Стефана Ледериха «Цыгане» (The Rroma) |website=Цыгане России|date=2007 |ref=Бессонов}}
* ''Кирилл Кожанов''. {{cite web |url=https://arzamas.academy/materials/175|title=Баллада кэлдэраров о любви и смерти (о путешествии трех братьев) // Курс № 3 Правда и вымыслы о цыганах|publisher=[[Arzamas]]|website=arzamas.academy|access-date=}}
* [http://www.kulturom.ru/ Российский центр исследований цыганской культуры] Научный сайт о культуре и языке цыган с публикациями российских и зарубежных авторов
* [https://web.archive.org/web/20121115152508/http://gypsy-life.net/kultura-main.htm Цыгане России. Культура]
* [https://web.archive.org/web/20110930161726/http://www.romaniwriters.com/ Romani Writers Union]{{ref|en}}
* [https://web.archive.org/web/20070821054041/http://www.geocities.com/domarisociety/history.htm Domari Society Site]{{ref|en}}
{{refend}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Сиғандар}}

[[Категория:Сиғандар мәҙәниәте| ]]</text>
      <sha1>5ed8zn0kn5d1m9bj3ehvvve6pr8vsi3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298278</id>
      <parentid>1298271</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T18:31:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Музыкаһы һәм бейеүҙәре */</comment>
      <origin>1298278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44649" sha1="bm7y8j728rzoerubrvqi570ubj8ssq4" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{основная|Цыгане}}
'''Сиған мәҙәниәте'''нә башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай. Әммә барлыҡҡа килгән сиған традициялары сиған берҙәйлегенең (идентичность) нигеҙен тәшкил итә. Сиғандарҙың милли идеологияһын, мәҫәлән, «дәүләтһеҙ милләт» концепцияһын төҙөүгә бер нисә ынтылыш яһала{{sfn|Черенков|2009|с=239—256}}.

Сиғандар халыҡ ышаныуҙарын һәм йолаларын таратыусыларҙың береһе булып тора, һәм үҙҙәре йәшәгән райондарҙа, мәҫәлән, Румынияла, хәҙерге ауыл тормошонда күпселеге юҡҡа сыҡҡан «милли» йолаларҙы, бейеүҙәрҙе һәм традицион мәҙәниәттең башҡа элементтарын һаҡлай. Рома бай ауыҙ-тел ижадына эйә, әммә социаль шарттар арҡаһында уларҙың яҙма әҙәбиәте сағыштырмаса аҙ&lt;ref name=&quot;Британника&quot;&gt;{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic//Rom|Roma people|}}&lt;/ref&gt;.

Сиғандарҙың етди проблемаһы-сәнәғәт үҫешкән йәмғиәттәр шарттарында уларҙың традицион йәшәү рәүешен емереү. Күп фатирлы торлаҡ, иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡ һәм сиған булмағандар менән ҡатнаш никахтар һаман тарала бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Шөғөлдәре ==
[[Файл:Gypsy Smith, Théodore Valério.jpg|мини|280пкс|Тимерсе сиған. Теодор Валерио гравюраһы]]
Сиған белгестәре Л. Н. Черенков һәм Стефан Ледерих, киң таралған стереотипҡа ҡаршы, сиғандарҙың күпселеге һәр ваҡыт ултыраҡ йәшәгән, тип билдәләй. «Күсмә ҡәбилә» эпитеты романтик клише ғына булып тора. Статистика һәм тарихи сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, сиғандарҙың концентрацияһы Көнсығыш Европала һәм Балҡанда, ултыраҡ йәшәү рәүеше хас булған төбәктә, иң юғары булған һәм булып ҡала. Сиғандар айырым ҡасабаларҙа һәм айырым ҡала кварталдарында (махалдарҙа) йәшәгән. Карпат «метагруппаһы» сиғандары элеке замандарҙа бөтөнләй күсмә тормош алып бармаған{{sfn|Бессонов|2007}}.

Сиған термины ''[[гаджо]]'', «сиған түгел», боронғо һинд термины булып тора. Тәүге формаһы — ''гавджа''. Хәҙерге сиған диалекттарында ''гав'' һүҙе ауыл тигәнде аңлата, шуға таянып «ром — гаджо» антитезаһының нигеҙе булған терминдың килеп сығышы фаразлана. ''Гав-джа'' башланғыс мәғәнәһендә — «ауыл кешеһе», «крәҫтиән». Фаразлауҙар буйынса, сиғандарҙың ата-бабалары күсмә йәки ярым ултыраҡ тормош алып барған. Был осорҙа ултыраҡ игенселәргә ҡаршы ҡуйыу барлыҡҡа килгәндер ҙә{{sfn|Бессонов|2007}}.

Черенков һәм Ледерих шулай уҡ, кәсеп сифатында хәйер һорашыу телдәрен һәм боронғо йолаларын юғалтҡан түбәнге ҡатлам сиған төркөмдәренә генә хас, тип билдәләй{{sfn|Бессонов|2007}}.

Төп традицион шөғөлдәр иҫәбенә һөнәрселек һәм сауҙа, шул иҫәптән мал менән сауҙа итеү инә. Тимерселек (атап әйткәндә, тимерселәр ҡасабалары таралған була), ювелир һәм ҡурғашлау оҫталығы, металл һауыт-һаба эшләү үҫешкән кәсептәр булып тора. Урта быуаттарҙан башлап шулай уҡ — ир-ат хайуандарҙы өйрәтеү (йыландарҙы тылсымлау һәм {{lang-ro|urs}} — «айыу») йөрөтөү тигәнде аңлатҡан мәғәнәгә бәйле, айырым төркөмдәр урсарҙар) һәм ҡатын-ҡыҙ күрәҙәлек — менән шөғөлләнәләр{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Шулай уҡ ир-егеттәр музыкант, ҡатын-ҡыҙҙар — артист булып эшләй. [[Ветеринария]] барлыҡҡа килгәнгә тиклем күп кенә фермерҙар малдарҙың һаулығы һәм мал аҫрау мәсьәләләре буйынса кәңәштәр һорап сиған мал һатыусыларына мөрәжәғәт иткән&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Хәҙерге заман ромдарының көнкүреше һәм шөғөлдәре үҙгәрештәр кисерә. Еңел һәм йөк автомобилдәренән торған каруандарҙа сәйәхәт итәләр; мал һатыу ҡулланылған автомобилдәр һәм тағылма арбалар (прицеп) һатыу менән алмашынған. Ҡала ромалары өсөн тимерселек һәм ҡурғашлаусы һөнәрҙәре автомеханик һәм автослесарь һөнәренә алмашынған. Сиғандарҙың күпселеге үҙ һөнәрҙәре менән шөғөлләнеп йәки квалификацияһыҙ ялланып эшләүсе булып ултыраҡ тормош алып бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

1920—1930-сы йылдарҙа совет дәүләте сиғандарҙы ултыраҡ тормошҡа күсереүгә йүнәлтелгән бер нисә ҡарар ҡабул итә. Сиған [[колхоз]]дары ойошторола. Бер нисә ҡалала сиған мәктәптәре, [[Сиған педагогия техникумы]] булдырыла. 1956 йылда СССР күсмә тормошто тыйыу тураһында закон ҡабул итә. Һуңыраҡ шундай закондар башҡа [[Восточный блок|социалистик лагерь]] илдәрендә лә ҡабул ителә. Был сараларҙың барыһы ла сиғандарҙың хәҙерге йәмғиәткә ҡушылыуыына булышлыҡ итә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

СССР-ҙа сиғандар белем алыуға һәм хеҙмәт урындарына эйә була. Ауыл клубынан алып [[Московский Кремль|Кремлдә]] үткән хөкүмәт концертына тиклем сиған сәнғәте популяр була. Халыҡ-ара танылыу алған сиған интеллигенцияһы барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Решетников&quot;&gt;''[[Решетников, Ян Александрович|Решетников Я. А.]]'' [http://gypsy-life.net/mif-02.htm Правильно ли говорить «ромы» и «ромский»?] {{Wayback|url=http://gypsy-life.net/mif-02.htm|date=20190908143252}}&lt;/ref&gt;.

1989 йылда «Романо кхэр» («Сиған йорто») Мәскәү сиған мәҙәни-ағартыу йәмғиәте ойошторола. Һуңынан башҡа сиған ойошмалары барлыҡҡа килә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 1999 йылда 
[[«Рәсәй сиғандарының Федераль милли-мәҙәни автономияһы»]] дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы ойошторола{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 2013 йылда [[Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте]] Рәсәй Федерацияһы сиғандарының социаль-иҡтисади һәм этномәҙәни үҫеше буйынса комплекслы саралар планын ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Деметер&quot;&gt;[https://www.svoboda.org/a/27634873.html «Фильм Соболева — настоящая провокация»] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/27634873.html |date=20200623041743 }} / Инна Денисова, [[Деметер, Надежда Георгиевна|Надежда Деметер]]. 25 марта 2016. [[Радио «Свобода»]].&lt;/ref&gt;.

== Социаль структура ==
Сиғандар үҙҙәренең этник төркөмдәргә бүленеүен, биләмәләр тураһындағы ҡайһы бер күҙаллауҙарҙы һәм мәҙәни һәм диалект айырмалыҡтарына таяныуҙарын таный&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Ромалыларҙа таныған бер властлы структура ла, конгресс йәки хаким булмаһа ла, Мюнхенда, Мәскәүҙә, Бухареста һәм Софияла (1906) һәм Польшалағы Роунда (1936) Халыҡ-ара рома конгрестары үткәрелгән. Шуға ҡарамаҫтан, ромалар араһында сәйәси власть бар&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Традицион мәҙәниәттә 800 кешегә тиклем берләштергән патрилинейный ырыу бар. [[Синти]] мөхитендә был ырыу ''штама'', [[кэлдэрарҙар]] һәм [[кишинёвлылар]] араһында — ''вица'', [[урыҫ сиғандары]]нда — ''родо'', ҡырым сиғандарында — ''чанг, тухумя'' тип атала. Күсмә төркөмдәрҙә юлбашсы етәкләгән община 25 кибиткаға йәки сатырға тиклем булған күсмә таборҙан тора; бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл итеүҙе оло йәштәге ир-аттар суды (''сэндо, крис'') башҡара. Килем бөтә община ағзалары араһында, шул иҫәптән эшкә яраҡһыҙҙар араһында ла, бүленә. Үҙ-ара ярҙамлашыу һәм ҡунаҡсыллыҡ киң таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Ун йорттан алып бер нисә йөҙ йортҡа тиклемге төркөмдәр башлыҡтары шул төркөмдөң абруйлы ғаиләләренән ғүмерлеккә һайлана. Был вазифа мираҫҡа ҡалмай. Башлыҡтарҙың көсө һәм абруйы төркөмдөң күләменә, уның йолаларына һәм конфедерация эсендәге башҡа төркөмдәр менән мөнәсәбәттәренә ҡарап үҙгәрә. Төркөмдөң казначейы булып нәҡ башлыҡ сығыш яһай, уның күсенеү тәртибен билдәләй һәм урындағы властар алдында уның вәкиле булып тора. Ул аҡһаҡалдар советы аша идара итә, улар шулай уҡ төркөмдөң оло ҡатыны ''phuri dai'' менән кәңәшләшә. Айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларға ҡарата ''phuri dai''ҙың йоғонтоһо көслө була, һәм күпселек осраҡта аҡса табыу һәләтенә һәм төркөм эсендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың төркөм булараҡ ойошторолоуына нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Төркөмдәр атаһы йәки әсәһе яғынан уртаҡ сығышлы, 200-гә тиклем кеше иҫәпләнгән киңәйтелгән ғаиләләрҙең исемле төркөмдәре йәки вицаларҙан тора. Ҙур вицаның үҙенең башлығы һәм кәңәшмәһе булырға мөмкин. Әгәр никах һөҙөмтәһендә балалар тыуһа, вицала ағзалыҡ иғлан ителеүе мөмкин. Лояллек һәм иҡтисади кооперация вица кимәлендә түгел, ә йорт хужалығы кимәлендә күҙаллана. Сиған телендә йорт хужалығы өсөн дөйөм термин юҡ. Хужалыҡ кооперацияһы сиктәрендә кеше ғаиләлә яҡын булған һәм әлеге ваҡытта низағлашмаған мөһим туғандары менән бәйле&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

[[Руска рома]]ларының тығыҙ урынлашҡан һәм община традицияларын һаҡлаған төбәктәрендә улар үҙҙәренең традиционон мәҙәниәтенең социаль-норматив нигеҙҙәрен, беренсе сиратта, этник судты иң юғары дәрәжәлә һаҡлайҙар{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011|с=18}}. Элекке йәшәү традициялары булған рус ромалылары ғаиләләре [[Скотоводство|йорт малдары]] һәм [[йәшелсә үҫтереү]] менән шөғөлләнә. Совет осоронда колхозда эшләйҙәр. [[Сэрвтар]]ҙы иҫәпкә алмағанда, рус ромаларында башҡа этник төркөмдәрҙән алдараҡ һәм көслөрәк традицион социаль ойошманың тарҡалыуы күҙәтелә, был, атап әйткәндә, ырыу хәтеренең 10 быуынға түгел, 3-4 быуынға ҡыҫҡарыуында сағыла. Рус ромаларында, был һирәк күренеш булһа ла, рус мәҙәниәтенә яҡшы интеграцияланған ғаиләләрҙең һәм урта һөнәри һәм юғары белем алған кешеләрҙең иң күп һаны осрай. Яҙма формалағы аралашыуҙың, баҫма продукцияны уҡыуҙың ҡулланылышы киңерәк таралған{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011}}{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}.

== Хоҡуҡ ==
Сиғандар социаль контроленең иң көслө институты ''крис'' булған. Был термин [[обычное право|ғәҙәти хоҡуҡ]] һәм ғәҙеллек ҡиммәттәре йыйылмаһын, шулай уҡ төркөмдөң йолаһын (ритуал) һәм суд институтын аңлата. Сиғандар кодексының нигеҙендә танылған сәйәси берәмек эсендәге тоғролоҡ, берҙәмлек һәм үҙ-ара ярҙам тураһындағы дөйөм концепциялар ята. Кодексты боҙоуҙарҙы һәм бәхәстәрҙе ҡараған крис тарафынан ҡулланылған иң ауыр яза — төркөмдән ситләтеү булған. Шулай уҡ [[остракизм]]ға хөкөм итеү кешене төркөмдөң ҡайһы бер сараларынан ситләтергә һәм ҡара эштәр башҡарырға мәжбүр итергә мөмкин. Ҡайһы бер осраҡтарҙа аҡһаҡалдар реабилитация тураһында ҡарар ҡабул итә, шунан һуң татыулашыу байрамы үткәрелә&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Ғаилә ==
Ҡайһы саҡта ҙур ғаиләләр һаҡлана. Ҡәтғи патриархаль ғаилә ҡоролошо{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Традицион сиған ғаиләһе ир һәм ҡатындан, уларҙың өйләнмәгән балалары һәм кәмендә бер өйләнгән улы, килендәре һәм уларҙың балаларынан тора. Туйҙан һуң йәш пар ғәҙәттә ирҙең ата-әсәһе менән йәшәй, ә йәш ҡатын ире төркөмөнөң йолаларын үтәй. Идеалда, оло улы ғаиләһе менән айырылырға әҙер булғансы, кесе улы ла өйләнә, ҡатыны менән ғаиләгә ҡушыла. ХХ быуат аҙағына был ғәмәл байтаҡ кәмеһә лә, никахтар традицион рәүештә ғаилә йәки төркөм аҡһаҡалдары (вица һ.б.) тарафынан башҡа ғаиләләр, төркөмдәр йәки, һирәгерәк, конфедерациялар менән сәйәси һәм туғанлыҡ бәйләнештәрен нығытыу өсөн ойошторола. Традицион сиған никахтарының үҙәгендә кейәүҙең ата-әсәһенән ҡыҙҙың ата-әсәһенә [[ҡыҙ өсөн түләү]] (ҡалым) тора&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Шулай уҡ [[ҡыҙ һоратыу]] (шул иҫәптән бишек йәрәшеүе), ҡыҙҙарын алмашыу һәм [[ҡыҙ урлау]] кеүек йолалар ҙа таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.
&lt;!-- 
== Дине ==
Цыгане в Центральной и Западной Европе, Америке и Австралии — в основном [[католики]] и [[протестанты]], на Балканах, в Азии и Африке — [[мусульмане]]-[[сунниты]], в Восточной Европе, включая Россию, и Румынии — [[православные]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Также в Беларуси, Венгрии, Румынии и в Болгарии были отмечены небольшие группы цыган, исповедующих [[иудаизм]]. Так, например, в [[Болгария|Болгарии]], в [[София|Софии]] и в [[Дупница|Дупнице]] ещё до [[Вторая мировая война|Второй Мировой Войны]] возникла небольшая община под названием Жутане Рома (букв. «еврейские цыгане»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|title=Кабули от Варна :: Наименованията на циганите|lang=bg|website=kabuli.blog.bg|access-date=2024-05-10|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140230/https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{не АИ}}. Костяк общины составляли потомки еврейских женщин, вышедших замуж за [[Гиюр|принявших иудаизм]] цыганских мужчин. В Софии проживало более 100 цыганско-еврейских семей, которые в основном компактно проживали в районе Факультета на улице Средняя Гора. После [[Холокост]]а большинство из них уехало в [[Израиль]], но несколько семей остались в Болгарии&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|заглавие=The Gypsies During the Second World War|год=1997|издательство=Univ of Hertfordshire Press|страниц=228|isbn=978-0-900458-85-9|access-date=2024-03-17|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140226/https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Советский этнограф [[Лекса Мануш]] считал, что в цыганской лексике и поверьях можно найти значительно больше признаков, указывающих на связь с [[индуизм]]ом и особенно [[шиваизм]]ом. Например, для обозначения креста во многих цыганских диалектах Европы используется термин ''trusul'' (''trusil, truxul, trixul''), которое Мануш считал происходящим от атрибута Шивы ''[[тришула|тришулы]]''{{sfn|Мануш|1979|с=78—87}}.
--&gt;
== Кейем ==
Сиған ҡатын-ҡыҙҙарының традицион кейеме, ялтырауыҡтары булған тегелмәгән [[әүеркәле]] итәк (юбка), Йыш бөрмәле алъяпҡыс (''кытрынцы'') бала имеҙеүҙе еңелләштереү маҡсатында тегелгән тәрән уйымлы кофта, шәл, төрлө алтын һәм көмөш биҙәүестәрҙән тора{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Фольклор ==
{{основная|Фольклор цыган}}
Сиған этник төркөмдәренең фольклоры, [[сиғандар]] йәшәгән йәки [[тарихи осорҙар]]ҙа сиғандар миграциялаған территорияларҙағы этник төркөмдәр фольклоры йоғонтоһон кисергән, шул уҡ жанрҙарҙы һәм сюжеттарҙы ҡабатлай. Бер нисә сюжет тотороҡло, бер-береһенән алыҫта йәшәгән төркөмдәр мәҙәниәтендә ҡабатлана. Балҡан, Румыния һәм Венгрия сиғандары фольклоры байлығы менән айырылып тора. Мәҫәлән, румын теленең һәм фольклорының таралыу территорияһында йәшәгән [[влахи (цыгане)|влах диалект төркөмө сығандары]]нда [[баллада]] жанры үҫешкән. Сиған теленә тәржемә ителгән [[кэлдэрар]] фольклорында румын героик циклы — Груй һәм Новак, Корб, оҫта Манол һәм башҡалар тураһындағы балладалар билдәле. Яңы заманда сығарылған йырҙарҙа, ә һирәгерәк — балладаларҙа, башлыса сиған сюжеттары өҫтөнлөк итә. Йыр фольклорының сағыу саралары байлығы менән айырылып тора. Йырҙар сиғандарҙың үткәндәге тормошон сағылдыра. Сиған әкиәттәре башлыса үҙләштерелгән сюжеттарҙы үҙ эсенә ала{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Һәр сиған төркөмө ([[цыганский табор|табор]], йәшәгән урын) үҙенең боронғо хикәйәләрҙе һөйләү һәм яңы әкиәттәр менән балладалар ижад итеү сәнғәтенә эйә булған импровизаторына эйә булған. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында хикәйәселәрҙең ҡайһы берҙәре үҙ әҫәрҙәрен яҙа башлаған. XIX быуат аҙағында румын армияһы капралы, Яссы ҡалаһынан сыҡҡан Микулае Иванча 50-гә яҡын үҙенсәлекле әкиәт һәм баллада яҙып алған{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Испания сиғандарының фольклоры  [[фламенко]] формалашыуына ҙур йоғонто яһаған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Музыкаһы һәм бейеүҙәре ==
{{основная|Музыка цыган|Джаз-мануш|}}
{{также|Джаз-мануш|}}
Сиғандарҙың төп шөғөлдәренең береһе – музыка. Репертуарҙа үҙҙәренең табор йырҙары, шулай уҡ башҡа халыҡтарҙың йырҙары һәм сиған капеллалары репертуарына ингән XVIII—XIX быуаттарҙағы Европа профессиональ музыкаһының популяр композициялары һәм башҡалар бар. Сиғандарҙың берҙәм музыкаль мәҙәниәте юҡ, әммә сиған музыкаһы һәм башҡарыуының дөйөм үҙенсәлектәре: гемиольлы тауыш рәттәре (''венгр'', йәки ''сиған'', ''гамма''), микротонлы мелизматика һәм глиссандирлау, тамаҡтан сыҡҡан тауыш бар. Табор музыкаһы башлыса бер тауышлы вокал булараҡ характерлана, төп жанрҙары – оҙон көй һәм йылдам бейеү йырҙары; икеһенә лә эргәләрендәге халыҡтарҙың фольклоры йоғонто яһаған. Бер нисә үҙләштерелгән йыр ҙа табор йырҙары тип һанала{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

{{External media
|image1=[https://sovcom.ru/pics/auctions/medium/medium_88441_61.jpg Сиғандарҙың бейеүе]. Рәссам [[Зефиров, Константин Клавдианович|Константин Зефиров]]. 1932 йыл. Техника: Киндер, май. Үлсәме: 18х27}}
Венгр сиғандары араһында инструменталь ансамблдәр (скрипка, цимбалдар, контрабас ҡулланыла) һәм жанрҙар ([[вербункош]], [[чардаш]]) таралған. Молдовала һәм Румынияла сиғандар — ''[[лэутарҙар]]'' юғары башҡарыу оҫталығына эйә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Рәсәйҙә XVIII—XIX быуаттарҙа, ғәҙәттә, гитаралар менән оҙатылып, урыҫ яяярымтауыш яраҡлашыуы манераһында йырлаған, әммә табор музыкаһына хас булған лад төҫмөрлөгөн һаҡлап, сиған хорҙары таралған. Беренсе шундай хор 1774 йылда [[Пушкино]]ла граф [[Орлов, Алексей Григорьевич|А. Г. Орлов-Чесменский]]ҙың бойороғо буйынса ойошторолған. Ул үҙенең беренсе етәксеһе, сиғандар башлығы Иван Соколов исеме менән [[Соколов хоры]] булараҡ билдәлелек алған. Бөгөнгө көнгә тиклем эстрадала 
[[сиған романсы]]н йырлау һаҡлана. Мәскәүҙә «[[Ромэн]]» сиған театры эшләй. Рәсәйҙең билдәле сиған музыканттары араһында скрипкасы [[Эрденко, Михаил Гаврилович|Михаил Эрденко]], йырсы [[Сличенко, Николай Алексеевич|Николай Сличенко]] бар{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Сиған музыкаһында типик булған ғаилә һәм этник лояллек темалары билдәле бер ҡараштарҙы һаҡлап ҡалырға ярҙам итте, әммә йәшерәк һәм талантлы башҡарыусыларҙың бер өлөшө тышҡы донъяның матди бүләкләүҙәренә йәлеп ителде&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Сиған әҙәбиәте ==
{{основная|Литература цыган}}
Литература цыган включает литературные произведения представителей различных [[цыгане|цыганских]] этнических групп разных стран мира{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Данные о существовании у цыган в ранний период их истории письменности и литературный традиции отсутствуют. [[Цыганский язык]] не обладает единой разговорной и письменной нормой, включая в себя ряд близкородственных диалектов. До начала XX века основная масса цыган не была грамотной, а цыганский язык являлся бесписьменным{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}.

Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. В 1920—1930-е годы в СССР были предприняты попытки создать литературный цыганский язык, что определялось [[коренизация|национальной политикой раннего Советского Союза]], стремившегося поддерживать культуру малых народов. В качестве основы был использован язык этнической группы [[русские цыгане|русских цыган]] с добавлением литературных заимствований из других диалектов. Выбор, предположительно, был обусловлен наибольшей степенью ассимилированности русских цыган, многие из которых имели начальную грамотность и в большей степени были подвержены [[советская идеология|большевистской идеологии]]. Согласно политике большевиков, культура угнетавшихся в дореволюционное время малых народов с приходом новой власти должна была стать социалистической по содержанию, оставаясь национальной по форме. В основном на новом литературном цыганском языке издавались и рассылались по колхозам переводы марксистско-ленинистской литературы, речей [[Ленин]]а, позднее [[Сталин]]а, постановления партии. Также издавалось много художественной оригинальной литературы, которая изначально писалась на цыганском языке. Однако в целом масштабы этой деятельности были незначительные&lt;ref name=&quot;Кожанов&quot;&gt;''Кирилл Кожанов'' (цыгановед), ''Юлия Богатко''. {{cite web|url=https://arzamas.academy/materials/41|title=Кирилл Кожанов: «В каком-то смысле цыгане — идеальные граждане нашего государства»|website=[[Arzamas]] (arzamas.academy)|access-date=|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125000908/https://arzamas.academy/materials/41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Основы цыганской литературы были заложены цыганскими писателями и общественными деятелями А. В. Германо и Н. А. Панковым, которые работали над нормированием и обогащением цыганского литературного языка{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

В послевоенной цыганской литературе развивается драматургия, начинают преобладать поэтические жанры, в первую очередь [[лирика]], которые следуют старым фольклорным традициям, поскольку наиболее выразительными художественными средствами в цыганской традиционной культуре обладали песни и баллады, где возможно было проявить импровизаторские способности. В ситуации отсутствия единой литературной нормы цыганского языка произведения авторов, пишущих на каком-либо цыганском диалекте, известны в основном малому кругу читателей, владеющих данным диалектом. По этой причине выросло число цыганских прозаиков, поэтов и драматургов, которые пишут на языке страны проживания{{sfn|Черенков|1975|столбцы=410}}.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Туғандаш проекттар
| Портал = Цыгане
}}
* [[Романипэ]]
* [[Международный день цыган]]
* [[Цыганский романс]]
* [[Цыганочка]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
; урыҫ телендә
''энциклопедии''
* {{ВТ-ЭСБЕ|Цыгане}}
* {{БРЭ|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]]|том=34|страницы=370—372|год=2017|ref=Деметер|статья=Цыгане|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив=https://web.archive.org/web/20240615193404/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив дата=2024-06-15}}
* {{книга |автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |часть=Цыганская литература |ссылка часть=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-4083.htm?cmd=p&amp;istext=1 |заглавие=[[Краткая литературная энциклопедия]] |ответственный=Гл. ред. [[Сурков, Алексей Александрович|А. А. Сурков]] |том=8: Флобер — Яшпал |издание=2-е издание |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] |год=1975 |столбцы=408—410 |ref=Черенков}}

''тикшеренеүҙәр''
* {{книга|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]], [[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Кутенков, Владимир Константинович|Кутенков В. К.]] |ссылка=http://gypsy-life.net/history-main.htm |заглавие=История цыган — новый взгляд. |ответственный=Под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Г. С. Деметера]]; [[Российская академия наук]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]] |место=Воронеж |год=2000 |страниц=334 |ISBN=5-89981-180-3 |ref=Деметер и др.}}
* {{статья |автор=Джурич, Райко |ссылка=https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html |заглавие=Цыганская литература |ответственный=Перевод с итальянского М. В. Сеславинская |издание=Lacio Drom. Anno 35 — nov. dic |год=1999 |страницы=4—10 |ref=Джурич}}
* ''Калинин В., Русаков А.'' [https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html Обзор цыганской литературы бывшего Советского Союза, стран СНГ и Балтии].
* {{статья|автор=[[Лекса Мануш]] |ссылка=http://www.booksite.ru/etnogr/1979/1979_6.pdf |заглавие=Культ Шивы и цыгане |издание=[[Советская этнография]] |год=1979 |номер=6 |страницы=78—87 |ref=Мануш}}
* {{книга |автор=Махотина И. Ю., [[Панченко, Януш Александрович|Панченко Я. А.]] и др. |часть=Культура жизнеобеспечения. Кочевой быт. Традиционное жилище |заглавие=Цыгане (Народы и культуры) |ответственный=Oтв. ред. [[Деметер, Надежда Георгиевна|Н. Г. Деметер]], [[Черных, Александр Васильевич|А. В. Черных]]; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=2018 |страницы=195—233 |ref=Махотина, Панченко и др.}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н.'' [https://web.archive.org/web/20121113094810/http://www.kulturom.ru/books.html Цыгане. Происхождение и культура. Социально-антропологическое исследование]. — София, М.: Paradigma. 2009. 830 с. — (Academica Balkanica).
* {{статья |автор=[[Смирнова-Сеславинская, Марианна Владимировна|Смирнова-Сеславинская М. В.]] |ссылка=http://www.kulturom.ru/-aboutliterature/ |заглавие=Цыганская литература или цыганские литературы? |издание=Андрал |место=София |год=2010 |номер=56—57 |страницы=31—34 |ответственный=Перевод с болгарского |ref=Смирнова-Сеславинская}}
* {{книга|автор=Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н. |ссылка=https://static1.squarespace.com/static/5350ef3ae4b0a74166d83255/t/53e3be8be4b04a78ec270692/1407434379514/Seslavinskaya-Antropologija+sociokulturnogo+razvitija+cigan+RF.pdf |заглавие=Антропология социокультурного развития цыганского населения России |место=М. |издательство=Федеральный институт развития образования |год=2011 |страниц=129 |ref=Смирнова-Сеславинская, Цветков}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В.'' [https://web.archive.org/web/20190802211923/http://www.cr-journal.ru/rus/journals/139.html%26j_id%3D10 К истории «большой цыганской миграции» в Россию: социокультурная динамика малых групп в свете материалов этнической истории] // Культурологический журнал. — 2012. — № 2.
* ''[[Черенков, Лев Николаевич|Tcherenkov L. N.]]'', ''Laederich S.'' The Rroma. Otherwise known as Gypsies, Gitanos, Γυφτοι, Tsiganes, Ţigani, Çingene, Zigeuner, Bohèmiens, Travellers, Fahrende etc. Vol. 1: History, language and groups. Vol. 2: Traditions and texts. Basel: Schwabe Verlag, 2004.
* {{статья|автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=22539380 |заглавие=Цыгане — диаспора? |издание=Диаспоры |издательство=Наталис |год=2009 |номер=1 |страницы=239—256 |ISSN=1810-228X |ref=Черенков}}
* {{книга|автор=Черных А. В., Вайман Д. И., Имайкина Е. А. |заглавие=Этносоциальные процессы в цыганских общинах Пермской области на современном этапе (по результатам этносоциологического исследования цыган Пермской области) |город=Пермь |издательство=ПОНИЦАА |год=2005 |страниц=51 |ref=Черных и др.}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{refbegin}}
* {{cite web|author=[[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н.]] |url=http://www.gypsy-life.net/retzenzii-15.htm |title=Рецензия на двухтомник Льва Черенкова и Стефана Ледериха «Цыгане» (The Rroma) |website=Цыгане России|date=2007 |ref=Бессонов}}
* ''Кирилл Кожанов''. {{cite web |url=https://arzamas.academy/materials/175|title=Баллада кэлдэраров о любви и смерти (о путешествии трех братьев) // Курс № 3 Правда и вымыслы о цыганах|publisher=[[Arzamas]]|website=arzamas.academy|access-date=}}
* [http://www.kulturom.ru/ Российский центр исследований цыганской культуры] Научный сайт о культуре и языке цыган с публикациями российских и зарубежных авторов
* [https://web.archive.org/web/20121115152508/http://gypsy-life.net/kultura-main.htm Цыгане России. Культура]
* [https://web.archive.org/web/20110930161726/http://www.romaniwriters.com/ Romani Writers Union]{{ref|en}}
* [https://web.archive.org/web/20070821054041/http://www.geocities.com/domarisociety/history.htm Domari Society Site]{{ref|en}}
{{refend}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Сиғандар}}

[[Категория:Сиғандар мәҙәниәте| ]]</text>
      <sha1>bm7y8j728rzoerubrvqi570ubj8ssq4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298279</id>
      <parentid>1298278</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T18:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шулай уҡ ҡарағыҙ */</comment>
      <origin>1298279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44641" sha1="5zanuuamk5lxxfncet6xo1iufuzue5u" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{основная|Цыгане}}
'''Сиған мәҙәниәте'''нә башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай. Әммә барлыҡҡа килгән сиған традициялары сиған берҙәйлегенең (идентичность) нигеҙен тәшкил итә. Сиғандарҙың милли идеологияһын, мәҫәлән, «дәүләтһеҙ милләт» концепцияһын төҙөүгә бер нисә ынтылыш яһала{{sfn|Черенков|2009|с=239—256}}.

Сиғандар халыҡ ышаныуҙарын һәм йолаларын таратыусыларҙың береһе булып тора, һәм үҙҙәре йәшәгән райондарҙа, мәҫәлән, Румынияла, хәҙерге ауыл тормошонда күпселеге юҡҡа сыҡҡан «милли» йолаларҙы, бейеүҙәрҙе һәм традицион мәҙәниәттең башҡа элементтарын һаҡлай. Рома бай ауыҙ-тел ижадына эйә, әммә социаль шарттар арҡаһында уларҙың яҙма әҙәбиәте сағыштырмаса аҙ&lt;ref name=&quot;Британника&quot;&gt;{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic//Rom|Roma people|}}&lt;/ref&gt;.

Сиғандарҙың етди проблемаһы-сәнәғәт үҫешкән йәмғиәттәр шарттарында уларҙың традицион йәшәү рәүешен емереү. Күп фатирлы торлаҡ, иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡ һәм сиған булмағандар менән ҡатнаш никахтар һаман тарала бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Шөғөлдәре ==
[[Файл:Gypsy Smith, Théodore Valério.jpg|мини|280пкс|Тимерсе сиған. Теодор Валерио гравюраһы]]
Сиған белгестәре Л. Н. Черенков һәм Стефан Ледерих, киң таралған стереотипҡа ҡаршы, сиғандарҙың күпселеге һәр ваҡыт ултыраҡ йәшәгән, тип билдәләй. «Күсмә ҡәбилә» эпитеты романтик клише ғына булып тора. Статистика һәм тарихи сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, сиғандарҙың концентрацияһы Көнсығыш Европала һәм Балҡанда, ултыраҡ йәшәү рәүеше хас булған төбәктә, иң юғары булған һәм булып ҡала. Сиғандар айырым ҡасабаларҙа һәм айырым ҡала кварталдарында (махалдарҙа) йәшәгән. Карпат «метагруппаһы» сиғандары элеке замандарҙа бөтөнләй күсмә тормош алып бармаған{{sfn|Бессонов|2007}}.

Сиған термины ''[[гаджо]]'', «сиған түгел», боронғо һинд термины булып тора. Тәүге формаһы — ''гавджа''. Хәҙерге сиған диалекттарында ''гав'' һүҙе ауыл тигәнде аңлата, шуға таянып «ром — гаджо» антитезаһының нигеҙе булған терминдың килеп сығышы фаразлана. ''Гав-джа'' башланғыс мәғәнәһендә — «ауыл кешеһе», «крәҫтиән». Фаразлауҙар буйынса, сиғандарҙың ата-бабалары күсмә йәки ярым ултыраҡ тормош алып барған. Был осорҙа ултыраҡ игенселәргә ҡаршы ҡуйыу барлыҡҡа килгәндер ҙә{{sfn|Бессонов|2007}}.

Черенков һәм Ледерих шулай уҡ, кәсеп сифатында хәйер һорашыу телдәрен һәм боронғо йолаларын юғалтҡан түбәнге ҡатлам сиған төркөмдәренә генә хас, тип билдәләй{{sfn|Бессонов|2007}}.

Төп традицион шөғөлдәр иҫәбенә һөнәрселек һәм сауҙа, шул иҫәптән мал менән сауҙа итеү инә. Тимерселек (атап әйткәндә, тимерселәр ҡасабалары таралған була), ювелир һәм ҡурғашлау оҫталығы, металл һауыт-һаба эшләү үҫешкән кәсептәр булып тора. Урта быуаттарҙан башлап шулай уҡ — ир-ат хайуандарҙы өйрәтеү (йыландарҙы тылсымлау һәм {{lang-ro|urs}} — «айыу») йөрөтөү тигәнде аңлатҡан мәғәнәгә бәйле, айырым төркөмдәр урсарҙар) һәм ҡатын-ҡыҙ күрәҙәлек — менән шөғөлләнәләр{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Шулай уҡ ир-егеттәр музыкант, ҡатын-ҡыҙҙар — артист булып эшләй. [[Ветеринария]] барлыҡҡа килгәнгә тиклем күп кенә фермерҙар малдарҙың һаулығы һәм мал аҫрау мәсьәләләре буйынса кәңәштәр һорап сиған мал һатыусыларына мөрәжәғәт иткән&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Хәҙерге заман ромдарының көнкүреше һәм шөғөлдәре үҙгәрештәр кисерә. Еңел һәм йөк автомобилдәренән торған каруандарҙа сәйәхәт итәләр; мал һатыу ҡулланылған автомобилдәр һәм тағылма арбалар (прицеп) һатыу менән алмашынған. Ҡала ромалары өсөн тимерселек һәм ҡурғашлаусы һөнәрҙәре автомеханик һәм автослесарь һөнәренә алмашынған. Сиғандарҙың күпселеге үҙ һөнәрҙәре менән шөғөлләнеп йәки квалификацияһыҙ ялланып эшләүсе булып ултыраҡ тормош алып бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

1920—1930-сы йылдарҙа совет дәүләте сиғандарҙы ултыраҡ тормошҡа күсереүгә йүнәлтелгән бер нисә ҡарар ҡабул итә. Сиған [[колхоз]]дары ойошторола. Бер нисә ҡалала сиған мәктәптәре, [[Сиған педагогия техникумы]] булдырыла. 1956 йылда СССР күсмә тормошто тыйыу тураһында закон ҡабул итә. Һуңыраҡ шундай закондар башҡа [[Восточный блок|социалистик лагерь]] илдәрендә лә ҡабул ителә. Был сараларҙың барыһы ла сиғандарҙың хәҙерге йәмғиәткә ҡушылыуыына булышлыҡ итә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

СССР-ҙа сиғандар белем алыуға һәм хеҙмәт урындарына эйә була. Ауыл клубынан алып [[Московский Кремль|Кремлдә]] үткән хөкүмәт концертына тиклем сиған сәнғәте популяр була. Халыҡ-ара танылыу алған сиған интеллигенцияһы барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Решетников&quot;&gt;''[[Решетников, Ян Александрович|Решетников Я. А.]]'' [http://gypsy-life.net/mif-02.htm Правильно ли говорить «ромы» и «ромский»?] {{Wayback|url=http://gypsy-life.net/mif-02.htm|date=20190908143252}}&lt;/ref&gt;.

1989 йылда «Романо кхэр» («Сиған йорто») Мәскәү сиған мәҙәни-ағартыу йәмғиәте ойошторола. Һуңынан башҡа сиған ойошмалары барлыҡҡа килә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 1999 йылда 
[[«Рәсәй сиғандарының Федераль милли-мәҙәни автономияһы»]] дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы ойошторола{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 2013 йылда [[Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте]] Рәсәй Федерацияһы сиғандарының социаль-иҡтисади һәм этномәҙәни үҫеше буйынса комплекслы саралар планын ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Деметер&quot;&gt;[https://www.svoboda.org/a/27634873.html «Фильм Соболева — настоящая провокация»] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/27634873.html |date=20200623041743 }} / Инна Денисова, [[Деметер, Надежда Георгиевна|Надежда Деметер]]. 25 марта 2016. [[Радио «Свобода»]].&lt;/ref&gt;.

== Социаль структура ==
Сиғандар үҙҙәренең этник төркөмдәргә бүленеүен, биләмәләр тураһындағы ҡайһы бер күҙаллауҙарҙы һәм мәҙәни һәм диалект айырмалыҡтарына таяныуҙарын таный&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Ромалыларҙа таныған бер властлы структура ла, конгресс йәки хаким булмаһа ла, Мюнхенда, Мәскәүҙә, Бухареста һәм Софияла (1906) һәм Польшалағы Роунда (1936) Халыҡ-ара рома конгрестары үткәрелгән. Шуға ҡарамаҫтан, ромалар араһында сәйәси власть бар&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Традицион мәҙәниәттә 800 кешегә тиклем берләштергән патрилинейный ырыу бар. [[Синти]] мөхитендә был ырыу ''штама'', [[кэлдэрарҙар]] һәм [[кишинёвлылар]] араһында — ''вица'', [[урыҫ сиғандары]]нда — ''родо'', ҡырым сиғандарында — ''чанг, тухумя'' тип атала. Күсмә төркөмдәрҙә юлбашсы етәкләгән община 25 кибиткаға йәки сатырға тиклем булған күсмә таборҙан тора; бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл итеүҙе оло йәштәге ир-аттар суды (''сэндо, крис'') башҡара. Килем бөтә община ағзалары араһында, шул иҫәптән эшкә яраҡһыҙҙар араһында ла, бүленә. Үҙ-ара ярҙамлашыу һәм ҡунаҡсыллыҡ киң таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Ун йорттан алып бер нисә йөҙ йортҡа тиклемге төркөмдәр башлыҡтары шул төркөмдөң абруйлы ғаиләләренән ғүмерлеккә һайлана. Был вазифа мираҫҡа ҡалмай. Башлыҡтарҙың көсө һәм абруйы төркөмдөң күләменә, уның йолаларына һәм конфедерация эсендәге башҡа төркөмдәр менән мөнәсәбәттәренә ҡарап үҙгәрә. Төркөмдөң казначейы булып нәҡ башлыҡ сығыш яһай, уның күсенеү тәртибен билдәләй һәм урындағы властар алдында уның вәкиле булып тора. Ул аҡһаҡалдар советы аша идара итә, улар шулай уҡ төркөмдөң оло ҡатыны ''phuri dai'' менән кәңәшләшә. Айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларға ҡарата ''phuri dai''ҙың йоғонтоһо көслө була, һәм күпселек осраҡта аҡса табыу һәләтенә һәм төркөм эсендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың төркөм булараҡ ойошторолоуына нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Төркөмдәр атаһы йәки әсәһе яғынан уртаҡ сығышлы, 200-гә тиклем кеше иҫәпләнгән киңәйтелгән ғаиләләрҙең исемле төркөмдәре йәки вицаларҙан тора. Ҙур вицаның үҙенең башлығы һәм кәңәшмәһе булырға мөмкин. Әгәр никах һөҙөмтәһендә балалар тыуһа, вицала ағзалыҡ иғлан ителеүе мөмкин. Лояллек һәм иҡтисади кооперация вица кимәлендә түгел, ә йорт хужалығы кимәлендә күҙаллана. Сиған телендә йорт хужалығы өсөн дөйөм термин юҡ. Хужалыҡ кооперацияһы сиктәрендә кеше ғаиләлә яҡын булған һәм әлеге ваҡытта низағлашмаған мөһим туғандары менән бәйле&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

[[Руска рома]]ларының тығыҙ урынлашҡан һәм община традицияларын һаҡлаған төбәктәрендә улар үҙҙәренең традиционон мәҙәниәтенең социаль-норматив нигеҙҙәрен, беренсе сиратта, этник судты иң юғары дәрәжәлә һаҡлайҙар{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011|с=18}}. Элекке йәшәү традициялары булған рус ромалылары ғаиләләре [[Скотоводство|йорт малдары]] һәм [[йәшелсә үҫтереү]] менән шөғөлләнә. Совет осоронда колхозда эшләйҙәр. [[Сэрвтар]]ҙы иҫәпкә алмағанда, рус ромаларында башҡа этник төркөмдәрҙән алдараҡ һәм көслөрәк традицион социаль ойошманың тарҡалыуы күҙәтелә, был, атап әйткәндә, ырыу хәтеренең 10 быуынға түгел, 3-4 быуынға ҡыҫҡарыуында сағыла. Рус ромаларында, был һирәк күренеш булһа ла, рус мәҙәниәтенә яҡшы интеграцияланған ғаиләләрҙең һәм урта һөнәри һәм юғары белем алған кешеләрҙең иң күп һаны осрай. Яҙма формалағы аралашыуҙың, баҫма продукцияны уҡыуҙың ҡулланылышы киңерәк таралған{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011}}{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}.

== Хоҡуҡ ==
Сиғандар социаль контроленең иң көслө институты ''крис'' булған. Был термин [[обычное право|ғәҙәти хоҡуҡ]] һәм ғәҙеллек ҡиммәттәре йыйылмаһын, шулай уҡ төркөмдөң йолаһын (ритуал) һәм суд институтын аңлата. Сиғандар кодексының нигеҙендә танылған сәйәси берәмек эсендәге тоғролоҡ, берҙәмлек һәм үҙ-ара ярҙам тураһындағы дөйөм концепциялар ята. Кодексты боҙоуҙарҙы һәм бәхәстәрҙе ҡараған крис тарафынан ҡулланылған иң ауыр яза — төркөмдән ситләтеү булған. Шулай уҡ [[остракизм]]ға хөкөм итеү кешене төркөмдөң ҡайһы бер сараларынан ситләтергә һәм ҡара эштәр башҡарырға мәжбүр итергә мөмкин. Ҡайһы бер осраҡтарҙа аҡһаҡалдар реабилитация тураһында ҡарар ҡабул итә, шунан һуң татыулашыу байрамы үткәрелә&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Ғаилә ==
Ҡайһы саҡта ҙур ғаиләләр һаҡлана. Ҡәтғи патриархаль ғаилә ҡоролошо{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Традицион сиған ғаиләһе ир һәм ҡатындан, уларҙың өйләнмәгән балалары һәм кәмендә бер өйләнгән улы, килендәре һәм уларҙың балаларынан тора. Туйҙан һуң йәш пар ғәҙәттә ирҙең ата-әсәһе менән йәшәй, ә йәш ҡатын ире төркөмөнөң йолаларын үтәй. Идеалда, оло улы ғаиләһе менән айырылырға әҙер булғансы, кесе улы ла өйләнә, ҡатыны менән ғаиләгә ҡушыла. ХХ быуат аҙағына был ғәмәл байтаҡ кәмеһә лә, никахтар традицион рәүештә ғаилә йәки төркөм аҡһаҡалдары (вица һ.б.) тарафынан башҡа ғаиләләр, төркөмдәр йәки, һирәгерәк, конфедерациялар менән сәйәси һәм туғанлыҡ бәйләнештәрен нығытыу өсөн ойошторола. Традицион сиған никахтарының үҙәгендә кейәүҙең ата-әсәһенән ҡыҙҙың ата-әсәһенә [[ҡыҙ өсөн түләү]] (ҡалым) тора&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Шулай уҡ [[ҡыҙ һоратыу]] (шул иҫәптән бишек йәрәшеүе), ҡыҙҙарын алмашыу һәм [[ҡыҙ урлау]] кеүек йолалар ҙа таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.
&lt;!-- 
== Дине ==
Цыгане в Центральной и Западной Европе, Америке и Австралии — в основном [[католики]] и [[протестанты]], на Балканах, в Азии и Африке — [[мусульмане]]-[[сунниты]], в Восточной Европе, включая Россию, и Румынии — [[православные]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Также в Беларуси, Венгрии, Румынии и в Болгарии были отмечены небольшие группы цыган, исповедующих [[иудаизм]]. Так, например, в [[Болгария|Болгарии]], в [[София|Софии]] и в [[Дупница|Дупнице]] ещё до [[Вторая мировая война|Второй Мировой Войны]] возникла небольшая община под названием Жутане Рома (букв. «еврейские цыгане»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|title=Кабули от Варна :: Наименованията на циганите|lang=bg|website=kabuli.blog.bg|access-date=2024-05-10|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140230/https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{не АИ}}. Костяк общины составляли потомки еврейских женщин, вышедших замуж за [[Гиюр|принявших иудаизм]] цыганских мужчин. В Софии проживало более 100 цыганско-еврейских семей, которые в основном компактно проживали в районе Факультета на улице Средняя Гора. После [[Холокост]]а большинство из них уехало в [[Израиль]], но несколько семей остались в Болгарии&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|заглавие=The Gypsies During the Second World War|год=1997|издательство=Univ of Hertfordshire Press|страниц=228|isbn=978-0-900458-85-9|access-date=2024-03-17|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140226/https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Советский этнограф [[Лекса Мануш]] считал, что в цыганской лексике и поверьях можно найти значительно больше признаков, указывающих на связь с [[индуизм]]ом и особенно [[шиваизм]]ом. Например, для обозначения креста во многих цыганских диалектах Европы используется термин ''trusul'' (''trusil, truxul, trixul''), которое Мануш считал происходящим от атрибута Шивы ''[[тришула|тришулы]]''{{sfn|Мануш|1979|с=78—87}}.
--&gt;
== Кейем ==
Сиған ҡатын-ҡыҙҙарының традицион кейеме, ялтырауыҡтары булған тегелмәгән [[әүеркәле]] итәк (юбка), Йыш бөрмәле алъяпҡыс (''кытрынцы'') бала имеҙеүҙе еңелләштереү маҡсатында тегелгән тәрән уйымлы кофта, шәл, төрлө алтын һәм көмөш биҙәүестәрҙән тора{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Фольклор ==
{{основная|Фольклор цыган}}
Сиған этник төркөмдәренең фольклоры, [[сиғандар]] йәшәгән йәки [[тарихи осорҙар]]ҙа сиғандар миграциялаған территорияларҙағы этник төркөмдәр фольклоры йоғонтоһон кисергән, шул уҡ жанрҙарҙы һәм сюжеттарҙы ҡабатлай. Бер нисә сюжет тотороҡло, бер-береһенән алыҫта йәшәгән төркөмдәр мәҙәниәтендә ҡабатлана. Балҡан, Румыния һәм Венгрия сиғандары фольклоры байлығы менән айырылып тора. Мәҫәлән, румын теленең һәм фольклорының таралыу территорияһында йәшәгән [[влахи (цыгане)|влах диалект төркөмө сығандары]]нда [[баллада]] жанры үҫешкән. Сиған теленә тәржемә ителгән [[кэлдэрар]] фольклорында румын героик циклы — Груй һәм Новак, Корб, оҫта Манол һәм башҡалар тураһындағы балладалар билдәле. Яңы заманда сығарылған йырҙарҙа, ә һирәгерәк — балладаларҙа, башлыса сиған сюжеттары өҫтөнлөк итә. Йыр фольклорының сағыу саралары байлығы менән айырылып тора. Йырҙар сиғандарҙың үткәндәге тормошон сағылдыра. Сиған әкиәттәре башлыса үҙләштерелгән сюжеттарҙы үҙ эсенә ала{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Һәр сиған төркөмө ([[цыганский табор|табор]], йәшәгән урын) үҙенең боронғо хикәйәләрҙе һөйләү һәм яңы әкиәттәр менән балладалар ижад итеү сәнғәтенә эйә булған импровизаторына эйә булған. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында хикәйәселәрҙең ҡайһы берҙәре үҙ әҫәрҙәрен яҙа башлаған. XIX быуат аҙағында румын армияһы капралы, Яссы ҡалаһынан сыҡҡан Микулае Иванча 50-гә яҡын үҙенсәлекле әкиәт һәм баллада яҙып алған{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Испания сиғандарының фольклоры  [[фламенко]] формалашыуына ҙур йоғонто яһаған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Музыкаһы һәм бейеүҙәре ==
{{основная|Музыка цыган|Джаз-мануш|}}
{{также|Джаз-мануш|}}
Сиғандарҙың төп шөғөлдәренең береһе – музыка. Репертуарҙа үҙҙәренең табор йырҙары, шулай уҡ башҡа халыҡтарҙың йырҙары һәм сиған капеллалары репертуарына ингән XVIII—XIX быуаттарҙағы Европа профессиональ музыкаһының популяр композициялары һәм башҡалар бар. Сиғандарҙың берҙәм музыкаль мәҙәниәте юҡ, әммә сиған музыкаһы һәм башҡарыуының дөйөм үҙенсәлектәре: гемиольлы тауыш рәттәре (''венгр'', йәки ''сиған'', ''гамма''), микротонлы мелизматика һәм глиссандирлау, тамаҡтан сыҡҡан тауыш бар. Табор музыкаһы башлыса бер тауышлы вокал булараҡ характерлана, төп жанрҙары – оҙон көй һәм йылдам бейеү йырҙары; икеһенә лә эргәләрендәге халыҡтарҙың фольклоры йоғонто яһаған. Бер нисә үҙләштерелгән йыр ҙа табор йырҙары тип һанала{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

{{External media
|image1=[https://sovcom.ru/pics/auctions/medium/medium_88441_61.jpg Сиғандарҙың бейеүе]. Рәссам [[Зефиров, Константин Клавдианович|Константин Зефиров]]. 1932 йыл. Техника: Киндер, май. Үлсәме: 18х27}}
Венгр сиғандары араһында инструменталь ансамблдәр (скрипка, цимбалдар, контрабас ҡулланыла) һәм жанрҙар ([[вербункош]], [[чардаш]]) таралған. Молдовала һәм Румынияла сиғандар — ''[[лэутарҙар]]'' юғары башҡарыу оҫталығына эйә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Рәсәйҙә XVIII—XIX быуаттарҙа, ғәҙәттә, гитаралар менән оҙатылып, урыҫ яяярымтауыш яраҡлашыуы манераһында йырлаған, әммә табор музыкаһына хас булған лад төҫмөрлөгөн һаҡлап, сиған хорҙары таралған. Беренсе шундай хор 1774 йылда [[Пушкино]]ла граф [[Орлов, Алексей Григорьевич|А. Г. Орлов-Чесменский]]ҙың бойороғо буйынса ойошторолған. Ул үҙенең беренсе етәксеһе, сиғандар башлығы Иван Соколов исеме менән [[Соколов хоры]] булараҡ билдәлелек алған. Бөгөнгө көнгә тиклем эстрадала 
[[сиған романсы]]н йырлау һаҡлана. Мәскәүҙә «[[Ромэн]]» сиған театры эшләй. Рәсәйҙең билдәле сиған музыканттары араһында скрипкасы [[Эрденко, Михаил Гаврилович|Михаил Эрденко]], йырсы [[Сличенко, Николай Алексеевич|Николай Сличенко]] бар{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Сиған музыкаһында типик булған ғаилә һәм этник лояллек темалары билдәле бер ҡараштарҙы һаҡлап ҡалырға ярҙам итте, әммә йәшерәк һәм талантлы башҡарыусыларҙың бер өлөшө тышҡы донъяның матди бүләкләүҙәренә йәлеп ителде&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Сиған әҙәбиәте ==
{{основная|Литература цыган}}
Литература цыган включает литературные произведения представителей различных [[цыгане|цыганских]] этнических групп разных стран мира{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Данные о существовании у цыган в ранний период их истории письменности и литературный традиции отсутствуют. [[Цыганский язык]] не обладает единой разговорной и письменной нормой, включая в себя ряд близкородственных диалектов. До начала XX века основная масса цыган не была грамотной, а цыганский язык являлся бесписьменным{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}.

Литература на [[цыганский язык|цыганском языке]] появилась у цыган в СССР в середине 1920-х годов с созданием [[цыганская письменность|цыганской письменности]]{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. В 1920—1930-е годы в СССР были предприняты попытки создать литературный цыганский язык, что определялось [[коренизация|национальной политикой раннего Советского Союза]], стремившегося поддерживать культуру малых народов. В качестве основы был использован язык этнической группы [[русские цыгане|русских цыган]] с добавлением литературных заимствований из других диалектов. Выбор, предположительно, был обусловлен наибольшей степенью ассимилированности русских цыган, многие из которых имели начальную грамотность и в большей степени были подвержены [[советская идеология|большевистской идеологии]]. Согласно политике большевиков, культура угнетавшихся в дореволюционное время малых народов с приходом новой власти должна была стать социалистической по содержанию, оставаясь национальной по форме. В основном на новом литературном цыганском языке издавались и рассылались по колхозам переводы марксистско-ленинистской литературы, речей [[Ленин]]а, позднее [[Сталин]]а, постановления партии. Также издавалось много художественной оригинальной литературы, которая изначально писалась на цыганском языке. Однако в целом масштабы этой деятельности были незначительные&lt;ref name=&quot;Кожанов&quot;&gt;''Кирилл Кожанов'' (цыгановед), ''Юлия Богатко''. {{cite web|url=https://arzamas.academy/materials/41|title=Кирилл Кожанов: «В каком-то смысле цыгане — идеальные граждане нашего государства»|website=[[Arzamas]] (arzamas.academy)|access-date=|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125000908/https://arzamas.academy/materials/41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Основы цыганской литературы были заложены цыганскими писателями и общественными деятелями А. В. Германо и Н. А. Панковым, которые работали над нормированием и обогащением цыганского литературного языка{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

В послевоенной цыганской литературе развивается драматургия, начинают преобладать поэтические жанры, в первую очередь [[лирика]], которые следуют старым фольклорным традициям, поскольку наиболее выразительными художественными средствами в цыганской традиционной культуре обладали песни и баллады, где возможно было проявить импровизаторские способности. В ситуации отсутствия единой литературной нормы цыганского языка произведения авторов, пишущих на каком-либо цыганском диалекте, известны в основном малому кругу читателей, владеющих данным диалектом. По этой причине выросло число цыганских прозаиков, поэтов и драматургов, которые пишут на языке страны проживания{{sfn|Черенков|1975|столбцы=410}}.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Туғандаш проекттар
| Портал = Цыгане
}}
* [[Романипэ]]
* [[Халыҡ-ара сиғандар көнө]]
* [[Сиған романсы]]
* [[Сиған ҡыҙы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
; урыҫ телендә
''энциклопедии''
* {{ВТ-ЭСБЕ|Цыгане}}
* {{БРЭ|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]]|том=34|страницы=370—372|год=2017|ref=Деметер|статья=Цыгане|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив=https://web.archive.org/web/20240615193404/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив дата=2024-06-15}}
* {{книга |автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |часть=Цыганская литература |ссылка часть=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-4083.htm?cmd=p&amp;istext=1 |заглавие=[[Краткая литературная энциклопедия]] |ответственный=Гл. ред. [[Сурков, Алексей Александрович|А. А. Сурков]] |том=8: Флобер — Яшпал |издание=2-е издание |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] |год=1975 |столбцы=408—410 |ref=Черенков}}

''тикшеренеүҙәр''
* {{книга|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]], [[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Кутенков, Владимир Константинович|Кутенков В. К.]] |ссылка=http://gypsy-life.net/history-main.htm |заглавие=История цыган — новый взгляд. |ответственный=Под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Г. С. Деметера]]; [[Российская академия наук]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]] |место=Воронеж |год=2000 |страниц=334 |ISBN=5-89981-180-3 |ref=Деметер и др.}}
* {{статья |автор=Джурич, Райко |ссылка=https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html |заглавие=Цыганская литература |ответственный=Перевод с итальянского М. В. Сеславинская |издание=Lacio Drom. Anno 35 — nov. dic |год=1999 |страницы=4—10 |ref=Джурич}}
* ''Калинин В., Русаков А.'' [https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html Обзор цыганской литературы бывшего Советского Союза, стран СНГ и Балтии].
* {{статья|автор=[[Лекса Мануш]] |ссылка=http://www.booksite.ru/etnogr/1979/1979_6.pdf |заглавие=Культ Шивы и цыгане |издание=[[Советская этнография]] |год=1979 |номер=6 |страницы=78—87 |ref=Мануш}}
* {{книга |автор=Махотина И. Ю., [[Панченко, Януш Александрович|Панченко Я. А.]] и др. |часть=Культура жизнеобеспечения. Кочевой быт. Традиционное жилище |заглавие=Цыгане (Народы и культуры) |ответственный=Oтв. ред. [[Деметер, Надежда Георгиевна|Н. Г. Деметер]], [[Черных, Александр Васильевич|А. В. Черных]]; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=2018 |страницы=195—233 |ref=Махотина, Панченко и др.}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н.'' [https://web.archive.org/web/20121113094810/http://www.kulturom.ru/books.html Цыгане. Происхождение и культура. Социально-антропологическое исследование]. — София, М.: Paradigma. 2009. 830 с. — (Academica Balkanica).
* {{статья |автор=[[Смирнова-Сеславинская, Марианна Владимировна|Смирнова-Сеславинская М. В.]] |ссылка=http://www.kulturom.ru/-aboutliterature/ |заглавие=Цыганская литература или цыганские литературы? |издание=Андрал |место=София |год=2010 |номер=56—57 |страницы=31—34 |ответственный=Перевод с болгарского |ref=Смирнова-Сеславинская}}
* {{книга|автор=Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н. |ссылка=https://static1.squarespace.com/static/5350ef3ae4b0a74166d83255/t/53e3be8be4b04a78ec270692/1407434379514/Seslavinskaya-Antropologija+sociokulturnogo+razvitija+cigan+RF.pdf |заглавие=Антропология социокультурного развития цыганского населения России |место=М. |издательство=Федеральный институт развития образования |год=2011 |страниц=129 |ref=Смирнова-Сеславинская, Цветков}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В.'' [https://web.archive.org/web/20190802211923/http://www.cr-journal.ru/rus/journals/139.html%26j_id%3D10 К истории «большой цыганской миграции» в Россию: социокультурная динамика малых групп в свете материалов этнической истории] // Культурологический журнал. — 2012. — № 2.
* ''[[Черенков, Лев Николаевич|Tcherenkov L. N.]]'', ''Laederich S.'' The Rroma. Otherwise known as Gypsies, Gitanos, Γυφτοι, Tsiganes, Ţigani, Çingene, Zigeuner, Bohèmiens, Travellers, Fahrende etc. Vol. 1: History, language and groups. Vol. 2: Traditions and texts. Basel: Schwabe Verlag, 2004.
* {{статья|автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=22539380 |заглавие=Цыгане — диаспора? |издание=Диаспоры |издательство=Наталис |год=2009 |номер=1 |страницы=239—256 |ISSN=1810-228X |ref=Черенков}}
* {{книга|автор=Черных А. В., Вайман Д. И., Имайкина Е. А. |заглавие=Этносоциальные процессы в цыганских общинах Пермской области на современном этапе (по результатам этносоциологического исследования цыган Пермской области) |город=Пермь |издательство=ПОНИЦАА |год=2005 |страниц=51 |ref=Черных и др.}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{refbegin}}
* {{cite web|author=[[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н.]] |url=http://www.gypsy-life.net/retzenzii-15.htm |title=Рецензия на двухтомник Льва Черенкова и Стефана Ледериха «Цыгане» (The Rroma) |website=Цыгане России|date=2007 |ref=Бессонов}}
* ''Кирилл Кожанов''. {{cite web |url=https://arzamas.academy/materials/175|title=Баллада кэлдэраров о любви и смерти (о путешествии трех братьев) // Курс № 3 Правда и вымыслы о цыганах|publisher=[[Arzamas]]|website=arzamas.academy|access-date=}}
* [http://www.kulturom.ru/ Российский центр исследований цыганской культуры] Научный сайт о культуре и языке цыган с публикациями российских и зарубежных авторов
* [https://web.archive.org/web/20121115152508/http://gypsy-life.net/kultura-main.htm Цыгане России. Культура]
* [https://web.archive.org/web/20110930161726/http://www.romaniwriters.com/ Romani Writers Union]{{ref|en}}
* [https://web.archive.org/web/20070821054041/http://www.geocities.com/domarisociety/history.htm Domari Society Site]{{ref|en}}
{{refend}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Сиғандар}}

[[Категория:Сиғандар мәҙәниәте| ]]</text>
      <sha1>5zanuuamk5lxxfncet6xo1iufuzue5u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298281</id>
      <parentid>1298279</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T19:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сиған әҙәбиәте */</comment>
      <origin>1298281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44111" sha1="85kef3wesr9cm08rii9du9628s472tu" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{основная|Цыгане}}
'''Сиған мәҙәниәте'''нә башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай. Әммә барлыҡҡа килгән сиған традициялары сиған берҙәйлегенең (идентичность) нигеҙен тәшкил итә. Сиғандарҙың милли идеологияһын, мәҫәлән, «дәүләтһеҙ милләт» концепцияһын төҙөүгә бер нисә ынтылыш яһала{{sfn|Черенков|2009|с=239—256}}.

Сиғандар халыҡ ышаныуҙарын һәм йолаларын таратыусыларҙың береһе булып тора, һәм үҙҙәре йәшәгән райондарҙа, мәҫәлән, Румынияла, хәҙерге ауыл тормошонда күпселеге юҡҡа сыҡҡан «милли» йолаларҙы, бейеүҙәрҙе һәм традицион мәҙәниәттең башҡа элементтарын һаҡлай. Рома бай ауыҙ-тел ижадына эйә, әммә социаль шарттар арҡаһында уларҙың яҙма әҙәбиәте сағыштырмаса аҙ&lt;ref name=&quot;Британника&quot;&gt;{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic//Rom|Roma people|}}&lt;/ref&gt;.

Сиғандарҙың етди проблемаһы-сәнәғәт үҫешкән йәмғиәттәр шарттарында уларҙың традицион йәшәү рәүешен емереү. Күп фатирлы торлаҡ, иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡ һәм сиған булмағандар менән ҡатнаш никахтар һаман тарала бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Шөғөлдәре ==
[[Файл:Gypsy Smith, Théodore Valério.jpg|мини|280пкс|Тимерсе сиған. Теодор Валерио гравюраһы]]
Сиған белгестәре Л. Н. Черенков һәм Стефан Ледерих, киң таралған стереотипҡа ҡаршы, сиғандарҙың күпселеге һәр ваҡыт ултыраҡ йәшәгән, тип билдәләй. «Күсмә ҡәбилә» эпитеты романтик клише ғына булып тора. Статистика һәм тарихи сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, сиғандарҙың концентрацияһы Көнсығыш Европала һәм Балҡанда, ултыраҡ йәшәү рәүеше хас булған төбәктә, иң юғары булған һәм булып ҡала. Сиғандар айырым ҡасабаларҙа һәм айырым ҡала кварталдарында (махалдарҙа) йәшәгән. Карпат «метагруппаһы» сиғандары элеке замандарҙа бөтөнләй күсмә тормош алып бармаған{{sfn|Бессонов|2007}}.

Сиған термины ''[[гаджо]]'', «сиған түгел», боронғо һинд термины булып тора. Тәүге формаһы — ''гавджа''. Хәҙерге сиған диалекттарында ''гав'' һүҙе ауыл тигәнде аңлата, шуға таянып «ром — гаджо» антитезаһының нигеҙе булған терминдың килеп сығышы фаразлана. ''Гав-джа'' башланғыс мәғәнәһендә — «ауыл кешеһе», «крәҫтиән». Фаразлауҙар буйынса, сиғандарҙың ата-бабалары күсмә йәки ярым ултыраҡ тормош алып барған. Был осорҙа ултыраҡ игенселәргә ҡаршы ҡуйыу барлыҡҡа килгәндер ҙә{{sfn|Бессонов|2007}}.

Черенков һәм Ледерих шулай уҡ, кәсеп сифатында хәйер һорашыу телдәрен һәм боронғо йолаларын юғалтҡан түбәнге ҡатлам сиған төркөмдәренә генә хас, тип билдәләй{{sfn|Бессонов|2007}}.

Төп традицион шөғөлдәр иҫәбенә һөнәрселек һәм сауҙа, шул иҫәптән мал менән сауҙа итеү инә. Тимерселек (атап әйткәндә, тимерселәр ҡасабалары таралған була), ювелир һәм ҡурғашлау оҫталығы, металл һауыт-һаба эшләү үҫешкән кәсептәр булып тора. Урта быуаттарҙан башлап шулай уҡ — ир-ат хайуандарҙы өйрәтеү (йыландарҙы тылсымлау һәм {{lang-ro|urs}} — «айыу») йөрөтөү тигәнде аңлатҡан мәғәнәгә бәйле, айырым төркөмдәр урсарҙар) һәм ҡатын-ҡыҙ күрәҙәлек — менән шөғөлләнәләр{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Шулай уҡ ир-егеттәр музыкант, ҡатын-ҡыҙҙар — артист булып эшләй. [[Ветеринария]] барлыҡҡа килгәнгә тиклем күп кенә фермерҙар малдарҙың һаулығы һәм мал аҫрау мәсьәләләре буйынса кәңәштәр һорап сиған мал һатыусыларына мөрәжәғәт иткән&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Хәҙерге заман ромдарының көнкүреше һәм шөғөлдәре үҙгәрештәр кисерә. Еңел һәм йөк автомобилдәренән торған каруандарҙа сәйәхәт итәләр; мал һатыу ҡулланылған автомобилдәр һәм тағылма арбалар (прицеп) һатыу менән алмашынған. Ҡала ромалары өсөн тимерселек һәм ҡурғашлаусы һөнәрҙәре автомеханик һәм автослесарь һөнәренә алмашынған. Сиғандарҙың күпселеге үҙ һөнәрҙәре менән шөғөлләнеп йәки квалификацияһыҙ ялланып эшләүсе булып ултыраҡ тормош алып бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

1920—1930-сы йылдарҙа совет дәүләте сиғандарҙы ултыраҡ тормошҡа күсереүгә йүнәлтелгән бер нисә ҡарар ҡабул итә. Сиған [[колхоз]]дары ойошторола. Бер нисә ҡалала сиған мәктәптәре, [[Сиған педагогия техникумы]] булдырыла. 1956 йылда СССР күсмә тормошто тыйыу тураһында закон ҡабул итә. Һуңыраҡ шундай закондар башҡа [[Восточный блок|социалистик лагерь]] илдәрендә лә ҡабул ителә. Был сараларҙың барыһы ла сиғандарҙың хәҙерге йәмғиәткә ҡушылыуыына булышлыҡ итә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

СССР-ҙа сиғандар белем алыуға һәм хеҙмәт урындарына эйә була. Ауыл клубынан алып [[Московский Кремль|Кремлдә]] үткән хөкүмәт концертына тиклем сиған сәнғәте популяр була. Халыҡ-ара танылыу алған сиған интеллигенцияһы барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Решетников&quot;&gt;''[[Решетников, Ян Александрович|Решетников Я. А.]]'' [http://gypsy-life.net/mif-02.htm Правильно ли говорить «ромы» и «ромский»?] {{Wayback|url=http://gypsy-life.net/mif-02.htm|date=20190908143252}}&lt;/ref&gt;.

1989 йылда «Романо кхэр» («Сиған йорто») Мәскәү сиған мәҙәни-ағартыу йәмғиәте ойошторола. Һуңынан башҡа сиған ойошмалары барлыҡҡа килә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 1999 йылда 
[[«Рәсәй сиғандарының Федераль милли-мәҙәни автономияһы»]] дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы ойошторола{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 2013 йылда [[Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте]] Рәсәй Федерацияһы сиғандарының социаль-иҡтисади һәм этномәҙәни үҫеше буйынса комплекслы саралар планын ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Деметер&quot;&gt;[https://www.svoboda.org/a/27634873.html «Фильм Соболева — настоящая провокация»] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/27634873.html |date=20200623041743 }} / Инна Денисова, [[Деметер, Надежда Георгиевна|Надежда Деметер]]. 25 марта 2016. [[Радио «Свобода»]].&lt;/ref&gt;.

== Социаль структура ==
Сиғандар үҙҙәренең этник төркөмдәргә бүленеүен, биләмәләр тураһындағы ҡайһы бер күҙаллауҙарҙы һәм мәҙәни һәм диалект айырмалыҡтарына таяныуҙарын таный&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Ромалыларҙа таныған бер властлы структура ла, конгресс йәки хаким булмаһа ла, Мюнхенда, Мәскәүҙә, Бухареста һәм Софияла (1906) һәм Польшалағы Роунда (1936) Халыҡ-ара рома конгрестары үткәрелгән. Шуға ҡарамаҫтан, ромалар араһында сәйәси власть бар&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Традицион мәҙәниәттә 800 кешегә тиклем берләштергән патрилинейный ырыу бар. [[Синти]] мөхитендә был ырыу ''штама'', [[кэлдэрарҙар]] һәм [[кишинёвлылар]] араһында — ''вица'', [[урыҫ сиғандары]]нда — ''родо'', ҡырым сиғандарында — ''чанг, тухумя'' тип атала. Күсмә төркөмдәрҙә юлбашсы етәкләгән община 25 кибиткаға йәки сатырға тиклем булған күсмә таборҙан тора; бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл итеүҙе оло йәштәге ир-аттар суды (''сэндо, крис'') башҡара. Килем бөтә община ағзалары араһында, шул иҫәптән эшкә яраҡһыҙҙар араһында ла, бүленә. Үҙ-ара ярҙамлашыу һәм ҡунаҡсыллыҡ киң таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Ун йорттан алып бер нисә йөҙ йортҡа тиклемге төркөмдәр башлыҡтары шул төркөмдөң абруйлы ғаиләләренән ғүмерлеккә һайлана. Был вазифа мираҫҡа ҡалмай. Башлыҡтарҙың көсө һәм абруйы төркөмдөң күләменә, уның йолаларына һәм конфедерация эсендәге башҡа төркөмдәр менән мөнәсәбәттәренә ҡарап үҙгәрә. Төркөмдөң казначейы булып нәҡ башлыҡ сығыш яһай, уның күсенеү тәртибен билдәләй һәм урындағы властар алдында уның вәкиле булып тора. Ул аҡһаҡалдар советы аша идара итә, улар шулай уҡ төркөмдөң оло ҡатыны ''phuri dai'' менән кәңәшләшә. Айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларға ҡарата ''phuri dai''ҙың йоғонтоһо көслө була, һәм күпселек осраҡта аҡса табыу һәләтенә һәм төркөм эсендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың төркөм булараҡ ойошторолоуына нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Төркөмдәр атаһы йәки әсәһе яғынан уртаҡ сығышлы, 200-гә тиклем кеше иҫәпләнгән киңәйтелгән ғаиләләрҙең исемле төркөмдәре йәки вицаларҙан тора. Ҙур вицаның үҙенең башлығы һәм кәңәшмәһе булырға мөмкин. Әгәр никах һөҙөмтәһендә балалар тыуһа, вицала ағзалыҡ иғлан ителеүе мөмкин. Лояллек һәм иҡтисади кооперация вица кимәлендә түгел, ә йорт хужалығы кимәлендә күҙаллана. Сиған телендә йорт хужалығы өсөн дөйөм термин юҡ. Хужалыҡ кооперацияһы сиктәрендә кеше ғаиләлә яҡын булған һәм әлеге ваҡытта низағлашмаған мөһим туғандары менән бәйле&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

[[Руска рома]]ларының тығыҙ урынлашҡан һәм община традицияларын һаҡлаған төбәктәрендә улар үҙҙәренең традиционон мәҙәниәтенең социаль-норматив нигеҙҙәрен, беренсе сиратта, этник судты иң юғары дәрәжәлә һаҡлайҙар{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011|с=18}}. Элекке йәшәү традициялары булған рус ромалылары ғаиләләре [[Скотоводство|йорт малдары]] һәм [[йәшелсә үҫтереү]] менән шөғөлләнә. Совет осоронда колхозда эшләйҙәр. [[Сэрвтар]]ҙы иҫәпкә алмағанда, рус ромаларында башҡа этник төркөмдәрҙән алдараҡ һәм көслөрәк традицион социаль ойошманың тарҡалыуы күҙәтелә, был, атап әйткәндә, ырыу хәтеренең 10 быуынға түгел, 3-4 быуынға ҡыҫҡарыуында сағыла. Рус ромаларында, был һирәк күренеш булһа ла, рус мәҙәниәтенә яҡшы интеграцияланған ғаиләләрҙең һәм урта һөнәри һәм юғары белем алған кешеләрҙең иң күп һаны осрай. Яҙма формалағы аралашыуҙың, баҫма продукцияны уҡыуҙың ҡулланылышы киңерәк таралған{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011}}{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}.

== Хоҡуҡ ==
Сиғандар социаль контроленең иң көслө институты ''крис'' булған. Был термин [[обычное право|ғәҙәти хоҡуҡ]] һәм ғәҙеллек ҡиммәттәре йыйылмаһын, шулай уҡ төркөмдөң йолаһын (ритуал) һәм суд институтын аңлата. Сиғандар кодексының нигеҙендә танылған сәйәси берәмек эсендәге тоғролоҡ, берҙәмлек һәм үҙ-ара ярҙам тураһындағы дөйөм концепциялар ята. Кодексты боҙоуҙарҙы һәм бәхәстәрҙе ҡараған крис тарафынан ҡулланылған иң ауыр яза — төркөмдән ситләтеү булған. Шулай уҡ [[остракизм]]ға хөкөм итеү кешене төркөмдөң ҡайһы бер сараларынан ситләтергә һәм ҡара эштәр башҡарырға мәжбүр итергә мөмкин. Ҡайһы бер осраҡтарҙа аҡһаҡалдар реабилитация тураһында ҡарар ҡабул итә, шунан һуң татыулашыу байрамы үткәрелә&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Ғаилә ==
Ҡайһы саҡта ҙур ғаиләләр һаҡлана. Ҡәтғи патриархаль ғаилә ҡоролошо{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Традицион сиған ғаиләһе ир һәм ҡатындан, уларҙың өйләнмәгән балалары һәм кәмендә бер өйләнгән улы, килендәре һәм уларҙың балаларынан тора. Туйҙан һуң йәш пар ғәҙәттә ирҙең ата-әсәһе менән йәшәй, ә йәш ҡатын ире төркөмөнөң йолаларын үтәй. Идеалда, оло улы ғаиләһе менән айырылырға әҙер булғансы, кесе улы ла өйләнә, ҡатыны менән ғаиләгә ҡушыла. ХХ быуат аҙағына был ғәмәл байтаҡ кәмеһә лә, никахтар традицион рәүештә ғаилә йәки төркөм аҡһаҡалдары (вица һ.б.) тарафынан башҡа ғаиләләр, төркөмдәр йәки, һирәгерәк, конфедерациялар менән сәйәси һәм туғанлыҡ бәйләнештәрен нығытыу өсөн ойошторола. Традицион сиған никахтарының үҙәгендә кейәүҙең ата-әсәһенән ҡыҙҙың ата-әсәһенә [[ҡыҙ өсөн түләү]] (ҡалым) тора&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Шулай уҡ [[ҡыҙ һоратыу]] (шул иҫәптән бишек йәрәшеүе), ҡыҙҙарын алмашыу һәм [[ҡыҙ урлау]] кеүек йолалар ҙа таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.
&lt;!-- 
== Дине ==
Цыгане в Центральной и Западной Европе, Америке и Австралии — в основном [[католики]] и [[протестанты]], на Балканах, в Азии и Африке — [[мусульмане]]-[[сунниты]], в Восточной Европе, включая Россию, и Румынии — [[православные]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Также в Беларуси, Венгрии, Румынии и в Болгарии были отмечены небольшие группы цыган, исповедующих [[иудаизм]]. Так, например, в [[Болгария|Болгарии]], в [[София|Софии]] и в [[Дупница|Дупнице]] ещё до [[Вторая мировая война|Второй Мировой Войны]] возникла небольшая община под названием Жутане Рома (букв. «еврейские цыгане»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|title=Кабули от Варна :: Наименованията на циганите|lang=bg|website=kabuli.blog.bg|access-date=2024-05-10|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140230/https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{не АИ}}. Костяк общины составляли потомки еврейских женщин, вышедших замуж за [[Гиюр|принявших иудаизм]] цыганских мужчин. В Софии проживало более 100 цыганско-еврейских семей, которые в основном компактно проживали в районе Факультета на улице Средняя Гора. После [[Холокост]]а большинство из них уехало в [[Израиль]], но несколько семей остались в Болгарии&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|заглавие=The Gypsies During the Second World War|год=1997|издательство=Univ of Hertfordshire Press|страниц=228|isbn=978-0-900458-85-9|access-date=2024-03-17|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140226/https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Советский этнограф [[Лекса Мануш]] считал, что в цыганской лексике и поверьях можно найти значительно больше признаков, указывающих на связь с [[индуизм]]ом и особенно [[шиваизм]]ом. Например, для обозначения креста во многих цыганских диалектах Европы используется термин ''trusul'' (''trusil, truxul, trixul''), которое Мануш считал происходящим от атрибута Шивы ''[[тришула|тришулы]]''{{sfn|Мануш|1979|с=78—87}}.
--&gt;
== Кейем ==
Сиған ҡатын-ҡыҙҙарының традицион кейеме, ялтырауыҡтары булған тегелмәгән [[әүеркәле]] итәк (юбка), Йыш бөрмәле алъяпҡыс (''кытрынцы'') бала имеҙеүҙе еңелләштереү маҡсатында тегелгән тәрән уйымлы кофта, шәл, төрлө алтын һәм көмөш биҙәүестәрҙән тора{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Фольклор ==
{{основная|Фольклор цыган}}
Сиған этник төркөмдәренең фольклоры, [[сиғандар]] йәшәгән йәки [[тарихи осорҙар]]ҙа сиғандар миграциялаған территорияларҙағы этник төркөмдәр фольклоры йоғонтоһон кисергән, шул уҡ жанрҙарҙы һәм сюжеттарҙы ҡабатлай. Бер нисә сюжет тотороҡло, бер-береһенән алыҫта йәшәгән төркөмдәр мәҙәниәтендә ҡабатлана. Балҡан, Румыния һәм Венгрия сиғандары фольклоры байлығы менән айырылып тора. Мәҫәлән, румын теленең һәм фольклорының таралыу территорияһында йәшәгән [[влахи (цыгане)|влах диалект төркөмө сығандары]]нда [[баллада]] жанры үҫешкән. Сиған теленә тәржемә ителгән [[кэлдэрар]] фольклорында румын героик циклы — Груй һәм Новак, Корб, оҫта Манол һәм башҡалар тураһындағы балладалар билдәле. Яңы заманда сығарылған йырҙарҙа, ә һирәгерәк — балладаларҙа, башлыса сиған сюжеттары өҫтөнлөк итә. Йыр фольклорының сағыу саралары байлығы менән айырылып тора. Йырҙар сиғандарҙың үткәндәге тормошон сағылдыра. Сиған әкиәттәре башлыса үҙләштерелгән сюжеттарҙы үҙ эсенә ала{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Һәр сиған төркөмө ([[цыганский табор|табор]], йәшәгән урын) үҙенең боронғо хикәйәләрҙе һөйләү һәм яңы әкиәттәр менән балладалар ижад итеү сәнғәтенә эйә булған импровизаторына эйә булған. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында хикәйәселәрҙең ҡайһы берҙәре үҙ әҫәрҙәрен яҙа башлаған. XIX быуат аҙағында румын армияһы капралы, Яссы ҡалаһынан сыҡҡан Микулае Иванча 50-гә яҡын үҙенсәлекле әкиәт һәм баллада яҙып алған{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Испания сиғандарының фольклоры  [[фламенко]] формалашыуына ҙур йоғонто яһаған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Музыкаһы һәм бейеүҙәре ==
{{основная|Музыка цыган|Джаз-мануш|}}
{{также|Джаз-мануш|}}
Сиғандарҙың төп шөғөлдәренең береһе – музыка. Репертуарҙа үҙҙәренең табор йырҙары, шулай уҡ башҡа халыҡтарҙың йырҙары һәм сиған капеллалары репертуарына ингән XVIII—XIX быуаттарҙағы Европа профессиональ музыкаһының популяр композициялары һәм башҡалар бар. Сиғандарҙың берҙәм музыкаль мәҙәниәте юҡ, әммә сиған музыкаһы һәм башҡарыуының дөйөм үҙенсәлектәре: гемиольлы тауыш рәттәре (''венгр'', йәки ''сиған'', ''гамма''), микротонлы мелизматика һәм глиссандирлау, тамаҡтан сыҡҡан тауыш бар. Табор музыкаһы башлыса бер тауышлы вокал булараҡ характерлана, төп жанрҙары – оҙон көй һәм йылдам бейеү йырҙары; икеһенә лә эргәләрендәге халыҡтарҙың фольклоры йоғонто яһаған. Бер нисә үҙләштерелгән йыр ҙа табор йырҙары тип һанала{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

{{External media
|image1=[https://sovcom.ru/pics/auctions/medium/medium_88441_61.jpg Сиғандарҙың бейеүе]. Рәссам [[Зефиров, Константин Клавдианович|Константин Зефиров]]. 1932 йыл. Техника: Киндер, май. Үлсәме: 18х27}}
Венгр сиғандары араһында инструменталь ансамблдәр (скрипка, цимбалдар, контрабас ҡулланыла) һәм жанрҙар ([[вербункош]], [[чардаш]]) таралған. Молдовала һәм Румынияла сиғандар — ''[[лэутарҙар]]'' юғары башҡарыу оҫталығына эйә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Рәсәйҙә XVIII—XIX быуаттарҙа, ғәҙәттә, гитаралар менән оҙатылып, урыҫ яяярымтауыш яраҡлашыуы манераһында йырлаған, әммә табор музыкаһына хас булған лад төҫмөрлөгөн һаҡлап, сиған хорҙары таралған. Беренсе шундай хор 1774 йылда [[Пушкино]]ла граф [[Орлов, Алексей Григорьевич|А. Г. Орлов-Чесменский]]ҙың бойороғо буйынса ойошторолған. Ул үҙенең беренсе етәксеһе, сиғандар башлығы Иван Соколов исеме менән [[Соколов хоры]] булараҡ билдәлелек алған. Бөгөнгө көнгә тиклем эстрадала 
[[сиған романсы]]н йырлау һаҡлана. Мәскәүҙә «[[Ромэн]]» сиған театры эшләй. Рәсәйҙең билдәле сиған музыканттары араһында скрипкасы [[Эрденко, Михаил Гаврилович|Михаил Эрденко]], йырсы [[Сличенко, Николай Алексеевич|Николай Сличенко]] бар{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Сиған музыкаһында типик булған ғаилә һәм этник лояллек темалары билдәле бер ҡараштарҙы һаҡлап ҡалырға ярҙам итте, әммә йәшерәк һәм талантлы башҡарыусыларҙың бер өлөшө тышҡы донъяның матди бүләкләүҙәренә йәлеп ителде&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Сиған әҙәбиәте ==
{{основная|Литература цыган}}
Сиған әҙәбиәте донъяның төрлө илдәрендәге төрлө сиған этник төркөмдәре вәкилдәренең әҙәби әҫәрҙәрен үҙ эсенә ала{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. [[Сиған теле]]ндәге әҙәбиәт СССР-ҙа [[сиған яҙмаһы]] булдырылғандан һуң 1920-се йылдар уртаһында барлыҡҡа килә{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Сығандарҙың тарихының иртә осоронда яҙмаһы һәм әҙәби традицияһы булыуы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. [[Сиған теле]]ндә берҙәм һөйләү һәм яҙма нормаһы юҡ, ул бер нисә яҡын туған диалектты үҙ эсенә ала. XX быуат башына тиклем күпселек сиғандар грамотаға эйә булмаған, ә сиған теле яҙмаһыҙ булған{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}.

СССР-ҙа сиған телендә әҙәбиәт 1920-се йылдар уртаһында [[сиған яҙмаһы]] булдырылғандан һуң барлыҡҡа килә{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. 1920-1930 йылдарҙа, бәләкәй халыҡтар мәҙәниәтен яҡларға ынтылыусы иртә Советтар Союзының милли сәйәсәте тормошҡа ашырылыуына бәйле, СССР-ҙа әҙәби сиған телен булдырырға тырышалар. Нигеҙ сифатында, башҡа диалекттарҙан әҙәби үҙләштереүҙәр өҫтәлгән [[рус сиғандары]]ның этник төркөмө теле ҡулланыла. Фаразлауҙар буйынса, һайлау күбеһе башланғыс грамоталылыҡҡа эйә булған һәм [[большевистик идеология]]ға нығыраҡ бирелеүсән рус сиғандарының ассимиляцияланыуы менән бәйле була. Большевиктар сәйәсәтенә ярашлы, революцияға тиклемге осорҙа иҙелгән бәләкәй халыҡтарҙың мәҙәниәте яңы власть килеү менән йөкмәткеһе буйынса социалистик, формаһы буйынса милли ҡалырға тейеш була.

В основном на новом литературном цыганском языке издавались и рассылались по колхозам переводы марксистско-ленинистской литературы, речей [[Ленин]]а, позднее [[Сталин]]а, постановления партии. Также издавалось много художественной оригинальной литературы, которая изначально писалась на цыганском языке. Однако в целом масштабы этой деятельности были незначительные&lt;ref name=&quot;Кожанов&quot;&gt;''Кирилл Кожанов'' (цыгановед), ''Юлия Богатко''. {{cite web|url=https://arzamas.academy/materials/41|title=Кирилл Кожанов: «В каком-то смысле цыгане — идеальные граждане нашего государства»|website=[[Arzamas]] (arzamas.academy)|access-date=|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125000908/https://arzamas.academy/materials/41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Основы цыганской литературы были заложены цыганскими писателями и общественными деятелями А. В. Германо и Н. А. Панковым, которые работали над нормированием и обогащением цыганского литературного языка{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

В послевоенной цыганской литературе развивается драматургия, начинают преобладать поэтические жанры, в первую очередь [[лирика]], которые следуют старым фольклорным традициям, поскольку наиболее выразительными художественными средствами в цыганской традиционной культуре обладали песни и баллады, где возможно было проявить импровизаторские способности. В ситуации отсутствия единой литературной нормы цыганского языка произведения авторов, пишущих на каком-либо цыганском диалекте, известны в основном малому кругу читателей, владеющих данным диалектом. По этой причине выросло число цыганских прозаиков, поэтов и драматургов, которые пишут на языке страны проживания{{sfn|Черенков|1975|столбцы=410}}.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Туғандаш проекттар
| Портал = Цыгане
}}
* [[Романипэ]]
* [[Халыҡ-ара сиғандар көнө]]
* [[Сиған романсы]]
* [[Сиған ҡыҙы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
; урыҫ телендә
''энциклопедии''
* {{ВТ-ЭСБЕ|Цыгане}}
* {{БРЭ|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]]|том=34|страницы=370—372|год=2017|ref=Деметер|статья=Цыгане|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив=https://web.archive.org/web/20240615193404/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив дата=2024-06-15}}
* {{книга |автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |часть=Цыганская литература |ссылка часть=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-4083.htm?cmd=p&amp;istext=1 |заглавие=[[Краткая литературная энциклопедия]] |ответственный=Гл. ред. [[Сурков, Алексей Александрович|А. А. Сурков]] |том=8: Флобер — Яшпал |издание=2-е издание |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] |год=1975 |столбцы=408—410 |ref=Черенков}}

''тикшеренеүҙәр''
* {{книга|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]], [[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Кутенков, Владимир Константинович|Кутенков В. К.]] |ссылка=http://gypsy-life.net/history-main.htm |заглавие=История цыган — новый взгляд. |ответственный=Под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Г. С. Деметера]]; [[Российская академия наук]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]] |место=Воронеж |год=2000 |страниц=334 |ISBN=5-89981-180-3 |ref=Деметер и др.}}
* {{статья |автор=Джурич, Райко |ссылка=https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html |заглавие=Цыганская литература |ответственный=Перевод с итальянского М. В. Сеславинская |издание=Lacio Drom. Anno 35 — nov. dic |год=1999 |страницы=4—10 |ref=Джурич}}
* ''Калинин В., Русаков А.'' [https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html Обзор цыганской литературы бывшего Советского Союза, стран СНГ и Балтии].
* {{статья|автор=[[Лекса Мануш]] |ссылка=http://www.booksite.ru/etnogr/1979/1979_6.pdf |заглавие=Культ Шивы и цыгане |издание=[[Советская этнография]] |год=1979 |номер=6 |страницы=78—87 |ref=Мануш}}
* {{книга |автор=Махотина И. Ю., [[Панченко, Януш Александрович|Панченко Я. А.]] и др. |часть=Культура жизнеобеспечения. Кочевой быт. Традиционное жилище |заглавие=Цыгане (Народы и культуры) |ответственный=Oтв. ред. [[Деметер, Надежда Георгиевна|Н. Г. Деметер]], [[Черных, Александр Васильевич|А. В. Черных]]; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=2018 |страницы=195—233 |ref=Махотина, Панченко и др.}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н.'' [https://web.archive.org/web/20121113094810/http://www.kulturom.ru/books.html Цыгане. Происхождение и культура. Социально-антропологическое исследование]. — София, М.: Paradigma. 2009. 830 с. — (Academica Balkanica).
* {{статья |автор=[[Смирнова-Сеславинская, Марианна Владимировна|Смирнова-Сеславинская М. В.]] |ссылка=http://www.kulturom.ru/-aboutliterature/ |заглавие=Цыганская литература или цыганские литературы? |издание=Андрал |место=София |год=2010 |номер=56—57 |страницы=31—34 |ответственный=Перевод с болгарского |ref=Смирнова-Сеславинская}}
* {{книга|автор=Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н. |ссылка=https://static1.squarespace.com/static/5350ef3ae4b0a74166d83255/t/53e3be8be4b04a78ec270692/1407434379514/Seslavinskaya-Antropologija+sociokulturnogo+razvitija+cigan+RF.pdf |заглавие=Антропология социокультурного развития цыганского населения России |место=М. |издательство=Федеральный институт развития образования |год=2011 |страниц=129 |ref=Смирнова-Сеславинская, Цветков}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В.'' [https://web.archive.org/web/20190802211923/http://www.cr-journal.ru/rus/journals/139.html%26j_id%3D10 К истории «большой цыганской миграции» в Россию: социокультурная динамика малых групп в свете материалов этнической истории] // Культурологический журнал. — 2012. — № 2.
* ''[[Черенков, Лев Николаевич|Tcherenkov L. N.]]'', ''Laederich S.'' The Rroma. Otherwise known as Gypsies, Gitanos, Γυφτοι, Tsiganes, Ţigani, Çingene, Zigeuner, Bohèmiens, Travellers, Fahrende etc. Vol. 1: History, language and groups. Vol. 2: Traditions and texts. Basel: Schwabe Verlag, 2004.
* {{статья|автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=22539380 |заглавие=Цыгане — диаспора? |издание=Диаспоры |издательство=Наталис |год=2009 |номер=1 |страницы=239—256 |ISSN=1810-228X |ref=Черенков}}
* {{книга|автор=Черных А. В., Вайман Д. И., Имайкина Е. А. |заглавие=Этносоциальные процессы в цыганских общинах Пермской области на современном этапе (по результатам этносоциологического исследования цыган Пермской области) |город=Пермь |издательство=ПОНИЦАА |год=2005 |страниц=51 |ref=Черных и др.}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{refbegin}}
* {{cite web|author=[[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н.]] |url=http://www.gypsy-life.net/retzenzii-15.htm |title=Рецензия на двухтомник Льва Черенкова и Стефана Ледериха «Цыгане» (The Rroma) |website=Цыгане России|date=2007 |ref=Бессонов}}
* ''Кирилл Кожанов''. {{cite web |url=https://arzamas.academy/materials/175|title=Баллада кэлдэраров о любви и смерти (о путешествии трех братьев) // Курс № 3 Правда и вымыслы о цыганах|publisher=[[Arzamas]]|website=arzamas.academy|access-date=}}
* [http://www.kulturom.ru/ Российский центр исследований цыганской культуры] Научный сайт о культуре и языке цыган с публикациями российских и зарубежных авторов
* [https://web.archive.org/web/20121115152508/http://gypsy-life.net/kultura-main.htm Цыгане России. Культура]
* [https://web.archive.org/web/20110930161726/http://www.romaniwriters.com/ Romani Writers Union]{{ref|en}}
* [https://web.archive.org/web/20070821054041/http://www.geocities.com/domarisociety/history.htm Domari Society Site]{{ref|en}}
{{refend}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Сиғандар}}

[[Категория:Сиғандар мәҙәниәте| ]]</text>
      <sha1>85kef3wesr9cm08rii9du9628s472tu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298282</id>
      <parentid>1298281</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T19:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сиған әҙәбиәте */</comment>
      <origin>1298282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43698" sha1="kvlrvl3yb536gq560ch0vb1x7o72vxo" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{основная|Цыгане}}
'''Сиған мәҙәниәте'''нә башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай. Әммә барлыҡҡа килгән сиған традициялары сиған берҙәйлегенең (идентичность) нигеҙен тәшкил итә. Сиғандарҙың милли идеологияһын, мәҫәлән, «дәүләтһеҙ милләт» концепцияһын төҙөүгә бер нисә ынтылыш яһала{{sfn|Черенков|2009|с=239—256}}.

Сиғандар халыҡ ышаныуҙарын һәм йолаларын таратыусыларҙың береһе булып тора, һәм үҙҙәре йәшәгән райондарҙа, мәҫәлән, Румынияла, хәҙерге ауыл тормошонда күпселеге юҡҡа сыҡҡан «милли» йолаларҙы, бейеүҙәрҙе һәм традицион мәҙәниәттең башҡа элементтарын һаҡлай. Рома бай ауыҙ-тел ижадына эйә, әммә социаль шарттар арҡаһында уларҙың яҙма әҙәбиәте сағыштырмаса аҙ&lt;ref name=&quot;Британника&quot;&gt;{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic//Rom|Roma people|}}&lt;/ref&gt;.

Сиғандарҙың етди проблемаһы-сәнәғәт үҫешкән йәмғиәттәр шарттарында уларҙың традицион йәшәү рәүешен емереү. Күп фатирлы торлаҡ, иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡ һәм сиған булмағандар менән ҡатнаш никахтар һаман тарала бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Шөғөлдәре ==
[[Файл:Gypsy Smith, Théodore Valério.jpg|мини|280пкс|Тимерсе сиған. Теодор Валерио гравюраһы]]
Сиған белгестәре Л. Н. Черенков һәм Стефан Ледерих, киң таралған стереотипҡа ҡаршы, сиғандарҙың күпселеге һәр ваҡыт ултыраҡ йәшәгән, тип билдәләй. «Күсмә ҡәбилә» эпитеты романтик клише ғына булып тора. Статистика һәм тарихи сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, сиғандарҙың концентрацияһы Көнсығыш Европала һәм Балҡанда, ултыраҡ йәшәү рәүеше хас булған төбәктә, иң юғары булған һәм булып ҡала. Сиғандар айырым ҡасабаларҙа һәм айырым ҡала кварталдарында (махалдарҙа) йәшәгән. Карпат «метагруппаһы» сиғандары элеке замандарҙа бөтөнләй күсмә тормош алып бармаған{{sfn|Бессонов|2007}}.

Сиған термины ''[[гаджо]]'', «сиған түгел», боронғо һинд термины булып тора. Тәүге формаһы — ''гавджа''. Хәҙерге сиған диалекттарында ''гав'' һүҙе ауыл тигәнде аңлата, шуға таянып «ром — гаджо» антитезаһының нигеҙе булған терминдың килеп сығышы фаразлана. ''Гав-джа'' башланғыс мәғәнәһендә — «ауыл кешеһе», «крәҫтиән». Фаразлауҙар буйынса, сиғандарҙың ата-бабалары күсмә йәки ярым ултыраҡ тормош алып барған. Был осорҙа ултыраҡ игенселәргә ҡаршы ҡуйыу барлыҡҡа килгәндер ҙә{{sfn|Бессонов|2007}}.

Черенков һәм Ледерих шулай уҡ, кәсеп сифатында хәйер һорашыу телдәрен һәм боронғо йолаларын юғалтҡан түбәнге ҡатлам сиған төркөмдәренә генә хас, тип билдәләй{{sfn|Бессонов|2007}}.

Төп традицион шөғөлдәр иҫәбенә һөнәрселек һәм сауҙа, шул иҫәптән мал менән сауҙа итеү инә. Тимерселек (атап әйткәндә, тимерселәр ҡасабалары таралған була), ювелир һәм ҡурғашлау оҫталығы, металл һауыт-һаба эшләү үҫешкән кәсептәр булып тора. Урта быуаттарҙан башлап шулай уҡ — ир-ат хайуандарҙы өйрәтеү (йыландарҙы тылсымлау һәм {{lang-ro|urs}} — «айыу») йөрөтөү тигәнде аңлатҡан мәғәнәгә бәйле, айырым төркөмдәр урсарҙар) һәм ҡатын-ҡыҙ күрәҙәлек — менән шөғөлләнәләр{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Шулай уҡ ир-егеттәр музыкант, ҡатын-ҡыҙҙар — артист булып эшләй. [[Ветеринария]] барлыҡҡа килгәнгә тиклем күп кенә фермерҙар малдарҙың һаулығы һәм мал аҫрау мәсьәләләре буйынса кәңәштәр һорап сиған мал һатыусыларына мөрәжәғәт иткән&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Хәҙерге заман ромдарының көнкүреше һәм шөғөлдәре үҙгәрештәр кисерә. Еңел һәм йөк автомобилдәренән торған каруандарҙа сәйәхәт итәләр; мал һатыу ҡулланылған автомобилдәр һәм тағылма арбалар (прицеп) һатыу менән алмашынған. Ҡала ромалары өсөн тимерселек һәм ҡурғашлаусы һөнәрҙәре автомеханик һәм автослесарь һөнәренә алмашынған. Сиғандарҙың күпселеге үҙ һөнәрҙәре менән шөғөлләнеп йәки квалификацияһыҙ ялланып эшләүсе булып ултыраҡ тормош алып бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

1920—1930-сы йылдарҙа совет дәүләте сиғандарҙы ултыраҡ тормошҡа күсереүгә йүнәлтелгән бер нисә ҡарар ҡабул итә. Сиған [[колхоз]]дары ойошторола. Бер нисә ҡалала сиған мәктәптәре, [[Сиған педагогия техникумы]] булдырыла. 1956 йылда СССР күсмә тормошто тыйыу тураһында закон ҡабул итә. Һуңыраҡ шундай закондар башҡа [[Восточный блок|социалистик лагерь]] илдәрендә лә ҡабул ителә. Был сараларҙың барыһы ла сиғандарҙың хәҙерге йәмғиәткә ҡушылыуыына булышлыҡ итә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

СССР-ҙа сиғандар белем алыуға һәм хеҙмәт урындарына эйә була. Ауыл клубынан алып [[Московский Кремль|Кремлдә]] үткән хөкүмәт концертына тиклем сиған сәнғәте популяр була. Халыҡ-ара танылыу алған сиған интеллигенцияһы барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Решетников&quot;&gt;''[[Решетников, Ян Александрович|Решетников Я. А.]]'' [http://gypsy-life.net/mif-02.htm Правильно ли говорить «ромы» и «ромский»?] {{Wayback|url=http://gypsy-life.net/mif-02.htm|date=20190908143252}}&lt;/ref&gt;.

1989 йылда «Романо кхэр» («Сиған йорто») Мәскәү сиған мәҙәни-ағартыу йәмғиәте ойошторола. Һуңынан башҡа сиған ойошмалары барлыҡҡа килә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 1999 йылда 
[[«Рәсәй сиғандарының Федераль милли-мәҙәни автономияһы»]] дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы ойошторола{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 2013 йылда [[Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте]] Рәсәй Федерацияһы сиғандарының социаль-иҡтисади һәм этномәҙәни үҫеше буйынса комплекслы саралар планын ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Деметер&quot;&gt;[https://www.svoboda.org/a/27634873.html «Фильм Соболева — настоящая провокация»] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/27634873.html |date=20200623041743 }} / Инна Денисова, [[Деметер, Надежда Георгиевна|Надежда Деметер]]. 25 марта 2016. [[Радио «Свобода»]].&lt;/ref&gt;.

== Социаль структура ==
Сиғандар үҙҙәренең этник төркөмдәргә бүленеүен, биләмәләр тураһындағы ҡайһы бер күҙаллауҙарҙы һәм мәҙәни һәм диалект айырмалыҡтарына таяныуҙарын таный&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Ромалыларҙа таныған бер властлы структура ла, конгресс йәки хаким булмаһа ла, Мюнхенда, Мәскәүҙә, Бухареста һәм Софияла (1906) һәм Польшалағы Роунда (1936) Халыҡ-ара рома конгрестары үткәрелгән. Шуға ҡарамаҫтан, ромалар араһында сәйәси власть бар&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Традицион мәҙәниәттә 800 кешегә тиклем берләштергән патрилинейный ырыу бар. [[Синти]] мөхитендә был ырыу ''штама'', [[кэлдэрарҙар]] һәм [[кишинёвлылар]] араһында — ''вица'', [[урыҫ сиғандары]]нда — ''родо'', ҡырым сиғандарында — ''чанг, тухумя'' тип атала. Күсмә төркөмдәрҙә юлбашсы етәкләгән община 25 кибиткаға йәки сатырға тиклем булған күсмә таборҙан тора; бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл итеүҙе оло йәштәге ир-аттар суды (''сэндо, крис'') башҡара. Килем бөтә община ағзалары араһында, шул иҫәптән эшкә яраҡһыҙҙар араһында ла, бүленә. Үҙ-ара ярҙамлашыу һәм ҡунаҡсыллыҡ киң таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Ун йорттан алып бер нисә йөҙ йортҡа тиклемге төркөмдәр башлыҡтары шул төркөмдөң абруйлы ғаиләләренән ғүмерлеккә һайлана. Был вазифа мираҫҡа ҡалмай. Башлыҡтарҙың көсө һәм абруйы төркөмдөң күләменә, уның йолаларына һәм конфедерация эсендәге башҡа төркөмдәр менән мөнәсәбәттәренә ҡарап үҙгәрә. Төркөмдөң казначейы булып нәҡ башлыҡ сығыш яһай, уның күсенеү тәртибен билдәләй һәм урындағы властар алдында уның вәкиле булып тора. Ул аҡһаҡалдар советы аша идара итә, улар шулай уҡ төркөмдөң оло ҡатыны ''phuri dai'' менән кәңәшләшә. Айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларға ҡарата ''phuri dai''ҙың йоғонтоһо көслө була, һәм күпселек осраҡта аҡса табыу һәләтенә һәм төркөм эсендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың төркөм булараҡ ойошторолоуына нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Төркөмдәр атаһы йәки әсәһе яғынан уртаҡ сығышлы, 200-гә тиклем кеше иҫәпләнгән киңәйтелгән ғаиләләрҙең исемле төркөмдәре йәки вицаларҙан тора. Ҙур вицаның үҙенең башлығы һәм кәңәшмәһе булырға мөмкин. Әгәр никах һөҙөмтәһендә балалар тыуһа, вицала ағзалыҡ иғлан ителеүе мөмкин. Лояллек һәм иҡтисади кооперация вица кимәлендә түгел, ә йорт хужалығы кимәлендә күҙаллана. Сиған телендә йорт хужалығы өсөн дөйөм термин юҡ. Хужалыҡ кооперацияһы сиктәрендә кеше ғаиләлә яҡын булған һәм әлеге ваҡытта низағлашмаған мөһим туғандары менән бәйле&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

[[Руска рома]]ларының тығыҙ урынлашҡан һәм община традицияларын һаҡлаған төбәктәрендә улар үҙҙәренең традиционон мәҙәниәтенең социаль-норматив нигеҙҙәрен, беренсе сиратта, этник судты иң юғары дәрәжәлә һаҡлайҙар{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011|с=18}}. Элекке йәшәү традициялары булған рус ромалылары ғаиләләре [[Скотоводство|йорт малдары]] һәм [[йәшелсә үҫтереү]] менән шөғөлләнә. Совет осоронда колхозда эшләйҙәр. [[Сэрвтар]]ҙы иҫәпкә алмағанда, рус ромаларында башҡа этник төркөмдәрҙән алдараҡ һәм көслөрәк традицион социаль ойошманың тарҡалыуы күҙәтелә, был, атап әйткәндә, ырыу хәтеренең 10 быуынға түгел, 3-4 быуынға ҡыҫҡарыуында сағыла. Рус ромаларында, был һирәк күренеш булһа ла, рус мәҙәниәтенә яҡшы интеграцияланған ғаиләләрҙең һәм урта һөнәри һәм юғары белем алған кешеләрҙең иң күп һаны осрай. Яҙма формалағы аралашыуҙың, баҫма продукцияны уҡыуҙың ҡулланылышы киңерәк таралған{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011}}{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}.

== Хоҡуҡ ==
Сиғандар социаль контроленең иң көслө институты ''крис'' булған. Был термин [[обычное право|ғәҙәти хоҡуҡ]] һәм ғәҙеллек ҡиммәттәре йыйылмаһын, шулай уҡ төркөмдөң йолаһын (ритуал) һәм суд институтын аңлата. Сиғандар кодексының нигеҙендә танылған сәйәси берәмек эсендәге тоғролоҡ, берҙәмлек һәм үҙ-ара ярҙам тураһындағы дөйөм концепциялар ята. Кодексты боҙоуҙарҙы һәм бәхәстәрҙе ҡараған крис тарафынан ҡулланылған иң ауыр яза — төркөмдән ситләтеү булған. Шулай уҡ [[остракизм]]ға хөкөм итеү кешене төркөмдөң ҡайһы бер сараларынан ситләтергә һәм ҡара эштәр башҡарырға мәжбүр итергә мөмкин. Ҡайһы бер осраҡтарҙа аҡһаҡалдар реабилитация тураһында ҡарар ҡабул итә, шунан һуң татыулашыу байрамы үткәрелә&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Ғаилә ==
Ҡайһы саҡта ҙур ғаиләләр һаҡлана. Ҡәтғи патриархаль ғаилә ҡоролошо{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Традицион сиған ғаиләһе ир һәм ҡатындан, уларҙың өйләнмәгән балалары һәм кәмендә бер өйләнгән улы, килендәре һәм уларҙың балаларынан тора. Туйҙан һуң йәш пар ғәҙәттә ирҙең ата-әсәһе менән йәшәй, ә йәш ҡатын ире төркөмөнөң йолаларын үтәй. Идеалда, оло улы ғаиләһе менән айырылырға әҙер булғансы, кесе улы ла өйләнә, ҡатыны менән ғаиләгә ҡушыла. ХХ быуат аҙағына был ғәмәл байтаҡ кәмеһә лә, никахтар традицион рәүештә ғаилә йәки төркөм аҡһаҡалдары (вица һ.б.) тарафынан башҡа ғаиләләр, төркөмдәр йәки, һирәгерәк, конфедерациялар менән сәйәси һәм туғанлыҡ бәйләнештәрен нығытыу өсөн ойошторола. Традицион сиған никахтарының үҙәгендә кейәүҙең ата-әсәһенән ҡыҙҙың ата-әсәһенә [[ҡыҙ өсөн түләү]] (ҡалым) тора&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Шулай уҡ [[ҡыҙ һоратыу]] (шул иҫәптән бишек йәрәшеүе), ҡыҙҙарын алмашыу һәм [[ҡыҙ урлау]] кеүек йолалар ҙа таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.
&lt;!-- 
== Дине ==
Цыгане в Центральной и Западной Европе, Америке и Австралии — в основном [[католики]] и [[протестанты]], на Балканах, в Азии и Африке — [[мусульмане]]-[[сунниты]], в Восточной Европе, включая Россию, и Румынии — [[православные]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Также в Беларуси, Венгрии, Румынии и в Болгарии были отмечены небольшие группы цыган, исповедующих [[иудаизм]]. Так, например, в [[Болгария|Болгарии]], в [[София|Софии]] и в [[Дупница|Дупнице]] ещё до [[Вторая мировая война|Второй Мировой Войны]] возникла небольшая община под названием Жутане Рома (букв. «еврейские цыгане»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|title=Кабули от Варна :: Наименованията на циганите|lang=bg|website=kabuli.blog.bg|access-date=2024-05-10|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140230/https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{не АИ}}. Костяк общины составляли потомки еврейских женщин, вышедших замуж за [[Гиюр|принявших иудаизм]] цыганских мужчин. В Софии проживало более 100 цыганско-еврейских семей, которые в основном компактно проживали в районе Факультета на улице Средняя Гора. После [[Холокост]]а большинство из них уехало в [[Израиль]], но несколько семей остались в Болгарии&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|заглавие=The Gypsies During the Second World War|год=1997|издательство=Univ of Hertfordshire Press|страниц=228|isbn=978-0-900458-85-9|access-date=2024-03-17|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140226/https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Советский этнограф [[Лекса Мануш]] считал, что в цыганской лексике и поверьях можно найти значительно больше признаков, указывающих на связь с [[индуизм]]ом и особенно [[шиваизм]]ом. Например, для обозначения креста во многих цыганских диалектах Европы используется термин ''trusul'' (''trusil, truxul, trixul''), которое Мануш считал происходящим от атрибута Шивы ''[[тришула|тришулы]]''{{sfn|Мануш|1979|с=78—87}}.
--&gt;
== Кейем ==
Сиған ҡатын-ҡыҙҙарының традицион кейеме, ялтырауыҡтары булған тегелмәгән [[әүеркәле]] итәк (юбка), Йыш бөрмәле алъяпҡыс (''кытрынцы'') бала имеҙеүҙе еңелләштереү маҡсатында тегелгән тәрән уйымлы кофта, шәл, төрлө алтын һәм көмөш биҙәүестәрҙән тора{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Фольклор ==
{{основная|Фольклор цыган}}
Сиған этник төркөмдәренең фольклоры, [[сиғандар]] йәшәгән йәки [[тарихи осорҙар]]ҙа сиғандар миграциялаған территорияларҙағы этник төркөмдәр фольклоры йоғонтоһон кисергән, шул уҡ жанрҙарҙы һәм сюжеттарҙы ҡабатлай. Бер нисә сюжет тотороҡло, бер-береһенән алыҫта йәшәгән төркөмдәр мәҙәниәтендә ҡабатлана. Балҡан, Румыния һәм Венгрия сиғандары фольклоры байлығы менән айырылып тора. Мәҫәлән, румын теленең һәм фольклорының таралыу территорияһында йәшәгән [[влахи (цыгане)|влах диалект төркөмө сығандары]]нда [[баллада]] жанры үҫешкән. Сиған теленә тәржемә ителгән [[кэлдэрар]] фольклорында румын героик циклы — Груй һәм Новак, Корб, оҫта Манол һәм башҡалар тураһындағы балладалар билдәле. Яңы заманда сығарылған йырҙарҙа, ә һирәгерәк — балладаларҙа, башлыса сиған сюжеттары өҫтөнлөк итә. Йыр фольклорының сағыу саралары байлығы менән айырылып тора. Йырҙар сиғандарҙың үткәндәге тормошон сағылдыра. Сиған әкиәттәре башлыса үҙләштерелгән сюжеттарҙы үҙ эсенә ала{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Һәр сиған төркөмө ([[цыганский табор|табор]], йәшәгән урын) үҙенең боронғо хикәйәләрҙе һөйләү һәм яңы әкиәттәр менән балладалар ижад итеү сәнғәтенә эйә булған импровизаторына эйә булған. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында хикәйәселәрҙең ҡайһы берҙәре үҙ әҫәрҙәрен яҙа башлаған. XIX быуат аҙағында румын армияһы капралы, Яссы ҡалаһынан сыҡҡан Микулае Иванча 50-гә яҡын үҙенсәлекле әкиәт һәм баллада яҙып алған{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Испания сиғандарының фольклоры  [[фламенко]] формалашыуына ҙур йоғонто яһаған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Музыкаһы һәм бейеүҙәре ==
{{основная|Музыка цыган|Джаз-мануш|}}
{{также|Джаз-мануш|}}
Сиғандарҙың төп шөғөлдәренең береһе – музыка. Репертуарҙа үҙҙәренең табор йырҙары, шулай уҡ башҡа халыҡтарҙың йырҙары һәм сиған капеллалары репертуарына ингән XVIII—XIX быуаттарҙағы Европа профессиональ музыкаһының популяр композициялары һәм башҡалар бар. Сиғандарҙың берҙәм музыкаль мәҙәниәте юҡ, әммә сиған музыкаһы һәм башҡарыуының дөйөм үҙенсәлектәре: гемиольлы тауыш рәттәре (''венгр'', йәки ''сиған'', ''гамма''), микротонлы мелизматика һәм глиссандирлау, тамаҡтан сыҡҡан тауыш бар. Табор музыкаһы башлыса бер тауышлы вокал булараҡ характерлана, төп жанрҙары – оҙон көй һәм йылдам бейеү йырҙары; икеһенә лә эргәләрендәге халыҡтарҙың фольклоры йоғонто яһаған. Бер нисә үҙләштерелгән йыр ҙа табор йырҙары тип һанала{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

{{External media
|image1=[https://sovcom.ru/pics/auctions/medium/medium_88441_61.jpg Сиғандарҙың бейеүе]. Рәссам [[Зефиров, Константин Клавдианович|Константин Зефиров]]. 1932 йыл. Техника: Киндер, май. Үлсәме: 18х27}}
Венгр сиғандары араһында инструменталь ансамблдәр (скрипка, цимбалдар, контрабас ҡулланыла) һәм жанрҙар ([[вербункош]], [[чардаш]]) таралған. Молдовала һәм Румынияла сиғандар — ''[[лэутарҙар]]'' юғары башҡарыу оҫталығына эйә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Рәсәйҙә XVIII—XIX быуаттарҙа, ғәҙәттә, гитаралар менән оҙатылып, урыҫ яяярымтауыш яраҡлашыуы манераһында йырлаған, әммә табор музыкаһына хас булған лад төҫмөрлөгөн һаҡлап, сиған хорҙары таралған. Беренсе шундай хор 1774 йылда [[Пушкино]]ла граф [[Орлов, Алексей Григорьевич|А. Г. Орлов-Чесменский]]ҙың бойороғо буйынса ойошторолған. Ул үҙенең беренсе етәксеһе, сиғандар башлығы Иван Соколов исеме менән [[Соколов хоры]] булараҡ билдәлелек алған. Бөгөнгө көнгә тиклем эстрадала 
[[сиған романсы]]н йырлау һаҡлана. Мәскәүҙә «[[Ромэн]]» сиған театры эшләй. Рәсәйҙең билдәле сиған музыканттары араһында скрипкасы [[Эрденко, Михаил Гаврилович|Михаил Эрденко]], йырсы [[Сличенко, Николай Алексеевич|Николай Сличенко]] бар{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Сиған музыкаһында типик булған ғаилә һәм этник лояллек темалары билдәле бер ҡараштарҙы һаҡлап ҡалырға ярҙам итте, әммә йәшерәк һәм талантлы башҡарыусыларҙың бер өлөшө тышҡы донъяның матди бүләкләүҙәренә йәлеп ителде&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Сиған әҙәбиәте ==
{{основная|Литература цыган}}
Сиған әҙәбиәте донъяның төрлө илдәрендәге төрлө сиған этник төркөмдәре вәкилдәренең әҙәби әҫәрҙәрен үҙ эсенә ала{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. [[Сиған теле]]ндәге әҙәбиәт СССР-ҙа [[сиған яҙмаһы]] булдырылғандан һуң 1920-се йылдар уртаһында барлыҡҡа килә{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Сығандарҙың тарихының иртә осоронда яҙмаһы һәм әҙәби традицияһы булыуы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. [[Сиған теле]]ндә берҙәм һөйләү һәм яҙма нормаһы юҡ, ул бер нисә яҡын туған диалектты үҙ эсенә ала. XX быуат башына тиклем күпселек сиғандар грамотаға эйә булмаған, ә сиған теле яҙмаһыҙ булған{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}.

СССР-ҙа сиған телендә әҙәбиәт 1920-се йылдар уртаһында [[сиған яҙмаһы]] булдырылғандан һуң барлыҡҡа килә{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. 1920-1930 йылдарҙа, бәләкәй халыҡтар мәҙәниәтен яҡларға ынтылыусы иртә Советтар Союзының милли сәйәсәте тормошҡа ашырылыуына бәйле, СССР-ҙа әҙәби сиған телен булдырырға тырышалар. Нигеҙ сифатында, башҡа диалекттарҙан әҙәби үҙләштереүҙәр өҫтәлгән [[рус сиғандары]]ның этник төркөмө теле ҡулланыла. Фаразлауҙар буйынса, һайлау күбеһе башланғыс грамоталылыҡҡа эйә булған һәм [[большевистик идеология]]ға нығыраҡ бирелеүсән рус сиғандарының ассимиляцияланыуы менән бәйле була. Большевиктар сәйәсәтенә ярашлы, революцияға тиклемге осорҙа иҙелгән бәләкәй халыҡтарҙың мәҙәниәте яңы власть килеү менән йөкмәткеһе буйынса социалистик, формаһы буйынса милли ҡалырға тейеш була.

Башлыса яңы әҙәби сиған телендә колхоздар буйлап марксистик-ленинсы әҙәбиәт, [[Ленин]], һуңыраҡ [[Сталин]] телмәрҙәре, партия ҡарарҙары тәржемәләре нәшер ителә һәм таратыла. Шулай уҡ башта сиған телендә яҙылған бик күп нәфис оригиналь әҙәбиәт нәшер ителә. Әммә дөйөм алғанда был эшмәкәрлектең масштабы бик аҙ була&lt;ref name=&quot;Кожанов&quot;&gt;''Кирилл Кожанов'' (цыгановед), ''Юлия Богатко''. {{cite web|url=https://arzamas.academy/materials/41|title=Кирилл Кожанов: «В каком-то смысле цыгане — идеальные граждане нашего государства»|website=[[Arzamas]] (arzamas.academy)|access-date=|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125000908/https://arzamas.academy/materials/41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сиған әҙәби телен нормалаштырыу һәм байытыу өҫтөндә эшләгән сиған яҙыусылары һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре А. В. Германо һәм Н. А. Панков сиған әҙәбиәтенә нигеҙ һала{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Һуғыштан һуңғы сиған әҙәбиәтендә драматургия үҫешә, боронғо фольклор традицияларына эйәреүсе шиғри жанрҙар өҫтөнлөк ала башлай, сөнки сиған традицион мәҙәниәтендә импровизаторлыҡ һәләттәрен күрһәтеү мөмкин булған йырҙар һәм балладалар иң сағыу художестволы сараларға эйә була. Сиған теленең берҙәм әҙәби нормаһы булмау сәбәпле, ҡайһылыр сиған диалектында яҙыусы авторҙарҙың әҫәрҙәре, нигеҙҙә, был диалектты белгән уҡыусыларҙың аҙ даирәһенә генә билдәле. Шунлыҡтан йәшәгән ил телендә яҙыусы сиған прозаиктары, шағирҙары һәм драматургтары һаны арта{{sfn|Черенков|1975|столбцы=410}}.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Туғандаш проекттар
| Портал = Цыгане
}}
* [[Романипэ]]
* [[Халыҡ-ара сиғандар көнө]]
* [[Сиған романсы]]
* [[Сиған ҡыҙы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
; урыҫ телендә
''энциклопедии''
* {{ВТ-ЭСБЕ|Цыгане}}
* {{БРЭ|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]]|том=34|страницы=370—372|год=2017|ref=Деметер|статья=Цыгане|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив=https://web.archive.org/web/20240615193404/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив дата=2024-06-15}}
* {{книга |автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |часть=Цыганская литература |ссылка часть=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-4083.htm?cmd=p&amp;istext=1 |заглавие=[[Краткая литературная энциклопедия]] |ответственный=Гл. ред. [[Сурков, Алексей Александрович|А. А. Сурков]] |том=8: Флобер — Яшпал |издание=2-е издание |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] |год=1975 |столбцы=408—410 |ref=Черенков}}

''тикшеренеүҙәр''
* {{книга|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]], [[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Кутенков, Владимир Константинович|Кутенков В. К.]] |ссылка=http://gypsy-life.net/history-main.htm |заглавие=История цыган — новый взгляд. |ответственный=Под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Г. С. Деметера]]; [[Российская академия наук]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]] |место=Воронеж |год=2000 |страниц=334 |ISBN=5-89981-180-3 |ref=Деметер и др.}}
* {{статья |автор=Джурич, Райко |ссылка=https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html |заглавие=Цыганская литература |ответственный=Перевод с итальянского М. В. Сеславинская |издание=Lacio Drom. Anno 35 — nov. dic |год=1999 |страницы=4—10 |ref=Джурич}}
* ''Калинин В., Русаков А.'' [https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html Обзор цыганской литературы бывшего Советского Союза, стран СНГ и Балтии].
* {{статья|автор=[[Лекса Мануш]] |ссылка=http://www.booksite.ru/etnogr/1979/1979_6.pdf |заглавие=Культ Шивы и цыгане |издание=[[Советская этнография]] |год=1979 |номер=6 |страницы=78—87 |ref=Мануш}}
* {{книга |автор=Махотина И. Ю., [[Панченко, Януш Александрович|Панченко Я. А.]] и др. |часть=Культура жизнеобеспечения. Кочевой быт. Традиционное жилище |заглавие=Цыгане (Народы и культуры) |ответственный=Oтв. ред. [[Деметер, Надежда Георгиевна|Н. Г. Деметер]], [[Черных, Александр Васильевич|А. В. Черных]]; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=2018 |страницы=195—233 |ref=Махотина, Панченко и др.}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н.'' [https://web.archive.org/web/20121113094810/http://www.kulturom.ru/books.html Цыгане. Происхождение и культура. Социально-антропологическое исследование]. — София, М.: Paradigma. 2009. 830 с. — (Academica Balkanica).
* {{статья |автор=[[Смирнова-Сеславинская, Марианна Владимировна|Смирнова-Сеславинская М. В.]] |ссылка=http://www.kulturom.ru/-aboutliterature/ |заглавие=Цыганская литература или цыганские литературы? |издание=Андрал |место=София |год=2010 |номер=56—57 |страницы=31—34 |ответственный=Перевод с болгарского |ref=Смирнова-Сеславинская}}
* {{книга|автор=Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н. |ссылка=https://static1.squarespace.com/static/5350ef3ae4b0a74166d83255/t/53e3be8be4b04a78ec270692/1407434379514/Seslavinskaya-Antropologija+sociokulturnogo+razvitija+cigan+RF.pdf |заглавие=Антропология социокультурного развития цыганского населения России |место=М. |издательство=Федеральный институт развития образования |год=2011 |страниц=129 |ref=Смирнова-Сеславинская, Цветков}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В.'' [https://web.archive.org/web/20190802211923/http://www.cr-journal.ru/rus/journals/139.html%26j_id%3D10 К истории «большой цыганской миграции» в Россию: социокультурная динамика малых групп в свете материалов этнической истории] // Культурологический журнал. — 2012. — № 2.
* ''[[Черенков, Лев Николаевич|Tcherenkov L. N.]]'', ''Laederich S.'' The Rroma. Otherwise known as Gypsies, Gitanos, Γυφτοι, Tsiganes, Ţigani, Çingene, Zigeuner, Bohèmiens, Travellers, Fahrende etc. Vol. 1: History, language and groups. Vol. 2: Traditions and texts. Basel: Schwabe Verlag, 2004.
* {{статья|автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=22539380 |заглавие=Цыгане — диаспора? |издание=Диаспоры |издательство=Наталис |год=2009 |номер=1 |страницы=239—256 |ISSN=1810-228X |ref=Черенков}}
* {{книга|автор=Черных А. В., Вайман Д. И., Имайкина Е. А. |заглавие=Этносоциальные процессы в цыганских общинах Пермской области на современном этапе (по результатам этносоциологического исследования цыган Пермской области) |город=Пермь |издательство=ПОНИЦАА |год=2005 |страниц=51 |ref=Черных и др.}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{refbegin}}
* {{cite web|author=[[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н.]] |url=http://www.gypsy-life.net/retzenzii-15.htm |title=Рецензия на двухтомник Льва Черенкова и Стефана Ледериха «Цыгане» (The Rroma) |website=Цыгане России|date=2007 |ref=Бессонов}}
* ''Кирилл Кожанов''. {{cite web |url=https://arzamas.academy/materials/175|title=Баллада кэлдэраров о любви и смерти (о путешествии трех братьев) // Курс № 3 Правда и вымыслы о цыганах|publisher=[[Arzamas]]|website=arzamas.academy|access-date=}}
* [http://www.kulturom.ru/ Российский центр исследований цыганской культуры] Научный сайт о культуре и языке цыган с публикациями российских и зарубежных авторов
* [https://web.archive.org/web/20121115152508/http://gypsy-life.net/kultura-main.htm Цыгане России. Культура]
* [https://web.archive.org/web/20110930161726/http://www.romaniwriters.com/ Romani Writers Union]{{ref|en}}
* [https://web.archive.org/web/20070821054041/http://www.geocities.com/domarisociety/history.htm Domari Society Site]{{ref|en}}
{{refend}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Сиғандар}}

[[Категория:Сиғандар мәҙәниәте| ]]</text>
      <sha1>kvlrvl3yb536gq560ch0vb1x7o72vxo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298291</id>
      <parentid>1298282</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T03:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1298291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43713" sha1="p092qnj66req6txlw29776veyo1u3og" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{основная|Цыгане}}
'''Сиған мәҙәниәте'''нә башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай. Әммә барлыҡҡа килгән сиған традициялары сиған берҙәйлегенең (идентичность) нигеҙен тәшкил итә. Сиғандарҙың милли идеологияһын, мәҫәлән, «дәүләтһеҙ милләт» концепцияһын төҙөүгә бер нисә ынтылыш яһала{{sfn|Черенков|2009|с=239—256}}.

Сиғандар халыҡ ышаныуҙарын һәм йолаларын таратыусыларҙың береһе булып тора, һәм үҙҙәре йәшәгән райондарҙа, мәҫәлән, Румынияла, хәҙерге ауыл тормошонда күпселеге юҡҡа сыҡҡан «милли» йолаларҙы, бейеүҙәрҙе һәм традицион мәҙәниәттең башҡа элементтарын һаҡлай. Рома бай ауыҙ-тел ижадына эйә, әммә социаль шарттар арҡаһында уларҙың яҙма әҙәбиәте сағыштырмаса аҙ&lt;ref name=&quot;Британника&quot;&gt;{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic//Rom|Roma people|}}&lt;/ref&gt;.

Сиғандарҙың етди проблемаһы-сәнәғәт үҫешкән йәмғиәттәр шарттарында уларҙың традицион йәшәү рәүешен емереү. Күп фатирлы торлаҡ, иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡ һәм сиған булмағандар менән ҡатнаш никахтар һаман тарала бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Шөғөлдәре ==
[[Файл:Gypsy Smith, Théodore Valério.jpg|мини|280пкс|Тимерсе сиған. Теодор Валерио гравюраһы]]
Сиған белгестәре Л. Н. Черенков һәм Стефан Ледерих, киң таралған стереотипҡа ҡаршы, сиғандарҙың күпселеге һәр ваҡыт ултыраҡ йәшәгән, тип билдәләй. «Күсмә ҡәбилә» эпитеты романтик клише ғына булып тора. Статистика һәм тарихи сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, сиғандарҙың концентрацияһы Көнсығыш Европала һәм Балҡанда, ултыраҡ йәшәү рәүеше хас булған төбәктә, иң юғары булған һәм булып ҡала. Сиғандар айырым ҡасабаларҙа һәм айырым ҡала кварталдарында (махалдарҙа) йәшәгән. Карпат «метагруппаһы» сиғандары элеке замандарҙа бөтөнләй күсмә тормош алып бармаған{{sfn|Бессонов|2007}}.

Сиған термины ''[[гаджо]]'', «сиған түгел», боронғо һинд термины булып тора. Тәүге формаһы — ''гавджа''. Хәҙерге сиған диалекттарында ''гав'' һүҙе ауыл тигәнде аңлата, шуға таянып «ром — гаджо» антитезаһының нигеҙе булған терминдың килеп сығышы фаразлана. ''Гав-джа'' башланғыс мәғәнәһендә — «ауыл кешеһе», «крәҫтиән». Фаразлауҙар буйынса, сиғандарҙың ата-бабалары күсмә йәки ярым ултыраҡ тормош алып барған. Был осорҙа ултыраҡ игенселәргә ҡаршы ҡуйыу барлыҡҡа килгәндер ҙә{{sfn|Бессонов|2007}}.

Черенков һәм Ледерих шулай уҡ, кәсеп сифатында хәйер һорашыу телдәрен һәм боронғо йолаларын юғалтҡан түбәнге ҡатлам сиған төркөмдәренә генә хас, тип билдәләй{{sfn|Бессонов|2007}}.

Төп традицион шөғөлдәр иҫәбенә һөнәрселек һәм сауҙа, шул иҫәптән мал менән сауҙа итеү инә. Тимерселек (атап әйткәндә, тимерселәр ҡасабалары таралған була), ювелир һәм ҡурғашлау оҫталығы, металл һауыт-һаба эшләү үҫешкән кәсептәр булып тора. Урта быуаттарҙан башлап шулай уҡ — ир-ат хайуандарҙы өйрәтеү (йыландарҙы тылсымлау һәм {{lang-ro|urs}} — «айыу») йөрөтөү тигәнде аңлатҡан мәғәнәгә бәйле, айырым төркөмдәр урсарҙар) һәм ҡатын-ҡыҙ күрәҙәлек — менән шөғөлләнәләр{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Шулай уҡ ир-егеттәр музыкант, ҡатын-ҡыҙҙар — артист булып эшләй. [[Ветеринария]] барлыҡҡа килгәнгә тиклем күп кенә фермерҙар малдарҙың һаулығы һәм мал аҫрау мәсьәләләре буйынса кәңәштәр һорап сиған мал һатыусыларына мөрәжәғәт иткән&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Хәҙерге заман ромдарының көнкүреше һәм шөғөлдәре үҙгәрештәр кисерә. Еңел һәм йөк автомобилдәренән торған каруандарҙа сәйәхәт итәләр; мал һатыу ҡулланылған автомобилдәр һәм тағылма арбалар (прицеп) һатыу менән алмашынған. Ҡала ромалары өсөн тимерселек һәм ҡурғашлаусы һөнәрҙәре автомеханик һәм автослесарь һөнәренә алмашынған. Сиғандарҙың күпселеге үҙ һөнәрҙәре менән шөғөлләнеп йәки квалификацияһыҙ ялланып эшләүсе булып ултыраҡ тормош алып бара&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

1920—1930-сы йылдарҙа совет дәүләте сиғандарҙы ултыраҡ тормошҡа күсереүгә йүнәлтелгән бер нисә ҡарар ҡабул итә. Сиған [[колхоз]]дары ойошторола. Бер нисә ҡалала сиған мәктәптәре, [[Сиған педагогия техникумы]] булдырыла. 1956 йылда СССР күсмә тормошто тыйыу тураһында закон ҡабул итә. Һуңыраҡ шундай закондар башҡа [[Восточный блок|социалистик лагерь]] илдәрендә лә ҡабул ителә. Был сараларҙың барыһы ла сиғандарҙың хәҙерге йәмғиәткә ҡушылыуыына булышлыҡ итә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

СССР-ҙа сиғандар белем алыуға һәм хеҙмәт урындарына эйә була. Ауыл клубынан алып [[Московский Кремль|Кремлдә]] үткән хөкүмәт концертына тиклем сиған сәнғәте популяр була. Халыҡ-ара танылыу алған сиған интеллигенцияһы барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Решетников&quot;&gt;''[[Решетников, Ян Александрович|Решетников Я. А.]]'' [http://gypsy-life.net/mif-02.htm Правильно ли говорить «ромы» и «ромский»?] {{Wayback|url=http://gypsy-life.net/mif-02.htm|date=20190908143252}}&lt;/ref&gt;.

1989 йылда «Романо кхэр» («Сиған йорто») Мәскәү сиған мәҙәни-ағартыу йәмғиәте ойошторола. Һуңынан башҡа сиған ойошмалары барлыҡҡа килә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 1999 йылда
[[«Рәсәй сиғандарының Федераль милли-мәҙәни автономияһы»]] дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы ойошторола{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 2013 йылда [[Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте]] Рәсәй Федерацияһы сиғандарының социаль-иҡтисади һәм этномәҙәни үҫеше буйынса комплекслы саралар планын ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Деметер&quot;&gt;[https://www.svoboda.org/a/27634873.html «Фильм Соболева — настоящая провокация»] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/27634873.html |date=20200623041743 }} / Инна Денисова, [[Деметер, Надежда Георгиевна|Надежда Деметер]]. 25 марта 2016. [[Радио «Свобода»]].&lt;/ref&gt;.

== Социаль структура ==
Сиғандар үҙҙәренең этник төркөмдәргә бүленеүен, биләмәләр тураһындағы ҡайһы бер күҙаллауҙарҙы һәм мәҙәни һәм диалект айырмалыҡтарына таяныуҙарын таный&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Ромалыларҙа таныған бер властлы структура ла, конгресс йәки хаким булмаһа ла, Мюнхенда, Мәскәүҙә, Бухареста һәм Софияла (1906) һәм Польшалағы Роунда (1936) Халыҡ-ара рома конгрестары үткәрелгән. Шуға ҡарамаҫтан, ромалар араһында сәйәси власть бар&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Традицион мәҙәниәттә 800 кешегә тиклем берләштергән патрилинейный ырыу бар. [[Синти]] мөхитендә был ырыу ''штама'', [[кэлдэрарҙар]] һәм [[кишинёвлылар]] араһында — ''вица'', [[урыҫ сиғандары]]нда — ''родо'', ҡырым сиғандарында — ''чанг, тухумя'' тип атала. Күсмә төркөмдәрҙә юлбашсы етәкләгән община 25 кибиткаға йәки сатырға тиклем булған күсмә таборҙан тора; бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл итеүҙе оло йәштәге ир-аттар суды (''сэндо, крис'') башҡара. Килем бөтә община ағзалары араһында, шул иҫәптән эшкә яраҡһыҙҙар араһында ла, бүленә. Үҙ-ара ярҙамлашыу һәм ҡунаҡсыллыҡ киң таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Ун йорттан алып бер нисә йөҙ йортҡа тиклемге төркөмдәр башлыҡтары шул төркөмдөң абруйлы ғаиләләренән ғүмерлеккә һайлана. Был вазифа мираҫҡа ҡалмай. Башлыҡтарҙың көсө һәм абруйы төркөмдөң күләменә, уның йолаларына һәм конфедерация эсендәге башҡа төркөмдәр менән мөнәсәбәттәренә ҡарап үҙгәрә. Төркөмдөң казначейы булып нәҡ башлыҡ сығыш яһай, уның күсенеү тәртибен билдәләй һәм урындағы властар алдында уның вәкиле булып тора. Ул аҡһаҡалдар советы аша идара итә, улар шулай уҡ төркөмдөң оло ҡатыны ''phuri dai'' менән кәңәшләшә. Айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларға ҡарата ''phuri dai''ҙың йоғонтоһо көслө була, һәм күпселек осраҡта аҡса табыу һәләтенә һәм төркөм эсендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың төркөм булараҡ ойошторолоуына нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

Төркөмдәр атаһы йәки әсәһе яғынан уртаҡ сығышлы, 200-гә тиклем кеше иҫәпләнгән киңәйтелгән ғаиләләрҙең исемле төркөмдәре йәки вицаларҙан тора. Ҙур вицаның үҙенең башлығы һәм кәңәшмәһе булырға мөмкин. Әгәр никах һөҙөмтәһендә балалар тыуһа, вицала ағзалыҡ иғлан ителеүе мөмкин. Лояллек һәм иҡтисади кооперация вица кимәлендә түгел, ә йорт хужалығы кимәлендә күҙаллана. Сиған телендә йорт хужалығы өсөн дөйөм термин юҡ. Хужалыҡ кооперацияһы сиктәрендә кеше ғаиләлә яҡын булған һәм әлеге ваҡытта низағлашмаған мөһим туғандары менән бәйле&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

[[Руска рома]]ларының тығыҙ урынлашҡан һәм община традицияларын һаҡлаған төбәктәрендә улар үҙҙәренең традиционон мәҙәниәтенең социаль-норматив нигеҙҙәрен, беренсе сиратта, этник судты иң юғары дәрәжәлә һаҡлайҙар{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011|с=18}}. Элекке йәшәү традициялары булған рус ромалылары ғаиләләре [[Скотоводство|йорт малдары]] һәм [[йәшелсә үҫтереү]] менән шөғөлләнә. Совет осоронда колхозда эшләйҙәр. [[Сэрвтар]]ҙы иҫәпкә алмағанда, рус ромаларында башҡа этник төркөмдәрҙән алдараҡ һәм көслөрәк традицион социаль ойошманың тарҡалыуы күҙәтелә, был, атап әйткәндә, ырыу хәтеренең 10 быуынға түгел, 3-4 быуынға ҡыҫҡарыуында сағыла. Рус ромаларында, был һирәк күренеш булһа ла, рус мәҙәниәтенә яҡшы интеграцияланған ғаиләләрҙең һәм урта һөнәри һәм юғары белем алған кешеләрҙең иң күп һаны осрай. Яҙма формалағы аралашыуҙың, баҫма продукцияны уҡыуҙың ҡулланылышы киңерәк таралған{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011}}{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}.

== Хоҡуҡ ==
Сиғандар социаль контроленең иң көслө институты ''крис'' булған. Был термин [[обычное право|ғәҙәти хоҡуҡ]] һәм ғәҙеллек ҡиммәттәре йыйылмаһын, шулай уҡ төркөмдөң йолаһын (ритуал) һәм суд институтын аңлата. Сиғандар кодексының нигеҙендә танылған сәйәси берәмек эсендәге тоғролоҡ, берҙәмлек һәм үҙ-ара ярҙам тураһындағы дөйөм концепциялар ята. Кодексты боҙоуҙарҙы һәм бәхәстәрҙе ҡараған крис тарафынан ҡулланылған иң ауыр яза — төркөмдән ситләтеү булған. Шулай уҡ [[остракизм]]ға хөкөм итеү кешене төркөмдөң ҡайһы бер сараларынан ситләтергә һәм ҡара эштәр башҡарырға мәжбүр итергә мөмкин. Ҡайһы бер осраҡтарҙа аҡһаҡалдар реабилитация тураһында ҡарар ҡабул итә, шунан һуң татыулашыу байрамы үткәрелә&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Ғаилә ==
Ҡайһы саҡта ҙур ғаиләләр һаҡлана. Ҡәтғи патриархаль ғаилә ҡоролошо{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Традицион сиған ғаиләһе ир һәм ҡатындан, уларҙың өйләнмәгән балалары һәм кәмендә бер өйләнгән улы, килендәре һәм уларҙың балаларынан тора. Туйҙан һуң йәш пар ғәҙәттә ирҙең ата-әсәһе менән йәшәй, ә йәш ҡатын ире төркөмөнөң йолаларын үтәй. Идеалда, оло улы ғаиләһе менән айырылырға әҙер булғансы, кесе улы ла өйләнә, ҡатыны менән ғаиләгә ҡушыла. ХХ быуат аҙағына был ғәмәл байтаҡ кәмеһә лә, никахтар традицион рәүештә ғаилә йәки төркөм аҡһаҡалдары (вица һ.б.) тарафынан башҡа ғаиләләр, төркөмдәр йәки, һирәгерәк, конфедерациялар менән сәйәси һәм туғанлыҡ бәйләнештәрен нығытыу өсөн ойошторола. Традицион сиған никахтарының үҙәгендә кейәүҙең ата-әсәһенән ҡыҙҙың ата-әсәһенә [[ҡыҙ өсөн түләү]] (ҡалым) тора&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;. Шулай уҡ [[ҡыҙ һоратыу]] (шул иҫәптән бишек йәрәшеүе), ҡыҙҙарын алмашыу һәм [[ҡыҙ урлау]] кеүек йолалар ҙа таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.
&lt;!--

== Дине ==
Цыгане в Центральной и Западной Европе, Америке и Австралии — в основном [[католики]] и [[протестанты]], на Балканах, в Азии и Африке — [[мусульмане]]-[[сунниты]], в Восточной Европе, включая Россию, и Румынии — [[православные]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Также в Беларуси, Венгрии, Румынии и в Болгарии были отмечены небольшие группы цыган, исповедующих [[иудаизм]]. Так, например, в [[Болгария|Болгарии]], в [[София|Софии]] и в [[Дупница|Дупнице]] ещё до [[Вторая мировая война|Второй Мировой Войны]] возникла небольшая община под названием Жутане Рома (букв. «еврейские цыгане»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|title=Кабули от Варна :: Наименованията на циганите|lang=bg|website=kabuli.blog.bg|access-date=2024-05-10|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140230/https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{не АИ}}. Костяк общины составляли потомки еврейских женщин, вышедших замуж за [[Гиюр|принявших иудаизм]] цыганских мужчин. В Софии проживало более 100 цыганско-еврейских семей, которые в основном компактно проживали в районе Факультета на улице Средняя Гора. После [[Холокост]]а большинство из них уехало в [[Израиль]], но несколько семей остались в Болгарии&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|заглавие=The Gypsies During the Second World War|год=1997|издательство=Univ of Hertfordshire Press|страниц=228|isbn=978-0-900458-85-9|access-date=2024-03-17|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140226/https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&amp;dq=%22Zhutane+Roma%22&amp;pg=PA92&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Zhutane%20Roma%22&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Советский этнограф [[Лекса Мануш]] считал, что в цыганской лексике и поверьях можно найти значительно больше признаков, указывающих на связь с [[индуизм]]ом и особенно [[шиваизм]]ом. Например, для обозначения креста во многих цыганских диалектах Европы используется термин ''trusul'' (''trusil, truxul, trixul''), которое Мануш считал происходящим от атрибута Шивы ''[[тришула|тришулы]]''{{sfn|Мануш|1979|с=78—87}}.
--&gt;

== Кейем ==
Сиған ҡатын-ҡыҙҙарының традицион кейеме, ялтырауыҡтары булған тегелмәгән [[әүеркәле]] итәк (юбка), Йыш бөрмәле алъяпҡыс (''кытрынцы'') бала имеҙеүҙе еңелләштереү маҡсатында тегелгән тәрән уйымлы кофта, шәл, төрлө алтын һәм көмөш биҙәүестәрҙән тора{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Фольклор ==
{{основная|Фольклор цыган}}
Сиған этник төркөмдәренең фольклоры, [[сиғандар]] йәшәгән йәки [[тарихи осорҙар]]ҙа сиғандар миграциялаған территорияларҙағы этник төркөмдәр фольклоры йоғонтоһон кисергән, шул уҡ жанрҙарҙы һәм сюжеттарҙы ҡабатлай. Бер нисә сюжет тотороҡло, бер-береһенән алыҫта йәшәгән төркөмдәр мәҙәниәтендә ҡабатлана. Балҡан, Румыния һәм Венгрия сиғандары фольклоры байлығы менән айырылып тора. Мәҫәлән, румын теленең һәм фольклорының таралыу территорияһында йәшәгән [[влахи (цыгане)|влах диалект төркөмө сығандарында]] [[баллада]] жанры үҫешкән. Сиған теленә тәржемә ителгән [[кэлдэрар]] фольклорында румын героик циклы — Груй һәм Новак, Корб, оҫта Манол һәм башҡалар тураһындағы балладалар билдәле. Яңы заманда сығарылған йырҙарҙа, ә һирәгерәк — балладаларҙа, башлыса сиған сюжеттары өҫтөнлөк итә. Йыр фольклорының сағыу саралары байлығы менән айырылып тора. Йырҙар сиғандарҙың үткәндәге тормошон сағылдыра. Сиған әкиәттәре башлыса үҙләштерелгән сюжеттарҙы үҙ эсенә ала{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Һәр сиған төркөмө ([[цыганский табор|табор]], йәшәгән урын) үҙенең боронғо хикәйәләрҙе һөйләү һәм яңы әкиәттәр менән балладалар ижад итеү сәнғәтенә эйә булған импровизаторына эйә булған. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында хикәйәселәрҙең ҡайһы берҙәре үҙ әҫәрҙәрен яҙа башлаған. XIX быуат аҙағында румын армияһы капралы, Яссы ҡалаһынан сыҡҡан Микулае Иванча 50-гә яҡын үҙенсәлекле әкиәт һәм баллада яҙып алған{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Испания сиғандарының фольклоры [[фламенко]] формалашыуына ҙур йоғонто яһаған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

== Музыкаһы һәм бейеүҙәре ==
{{основная|Музыка цыган|Джаз-мануш|}}
{{также|Джаз-мануш|}}
Сиғандарҙың төп шөғөлдәренең береһе — музыка. Репертуарҙа үҙҙәренең табор йырҙары, шулай уҡ башҡа халыҡтарҙың йырҙары һәм сиған капеллалары репертуарына ингән XVIII—XIX быуаттарҙағы Европа профессиональ музыкаһының популяр композициялары һәм башҡалар бар. Сиғандарҙың берҙәм музыкаль мәҙәниәте юҡ, әммә сиған музыкаһы һәм башҡарыуының дөйөм үҙенсәлектәре: гемиольлы тауыш рәттәре (''венгр'', йәки ''сиған'', ''гамма''), микротонлы мелизматика һәм глиссандирлау, тамаҡтан сыҡҡан тауыш бар. Табор музыкаһы башлыса бер тауышлы вокал булараҡ характерлана, төп жанрҙары — оҙон көй һәм йылдам бейеү йырҙары; икеһенә лә эргәләрендәге халыҡтарҙың фольклоры йоғонто яһаған. Бер нисә үҙләштерелгән йыр ҙа табор йырҙары тип һанала{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

{{External media
|image1=[https://sovcom.ru/pics/auctions/medium/medium_88441_61.jpg Сиғандарҙың бейеүе]. Рәссам [[Зефиров, Константин Клавдианович|Константин Зефиров]]. 1932 йыл. Техника: Киндер, май. Үлсәме: 18х27}}
Венгр сиғандары араһында инструменталь ансамблдәр (скрипка, цимбалдар, контрабас ҡулланыла) һәм жанрҙар ([[вербункош]], [[чардаш]]) таралған. Молдовала һәм Румынияла сиғандар — ''[[лэутарҙар]]'' юғары башҡарыу оҫталығына эйә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Рәсәйҙә XVIII—XIX быуаттарҙа, ғәҙәттә, гитаралар менән оҙатылып, урыҫ яяярымтауыш яраҡлашыуы манераһында йырлаған, әммә табор музыкаһына хас булған лад төҫмөрлөгөн һаҡлап, сиған хорҙары таралған. Беренсе шундай хор 1774 йылда [[Пушкино]]ла граф [[Орлов, Алексей Григорьевич|А. Г. Орлов-Чесменский]]ҙың бойороғо буйынса ойошторолған. Ул үҙенең беренсе етәксеһе, сиғандар башлығы Иван Соколов исеме менән [[Соколов хоры]] булараҡ билдәлелек алған. Бөгөнгө көнгә тиклем эстрадала
[[сиған романсы]]н йырлау һаҡлана. Мәскәүҙә «[[Ромэн]]» сиған театры эшләй. Рәсәйҙең билдәле сиған музыканттары араһында скрипкасы [[Эрденко, Михаил Гаврилович|Михаил Эрденко]], йырсы [[Сличенко, Николай Алексеевич|Николай Сличенко]] бар{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}.

Сиған музыкаһында типик булған ғаилә һәм этник лояллек темалары билдәле бер ҡараштарҙы һаҡлап ҡалырға ярҙам итте, әммә йәшерәк һәм талантлы башҡарыусыларҙың бер өлөшө тышҡы донъяның матди бүләкләүҙәренә йәлеп ителде&lt;ref name=&quot;Британника&quot; /&gt;.

== Сиған әҙәбиәте ==
{{основная|Литература цыган}}
Сиған әҙәбиәте донъяның төрлө илдәрендәге төрлө сиған этник төркөмдәре вәкилдәренең әҙәби әҫәрҙәрен үҙ эсенә ала{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. [[Сиған теле]]ндәге әҙәбиәт СССР-ҙа [[сиған яҙмаһы]] булдырылғандан һуң 1920-се йылдар уртаһында барлыҡҡа килә{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Сығандарҙың тарихының иртә осоронда яҙмаһы һәм әҙәби традицияһы булыуы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. [[Сиған теле]]ндә берҙәм һөйләү һәм яҙма нормаһы юҡ, ул бер нисә яҡын туған диалектты үҙ эсенә ала. XX быуат башына тиклем күпселек сиғандар грамотаға эйә булмаған, ә сиған теле яҙмаһыҙ булған{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}.

СССР-ҙа сиған телендә әҙәбиәт 1920-се йылдар уртаһында [[сиған яҙмаһы]] булдырылғандан һуң барлыҡҡа килә{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. 1920—1930 йылдарҙа, бәләкәй халыҡтар мәҙәниәтен яҡларға ынтылыусы иртә Советтар Союзының милли сәйәсәте тормошҡа ашырылыуына бәйле, СССР-ҙа әҙәби сиған телен булдырырға тырышалар. Нигеҙ сифатында, башҡа диалекттарҙан әҙәби үҙләштереүҙәр өҫтәлгән [[рус сиғандары]]ның этник төркөмө теле ҡулланыла. Фаразлауҙар буйынса, һайлау күбеһе башланғыс грамоталылыҡҡа эйә булған һәм [[большевистик идеология]]ға нығыраҡ бирелеүсән рус сиғандарының ассимиляцияланыуы менән бәйле була. Большевиктар сәйәсәтенә ярашлы, революцияға тиклемге осорҙа иҙелгән бәләкәй халыҡтарҙың мәҙәниәте яңы власть килеү менән йөкмәткеһе буйынса социалистик, формаһы буйынса милли ҡалырға тейеш була.

Башлыса яңы әҙәби сиған телендә колхоздар буйлап марксистик-ленинсы әҙәбиәт, [[Ленин]], һуңыраҡ [[Сталин]] телмәрҙәре, партия ҡарарҙары тәржемәләре нәшер ителә һәм таратыла. Шулай уҡ башта сиған телендә яҙылған бик күп нәфис оригиналь әҙәбиәт нәшер ителә. Әммә дөйөм алғанда был эшмәкәрлектең масштабы бик аҙ була&lt;ref name=&quot;Кожанов&quot;&gt;''Кирилл Кожанов'' (цыгановед), ''Юлия Богатко''. {{cite web|url=https://arzamas.academy/materials/41|title=Кирилл Кожанов: «В каком-то смысле цыгане — идеальные граждане нашего государства»|website=[[Arzamas]] (arzamas.academy)|access-date=|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125000908/https://arzamas.academy/materials/41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сиған әҙәби телен нормалаштырыу һәм байытыу өҫтөндә эшләгән сиған яҙыусылары һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре А. В. Германо һәм Н. А. Панков сиған әҙәбиәтенә нигеҙ һала{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}.

Һуғыштан һуңғы сиған әҙәбиәтендә драматургия үҫешә, боронғо фольклор традицияларына эйәреүсе шиғри жанрҙар өҫтөнлөк ала башлай, сөнки сиған традицион мәҙәниәтендә импровизаторлыҡ һәләттәрен күрһәтеү мөмкин булған йырҙар һәм балладалар иң сағыу художестволы сараларға эйә була. Сиған теленең берҙәм әҙәби нормаһы булмау сәбәпле, ҡайһылыр сиған диалектында яҙыусы авторҙарҙың әҫәрҙәре, нигеҙҙә, был диалектты белгән уҡыусыларҙың аҙ даирәһенә генә билдәле. Шунлыҡтан йәшәгән ил телендә яҙыусы сиған прозаиктары, шағирҙары һәм драматургтары һаны арта{{sfn|Черенков|1975|столбцы=410}}.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Туғандаш проекттар
| Портал = Цыгане
}}
* [[Романипэ]]
* [[Халыҡ-ара сиғандар көнө]]
* [[Сиған романсы]]
* [[Сиған ҡыҙы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
; урыҫ телендә
''энциклопедии''
* {{ВТ-ЭСБЕ|Цыгане}}
* {{БРЭ|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]]|том=34|страницы=370—372|год=2017|ref=Деметер|статья=Цыгане|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив=https://web.archive.org/web/20240615193404/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив дата=2024-06-15}}
* {{книга |автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |часть=Цыганская литература |ссылка часть=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-4083.htm?cmd=p&amp;istext=1 |заглавие=[[Краткая литературная энциклопедия]] |ответственный=Гл. ред. [[Сурков, Алексей Александрович|А. А. Сурков]] |том=8: Флобер — Яшпал |издание=2-е издание |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] |год=1975 |столбцы=408—410 |ref=Черенков}}

''тикшеренеүҙәр''
* {{книга|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]], [[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Кутенков, Владимир Константинович|Кутенков В. К.]] |ссылка=http://gypsy-life.net/history-main.htm |заглавие=История цыган — новый взгляд. |ответственный=Под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Г. С. Деметера]]; [[Российская академия наук]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]] |место=Воронеж |год=2000 |страниц=334 |ISBN=5-89981-180-3 |ref=Деметер и др.}}
* {{статья |автор=Джурич, Райко |ссылка=https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html |заглавие=Цыганская литература |ответственный=Перевод с итальянского М. В. Сеславинская |издание=Lacio Drom. Anno 35 — nov. dic |год=1999 |страницы=4—10 |ref=Джурич}}
* ''Калинин В., Русаков А.'' [https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html Обзор цыганской литературы бывшего Советского Союза, стран СНГ и Балтии].
* {{статья|автор=[[Лекса Мануш]] |ссылка=http://www.booksite.ru/etnogr/1979/1979_6.pdf |заглавие=Культ Шивы и цыгане |издание=[[Советская этнография]] |год=1979 |номер=6 |страницы=78—87 |ref=Мануш}}
* {{книга |автор=Махотина И. Ю., [[Панченко, Януш Александрович|Панченко Я. А.]] и др. |часть=Культура жизнеобеспечения. Кочевой быт. Традиционное жилище |заглавие=Цыгане (Народы и культуры) |ответственный=Oтв. ред. [[Деметер, Надежда Георгиевна|Н. Г. Деметер]], [[Черных, Александр Васильевич|А. В. Черных]]; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=2018 |страницы=195—233 |ref=Махотина, Панченко и др.}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н.'' [https://web.archive.org/web/20121113094810/http://www.kulturom.ru/books.html Цыгане. Происхождение и культура. Социально-антропологическое исследование]. — София, М.: Paradigma. 2009. 830 с. — (Academica Balkanica).
* {{статья |автор=[[Смирнова-Сеславинская, Марианна Владимировна|Смирнова-Сеславинская М. В.]] |ссылка=http://www.kulturom.ru/-aboutliterature/ |заглавие=Цыганская литература или цыганские литературы? |издание=Андрал |место=София |год=2010 |номер=56—57 |страницы=31—34 |ответственный=Перевод с болгарского |ref=Смирнова-Сеславинская}}
* {{книга|автор=Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н. |ссылка=https://static1.squarespace.com/static/5350ef3ae4b0a74166d83255/t/53e3be8be4b04a78ec270692/1407434379514/Seslavinskaya-Antropologija+sociokulturnogo+razvitija+cigan+RF.pdf |заглавие=Антропология социокультурного развития цыганского населения России |место=М. |издательство=Федеральный институт развития образования |год=2011 |страниц=129 |ref=Смирнова-Сеславинская, Цветков}}
* ''Смирнова-Сеславинская М. В.'' [https://web.archive.org/web/20190802211923/http://www.cr-journal.ru/rus/journals/139.html%26j_id%3D10 К истории «большой цыганской миграции» в Россию: социокультурная динамика малых групп в свете материалов этнической истории] // Культурологический журнал. — 2012. — № 2.
* ''[[Черенков, Лев Николаевич|Tcherenkov L. N.]]'', ''Laederich S.'' The Rroma. Otherwise known as Gypsies, Gitanos, Γυφτοι, Tsiganes, Ţigani, Çingene, Zigeuner, Bohèmiens, Travellers, Fahrende etc. Vol. 1: History, language and groups. Vol. 2: Traditions and texts. Basel: Schwabe Verlag, 2004.
* {{статья|автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=22539380 |заглавие=Цыгане — диаспора? |издание=Диаспоры |издательство=Наталис |год=2009 |номер=1 |страницы=239—256 |ISSN=1810-228X |ref=Черенков}}
* {{книга|автор=Черных А. В., Вайман Д. И., Имайкина Е. А. |заглавие=Этносоциальные процессы в цыганских общинах Пермской области на современном этапе (по результатам этносоциологического исследования цыган Пермской области) |город=Пермь |издательство=ПОНИЦАА |год=2005 |страниц=51 |ref=Черных и др.}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{refbegin}}
* {{cite web|author=[[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н.]] |url=http://www.gypsy-life.net/retzenzii-15.htm |title=Рецензия на двухтомник Льва Черенкова и Стефана Ледериха «Цыгане» (The Rroma) |website=Цыгане России|date=2007 |ref=Бессонов}}
* ''Кирилл Кожанов''. {{cite web |url=https://arzamas.academy/materials/175|title=Баллада кэлдэраров о любви и смерти (о путешествии трех братьев) // Курс № 3 Правда и вымыслы о цыганах|publisher=[[Arzamas]]|website=arzamas.academy|access-date=}}
* [http://www.kulturom.ru/ Российский центр исследований цыганской культуры] Научный сайт о культуре и языке цыган с публикациями российских и зарубежных авторов
* [https://web.archive.org/web/20121115152508/http://gypsy-life.net/kultura-main.htm Цыгане России. Культура]
* [https://web.archive.org/web/20110930161726/http://www.romaniwriters.com/ Romani Writers Union]{{ref|en}}
* [https://web.archive.org/web/20070821054041/http://www.geocities.com/domarisociety/history.htm Domari Society Site]{{ref|en}}
{{refend}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Сиғандар}}

[[Категория:Сиғандар мәҙәниәте| ]]</text>
      <sha1>p092qnj66req6txlw29776veyo1u3og</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Никшич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201159</id>
    <revision>
      <id>1298304</id>
      <parentid>1298083</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T10:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:IV быуатта барлыҡҡа килгәндәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1298304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1685" sha1="orr0qdmsr2mc7vge4iaifh88s40i2k6" xml:space="preserve">{{НП
| статус = Ҡала
| русское название = Никшич
| оригинальное название = {{lang-cnr|Никшић}}
| изображение = Niksic - Pogled sa Trebjese.JPG
| описание изображения = 
| страна = Черногория
| флаг = Flag of Nikšić.gif
| герб = Niksic Coat-of-Arms.svg
| ширина герба = 100
| lat_deg = 42
| lat_min = 46
| lat_sec = 48
| lon_deg = 18
| lon_min = 56
| lon_sec = 24
| CoordAddon = type:city
| размер карты страны = 200
| вид главы = мэр
| глава = 	Марко Ковачевич 
| дата основания = 
| первое упоминание = IV быуат
| прежние имена = Анагастум, Оногошт
| высота центра НП = 649
| население = 66 700
| год переписи = 2023
| плотность = 
| агломерация = 
| национальный состав = 
| конфессиональный состав = 
| этнохороним = 
| часовой пояс = +1
| DST = есть
| телефонный код = +382 40
| почтовый индекс = 81400
| автомобильный код = NK
| сайт = http://www.niksic.me
}}
'''Ни́кшич''' ({{lang-cnr|Никшић}}) — [[Черногория]] ҡалаһы. Никшич үҙәнендә, Требьес тауы итәгендә урынлашҡан.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{wikivoyage|Niksic}}
{{ВС}}
{{Города Черногории}}

[[Категория:IV быуатта барлыҡҡа килгәндәр]]</text>
      <sha1>orr0qdmsr2mc7vge4iaifh88s40i2k6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298305</id>
      <parentid>1298304</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T10:25:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Нигеҙләү быуаттары буйынса тораҡ пункттар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1298305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1787" sha1="odww0ckzirobt343tia1tulf147pwy6" xml:space="preserve">{{НП
| статус = Ҡала
| русское название = Никшич
| оригинальное название = {{lang-cnr|Никшић}}
| изображение = Niksic - Pogled sa Trebjese.JPG
| описание изображения = 
| страна = Черногория
| флаг = Flag of Nikšić.gif
| герб = Niksic Coat-of-Arms.svg
| ширина герба = 100
| lat_deg = 42
| lat_min = 46
| lat_sec = 48
| lon_deg = 18
| lon_min = 56
| lon_sec = 24
| CoordAddon = type:city
| размер карты страны = 200
| вид главы = мэр
| глава = 	Марко Ковачевич 
| дата основания = 
| первое упоминание = IV быуат
| прежние имена = Анагастум, Оногошт
| высота центра НП = 649
| население = 66 700
| год переписи = 2023
| плотность = 
| агломерация = 
| национальный состав = 
| конфессиональный состав = 
| этнохороним = 
| часовой пояс = +1
| DST = есть
| телефонный код = +382 40
| почтовый индекс = 81400
| автомобильный код = NK
| сайт = http://www.niksic.me
}}
'''Ни́кшич''' ({{lang-cnr|Никшић}}) — [[Черногория]] ҡалаһы. Никшич үҙәнендә, Требьес тауы итәгендә урынлашҡан.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{wikivoyage|Niksic}}
{{ВС}}
{{Города Черногории}}

[[Категория:IV быуатта барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Нигеҙләү быуаттары буйынса тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>odww0ckzirobt343tia1tulf147pwy6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298306</id>
      <parentid>1298305</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T10:30:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1298306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3243" sha1="b4dcydp34x7as3qe02djustw2qfd89s" xml:space="preserve">{{НП
| статус = Ҡала
| русское название = Никшич
| оригинальное название = {{lang-cnr|Никшић}}
| изображение = Niksic - Pogled sa Trebjese.JPG
| описание изображения = 
| страна = Черногория
| флаг = Flag of Nikšić.gif
| герб = Niksic Coat-of-Arms.svg
| ширина герба = 100
| lat_deg = 42
| lat_min = 46
| lat_sec = 48
| lon_deg = 18
| lon_min = 56
| lon_sec = 24
| CoordAddon = type:city
| размер карты страны = 200
| вид главы = мэр
| глава = 	Марко Ковачевич 
| дата основания = 
| первое упоминание = IV быуат
| прежние имена = Анагастум, Оногошт
| высота центра НП = 649
| население = 66 700
| год переписи = 2023
| плотность = 
| агломерация = 
| национальный состав = 
| конфессиональный состав = 
| этнохороним = 
| часовой пояс = +1
| DST = есть
| телефонный код = +382 40
| почтовый индекс = 81400
| автомобильный код = NK
| сайт = http://www.niksic.me
}}
'''Ни́кшич''' ({{lang-cnr|Никшић}}) — [[Черногория]] ҡалаһы. Никшич үҙәнендә, Требьес тауы итәгендә урынлашҡан. Был [[Подгорица]]нан һуң Черногорияла халыҡ иҫәбе буйынса икенсе [[ҡала]] һәм илдең мөһим индустриаль үҙәге.

Майҙаны 2065 квадрат метр тәшкил иткән Никшич муниципалитетының [[административ үҙәк|административ үҙәге]] (Черногорияла майҙаны буйынса иң ҙур муниципалитет).

== Тарихы ==
[[Файл:1944 Niksic bombing.jpg|thumb|left|240px|1944 йылдың 8 апрелендә инглиздәрҙең Никшичты бомбаға тотоуы&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=http://www.novosti.rs/%D0%B4%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%98.524.html:528762-%D0%9F%D0%B5%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B8-%D0%B4%D0%B0-%D1%81%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D1%92%D0%B0-%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B8%D1%9B| title=Пеко тражи да се гађа Никшић| publisher=// novosti.rs| access-date=2015-05-16| archive-date=2015-01-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20150121025454/http://www.novosti.rs/%D0%B4%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%98.524.html:528762-%D0%9F%D0%B5%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B8-%D0%B4%D0%B0-%D1%81%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D1%92%D0%B0-%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B8%D1%9B| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{wikivoyage|Niksic}}
{{ВС}}
{{Города Черногории}}

[[Категория:IV быуатта барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Нигеҙләү быуаттары буйынса тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>b4dcydp34x7as3qe02djustw2qfd89s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298308</id>
      <parentid>1298306</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T10:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1298308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8350" sha1="qlks33k224qjirs4n0nvu74lj6kqq1o" xml:space="preserve">{{НП
| статус = Ҡала
| русское название = Никшич
| оригинальное название = {{lang-cnr|Никшић}}
| изображение = Niksic - Pogled sa Trebjese.JPG
| описание изображения = 
| страна = Черногория
| флаг = Flag of Nikšić.gif
| герб = Niksic Coat-of-Arms.svg
| ширина герба = 100
| lat_deg = 42
| lat_min = 46
| lat_sec = 48
| lon_deg = 18
| lon_min = 56
| lon_sec = 24
| CoordAddon = type:city
| размер карты страны = 200
| вид главы = мэр
| глава = 	Марко Ковачевич 
| дата основания = 
| первое упоминание = IV быуат
| прежние имена = Анагастум, Оногошт
| высота центра НП = 649
| население = 66 700
| год переписи = 2023
| плотность = 
| агломерация = 
| национальный состав = 
| конфессиональный состав = 
| этнохороним = 
| часовой пояс = +1
| DST = есть
| телефонный код = +382 40
| почтовый индекс = 81400
| автомобильный код = NK
| сайт = http://www.niksic.me
}}
'''Ни́кшич''' ({{lang-cnr|Никшић}}) — [[Черногория]] ҡалаһы. Никшич үҙәнендә, Требьес тауы итәгендә урынлашҡан. Был [[Подгорица]]нан һуң Черногорияла халыҡ иҫәбе буйынса икенсе [[ҡала]] һәм илдең мөһим индустриаль үҙәге.

Майҙаны 2065 квадрат метр тәшкил иткән Никшич муниципалитетының [[административ үҙәк|административ үҙәге]] (Черногорияла майҙаны буйынса иң ҙур муниципалитет).

== Тарихы ==
[[Файл:1944 Niksic bombing.jpg|thumb|left|240px|1944 йылдың 8 апрелендә инглиздәрҙең Никшичты бомбаға тотоуы&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=http://www.novosti.rs/%D0%B4%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%98.524.html:528762-%D0%9F%D0%B5%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B8-%D0%B4%D0%B0-%D1%81%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D1%92%D0%B0-%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B8%D1%9B| title=Пеко тражи да се гађа Никшић| publisher=// novosti.rs| access-date=2015-05-16| archive-date=2015-01-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20150121025454/http://www.novosti.rs/%D0%B4%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%98.524.html:528762-%D0%9F%D0%B5%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B8-%D0%B4%D0%B0-%D1%81%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D1%92%D0%B0-%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B8%D1%9B| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;]]
Никшич IV быуатта Рим хәрби лагеры мөһим юлдар сатында урынлашҡан. V быуатта (459 йылдан һуң) [[остготтар]] Рим Андербаһы урынында Анагастум исемле үҙ ҡәлғәһен төҙөйҙәр.

Урта быуаттарҙа төбәккә славяндар килә һәм ҡала Оногошт тип атала башлай.

1362 йылдың 22 авгусында батша Стефан Урош V Оногоштала Дубровник Республикаһы менән солох килешеүенә ҡул ҡуя.

Серб батшалығын [[Ғосман империяһы|ғосманлылар]] баҫып алғандан һуң, Никшич мөһим төрөк ҡәлғәһенә әйләнә.

1877 йылда, Черногория менән Никола I Петрович-Негош идара иткән осорҙа, төрөктәр ҡыуып сығарыла һәм Никшич азат ителә. Был яңы күскенселәрҙе йәлеп итә һәм ҡала үҫешә башлай (ул саҡта Никшич тип атала).

1883 йылда Никшичты үҫтереү планы төҙөлә, уны архитектор-ҡала төҙөүсе Йосип Сладе тормошҡа ашыра башлай. План төҙөгәндән һуң, тәүге өс тиҫтә йылда ҡалала етештереү һәм [[сауҙа]] йылдам үҫешә, ҡалала төрлө мәҙәни һәм белем биреү ойошмаларының ойошторола. 1900 йылға Никшичта төрлө иҫтәлекле урындар: Изге Василий Острожскийҙың православие сиркәүе, Король һарайы, Батша күпере, ҡаланың төп майҙаны, бер нисә парк төҙөлә.

[[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң ҡала яңыра һәм үҙгәртеп ҡорола. Никшич ун тапҡырға үҫә һәм Черногорияның мөһим сәнәғәт үҙәктәренең береһенә әйләнә.

== Климаты ==
{{Климат местности
 | Ширина    = 70%
 | Положение = center
 | Место_род = Никшич
 | Источник  = [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=95431&amp;refer=&amp;cityname=Niksic-Montenegro Weatherbase]

 | Янв_ср = 2            | Янв_ср_осад = 
 | Фев_ср = 2            | Фев_ср_осад = 
 | Мар_ср = 6            | Мар_ср_осад = 
 | Апр_ср = 10            | Апр_ср_осад = 
 | Май_ср = 14            | Май_ср_осад = 
 | Июн_ср = 17            | Июн_ср_осад = 
 | Июл_ср = 21            | Июл_ср_осад = 
 | Авг_ср = 21            | Авг_ср_осад = 
 | Сен_ср = 17            | Сен_ср_осад = 
 | Окт_ср = 12            | Окт_ср_осад = 
 | Ноя_ср = 6            | Ноя_ср_осад = 
 | Дек_ср = 2            | Дек_ср_осад = 
 | Год_ср = 11            | Год_ср_осад =

 | Янв_ср_мин = -1        | Янв_ср_макс = 5
 | Фев_ср_мин = -1        | Фев_ср_макс = 6
 | Мар_ср_мин = 2        | Мар_ср_макс = 9
 | Апр_ср_мин = 6        | Апр_ср_макс = 12
 | Май_ср_мин = 10        | Май_ср_макс = 17
 | Июн_ср_мин = 13        | Июн_ср_макс = 21
 | Июл_ср_мин = 16        | Июл_ср_макс = 26
 | Авг_ср_мин = 16        | Авг_ср_макс = 26
 | Сен_ср_мин = 12        | Сен_ср_макс = 22
 | Окт_ср_мин = 8        | Окт_ср_макс = 16
 | Ноя_ср_мин = 3        | Ноя_ср_макс = 10
 | Дек_ср_мин = 0        | Дек_ср_макс = 5
 | Год_ср_мин = 7        | Год_ср_макс = 15

 | Янв_а_мин = -16         | Янв_а_макс = 16
 | Фев_а_мин = -12         | Фев_а_макс = 21
 | Мар_а_мин = -10         | Мар_а_макс = 22
 | Апр_а_мин = -2         | Апр_а_макс = 22
 | Май_а_мин = 2         | Май_а_макс = 27
 | Июн_а_мин = 6         | Июн_а_макс = 31
 | Июл_а_мин = 8         | Июл_а_макс = 36
 | Авг_а_мин = 8         | Авг_а_макс = 35
 | Сен_а_мин = 0         | Сен_а_макс = 35
 | Окт_а_мин = -2         | Окт_а_макс = 27
 | Ноя_а_мин = -5         | Ноя_а_макс = 21
 | Дек_а_мин = -11         | Дек_а_макс = 18
 | Год_а_мин = -16         | Год_а_макс = 36

 | Янв_вода = 
 | Фев_вода = 
 | Мар_вода = 
 | Апр_вода = 
 | Май_вода = 
 | Июн_вода = 
 | Июл_вода = 
 | Авг_вода = 
 | Сен_вода = 
 | Окт_вода = 
 | Ноя_вода = 
 | Дек_вода = 
 | Год_вода = 
}}

== Халҡы ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{wikivoyage|Niksic}}
{{ВС}}
{{Города Черногории}}

[[Категория:IV быуатта барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Нигеҙләү быуаттары буйынса тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>qlks33k224qjirs4n0nvu74lj6kqq1o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298309</id>
      <parentid>1298308</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T10:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халҡы */</comment>
      <origin>1298309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9052" sha1="6ktm0dob1qp340lxvkpiekww6x9pek6" xml:space="preserve">{{НП
| статус = Ҡала
| русское название = Никшич
| оригинальное название = {{lang-cnr|Никшић}}
| изображение = Niksic - Pogled sa Trebjese.JPG
| описание изображения = 
| страна = Черногория
| флаг = Flag of Nikšić.gif
| герб = Niksic Coat-of-Arms.svg
| ширина герба = 100
| lat_deg = 42
| lat_min = 46
| lat_sec = 48
| lon_deg = 18
| lon_min = 56
| lon_sec = 24
| CoordAddon = type:city
| размер карты страны = 200
| вид главы = мэр
| глава = 	Марко Ковачевич 
| дата основания = 
| первое упоминание = IV быуат
| прежние имена = Анагастум, Оногошт
| высота центра НП = 649
| население = 66 700
| год переписи = 2023
| плотность = 
| агломерация = 
| национальный состав = 
| конфессиональный состав = 
| этнохороним = 
| часовой пояс = +1
| DST = есть
| телефонный код = +382 40
| почтовый индекс = 81400
| автомобильный код = NK
| сайт = http://www.niksic.me
}}
'''Ни́кшич''' ({{lang-cnr|Никшић}}) — [[Черногория]] ҡалаһы. Никшич үҙәнендә, Требьес тауы итәгендә урынлашҡан. Был [[Подгорица]]нан һуң Черногорияла халыҡ иҫәбе буйынса икенсе [[ҡала]] һәм илдең мөһим индустриаль үҙәге.

Майҙаны 2065 квадрат метр тәшкил иткән Никшич муниципалитетының [[административ үҙәк|административ үҙәге]] (Черногорияла майҙаны буйынса иң ҙур муниципалитет).

== Тарихы ==
[[Файл:1944 Niksic bombing.jpg|thumb|left|240px|1944 йылдың 8 апрелендә инглиздәрҙең Никшичты бомбаға тотоуы&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=http://www.novosti.rs/%D0%B4%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%98.524.html:528762-%D0%9F%D0%B5%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B8-%D0%B4%D0%B0-%D1%81%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D1%92%D0%B0-%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B8%D1%9B| title=Пеко тражи да се гађа Никшић| publisher=// novosti.rs| access-date=2015-05-16| archive-date=2015-01-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20150121025454/http://www.novosti.rs/%D0%B4%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%98.524.html:528762-%D0%9F%D0%B5%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B8-%D0%B4%D0%B0-%D1%81%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D1%92%D0%B0-%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B8%D1%9B| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;]]
Никшич IV быуатта Рим хәрби лагеры мөһим юлдар сатында урынлашҡан. V быуатта (459 йылдан һуң) [[остготтар]] Рим Андербаһы урынында Анагастум исемле үҙ ҡәлғәһен төҙөйҙәр.

Урта быуаттарҙа төбәккә славяндар килә һәм ҡала Оногошт тип атала башлай.

1362 йылдың 22 авгусында батша Стефан Урош V Оногоштала Дубровник Республикаһы менән солох килешеүенә ҡул ҡуя.

Серб батшалығын [[Ғосман империяһы|ғосманлылар]] баҫып алғандан һуң, Никшич мөһим төрөк ҡәлғәһенә әйләнә.

1877 йылда, Черногория менән Никола I Петрович-Негош идара иткән осорҙа, төрөктәр ҡыуып сығарыла һәм Никшич азат ителә. Был яңы күскенселәрҙе йәлеп итә һәм ҡала үҫешә башлай (ул саҡта Никшич тип атала).

1883 йылда Никшичты үҫтереү планы төҙөлә, уны архитектор-ҡала төҙөүсе Йосип Сладе тормошҡа ашыра башлай. План төҙөгәндән һуң, тәүге өс тиҫтә йылда ҡалала етештереү һәм [[сауҙа]] йылдам үҫешә, ҡалала төрлө мәҙәни һәм белем биреү ойошмаларының ойошторола. 1900 йылға Никшичта төрлө иҫтәлекле урындар: Изге Василий Острожскийҙың православие сиркәүе, Король һарайы, Батша күпере, ҡаланың төп майҙаны, бер нисә парк төҙөлә.

[[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң ҡала яңыра һәм үҙгәртеп ҡорола. Никшич ун тапҡырға үҫә һәм Черногорияның мөһим сәнәғәт үҙәктәренең береһенә әйләнә.

== Климаты ==
{{Климат местности
 | Ширина    = 70%
 | Положение = center
 | Место_род = Никшич
 | Источник  = [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=95431&amp;refer=&amp;cityname=Niksic-Montenegro Weatherbase]

 | Янв_ср = 2            | Янв_ср_осад = 
 | Фев_ср = 2            | Фев_ср_осад = 
 | Мар_ср = 6            | Мар_ср_осад = 
 | Апр_ср = 10            | Апр_ср_осад = 
 | Май_ср = 14            | Май_ср_осад = 
 | Июн_ср = 17            | Июн_ср_осад = 
 | Июл_ср = 21            | Июл_ср_осад = 
 | Авг_ср = 21            | Авг_ср_осад = 
 | Сен_ср = 17            | Сен_ср_осад = 
 | Окт_ср = 12            | Окт_ср_осад = 
 | Ноя_ср = 6            | Ноя_ср_осад = 
 | Дек_ср = 2            | Дек_ср_осад = 
 | Год_ср = 11            | Год_ср_осад =

 | Янв_ср_мин = -1        | Янв_ср_макс = 5
 | Фев_ср_мин = -1        | Фев_ср_макс = 6
 | Мар_ср_мин = 2        | Мар_ср_макс = 9
 | Апр_ср_мин = 6        | Апр_ср_макс = 12
 | Май_ср_мин = 10        | Май_ср_макс = 17
 | Июн_ср_мин = 13        | Июн_ср_макс = 21
 | Июл_ср_мин = 16        | Июл_ср_макс = 26
 | Авг_ср_мин = 16        | Авг_ср_макс = 26
 | Сен_ср_мин = 12        | Сен_ср_макс = 22
 | Окт_ср_мин = 8        | Окт_ср_макс = 16
 | Ноя_ср_мин = 3        | Ноя_ср_макс = 10
 | Дек_ср_мин = 0        | Дек_ср_макс = 5
 | Год_ср_мин = 7        | Год_ср_макс = 15

 | Янв_а_мин = -16         | Янв_а_макс = 16
 | Фев_а_мин = -12         | Фев_а_макс = 21
 | Мар_а_мин = -10         | Мар_а_макс = 22
 | Апр_а_мин = -2         | Апр_а_макс = 22
 | Май_а_мин = 2         | Май_а_макс = 27
 | Июн_а_мин = 6         | Июн_а_макс = 31
 | Июл_а_мин = 8         | Июл_а_макс = 36
 | Авг_а_мин = 8         | Авг_а_макс = 35
 | Сен_а_мин = 0         | Сен_а_макс = 35
 | Окт_а_мин = -2         | Окт_а_макс = 27
 | Ноя_а_мин = -5         | Ноя_а_макс = 21
 | Дек_а_мин = -11         | Дек_а_макс = 18
 | Год_а_мин = -16         | Год_а_макс = 36

 | Янв_вода = 
 | Фев_вода = 
 | Мар_вода = 
 | Апр_вода = 
 | Май_вода = 
 | Июн_вода = 
 | Июл_вода = 
 | Авг_вода = 
 | Сен_вода = 
 | Окт_вода = 
 | Ноя_вода = 
 | Дек_вода = 
 | Год_вода = 
}}

== Халҡы ==
2003 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Никшич муниципалитетында 75 282 кеше иҫәпләнә. Никшичтың үҙенең халҡы — 58 212 кеше.

* 1981 йылдың марты — 50 399
* 1991 йылдың марты — 56 141
* 2003 йылдың ноябре — 58 212

Һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, муниципалитетта йәшәүселәрҙең 88 проценттан ашыуы үҙҙәрен черногорҙар, тағы 5 процентҡа яҡыны [[сербтар|серб]] тип иҫәпләй.

== Иҡтисады ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{wikivoyage|Niksic}}
{{ВС}}
{{Города Черногории}}

[[Категория:IV быуатта барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Нигеҙләү быуаттары буйынса тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>6ktm0dob1qp340lxvkpiekww6x9pek6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298310</id>
      <parentid>1298309</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T11:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҡтисады */</comment>
      <origin>1298310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10647" sha1="qfc7h5zrd9yg0vmyeckjqysgd3mqk31" xml:space="preserve">{{НП
| статус = Ҡала
| русское название = Никшич
| оригинальное название = {{lang-cnr|Никшић}}
| изображение = Niksic - Pogled sa Trebjese.JPG
| описание изображения = 
| страна = Черногория
| флаг = Flag of Nikšić.gif
| герб = Niksic Coat-of-Arms.svg
| ширина герба = 100
| lat_deg = 42
| lat_min = 46
| lat_sec = 48
| lon_deg = 18
| lon_min = 56
| lon_sec = 24
| CoordAddon = type:city
| размер карты страны = 200
| вид главы = мэр
| глава = 	Марко Ковачевич 
| дата основания = 
| первое упоминание = IV быуат
| прежние имена = Анагастум, Оногошт
| высота центра НП = 649
| население = 66 700
| год переписи = 2023
| плотность = 
| агломерация = 
| национальный состав = 
| конфессиональный состав = 
| этнохороним = 
| часовой пояс = +1
| DST = есть
| телефонный код = +382 40
| почтовый индекс = 81400
| автомобильный код = NK
| сайт = http://www.niksic.me
}}
'''Ни́кшич''' ({{lang-cnr|Никшић}}) — [[Черногория]] ҡалаһы. Никшич үҙәнендә, Требьес тауы итәгендә урынлашҡан. Был [[Подгорица]]нан һуң Черногорияла халыҡ иҫәбе буйынса икенсе [[ҡала]] һәм илдең мөһим индустриаль үҙәге.

Майҙаны 2065 квадрат метр тәшкил иткән Никшич муниципалитетының [[административ үҙәк|административ үҙәге]] (Черногорияла майҙаны буйынса иң ҙур муниципалитет).

== Тарихы ==
[[Файл:1944 Niksic bombing.jpg|thumb|left|240px|1944 йылдың 8 апрелендә инглиздәрҙең Никшичты бомбаға тотоуы&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=http://www.novosti.rs/%D0%B4%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%98.524.html:528762-%D0%9F%D0%B5%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B8-%D0%B4%D0%B0-%D1%81%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D1%92%D0%B0-%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B8%D1%9B| title=Пеко тражи да се гађа Никшић| publisher=// novosti.rs| access-date=2015-05-16| archive-date=2015-01-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20150121025454/http://www.novosti.rs/%D0%B4%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%98.524.html:528762-%D0%9F%D0%B5%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B8-%D0%B4%D0%B0-%D1%81%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D1%92%D0%B0-%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B8%D1%9B| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;]]
Никшич IV быуатта Рим хәрби лагеры мөһим юлдар сатында урынлашҡан. V быуатта (459 йылдан һуң) [[остготтар]] Рим Андербаһы урынында Анагастум исемле үҙ ҡәлғәһен төҙөйҙәр.

Урта быуаттарҙа төбәккә славяндар килә һәм ҡала Оногошт тип атала башлай.

1362 йылдың 22 авгусында батша Стефан Урош V Оногоштала Дубровник Республикаһы менән солох килешеүенә ҡул ҡуя.

Серб батшалығын [[Ғосман империяһы|ғосманлылар]] баҫып алғандан һуң, Никшич мөһим төрөк ҡәлғәһенә әйләнә.

1877 йылда, Черногория менән Никола I Петрович-Негош идара иткән осорҙа, төрөктәр ҡыуып сығарыла һәм Никшич азат ителә. Был яңы күскенселәрҙе йәлеп итә һәм ҡала үҫешә башлай (ул саҡта Никшич тип атала).

1883 йылда Никшичты үҫтереү планы төҙөлә, уны архитектор-ҡала төҙөүсе Йосип Сладе тормошҡа ашыра башлай. План төҙөгәндән һуң, тәүге өс тиҫтә йылда ҡалала етештереү һәм [[сауҙа]] йылдам үҫешә, ҡалала төрлө мәҙәни һәм белем биреү ойошмаларының ойошторола. 1900 йылға Никшичта төрлө иҫтәлекле урындар: Изге Василий Острожскийҙың православие сиркәүе, Король һарайы, Батша күпере, ҡаланың төп майҙаны, бер нисә парк төҙөлә.

[[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң ҡала яңыра һәм үҙгәртеп ҡорола. Никшич ун тапҡырға үҫә һәм Черногорияның мөһим сәнәғәт үҙәктәренең береһенә әйләнә.

== Климаты ==
{{Климат местности
 | Ширина    = 70%
 | Положение = center
 | Место_род = Никшич
 | Источник  = [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=95431&amp;refer=&amp;cityname=Niksic-Montenegro Weatherbase]

 | Янв_ср = 2            | Янв_ср_осад = 
 | Фев_ср = 2            | Фев_ср_осад = 
 | Мар_ср = 6            | Мар_ср_осад = 
 | Апр_ср = 10            | Апр_ср_осад = 
 | Май_ср = 14            | Май_ср_осад = 
 | Июн_ср = 17            | Июн_ср_осад = 
 | Июл_ср = 21            | Июл_ср_осад = 
 | Авг_ср = 21            | Авг_ср_осад = 
 | Сен_ср = 17            | Сен_ср_осад = 
 | Окт_ср = 12            | Окт_ср_осад = 
 | Ноя_ср = 6            | Ноя_ср_осад = 
 | Дек_ср = 2            | Дек_ср_осад = 
 | Год_ср = 11            | Год_ср_осад =

 | Янв_ср_мин = -1        | Янв_ср_макс = 5
 | Фев_ср_мин = -1        | Фев_ср_макс = 6
 | Мар_ср_мин = 2        | Мар_ср_макс = 9
 | Апр_ср_мин = 6        | Апр_ср_макс = 12
 | Май_ср_мин = 10        | Май_ср_макс = 17
 | Июн_ср_мин = 13        | Июн_ср_макс = 21
 | Июл_ср_мин = 16        | Июл_ср_макс = 26
 | Авг_ср_мин = 16        | Авг_ср_макс = 26
 | Сен_ср_мин = 12        | Сен_ср_макс = 22
 | Окт_ср_мин = 8        | Окт_ср_макс = 16
 | Ноя_ср_мин = 3        | Ноя_ср_макс = 10
 | Дек_ср_мин = 0        | Дек_ср_макс = 5
 | Год_ср_мин = 7        | Год_ср_макс = 15

 | Янв_а_мин = -16         | Янв_а_макс = 16
 | Фев_а_мин = -12         | Фев_а_макс = 21
 | Мар_а_мин = -10         | Мар_а_макс = 22
 | Апр_а_мин = -2         | Апр_а_макс = 22
 | Май_а_мин = 2         | Май_а_макс = 27
 | Июн_а_мин = 6         | Июн_а_макс = 31
 | Июл_а_мин = 8         | Июл_а_макс = 36
 | Авг_а_мин = 8         | Авг_а_макс = 35
 | Сен_а_мин = 0         | Сен_а_макс = 35
 | Окт_а_мин = -2         | Окт_а_макс = 27
 | Ноя_а_мин = -5         | Ноя_а_макс = 21
 | Дек_а_мин = -11         | Дек_а_макс = 18
 | Год_а_мин = -16         | Год_а_макс = 36

 | Янв_вода = 
 | Фев_вода = 
 | Мар_вода = 
 | Апр_вода = 
 | Май_вода = 
 | Июн_вода = 
 | Июл_вода = 
 | Авг_вода = 
 | Сен_вода = 
 | Окт_вода = 
 | Ноя_вода = 
 | Дек_вода = 
 | Год_вода = 
}}

== Халҡы ==
2003 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Никшич муниципалитетында 75 282 кеше иҫәпләнә. Никшичтың үҙенең халҡы — 58 212 кеше.

* 1981 йылдың марты — 50 399
* 1991 йылдың марты — 56 141
* 2003 йылдың ноябре — 58 212

Һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, муниципалитетта йәшәүселәрҙең 88 проценттан ашыуы үҙҙәрен черногорҙар, тағы 5 процентҡа яҡыны [[сербтар|серб]] тип иҫәпләй.

== Иҡтисады ==
Никшич ҙурлығы буйынса Подгорицанан һуң Черногорияның икенсе индустриаль үҙәге. Бында «''Niksicka Zeljezara''» металлургия комбинаты, боксит шахтаһы, «''Niksicka Pivara''» һыра ҡайнатыу заводы һәм башҡа ҙур предприятиелар урынлашҡан. Югославия тарҡалыу осорондағы һуғыштар Черногорияны урап үтә, әммә Никшич заводтарын тәьмин итеүселәрһеҙ һәм һатыу баҙарҙарынан мәхрүм ителеүе арҡаһында 1990-сы йылдар аҙағына тиклем етештереү тулыһынса бөлгөнлөккә төшә. Ҡаланың күп предприятиелары ябыла, башҡалары бөлгөнлөккә төшә.

Никшичтың эшлекле тормошо 2 меңенсе йылдар башында ғына тергеҙелә башлай. Заводтар хосусилаштырыла һәм әлеге ваҡытта яңы шарттарға яраҡлаша. Әммә был предприятиелар Югославия Социалистик Федератив Республикаһы заманында эш менән тәьмин ителгән саҡлы эшсене эшкә урынлаштыра алмай. Шуға күрә ҡала иҡтисады әкренләп хеҙмәттәр иҡтисады яғына күсә.

== Транспорты ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{wikivoyage|Niksic}}
{{ВС}}
{{Города Черногории}}

[[Категория:IV быуатта барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Нигеҙләү быуаттары буйынса тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>qfc7h5zrd9yg0vmyeckjqysgd3mqk31</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298311</id>
      <parentid>1298310</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T11:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Транспорты */</comment>
      <origin>1298311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13111" sha1="enrwh4esr5lgt73rm2yggdtystc6unf" xml:space="preserve">{{НП
| статус = Ҡала
| русское название = Никшич
| оригинальное название = {{lang-cnr|Никшић}}
| изображение = Niksic - Pogled sa Trebjese.JPG
| описание изображения = 
| страна = Черногория
| флаг = Flag of Nikšić.gif
| герб = Niksic Coat-of-Arms.svg
| ширина герба = 100
| lat_deg = 42
| lat_min = 46
| lat_sec = 48
| lon_deg = 18
| lon_min = 56
| lon_sec = 24
| CoordAddon = type:city
| размер карты страны = 200
| вид главы = мэр
| глава = 	Марко Ковачевич 
| дата основания = 
| первое упоминание = IV быуат
| прежние имена = Анагастум, Оногошт
| высота центра НП = 649
| население = 66 700
| год переписи = 2023
| плотность = 
| агломерация = 
| национальный состав = 
| конфессиональный состав = 
| этнохороним = 
| часовой пояс = +1
| DST = есть
| телефонный код = +382 40
| почтовый индекс = 81400
| автомобильный код = NK
| сайт = http://www.niksic.me
}}
'''Ни́кшич''' ({{lang-cnr|Никшић}}) — [[Черногория]] ҡалаһы. Никшич үҙәнендә, Требьес тауы итәгендә урынлашҡан. Был [[Подгорица]]нан һуң Черногорияла халыҡ иҫәбе буйынса икенсе [[ҡала]] һәм илдең мөһим индустриаль үҙәге.

Майҙаны 2065 квадрат метр тәшкил иткән Никшич муниципалитетының [[административ үҙәк|административ үҙәге]] (Черногорияла майҙаны буйынса иң ҙур муниципалитет).

== Тарихы ==
[[Файл:1944 Niksic bombing.jpg|thumb|left|240px|1944 йылдың 8 апрелендә инглиздәрҙең Никшичты бомбаға тотоуы&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=http://www.novosti.rs/%D0%B4%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%98.524.html:528762-%D0%9F%D0%B5%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B8-%D0%B4%D0%B0-%D1%81%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D1%92%D0%B0-%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B8%D1%9B| title=Пеко тражи да се гађа Никшић| publisher=// novosti.rs| access-date=2015-05-16| archive-date=2015-01-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20150121025454/http://www.novosti.rs/%D0%B4%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%98.524.html:528762-%D0%9F%D0%B5%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B8-%D0%B4%D0%B0-%D1%81%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D1%92%D0%B0-%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B8%D1%9B| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;]]
Никшич IV быуатта Рим хәрби лагеры мөһим юлдар сатында урынлашҡан. V быуатта (459 йылдан һуң) [[остготтар]] Рим Андербаһы урынында Анагастум исемле үҙ ҡәлғәһен төҙөйҙәр.

Урта быуаттарҙа төбәккә славяндар килә һәм ҡала Оногошт тип атала башлай.

1362 йылдың 22 авгусында батша Стефан Урош V Оногоштала Дубровник Республикаһы менән солох килешеүенә ҡул ҡуя.

Серб батшалығын [[Ғосман империяһы|ғосманлылар]] баҫып алғандан һуң, Никшич мөһим төрөк ҡәлғәһенә әйләнә.

1877 йылда, Черногория менән Никола I Петрович-Негош идара иткән осорҙа, төрөктәр ҡыуып сығарыла һәм Никшич азат ителә. Был яңы күскенселәрҙе йәлеп итә һәм ҡала үҫешә башлай (ул саҡта Никшич тип атала).

1883 йылда Никшичты үҫтереү планы төҙөлә, уны архитектор-ҡала төҙөүсе Йосип Сладе тормошҡа ашыра башлай. План төҙөгәндән һуң, тәүге өс тиҫтә йылда ҡалала етештереү һәм [[сауҙа]] йылдам үҫешә, ҡалала төрлө мәҙәни һәм белем биреү ойошмаларының ойошторола. 1900 йылға Никшичта төрлө иҫтәлекле урындар: Изге Василий Острожскийҙың православие сиркәүе, Король һарайы, Батша күпере, ҡаланың төп майҙаны, бер нисә парк төҙөлә.

[[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң ҡала яңыра һәм үҙгәртеп ҡорола. Никшич ун тапҡырға үҫә һәм Черногорияның мөһим сәнәғәт үҙәктәренең береһенә әйләнә.

== Климаты ==
{{Климат местности
 | Ширина    = 70%
 | Положение = center
 | Место_род = Никшич
 | Источник  = [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=95431&amp;refer=&amp;cityname=Niksic-Montenegro Weatherbase]

 | Янв_ср = 2            | Янв_ср_осад = 
 | Фев_ср = 2            | Фев_ср_осад = 
 | Мар_ср = 6            | Мар_ср_осад = 
 | Апр_ср = 10            | Апр_ср_осад = 
 | Май_ср = 14            | Май_ср_осад = 
 | Июн_ср = 17            | Июн_ср_осад = 
 | Июл_ср = 21            | Июл_ср_осад = 
 | Авг_ср = 21            | Авг_ср_осад = 
 | Сен_ср = 17            | Сен_ср_осад = 
 | Окт_ср = 12            | Окт_ср_осад = 
 | Ноя_ср = 6            | Ноя_ср_осад = 
 | Дек_ср = 2            | Дек_ср_осад = 
 | Год_ср = 11            | Год_ср_осад =

 | Янв_ср_мин = -1        | Янв_ср_макс = 5
 | Фев_ср_мин = -1        | Фев_ср_макс = 6
 | Мар_ср_мин = 2        | Мар_ср_макс = 9
 | Апр_ср_мин = 6        | Апр_ср_макс = 12
 | Май_ср_мин = 10        | Май_ср_макс = 17
 | Июн_ср_мин = 13        | Июн_ср_макс = 21
 | Июл_ср_мин = 16        | Июл_ср_макс = 26
 | Авг_ср_мин = 16        | Авг_ср_макс = 26
 | Сен_ср_мин = 12        | Сен_ср_макс = 22
 | Окт_ср_мин = 8        | Окт_ср_макс = 16
 | Ноя_ср_мин = 3        | Ноя_ср_макс = 10
 | Дек_ср_мин = 0        | Дек_ср_макс = 5
 | Год_ср_мин = 7        | Год_ср_макс = 15

 | Янв_а_мин = -16         | Янв_а_макс = 16
 | Фев_а_мин = -12         | Фев_а_макс = 21
 | Мар_а_мин = -10         | Мар_а_макс = 22
 | Апр_а_мин = -2         | Апр_а_макс = 22
 | Май_а_мин = 2         | Май_а_макс = 27
 | Июн_а_мин = 6         | Июн_а_макс = 31
 | Июл_а_мин = 8         | Июл_а_макс = 36
 | Авг_а_мин = 8         | Авг_а_макс = 35
 | Сен_а_мин = 0         | Сен_а_макс = 35
 | Окт_а_мин = -2         | Окт_а_макс = 27
 | Ноя_а_мин = -5         | Ноя_а_макс = 21
 | Дек_а_мин = -11         | Дек_а_макс = 18
 | Год_а_мин = -16         | Год_а_макс = 36

 | Янв_вода = 
 | Фев_вода = 
 | Мар_вода = 
 | Апр_вода = 
 | Май_вода = 
 | Июн_вода = 
 | Июл_вода = 
 | Авг_вода = 
 | Сен_вода = 
 | Окт_вода = 
 | Ноя_вода = 
 | Дек_вода = 
 | Год_вода = 
}}

== Халҡы ==
2003 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Никшич муниципалитетында 75 282 кеше иҫәпләнә. Никшичтың үҙенең халҡы — 58 212 кеше.

* 1981 йылдың марты — 50 399
* 1991 йылдың марты — 56 141
* 2003 йылдың ноябре — 58 212

Һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, муниципалитетта йәшәүселәрҙең 88 проценттан ашыуы үҙҙәрен черногорҙар, тағы 5 процентҡа яҡыны [[сербтар|серб]] тип иҫәпләй.

== Иҡтисады ==
Никшич ҙурлығы буйынса Подгорицанан һуң Черногорияның икенсе индустриаль үҙәге. Бында «''Niksicka Zeljezara''» металлургия комбинаты, боксит шахтаһы, «''Niksicka Pivara''» һыра ҡайнатыу заводы һәм башҡа ҙур предприятиелар урынлашҡан. Югославия тарҡалыу осорондағы һуғыштар Черногорияны урап үтә, әммә Никшич заводтарын тәьмин итеүселәрһеҙ һәм һатыу баҙарҙарынан мәхрүм ителеүе арҡаһында 1990-сы йылдар аҙағына тиклем етештереү тулыһынса бөлгөнлөккә төшә. Ҡаланың күп предприятиелары ябыла, башҡалары бөлгөнлөккә төшә.

Никшичтың эшлекле тормошо 2 меңенсе йылдар башында ғына тергеҙелә башлай. Заводтар хосусилаштырыла һәм әлеге ваҡытта яңы шарттарға яраҡлаша. Әммә был предприятиелар Югославия Социалистик Федератив Республикаһы заманында эш менән тәьмин ителгән саҡлы эшсене эшкә урынлаштыра алмай. Шуға күрә ҡала иҡтисады әкренләп хеҙмәттәр иҡтисады яғына күсә.

== Транспорты ==
[[Файл:01.10.13 Nikšić 6111.101 (10101158945).jpg|240px|мини|Тимер юл вокзалы]]
Никшичтан Подгорицаға тимер юл тармағы илтә, ләкин әлегә тиклем ул йөк ташыу өсөн генә ҡулланылған — уның буйынса Подгорье алюминий комбинатына бокситтар ташылған. Пассажирҙар бәйләнеше 2009 йылда бөтә линияны реконструкциялағандан һәм электрлаштырғандан һуң асылырға тейеш була, әммә 2012 йылдың 13 июлендә асыла. Линия буйлап [[Испания]]ла етештерелгән электр поездары йөрөй, улар бөтә линияны 50 минут эсендә үтә.

Никшичтан 70 км алыҫлыҡта [[Подгорица (аэропорт)|Подгорица]] [[аэропорт]]ы урынлашҡан.

Никшич Подгорица менән ике һыҙатлы E762 автотрассаһы менән тоташтырылған. Шулай уҡ Никшичтан шавник аша Жаблякҡа һәм [[Требине]] аша [[Босния һәм Герцеговина|Босния]]ға (Рисан һәм Котор ҡултығына тармаҡланып) юлдар үтә.

== Мәғариф ==
Никшичта 25 башланғыс [[мәктәп]] (шул иҫәптән музыка мәктәбе) һәм 4 урта мәктәп (Стоян Церович исемендәге гимназия, машина-металлургия, иҡтисади-кулинария, электро-металлургия). Ҡалала [[Черногория университеты]]ның [[фәлсәфә]] факультеты урынлашҡан. Тәүҙә ул 1947 йылда Цетинда башланғыс мәктәп уҡытыусылары әҙерләүсе белем биреү училищеһы булараҡ асыла. 1963 йылда училище Никшичҡа күсә һәм Педагогия академияһы тип атала башлай. 1974 йылда академия Черногория университетына ҡушыла, ә 1977 йылда педагогия факультеты тип үҙгәртелә (1988 йылдан алып — фәлсәфә факультеты).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{wikivoyage|Niksic}}
{{ВС}}
{{Города Черногории}}

[[Категория:IV быуатта барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Нигеҙләү быуаттары буйынса тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>enrwh4esr5lgt73rm2yggdtystc6unf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәмит Мирза</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201174</id>
    <revision>
      <id>1298229</id>
      <timestamp>2026-05-27T12:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/151635116|Хамид Мирза]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1298229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8145" sha1="0lyczuay5p3qyommk87797ak9zpm70y" xml:space="preserve">'''Хәмит Мирза''' ( 23 апрелт 1918 йыл,  Тәбриз, Иран —  5 май, 1988 йыл, Лондон, Бөйөк Британия) — [[Иран|Ирандың]] элекке хакимлыҡ итеүсе династияһы Ҡаджарҙар династияһы башлығы, һәм [[Иран|Ирандың]] һуңғыһынан алдағы Ҡаджарҙар кронпринцының улы.

== Биографияһы ==
Хәмит Мирза [[Тәбриз|Тәбриздә]] тыуған кронпринц Мөхәммәт Хәсән Мирза һәм уның икенсе ҡатыны, Мөхтәрәм Рәззәғи ғаиләһендә тыуған.  Уның иртә йылдары Гөлөстан һарайында үтә, һуңынан атаһы уны 4 йәшендә [[Англия|Англияға]] уҡырға ебәрә. [[Истанбул|Англияға]] китеп барышлай ул Истанбулда олатаһы Мөхәммәт Али шаһ Ҡаджарҙа була. Олатаһы [[1909 йыл|1909]] йылда Иран Конституция революцияһынан һуң тәхеттән баш тарта. Ул Англияға бармай, сөнки олатаһы уны сәфәр өсөн бик бәләкәй тип иҫәпләгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Interview with Hamid Kadjar (page 1)&amp;#x20;(1981).&amp;#x20;Дата обращения: 18 августа 2008.&amp;#x20;Архивировано 11 июня 2017 года.&lt;/ref&gt;. Уның урынына ул олатаһы менән тәүҙә [[Истанбул|Истанбулда]], һуңынан [[Италия|Италияның]] Сан-Ремо [[Париж|ҡалаһында]] йәшәй, унда олатаһы [[1925 йыл|1925 йылдың]] [[5 апрель|5 апрелендә]] вафат була. Олатаһы вафат булғас, Хәмит Мирза өлкән ағаһы Хөсәйен Мирза менән бер йылға Парижға күсеп килә. 1925 йылда Ҡаджарҙар династияһы ҡолатылғас, Хәмит Мирза һәм уның ағаһы аталары менән Англияға күсеп китә. Һуңынан ағаһы Хөсәйен [[Канада|Канадаға]] эмиграцияға китә һәм [[Торонто|Торонтола]] архитектор булып эшләй.

[[1934 йыл|1934]] йылда Хәмит Мирза Гринхиттағы HMS Worcester карабында Темза диңгеҙ уҡыу колледжына уҡырға инә. 1936 йылда диңгеҙ йөҙөүсеһе дипломы ала һәм курсант булып  Royal Mail Steam Packet Company компанияһына кадет булып уҡырға инә. Өс йылдан һуң  Royal Mail  компанияһында эшләгәндән һуң, Хәмит Мирза Mobil Oil компанияһына китә.

[[Икенсе донъя һуғышы]] башланғас, Хәмит Мирза Король хәрби-диңгеҙ флотына инергә тырыша, әммә уны ҡабул итмәйҙәр. Ниһайәт, 1942 йылда уны флотҡа алалар. HMS Duke of York һәм HMS Wild Goose караптарында ул кесе лейтенант булып хеҙмәт итә. Сит ил эштәре министры Энтони Эден унан, хъеҙмәт итеүендә мөмкин булған сәйәси йәки дипломатик ҡатмарлыҡтар булмаһын өсөн, инглиз исемен ҡабул итеүен һорай&lt;ref&gt;Interview with Hamid Kadjar (page 2)&amp;#x20;(1981).&amp;#x20;Дата обращения: 18 августа 2008.&amp;#x20;Архивировано 3 марта 2016 года.&lt;/ref&gt; Хәрби-диңгеҙ хеҙмәтендә ул «Дэвид Драммонд» исемен ҡуллана. Исем өлөшләтә дуҫы Ричард Тезигерҙеү улы Дэвид хөрмәтенә, өлөшләтә «Бульдог Драммонд» персонажы хөрмәтенә һайланған. Хәмит Мирза был исемде ябай ғына телефон китабынан алынған тип раҫлай&lt;ref&gt;''Ladjevardi, Habib.''&amp;#x20;Hamid Kadjar: Prince and Son of Last Qajar Crown Prince.&amp;#x20;''Iranian Oral History Project | Harvard University Center for Middle Eastern Studies''&amp;#x20;(26 ноября 1981).&amp;#x20;Дата обращения: 29 марта 2018.&amp;#x20;Архивировано из оригинала 6 мая 2021 года.&lt;/ref&gt;

Һуғыш ваҡытында Британия хөкүмәте менән Хәмит Мирза һәм уның атаһы араһында Ҡаджарҙар династияһын тергеҙеү мөмкинлеге тураһында фекер алышыуҙар бара, сөнки [[Реза шаһ Пехлеви|Реза шаһ]] ҡолатылған. Хәмит Мирза һәм уның атаһы икеһе лә тәхеткә кандидат була. Әммә Хәмит Мирзаға етди ҡарамайҙар, сөнки ул алты йәштән Англияла йәшәй һәм фарсы телендә һөйләшмәй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; .

Һуғыштан һуң Хәмит Мирза «Мобиль Ойл»  компанияһына кире ҡайта. [[1957 йыл|1957]] йылда дүрт йәшендә илдән киткәндән һуң тәүге тапҡыр [[Иран|Иранға]] ҡайта, Тәһранда вазифа биләй. Иранда булған осорҙа уны ике тапҡыр САВАК ҡулға ала. [[1971 йыл|1971]] йылда Ирандан [[Лондон|Лондонға]] ҡайта.

[[1988 йыл|1975]] йылдың [[5 май|24]] сентябрендә ике туған ағаһы Фәрәйдун Мирза вафат [[Лондон|булғандан]] һуң Ҡаджарҙар династияһының башлығы һәм яҡынса вариҫы була. Уның вафатынан һуң 1988 йылдың 5 майында Лондонда, уның ағаһы Мәхмүт Мирза (1905—1988) династияның яңы башлығы булып китә&lt;ref&gt;Qajar Succession.&amp;#x20;Дата обращения: 1 декабря 2023.&amp;#x20;Архивировано 2 февраля 2022 года.&lt;/ref&gt;

== Никахтары һәм балалары ==
Хәмит ике тапҡыр өйләнгән. Тәүге тапҡыр 1946 йылда үҙенең туғаны Маһиндохт Ҡаджарға (1924—2009) өйләнгән. Ғаиләнең улдары һәм ҡыҙҙары тыуа:

* [[Мохаммад Хасан Мирза II|Мөхәммәт Хәсән Мирза II]] (1949 йылдың 18 июлендә тыуған) Шаһназ Ханымға (1955 йылғы) өйләнгән. Ғаиләлә өс бала тәрбиәләнә.
* Нәзриндох Ҡаджар (1951 йылдың 8 февралендә тыуған) Арлингтонда йәшәй. Алан Әли Әкбәригә (1944 й. тыуған) кейәүгә сыҡҡан

Хәмит менән Маһиндохт 1957 йылда айырылыша, 1960 йылдың 25 авгусында Хәмит Мирза Сүдәбе Ханымға (1924 йылғы) өйләнә. Икенсе никахы балаһыҙ була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.qajarpages.org/hamidmirza.html Фотографии Хамида Мирзы]
* [https://web.archive.org/web/20110605003321/http://www.qajarpages.org/ Каджары]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Лондонда вафат булғандар]]
[[Категория:1988 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:5 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1918 йылда тыуғандар]]
[[Категория:23 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>0lyczuay5p3qyommk87797ak9zpm70y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298230</id>
      <parentid>1298229</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T12:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1298230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7813" sha1="mu5rll023paq87ogl5tfd1s8fslac13" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хәмит Мирза''' ([[23 апрель]] [[1918 йыл]], [[Тәбриз]], [[Иран]] — [[5 май]], [[1988 йыл]], [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — [[Иран]]дың элекке хакимлыҡ итеүсе династияһы Ҡаджарҙар династияһы башлығы, һәм Ирандың һуңғыһынан алдағы Ҡаджарҙар кронпринцының улы.

== Биографияһы ==
Хәмит Мирза [[Тәбриз]]дә тыуған кронпринц Мөхәммәт Хәсән Мирза һәм уның икенсе ҡатыны, Мөхтәрәм Рәззәғи ғаиләһендә тыуған. Уның иртә йылдары Гөлөстан һарайында үтә, һуңынан атаһы уны 4 йәшендә [[Англия]]ға уҡырға ебәрә. [[Англия]]ға китеп барышлай ул [[Истанбул]]да олатаһы Мөхәммәт Али шаһ Ҡаджарҙа була. Олатаһы [[1909 йыл]]да Иран Конституция революцияһынан һуң тәхеттән баш тарта. Ул Англияға бармай, сөнки олатаһы уны сәфәр өсөн бик бәләкәй тип иҫәпләгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Interview with Hamid Kadjar (page 1) (1981). Дата обращения: 18 августа 2008. Архивировано 11 июня 2017 года.&lt;/ref&gt;. Шуға күрә ул олатаһы менән тәүҙә [[Истанбул]]да, һуңынан [[Италия]]ның Сан-Ремо ҡалаһында йәшәй, унда олатаһы [[1925 йыл]]дың [[5 апрель|5 апрелендә]] вафат була. Олатаһы вафат булғас, Хәмит Мирза өлкән ағаһы Хөсәйен Мирза менән бер йылға [[Париж]]ға күсеп килә. 1925 йылда Ҡаджарҙар династияһы ҡолатылғас, Хәмит Мирза һәм уның ағаһы аталары менән Англияға күсеп китә. Һуңынан ағаһы Хөсәйен [[Канада]]ға эмиграцияға китә һәм [[Торонто]]ла архитектор булып эшләй.

[[1934 йыл]]да Хәмит Мирза Гринхиттағы HMS Worcester карабында Темза диңгеҙ уҡыу колледжына уҡырға инә. 1936 йылда диңгеҙ йөҙөүсеһе дипломы ала һәм курсант булып Royal Mail Steam Packet Company компанияһына кадет булып уҡырға инә. Өс йылдан һуң Royal Mail компанияһында эшләгәндән һуң, Хәмит Мирза Mobil Oil компанияһына китә.

[[Икенсе донъя һуғышы]] башланғас, Хәмит Мирза Король хәрби-диңгеҙ флотына инергә тырыша, әммә уны ҡабул итмәйҙәр. Ниһайәт, 1942 йылда уны флотҡа алалар. HMS Duke of York һәм HMS Wild Goose караптарында ул кесе лейтенант булып хеҙмәт итә. Сит ил эштәре министры Энтони Эден унан, хъеҙмәт итеүендә мөмкин булған сәйәси йәки дипломатик ҡатмарлыҡтар булмаһын өсөн, инглиз исемен ҡабул итеүен һорай&lt;ref&gt;Interview with Hamid Kadjar (page 2) (1981). Дата обращения: 18 августа 2008. Архивировано 3 марта 2016 года.&lt;/ref&gt; Хәрби-диңгеҙ хеҙмәтендә ул «Дэвид Драммонд» исемен ҡуллана. Исем өлөшләтә дуҫы Ричард Тезигерҙеү улы Дэвид хөрмәтенә, өлөшләтә «Бульдог Драммонд» персонажы хөрмәтенә һайланған. Хәмит Мирза был исемде ябай ғына телефон китабынан алынған тип раҫлай&lt;ref&gt;''Ladjevardi, Habib.'' Hamid Kadjar: Prince and Son of Last Qajar Crown Prince. ''Iranian Oral History Project | Harvard University Center for Middle Eastern Studies'' (26 ноября 1981). Дата обращения: 29 марта 2018. Архивировано из оригинала 6 мая 2021 года.&lt;/ref&gt;

Һуғыш ваҡытында Британия хөкүмәте менән Хәмит Мирза һәм уның атаһы араһында Ҡаджарҙар династияһын тергеҙеү мөмкинлеге тураһында фекер алышыуҙар бара, сөнки [[Реза шаһ Пехлеви|Реза шаһ]] ҡолатылған. Хәмит Мирза һәм уның атаһы икеһе лә тәхеткә кандидат була. Әммә Хәмит Мирзаға етди ҡарамайҙар, сөнки ул алты йәштән Англияла йәшәй һәм фарсы телендә һөйләшмәй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; .

Һуғыштан һуң Хәмит Мирза «Мобиль Ойл» компанияһына кире ҡайта. [[1957 йыл]]да дүрт йәшендә илдән киткәндән һуң тәүге тапҡыр [[Иран]]ға ҡайта, Тәһранда вазифа биләй. Иранда булған осорҙа уны ике тапҡыр САВАК ҡулға ала. [[1971 йыл]]да Ирандан Лондонға ҡайта.

[[1975 йыл]]дың 24 сентябрендә ике туған ағаһы Фәрәйдун Мирза вафат булғандан һуң Ҡаджарҙар династияһының башлығы һәм яҡынса вариҫы була. 1988 йылдың 5 майында Лондонда Хәмит Мирза вафатынан һуң, ағаһы Мәхмүт Мирза (1905—1988) династияның яңы башлығы булып китә&lt;ref&gt;Qajar Succession. Дата обращения: 1 декабря 2023. Архивировано 2 февраля 2022 года.&lt;/ref&gt;

== Никахтары һәм балалары ==
Хәмит ике тапҡыр өйләнгән. Тәүге тапҡыр 1946 йылда үҙенең туғаны Маһиндохт Ҡаджарға (1924—2009) өйләнгән. Ғаиләнең улдары һәм ҡыҙҙары тыуа:

* [[Мөхәммәт Хәсән Мирза II]] (1949 йылдың 18 июлендә тыуған) Шаһназ Ханымға (1955 йылғы) өйләнгән. Ғаиләлә өс бала тәрбиәләнә.
* Нәзриндох Ҡаджар (1951 йылдың 8 февралендә тыуған) Арлингтонда йәшәй. Алан Әли Әкбәригә (1944 й. тыуған) кейәүгә сыҡҡан

Хәмит менән Маһиндохт 1957 йылда айырылыша, 1960 йылдың 25 авгусында Хәмит Мирза Сүдәбе Ханымға (1924 йылғы) өйләнә. Икенсе никахы балаһыҙ була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.qajarpages.org/hamidmirza.html Фотографии Хамида Мирзы]
* [https://web.archive.org/web/20110605003321/http://www.qajarpages.org/ Каджары]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Лондонда вафат булғандар]]
[[Категория:1988 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:5 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1918 йылда тыуғандар]]
[[Категория:23 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>mu5rll023paq87ogl5tfd1s8fslac13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Хәмит Мирза</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201175</id>
    <revision>
      <id>1298231</id>
      <timestamp>2026-05-27T12:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Хамид Мирза|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])12:16, 27 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1298231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="393" sha1="1nbfrknni7k26sr8altuxmygdigbana" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Хамид Мирза|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])12:16, 27 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1nbfrknni7k26sr8altuxmygdigbana</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәт ибн Исмәғил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201176</id>
    <revision>
      <id>1298234</id>
      <timestamp>2026-05-27T13:05:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/143630348|Ахмад ибн Исмаил]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1298234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8306" sha1="2x5j1y6e6vku381lko9mqrrjconhvzn" xml:space="preserve">'''Әхмәт ибн Исмәғил'''  ({{Lang-tg|Аҳмад ибни Исмоил}}, {{Lang-fa|احمد بن اسماعیل}}) ( 914 йылдың 24 ғинуарында вафат булған)

'''—''' 907 йылдан алып [[Сәмәниҙәр дәүләте|Сәмәниҙәр]] династияһы әмире. Исмәғил Сәмәни улы. Ул шулай уҡ «''язаланған әмир''» кеүек билдәле.

== Биографияһы ==
Әхмәт тәүге тапҡыр 900 йылдар башында, ул Горган губернаторы итеп тәғәйенләнгәндә телгә алына. Әммә тиҙҙән Әхмәт, Дайлам йустанидтары менән көрәшә алмау сәбәпле, вазифаһынан бушатыла.

Ул 907 йылдың аҙағында атаһы үлгәндән һуң әмир булып китә. Күпмелер ваҡыт үткәс, уға элек Сәффәриҙәр династияһына ҡараған Систанға хоҡуҡ бирелә.

Сәффәриҙәр дошманлығы был эште күпкә еңеләйтә. Әхмәт ғәскәре Фәрәхтан Бюстҡа тиклем бара, унда ҡаршылыҡҡа бик аҙ осрай. Шул арала Әхмәттең төрки генералы Симджур әд-Дәүәти әл-Муаддалдән Заранждың капитуляцияһын ала.

Сәффәриҙәрҙе яулап алыуҙы тамамлап (911) Әхмәт киләһе йылда Систандың губернаторы итеп үҙенең ике туғаны Әбү Сәлих Мансурҙы тәғәйенләй. [[Сәмәниҙәр]] шулай уҡ хәлифә баш күтәреүсе Себүк-Эриҙы әсирлеккә ала һәм [[Бағдад]]&lt;nowiki/&gt;ҡа оҙата.

Мансурҙың ҡаты һалым сәйәсәте уны тәғәйенләгәндән һуң бер йыл үткәс Систанда ихтилал тыуҙыра. Заранждағы гарнизон емерелә, ә Әбү Сәлих Мансур әсирлеккә эләгә. Сәффәри Әмр ибн Яҡуп, тәүҙә ихтилал етәксеһенең марионеткаһы итеп тәғәйенләнә, ә һуңынан  әмире итеп тәғәйенләнә. Әммә Хөсәйен ибн Әли Мәрүәррүдһа етәкселегендәге Сәмәниҙәр ғәскәре был төбәккә Сәмәниҙәр контролен яңынан тергеҙә. «Әмрҙе [[Сәмәрҡәнд]]&lt;nowiki/&gt;кә ебәрәләр, ҡалған баш күтәреүсе етәкселәре үлтерелә».

Шунан һуң Систан губернаторы итеп Симджур әд-Дәүәти тәғәйенләнә. Әммә тиҙҙән Табаристан һәм Гурган да Сәмәниҙәр власына ҡаршы баш күтәрә, Әхмәт улар менән эш итә алмаҫ борон үлтерелә. Бохара янындағы тирмәһендә йоҡлағанда ҡайһы бер ҡолдары уның башын ҡырҡа ( {{Үлгән көнө|24|1|914}} ). Үлгәндән һуң уны Бохараға алып килеп, Науҡандта ерләйҙәр.

''Әмирҙе'' үлтергән ҡолдарының бер өлөшө тотола һәм үлтерелә, икенселәре Хөрәсәнгә ҡаса. Әхмәт «язаланған әмир» ''тип атала''.

Подданныйҙары араһында Әхмәттең һпрай телен фарсы теленән ғәрәп теленә үҙгәртеү тураһындағы приказы популяр булмауы ихтимал; тиҙҙән уның бойороғо ғәмәлдән сығарыла. Уның урынына уның бәләкәй улы Нәср II килә.

== Идара итеүе ==
'''Яулап алыуҙары'''

Хакимлыҡ итеү башында Әхмәт ибн Исмәғил ата-баба ерҙәрен һаҡларға һәм Сәмәниҙәр империяһын киңәйтергә тырыша. Уның тырышлығы менән Систан, Рей, Горган, [[Тәбәристан|Табаристан]] һәм башҡа райондар Сәмәниҙәр хөкүмәтенә ҡушыла.

'''Әхмәт ибн Исмәғил ваҡытында фән''' 

Әхмәт ибн Исмәғил шул ваҡыттағы күп кенә билдәле ғалимдар һәм яҙыусылар, шул иҫәптән донъяға билдәле фарсы табибы һәм философы [[Әбү Бәкер Әр-Рази|Зәкәриә әр-Рәзи]]&lt;nowiki/&gt;менән аралашҡан. Ҡайһы бер тарихсылар Әхмәттең [[ғәрәп теле]] менән ҡыҙыҡһыныуын дини фанатизм һәм дин белгестәренә ҡаршы тороу менән бәйләй.

'''Эске ығы-зығы'''

Әхмәт ибн Исмәғил атаһы идара иткән осорҙа юғары хөкүмәт вазифаларын башҡара. Уның ағаһы, Исхаҡ ибн Әхмәт, [[Сәмәрҡәнд]] хакимы, тәхетте баҫып алыу маҡсатында әмиргә ҡаршы баш күтәрә. Ихтилал баҫтырыла, Исхаҡ ҡулға алына. Әхмәттең икенсе маҡсаты 908 йылда Систанды баҫып алыу була, Сәмәниҙәр һарайы яны кешеләре һәм дәүләт эшмәкәрҙәре уға кәмһетеп ҡарай. Атап әйткәндә, Горган губернаторы Барс әл-Кәбир, Исмәғил ибн Әхмәттең үлеме тураһында белгәс, [[Бохара|Бохараға]] һалым ебәреүҙе туҡтата, Сәмәниҙәр ғәскәренең хәрәкәттәрен белгәс, [[Бағдад|Бағдадҡа]] ҡаса һәм ҙур сумма аҡса түләп, хәлифәгә һыйына . Үҙәк хөкүмәткә ҡаршы баш күтәреүселәрҙең береһе Реә губернаторы була. Унда Исмәғил мөлкәтен ир туғаны Әбү Сәлих Мансур бин Исхаҡҡа ҡалдыра. Әхмәт был тәртипһеҙлектәрҙе ҙур ауырлыҡтар менән баҫтырырға өлгөрә.

== Үлеме ==
Төрки ялланма ғәскәрҙәре Әхмәт ибн Исмәғилдең сәйәсәте менән риза булмай, шуға күрә ул ҡолдары тарафынан үлтерелә.

Ошо сәбәпле Әхмәт «язаланған әмир» тип атала башлай.

Уның урынына бәләкәй улы Нәср II килә.
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: black solid 1px&quot;
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:White;&quot; |'''[[Сәмәниҙәр]]''' 
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:White;&quot; width=&quot;30%&quot; | &lt;small&gt;Алдағыһы:&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; '''Исмәғил Сәмәни .'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:White;&quot; width=&quot;40%&quot; | '''[[Сәмәниҙәр дәүләте|Әмир&lt;br /&gt;]] 907—907'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;(7 йыл хакимлыҡ итә)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:White;&quot; width=&quot;30%&quot; | &lt;small&gt;Вариҫы:&lt;/small&gt;&lt;br /&gt; '''Нәср I'''
|}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Гафуров Б. Г. Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история. — Душанбе: Ирфон, 1989, 371+379 с.
[[Категория:Тажикстан тарихы]]
[[Категория:Википедия:Тыуыу датаһы күрһәтелмәгән шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Сәмәниҙәр]]
[[Категория:24 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>2x5j1y6e6vku381lko9mqrrjconhvzn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298235</id>
      <parentid>1298234</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T13:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1298235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8460" sha1="8gks2kfwsg338zgaxz76acykjrspc2i" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әхмәт ибн Исмәғил''' ({{Lang-tg|Аҳмад ибни Исмоил}}, {{Lang-fa|احمد بن اسماعیل}}) (914 йылдың 24 ғинуарында вафат булған) — 907 йылдан алып [[Сәмәниҙәр дәүләте|Сәмәниҙәр]] династияһы әмире. Исмәғил Сәмәни улы. Ул шулай уҡ «''язаланған әмир''» кеүек билдәле.

== Биографияһы ==
Әхмәт тәүге тапҡыр 900 йылдар башында, ул Горган губернаторы итеп тәғәйенләнгәндә телгә алына. Әммә тиҙҙән Әхмәт, Дайлам йустанидтары менән көрәшә алмау сәбәпле, вазифаһынан бушатыла.

Ул 907 йылдың аҙағында атаһы үлгәндән һуң әмир булып китә. Күпмелер ваҡыт үткәс, уға элек Сәффәриҙәр династияһына ҡараған Систанға хоҡуҡ бирелә.

Сәффәриҙәр дошманлығы был эште күпкә еңеләйтә. Әхмәт ғәскәре Фәрәхтан Бюстҡа тиклем бара, унда ҡаршылыҡҡа бик аҙ осрай. Шул арала Әхмәттең төрки генералы Симджур әд-Дәүәти әл-Муаддалдән Заранждың капитуляцияһын ала.

Сәффәриҙәрҙе яулап алыуҙы тамамлап (911) Әхмәт киләһе йылда Систандың губернаторы итеп үҙенең ике туғаны Әбү Сәлих Мансурҙы тәғәйенләй. [[Сәмәниҙәр]] шулай уҡ хәлифә баш күтәреүсе Себүк-Эриҙы әсирлеккә ала һәм [[Бағдад]]ҡа оҙата.

Мансурҙың ҡаты һалым сәйәсәте уны тәғәйенләгәндән һуң бер йыл үткәс Систанда ихтилал тыуҙыра. Заранждағы гарнизон емерелә, ә Әбү Сәлих Мансур әсирлеккә эләгә. Сәффәри Әмр ибн Яҡуп, тәүҙә ихтилал етәксеһенең марионеткаһы итеп тәғәйенләнә, ә һуңынан әмире итеп тәғәйенләнә. Әммә Хөсәйен ибн Әли Мәрүәррүдһа етәкселегендәге Сәмәниҙәр ғәскәре был төбәккә Сәмәниҙәр контролен яңынан тергеҙә. «Әмрҙе [[Сәмәрҡәнд]]кә ебәрәләр, ҡалған баш күтәреүсе етәкселәре үлтерелә».

Шунан һуң Систан губернаторы итеп Симджур әд-Дәүәти тәғәйенләнә. Әммә тиҙҙән Табаристан һәм Гурган да Сәмәниҙәр власына ҡаршы баш күтәрә, Әхмәт улар менән эш итә алмаҫ борон үлтерелә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url = https://dzen.ru/b/aEhhL724O0UJFum_|title =«Дирхем». Ахмад ибн Исмаил (907-908 гг.). Саманидское государство.|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Бохара янындағы тирмәһендә йоҡлағанда ҡайһы бер ҡолдары уның башын ҡырҡа ({{Үлгән көнө|24|1|914}}). Үлгәндән һуң уны Бохараға алып килеп, Науҡандта ерләйҙәр.

Әмирҙе үлтергән ҡолдарының бер өлөшө тотола һәм үлтерелә, икенселәре Хөрәсәнгә ҡаса. Әхмәт ''«язаланған әмир»'' тип атала.

Подданныйҙары араһында Әхмәттең һпрай телен фарсы теленән ғәрәп теленә үҙгәртеү тураһындағы приказы популяр булмауы ихтимал; тиҙҙән уның бойороғо ғәмәлдән сығарыла. Уның урынына уның бәләкәй улы Нәср II килә.

== Идара итеүе ==
'''Яулап алыуҙары'''

Хакимлыҡ итеү башында Әхмәт ибн Исмәғил ата-баба ерҙәрен һаҡларға һәм Сәмәниҙәр империяһын киңәйтергә тырыша. Уның тырышлығы менән Систан, Рей, Горган, [[Тәбәристан]] һәм башҡа райондар Сәмәниҙәр хөкүмәтенә ҡушыла.

'''Әхмәт ибн Исмәғил ваҡытында фән'''

Әхмәт ибн Исмәғил шул ваҡыттағы күп кенә билдәле ғалимдар һәм яҙыусылар, шул иҫәптән донъяға билдәле фарсы табибы һәм философы [[Әбү Бәкер Әр-Рази|Зәкәриә әр-Рәзи]]&lt;nowiki/&gt;менән аралашҡан. Ҡайһы бер тарихсылар Әхмәттең [[ғәрәп теле]] менән ҡыҙыҡһыныуын дини фанатизм һәм дин белгестәренә ҡаршы тороу менән бәйләй.

'''Эске ығы-зығы'''

Әхмәт ибн Исмәғил атаһы идара иткән осорҙа юғары хөкүмәт вазифаларын башҡара. Уның ағаһы, Исхаҡ ибн Әхмәт, [[Сәмәрҡәнд]] хакимы, тәхетте баҫып алыу маҡсатында әмиргә ҡаршы баш күтәрә. Ихтилал баҫтырыла, Исхаҡ ҡулға алына. Әхмәттең икенсе маҡсаты 908 йылда Систанды баҫып алыу була, Сәмәниҙәр һарайы яны кешеләре һәм дәүләт эшмәкәрҙәре уға кәмһетеп ҡарай. Атап әйткәндә, Горган губернаторы Барс әл-Кәбир, Исмәғил ибн Әхмәттең үлеме тураһында белгәс, [[Бохара]]ға һалым ебәреүҙе туҡтата, Сәмәниҙәр ғәскәренең хәрәкәттәрен белгәс, Бағдадҡа ҡаса һәм ҙур сумма аҡса түләп, хәлифәгә һыйына. Үҙәк хөкүмәткә ҡаршы баш күтәреүселәрҙең береһе Реә губернаторы була. Унда Исмәғил мөлкәтен ир туғаны Әбү Сәлих Мансур бин Исхаҡҡа ҡалдыра. Әхмәт был тәртипһеҙлектәрҙе ҙур ауырлыҡтар менән баҫтырырға өлгөрә.

== Үлеме ==
Төрки ялланма ғәскәрҙәре Әхмәт ибн Исмәғилдең сәйәсәте менән риза булмай, шуға күрә ул ҡолдары тарафынан үлтерелә.

Ошо сәбәпле Әхмәт «язаланған әмир» тип атала башлай.

Уның урынына бәләкәй улы Нәср II килә.
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: black solid 1px&quot;
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:White;&quot; |'''[[Сәмәниҙәр]]'''
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:White;&quot; width=&quot;30%&quot; | &lt;small&gt;Алдағыһы:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; '''Исмәғил Сәмәни .'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:White;&quot; width=&quot;40%&quot; | '''[[Сәмәниҙәр дәүләте|Әмир&lt;br&gt;]] 907—907'''&lt;br&gt; &lt;small&gt;(7 йыл хакимлыҡ итә)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:White;&quot; width=&quot;30%&quot; | &lt;small&gt;Вариҫы:&lt;/small&gt;&lt;br&gt; '''Нәср I'''
|}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Гафуров Б. Г. Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история. — Душанбе: Ирфон, 1989, 371+379 с.
[[Категория:Тажикстан тарихы]]
[[Категория:Википедия:Тыуыу датаһы күрһәтелмәгән шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Сәмәниҙәр]]
[[Категория:24 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>8gks2kfwsg338zgaxz76acykjrspc2i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298236</id>
      <parentid>1298235</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T13:15:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Идара итеүе */</comment>
      <origin>1298236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8665" sha1="kr0t6092l54f6w644f1yh22oewj4o1z" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әхмәт ибн Исмәғил''' ({{Lang-tg|Аҳмад ибни Исмоил}}, {{Lang-fa|احمد بن اسماعیل}}) (914 йылдың 24 ғинуарында вафат булған) — 907 йылдан алып [[Сәмәниҙәр дәүләте|Сәмәниҙәр]] династияһы әмире. Исмәғил Сәмәни улы. Ул шулай уҡ «''язаланған әмир''» кеүек билдәле.

== Биографияһы ==
Әхмәт тәүге тапҡыр 900 йылдар башында, ул Горган губернаторы итеп тәғәйенләнгәндә телгә алына. Әммә тиҙҙән Әхмәт, Дайлам йустанидтары менән көрәшә алмау сәбәпле, вазифаһынан бушатыла.

Ул 907 йылдың аҙағында атаһы үлгәндән һуң әмир булып китә. Күпмелер ваҡыт үткәс, уға элек Сәффәриҙәр династияһына ҡараған Систанға хоҡуҡ бирелә.

Сәффәриҙәр дошманлығы был эште күпкә еңеләйтә. Әхмәт ғәскәре Фәрәхтан Бюстҡа тиклем бара, унда ҡаршылыҡҡа бик аҙ осрай. Шул арала Әхмәттең төрки генералы Симджур әд-Дәүәти әл-Муаддалдән Заранждың капитуляцияһын ала.

Сәффәриҙәрҙе яулап алыуҙы тамамлап (911) Әхмәт киләһе йылда Систандың губернаторы итеп үҙенең ике туғаны Әбү Сәлих Мансурҙы тәғәйенләй. [[Сәмәниҙәр]] шулай уҡ хәлифә баш күтәреүсе Себүк-Эриҙы әсирлеккә ала һәм [[Бағдад]]ҡа оҙата.

Мансурҙың ҡаты һалым сәйәсәте уны тәғәйенләгәндән һуң бер йыл үткәс Систанда ихтилал тыуҙыра. Заранждағы гарнизон емерелә, ә Әбү Сәлих Мансур әсирлеккә эләгә. Сәффәри Әмр ибн Яҡуп, тәүҙә ихтилал етәксеһенең марионеткаһы итеп тәғәйенләнә, ә һуңынан әмире итеп тәғәйенләнә. Әммә Хөсәйен ибн Әли Мәрүәррүдһа етәкселегендәге Сәмәниҙәр ғәскәре был төбәккә Сәмәниҙәр контролен яңынан тергеҙә. «Әмрҙе [[Сәмәрҡәнд]]кә ебәрәләр, ҡалған баш күтәреүсе етәкселәре үлтерелә».

Шунан һуң Систан губернаторы итеп Симджур әд-Дәүәти тәғәйенләнә. Әммә тиҙҙән Табаристан һәм Гурган да Сәмәниҙәр власына ҡаршы баш күтәрә, Әхмәт улар менән эш итә алмаҫ борон үлтерелә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url = https://dzen.ru/b/aEhhL724O0UJFum_|title =«Дирхем». Ахмад ибн Исмаил (907-908 гг.). Саманидское государство.|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Бохара янындағы тирмәһендә йоҡлағанда ҡайһы бер ҡолдары уның башын ҡырҡа ({{Үлгән көнө|24|1|914}}). Үлгәндән һуң уны Бохараға алып килеп, Науҡандта ерләйҙәр.

Әмирҙе үлтергән ҡолдарының бер өлөшө тотола һәм үлтерелә, икенселәре Хөрәсәнгә ҡаса. Әхмәт ''«язаланған әмир»'' тип атала.

Подданныйҙары араһында Әхмәттең һпрай телен фарсы теленән ғәрәп теленә үҙгәртеү тураһындағы приказы популяр булмауы ихтимал; тиҙҙән уның бойороғо ғәмәлдән сығарыла. Уның урынына уның бәләкәй улы Нәср II килә.

== Идара итеүе ==
'''Яулап алыуҙары'''

Хакимлыҡ итеү башында Әхмәт ибн Исмәғил ата-баба ерҙәрен һаҡларға һәм Сәмәниҙәр империяһын киңәйтергә тырыша. Уның тырышлығы менән Систан, Рей, Горган, [[Тәбәристан]] һәм башҡа райондар Сәмәниҙәр хөкүмәтенә ҡушыла.

'''Әхмәт ибн Исмәғил ваҡытында фән'''

Әхмәт ибн Исмәғил шул ваҡыттағы күп кенә билдәле ғалимдар һәм яҙыусылар, шул иҫәптән донъяға билдәле фарсы табибы һәм философы [[Әбү Бәкер Әр-Рази|Зәкәриә әр-Рәзи]]&lt;nowiki/&gt;менән аралашҡан. Ҡайһы бер тарихсылар Әхмәттең [[ғәрәп теле]] менән ҡыҙыҡһыныуын дини фанатизм һәм дин белгестәренә ҡаршы тороу менән бәйләй.

'''Эске ығы-зығы'''

Әхмәт ибн Исмәғил атаһы идара иткән осорҙа юғары хөкүмәт вазифаларын башҡара. Уның ағаһы, Исхаҡ ибн Әхмәт, [[Сәмәрҡәнд]] хакимы, тәхетте баҫып алыу маҡсатында әмиргә ҡаршы баш күтәрә. Ихтилал баҫтырыла, Исхаҡ ҡулға алына. Әхмәттең икенсе маҡсаты 908 йылда Систанды баҫып алыу була, Сәмәниҙәр һарайы яны кешеләре һәм дәүләт эшмәкәрҙәре уға кәмһетеп ҡарай. Атап әйткәндә, Горган губернаторы Барс әл-Кәбир, Исмәғил ибн Әхмәттең үлеме тураһында белгәс, [[Бохара]]ға һалым ебәреүҙе туҡтата, Сәмәниҙәр ғәскәренең хәрәкәттәрен белгәс, Бағдадҡа ҡаса һәм ҙур сумма аҡса түләп, хәлифәгә һыйына&lt;ref&gt;Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). — Душанбе, 2011, — С. 103-104.&lt;/ref&gt;. Үҙәк хөкүмәткә ҡаршы баш күтәреүселәрҙең береһе Реә губернаторы була. Унда Исмәғил мөлкәтен ир туғаны Әбү Сәлих Мансур бин Исхаҡҡа ҡалдыра. Әхмәт был тәртипһеҙлектәрҙе ҙур ауырлыҡтар менән баҫтырырға өлгөрә.

== Үлеме ==
Төрки ялланма ғәскәрҙәре Әхмәт ибн Исмәғилдең сәйәсәте менән риза булмай, шуға күрә ул ҡолдары тарафынан үлтерелә.

Ошо сәбәпле Әхмәт «язаланған әмир» тип атала башлай.

Уның урынына бәләкәй улы Нәср II килә.
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: black solid 1px&quot;
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:White;&quot; |'''[[Сәмәниҙәр]]'''
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:White;&quot; width=&quot;30%&quot; | &lt;small&gt;Алдағыһы:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; '''Исмәғил Сәмәни .'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:White;&quot; width=&quot;40%&quot; | '''[[Сәмәниҙәр дәүләте|Әмир&lt;br&gt;]] 907—907'''&lt;br&gt; &lt;small&gt;(7 йыл хакимлыҡ итә)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:White;&quot; width=&quot;30%&quot; | &lt;small&gt;Вариҫы:&lt;/small&gt;&lt;br&gt; '''Нәср I'''
|}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Гафуров Б. Г. Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история. — Душанбе: Ирфон, 1989, 371+379 с.
[[Категория:Тажикстан тарихы]]
[[Категория:Википедия:Тыуыу датаһы күрһәтелмәгән шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Сәмәниҙәр]]
[[Категория:24 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>kr0t6092l54f6w644f1yh22oewj4o1z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298237</id>
      <parentid>1298236</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T13:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Идара итеүе */</comment>
      <origin>1298237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8790" sha1="t8eeobmu9w2vooljhaiqrtwgt8vy7yq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әхмәт ибн Исмәғил''' ({{Lang-tg|Аҳмад ибни Исмоил}}, {{Lang-fa|احمد بن اسماعیل}}) (914 йылдың 24 ғинуарында вафат булған) — 907 йылдан алып [[Сәмәниҙәр дәүләте|Сәмәниҙәр]] династияһы әмире. Исмәғил Сәмәни улы. Ул шулай уҡ «''язаланған әмир''» кеүек билдәле.

== Биографияһы ==
Әхмәт тәүге тапҡыр 900 йылдар башында, ул Горган губернаторы итеп тәғәйенләнгәндә телгә алына. Әммә тиҙҙән Әхмәт, Дайлам йустанидтары менән көрәшә алмау сәбәпле, вазифаһынан бушатыла.

Ул 907 йылдың аҙағында атаһы үлгәндән һуң әмир булып китә. Күпмелер ваҡыт үткәс, уға элек Сәффәриҙәр династияһына ҡараған Систанға хоҡуҡ бирелә.

Сәффәриҙәр дошманлығы был эште күпкә еңеләйтә. Әхмәт ғәскәре Фәрәхтан Бюстҡа тиклем бара, унда ҡаршылыҡҡа бик аҙ осрай. Шул арала Әхмәттең төрки генералы Симджур әд-Дәүәти әл-Муаддалдән Заранждың капитуляцияһын ала.

Сәффәриҙәрҙе яулап алыуҙы тамамлап (911) Әхмәт киләһе йылда Систандың губернаторы итеп үҙенең ике туғаны Әбү Сәлих Мансурҙы тәғәйенләй. [[Сәмәниҙәр]] шулай уҡ хәлифә баш күтәреүсе Себүк-Эриҙы әсирлеккә ала һәм [[Бағдад]]ҡа оҙата.

Мансурҙың ҡаты һалым сәйәсәте уны тәғәйенләгәндән һуң бер йыл үткәс Систанда ихтилал тыуҙыра. Заранждағы гарнизон емерелә, ә Әбү Сәлих Мансур әсирлеккә эләгә. Сәффәри Әмр ибн Яҡуп, тәүҙә ихтилал етәксеһенең марионеткаһы итеп тәғәйенләнә, ә һуңынан әмире итеп тәғәйенләнә. Әммә Хөсәйен ибн Әли Мәрүәррүдһа етәкселегендәге Сәмәниҙәр ғәскәре был төбәккә Сәмәниҙәр контролен яңынан тергеҙә. «Әмрҙе [[Сәмәрҡәнд]]кә ебәрәләр, ҡалған баш күтәреүсе етәкселәре үлтерелә».

Шунан һуң Систан губернаторы итеп Симджур әд-Дәүәти тәғәйенләнә. Әммә тиҙҙән Табаристан һәм Гурган да Сәмәниҙәр власына ҡаршы баш күтәрә, Әхмәт улар менән эш итә алмаҫ борон үлтерелә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url = https://dzen.ru/b/aEhhL724O0UJFum_|title =«Дирхем». Ахмад ибн Исмаил (907-908 гг.). Саманидское государство.|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Бохара янындағы тирмәһендә йоҡлағанда ҡайһы бер ҡолдары уның башын ҡырҡа ({{Үлгән көнө|24|1|914}}). Үлгәндән һуң уны Бохараға алып килеп, Науҡандта ерләйҙәр.

Әмирҙе үлтергән ҡолдарының бер өлөшө тотола һәм үлтерелә, икенселәре Хөрәсәнгә ҡаса. Әхмәт ''«язаланған әмир»'' тип атала.

Подданныйҙары араһында Әхмәттең һпрай телен фарсы теленән ғәрәп теленә үҙгәртеү тураһындағы приказы популяр булмауы ихтимал; тиҙҙән уның бойороғо ғәмәлдән сығарыла. Уның урынына уның бәләкәй улы Нәср II килә.

== Идара итеүе ==
'''Яулап алыуҙары'''

Хакимлыҡ итеү башында Әхмәт ибн Исмәғил ата-баба ерҙәрен һаҡларға һәм Сәмәниҙәр империяһын киңәйтергә тырыша. Уның тырышлығы менән Систан, Рей, Горган, [[Тәбәристан]] һәм башҡа райондар Сәмәниҙәр хөкүмәтенә ҡушыла.

'''Әхмәт ибн Исмәғил ваҡытында фән'''

Әхмәт ибн Исмәғил шул ваҡыттағы күп кенә билдәле ғалимдар һәм яҙыусылар, шул иҫәптән донъяға билдәле фарсы табибы һәм философы [[Әбү Бәкер Әр-Рази|Зәкәриә әр-Рәзи]]&lt;nowiki/&gt;менән аралашҡан. Ҡайһы бер тарихсылар Әхмәттең [[ғәрәп теле]] менән ҡыҙыҡһыныуын дини фанатизм һәм дин белгестәренә ҡаршы тороу менән бәйләй.

'''Эске ығы-зығы'''

Әхмәт ибн Исмәғил атаһы идара иткән осорҙа юғары хөкүмәт вазифаларын башҡара. Уның ағаһы, Исхаҡ ибн Әхмәт, [[Сәмәрҡәнд]] хакимы, тәхетте баҫып алыу маҡсатында әмиргә ҡаршы баш күтәрә. Ихтилал баҫтырыла, Исхаҡ ҡулға алына. Әхмәттең икенсе маҡсаты 908 йылда Систанды баҫып алыу була, Сәмәниҙәр һарайы яны кешеләре һәм дәүләт эшмәкәрҙәре уға кәмһетеп ҡарай. Атап әйткәндә, Горган губернаторы Барс әл-Кәбир, Исмәғил ибн Әхмәттең үлеме тураһында белгәс, [[Бохара]]ға һалым ебәреүҙе туҡтата, Сәмәниҙәр ғәскәренең хәрәкәттәрен белгәс, Бағдадҡа ҡаса һәм ҙур сумма аҡса түләп, хәлифәгә һыйына&lt;ref&gt;Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). — Душанбе, 2011, — С. 103-104.&lt;/ref&gt;. Үҙәк хөкүмәткә ҡаршы баш күтәреүселәрҙең береһе Реә губернаторы була. Унда Исмәғил мөлкәтен ир туғаны Әбү Сәлих Мансур бин Исхаҡҡа ҡалдыра. Әхмәт был тәртипһеҙлектәрҙе ҙур ауырлыҡтар менән баҫтырырға өлгөрә&lt;ref&gt;Аҳрор Мухторов. Амирон ва вазирони Сомонӣ. — Душанбе, 1997, — С. 7.&lt;/ref&gt;.

== Үлеме ==
Төрки ялланма ғәскәрҙәре Әхмәт ибн Исмәғилдең сәйәсәте менән риза булмай, шуға күрә ул ҡолдары тарафынан үлтерелә.

Ошо сәбәпле Әхмәт «язаланған әмир» тип атала башлай.

Уның урынына бәләкәй улы Нәср II килә.
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: black solid 1px&quot;
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:White;&quot; |'''[[Сәмәниҙәр]]'''
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:White;&quot; width=&quot;30%&quot; | &lt;small&gt;Алдағыһы:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; '''Исмәғил Сәмәни .'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:White;&quot; width=&quot;40%&quot; | '''[[Сәмәниҙәр дәүләте|Әмир&lt;br&gt;]] 907—907'''&lt;br&gt; &lt;small&gt;(7 йыл хакимлыҡ итә)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:White;&quot; width=&quot;30%&quot; | &lt;small&gt;Вариҫы:&lt;/small&gt;&lt;br&gt; '''Нәср I'''
|}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Гафуров Б. Г. Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история. — Душанбе: Ирфон, 1989, 371+379 с.
[[Категория:Тажикстан тарихы]]
[[Категория:Википедия:Тыуыу датаһы күрһәтелмәгән шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Сәмәниҙәр]]
[[Категория:24 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>t8eeobmu9w2vooljhaiqrtwgt8vy7yq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Әхмәт ибн Исмәғил</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201177</id>
    <revision>
      <id>1298238</id>
      <timestamp>2026-05-27T13:26:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Ахмад ибн Исмаил|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])13:25, 27 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1298238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="402" sha1="ihmhf7qxfup7avcfr7jk7pt9zd2x3jz" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Ахмад ибн Исмаил|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])13:25, 27 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ihmhf7qxfup7avcfr7jk7pt9zd2x3jz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Әхмәт Реза Пәһләүи</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201178</id>
    <revision>
      <id>1298240</id>
      <timestamp>2026-05-27T13:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Ахмад Реза Пехлеви|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])07:25, 22 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1298240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="406" sha1="klagn85d9agamj4lgcbb66gb3ulyg7c" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Ахмад Реза Пехлеви|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])07:25, 22 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>klagn85d9agamj4lgcbb66gb3ulyg7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исмәғил Сәмәни</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201179</id>
    <revision>
      <id>1298242</id>
      <timestamp>2026-05-27T15:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/150512505|Исмаил Самани]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1298242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28623" sha1="hd8ag8ld14fk9pp23vno70mv8q5vp26" xml:space="preserve">
'''Әбү Ибраһим Исмәғил ибн Әхмәт Сәмәни''' ({{lang-fa|{{Nastaliq|ابو ابراهیم اسماعیل بن احمد سامانی}}}};  июнь 849,  Яңы Маргелан — 24 ноябрь 907, [[Бохара]]), шулай уҡ  '''Исмәғи́л Сәмәни́''' ({{Lang-fa|{{Nastaliq|اسماعیل سامانی}}}}), булараҡ билдәле ‎ — [[Сәмәниҙәр]] [[Династия|династияһынан]] [[Әмир (титул)|әмир]], [[Урта Азия|Урта Азияла]] [[Сәмәниҙәр дәүләте|дәүләткә]] нигеҙ һалыусы. Уның идара итеүе сәмәниҙәрҙең ҡеүәтле көс булараҡ барлыҡҡа килеүе менән билдәләнә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Sen, Sailendra|заглавие=A Textbook of Medieval Indian History.|год=2013|издательство=// Primus Books|страницы=62|isbn=978-9-38060-734-4}}&lt;/ref&gt;. Ул Әхмәт ибн Әсәдтең улы һәм [[Зороастризм|зороастризмдан]] баш тартып, [[Ислам|ислам динен]] ҡабул иткән [[Сәмәнхоҙа]] нәҫеленән&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Mohamed Taher|заглавие=Encyclopaedic Survey of Islamic Culture|год=2002|издательство=// Anmol Publications Pvt Ltd|isbn=978-8174884879}}&lt;/ref&gt;.  Исмәғил Сәмәни идара итеү системаһын үҙгәртә, үҙәк власты нығытырға һәм уның сиктәрен һаҡларға ынтыла.

== Сығышы ==
Сәмәниҙәр Балхтың ерле халҡы булған, был уларҙы бактриан сығышлы тип фаразлай{{Sfn|Foltz|2019|p=66}}. Ғаилә үҙе лә Исламға тиклемге [[Сәсәниҙәр дәүләте|Сәсәниҙәр]] дәүерендә Ирандың Ете Бөйөк йорттарының береһе булған [[Парфия батшалығы|Парфян]] Мехран ғаиләһенең нәҫелдәре тип иҫәпләй {{Sfn|Foltz|2019}} . Әммә был уларҙың шәжәрәһен нығытыу өсөн ябай ғына тырышлыҡ булғандыр. Шуға ҡарамаҫтан, Сәмәниҙәр король ғаиләһе [[Фарсы теле|фарсы телендә]] һөйләшә, шул телде яҡлай, һәм шулай уҡ күп кенә исламға тиклемге бюрократик титулдарҙы ҡулланған, моғайын, улар үҙҙәренең хакимлығы Сәсәниҙәр дәүләтенең дауамы тигән ышаныуҙы таратыу маҡсатының бер өлөшө булғандыр {{Sfn|Foltz|2019|p=67}} .

== Иртә йылдары ==
Исмәғил 849 йылда [[Фәрғәнә|Фәрғәнәлә]] тыуа — Әхмәт ибн Әсәдтең улы һәм 864/5 йылдарҙа Сәмәниҙәр тәхетенә ултырған Наср I- нең ағаһы. Нәср идара иткән осорҙа Исмәғил Хәрәзм ғәскәрҙәрен талау арҡаһында емерек хәлдә булған [[Бохара|Бохараны]] үҙ ҡулына алырға ебәрелә. Ҡала халҡы Исмәғилде тотороҡлолоҡ килтерерлек кеше итеп күреп, ихлас ҡаршы ала.

Күп тә үтмәй, һалым аҡсаһын нисек бүлергә кәрәклеге тураһында аңлашылмаусанлыҡтар Нәср менән Исмәғил араһында ыҙғышҡа килтерә. Көрәш башлана, унда Исмәғил еңеп сыға. Дәүләтте һөҙөмтәле рәүештә үҙ ҡулына алһа ла, ағаһын рәсми рәүештә тәхеттән төшөрмәй. Ул быны шулай эшләй, сөнки [[Мәүәрәннәһер]]&lt;nowiki/&gt;ҙә [[хәлифә]] ҡарашында Нәср был төбәктең берҙән-бер законлы хакимы була. Бынан тыш, Систан сәффәриҙәренең Мәүәрәннәһергә дәғүәһе була; Нәсрҙы ҡолатыу сәффәриҙәргә баҫып инеү өсөн һылтау бирер ине. Шуға ла Исмәғил Нәсрҙе рәсми рәүештә хаким итеп таныуын һуңғыһының 892 йылдың авгусында вафат булғанға тиклем дауам итә, унан һуң ул рәсми рәүештә власты үҙ ҡулына ала.

== Идара итеүе ==

=== [[Мәүәрәннәһер]]&lt;nowiki/&gt;ҙә һәм Хөрәсәндә властың нығыныуы ===
[[Файл:Transoxiana_8th_century.svg|мини|320x320пкс|Хөрәсән һәм уның тирә-яғындағы райондар картаһы ]]
Исмәғил төньяҡта һәм көнсығышта әүҙем була, Сәмәниҙәр йоғонтоһон тотороҡло тарата, шулай уҡ башҡа райондар, шул иҫәптән Керман, Систан һәм Ҡабул өҫтөндә контролен нығыта&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://books.google.co.ao/books?id=jC17ZGEKDkgC|автор=Minhāj Sirāj Jūzjānī|заглавие=Tabaḳāt-i-Nāṣirī: A General History of the Muhammadan Dynasties of Asia, Including Hindūstān, from A.H. 194 [810 A.D.], to A.H. 658 [1260 A.D.], and the Irruption of the Infidel Mug̲h̲als Into Islam|год=1881|издательство=// Asiatic Society of Bengal|страницы=1|volume=2}}&lt;/ref&gt; . Исмәғил иҡтисади һәм сауҙа үҫешен урынлаштырыуҙа уңышҡа өлгәшә һәм ҡөҙрәтле ғәскәр ойоштора&lt;ref&gt;{{Китап|автор=M.S. Asimov|заглавие=The historical, social and economic setting|страницы=78}}&lt;/ref&gt;.  Ул үҙенең баш ҡалаһы Бохараны Исламдың иң данлы ҡалаларының береһенә әйләндергән, тиҙәр&lt;ref&gt;{{Китап|автор=John Man|заглавие=Atlas of the year 1000|год=2001|издательство=// Harvard University Press; New edition|isbn=067400678X}}&lt;/ref&gt;,  сөнки Исмәғил был төбәккә ғалимдарҙы, рәссамдарҙы һәм хоҡуҡ докторҙарын йәлеп иткән&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Percy Molesworth Sykes|заглавие=A history of Persia|страницы=90|volume=2|isbn=978-1334004414}}&lt;/ref&gt;. [[Ҡөрьән|Ҡөрьәндең]] [[Фарсы теле|фарсы]] теленә тәүге тәржемәһе Сәмәниҙәр хакимлығы осоронда тамамлана. [[Сөнниҙәр|Сөнни]] теологияһы Исмәғил осоронда ҙур үҫеш кисерә, сөнки күп һанлы [[Мәсет|мәсеттәр]] һәм [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәләр]] төҙөлә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Sarfraz Khan|заглавие=Muslim Reformist Political Thought: Revivalists, Modernists and Free Will|год=2010|страницы=11|isbn=0415591392}}&lt;/ref&gt;

Тик ағаһы вафат булғандан һуң ғына Исмәғил Мәүәрәүәннәһер әмире булып китә һәм 892 йылда шул илдә [[хәлифә]] итеп раҫлана.  Үҙ-ара низағтар һәм фетнәләр бөтөрөлөп үҙенең берҙәм власы урынлаштырылғас, уға дәүләт именлеген төрки күсмә халыҡтар һөжүменән тәьмин итеү менән шөғөлләнергә тура килә. 893 йылда ул Таразға походҡа сыға, ҡаланы һәм бай көмөш рудниктары булған Талас үҙәнен яулай. Мәүәрәннәһерҙә сәмәниҙәрҙең, Хөрәсәндә сәффәриҙәрҙең роле арта барыуы Бағдад хәлифәләрен ныҡ борсой. 898 йылда хәлифә Исмәғилде тәхеттән төшөрөү һәм Сәффәри Әмр ибн Ләйсте Мәүәрәннәһер губернаторы итеп тәғәйенләү тураһында рескрипт сығара. Шуға ҡарамаҫтан, Исмәғил Сәмәни Балх һуғышында еңгәндән һуң (900) хәлифә еңеүсе менән ҡәнәғәт булыуын белдерә{{Sfn|Литвинский|1999}}. Исмәғилдең күскенселәргә ҡаршы һуғыштағы уңыштары Әмрҙе еңеүҙән кәм булмай. Күскенселәр оҙаҡ ваҡыт Мәүәрәннәһер игенселек оазистарына һөжүм итеүҙән баш тарта{{Sfn|Гафуров|1972}} .

Хөрәсәндә сәффәриҙәр вариҫлығына сәмәниҙәрҙән [[Тәбәристан]] хакимы Мөхәммәт ибн Зәйд дәғүә итә. Исмәғил полководецы Мөхәммәт ибн Һарун [[Хөрәсән|Хөрәсәндән]] дошмандарҙы ҡыуып сығарыуҙан тыш, хатта [[Тәбәристан|Тәбәристанды]] ла яулап алыуға өлгәшә. Әммә ул үҙенең хакимына ҡаршы баш күтәрә, [[Аҡ|аҡ төҫтө]] — законлы хөкүмәткә ҡаршы баш күтәргәндәрҙең төҫөн ала һәм Рейҙы яулай. Исмәғил баш күтәреүсе полководец менән шәхсән үҙе ҡаршы торорға мәжбүр була. Уны еңгәндән һуң Рей һәм [[Ҡәзвин|Ҡазвин]] [[Сәмәниҙәр]] дәүләтенә ҡушыла, шулай итеп һуңғыһының көнбайыш сиктәрен булдыра.

Үҙе идара иткән осорҙа ул көнсығыштағы күп һанлы төбәк дәүләттәрен буйһондора, ҡайһы берҙәрен туранан-тура үҙ сиктәренә индерә һәм икенселәренең урындағы хакимдарын вассалдар итеп һаҡлап ҡала. Төньяҡтағы Хәрәзм бүленә; көньяҡ өлөшө үҙенең афригид хакимдары аҫтында автономиялы булып ҡала, ә төньяҡ өлөшө менән сәмәни чиновнигы идара итә. 903 йылдағы тағы бер поход Сәмәниҙәр сиктәрен тағы ла нығыта. Был походтар уның дәүләтенең үҙәген [[Төрки халыҡтар|төрки]] рейдтарынан һаҡлай һәм мосолман миссионерҙарына төбәктә эшмәкәрлеген киңәйтергә мөмкинлек бирә.

904 йылда башҡа мосолман илдәренән килгән ирекмәндәр ярҙамында көнсығышта күп һанлы төрки халҡының баҫып инеүе кире ҡағыла.

Исмәғил күскенселәрҙе еңгәс, [[Бохара]] һәм уның тирә-яғы халҡын был бурыстан азат итә. «Мин йәшәгән саҡта, мин Бохара диуары», — тигән ул{{Sfn|Гафуров|1972|pp=49}} .

Наршахи Исмәғилдең ысынында алыштарҙа ҡатнашыуын, дошманға Бохара өлкәһен үҙ ҡулына алыу мөмкинлеген бирмәүен яҙа{{Sfn|Гафуров|1972|pp=49}} .

== Төньяҡ Иранды яулап алыу ==
[[Файл:Caspian_coast_of_Iran_during_the_Iranian_intermezzo.png|слева|мини|320x320пкс|Төньяҡ Иран картаһы .]]
Исмәғил хәлифә биргән бүләктән файҙаланып, ул ваҡытта Мөхәммәт ибн Зәйд етәкселегендәге әләүиҙәр идара иткән Тәбәристанға ғәскәр ебәрергә ҡарар итә. Мөхәммәт һәм уның ғәскәре Горганда Мөхәммәт ибн Һарун әл-Сарахси етәкселегендәге Сәмәниҙәр ғәскәрен осрата, һәм артабанғы һуғышта Сәмәниҙәр еңә, ҡаты яраланған Мөхәммәт әсирлеккә эләгә. Ул икенсе көндө, 900 йылдың 3 октябрендә (йәки августа, Әбү әл-Фарадж мәғлүмәттәре буйынса) вафат була{{Sfn|Madelung|1975|pp=207}}. Уның кәүҙәһенең башы киҫелә, ә башы Бохаралағы Сәмәниҙәр һарайына Исмәғилгә ебәрелә.

Мөхәммәттең улы һәм билдәләнгән вариҫы Зәйд тә әсирлеккә алынып, Бохараға ебәрелгәнгә күрә, әләүидтәр етәкселәре Зәйдтең йәш улы әл-Мәхдиҙе хаким итеп тәғәйенләргә ризалыҡ бирә. Әммә улар сафында фекер айырымлыҡтары башлана: уның урынына береһе үҙен Ғәббәсиҙәр яҡлы тип иғлан итә, ә уның ғәскәрҙәре Әләүиҙәр яҡлыларға һөжүм итә һәм уларҙы ҡыра. Уның урынына сәмәниҙәр провинцияны баҫып ала. Сәмәниҙәрҙең баҫып алыуы провинцияла [[Сөнниҙәр|сөнни динен]] тергеҙеүгә килтерә.

Әммә Исмәғил генералы Мөхәммәт ибн Һарун тиҙҙән баш күтәрә, Исмәғилде улы [[Әхмәт ибн Исмәғил]] һәм туғаны Әбүл Ғәббәс Абдулла етәкселегендәге ғәскәрҙе 901 йылда төньяҡ Фарсыстанға, шул иҫәптән [[Тәбәристан|Тәбәристанға]] ебәрергә мәжбүр итә, был Мөхәммәтте Дәйләмгә ҡасырға мәжбүр итә. Сәмәниҙәр ғәскәре шулай уҡ тағы бер нисә ҡаланы, шул иҫәптән Рей һәм [[Ҡәзвин|Ҡазвинды]] яулап алырға өлгөрә, әммә артабанғы хакимдар был территорияны дайламиттарға һәм [[Курдтар|курдтарға]] бирә&lt;ref&gt;ESMĀʿĪL, b. Aḥmad b. Asad SĀMĀNĪ, ABŪ EBRĀHĪM&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''Encyclopædia Iranica''.&amp;#x20;Дата обращения: 25 октября 2022.&amp;#x20;Архивировано 13 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;. Артабан Исмәғил үҙенең туғаны Әбүл Ғәббәс Абдулланы Тәбәристан губернаторы итеп тәғәйенләй.

Исмәғил, ғәҙәттәгесә, хәлифәгә бүләктәр ебәреүен дауам итһә лә, яһаҡ та, һалым да түләмәй. Бөтә яҡтан да ул бойондороҡһоҙ хаким була, әммә бер ҡасан да [[Әмир (титул)|әмирҙән]] юғарыраҡ титулға эйә булмай.

== Реформалар ==
[[Файл:Памятник_И._Сомони_в_Худжанде.jpg|мини|253x253пкс|[[Тажикстан|Тажикстандың]] [[Хужанд|Худжанд]] ҡалаһында Исмәғил Сәмәни һәйкәле .]]
Бер көндө Исмәғил Сәмәни Рей ҡалаһында ҡиммәтле металдарҙы үлсәү һәм һалым түләү өсөн ҡулланылған үлсәүҙәрҙең үтә ауыр булыуын асыҡлай. Уны йүнәтергә, ҡала һалымынан инде йыйылған артыҡ сумманы тотоп алырға ҡуша. Үлсәүҙәрҙә Исмәғил исеме яҙылған таш герҙәр табылған, шуға күрә беҙ, сығанаҡтарҙа был хаҡта телгә алынмаһа ла, әмир үҙенең биләмәләрендәге үлсәүҙәрҙе һәм ауырлыҡты системаға һалғандыр, тип фараз итә алабыҙ. Исмәғил шулай уҡ үҙ батшалығында башҡа реформалар үткәрә, хатта үҙенең иң көнбайыш сауҙа посы [[Ҡәзвин|Ҡазвинда]] ла ябай халыҡ ризалығы менән ҡайһы бер ер хужаларының мөлкәтен тартып ала{{Sfn|Frye|1975|pp=136—161}} .

== Оборона ==
Исмәғил ибн Әхмәт яҡшы әҙерлекле һарай һалдаттары араһынан яҡшы ҡоралланған ғәскәр төҙөй. Оҙайлы хеҙмәттәре өсөн һалдаттар «хажиб» исемен ала.

Хажиб башлыҡтары «хажиб әл-хүжәб» йәки «хажиб-и бузург» титулдарын йөрөтә. Был титулдар Сәмәниҙәр һарайында иң юғарыһы тип һаналған.&lt;blockquote&gt;Әмид әл-Мүлк — дәүләт эштәре һәм илселек мөнәсәбәттәре буйынса вәзир

 Вәзир - диуан мөдире 

 Мостауфи - казначей 

 Сәхиб аш-шурәт - хәрби вәзир

 Ғөләмә - ғалим-дин белгесе

 Хажиб — хәрби дәрәжә 

 Ханаҡа — ваҡытлыса йәшәү өсөн мәсеткә беркетелгән бүлмә.&lt;/blockquote&gt;

== Үлеме ==
[[Файл:13_Buhara_Mavzolej_Ismaila_Samanija_(2).JPG|слева|мини|320x320пкс|Сәмәниҙәр мавзолейы һүрәте, Исмәғилдең ерләнгән урыны ]]
Оҙаҡ ауырығандан һуң, Исмәғил 907 йылдың 24 ноябрендә вафат була &lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Усман Джузджани|Minhaj-i-Siraj]]|заглавие=Tabaqat-i Nasiri|год=2004|оригинал=|место=Lahore|издательство=// Sangmil Publications|страницы=104}}&lt;/ref&gt; һәм уның урынына улы [[Әхмәт ибн Исмәғил]] ултыра. Исмәғил башҡаларға ҙур күләмдә ғәнимәт һәм байлыҡ тарата, үҙенә бер нәмә лә һаҡламай.

== Шәхес ==
943 йылда яҙған Бохар тарихсыһы буйынса, Исмәғил:&lt;blockquote&gt;Ул ысынлап та падишаһ вазифаһына лайыҡлы була. Ул аҡыллы, ғәҙел, шәфҡәтле, алдан күрә белергә һәләтле кеше ине... эштәрҙе ғәҙеллек, яҡшы әхлаҡ менән алып барҙы. Кем халыҡты тиранлыҡҡа дусар итһә, шул язаға тарттырыласаҡ... Дәүләт эштәрендә ул һәр ваҡыт ғәҙел була &lt;ref&gt;{{Китап|автор=Edward Allworth|заглавие=The modern Uzbeks: from the fourteenth century to the present: a cultural history|страницы=19}}&lt;/ref&gt; .&lt;/blockquote&gt;Билдәле ғалим Низам әл-Мөлөк үҙенең билдәле '''«Сиясат-намә»''' хеҙмәтендә Исмәғил тураһында:&lt;blockquote&gt;Ул ифрат ғәҙел ине, күп яҡшы сифаттарға эйә ине. Ул Хоҙайға саф иман менән ҡараған һәм ярлыларға йомарт булған, был уның &lt;ref&gt;{{Китап|автор=Niẓām al-Mulk, Hubert Darke|заглавие=The book of government, or, Rules for kings: the Siyar al-Muluk, or, Siyasat-nama of Nizam al-Mulk|год=2001|издательство=// Routledge|страницы=14|isbn=0700712283}}&lt;/ref&gt; изгелектәренең береһе генә.&lt;/blockquote&gt;

== Хәтер ==
[[Файл:Stamps_of_Tajikistan,_027-09.jpg|мини|190x190пкс|Исмәғил Сәмәни түбәһе Тажикстандың почта маркаһында, 2009 йыл.]]
[[Файл:Ismoili_Somoni.jpg|мини|Исмойли Сомони ордены]]
Исмәғил ибн Әхмәт исламға ҙур әһәмиәт биреп, донъяға һәм мосолмандарға ҡиммәтле тарихи мираҫ ҡалдыра.

[[Үзбәкстан|Үзбәкстандың]] Бохара ҡалаһында күренекле архитектура ҡомартҡыһы Сәмәниҙәр династияһы мавзолейы һаҡланған. Бохара Исмәғил Сәмәни етәкселегендә Сәмәниҙәр дәүләтенең баш ҡалаһы була.
[[Файл:1_Somoni_TJ_2001.png|справа|мини|240x240пкс|Исмәғил Сәмәниҙең 2001 йылғы 1 сомони тәңкәһендәге портреты]]
Шуныһы ҡыҙыҡ: «Тәүәрих-и гузида-йи носрат-намә»-лә XV быуаттың икенсе яртыһында – XVI быуат башында хакимдың ата-бабаһы Мөхәммәт Шәйбани – Минг-Тимурҙың ҡатыны Джанди-бәктең ҡыҙы булыуы билдәләнә, ул &lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Материалы по истории казахских ханств XV—XVIII веков. (Извлечения из персидских и тюркских сочинений)|год=1969|место=Алма-Ата|издательство=|страницы=35}}&lt;/ref&gt; Исмаил нәҫеленән булған.

[[1998 йыл|1998 йылдан]] алып Исмәғил Сәмәниҙең исемен [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|элекке СССР-ҙың]] иң бейек түбәһе (элекке коммунизм түбәһе), шулай уҡ ҡала тибындағы ҡасаба һәм [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәнбе ҡалаһының]] дүрт районының береһе йөрөтә.

[[Тажикстан|Тажикстандың]] милли аҡсаһы — сомони, әмир һүрәте төшөрөлгән [[Банкнота|купюра]] әйләнештә. Исмәғил Сомони исемен ҡала һәм ҡасабаларҙағы административ райондар, ҡасабалар, скверҙар, парктар, урамдар йөрөтә. Хакимға бер нисә һәйкәл [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәнбе]], Панджакент, [[Хужанд|Худжанд]], Ғафуров, Ҡурған-Тюбе, Хорог һәм Турсунзаде ҡалаларын биҙәй.

Исмоили Сомони ордены, Тажикстандың дәүләт наградаһы, булдырыла.

[[1999 йыл|1999]] йылда Тажикстанда Сәмәниҙәр дәүләтенең 1100 йыллығы билдәләнә, [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәнбе]] ҡалаһының Дусти майҙанында 13 метр бейеклектәге Исмәғил Сәмәни архитектура ансамбле төҙөлә.

== Галерея ==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:Ismoili_Somoni_Monument_2.JPG|альт=Монумент Исмаилу Самани в Душанбе| [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәмбе]] ҡалаһында Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Istaravshan,_Tajikistan_-_panoramio_-_Zack_Knowles.jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Истаравшане| Истаравшанда Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Исмаил_Самани,_г._Пенджикент.jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Пенджикенте| Пенджикент ҡалаһында Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Муҷассамаи_Исмоили_Сомонӣ.jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Исфаре| Исфара ҡалаһында Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Памятник_И._Самани,_г._Гафуров_(2).jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Гафуровском районе| Ғафуров районында Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Исмоили_Сомони_(Конибодом).jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Канибадаме| Ҡанибадамда Исмәғил Сәмәни һәйкәле
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{Навигация}}

; рус телендә

* {{Мәҡәлә|автор=[[Бартольд В. В.]]|заглавие=Исмаил б. Ахмад|ссылка=|автор издания=Бартольд В. В.|издание=Сочинения|место={{М.}}|год=1964|издательство=Наука|том=II, Ч. 2: Работы по отдельным проблемам истории Средней Азии|страницы=522}}
* {{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Исмаил Самани|ссылка=|издание=Советская историческая энциклопедия|место={{М.}}|год=1965|издательство=Советская Энциклопедия|том=6|страницы=351}}
* {{Китап|ref=Гафуров|автор=[[Гафуров Бободжан Гафурович|Б. Г. Гафуров]]|заглавие=Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история|год=1972|издательство=// Наука}}
* {{Китап|ref=Литвинский|автор=[[Литвинский, Борис Анатольевич|Литвинский, Б. А]], [[Негматов, Нуман Негматович|Негматов, Н. Н]]|заглавие=История таджикского народа. Том II, Епоха формирования таджикского народа|ответственный=под ред. Н. Н. Негматова|год=1999|место=Душанбе}}

; Башҡа телдәрҙә 

* {{Китап|ref=Bosworth|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hvx9jq_2L3EC&amp;redir_esc=y|автор=Bosworth, C.E. «The Ṭāhirids and Ṣaffārids»|заглавие=The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs|ответственный=под ред. Frye, R.N|год=1975|место=Cambridge|издательство=[[Cambridge University Press]]|страницы=90—135|isbn=9780521200936}}
* {{Китап|ref=Frye|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hvx9jq_2L3EC&amp;pg=PA136&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false|автор=Frye, R. N|заглавие=The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs|год=1975|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|isbn=0-521-20093-8}}
* {{Китап|ref=Madelung|ссылка=|автор=Madelung, W|заглавие=«The Minor Dynasties of Northern Iran»|год=1975|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|isbn=0-521-20093-8}}
* {{Китап|ref=Foltz|автор=Foltz, Richard|заглавие=A History of the Tajiks: Iranians of the East|год=2019|место=New York|издательство=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1784539559}}
[[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Иран тарихы]]
[[Категория:Афғанстан тарихы]]
[[Категория:Тажикстан тарихы]]
[[Категория:Сәмәниҙәр]]
[[Категория:24 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>hd8ag8ld14fk9pp23vno70mv8q5vp26</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298243</id>
      <parentid>1298242</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T15:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1298243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27853" sha1="i0v2ivaagdc9myh9xdfsl5p6a34xz1f" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әбү Ибраһим Исмәғил ибн Әхмәт Сәмәни''' ({{lang-fa|{{Nastaliq|ابو ابراهیم اسماعیل بن احمد سامانی}}}}; июнь 849, Яңы Маргелан — 24 ноябрь 907, [[Бохара]]), шулай уҡ '''Исмәғи́л Сәмәни́''' ({{Lang-fa|{{Nastaliq|اسماعیل سامانی}}}}), булараҡ билдәле ‎ — [[Сәмәниҙәр]] [[Династия|династияһынан]] [[Әмир (титул)|әмир]], [[Урта Азия]]ла [[Сәмәниҙәр дәүләте|дәүләткә]] нигеҙ һалыусы. Уның идара итеүе сәмәниҙәрҙең ҡеүәтле көс булараҡ барлыҡҡа килеүе менән билдәләнә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Sen, Sailendra|заглавие=A Textbook of Medieval Indian History.|год=2013|издательство=// Primus Books|страницы=62|isbn=978-9-38060-734-4}}&lt;/ref&gt;. Ул Әхмәт ибн Әсәдтең улы һәм [[зороастризм]]дан баш тартып, [[Ислам|ислам динен]] ҡабул иткән [[Сәмәнхоҙа]] нәҫеленән&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Mohamed Taher|заглавие=Encyclopaedic Survey of Islamic Culture|год=2002|издательство=// Anmol Publications Pvt Ltd|isbn=978-8174884879}}&lt;/ref&gt;. Исмәғил Сәмәни идара итеү системаһын үҙгәртә, үҙәк власты нығытырға һәм уның сиктәрен һаҡларға ынтыла.

== Сығышы ==
Сәмәниҙәр Балхтың ерле халҡы булған, был уларҙы бактриан сығышлы тип фаразлай{{Sfn|Foltz|2019|p=66}}. Ғаилә үҙе лә Исламға тиклемге [[Сәсәниҙәр дәүләте|Сәсәниҙәр]] дәүерендә Ирандың Ете Бөйөк йорттарының береһе булған [[Парфия батшалығы|Парфян]] Мехран ғаиләһенең нәҫелдәре тип иҫәпләй {{Sfn|Foltz|2019}} . Әммә был уларҙың шәжәрәһен нығытыу өсөн ябай ғына тырышлыҡ булғандыр. Шуға ҡарамаҫтан, Сәмәниҙәр король ғаиләһе [[Фарсы теле|фарсы телендә]] һөйләшә, шул телде яҡлай, һәм шулай уҡ күп кенә исламға тиклемге бюрократик титулдарҙы ҡулланған, моғайын, улар үҙҙәренең хакимлығы Сәсәниҙәр дәүләтенең дауамы тигән ышаныуҙы таратыу маҡсатының бер өлөшө булғандыр {{Sfn|Foltz|2019|p=67}} .

== Иртә йылдары ==
Исмәғил 849 йылда [[Фәрғәнә]]лә тыуа — Әхмәт ибн Әсәдтең улы һәм 864/5 йылдарҙа Сәмәниҙәр тәхетенә ултырған Наср I- нең ағаһы. Нәср идара иткән осорҙа Исмәғил Хәрәзм ғәскәрҙәрен талау арҡаһында емерек хәлдә булған [[Бохара]]ны үҙ ҡулына алырға ебәрелә. Ҡала халҡы Исмәғилде тотороҡлолоҡ килтерерлек кеше итеп күреп, ихлас ҡаршы ала.

Күп тә үтмәй, һалым аҡсаһын нисек бүлергә кәрәклеге тураһында аңлашылмаусанлыҡтар Нәср менән Исмәғил араһында ыҙғышҡа килтерә. Көрәш башлана, унда Исмәғил еңеп сыға. Дәүләтте һөҙөмтәле рәүештә үҙ ҡулына алһа ла, ағаһын рәсми рәүештә тәхеттән төшөрмәй. Ул быны шулай эшләй, сөнки [[Мәүәрәннәһер]]&lt;nowiki/&gt;ҙә [[хәлифә]] ҡарашында Нәср был төбәктең берҙән-бер законлы хакимы була. Бынан тыш, Систан сәффәриҙәренең Мәүәрәннәһергә дәғүәһе була; Нәсрҙы ҡолатыу сәффәриҙәргә баҫып инеү өсөн һылтау бирер ине. Шуға ла Исмәғил Нәсрҙе рәсми рәүештә хаким итеп таныуын һуңғыһының 892 йылдың авгусында вафат булғанға тиклем дауам итә, унан һуң ул рәсми рәүештә власты үҙ ҡулына ала.

== Идара итеүе ==

=== [[Мәүәрәннәһер]]ҙә һәм Хөрәсәндә властың нығыныуы ===
[[Файл:Transoxiana_8th_century.svg|мини|320x320пкс|Хөрәсән һәм уның тирә-яғындағы райондар картаһы]]
Исмәғил төньяҡта һәм көнсығышта әүҙем була, Сәмәниҙәр йоғонтоһон тотороҡло тарата, шулай уҡ башҡа райондар, шул иҫәптән Керман, Систан һәм Ҡабул өҫтөндә контролен нығыта&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://books.google.co.ao/books?id=jC17ZGEKDkgC|автор=Minhāj Sirāj Jūzjānī|заглавие=Tabaḳāt-i-Nāṣirī: A General History of the Muhammadan Dynasties of Asia, Including Hindūstān, from A.H. 194 [810 A.D.], to A.H. 658 [1260 A.D.], and the Irruption of the Infidel Mug̲h̲als Into Islam|год=1881|издательство=// Asiatic Society of Bengal|страницы=1|volume=2}}&lt;/ref&gt; . Исмәғил иҡтисади һәм сауҙа үҫешен урынлаштырыуҙа уңышҡа өлгәшә һәм ҡөҙрәтле ғәскәр ойоштора&lt;ref&gt;{{Китап|автор=M.S. Asimov|заглавие=The historical, social and economic setting|страницы=78}}&lt;/ref&gt;. Ул үҙенең баш ҡалаһы Бохараны Исламдың иң данлы ҡалаларының береһенә әйләндергән, тиҙәр&lt;ref&gt;{{Китап|автор=John Man|заглавие=Atlas of the year 1000|год=2001|издательство=// Harvard University Press; New edition|isbn=067400678X}}&lt;/ref&gt;, сөнки Исмәғил был төбәккә ғалимдарҙы, рәссамдарҙы һәм хоҡуҡ докторҙарын йәлеп иткән&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Percy Molesworth Sykes|заглавие=A history of Persia|страницы=90|volume=2|isbn=978-1334004414}}&lt;/ref&gt;. [[Ҡөрьән|Ҡөрьәндең]] [[Фарсы теле|фарсы]] теленә тәүге тәржемәһе Сәмәниҙәр хакимлығы осоронда тамамлана. [[Сөнниҙәр]] теологияһы Исмәғил осоронда ҙур үҫеш кисерә, сөнки күп һанлы [[Мәсет|мәсеттәр]] һәм [[Мәҙрәсә]]ләр төҙөлә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Sarfraz Khan|заглавие=Muslim Reformist Political Thought: Revivalists, Modernists and Free Will|год=2010|страницы=11|isbn=0415591392}}&lt;/ref&gt;

Тик ағаһы вафат булғандан һуң ғына Исмәғил Мәүәрәүәннәһер әмире булып китә һәм 892 йылда шул илдә [[хәлифә]] итеп раҫлана. Үҙ-ара низағтар һәм фетнәләр бөтөрөлөп үҙенең берҙәм власы урынлаштырылғас, уға дәүләт именлеген төрки күсмә халыҡтар һөжүменән тәьмин итеү менән шөғөлләнергә тура килә. 893 йылда ул Таразға походҡа сыға, ҡаланы һәм бай көмөш рудниктары булған Талас үҙәнен яулай. Мәүәрәннәһерҙә сәмәниҙәрҙең, Хөрәсәндә сәффәриҙәрҙең роле арта барыуы Бағдад хәлифәләрен ныҡ борсой. 898 йылда хәлифә Исмәғилде тәхеттән төшөрөү һәм Сәффәри Әмр ибн Ләйсте Мәүәрәннәһер губернаторы итеп тәғәйенләү тураһында рескрипт сығара. Шуға ҡарамаҫтан, Исмәғил Сәмәни Балх һуғышында еңгәндән һуң (900) хәлифә еңеүсе менән ҡәнәғәт булыуын белдерә{{Sfn|Литвинский|1999}}. Исмәғилдең күскенселәргә ҡаршы һуғыштағы уңыштары Әмрҙе еңеүҙән кәм булмай. Күскенселәр оҙаҡ ваҡыт Мәүәрәннәһер игенселек оазистарына һөжүм итеүҙән баш тарта{{Sfn|Гафуров|1972}}.

Хөрәсәндә сәффәриҙәр вариҫлығына сәмәниҙәрҙән [[Тәбәристан]] хакимы Мөхәммәт ибн Зәйд дәғүә итә. Исмәғил полководецы Мөхәммәт ибн Һарун [[Хөрәсән]]дән дошмандарҙы ҡыуып сығарыуҙан тыш, хатта Тәбәристанды ла яулап алыуға өлгәшә. Әммә ул үҙенең хакимына ҡаршы баш күтәрә, [[Аҡ|аҡ төҫтө]] — законлы хөкүмәткә ҡаршы баш күтәргәндәрҙең төҫөн ала һәм Рейҙы яулай. Исмәғил баш күтәреүсе полководец менән шәхсән үҙе ҡаршы торорға мәжбүр була. Уны еңгәндән һуң Рей һәм [[Ҡәзвин]] [[Сәмәниҙәр]] дәүләтенә ҡушыла, шулай итеп һуңғыһының көнбайыш сиктәрен булдыра.

Үҙе идара иткән осорҙа ул көнсығыштағы күп һанлы төбәк дәүләттәрен буйһондора, ҡайһы берҙәрен туранан-тура үҙ сиктәренә индерә һәм икенселәренең урындағы хакимдарын вассалдар итеп һаҡлап ҡала. Төньяҡтағы Хәрәзм бүленә; көньяҡ өлөшө үҙенең афригид хакимдары аҫтында автономиялы булып ҡала, ә төньяҡ өлөшө менән сәмәни чиновнигы идара итә. 903 йылдағы тағы бер поход Сәмәниҙәр сиктәрен тағы ла нығыта. Был походтар уның дәүләтенең үҙәген [[Төрки халыҡтар|төрки]] рейдтарынан һаҡлай һәм мосолман миссионерҙарына төбәктә эшмәкәрлеген киңәйтергә мөмкинлек бирә.

904 йылда башҡа мосолман илдәренән килгән ирекмәндәр ярҙамында көнсығышта күп һанлы төрки халҡының баҫып инеүе кире ҡағыла.

Исмәғил күскенселәрҙе еңгәс, [[Бохара]] һәм уның тирә-яғы халҡын был бурыстан азат итә. «Мин йәшәгән саҡта, мин Бохара диуары», — тигән ул{{Sfn|Гафуров|1972|pp=49}} .

Наршахи Исмәғилдең ысынында алыштарҙа ҡатнашыуын, дошманға Бохара өлкәһен үҙ ҡулына алыу мөмкинлеген бирмәүен яҙа{{Sfn|Гафуров|1972|pp=49}} .

== Төньяҡ Иранды яулап алыу ==
[[Файл:Caspian_coast_of_Iran_during_the_Iranian_intermezzo.png|слева|мини|320x320пкс|Төньяҡ Иран картаһы .]]
Исмәғил хәлифә биргән бүләктән файҙаланып, ул ваҡытта Мөхәммәт ибн Зәйд етәкселегендәге әләүиҙәр идара иткән Тәбәристанға ғәскәр ебәрергә ҡарар итә. Мөхәммәт һәм уның ғәскәре Горганда Мөхәммәт ибн Һарун әл-Сарахси етәкселегендәге Сәмәниҙәр ғәскәрен осрата, һәм артабанғы һуғышта Сәмәниҙәр еңә, ҡаты яраланған Мөхәммәт әсирлеккә эләгә. Ул икенсе көндө, 900 йылдың 3 октябрендә (йәки августа, Әбү әл-Фарадж мәғлүмәттәре буйынса) вафат була{{Sfn|Madelung|1975|pp=207}}. Уның кәүҙәһенең башы киҫелә, ә башы Бохаралағы Сәмәниҙәр һарайына Исмәғилгә ебәрелә.

Мөхәммәттең улы һәм билдәләнгән вариҫы Зәйд тә әсирлеккә алынып, Бохараға ебәрелгәнгә күрә, әләүидтәр етәкселәре Зәйдтең йәш улы әл-Мәхдиҙе хаким итеп тәғәйенләргә ризалыҡ бирә. Әммә улар сафында фекер айырымлыҡтары башлана: уның урынына береһе үҙен Ғәббәсиҙәр яҡлы тип иғлан итә, ә уның ғәскәрҙәре Әләүиҙәр яҡлыларға һөжүм итә һәм уларҙы ҡыра. Уның урынына сәмәниҙәр провинцияны баҫып ала. Сәмәниҙәрҙең баҫып алыуы провинцияла [[Сөнниҙәр|сөнни динен]] тергеҙеүгә килтерә.

Әммә Исмәғил генералы Мөхәммәт ибн Һарун тиҙҙән баш күтәрә, Исмәғилде улы [[Әхмәт ибн Исмәғил]] һәм туғаны Әбүл Ғәббәс Абдулла етәкселегендәге ғәскәрҙе 901 йылда төньяҡ Фарсыстанға, шул иҫәптән Тәбәристанға ебәрергә мәжбүр итә, был Мөхәммәтте Дәйләмгә ҡасырға мәжбүр итә. Сәмәниҙәр ғәскәре шулай уҡ тағы бер нисә ҡаланы, шул иҫәптән Рей һәм Ҡазвинды яулап алырға өлгөрә, әммә артабанғы хакимдар был территорияны дайламиттарға һәм [[Курдтар|курдтарға]] бирә&lt;ref&gt;ESMĀʿĪL, b. Aḥmad b. Asad SĀMĀNĪ, ABŪ EBRĀHĪM (англ.). ''Encyclopædia Iranica''. Дата обращения: 25 октября 2022. Архивировано 13 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;. Артабан Исмәғил үҙенең туғаны Әбүл Ғәббәс Абдулланы Тәбәристан губернаторы итеп тәғәйенләй.

Исмәғил, ғәҙәттәгесә, хәлифәгә бүләктәр ебәреүен дауам итһә лә, яһаҡ та, һалым да түләмәй. Бөтә яҡтан да ул бойондороҡһоҙ хаким була, әммә бер ҡасан да [[Әмир (титул)|әмирҙән]] юғарыраҡ титулға эйә булмай.

== Реформалар ==
Бер көндө Исмәғил Сәмәни Рей ҡалаһында ҡиммәтле металдарҙы үлсәү һәм һалым түләү өсөн ҡулланылған үлсәүҙәрҙең үтә ауыр булыуын асыҡлай. Уны йүнәтергә, ҡала һалымынан инде йыйылған артыҡ сумманы тотоп алырға ҡуша. Үлсәүҙәрҙә Исмәғил исеме яҙылған таш герҙәр табылған, шуға күрә беҙ, сығанаҡтарҙа был хаҡта телгә алынмаһа ла, әмир үҙенең биләмәләрендәге үлсәүҙәрҙе һәм ауырлыҡты системаға һалғандыр, тип фараз итә алабыҙ. Исмәғил шулай уҡ үҙ батшалығында башҡа реформалар үткәрә, хатта үҙенең иң көнбайыш сауҙа посы Ҡазвинда ла ябай халыҡ ризалығы менән ҡайһы бер ер хужаларының мөлкәтен тартып ала{{Sfn|Frye|1975|pp=136—161}}.

== Оборона ==
Исмәғил ибн Әхмәт яҡшы әҙерлекле һарай һалдаттары араһынан яҡшы ҡоралланған ғәскәр төҙөй. Оҙайлы хеҙмәттәре өсөн һалдаттар «хажиб» исемен ала.

Хажиб башлыҡтары «хажиб әл-хүжәб» йәки «хажиб-и бузург» титулдарын йөрөтә. Был титулдар Сәмәниҙәр һарайында иң юғарыһы тип һаналған.&lt;blockquote&gt;Әмид әл-Мүлк — дәүләт эштәре һәм илселек мөнәсәбәттәре буйынса вәзир

 Вәзир - диуан мөдире 

 Мостауфи - казначей 

 Сәхиб аш-шурәт - хәрби вәзир

 Ғөләмә - ғалим-дин белгесе

 Хажиб — хәрби дәрәжә 

 Ханаҡа — ваҡытлыса йәшәү өсөн мәсеткә беркетелгән бүлмә.&lt;/blockquote&gt;

== Үлеме ==
[[Файл:13_Buhara_Mavzolej_Ismaila_Samanija_(2).JPG|слева|мини|320x320пкс|Сәмәниҙәр мавзолейы һүрәте, Исмәғилдең ерләнгән урыны ]]
Оҙаҡ ауырығандан һуң, Исмәғил 907 йылдың 24 ноябрендә вафат була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Усман Джузджани|Minhaj-i-Siraj]]|заглавие=Tabaqat-i Nasiri|год=2004|оригинал=|место=Lahore|издательство=// Sangmil Publications|страницы=104}}&lt;/ref&gt; һәм уның урынына улы [[Әхмәт ибн Исмәғил]] ултыра. Исмәғил башҡаларға ҙур күләмдә ғәнимәт һәм байлыҡ тарата, үҙенә бер нәмә лә һаҡламай.

== Шәхес ==
943 йылда яҙған Бохар тарихсыһы буйынса, Исмәғил:&lt;blockquote&gt;Ул ысынлап та падишаһ вазифаһына лайыҡлы була. Ул аҡыллы, ғәҙел, шәфҡәтле, алдан күрә белергә һәләтле кеше ине… эштәрҙе ғәҙеллек, яҡшы әхлаҡ менән алып барҙы. Кем халыҡты тиранлыҡҡа дусар итһә, шул язаға тарттырыласаҡ… Дәүләт эштәрендә ул һәр ваҡыт ғәҙел була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Edward Allworth|заглавие=The modern Uzbeks: from the fourteenth century to the present: a cultural history|страницы=19}}&lt;/ref&gt; .&lt;/blockquote&gt;Билдәле ғалим Низам әл-Мөлөк үҙенең билдәле '''«Сиясат-намә»''' хеҙмәтендә Исмәғил тураһында:&lt;blockquote&gt;Ул ифрат ғәҙел ине, күп яҡшы сифаттарға эйә ине. Ул Хоҙайға саф иман менән ҡараған һәм ярлыларға йомарт булған, был уның&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Niẓām al-Mulk, Hubert Darke|заглавие=The book of government, or, Rules for kings: the Siyar al-Muluk, or, Siyasat-nama of Nizam al-Mulk|год=2001|издательство=// Routledge|страницы=14|isbn=0700712283}}&lt;/ref&gt; изгелектәренең береһе генә.&lt;/blockquote&gt;

== Хәтер ==
[[Файл:Stamps_of_Tajikistan,_027-09.jpg|мини|190x190пкс|Исмәғил Сәмәни түбәһе Тажикстандың почта маркаһында, 2009 йыл.]]
[[Файл:Ismoili_Somoni.jpg|мини|Исмойли Сомони ордены]]
Исмәғил ибн Әхмәт исламға ҙур әһәмиәт биреп, донъяға һәм мосолмандарға ҡиммәтле тарихи мираҫ ҡалдыра.

[[Үзбәкстан]]дың Бохара ҡалаһында күренекле архитектура ҡомартҡыһы Сәмәниҙәр династияһы мавзолейы һаҡланған. Бохара Исмәғил Сәмәни етәкселегендә Сәмәниҙәр дәүләтенең баш ҡалаһы була.
[[Файл:1_Somoni_TJ_2001.png|справа|мини|240x240пкс|Исмәғил Сәмәниҙең 2001 йылғы 1 сомони тәңкәһендәге портреты]]
Шуныһы ҡыҙыҡ: «Тәүәрих-и гузида-йи носрат-намә»-лә XV быуаттың икенсе яртыһында — XVI быуат башында хакимдың ата-бабаһы Мөхәммәт Шәйбани — Минг-Тимурҙың ҡатыны Джанди-бәктең ҡыҙы булыуы билдәләнә, ул&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Материалы по истории казахских ханств XV—XVIII веков. (Извлечения из персидских и тюркских сочинений)|год=1969|место=Алма-Ата|издательство=|страницы=35}}&lt;/ref&gt; Исмаил нәҫеленән булған.

[[1998 йыл]]дан алып Исмәғил Сәмәниҙең исемен [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|элекке СССР-ҙың]] иң бейек түбәһе (элекке коммунизм түбәһе), шулай уҡ ҡала тибындағы ҡасаба һәм [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәнбе ҡалаһының]] дүрт районының береһе йөрөтә.

[[Тажикстан]]дың милли аҡсаһы — сомони, әмир һүрәте төшөрөлгән [[Банкнота|купюра]] әйләнештә. Исмәғил Сомони исемен ҡала һәм ҡасабаларҙағы административ райондар, ҡасабалар, скверҙар, парктар, урамдар йөрөтә. Хакимға бер нисә һәйкәл [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәнбе]], Панджакент, Худжанд, Ғафуров, Ҡурған-Түбә, Хорог һәм Турсунзаде ҡалаларын биҙәй.

Исмоили Сомони ордены, Тажикстандың дәүләт наградаһы, булдырыла.

[[1999 йыл]]да Тажикстанда Сәмәниҙәр дәүләтенең 1100 йыллығы билдәләнә, [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәнбе]] ҡалаһының Дусти майҙанында 13 метр бейеклектәге Исмәғил Сәмәни архитектура ансамбле төҙөлә.

== Галерея ==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:Istaravshan,_Tajikistan_-_panoramio_-_Zack_Knowles.jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Истаравшане| Истаравшанда Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Исмаил_Самани,_г._Пенджикент.jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Пенджикенте| Пенджикент ҡалаһында Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Муҷассамаи_Исмоили_Сомонӣ.jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Исфаре| Исфара ҡалаһында Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Памятник_И._Самани,_г._Гафуров_(2).jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Гафуровском районе| Ғафуров районында Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Исмоили_Сомони_(Конибодом).jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Канибадаме| Ҡанибадамда Исмәғил Сәмәни һәйкәле
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{Навигация}}

; рус телендә

* {{Мәҡәлә|автор=[[Бартольд В. В.]]|заглавие=Исмаил б. Ахмад|ссылка=|автор издания=Бартольд В. В.|издание=Сочинения|место={{М.}}|год=1964|издательство=Наука|том=II, Ч. 2: Работы по отдельным проблемам истории Средней Азии|страницы=522}}
* {{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Исмаил Самани|ссылка=|издание=Советская историческая энциклопедия|место={{М.}}|год=1965|издательство=Советская Энциклопедия|том=6|страницы=351}}
* {{Китап|ref=Гафуров|автор=[[Гафуров Бободжан Гафурович|Б. Г. Гафуров]]|заглавие=Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история|год=1972|издательство=// Наука}}
* {{Китап|ref=Литвинский|автор=[[Литвинский, Борис Анатольевич|Литвинский, Б. А]], [[Негматов, Нуман Негматович|Негматов, Н. Н]]|заглавие=История таджикского народа. Том II, Епоха формирования таджикского народа|ответственный=под ред. Н. Н. Негматова|год=1999|место=Душанбе}}

; Башҡа телдәрҙә

* {{Китап|ref=Bosworth|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hvx9jq_2L3EC&amp;redir_esc=y|автор=Bosworth, C.E. «The Ṭāhirids and Ṣaffārids»|заглавие=The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs|ответственный=под ред. Frye, R.N|год=1975|место=Cambridge|издательство=[[Cambridge University Press]]|страницы=90—135|isbn=9780521200936}}
* {{Китап|ref=Frye|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hvx9jq_2L3EC&amp;pg=PA136&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false|автор=Frye, R. N|заглавие=The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs|год=1975|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|isbn=0-521-20093-8}}
* {{Китап|ref=Madelung|ссылка=|автор=Madelung, W|заглавие=«The Minor Dynasties of Northern Iran»|год=1975|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|isbn=0-521-20093-8}}
* {{Китап|ref=Foltz|автор=Foltz, Richard|заглавие=A History of the Tajiks: Iranians of the East|год=2019|место=New York|издательство=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1784539559}}
[[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Иран тарихы]]
[[Категория:Афғанстан тарихы]]
[[Категория:Тажикстан тарихы]]
[[Категория:Сәмәниҙәр]]
[[Категория:24 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>i0v2ivaagdc9myh9xdfsl5p6a34xz1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298244</id>
      <parentid>1298243</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T15:49:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәбиәт */</comment>
      <origin>1298244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27889" sha1="8bf6fzqzzu9o8yp3s9gu2vyveu84h9s" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әбү Ибраһим Исмәғил ибн Әхмәт Сәмәни''' ({{lang-fa|{{Nastaliq|ابو ابراهیم اسماعیل بن احمد سامانی}}}}; июнь 849, Яңы Маргелан — 24 ноябрь 907, [[Бохара]]), шулай уҡ '''Исмәғи́л Сәмәни́''' ({{Lang-fa|{{Nastaliq|اسماعیل سامانی}}}}), булараҡ билдәле ‎ — [[Сәмәниҙәр]] [[Династия|династияһынан]] [[Әмир (титул)|әмир]], [[Урта Азия]]ла [[Сәмәниҙәр дәүләте|дәүләткә]] нигеҙ һалыусы. Уның идара итеүе сәмәниҙәрҙең ҡеүәтле көс булараҡ барлыҡҡа килеүе менән билдәләнә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Sen, Sailendra|заглавие=A Textbook of Medieval Indian History.|год=2013|издательство=// Primus Books|страницы=62|isbn=978-9-38060-734-4}}&lt;/ref&gt;. Ул Әхмәт ибн Әсәдтең улы һәм [[зороастризм]]дан баш тартып, [[Ислам|ислам динен]] ҡабул иткән [[Сәмәнхоҙа]] нәҫеленән&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Mohamed Taher|заглавие=Encyclopaedic Survey of Islamic Culture|год=2002|издательство=// Anmol Publications Pvt Ltd|isbn=978-8174884879}}&lt;/ref&gt;. Исмәғил Сәмәни идара итеү системаһын үҙгәртә, үҙәк власты нығытырға һәм уның сиктәрен һаҡларға ынтыла.

== Сығышы ==
Сәмәниҙәр Балхтың ерле халҡы булған, был уларҙы бактриан сығышлы тип фаразлай{{Sfn|Foltz|2019|p=66}}. Ғаилә үҙе лә Исламға тиклемге [[Сәсәниҙәр дәүләте|Сәсәниҙәр]] дәүерендә Ирандың Ете Бөйөк йорттарының береһе булған [[Парфия батшалығы|Парфян]] Мехран ғаиләһенең нәҫелдәре тип иҫәпләй {{Sfn|Foltz|2019}} . Әммә был уларҙың шәжәрәһен нығытыу өсөн ябай ғына тырышлыҡ булғандыр. Шуға ҡарамаҫтан, Сәмәниҙәр король ғаиләһе [[Фарсы теле|фарсы телендә]] һөйләшә, шул телде яҡлай, һәм шулай уҡ күп кенә исламға тиклемге бюрократик титулдарҙы ҡулланған, моғайын, улар үҙҙәренең хакимлығы Сәсәниҙәр дәүләтенең дауамы тигән ышаныуҙы таратыу маҡсатының бер өлөшө булғандыр {{Sfn|Foltz|2019|p=67}} .

== Иртә йылдары ==
Исмәғил 849 йылда [[Фәрғәнә]]лә тыуа — Әхмәт ибн Әсәдтең улы һәм 864/5 йылдарҙа Сәмәниҙәр тәхетенә ултырған Наср I- нең ағаһы. Нәср идара иткән осорҙа Исмәғил Хәрәзм ғәскәрҙәрен талау арҡаһында емерек хәлдә булған [[Бохара]]ны үҙ ҡулына алырға ебәрелә. Ҡала халҡы Исмәғилде тотороҡлолоҡ килтерерлек кеше итеп күреп, ихлас ҡаршы ала.

Күп тә үтмәй, һалым аҡсаһын нисек бүлергә кәрәклеге тураһында аңлашылмаусанлыҡтар Нәср менән Исмәғил араһында ыҙғышҡа килтерә. Көрәш башлана, унда Исмәғил еңеп сыға. Дәүләтте һөҙөмтәле рәүештә үҙ ҡулына алһа ла, ағаһын рәсми рәүештә тәхеттән төшөрмәй. Ул быны шулай эшләй, сөнки [[Мәүәрәннәһер]]&lt;nowiki/&gt;ҙә [[хәлифә]] ҡарашында Нәср был төбәктең берҙән-бер законлы хакимы була. Бынан тыш, Систан сәффәриҙәренең Мәүәрәннәһергә дәғүәһе була; Нәсрҙы ҡолатыу сәффәриҙәргә баҫып инеү өсөн һылтау бирер ине. Шуға ла Исмәғил Нәсрҙе рәсми рәүештә хаким итеп таныуын һуңғыһының 892 йылдың авгусында вафат булғанға тиклем дауам итә, унан һуң ул рәсми рәүештә власты үҙ ҡулына ала.

== Идара итеүе ==

=== [[Мәүәрәннәһер]]ҙә һәм Хөрәсәндә властың нығыныуы ===
[[Файл:Transoxiana_8th_century.svg|мини|320x320пкс|Хөрәсән һәм уның тирә-яғындағы райондар картаһы]]
Исмәғил төньяҡта һәм көнсығышта әүҙем була, Сәмәниҙәр йоғонтоһон тотороҡло тарата, шулай уҡ башҡа райондар, шул иҫәптән Керман, Систан һәм Ҡабул өҫтөндә контролен нығыта&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://books.google.co.ao/books?id=jC17ZGEKDkgC|автор=Minhāj Sirāj Jūzjānī|заглавие=Tabaḳāt-i-Nāṣirī: A General History of the Muhammadan Dynasties of Asia, Including Hindūstān, from A.H. 194 [810 A.D.], to A.H. 658 [1260 A.D.], and the Irruption of the Infidel Mug̲h̲als Into Islam|год=1881|издательство=// Asiatic Society of Bengal|страницы=1|volume=2}}&lt;/ref&gt; . Исмәғил иҡтисади һәм сауҙа үҫешен урынлаштырыуҙа уңышҡа өлгәшә һәм ҡөҙрәтле ғәскәр ойоштора&lt;ref&gt;{{Китап|автор=M.S. Asimov|заглавие=The historical, social and economic setting|страницы=78}}&lt;/ref&gt;. Ул үҙенең баш ҡалаһы Бохараны Исламдың иң данлы ҡалаларының береһенә әйләндергән, тиҙәр&lt;ref&gt;{{Китап|автор=John Man|заглавие=Atlas of the year 1000|год=2001|издательство=// Harvard University Press; New edition|isbn=067400678X}}&lt;/ref&gt;, сөнки Исмәғил был төбәккә ғалимдарҙы, рәссамдарҙы һәм хоҡуҡ докторҙарын йәлеп иткән&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Percy Molesworth Sykes|заглавие=A history of Persia|страницы=90|volume=2|isbn=978-1334004414}}&lt;/ref&gt;. [[Ҡөрьән|Ҡөрьәндең]] [[Фарсы теле|фарсы]] теленә тәүге тәржемәһе Сәмәниҙәр хакимлығы осоронда тамамлана. [[Сөнниҙәр]] теологияһы Исмәғил осоронда ҙур үҫеш кисерә, сөнки күп һанлы [[Мәсет|мәсеттәр]] һәм [[Мәҙрәсә]]ләр төҙөлә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Sarfraz Khan|заглавие=Muslim Reformist Political Thought: Revivalists, Modernists and Free Will|год=2010|страницы=11|isbn=0415591392}}&lt;/ref&gt;

Тик ағаһы вафат булғандан һуң ғына Исмәғил Мәүәрәүәннәһер әмире булып китә һәм 892 йылда шул илдә [[хәлифә]] итеп раҫлана. Үҙ-ара низағтар һәм фетнәләр бөтөрөлөп үҙенең берҙәм власы урынлаштырылғас, уға дәүләт именлеген төрки күсмә халыҡтар һөжүменән тәьмин итеү менән шөғөлләнергә тура килә. 893 йылда ул Таразға походҡа сыға, ҡаланы һәм бай көмөш рудниктары булған Талас үҙәнен яулай. Мәүәрәннәһерҙә сәмәниҙәрҙең, Хөрәсәндә сәффәриҙәрҙең роле арта барыуы Бағдад хәлифәләрен ныҡ борсой. 898 йылда хәлифә Исмәғилде тәхеттән төшөрөү һәм Сәффәри Әмр ибн Ләйсте Мәүәрәннәһер губернаторы итеп тәғәйенләү тураһында рескрипт сығара. Шуға ҡарамаҫтан, Исмәғил Сәмәни Балх һуғышында еңгәндән һуң (900) хәлифә еңеүсе менән ҡәнәғәт булыуын белдерә{{Sfn|Литвинский|1999}}. Исмәғилдең күскенселәргә ҡаршы һуғыштағы уңыштары Әмрҙе еңеүҙән кәм булмай. Күскенселәр оҙаҡ ваҡыт Мәүәрәннәһер игенселек оазистарына һөжүм итеүҙән баш тарта{{Sfn|Гафуров|1972}}.

Хөрәсәндә сәффәриҙәр вариҫлығына сәмәниҙәрҙән [[Тәбәристан]] хакимы Мөхәммәт ибн Зәйд дәғүә итә. Исмәғил полководецы Мөхәммәт ибн Һарун [[Хөрәсән]]дән дошмандарҙы ҡыуып сығарыуҙан тыш, хатта Тәбәристанды ла яулап алыуға өлгәшә. Әммә ул үҙенең хакимына ҡаршы баш күтәрә, [[Аҡ|аҡ төҫтө]] — законлы хөкүмәткә ҡаршы баш күтәргәндәрҙең төҫөн ала һәм Рейҙы яулай. Исмәғил баш күтәреүсе полководец менән шәхсән үҙе ҡаршы торорға мәжбүр була. Уны еңгәндән һуң Рей һәм [[Ҡәзвин]] [[Сәмәниҙәр]] дәүләтенә ҡушыла, шулай итеп һуңғыһының көнбайыш сиктәрен булдыра.

Үҙе идара иткән осорҙа ул көнсығыштағы күп һанлы төбәк дәүләттәрен буйһондора, ҡайһы берҙәрен туранан-тура үҙ сиктәренә индерә һәм икенселәренең урындағы хакимдарын вассалдар итеп һаҡлап ҡала. Төньяҡтағы Хәрәзм бүленә; көньяҡ өлөшө үҙенең афригид хакимдары аҫтында автономиялы булып ҡала, ә төньяҡ өлөшө менән сәмәни чиновнигы идара итә. 903 йылдағы тағы бер поход Сәмәниҙәр сиктәрен тағы ла нығыта. Был походтар уның дәүләтенең үҙәген [[Төрки халыҡтар|төрки]] рейдтарынан һаҡлай һәм мосолман миссионерҙарына төбәктә эшмәкәрлеген киңәйтергә мөмкинлек бирә.

904 йылда башҡа мосолман илдәренән килгән ирекмәндәр ярҙамында көнсығышта күп һанлы төрки халҡының баҫып инеүе кире ҡағыла.

Исмәғил күскенселәрҙе еңгәс, [[Бохара]] һәм уның тирә-яғы халҡын был бурыстан азат итә. «Мин йәшәгән саҡта, мин Бохара диуары», — тигән ул{{Sfn|Гафуров|1972|pp=49}} .

Наршахи Исмәғилдең ысынында алыштарҙа ҡатнашыуын, дошманға Бохара өлкәһен үҙ ҡулына алыу мөмкинлеген бирмәүен яҙа{{Sfn|Гафуров|1972|pp=49}} .

== Төньяҡ Иранды яулап алыу ==
[[Файл:Caspian_coast_of_Iran_during_the_Iranian_intermezzo.png|слева|мини|320x320пкс|Төньяҡ Иран картаһы .]]
Исмәғил хәлифә биргән бүләктән файҙаланып, ул ваҡытта Мөхәммәт ибн Зәйд етәкселегендәге әләүиҙәр идара иткән Тәбәристанға ғәскәр ебәрергә ҡарар итә. Мөхәммәт һәм уның ғәскәре Горганда Мөхәммәт ибн Һарун әл-Сарахси етәкселегендәге Сәмәниҙәр ғәскәрен осрата, һәм артабанғы һуғышта Сәмәниҙәр еңә, ҡаты яраланған Мөхәммәт әсирлеккә эләгә. Ул икенсе көндө, 900 йылдың 3 октябрендә (йәки августа, Әбү әл-Фарадж мәғлүмәттәре буйынса) вафат була{{Sfn|Madelung|1975|pp=207}}. Уның кәүҙәһенең башы киҫелә, ә башы Бохаралағы Сәмәниҙәр һарайына Исмәғилгә ебәрелә.

Мөхәммәттең улы һәм билдәләнгән вариҫы Зәйд тә әсирлеккә алынып, Бохараға ебәрелгәнгә күрә, әләүидтәр етәкселәре Зәйдтең йәш улы әл-Мәхдиҙе хаким итеп тәғәйенләргә ризалыҡ бирә. Әммә улар сафында фекер айырымлыҡтары башлана: уның урынына береһе үҙен Ғәббәсиҙәр яҡлы тип иғлан итә, ә уның ғәскәрҙәре Әләүиҙәр яҡлыларға һөжүм итә һәм уларҙы ҡыра. Уның урынына сәмәниҙәр провинцияны баҫып ала. Сәмәниҙәрҙең баҫып алыуы провинцияла [[Сөнниҙәр|сөнни динен]] тергеҙеүгә килтерә.

Әммә Исмәғил генералы Мөхәммәт ибн Һарун тиҙҙән баш күтәрә, Исмәғилде улы [[Әхмәт ибн Исмәғил]] һәм туғаны Әбүл Ғәббәс Абдулла етәкселегендәге ғәскәрҙе 901 йылда төньяҡ Фарсыстанға, шул иҫәптән Тәбәристанға ебәрергә мәжбүр итә, был Мөхәммәтте Дәйләмгә ҡасырға мәжбүр итә. Сәмәниҙәр ғәскәре шулай уҡ тағы бер нисә ҡаланы, шул иҫәптән Рей һәм Ҡазвинды яулап алырға өлгөрә, әммә артабанғы хакимдар был территорияны дайламиттарға һәм [[Курдтар|курдтарға]] бирә&lt;ref&gt;ESMĀʿĪL, b. Aḥmad b. Asad SĀMĀNĪ, ABŪ EBRĀHĪM (англ.). ''Encyclopædia Iranica''. Дата обращения: 25 октября 2022. Архивировано 13 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;. Артабан Исмәғил үҙенең туғаны Әбүл Ғәббәс Абдулланы Тәбәристан губернаторы итеп тәғәйенләй.

Исмәғил, ғәҙәттәгесә, хәлифәгә бүләктәр ебәреүен дауам итһә лә, яһаҡ та, һалым да түләмәй. Бөтә яҡтан да ул бойондороҡһоҙ хаким була, әммә бер ҡасан да [[Әмир (титул)|әмирҙән]] юғарыраҡ титулға эйә булмай.

== Реформалар ==
Бер көндө Исмәғил Сәмәни Рей ҡалаһында ҡиммәтле металдарҙы үлсәү һәм һалым түләү өсөн ҡулланылған үлсәүҙәрҙең үтә ауыр булыуын асыҡлай. Уны йүнәтергә, ҡала һалымынан инде йыйылған артыҡ сумманы тотоп алырға ҡуша. Үлсәүҙәрҙә Исмәғил исеме яҙылған таш герҙәр табылған, шуға күрә беҙ, сығанаҡтарҙа был хаҡта телгә алынмаһа ла, әмир үҙенең биләмәләрендәге үлсәүҙәрҙе һәм ауырлыҡты системаға һалғандыр, тип фараз итә алабыҙ. Исмәғил шулай уҡ үҙ батшалығында башҡа реформалар үткәрә, хатта үҙенең иң көнбайыш сауҙа посы Ҡазвинда ла ябай халыҡ ризалығы менән ҡайһы бер ер хужаларының мөлкәтен тартып ала{{Sfn|Frye|1975|pp=136—161}}.

== Оборона ==
Исмәғил ибн Әхмәт яҡшы әҙерлекле һарай һалдаттары араһынан яҡшы ҡоралланған ғәскәр төҙөй. Оҙайлы хеҙмәттәре өсөн һалдаттар «хажиб» исемен ала.

Хажиб башлыҡтары «хажиб әл-хүжәб» йәки «хажиб-и бузург» титулдарын йөрөтә. Был титулдар Сәмәниҙәр һарайында иң юғарыһы тип һаналған.&lt;blockquote&gt;Әмид әл-Мүлк — дәүләт эштәре һәм илселек мөнәсәбәттәре буйынса вәзир

 Вәзир - диуан мөдире 

 Мостауфи - казначей 

 Сәхиб аш-шурәт - хәрби вәзир

 Ғөләмә - ғалим-дин белгесе

 Хажиб — хәрби дәрәжә 

 Ханаҡа — ваҡытлыса йәшәү өсөн мәсеткә беркетелгән бүлмә.&lt;/blockquote&gt;

== Үлеме ==
[[Файл:13_Buhara_Mavzolej_Ismaila_Samanija_(2).JPG|слева|мини|320x320пкс|Сәмәниҙәр мавзолейы һүрәте, Исмәғилдең ерләнгән урыны ]]
Оҙаҡ ауырығандан һуң, Исмәғил 907 йылдың 24 ноябрендә вафат була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Усман Джузджани|Minhaj-i-Siraj]]|заглавие=Tabaqat-i Nasiri|год=2004|оригинал=|место=Lahore|издательство=// Sangmil Publications|страницы=104}}&lt;/ref&gt; һәм уның урынына улы [[Әхмәт ибн Исмәғил]] ултыра. Исмәғил башҡаларға ҙур күләмдә ғәнимәт һәм байлыҡ тарата, үҙенә бер нәмә лә һаҡламай.

== Шәхес ==
943 йылда яҙған Бохар тарихсыһы буйынса, Исмәғил:&lt;blockquote&gt;Ул ысынлап та падишаһ вазифаһына лайыҡлы була. Ул аҡыллы, ғәҙел, шәфҡәтле, алдан күрә белергә һәләтле кеше ине… эштәрҙе ғәҙеллек, яҡшы әхлаҡ менән алып барҙы. Кем халыҡты тиранлыҡҡа дусар итһә, шул язаға тарттырыласаҡ… Дәүләт эштәрендә ул һәр ваҡыт ғәҙел була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Edward Allworth|заглавие=The modern Uzbeks: from the fourteenth century to the present: a cultural history|страницы=19}}&lt;/ref&gt; .&lt;/blockquote&gt;Билдәле ғалим Низам әл-Мөлөк үҙенең билдәле '''«Сиясат-намә»''' хеҙмәтендә Исмәғил тураһында:&lt;blockquote&gt;Ул ифрат ғәҙел ине, күп яҡшы сифаттарға эйә ине. Ул Хоҙайға саф иман менән ҡараған һәм ярлыларға йомарт булған, был уның&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Niẓām al-Mulk, Hubert Darke|заглавие=The book of government, or, Rules for kings: the Siyar al-Muluk, or, Siyasat-nama of Nizam al-Mulk|год=2001|издательство=// Routledge|страницы=14|isbn=0700712283}}&lt;/ref&gt; изгелектәренең береһе генә.&lt;/blockquote&gt;

== Хәтер ==
[[Файл:Stamps_of_Tajikistan,_027-09.jpg|мини|190x190пкс|Исмәғил Сәмәни түбәһе Тажикстандың почта маркаһында, 2009 йыл.]]
[[Файл:Ismoili_Somoni.jpg|мини|Исмойли Сомони ордены]]
Исмәғил ибн Әхмәт исламға ҙур әһәмиәт биреп, донъяға һәм мосолмандарға ҡиммәтле тарихи мираҫ ҡалдыра.

[[Үзбәкстан]]дың Бохара ҡалаһында күренекле архитектура ҡомартҡыһы Сәмәниҙәр династияһы мавзолейы һаҡланған. Бохара Исмәғил Сәмәни етәкселегендә Сәмәниҙәр дәүләтенең баш ҡалаһы була.
[[Файл:1_Somoni_TJ_2001.png|справа|мини|240x240пкс|Исмәғил Сәмәниҙең 2001 йылғы 1 сомони тәңкәһендәге портреты]]
Шуныһы ҡыҙыҡ: «Тәүәрих-и гузида-йи носрат-намә»-лә XV быуаттың икенсе яртыһында — XVI быуат башында хакимдың ата-бабаһы Мөхәммәт Шәйбани — Минг-Тимурҙың ҡатыны Джанди-бәктең ҡыҙы булыуы билдәләнә, ул&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Материалы по истории казахских ханств XV—XVIII веков. (Извлечения из персидских и тюркских сочинений)|год=1969|место=Алма-Ата|издательство=|страницы=35}}&lt;/ref&gt; Исмаил нәҫеленән булған.

[[1998 йыл]]дан алып Исмәғил Сәмәниҙең исемен [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|элекке СССР-ҙың]] иң бейек түбәһе (элекке коммунизм түбәһе), шулай уҡ ҡала тибындағы ҡасаба һәм [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәнбе ҡалаһының]] дүрт районының береһе йөрөтә.

[[Тажикстан]]дың милли аҡсаһы — сомони, әмир һүрәте төшөрөлгән [[Банкнота|купюра]] әйләнештә. Исмәғил Сомони исемен ҡала һәм ҡасабаларҙағы административ райондар, ҡасабалар, скверҙар, парктар, урамдар йөрөтә. Хакимға бер нисә һәйкәл [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәнбе]], Панджакент, Худжанд, Ғафуров, Ҡурған-Түбә, Хорог һәм Турсунзаде ҡалаларын биҙәй.

Исмоили Сомони ордены, Тажикстандың дәүләт наградаһы, булдырыла.

[[1999 йыл]]да Тажикстанда Сәмәниҙәр дәүләтенең 1100 йыллығы билдәләнә, [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәнбе]] ҡалаһының Дусти майҙанында 13 метр бейеклектәге Исмәғил Сәмәни архитектура ансамбле төҙөлә.

== Галерея ==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:Istaravshan,_Tajikistan_-_panoramio_-_Zack_Knowles.jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Истаравшане| Истаравшанда Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Исмаил_Самани,_г._Пенджикент.jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Пенджикенте| Пенджикент ҡалаһында Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Муҷассамаи_Исмоили_Сомонӣ.jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Исфаре| Исфара ҡалаһында Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Памятник_И._Самани,_г._Гафуров_(2).jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Гафуровском районе| Ғафуров районында Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Исмоили_Сомони_(Конибодом).jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Канибадаме| Ҡанибадамда Исмәғил Сәмәни һәйкәле
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{Навигация}}

; рус телендә

* {{Мәҡәлә|автор=[[Бартольд В. В.]]|заглавие=Исмаил б. Ахмад|ссылка=|автор издания=Бартольд В. В.|издание=Сочинения|место={{М.}}|год=1964|издательство=Наука|том=II, Ч. 2: Работы по отдельным проблемам истории Средней Азии|страницы=522}}
* {{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Исмаил Самани|ссылка=|издание=Советская историческая энциклопедия|место={{М.}}|год=1965|издательство=Советская Энциклопедия|том=6|страницы=351}}
* {{Китап|ref=Гафуров|автор=[[Гафуров Бободжан Гафурович|Б. Г. Гафуров]]|заглавие=Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история|год=1972|издательство=// Наука}}
* {{Китап|ref=Литвинский|автор=[[Литвинский, Борис Анатольевич|Литвинский, Б. А]], [[Негматов, Нуман Негматович|Негматов, Н. Н]]|заглавие=История таджикского народа. Том II, Епоха формирования таджикского народа|ответственный=под ред. Н. Н. Негматова|год=1999|место=Душанбе}}

; Башҡа телдәрҙә

* {{Китап|ref=Bosworth|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hvx9jq_2L3EC&amp;redir_esc=y|автор=Bosworth, C.E. «The Ṭāhirids and Ṣaffārids»|заглавие=The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs|ответственный=под ред. Frye, R.N|год=1975|место=Cambridge|издательство=[[Cambridge University Press]]|страницы=90—135|isbn=9780521200936}}
* {{Китап|ref=Frye|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hvx9jq_2L3EC&amp;pg=PA136&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false|автор=Frye, R. N|заглавие=The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs|год=1975|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|isbn=0-521-20093-8}}
* {{Китап|ref=Madelung|ссылка=|автор=Madelung, W|заглавие=«The Minor Dynasties of Northern Iran»|год=1975|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|isbn=0-521-20093-8}}
* {{Китап|ref=Foltz|автор=Foltz, Richard|заглавие=A History of the Tajiks: Iranians of the East|год=2019|место=New York|издательство=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1784539559}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Иран тарихы]]
[[Категория:Афғанстан тарихы]]
[[Категория:Тажикстан тарихы]]
[[Категория:Сәмәниҙәр]]
[[Категория:24 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>8bf6fzqzzu9o8yp3s9gu2vyveu84h9s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298245</id>
      <parentid>1298244</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T15:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>removed [[Category:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1298245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27807" sha1="qvubumj2im1omnyhwwwixebf4oknl17" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әбү Ибраһим Исмәғил ибн Әхмәт Сәмәни''' ({{lang-fa|{{Nastaliq|ابو ابراهیم اسماعیل بن احمد سامانی}}}}; июнь 849, Яңы Маргелан — 24 ноябрь 907, [[Бохара]]), шулай уҡ '''Исмәғи́л Сәмәни́''' ({{Lang-fa|{{Nastaliq|اسماعیل سامانی}}}}), булараҡ билдәле ‎ — [[Сәмәниҙәр]] [[Династия|династияһынан]] [[Әмир (титул)|әмир]], [[Урта Азия]]ла [[Сәмәниҙәр дәүләте|дәүләткә]] нигеҙ һалыусы. Уның идара итеүе сәмәниҙәрҙең ҡеүәтле көс булараҡ барлыҡҡа килеүе менән билдәләнә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Sen, Sailendra|заглавие=A Textbook of Medieval Indian History.|год=2013|издательство=// Primus Books|страницы=62|isbn=978-9-38060-734-4}}&lt;/ref&gt;. Ул Әхмәт ибн Әсәдтең улы һәм [[зороастризм]]дан баш тартып, [[Ислам|ислам динен]] ҡабул иткән [[Сәмәнхоҙа]] нәҫеленән&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Mohamed Taher|заглавие=Encyclopaedic Survey of Islamic Culture|год=2002|издательство=// Anmol Publications Pvt Ltd|isbn=978-8174884879}}&lt;/ref&gt;. Исмәғил Сәмәни идара итеү системаһын үҙгәртә, үҙәк власты нығытырға һәм уның сиктәрен һаҡларға ынтыла.

== Сығышы ==
Сәмәниҙәр Балхтың ерле халҡы булған, был уларҙы бактриан сығышлы тип фаразлай{{Sfn|Foltz|2019|p=66}}. Ғаилә үҙе лә Исламға тиклемге [[Сәсәниҙәр дәүләте|Сәсәниҙәр]] дәүерендә Ирандың Ете Бөйөк йорттарының береһе булған [[Парфия батшалығы|Парфян]] Мехран ғаиләһенең нәҫелдәре тип иҫәпләй {{Sfn|Foltz|2019}} . Әммә был уларҙың шәжәрәһен нығытыу өсөн ябай ғына тырышлыҡ булғандыр. Шуға ҡарамаҫтан, Сәмәниҙәр король ғаиләһе [[Фарсы теле|фарсы телендә]] һөйләшә, шул телде яҡлай, һәм шулай уҡ күп кенә исламға тиклемге бюрократик титулдарҙы ҡулланған, моғайын, улар үҙҙәренең хакимлығы Сәсәниҙәр дәүләтенең дауамы тигән ышаныуҙы таратыу маҡсатының бер өлөшө булғандыр {{Sfn|Foltz|2019|p=67}} .

== Иртә йылдары ==
Исмәғил 849 йылда [[Фәрғәнә]]лә тыуа — Әхмәт ибн Әсәдтең улы һәм 864/5 йылдарҙа Сәмәниҙәр тәхетенә ултырған Наср I- нең ағаһы. Нәср идара иткән осорҙа Исмәғил Хәрәзм ғәскәрҙәрен талау арҡаһында емерек хәлдә булған [[Бохара]]ны үҙ ҡулына алырға ебәрелә. Ҡала халҡы Исмәғилде тотороҡлолоҡ килтерерлек кеше итеп күреп, ихлас ҡаршы ала.

Күп тә үтмәй, һалым аҡсаһын нисек бүлергә кәрәклеге тураһында аңлашылмаусанлыҡтар Нәср менән Исмәғил араһында ыҙғышҡа килтерә. Көрәш башлана, унда Исмәғил еңеп сыға. Дәүләтте һөҙөмтәле рәүештә үҙ ҡулына алһа ла, ағаһын рәсми рәүештә тәхеттән төшөрмәй. Ул быны шулай эшләй, сөнки [[Мәүәрәннәһер]]&lt;nowiki/&gt;ҙә [[хәлифә]] ҡарашында Нәср был төбәктең берҙән-бер законлы хакимы була. Бынан тыш, Систан сәффәриҙәренең Мәүәрәннәһергә дәғүәһе була; Нәсрҙы ҡолатыу сәффәриҙәргә баҫып инеү өсөн һылтау бирер ине. Шуға ла Исмәғил Нәсрҙе рәсми рәүештә хаким итеп таныуын һуңғыһының 892 йылдың авгусында вафат булғанға тиклем дауам итә, унан һуң ул рәсми рәүештә власты үҙ ҡулына ала.

== Идара итеүе ==

=== [[Мәүәрәннәһер]]ҙә һәм Хөрәсәндә властың нығыныуы ===
[[Файл:Transoxiana_8th_century.svg|мини|320x320пкс|Хөрәсән һәм уның тирә-яғындағы райондар картаһы]]
Исмәғил төньяҡта һәм көнсығышта әүҙем була, Сәмәниҙәр йоғонтоһон тотороҡло тарата, шулай уҡ башҡа райондар, шул иҫәптән Керман, Систан һәм Ҡабул өҫтөндә контролен нығыта&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://books.google.co.ao/books?id=jC17ZGEKDkgC|автор=Minhāj Sirāj Jūzjānī|заглавие=Tabaḳāt-i-Nāṣirī: A General History of the Muhammadan Dynasties of Asia, Including Hindūstān, from A.H. 194 [810 A.D.], to A.H. 658 [1260 A.D.], and the Irruption of the Infidel Mug̲h̲als Into Islam|год=1881|издательство=// Asiatic Society of Bengal|страницы=1|volume=2}}&lt;/ref&gt; . Исмәғил иҡтисади һәм сауҙа үҫешен урынлаштырыуҙа уңышҡа өлгәшә һәм ҡөҙрәтле ғәскәр ойоштора&lt;ref&gt;{{Китап|автор=M.S. Asimov|заглавие=The historical, social and economic setting|страницы=78}}&lt;/ref&gt;. Ул үҙенең баш ҡалаһы Бохараны Исламдың иң данлы ҡалаларының береһенә әйләндергән, тиҙәр&lt;ref&gt;{{Китап|автор=John Man|заглавие=Atlas of the year 1000|год=2001|издательство=// Harvard University Press; New edition|isbn=067400678X}}&lt;/ref&gt;, сөнки Исмәғил был төбәккә ғалимдарҙы, рәссамдарҙы һәм хоҡуҡ докторҙарын йәлеп иткән&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Percy Molesworth Sykes|заглавие=A history of Persia|страницы=90|volume=2|isbn=978-1334004414}}&lt;/ref&gt;. [[Ҡөрьән|Ҡөрьәндең]] [[Фарсы теле|фарсы]] теленә тәүге тәржемәһе Сәмәниҙәр хакимлығы осоронда тамамлана. [[Сөнниҙәр]] теологияһы Исмәғил осоронда ҙур үҫеш кисерә, сөнки күп һанлы [[Мәсет|мәсеттәр]] һәм [[Мәҙрәсә]]ләр төҙөлә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Sarfraz Khan|заглавие=Muslim Reformist Political Thought: Revivalists, Modernists and Free Will|год=2010|страницы=11|isbn=0415591392}}&lt;/ref&gt;

Тик ағаһы вафат булғандан һуң ғына Исмәғил Мәүәрәүәннәһер әмире булып китә һәм 892 йылда шул илдә [[хәлифә]] итеп раҫлана. Үҙ-ара низағтар һәм фетнәләр бөтөрөлөп үҙенең берҙәм власы урынлаштырылғас, уға дәүләт именлеген төрки күсмә халыҡтар һөжүменән тәьмин итеү менән шөғөлләнергә тура килә. 893 йылда ул Таразға походҡа сыға, ҡаланы һәм бай көмөш рудниктары булған Талас үҙәнен яулай. Мәүәрәннәһерҙә сәмәниҙәрҙең, Хөрәсәндә сәффәриҙәрҙең роле арта барыуы Бағдад хәлифәләрен ныҡ борсой. 898 йылда хәлифә Исмәғилде тәхеттән төшөрөү һәм Сәффәри Әмр ибн Ләйсте Мәүәрәннәһер губернаторы итеп тәғәйенләү тураһында рескрипт сығара. Шуға ҡарамаҫтан, Исмәғил Сәмәни Балх һуғышында еңгәндән һуң (900) хәлифә еңеүсе менән ҡәнәғәт булыуын белдерә{{Sfn|Литвинский|1999}}. Исмәғилдең күскенселәргә ҡаршы һуғыштағы уңыштары Әмрҙе еңеүҙән кәм булмай. Күскенселәр оҙаҡ ваҡыт Мәүәрәннәһер игенселек оазистарына һөжүм итеүҙән баш тарта{{Sfn|Гафуров|1972}}.

Хөрәсәндә сәффәриҙәр вариҫлығына сәмәниҙәрҙән [[Тәбәристан]] хакимы Мөхәммәт ибн Зәйд дәғүә итә. Исмәғил полководецы Мөхәммәт ибн Һарун [[Хөрәсән]]дән дошмандарҙы ҡыуып сығарыуҙан тыш, хатта Тәбәристанды ла яулап алыуға өлгәшә. Әммә ул үҙенең хакимына ҡаршы баш күтәрә, [[Аҡ|аҡ төҫтө]] — законлы хөкүмәткә ҡаршы баш күтәргәндәрҙең төҫөн ала һәм Рейҙы яулай. Исмәғил баш күтәреүсе полководец менән шәхсән үҙе ҡаршы торорға мәжбүр була. Уны еңгәндән һуң Рей һәм [[Ҡәзвин]] [[Сәмәниҙәр]] дәүләтенә ҡушыла, шулай итеп һуңғыһының көнбайыш сиктәрен булдыра.

Үҙе идара иткән осорҙа ул көнсығыштағы күп һанлы төбәк дәүләттәрен буйһондора, ҡайһы берҙәрен туранан-тура үҙ сиктәренә индерә һәм икенселәренең урындағы хакимдарын вассалдар итеп һаҡлап ҡала. Төньяҡтағы Хәрәзм бүленә; көньяҡ өлөшө үҙенең афригид хакимдары аҫтында автономиялы булып ҡала, ә төньяҡ өлөшө менән сәмәни чиновнигы идара итә. 903 йылдағы тағы бер поход Сәмәниҙәр сиктәрен тағы ла нығыта. Был походтар уның дәүләтенең үҙәген [[Төрки халыҡтар|төрки]] рейдтарынан һаҡлай һәм мосолман миссионерҙарына төбәктә эшмәкәрлеген киңәйтергә мөмкинлек бирә.

904 йылда башҡа мосолман илдәренән килгән ирекмәндәр ярҙамында көнсығышта күп һанлы төрки халҡының баҫып инеүе кире ҡағыла.

Исмәғил күскенселәрҙе еңгәс, [[Бохара]] һәм уның тирә-яғы халҡын был бурыстан азат итә. «Мин йәшәгән саҡта, мин Бохара диуары», — тигән ул{{Sfn|Гафуров|1972|pp=49}} .

Наршахи Исмәғилдең ысынында алыштарҙа ҡатнашыуын, дошманға Бохара өлкәһен үҙ ҡулына алыу мөмкинлеген бирмәүен яҙа{{Sfn|Гафуров|1972|pp=49}} .

== Төньяҡ Иранды яулап алыу ==
[[Файл:Caspian_coast_of_Iran_during_the_Iranian_intermezzo.png|слева|мини|320x320пкс|Төньяҡ Иран картаһы .]]
Исмәғил хәлифә биргән бүләктән файҙаланып, ул ваҡытта Мөхәммәт ибн Зәйд етәкселегендәге әләүиҙәр идара иткән Тәбәристанға ғәскәр ебәрергә ҡарар итә. Мөхәммәт һәм уның ғәскәре Горганда Мөхәммәт ибн Һарун әл-Сарахси етәкселегендәге Сәмәниҙәр ғәскәрен осрата, һәм артабанғы һуғышта Сәмәниҙәр еңә, ҡаты яраланған Мөхәммәт әсирлеккә эләгә. Ул икенсе көндө, 900 йылдың 3 октябрендә (йәки августа, Әбү әл-Фарадж мәғлүмәттәре буйынса) вафат була{{Sfn|Madelung|1975|pp=207}}. Уның кәүҙәһенең башы киҫелә, ә башы Бохаралағы Сәмәниҙәр һарайына Исмәғилгә ебәрелә.

Мөхәммәттең улы һәм билдәләнгән вариҫы Зәйд тә әсирлеккә алынып, Бохараға ебәрелгәнгә күрә, әләүидтәр етәкселәре Зәйдтең йәш улы әл-Мәхдиҙе хаким итеп тәғәйенләргә ризалыҡ бирә. Әммә улар сафында фекер айырымлыҡтары башлана: уның урынына береһе үҙен Ғәббәсиҙәр яҡлы тип иғлан итә, ә уның ғәскәрҙәре Әләүиҙәр яҡлыларға һөжүм итә һәм уларҙы ҡыра. Уның урынына сәмәниҙәр провинцияны баҫып ала. Сәмәниҙәрҙең баҫып алыуы провинцияла [[Сөнниҙәр|сөнни динен]] тергеҙеүгә килтерә.

Әммә Исмәғил генералы Мөхәммәт ибн Һарун тиҙҙән баш күтәрә, Исмәғилде улы [[Әхмәт ибн Исмәғил]] һәм туғаны Әбүл Ғәббәс Абдулла етәкселегендәге ғәскәрҙе 901 йылда төньяҡ Фарсыстанға, шул иҫәптән Тәбәристанға ебәрергә мәжбүр итә, был Мөхәммәтте Дәйләмгә ҡасырға мәжбүр итә. Сәмәниҙәр ғәскәре шулай уҡ тағы бер нисә ҡаланы, шул иҫәптән Рей һәм Ҡазвинды яулап алырға өлгөрә, әммә артабанғы хакимдар был территорияны дайламиттарға һәм [[Курдтар|курдтарға]] бирә&lt;ref&gt;ESMĀʿĪL, b. Aḥmad b. Asad SĀMĀNĪ, ABŪ EBRĀHĪM (англ.). ''Encyclopædia Iranica''. Дата обращения: 25 октября 2022. Архивировано 13 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;. Артабан Исмәғил үҙенең туғаны Әбүл Ғәббәс Абдулланы Тәбәристан губернаторы итеп тәғәйенләй.

Исмәғил, ғәҙәттәгесә, хәлифәгә бүләктәр ебәреүен дауам итһә лә, яһаҡ та, һалым да түләмәй. Бөтә яҡтан да ул бойондороҡһоҙ хаким була, әммә бер ҡасан да [[Әмир (титул)|әмирҙән]] юғарыраҡ титулға эйә булмай.

== Реформалар ==
Бер көндө Исмәғил Сәмәни Рей ҡалаһында ҡиммәтле металдарҙы үлсәү һәм һалым түләү өсөн ҡулланылған үлсәүҙәрҙең үтә ауыр булыуын асыҡлай. Уны йүнәтергә, ҡала һалымынан инде йыйылған артыҡ сумманы тотоп алырға ҡуша. Үлсәүҙәрҙә Исмәғил исеме яҙылған таш герҙәр табылған, шуға күрә беҙ, сығанаҡтарҙа был хаҡта телгә алынмаһа ла, әмир үҙенең биләмәләрендәге үлсәүҙәрҙе һәм ауырлыҡты системаға һалғандыр, тип фараз итә алабыҙ. Исмәғил шулай уҡ үҙ батшалығында башҡа реформалар үткәрә, хатта үҙенең иң көнбайыш сауҙа посы Ҡазвинда ла ябай халыҡ ризалығы менән ҡайһы бер ер хужаларының мөлкәтен тартып ала{{Sfn|Frye|1975|pp=136—161}}.

== Оборона ==
Исмәғил ибн Әхмәт яҡшы әҙерлекле һарай һалдаттары араһынан яҡшы ҡоралланған ғәскәр төҙөй. Оҙайлы хеҙмәттәре өсөн һалдаттар «хажиб» исемен ала.

Хажиб башлыҡтары «хажиб әл-хүжәб» йәки «хажиб-и бузург» титулдарын йөрөтә. Был титулдар Сәмәниҙәр һарайында иң юғарыһы тип һаналған.&lt;blockquote&gt;Әмид әл-Мүлк — дәүләт эштәре һәм илселек мөнәсәбәттәре буйынса вәзир

 Вәзир - диуан мөдире 

 Мостауфи - казначей 

 Сәхиб аш-шурәт - хәрби вәзир

 Ғөләмә - ғалим-дин белгесе

 Хажиб — хәрби дәрәжә 

 Ханаҡа — ваҡытлыса йәшәү өсөн мәсеткә беркетелгән бүлмә.&lt;/blockquote&gt;

== Үлеме ==
[[Файл:13_Buhara_Mavzolej_Ismaila_Samanija_(2).JPG|слева|мини|320x320пкс|Сәмәниҙәр мавзолейы һүрәте, Исмәғилдең ерләнгән урыны ]]
Оҙаҡ ауырығандан һуң, Исмәғил 907 йылдың 24 ноябрендә вафат була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Усман Джузджани|Minhaj-i-Siraj]]|заглавие=Tabaqat-i Nasiri|год=2004|оригинал=|место=Lahore|издательство=// Sangmil Publications|страницы=104}}&lt;/ref&gt; һәм уның урынына улы [[Әхмәт ибн Исмәғил]] ултыра. Исмәғил башҡаларға ҙур күләмдә ғәнимәт һәм байлыҡ тарата, үҙенә бер нәмә лә һаҡламай.

== Шәхес ==
943 йылда яҙған Бохар тарихсыһы буйынса, Исмәғил:&lt;blockquote&gt;Ул ысынлап та падишаһ вазифаһына лайыҡлы була. Ул аҡыллы, ғәҙел, шәфҡәтле, алдан күрә белергә һәләтле кеше ине… эштәрҙе ғәҙеллек, яҡшы әхлаҡ менән алып барҙы. Кем халыҡты тиранлыҡҡа дусар итһә, шул язаға тарттырыласаҡ… Дәүләт эштәрендә ул һәр ваҡыт ғәҙел була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Edward Allworth|заглавие=The modern Uzbeks: from the fourteenth century to the present: a cultural history|страницы=19}}&lt;/ref&gt; .&lt;/blockquote&gt;Билдәле ғалим Низам әл-Мөлөк үҙенең билдәле '''«Сиясат-намә»''' хеҙмәтендә Исмәғил тураһында:&lt;blockquote&gt;Ул ифрат ғәҙел ине, күп яҡшы сифаттарға эйә ине. Ул Хоҙайға саф иман менән ҡараған һәм ярлыларға йомарт булған, был уның&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Niẓām al-Mulk, Hubert Darke|заглавие=The book of government, or, Rules for kings: the Siyar al-Muluk, or, Siyasat-nama of Nizam al-Mulk|год=2001|издательство=// Routledge|страницы=14|isbn=0700712283}}&lt;/ref&gt; изгелектәренең береһе генә.&lt;/blockquote&gt;

== Хәтер ==
[[Файл:Stamps_of_Tajikistan,_027-09.jpg|мини|190x190пкс|Исмәғил Сәмәни түбәһе Тажикстандың почта маркаһында, 2009 йыл.]]
[[Файл:Ismoili_Somoni.jpg|мини|Исмойли Сомони ордены]]
Исмәғил ибн Әхмәт исламға ҙур әһәмиәт биреп, донъяға һәм мосолмандарға ҡиммәтле тарихи мираҫ ҡалдыра.

[[Үзбәкстан]]дың Бохара ҡалаһында күренекле архитектура ҡомартҡыһы Сәмәниҙәр династияһы мавзолейы һаҡланған. Бохара Исмәғил Сәмәни етәкселегендә Сәмәниҙәр дәүләтенең баш ҡалаһы була.
[[Файл:1_Somoni_TJ_2001.png|справа|мини|240x240пкс|Исмәғил Сәмәниҙең 2001 йылғы 1 сомони тәңкәһендәге портреты]]
Шуныһы ҡыҙыҡ: «Тәүәрих-и гузида-йи носрат-намә»-лә XV быуаттың икенсе яртыһында — XVI быуат башында хакимдың ата-бабаһы Мөхәммәт Шәйбани — Минг-Тимурҙың ҡатыны Джанди-бәктең ҡыҙы булыуы билдәләнә, ул&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Материалы по истории казахских ханств XV—XVIII веков. (Извлечения из персидских и тюркских сочинений)|год=1969|место=Алма-Ата|издательство=|страницы=35}}&lt;/ref&gt; Исмаил нәҫеленән булған.

[[1998 йыл]]дан алып Исмәғил Сәмәниҙең исемен [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|элекке СССР-ҙың]] иң бейек түбәһе (элекке коммунизм түбәһе), шулай уҡ ҡала тибындағы ҡасаба һәм [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәнбе ҡалаһының]] дүрт районының береһе йөрөтә.

[[Тажикстан]]дың милли аҡсаһы — сомони, әмир һүрәте төшөрөлгән [[Банкнота|купюра]] әйләнештә. Исмәғил Сомони исемен ҡала һәм ҡасабаларҙағы административ райондар, ҡасабалар, скверҙар, парктар, урамдар йөрөтә. Хакимға бер нисә һәйкәл [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәнбе]], Панджакент, Худжанд, Ғафуров, Ҡурған-Түбә, Хорог һәм Турсунзаде ҡалаларын биҙәй.

Исмоили Сомони ордены, Тажикстандың дәүләт наградаһы, булдырыла.

[[1999 йыл]]да Тажикстанда Сәмәниҙәр дәүләтенең 1100 йыллығы билдәләнә, [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәнбе]] ҡалаһының Дусти майҙанында 13 метр бейеклектәге Исмәғил Сәмәни архитектура ансамбле төҙөлә.

== Галерея ==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:Istaravshan,_Tajikistan_-_panoramio_-_Zack_Knowles.jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Истаравшане| Истаравшанда Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Исмаил_Самани,_г._Пенджикент.jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Пенджикенте| Пенджикент ҡалаһында Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Муҷассамаи_Исмоили_Сомонӣ.jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Исфаре| Исфара ҡалаһында Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Памятник_И._Самани,_г._Гафуров_(2).jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Гафуровском районе| Ғафуров районында Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Исмоили_Сомони_(Конибодом).jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Канибадаме| Ҡанибадамда Исмәғил Сәмәни һәйкәле
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{Навигация}}

; рус телендә

* {{Мәҡәлә|автор=[[Бартольд В. В.]]|заглавие=Исмаил б. Ахмад|ссылка=|автор издания=Бартольд В. В.|издание=Сочинения|место={{М.}}|год=1964|издательство=Наука|том=II, Ч. 2: Работы по отдельным проблемам истории Средней Азии|страницы=522}}
* {{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Исмаил Самани|ссылка=|издание=Советская историческая энциклопедия|место={{М.}}|год=1965|издательство=Советская Энциклопедия|том=6|страницы=351}}
* {{Китап|ref=Гафуров|автор=[[Гафуров Бободжан Гафурович|Б. Г. Гафуров]]|заглавие=Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история|год=1972|издательство=// Наука}}
* {{Китап|ref=Литвинский|автор=[[Литвинский, Борис Анатольевич|Литвинский, Б. А]], [[Негматов, Нуман Негматович|Негматов, Н. Н]]|заглавие=История таджикского народа. Том II, Епоха формирования таджикского народа|ответственный=под ред. Н. Н. Негматова|год=1999|место=Душанбе}}

; Башҡа телдәрҙә

* {{Китап|ref=Bosworth|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hvx9jq_2L3EC&amp;redir_esc=y|автор=Bosworth, C.E. «The Ṭāhirids and Ṣaffārids»|заглавие=The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs|ответственный=под ред. Frye, R.N|год=1975|место=Cambridge|издательство=[[Cambridge University Press]]|страницы=90—135|isbn=9780521200936}}
* {{Китап|ref=Frye|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hvx9jq_2L3EC&amp;pg=PA136&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false|автор=Frye, R. N|заглавие=The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs|год=1975|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|isbn=0-521-20093-8}}
* {{Китап|ref=Madelung|ссылка=|автор=Madelung, W|заглавие=«The Minor Dynasties of Northern Iran»|год=1975|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|isbn=0-521-20093-8}}
* {{Китап|ref=Foltz|автор=Foltz, Richard|заглавие=A History of the Tajiks: Iranians of the East|год=2019|место=New York|издательство=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1784539559}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Иран тарихы]]
[[Категория:Афғанстан тарихы]]
[[Категория:Тажикстан тарихы]]
[[Категория:Сәмәниҙәр]]
[[Категория:24 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>qvubumj2im1omnyhwwwixebf4oknl17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298246</id>
      <parentid>1298245</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T15:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫкәрмәләр */</comment>
      <origin>1298246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27809" sha1="9hnvhevjejg6iprnan6giek721dd497" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әбү Ибраһим Исмәғил ибн Әхмәт Сәмәни''' ({{lang-fa|{{Nastaliq|ابو ابراهیم اسماعیل بن احمد سامانی}}}}; июнь 849, Яңы Маргелан — 24 ноябрь 907, [[Бохара]]), шулай уҡ '''Исмәғи́л Сәмәни́''' ({{Lang-fa|{{Nastaliq|اسماعیل سامانی}}}}), булараҡ билдәле ‎ — [[Сәмәниҙәр]] [[Династия|династияһынан]] [[Әмир (титул)|әмир]], [[Урта Азия]]ла [[Сәмәниҙәр дәүләте|дәүләткә]] нигеҙ һалыусы. Уның идара итеүе сәмәниҙәрҙең ҡеүәтле көс булараҡ барлыҡҡа килеүе менән билдәләнә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Sen, Sailendra|заглавие=A Textbook of Medieval Indian History.|год=2013|издательство=// Primus Books|страницы=62|isbn=978-9-38060-734-4}}&lt;/ref&gt;. Ул Әхмәт ибн Әсәдтең улы һәм [[зороастризм]]дан баш тартып, [[Ислам|ислам динен]] ҡабул иткән [[Сәмәнхоҙа]] нәҫеленән&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Mohamed Taher|заглавие=Encyclopaedic Survey of Islamic Culture|год=2002|издательство=// Anmol Publications Pvt Ltd|isbn=978-8174884879}}&lt;/ref&gt;. Исмәғил Сәмәни идара итеү системаһын үҙгәртә, үҙәк власты нығытырға һәм уның сиктәрен һаҡларға ынтыла.

== Сығышы ==
Сәмәниҙәр Балхтың ерле халҡы булған, был уларҙы бактриан сығышлы тип фаразлай{{Sfn|Foltz|2019|p=66}}. Ғаилә үҙе лә Исламға тиклемге [[Сәсәниҙәр дәүләте|Сәсәниҙәр]] дәүерендә Ирандың Ете Бөйөк йорттарының береһе булған [[Парфия батшалығы|Парфян]] Мехран ғаиләһенең нәҫелдәре тип иҫәпләй {{Sfn|Foltz|2019}} . Әммә был уларҙың шәжәрәһен нығытыу өсөн ябай ғына тырышлыҡ булғандыр. Шуға ҡарамаҫтан, Сәмәниҙәр король ғаиләһе [[Фарсы теле|фарсы телендә]] һөйләшә, шул телде яҡлай, һәм шулай уҡ күп кенә исламға тиклемге бюрократик титулдарҙы ҡулланған, моғайын, улар үҙҙәренең хакимлығы Сәсәниҙәр дәүләтенең дауамы тигән ышаныуҙы таратыу маҡсатының бер өлөшө булғандыр {{Sfn|Foltz|2019|p=67}} .

== Иртә йылдары ==
Исмәғил 849 йылда [[Фәрғәнә]]лә тыуа — Әхмәт ибн Әсәдтең улы һәм 864/5 йылдарҙа Сәмәниҙәр тәхетенә ултырған Наср I- нең ағаһы. Нәср идара иткән осорҙа Исмәғил Хәрәзм ғәскәрҙәрен талау арҡаһында емерек хәлдә булған [[Бохара]]ны үҙ ҡулына алырға ебәрелә. Ҡала халҡы Исмәғилде тотороҡлолоҡ килтерерлек кеше итеп күреп, ихлас ҡаршы ала.

Күп тә үтмәй, һалым аҡсаһын нисек бүлергә кәрәклеге тураһында аңлашылмаусанлыҡтар Нәср менән Исмәғил араһында ыҙғышҡа килтерә. Көрәш башлана, унда Исмәғил еңеп сыға. Дәүләтте һөҙөмтәле рәүештә үҙ ҡулына алһа ла, ағаһын рәсми рәүештә тәхеттән төшөрмәй. Ул быны шулай эшләй, сөнки [[Мәүәрәннәһер]]&lt;nowiki/&gt;ҙә [[хәлифә]] ҡарашында Нәср был төбәктең берҙән-бер законлы хакимы була. Бынан тыш, Систан сәффәриҙәренең Мәүәрәннәһергә дәғүәһе була; Нәсрҙы ҡолатыу сәффәриҙәргә баҫып инеү өсөн һылтау бирер ине. Шуға ла Исмәғил Нәсрҙе рәсми рәүештә хаким итеп таныуын һуңғыһының 892 йылдың авгусында вафат булғанға тиклем дауам итә, унан һуң ул рәсми рәүештә власты үҙ ҡулына ала.

== Идара итеүе ==

=== [[Мәүәрәннәһер]]ҙә һәм Хөрәсәндә властың нығыныуы ===
[[Файл:Transoxiana_8th_century.svg|мини|320x320пкс|Хөрәсән һәм уның тирә-яғындағы райондар картаһы]]
Исмәғил төньяҡта һәм көнсығышта әүҙем була, Сәмәниҙәр йоғонтоһон тотороҡло тарата, шулай уҡ башҡа райондар, шул иҫәптән Керман, Систан һәм Ҡабул өҫтөндә контролен нығыта&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://books.google.co.ao/books?id=jC17ZGEKDkgC|автор=Minhāj Sirāj Jūzjānī|заглавие=Tabaḳāt-i-Nāṣirī: A General History of the Muhammadan Dynasties of Asia, Including Hindūstān, from A.H. 194 [810 A.D.], to A.H. 658 [1260 A.D.], and the Irruption of the Infidel Mug̲h̲als Into Islam|год=1881|издательство=// Asiatic Society of Bengal|страницы=1|volume=2}}&lt;/ref&gt; . Исмәғил иҡтисади һәм сауҙа үҫешен урынлаштырыуҙа уңышҡа өлгәшә һәм ҡөҙрәтле ғәскәр ойоштора&lt;ref&gt;{{Китап|автор=M.S. Asimov|заглавие=The historical, social and economic setting|страницы=78}}&lt;/ref&gt;. Ул үҙенең баш ҡалаһы Бохараны Исламдың иң данлы ҡалаларының береһенә әйләндергән, тиҙәр&lt;ref&gt;{{Китап|автор=John Man|заглавие=Atlas of the year 1000|год=2001|издательство=// Harvard University Press; New edition|isbn=067400678X}}&lt;/ref&gt;, сөнки Исмәғил был төбәккә ғалимдарҙы, рәссамдарҙы һәм хоҡуҡ докторҙарын йәлеп иткән&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Percy Molesworth Sykes|заглавие=A history of Persia|страницы=90|volume=2|isbn=978-1334004414}}&lt;/ref&gt;. [[Ҡөрьән|Ҡөрьәндең]] [[Фарсы теле|фарсы]] теленә тәүге тәржемәһе Сәмәниҙәр хакимлығы осоронда тамамлана. [[Сөнниҙәр]] теологияһы Исмәғил осоронда ҙур үҫеш кисерә, сөнки күп һанлы [[Мәсет|мәсеттәр]] һәм [[Мәҙрәсә]]ләр төҙөлә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Sarfraz Khan|заглавие=Muslim Reformist Political Thought: Revivalists, Modernists and Free Will|год=2010|страницы=11|isbn=0415591392}}&lt;/ref&gt;

Тик ағаһы вафат булғандан һуң ғына Исмәғил Мәүәрәүәннәһер әмире булып китә һәм 892 йылда шул илдә [[хәлифә]] итеп раҫлана. Үҙ-ара низағтар һәм фетнәләр бөтөрөлөп үҙенең берҙәм власы урынлаштырылғас, уға дәүләт именлеген төрки күсмә халыҡтар һөжүменән тәьмин итеү менән шөғөлләнергә тура килә. 893 йылда ул Таразға походҡа сыға, ҡаланы һәм бай көмөш рудниктары булған Талас үҙәнен яулай. Мәүәрәннәһерҙә сәмәниҙәрҙең, Хөрәсәндә сәффәриҙәрҙең роле арта барыуы Бағдад хәлифәләрен ныҡ борсой. 898 йылда хәлифә Исмәғилде тәхеттән төшөрөү һәм Сәффәри Әмр ибн Ләйсте Мәүәрәннәһер губернаторы итеп тәғәйенләү тураһында рескрипт сығара. Шуға ҡарамаҫтан, Исмәғил Сәмәни Балх һуғышында еңгәндән һуң (900) хәлифә еңеүсе менән ҡәнәғәт булыуын белдерә{{Sfn|Литвинский|1999}}. Исмәғилдең күскенселәргә ҡаршы һуғыштағы уңыштары Әмрҙе еңеүҙән кәм булмай. Күскенселәр оҙаҡ ваҡыт Мәүәрәннәһер игенселек оазистарына һөжүм итеүҙән баш тарта{{Sfn|Гафуров|1972}}.

Хөрәсәндә сәффәриҙәр вариҫлығына сәмәниҙәрҙән [[Тәбәристан]] хакимы Мөхәммәт ибн Зәйд дәғүә итә. Исмәғил полководецы Мөхәммәт ибн Һарун [[Хөрәсән]]дән дошмандарҙы ҡыуып сығарыуҙан тыш, хатта Тәбәристанды ла яулап алыуға өлгәшә. Әммә ул үҙенең хакимына ҡаршы баш күтәрә, [[Аҡ|аҡ төҫтө]] — законлы хөкүмәткә ҡаршы баш күтәргәндәрҙең төҫөн ала һәм Рейҙы яулай. Исмәғил баш күтәреүсе полководец менән шәхсән үҙе ҡаршы торорға мәжбүр була. Уны еңгәндән һуң Рей һәм [[Ҡәзвин]] [[Сәмәниҙәр]] дәүләтенә ҡушыла, шулай итеп һуңғыһының көнбайыш сиктәрен булдыра.

Үҙе идара иткән осорҙа ул көнсығыштағы күп һанлы төбәк дәүләттәрен буйһондора, ҡайһы берҙәрен туранан-тура үҙ сиктәренә индерә һәм икенселәренең урындағы хакимдарын вассалдар итеп һаҡлап ҡала. Төньяҡтағы Хәрәзм бүленә; көньяҡ өлөшө үҙенең афригид хакимдары аҫтында автономиялы булып ҡала, ә төньяҡ өлөшө менән сәмәни чиновнигы идара итә. 903 йылдағы тағы бер поход Сәмәниҙәр сиктәрен тағы ла нығыта. Был походтар уның дәүләтенең үҙәген [[Төрки халыҡтар|төрки]] рейдтарынан һаҡлай һәм мосолман миссионерҙарына төбәктә эшмәкәрлеген киңәйтергә мөмкинлек бирә.

904 йылда башҡа мосолман илдәренән килгән ирекмәндәр ярҙамында көнсығышта күп һанлы төрки халҡының баҫып инеүе кире ҡағыла.

Исмәғил күскенселәрҙе еңгәс, [[Бохара]] һәм уның тирә-яғы халҡын был бурыстан азат итә. «Мин йәшәгән саҡта, мин Бохара диуары», — тигән ул{{Sfn|Гафуров|1972|pp=49}} .

Наршахи Исмәғилдең ысынында алыштарҙа ҡатнашыуын, дошманға Бохара өлкәһен үҙ ҡулына алыу мөмкинлеген бирмәүен яҙа{{Sfn|Гафуров|1972|pp=49}} .

== Төньяҡ Иранды яулап алыу ==
[[Файл:Caspian_coast_of_Iran_during_the_Iranian_intermezzo.png|слева|мини|320x320пкс|Төньяҡ Иран картаһы .]]
Исмәғил хәлифә биргән бүләктән файҙаланып, ул ваҡытта Мөхәммәт ибн Зәйд етәкселегендәге әләүиҙәр идара иткән Тәбәристанға ғәскәр ебәрергә ҡарар итә. Мөхәммәт һәм уның ғәскәре Горганда Мөхәммәт ибн Һарун әл-Сарахси етәкселегендәге Сәмәниҙәр ғәскәрен осрата, һәм артабанғы һуғышта Сәмәниҙәр еңә, ҡаты яраланған Мөхәммәт әсирлеккә эләгә. Ул икенсе көндө, 900 йылдың 3 октябрендә (йәки августа, Әбү әл-Фарадж мәғлүмәттәре буйынса) вафат була{{Sfn|Madelung|1975|pp=207}}. Уның кәүҙәһенең башы киҫелә, ә башы Бохаралағы Сәмәниҙәр һарайына Исмәғилгә ебәрелә.

Мөхәммәттең улы һәм билдәләнгән вариҫы Зәйд тә әсирлеккә алынып, Бохараға ебәрелгәнгә күрә, әләүидтәр етәкселәре Зәйдтең йәш улы әл-Мәхдиҙе хаким итеп тәғәйенләргә ризалыҡ бирә. Әммә улар сафында фекер айырымлыҡтары башлана: уның урынына береһе үҙен Ғәббәсиҙәр яҡлы тип иғлан итә, ә уның ғәскәрҙәре Әләүиҙәр яҡлыларға һөжүм итә һәм уларҙы ҡыра. Уның урынына сәмәниҙәр провинцияны баҫып ала. Сәмәниҙәрҙең баҫып алыуы провинцияла [[Сөнниҙәр|сөнни динен]] тергеҙеүгә килтерә.

Әммә Исмәғил генералы Мөхәммәт ибн Һарун тиҙҙән баш күтәрә, Исмәғилде улы [[Әхмәт ибн Исмәғил]] һәм туғаны Әбүл Ғәббәс Абдулла етәкселегендәге ғәскәрҙе 901 йылда төньяҡ Фарсыстанға, шул иҫәптән Тәбәристанға ебәрергә мәжбүр итә, был Мөхәммәтте Дәйләмгә ҡасырға мәжбүр итә. Сәмәниҙәр ғәскәре шулай уҡ тағы бер нисә ҡаланы, шул иҫәптән Рей һәм Ҡазвинды яулап алырға өлгөрә, әммә артабанғы хакимдар был территорияны дайламиттарға һәм [[Курдтар|курдтарға]] бирә&lt;ref&gt;ESMĀʿĪL, b. Aḥmad b. Asad SĀMĀNĪ, ABŪ EBRĀHĪM (англ.). ''Encyclopædia Iranica''. Дата обращения: 25 октября 2022. Архивировано 13 октября 2022 года.&lt;/ref&gt;. Артабан Исмәғил үҙенең туғаны Әбүл Ғәббәс Абдулланы Тәбәристан губернаторы итеп тәғәйенләй.

Исмәғил, ғәҙәттәгесә, хәлифәгә бүләктәр ебәреүен дауам итһә лә, яһаҡ та, һалым да түләмәй. Бөтә яҡтан да ул бойондороҡһоҙ хаким була, әммә бер ҡасан да [[Әмир (титул)|әмирҙән]] юғарыраҡ титулға эйә булмай.

== Реформалар ==
Бер көндө Исмәғил Сәмәни Рей ҡалаһында ҡиммәтле металдарҙы үлсәү һәм һалым түләү өсөн ҡулланылған үлсәүҙәрҙең үтә ауыр булыуын асыҡлай. Уны йүнәтергә, ҡала һалымынан инде йыйылған артыҡ сумманы тотоп алырға ҡуша. Үлсәүҙәрҙә Исмәғил исеме яҙылған таш герҙәр табылған, шуға күрә беҙ, сығанаҡтарҙа был хаҡта телгә алынмаһа ла, әмир үҙенең биләмәләрендәге үлсәүҙәрҙе һәм ауырлыҡты системаға һалғандыр, тип фараз итә алабыҙ. Исмәғил шулай уҡ үҙ батшалығында башҡа реформалар үткәрә, хатта үҙенең иң көнбайыш сауҙа посы Ҡазвинда ла ябай халыҡ ризалығы менән ҡайһы бер ер хужаларының мөлкәтен тартып ала{{Sfn|Frye|1975|pp=136—161}}.

== Оборона ==
Исмәғил ибн Әхмәт яҡшы әҙерлекле һарай һалдаттары араһынан яҡшы ҡоралланған ғәскәр төҙөй. Оҙайлы хеҙмәттәре өсөн һалдаттар «хажиб» исемен ала.

Хажиб башлыҡтары «хажиб әл-хүжәб» йәки «хажиб-и бузург» титулдарын йөрөтә. Был титулдар Сәмәниҙәр һарайында иң юғарыһы тип һаналған.&lt;blockquote&gt;Әмид әл-Мүлк — дәүләт эштәре һәм илселек мөнәсәбәттәре буйынса вәзир

 Вәзир - диуан мөдире 

 Мостауфи - казначей 

 Сәхиб аш-шурәт - хәрби вәзир

 Ғөләмә - ғалим-дин белгесе

 Хажиб — хәрби дәрәжә 

 Ханаҡа — ваҡытлыса йәшәү өсөн мәсеткә беркетелгән бүлмә.&lt;/blockquote&gt;

== Үлеме ==
[[Файл:13_Buhara_Mavzolej_Ismaila_Samanija_(2).JPG|слева|мини|320x320пкс|Сәмәниҙәр мавзолейы һүрәте, Исмәғилдең ерләнгән урыны ]]
Оҙаҡ ауырығандан һуң, Исмәғил 907 йылдың 24 ноябрендә вафат була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Усман Джузджани|Minhaj-i-Siraj]]|заглавие=Tabaqat-i Nasiri|год=2004|оригинал=|место=Lahore|издательство=// Sangmil Publications|страницы=104}}&lt;/ref&gt; һәм уның урынына улы [[Әхмәт ибн Исмәғил]] ултыра. Исмәғил башҡаларға ҙур күләмдә ғәнимәт һәм байлыҡ тарата, үҙенә бер нәмә лә һаҡламай.

== Шәхес ==
943 йылда яҙған Бохар тарихсыһы буйынса, Исмәғил:&lt;blockquote&gt;Ул ысынлап та падишаһ вазифаһына лайыҡлы була. Ул аҡыллы, ғәҙел, шәфҡәтле, алдан күрә белергә һәләтле кеше ине… эштәрҙе ғәҙеллек, яҡшы әхлаҡ менән алып барҙы. Кем халыҡты тиранлыҡҡа дусар итһә, шул язаға тарттырыласаҡ… Дәүләт эштәрендә ул һәр ваҡыт ғәҙел була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Edward Allworth|заглавие=The modern Uzbeks: from the fourteenth century to the present: a cultural history|страницы=19}}&lt;/ref&gt; .&lt;/blockquote&gt;Билдәле ғалим Низам әл-Мөлөк үҙенең билдәле '''«Сиясат-намә»''' хеҙмәтендә Исмәғил тураһында:&lt;blockquote&gt;Ул ифрат ғәҙел ине, күп яҡшы сифаттарға эйә ине. Ул Хоҙайға саф иман менән ҡараған һәм ярлыларға йомарт булған, был уның&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Niẓām al-Mulk, Hubert Darke|заглавие=The book of government, or, Rules for kings: the Siyar al-Muluk, or, Siyasat-nama of Nizam al-Mulk|год=2001|издательство=// Routledge|страницы=14|isbn=0700712283}}&lt;/ref&gt; изгелектәренең береһе генә.&lt;/blockquote&gt;

== Хәтер ==
[[Файл:Stamps_of_Tajikistan,_027-09.jpg|мини|190x190пкс|Исмәғил Сәмәни түбәһе Тажикстандың почта маркаһында, 2009 йыл.]]
[[Файл:Ismoili_Somoni.jpg|мини|Исмойли Сомони ордены]]
Исмәғил ибн Әхмәт исламға ҙур әһәмиәт биреп, донъяға һәм мосолмандарға ҡиммәтле тарихи мираҫ ҡалдыра.

[[Үзбәкстан]]дың Бохара ҡалаһында күренекле архитектура ҡомартҡыһы Сәмәниҙәр династияһы мавзолейы һаҡланған. Бохара Исмәғил Сәмәни етәкселегендә Сәмәниҙәр дәүләтенең баш ҡалаһы була.
[[Файл:1_Somoni_TJ_2001.png|справа|мини|240x240пкс|Исмәғил Сәмәниҙең 2001 йылғы 1 сомони тәңкәһендәге портреты]]
Шуныһы ҡыҙыҡ: «Тәүәрих-и гузида-йи носрат-намә»-лә XV быуаттың икенсе яртыһында — XVI быуат башында хакимдың ата-бабаһы Мөхәммәт Шәйбани — Минг-Тимурҙың ҡатыны Джанди-бәктең ҡыҙы булыуы билдәләнә, ул&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Материалы по истории казахских ханств XV—XVIII веков. (Извлечения из персидских и тюркских сочинений)|год=1969|место=Алма-Ата|издательство=|страницы=35}}&lt;/ref&gt; Исмаил нәҫеленән булған.

[[1998 йыл]]дан алып Исмәғил Сәмәниҙең исемен [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|элекке СССР-ҙың]] иң бейек түбәһе (элекке коммунизм түбәһе), шулай уҡ ҡала тибындағы ҡасаба һәм [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәнбе ҡалаһының]] дүрт районының береһе йөрөтә.

[[Тажикстан]]дың милли аҡсаһы — сомони, әмир һүрәте төшөрөлгән [[Банкнота|купюра]] әйләнештә. Исмәғил Сомони исемен ҡала һәм ҡасабаларҙағы административ райондар, ҡасабалар, скверҙар, парктар, урамдар йөрөтә. Хакимға бер нисә һәйкәл [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәнбе]], Панджакент, Худжанд, Ғафуров, Ҡурған-Түбә, Хорог һәм Турсунзаде ҡалаларын биҙәй.

Исмоили Сомони ордены, Тажикстандың дәүләт наградаһы, булдырыла.

[[1999 йыл]]да Тажикстанда Сәмәниҙәр дәүләтенең 1100 йыллығы билдәләнә, [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәнбе]] ҡалаһының Дусти майҙанында 13 метр бейеклектәге Исмәғил Сәмәни архитектура ансамбле төҙөлә.

== Галерея ==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:Istaravshan,_Tajikistan_-_panoramio_-_Zack_Knowles.jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Истаравшане| Истаравшанда Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Исмаил_Самани,_г._Пенджикент.jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Пенджикенте| Пенджикент ҡалаһында Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Муҷассамаи_Исмоили_Сомонӣ.jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Исфаре| Исфара ҡалаһында Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Памятник_И._Самани,_г._Гафуров_(2).jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Гафуровском районе| Ғафуров районында Исмәғил Сәмәни һәйкәле
Файл:Исмоили_Сомони_(Конибодом).jpg|альт=Монумент Исмаилу Самани в Канибадаме| Ҡанибадамда Исмәғил Сәмәни һәйкәле
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{Навигация}}

; рус телендә

* {{Мәҡәлә|автор=[[Бартольд В. В.]]|заглавие=Исмаил б. Ахмад|ссылка=|автор издания=Бартольд В. В.|издание=Сочинения|место={{М.}}|год=1964|издательство=Наука|том=II, Ч. 2: Работы по отдельным проблемам истории Средней Азии|страницы=522}}
* {{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Исмаил Самани|ссылка=|издание=Советская историческая энциклопедия|место={{М.}}|год=1965|издательство=Советская Энциклопедия|том=6|страницы=351}}
* {{Китап|ref=Гафуров|автор=[[Гафуров Бободжан Гафурович|Б. Г. Гафуров]]|заглавие=Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история|год=1972|издательство=// Наука}}
* {{Китап|ref=Литвинский|автор=[[Литвинский, Борис Анатольевич|Литвинский, Б. А]], [[Негматов, Нуман Негматович|Негматов, Н. Н]]|заглавие=История таджикского народа. Том II, Епоха формирования таджикского народа|ответственный=под ред. Н. Н. Негматова|год=1999|место=Душанбе}}

; Башҡа телдәрҙә

* {{Китап|ref=Bosworth|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hvx9jq_2L3EC&amp;redir_esc=y|автор=Bosworth, C.E. «The Ṭāhirids and Ṣaffārids»|заглавие=The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs|ответственный=под ред. Frye, R.N|год=1975|место=Cambridge|издательство=[[Cambridge University Press]]|страницы=90—135|isbn=9780521200936}}
* {{Китап|ref=Frye|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hvx9jq_2L3EC&amp;pg=PA136&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false|автор=Frye, R. N|заглавие=The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs|год=1975|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|isbn=0-521-20093-8}}
* {{Китап|ref=Madelung|ссылка=|автор=Madelung, W|заглавие=«The Minor Dynasties of Northern Iran»|год=1975|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|isbn=0-521-20093-8}}
* {{Китап|ref=Foltz|автор=Foltz, Richard|заглавие=A History of the Tajiks: Iranians of the East|год=2019|место=New York|издательство=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1784539559}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Иран тарихы]]
[[Категория:Афғанстан тарихы]]
[[Категория:Тажикстан тарихы]]
[[Категория:Сәмәниҙәр]]
[[Категория:24 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>9hnvhevjejg6iprnan6giek721dd497</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Исмәғил Сәмәни</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201180</id>
    <revision>
      <id>1298247</id>
      <timestamp>2026-05-27T15:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Исмаил Самани|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])15:51, 27 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1298247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="397" sha1="t99mw40kqwfnt6s5vc9ib7rwhoc3qzh" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Исмаил Самани|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])15:51, 27 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>t99mw40kqwfnt6s5vc9ib7rwhoc3qzh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Мансур Хеҡмәт</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201181</id>
    <revision>
      <id>1298249</id>
      <timestamp>2026-05-27T15:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Хекмат, Мансур|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])16:09, 26 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1298249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="398" sha1="0zbbfmvilum7uzk8evpiqti1w0dmcei" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Хекмат, Мансур|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])16:09, 26 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>0zbbfmvilum7uzk8evpiqti1w0dmcei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәлик шаһ I</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201182</id>
    <revision>
      <id>1298255</id>
      <timestamp>2026-05-27T16:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/151915750|Мелик-шах I]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1298255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8008" sha1="l9cdl3otz49pzb1mxd7cbjgruyull6y" xml:space="preserve">
'''Мәлик шаһ I''' (Мәликшаһ, Мәлик-шаһ Әбүл-Фәтх Джәләл әд-Дин Мәлик-шаһ ибн Әлп-Арслан, {{lang-fa|ملكشاه}} ({{lang-az|Məlik şah}}, {{lang-tr|Melik şah}}); {{Дата рождения|16|8|1055}} — {{Дата смерти|19|11|1092}})  — 1072 йылдан  Сәлжүк [[Солтан|солтаны]],  Әлп Арсландың улы һәм вариҫы. Мәлик шаһ идара иткән осорҙа [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|сәлжүк дәүләте]] үҙенең иң кеөслө ҡеүәте нөктәһенә етә .

Мәлик шаһ I ваҡытында империяның баш ҡалаһы Рейҙан [[Исфаһан|Исфаһанға]] күсерелә.

== Яулап алыуҙары ==
[[Файл:Seljuk_Empire_locator_map.svg|слева|мини|320x320пкс|Мәлик шаһ вафат булған ваҡытта Сәлжүктәр империяһы территорияһы]]


Мәлик шаһ 1055 йылдың 16 авгусында тыуа, бала сағы Исфаһанда үтә. 1064 йылда, Мәлик шаһҡа ни бары 9 йәш булғанда, ул атаһы Әлп Арсландың [[Кавказ]]&lt;nowiki/&gt;ға хәрби походында ҡатнаша. Ҡарахандар ханы Ибраһим Тамғастың ҡыҙы Теркен Хатунға өйләнә.Хакимлыҡ итеүенең иң башында уҡ Мәлик шаһ ағаһы Кәүүрд бейҙең ихтилалын баҫтыра һәм уны язалап үлтерә.

Мәлик шаһ Сәлжүктәр империяһының сиктәрен киңәйтә. Төньяҡ [[Сүриә]] һәм [[Фәләстин|Фәләстиндең]] бер өлөшө баҫып алына.

Һуңыраҡ, 1074 йылда, ул үҙенең хәрби көстәрен [[Сәмәрҡәнд]] хакимы [[Ҡараханиҙар]] ханы Шәмс әл-Мөлөккә ҡаршы күсерергә ҡарар итә. Төп алыш [[Ҡаршы (ҡала)|Ҡаршы]] янында була. Хан ғәскәрҙәре сәлжүктәр тарафынан тулыһынса тар-мар ителә. Артабан улар [[Бохара]] һәм Сәмәрҡәнд ҡалаларын ала.

1079 йылда Грузияға һәм Әрмәнстанға поход була.

Бер аҙҙан [[Сәлжүктәр дәүләте|Сәлжүкиҙәр]] ҙур походтарҙан тыйылып тора, ләкин 1089 йылда уҡ яңы хәрби кампания башлана, уның барышында [[Фәрғәнә]]&lt;nowiki/&gt;не баҫып алалар. Сәлжүктәр империяһы Көнсығыш Төркөстан сигенә тиклем киңәйә.

== Төҙөлөш, сәнғәт һәм фән ==
Мәлик шаһ, хәрби эшмәкәрлектән тыш, һуғыштарҙан һәм ихтилалдарҙан һуң емерелгән һәм ҡыйратылған подданныйҙары йәшәгән биләмәләрҙе тергеҙеү менән дә шөғөлләнә. Уның дәүләте сәлжүк аристократтары һәм хәрби етәкселәр идара иткән 12 вассал кенәзлеккә бүленә. Феодал мөлкәте араһындағы бәйләнеште еңеләйтеү маҡсатында Мәлик шаһ юлдарҙы төҙөкләндерә, шулай уҡ йәмәғәт биналары — каруанһарайҙары төҙөй, йөҙләгән [[мәсет]], [[мәҙрәсә]], һарайҙар төҙөлә. Һарайҙа сәнғәт һәм шиғриәт, шулай уҡ фән үҫешә. Мәлик шаһ ваҡытында календарь реформаһы үткәрелә, Гератта һәм [[Бағдад|Бағдадта]] юғары мәктәптәр ойошторола, ғалимдарға һәр төрлө ярҙам күрһәтелә. Уның янында вәзир булып «Сийәсәт-намә» («Идара итеү тураһында китап») трактаты авторы Низам әл-Мөлөк хеҙмәт итә.  Был ваҡытта [[Ғүмәр Хәйәм]] менән [[Әбү Хәмит Әл-Ғазали|Әбү Хәмит әл-Ғазали]] йәшәй һәм ижад итә.

== Эске сәйәсәт ==
Ортодоксаль [[сөнниҙәр]] булараҡ, [[Солтан|солтандар]] [[Шиғыйҙар|шиғыйҙарҙы]], атап әйткәндә , Хәсән ибн Сәббәхте [[Исмәғилилек|исмәғилдәрен]] эҙәрлекләй. Сәббәхтең эйәрсендәре [[Ҡәзвин|Ҡазвин]] янындағы Аламут ҡәлғәһен баҫып ала, ә Мәлик шаһ ебәргән әмир Арслан-Таш етәкселегендәге ғәскәр уны кире ала алмай. Ғүләм солтаны  Ҡыҙыл Саруғ Кухистандағы Дара ҡәлғәһен ҡамап ала, әммә 1092 йылдың 19 ноябрендә Мәлик шаһтың, күрәһең, ағыуланыу һөҙөмтәһендә вафаты сәбәпле һуғышты туҡтата. Солтан [[Мерв|Мервта]] атаһы Әлп Арслан ҡәбере эргәһендә ерләнә. Мәлик шаһ вафат булғандан һуң уның улдары араһында власть өсөн көрәш башлана{{Sfn|Строева|1978|с=67, 69, 71}} .

== Сәнғәттә образы ==

=== Кинола ===

* «Хранитель: Легенда об Омаре Хайяме» (2005)
* «[[Великие сельджуки|Пробуждение: Великие Сельджуки]]&lt;nowiki/&gt;» (2020) — Төркиәнең заманса сериалында танылған актёр Бугра Гюльсой Сәлжүк солтаны Мәлик-шаһты уйнай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{БСЭ3|заглавие=Мелик-Шах|том=16}}
* {{Китап|заглавие=История Востока|ссылка=http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2307.htm|место=|издательство=[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]|год=1995|том=2: Восток в средние века|страницы=}}
* {{Китап|автор=Ирмияева Т. Ю.|заглавие=История мусульманского мира. От Халифата до Блистательной Порты|ссылка=http://kitap.net.ru/islam/irmiyaeva43.php?s=1|место=Челябинск|издательство=Урал ЛТД|год=2000|страницы=|страниц=352|тираж=10000|isbn=5-8029-0122-5}}
* {{Китап|автор=[[Строева, Людмила Владимировна|Строева Л. В.]]|заглавие=Государство исмаилитов в Иране в XI–XIII вв|место=М.|издательство=Издательство «Наука», ГРВЛ|год=1978|страницы=|тираж=2400|ref=Строева}}
[[Категория:Шәхестәр:Бохара]]
[[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Бағдадта вафат булғандар]]
[[Категория:19 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:16 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>l9cdl3otz49pzb1mxd7cbjgruyull6y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298256</id>
      <parentid>1298255</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T17:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1298256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8043" sha1="qzi2ldj1h7rkom7jzmnlkneiq5lb22l" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мәлик шаһ I''' (Мәликшаһ, Мәлик-шаһ Әбүл-Фәтх Джәләл әд-Дин Мәлик-шаһ ибн Әлп-Арслан, {{lang-fa|ملكشاه}} ({{lang-az|Məlik şah}}, {{lang-tr|Melik şah}}); {{Дата рождения|16|8|1055}} — {{Дата смерти|19|11|1092}}) — 1072 йылдан Сәлжүк [[солтан]]ы, Әлп Арсландың улы һәм вариҫы. Мәлик шаһ идара иткән осорҙа [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|сәлжүк дәүләте]] үҙенең иң кеөслө ҡеүәте нөктәһенә етә.

Мәлик шаһ I ваҡытында империяның баш ҡалаһы Рейҙан [[Исфаһан]]ға күсерелә.

== Яулап алыуҙары ==
[[Файл:Seljuk_Empire_locator_map.svg|слева|мини|320x320пкс|Мәлик шаһ вафат булған ваҡытта Сәлжүктәр империяһы территорияһы]]

Мәлик шаһ 1055 йылдың 16 авгусында тыуа, бала сағы Исфаһанда үтә. 1064 йылда, Мәлик шаһҡа ни бары 9 йәш булғанда, ул атаһы Әлп Арсландың [[Кавказ]]ға хәрби походында ҡатнаша. Ҡарахандар ханы Ибраһим Тамғастың ҡыҙы Теркен Хатунға өйләнә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url = https://all-generals.ru/index.php|title = Мелик-шах I|website = Лучшие всех времен|access-date = 2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Хакимлыҡ итеүенең иң башында уҡ Мәлик шаһ ағаһы Кәүүрд бейҙең ихтилалын баҫтыра һәм уны язалап үлтерә.

Мәлик шаһ Сәлжүктәр империяһының сиктәрен киңәйтә. Төньяҡ [[Сүриә]] һәм [[Фәләстин]]дең бер өлөшө баҫып алына.

Һуңыраҡ, 1074 йылда, ул үҙенең хәрби көстәрен [[Сәмәрҡәнд]] хакимы [[Ҡараханиҙар]] ханы Шәмс әл-Мөлөккә ҡаршы күсерергә ҡарар итә. Төп алыш [[Ҡаршы (ҡала)|Ҡаршы]] янында була. Хан ғәскәрҙәре сәлжүктәр тарафынан тулыһынса тар-мар ителә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Артабан улар [[Бохара]] һәм Сәмәрҡәнд ҡалаларын ала.

1079 йылда Грузияға һәм Әрмәнстанға поход була.

Бер аҙҙан [[Сәлжүктәр дәүләте|Сәлжүкиҙәр]] ҙур походтарҙан тыйылып тора, ләкин 1089 йылда уҡ яңы хәрби кампания башлана, уның барышында [[Фәрғәнә]]не баҫып алалар. Сәлжүктәр империяһы Көнсығыш Төркөстан сигенә тиклем киңәйә.

== Төҙөлөш, сәнғәт һәм фән ==
Мәлик шаһ, хәрби эшмәкәрлектән тыш, һуғыштарҙан һәм ихтилалдарҙан һуң емерелгән һәм ҡыйратылған подданныйҙары йәшәгән биләмәләрҙе тергеҙеү менән дә шөғөлләнә. Уның дәүләте сәлжүк аристократтары һәм хәрби етәкселәр идара иткән 12 вассал кенәзлеккә бүленә. Феодал мөлкәте араһындағы бәйләнеште еңеләйтеү маҡсатында Мәлик шаһ юлдарҙы төҙөкләндерә, шулай уҡ йәмәғәт биналары — каруанһарайҙары төҙөй, йөҙләгән [[мәсет]], [[мәҙрәсә]], һарайҙар төҙөлә. Һарайҙа сәнғәт һәм шиғриәт, шулай уҡ фән үҫешә. Мәлик шаһ ваҡытында календарь реформаһы үткәрелә, Гератта һәм [[Бағдад]]та юғары мәктәптәр ойошторола, ғалимдарға һәр төрлө ярҙам күрһәтелә. Уның янында вәзир булып «Сийәсәт-намә» («Идара итеү тураһында китап») трактаты авторы Низам әл-Мөлөк хеҙмәт итә. Был ваҡытта [[Ғүмәр Хәйәм]] менән [[Әбү Хәмит Әл-Ғазали]] йәшәй һәм ижад итә.

== Эске сәйәсәт ==
Ортодоксаль [[сөнниҙәр]] булараҡ, [[солтан]]дар [[шиғыйҙар]]ҙы, атап әйткәндә , Хәсән ибн Сәббәхте [[Исмәғилилек|исмәғилдәрен]] эҙәрлекләй. Сәббәхтең эйәрсендәре [[Ҡазвин]] янындағы Аламут ҡәлғәһен баҫып ала, ә Мәлик шаһ ебәргән әмир Арслан-Таш етәкселегендәге ғәскәр уны кире ала алмай. Ғүләм солтаны Ҡыҙыл Саруғ Кухистандағы Дара ҡәлғәһен ҡамап ала, әммә 1092 йылдың 19 ноябрендә Мәлик шаһтың, күрәһең, ағыуланыу һөҙөмтәһендә вафаты сәбәпле һуғышты туҡтата. Солтан [[Мерв]]та атаһы Әлп Арслан ҡәбере эргәһендә ерләнә. Мәлик шаһ вафат булғандан һуң уның улдары араһында власть өсөн көрәш башлана{{Sfn|Строева|1978|с=67, 69, 71}}.

== Сәнғәттә образы ==

=== Кинола ===
* «Хранитель: Легенда об Омаре Хайяме» (2005)
* «[[Великие сельджуки|Пробуждение: Великие Сельджуки]]&lt;nowiki/&gt;» (2020) — Төркиәнең заманса сериалында танылған актёр Бугра Гюльсой Сәлжүк солтаны Мәлик-шаһты уйнай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БСЭ3|заглавие=Мелик-Шах|том=16}}
* {{Китап|заглавие=История Востока|ссылка=http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2307.htm|место=|издательство=[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]|год=1995|том=2: Восток в средние века|страницы=}}
* {{Китап|автор=Ирмияева Т. Ю.|заглавие=История мусульманского мира. От Халифата до Блистательной Порты|ссылка=http://kitap.net.ru/islam/irmiyaeva43.php?s=1|место=Челябинск|издательство=Урал ЛТД|год=2000|страницы=|страниц=352|тираж=10000|isbn=5-8029-0122-5}}
* {{Китап|автор=[[Строева, Людмила Владимировна|Строева Л. В.]]|заглавие=Государство исмаилитов в Иране в XI–XIII вв|место=М.|издательство=Издательство «Наука», ГРВЛ|год=1978|страницы=|тираж=2400|ref=Строева}}
[[Категория:Шәхестәр:Бохара]]
[[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Бағдадта вафат булғандар]]
[[Категория:19 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:16 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>qzi2ldj1h7rkom7jzmnlkneiq5lb22l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298258</id>
      <parentid>1298256</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T17:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Яулап алыуҙары */</comment>
      <origin>1298258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8536" sha1="sthvj1ewwirwsuu5r6inkr75479bhdk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мәлик шаһ I''' (Мәликшаһ, Мәлик-шаһ Әбүл-Фәтх Джәләл әд-Дин Мәлик-шаһ ибн Әлп-Арслан, {{lang-fa|ملكشاه}} ({{lang-az|Məlik şah}}, {{lang-tr|Melik şah}}); {{Дата рождения|16|8|1055}} — {{Дата смерти|19|11|1092}}) — 1072 йылдан Сәлжүк [[солтан]]ы, Әлп Арсландың улы һәм вариҫы. Мәлик шаһ идара иткән осорҙа [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|сәлжүк дәүләте]] үҙенең иң кеөслө ҡеүәте нөктәһенә етә.

Мәлик шаһ I ваҡытында империяның баш ҡалаһы Рейҙан [[Исфаһан]]ға күсерелә.

== Яулап алыуҙары ==
[[Файл:Seljuk_Empire_locator_map.svg|слева|мини|320x320пкс|Мәлик шаһ вафат булған ваҡытта Сәлжүктәр империяһы территорияһы]]

Мәлик шаһ 1055 йылдың 16 авгусында тыуа, бала сағы Исфаһанда үтә. 1064 йылда, Мәлик шаһҡа ни бары 9 йәш булғанда, ул атаһы Әлп Арсландың [[Кавказ]]ға хәрби походында ҡатнаша. Ҡарахандар ханы Ибраһим Тамғастың ҡыҙы Теркен Хатунға өйләнә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url = https://all-generals.ru/index.php|title = Мелик-шах I|website = Лучшие всех времен|access-date = 2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. 1072 йылда Мәлик шаһ Әлп Арсландан һуң тәхеткә ултыра һәм дәүләт менән, элек атаһының вәзире һәм үҙенең остазы булған Низам әл-Мөлөктең көслө йоғонтоһо аҫтында идара итә&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://islamdag.ru/lichnosti/56044|title = Великие сельджуки. Султан Мелик-шах|website = |access-date =2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Хакимлыҡ итеүенең иң башында уҡ Мәлик шаһ ағаһы Кәүүрд бейҙең ихтилалын баҫтыра һәм уны язалап үлтерә.

Мәлик шаһ Сәлжүктәр империяһының сиктәрен киңәйтә. Төньяҡ [[Сүриә]] һәм [[Фәләстин]]дең бер өлөшө баҫып алына.

Һуңыраҡ, 1074 йылда, ул үҙенең хәрби көстәрен [[Сәмәрҡәнд]] хакимы [[Ҡараханиҙар]] ханы Шәмс әл-Мөлөккә ҡаршы күсерергә ҡарар итә. Төп алыш [[Ҡаршы (ҡала)|Ҡаршы]] янында була. Хан ғәскәрҙәре сәлжүктәр тарафынан тулыһынса тар-мар ителә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Артабан улар [[Бохара]] һәм Сәмәрҡәнд ҡалаларын ала.

1079 йылда Грузияға һәм Әрмәнстанға поход була.

Бер аҙҙан [[Сәлжүктәр дәүләте|Сәлжүкиҙәр]] ҙур походтарҙан тыйылып тора, ләкин 1089 йылда уҡ яңы хәрби кампания башлана, уның барышында [[Фәрғәнә]]не баҫып алалар. Сәлжүктәр империяһы Көнсығыш Төркөстан сигенә тиклем киңәйә.

== Төҙөлөш, сәнғәт һәм фән ==
Мәлик шаһ, хәрби эшмәкәрлектән тыш, һуғыштарҙан һәм ихтилалдарҙан һуң емерелгән һәм ҡыйратылған подданныйҙары йәшәгән биләмәләрҙе тергеҙеү менән дә шөғөлләнә. Уның дәүләте сәлжүк аристократтары һәм хәрби етәкселәр идара иткән 12 вассал кенәзлеккә бүленә. Феодал мөлкәте араһындағы бәйләнеште еңеләйтеү маҡсатында Мәлик шаһ юлдарҙы төҙөкләндерә, шулай уҡ йәмәғәт биналары — каруанһарайҙары төҙөй, йөҙләгән [[мәсет]], [[мәҙрәсә]], һарайҙар төҙөлә. Һарайҙа сәнғәт һәм шиғриәт, шулай уҡ фән үҫешә. Мәлик шаһ ваҡытында календарь реформаһы үткәрелә, Гератта һәм [[Бағдад]]та юғары мәктәптәр ойошторола, ғалимдарға һәр төрлө ярҙам күрһәтелә. Уның янында вәзир булып «Сийәсәт-намә» («Идара итеү тураһында китап») трактаты авторы Низам әл-Мөлөк хеҙмәт итә. Был ваҡытта [[Ғүмәр Хәйәм]] менән [[Әбү Хәмит Әл-Ғазали]] йәшәй һәм ижад итә.

== Эске сәйәсәт ==
Ортодоксаль [[сөнниҙәр]] булараҡ, [[солтан]]дар [[шиғыйҙар]]ҙы, атап әйткәндә , Хәсән ибн Сәббәхте [[Исмәғилилек|исмәғилдәрен]] эҙәрлекләй. Сәббәхтең эйәрсендәре [[Ҡазвин]] янындағы Аламут ҡәлғәһен баҫып ала, ә Мәлик шаһ ебәргән әмир Арслан-Таш етәкселегендәге ғәскәр уны кире ала алмай. Ғүләм солтаны Ҡыҙыл Саруғ Кухистандағы Дара ҡәлғәһен ҡамап ала, әммә 1092 йылдың 19 ноябрендә Мәлик шаһтың, күрәһең, ағыуланыу һөҙөмтәһендә вафаты сәбәпле һуғышты туҡтата. Солтан [[Мерв]]та атаһы Әлп Арслан ҡәбере эргәһендә ерләнә. Мәлик шаһ вафат булғандан һуң уның улдары араһында власть өсөн көрәш башлана{{Sfn|Строева|1978|с=67, 69, 71}}.

== Сәнғәттә образы ==

=== Кинола ===
* «Хранитель: Легенда об Омаре Хайяме» (2005)
* «[[Великие сельджуки|Пробуждение: Великие Сельджуки]]&lt;nowiki/&gt;» (2020) — Төркиәнең заманса сериалында танылған актёр Бугра Гюльсой Сәлжүк солтаны Мәлик-шаһты уйнай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БСЭ3|заглавие=Мелик-Шах|том=16}}
* {{Китап|заглавие=История Востока|ссылка=http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2307.htm|место=|издательство=[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]|год=1995|том=2: Восток в средние века|страницы=}}
* {{Китап|автор=Ирмияева Т. Ю.|заглавие=История мусульманского мира. От Халифата до Блистательной Порты|ссылка=http://kitap.net.ru/islam/irmiyaeva43.php?s=1|место=Челябинск|издательство=Урал ЛТД|год=2000|страницы=|страниц=352|тираж=10000|isbn=5-8029-0122-5}}
* {{Китап|автор=[[Строева, Людмила Владимировна|Строева Л. В.]]|заглавие=Государство исмаилитов в Иране в XI–XIII вв|место=М.|издательство=Издательство «Наука», ГРВЛ|год=1978|страницы=|тираж=2400|ref=Строева}}
[[Категория:Шәхестәр:Бохара]]
[[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Бағдадта вафат булғандар]]
[[Категория:19 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:16 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>sthvj1ewwirwsuu5r6inkr75479bhdk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298260</id>
      <parentid>1298258</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T17:24:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эске сәйәсәт */</comment>
      <origin>1298260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9302" sha1="g21530i0wlygf0yc0htt2bq2dehk7gz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мәлик шаһ I''' (Мәликшаһ, Мәлик-шаһ Әбүл-Фәтх Джәләл әд-Дин Мәлик-шаһ ибн Әлп-Арслан, {{lang-fa|ملكشاه}} ({{lang-az|Məlik şah}}, {{lang-tr|Melik şah}}); {{Дата рождения|16|8|1055}} — {{Дата смерти|19|11|1092}}) — 1072 йылдан Сәлжүк [[солтан]]ы, Әлп Арсландың улы һәм вариҫы. Мәлик шаһ идара иткән осорҙа [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|сәлжүк дәүләте]] үҙенең иң кеөслө ҡеүәте нөктәһенә етә.

Мәлик шаһ I ваҡытында империяның баш ҡалаһы Рейҙан [[Исфаһан]]ға күсерелә.

== Яулап алыуҙары ==
[[Файл:Seljuk_Empire_locator_map.svg|слева|мини|320x320пкс|Мәлик шаһ вафат булған ваҡытта Сәлжүктәр империяһы территорияһы]]

Мәлик шаһ 1055 йылдың 16 авгусында тыуа, бала сағы Исфаһанда үтә. 1064 йылда, Мәлик шаһҡа ни бары 9 йәш булғанда, ул атаһы Әлп Арсландың [[Кавказ]]ға хәрби походында ҡатнаша. Ҡарахандар ханы Ибраһим Тамғастың ҡыҙы Теркен Хатунға өйләнә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url = https://all-generals.ru/index.php|title = Мелик-шах I|website = Лучшие всех времен|access-date = 2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. 1072 йылда Мәлик шаһ Әлп Арсландан һуң тәхеткә ултыра һәм дәүләт менән, элек атаһының вәзире һәм үҙенең остазы булған Низам әл-Мөлөктең көслө йоғонтоһо аҫтында идара итә&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://islamdag.ru/lichnosti/56044|title = Великие сельджуки. Султан Мелик-шах|website = |access-date =2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Хакимлыҡ итеүенең иң башында уҡ Мәлик шаһ ағаһы Кәүүрд бейҙең ихтилалын баҫтыра һәм уны язалап үлтерә.

Мәлик шаһ Сәлжүктәр империяһының сиктәрен киңәйтә. Төньяҡ [[Сүриә]] һәм [[Фәләстин]]дең бер өлөшө баҫып алына.

Һуңыраҡ, 1074 йылда, ул үҙенең хәрби көстәрен [[Сәмәрҡәнд]] хакимы [[Ҡараханиҙар]] ханы Шәмс әл-Мөлөккә ҡаршы күсерергә ҡарар итә. Төп алыш [[Ҡаршы (ҡала)|Ҡаршы]] янында була. Хан ғәскәрҙәре сәлжүктәр тарафынан тулыһынса тар-мар ителә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Артабан улар [[Бохара]] һәм Сәмәрҡәнд ҡалаларын ала.

1079 йылда Грузияға һәм Әрмәнстанға поход була.

Бер аҙҙан [[Сәлжүктәр дәүләте|Сәлжүкиҙәр]] ҙур походтарҙан тыйылып тора, ләкин 1089 йылда уҡ яңы хәрби кампания башлана, уның барышында [[Фәрғәнә]]не баҫып алалар. Сәлжүктәр империяһы Көнсығыш Төркөстан сигенә тиклем киңәйә.

== Төҙөлөш, сәнғәт һәм фән ==
Мәлик шаһ, хәрби эшмәкәрлектән тыш, һуғыштарҙан һәм ихтилалдарҙан һуң емерелгән һәм ҡыйратылған подданныйҙары йәшәгән биләмәләрҙе тергеҙеү менән дә шөғөлләнә. Уның дәүләте сәлжүк аристократтары һәм хәрби етәкселәр идара иткән 12 вассал кенәзлеккә бүленә. Феодал мөлкәте араһындағы бәйләнеште еңеләйтеү маҡсатында Мәлик шаһ юлдарҙы төҙөкләндерә, шулай уҡ йәмәғәт биналары — каруанһарайҙары төҙөй, йөҙләгән [[мәсет]], [[мәҙрәсә]], һарайҙар төҙөлә. Һарайҙа сәнғәт һәм шиғриәт, шулай уҡ фән үҫешә. Мәлик шаһ ваҡытында календарь реформаһы үткәрелә, Гератта һәм [[Бағдад]]та юғары мәктәптәр ойошторола, ғалимдарға һәр төрлө ярҙам күрһәтелә. Уның янында вәзир булып «Сийәсәт-намә» («Идара итеү тураһында китап») трактаты авторы Низам әл-Мөлөк хеҙмәт итә. Был ваҡытта [[Ғүмәр Хәйәм]] менән [[Әбү Хәмит Әл-Ғазали]] йәшәй һәм ижад итә.

== Эске сәйәсәт ==
Мәлик шаһ ваҡытында коррупцияға ҡаршы көрәшкә, үҙәк хөкүмәткә ышанысты нығытыуға һиҙелерлек иғтибар бирелә. Низам әл-Мөлөк үҙенең «Сийәсәт намә» трактатында идара итеү идеалдарын ентекле һүрәтләй, Мәлик шаһ үҙ хакимлығында ошо ҡағиҙәләргә таяна&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://cyberleninka.ru/article/n/velikaya-seldzhukskaya-imperiya-vo-vremena-sultana-melik-shaha/viewer|title = Великая Сельджукская империя во времена султана Мелик-шаха|website = kino.mail.ru|access-date = 2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. 
Ортодоксаль [[сөнниҙәр]] булараҡ, [[солтан]]дар [[шиғыйҙар]]ҙы, атап әйткәндә , Хәсән ибн Сәббәхте [[Исмәғилилек|исмәғилдәрен]] эҙәрлекләй. Сәббәхтең эйәрсендәре [[Ҡазвин]] янындағы Аламут ҡәлғәһен баҫып ала, ә Мәлик шаһ ебәргән әмир Арслан-Таш етәкселегендәге ғәскәр уны кире ала алмай. Ғүләм солтаны Ҡыҙыл Саруғ Кухистандағы Дара ҡәлғәһен ҡамап ала, әммә 1092 йылдың 19 ноябрендә Мәлик шаһтың, күрәһең, ағыуланыу һөҙөмтәһендә вафаты сәбәпле һуғышты туҡтата. Солтан [[Мерв]]та атаһы Әлп Арслан ҡәбере эргәһендә ерләнә. Мәлик шаһ вафат булғандан һуң уның улдары араһында власть өсөн көрәш башлана{{Sfn|Строева|1978|с=67, 69, 71}}.

== Сәнғәттә образы ==

=== Кинола ===
* «Хранитель: Легенда об Омаре Хайяме» (2005)
* «[[Великие сельджуки|Пробуждение: Великие Сельджуки]]&lt;nowiki/&gt;» (2020) — Төркиәнең заманса сериалында танылған актёр Бугра Гюльсой Сәлжүк солтаны Мәлик-шаһты уйнай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БСЭ3|заглавие=Мелик-Шах|том=16}}
* {{Китап|заглавие=История Востока|ссылка=http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2307.htm|место=|издательство=[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]|год=1995|том=2: Восток в средние века|страницы=}}
* {{Китап|автор=Ирмияева Т. Ю.|заглавие=История мусульманского мира. От Халифата до Блистательной Порты|ссылка=http://kitap.net.ru/islam/irmiyaeva43.php?s=1|место=Челябинск|издательство=Урал ЛТД|год=2000|страницы=|страниц=352|тираж=10000|isbn=5-8029-0122-5}}
* {{Китап|автор=[[Строева, Людмила Владимировна|Строева Л. В.]]|заглавие=Государство исмаилитов в Иране в XI–XIII вв|место=М.|издательство=Издательство «Наука», ГРВЛ|год=1978|страницы=|тираж=2400|ref=Строева}}
[[Категория:Шәхестәр:Бохара]]
[[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Бағдадта вафат булғандар]]
[[Категория:19 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:16 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>g21530i0wlygf0yc0htt2bq2dehk7gz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298262</id>
      <parentid>1298260</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T17:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Малик шаһ I]] битенең исемен [[Мәлик шаһ I]] тип Юлдашева Луиза алыштырҙы</comment>
      <origin>1298260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9302" sha1="g21530i0wlygf0yc0htt2bq2dehk7gz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мәлик шаһ I''' (Мәликшаһ, Мәлик-шаһ Әбүл-Фәтх Джәләл әд-Дин Мәлик-шаһ ибн Әлп-Арслан, {{lang-fa|ملكشاه}} ({{lang-az|Məlik şah}}, {{lang-tr|Melik şah}}); {{Дата рождения|16|8|1055}} — {{Дата смерти|19|11|1092}}) — 1072 йылдан Сәлжүк [[солтан]]ы, Әлп Арсландың улы һәм вариҫы. Мәлик шаһ идара иткән осорҙа [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|сәлжүк дәүләте]] үҙенең иң кеөслө ҡеүәте нөктәһенә етә.

Мәлик шаһ I ваҡытында империяның баш ҡалаһы Рейҙан [[Исфаһан]]ға күсерелә.

== Яулап алыуҙары ==
[[Файл:Seljuk_Empire_locator_map.svg|слева|мини|320x320пкс|Мәлик шаһ вафат булған ваҡытта Сәлжүктәр империяһы территорияһы]]

Мәлик шаһ 1055 йылдың 16 авгусында тыуа, бала сағы Исфаһанда үтә. 1064 йылда, Мәлик шаһҡа ни бары 9 йәш булғанда, ул атаһы Әлп Арсландың [[Кавказ]]ға хәрби походында ҡатнаша. Ҡарахандар ханы Ибраһим Тамғастың ҡыҙы Теркен Хатунға өйләнә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url = https://all-generals.ru/index.php|title = Мелик-шах I|website = Лучшие всех времен|access-date = 2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. 1072 йылда Мәлик шаһ Әлп Арсландан һуң тәхеткә ултыра һәм дәүләт менән, элек атаһының вәзире һәм үҙенең остазы булған Низам әл-Мөлөктең көслө йоғонтоһо аҫтында идара итә&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://islamdag.ru/lichnosti/56044|title = Великие сельджуки. Султан Мелик-шах|website = |access-date =2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Хакимлыҡ итеүенең иң башында уҡ Мәлик шаһ ағаһы Кәүүрд бейҙең ихтилалын баҫтыра һәм уны язалап үлтерә.

Мәлик шаһ Сәлжүктәр империяһының сиктәрен киңәйтә. Төньяҡ [[Сүриә]] һәм [[Фәләстин]]дең бер өлөшө баҫып алына.

Һуңыраҡ, 1074 йылда, ул үҙенең хәрби көстәрен [[Сәмәрҡәнд]] хакимы [[Ҡараханиҙар]] ханы Шәмс әл-Мөлөккә ҡаршы күсерергә ҡарар итә. Төп алыш [[Ҡаршы (ҡала)|Ҡаршы]] янында була. Хан ғәскәрҙәре сәлжүктәр тарафынан тулыһынса тар-мар ителә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Артабан улар [[Бохара]] һәм Сәмәрҡәнд ҡалаларын ала.

1079 йылда Грузияға һәм Әрмәнстанға поход була.

Бер аҙҙан [[Сәлжүктәр дәүләте|Сәлжүкиҙәр]] ҙур походтарҙан тыйылып тора, ләкин 1089 йылда уҡ яңы хәрби кампания башлана, уның барышында [[Фәрғәнә]]не баҫып алалар. Сәлжүктәр империяһы Көнсығыш Төркөстан сигенә тиклем киңәйә.

== Төҙөлөш, сәнғәт һәм фән ==
Мәлик шаһ, хәрби эшмәкәрлектән тыш, һуғыштарҙан һәм ихтилалдарҙан һуң емерелгән һәм ҡыйратылған подданныйҙары йәшәгән биләмәләрҙе тергеҙеү менән дә шөғөлләнә. Уның дәүләте сәлжүк аристократтары һәм хәрби етәкселәр идара иткән 12 вассал кенәзлеккә бүленә. Феодал мөлкәте араһындағы бәйләнеште еңеләйтеү маҡсатында Мәлик шаһ юлдарҙы төҙөкләндерә, шулай уҡ йәмәғәт биналары — каруанһарайҙары төҙөй, йөҙләгән [[мәсет]], [[мәҙрәсә]], һарайҙар төҙөлә. Һарайҙа сәнғәт һәм шиғриәт, шулай уҡ фән үҫешә. Мәлик шаһ ваҡытында календарь реформаһы үткәрелә, Гератта һәм [[Бағдад]]та юғары мәктәптәр ойошторола, ғалимдарға һәр төрлө ярҙам күрһәтелә. Уның янында вәзир булып «Сийәсәт-намә» («Идара итеү тураһында китап») трактаты авторы Низам әл-Мөлөк хеҙмәт итә. Был ваҡытта [[Ғүмәр Хәйәм]] менән [[Әбү Хәмит Әл-Ғазали]] йәшәй һәм ижад итә.

== Эске сәйәсәт ==
Мәлик шаһ ваҡытында коррупцияға ҡаршы көрәшкә, үҙәк хөкүмәткә ышанысты нығытыуға һиҙелерлек иғтибар бирелә. Низам әл-Мөлөк үҙенең «Сийәсәт намә» трактатында идара итеү идеалдарын ентекле һүрәтләй, Мәлик шаһ үҙ хакимлығында ошо ҡағиҙәләргә таяна&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://cyberleninka.ru/article/n/velikaya-seldzhukskaya-imperiya-vo-vremena-sultana-melik-shaha/viewer|title = Великая Сельджукская империя во времена султана Мелик-шаха|website = kino.mail.ru|access-date = 2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. 
Ортодоксаль [[сөнниҙәр]] булараҡ, [[солтан]]дар [[шиғыйҙар]]ҙы, атап әйткәндә , Хәсән ибн Сәббәхте [[Исмәғилилек|исмәғилдәрен]] эҙәрлекләй. Сәббәхтең эйәрсендәре [[Ҡазвин]] янындағы Аламут ҡәлғәһен баҫып ала, ә Мәлик шаһ ебәргән әмир Арслан-Таш етәкселегендәге ғәскәр уны кире ала алмай. Ғүләм солтаны Ҡыҙыл Саруғ Кухистандағы Дара ҡәлғәһен ҡамап ала, әммә 1092 йылдың 19 ноябрендә Мәлик шаһтың, күрәһең, ағыуланыу һөҙөмтәһендә вафаты сәбәпле һуғышты туҡтата. Солтан [[Мерв]]та атаһы Әлп Арслан ҡәбере эргәһендә ерләнә. Мәлик шаһ вафат булғандан һуң уның улдары араһында власть өсөн көрәш башлана{{Sfn|Строева|1978|с=67, 69, 71}}.

== Сәнғәттә образы ==

=== Кинола ===
* «Хранитель: Легенда об Омаре Хайяме» (2005)
* «[[Великие сельджуки|Пробуждение: Великие Сельджуки]]&lt;nowiki/&gt;» (2020) — Төркиәнең заманса сериалында танылған актёр Бугра Гюльсой Сәлжүк солтаны Мәлик-шаһты уйнай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БСЭ3|заглавие=Мелик-Шах|том=16}}
* {{Китап|заглавие=История Востока|ссылка=http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2307.htm|место=|издательство=[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]|год=1995|том=2: Восток в средние века|страницы=}}
* {{Китап|автор=Ирмияева Т. Ю.|заглавие=История мусульманского мира. От Халифата до Блистательной Порты|ссылка=http://kitap.net.ru/islam/irmiyaeva43.php?s=1|место=Челябинск|издательство=Урал ЛТД|год=2000|страницы=|страниц=352|тираж=10000|isbn=5-8029-0122-5}}
* {{Китап|автор=[[Строева, Людмила Владимировна|Строева Л. В.]]|заглавие=Государство исмаилитов в Иране в XI–XIII вв|место=М.|издательство=Издательство «Наука», ГРВЛ|год=1978|страницы=|тираж=2400|ref=Строева}}
[[Категория:Шәхестәр:Бохара]]
[[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Бағдадта вафат булғандар]]
[[Категория:19 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:16 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>g21530i0wlygf0yc0htt2bq2dehk7gz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298266</id>
      <parentid>1298262</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T17:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәбиәт */</comment>
      <origin>1298266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9338" sha1="f79b4evgxsg4mc8m82440vn3poef2qn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мәлик шаһ I''' (Мәликшаһ, Мәлик-шаһ Әбүл-Фәтх Джәләл әд-Дин Мәлик-шаһ ибн Әлп-Арслан, {{lang-fa|ملكشاه}} ({{lang-az|Məlik şah}}, {{lang-tr|Melik şah}}); {{Дата рождения|16|8|1055}} — {{Дата смерти|19|11|1092}}) — 1072 йылдан Сәлжүк [[солтан]]ы, Әлп Арсландың улы һәм вариҫы. Мәлик шаһ идара иткән осорҙа [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|сәлжүк дәүләте]] үҙенең иң кеөслө ҡеүәте нөктәһенә етә.

Мәлик шаһ I ваҡытында империяның баш ҡалаһы Рейҙан [[Исфаһан]]ға күсерелә.

== Яулап алыуҙары ==
[[Файл:Seljuk_Empire_locator_map.svg|слева|мини|320x320пкс|Мәлик шаһ вафат булған ваҡытта Сәлжүктәр империяһы территорияһы]]

Мәлик шаһ 1055 йылдың 16 авгусында тыуа, бала сағы Исфаһанда үтә. 1064 йылда, Мәлик шаһҡа ни бары 9 йәш булғанда, ул атаһы Әлп Арсландың [[Кавказ]]ға хәрби походында ҡатнаша. Ҡарахандар ханы Ибраһим Тамғастың ҡыҙы Теркен Хатунға өйләнә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url = https://all-generals.ru/index.php|title = Мелик-шах I|website = Лучшие всех времен|access-date = 2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. 1072 йылда Мәлик шаһ Әлп Арсландан һуң тәхеткә ултыра һәм дәүләт менән, элек атаһының вәзире һәм үҙенең остазы булған Низам әл-Мөлөктең көслө йоғонтоһо аҫтында идара итә&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://islamdag.ru/lichnosti/56044|title = Великие сельджуки. Султан Мелик-шах|website = |access-date =2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Хакимлыҡ итеүенең иң башында уҡ Мәлик шаһ ағаһы Кәүүрд бейҙең ихтилалын баҫтыра һәм уны язалап үлтерә.

Мәлик шаһ Сәлжүктәр империяһының сиктәрен киңәйтә. Төньяҡ [[Сүриә]] һәм [[Фәләстин]]дең бер өлөшө баҫып алына.

Һуңыраҡ, 1074 йылда, ул үҙенең хәрби көстәрен [[Сәмәрҡәнд]] хакимы [[Ҡараханиҙар]] ханы Шәмс әл-Мөлөккә ҡаршы күсерергә ҡарар итә. Төп алыш [[Ҡаршы (ҡала)|Ҡаршы]] янында була. Хан ғәскәрҙәре сәлжүктәр тарафынан тулыһынса тар-мар ителә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Артабан улар [[Бохара]] һәм Сәмәрҡәнд ҡалаларын ала.

1079 йылда Грузияға һәм Әрмәнстанға поход була.

Бер аҙҙан [[Сәлжүктәр дәүләте|Сәлжүкиҙәр]] ҙур походтарҙан тыйылып тора, ләкин 1089 йылда уҡ яңы хәрби кампания башлана, уның барышында [[Фәрғәнә]]не баҫып алалар. Сәлжүктәр империяһы Көнсығыш Төркөстан сигенә тиклем киңәйә.

== Төҙөлөш, сәнғәт һәм фән ==
Мәлик шаһ, хәрби эшмәкәрлектән тыш, һуғыштарҙан һәм ихтилалдарҙан һуң емерелгән һәм ҡыйратылған подданныйҙары йәшәгән биләмәләрҙе тергеҙеү менән дә шөғөлләнә. Уның дәүләте сәлжүк аристократтары һәм хәрби етәкселәр идара иткән 12 вассал кенәзлеккә бүленә. Феодал мөлкәте араһындағы бәйләнеште еңеләйтеү маҡсатында Мәлик шаһ юлдарҙы төҙөкләндерә, шулай уҡ йәмәғәт биналары — каруанһарайҙары төҙөй, йөҙләгән [[мәсет]], [[мәҙрәсә]], һарайҙар төҙөлә. Һарайҙа сәнғәт һәм шиғриәт, шулай уҡ фән үҫешә. Мәлик шаһ ваҡытында календарь реформаһы үткәрелә, Гератта һәм [[Бағдад]]та юғары мәктәптәр ойошторола, ғалимдарға һәр төрлө ярҙам күрһәтелә. Уның янында вәзир булып «Сийәсәт-намә» («Идара итеү тураһында китап») трактаты авторы Низам әл-Мөлөк хеҙмәт итә. Был ваҡытта [[Ғүмәр Хәйәм]] менән [[Әбү Хәмит Әл-Ғазали]] йәшәй һәм ижад итә.

== Эске сәйәсәт ==
Мәлик шаһ ваҡытында коррупцияға ҡаршы көрәшкә, үҙәк хөкүмәткә ышанысты нығытыуға һиҙелерлек иғтибар бирелә. Низам әл-Мөлөк үҙенең «Сийәсәт намә» трактатында идара итеү идеалдарын ентекле һүрәтләй, Мәлик шаһ үҙ хакимлығында ошо ҡағиҙәләргә таяна&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://cyberleninka.ru/article/n/velikaya-seldzhukskaya-imperiya-vo-vremena-sultana-melik-shaha/viewer|title = Великая Сельджукская империя во времена султана Мелик-шаха|website = kino.mail.ru|access-date = 2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. 
Ортодоксаль [[сөнниҙәр]] булараҡ, [[солтан]]дар [[шиғыйҙар]]ҙы, атап әйткәндә , Хәсән ибн Сәббәхте [[Исмәғилилек|исмәғилдәрен]] эҙәрлекләй. Сәббәхтең эйәрсендәре [[Ҡазвин]] янындағы Аламут ҡәлғәһен баҫып ала, ә Мәлик шаһ ебәргән әмир Арслан-Таш етәкселегендәге ғәскәр уны кире ала алмай. Ғүләм солтаны Ҡыҙыл Саруғ Кухистандағы Дара ҡәлғәһен ҡамап ала, әммә 1092 йылдың 19 ноябрендә Мәлик шаһтың, күрәһең, ағыуланыу һөҙөмтәһендә вафаты сәбәпле һуғышты туҡтата. Солтан [[Мерв]]та атаһы Әлп Арслан ҡәбере эргәһендә ерләнә. Мәлик шаһ вафат булғандан һуң уның улдары араһында власть өсөн көрәш башлана{{Sfn|Строева|1978|с=67, 69, 71}}.

== Сәнғәттә образы ==

=== Кинола ===
* «Хранитель: Легенда об Омаре Хайяме» (2005)
* «[[Великие сельджуки|Пробуждение: Великие Сельджуки]]&lt;nowiki/&gt;» (2020) — Төркиәнең заманса сериалында танылған актёр Бугра Гюльсой Сәлжүк солтаны Мәлик-шаһты уйнай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БСЭ3|заглавие=Мелик-Шах|том=16}}
* {{Китап|заглавие=История Востока|ссылка=http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2307.htm|место=|издательство=[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]|год=1995|том=2: Восток в средние века|страницы=}}
* {{Китап|автор=Ирмияева Т. Ю.|заглавие=История мусульманского мира. От Халифата до Блистательной Порты|ссылка=http://kitap.net.ru/islam/irmiyaeva43.php?s=1|место=Челябинск|издательство=Урал ЛТД|год=2000|страницы=|страниц=352|тираж=10000|isbn=5-8029-0122-5}}
* {{Китап|автор=[[Строева, Людмила Владимировна|Строева Л. В.]]|заглавие=Государство исмаилитов в Иране в XI–XIII вв|место=М.|издательство=Издательство «Наука», ГРВЛ|год=1978|страницы=|тираж=2400|ref=Строева}}
[[Категория:Шәхестәр:Бохара]]
[[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Бағдадта вафат булғандар]]
[[Категория:19 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:16 августа тыуғандар]]
{{Тышҡы һытанмалар}}</text>
      <sha1>f79b4evgxsg4mc8m82440vn3poef2qn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298268</id>
      <parentid>1298266</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T17:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1298268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14667" sha1="1vxrv3fh1183qsyjbur8b1ir97cvznh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мәлик шаһ I''' (Мәликшаһ, Мәлик-шаһ Әбүл-Фәтх Джәләл әд-Дин Мәлик-шаһ ибн Әлп-Арслан, {{lang-fa|ملكشاه}} ({{lang-az|Məlik şah}}, {{lang-tr|Melik şah}}); {{Дата рождения|16|8|1055}} — {{Дата смерти|19|11|1092}}) — 1072 йылдан Сәлжүк [[солтан]]ы, Әлп Арсландың улы һәм вариҫы. Мәлик шаһ идара иткән осорҙа [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|сәлжүк дәүләте]] үҙенең иң кеөслө ҡеүәте нөктәһенә етә.

Мәлик шаһ I ваҡытында империяның баш ҡалаһы Рейҙан [[Исфаһан]]ға күсерелә.

== Яулап алыуҙары ==
[[Файл:Seljuk_Empire_locator_map.svg|слева|мини|320x320пкс|Мәлик шаһ вафат булған ваҡытта Сәлжүктәр империяһы территорияһы]]

Мәлик шаһ 1055 йылдың 16 авгусында тыуа, бала сағы Исфаһанда үтә. 1064 йылда, Мәлик шаһҡа ни бары 9 йәш булғанда, ул атаһы Әлп Арсландың [[Кавказ]]ға хәрби походында ҡатнаша. Ҡарахандар ханы Ибраһим Тамғастың ҡыҙы Теркен Хатунға өйләнә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url = https://all-generals.ru/index.php|title = Мелик-шах I|website = Лучшие всех времен|access-date = 2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. 1072 йылда Мәлик шаһ Әлп Арсландан һуң тәхеткә ултыра һәм дәүләт менән, элек атаһының вәзире һәм үҙенең остазы булған Низам әл-Мөлөктең көслө йоғонтоһо аҫтында идара итә&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://islamdag.ru/lichnosti/56044|title = Великие сельджуки. Султан Мелик-шах|website = |access-date =2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Хакимлыҡ итеүенең иң башында уҡ Мәлик шаһ ағаһы Кәүүрд бейҙең ихтилалын баҫтыра һәм уны язалап үлтерә.

Мәлик шаһ Сәлжүктәр империяһының сиктәрен киңәйтә. Төньяҡ [[Сүриә]] һәм [[Фәләстин]]дең бер өлөшө баҫып алына.

Һуңыраҡ, 1074 йылда, ул үҙенең хәрби көстәрен [[Сәмәрҡәнд]] хакимы [[Ҡараханиҙар]] ханы Шәмс әл-Мөлөккә ҡаршы күсерергә ҡарар итә. Төп алыш [[Ҡаршы (ҡала)|Ҡаршы]] янында була. Хан ғәскәрҙәре сәлжүктәр тарафынан тулыһынса тар-мар ителә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Артабан улар [[Бохара]] һәм Сәмәрҡәнд ҡалаларын ала.

1079 йылда Грузияға һәм Әрмәнстанға поход була.

Бер аҙҙан [[Сәлжүктәр дәүләте|Сәлжүкиҙәр]] ҙур походтарҙан тыйылып тора, ләкин 1089 йылда уҡ яңы хәрби кампания башлана, уның барышында [[Фәрғәнә]]не баҫып алалар. Сәлжүктәр империяһы Көнсығыш Төркөстан сигенә тиклем киңәйә.

== Төҙөлөш, сәнғәт һәм фән ==
Мәлик шаһ, хәрби эшмәкәрлектән тыш, һуғыштарҙан һәм ихтилалдарҙан һуң емерелгән һәм ҡыйратылған подданныйҙары йәшәгән биләмәләрҙе тергеҙеү менән дә шөғөлләнә. Уның дәүләте сәлжүк аристократтары һәм хәрби етәкселәр идара иткән 12 вассал кенәзлеккә бүленә. Феодал мөлкәте араһындағы бәйләнеште еңеләйтеү маҡсатында Мәлик шаһ юлдарҙы төҙөкләндерә, шулай уҡ йәмәғәт биналары — каруанһарайҙары төҙөй, йөҙләгән [[мәсет]], [[мәҙрәсә]], һарайҙар төҙөлә. Һарайҙа сәнғәт һәм шиғриәт, шулай уҡ фән үҫешә. Мәлик шаһ ваҡытында календарь реформаһы үткәрелә, Гератта һәм [[Бағдад]]та юғары мәктәптәр ойошторола, ғалимдарға һәр төрлө ярҙам күрһәтелә. Уның янында вәзир булып «Сийәсәт-намә» («Идара итеү тураһында китап») трактаты авторы Низам әл-Мөлөк хеҙмәт итә. Был ваҡытта [[Ғүмәр Хәйәм]] менән [[Әбү Хәмит Әл-Ғазали]] йәшәй һәм ижад итә.

== Эске сәйәсәт ==
Мәлик шаһ ваҡытында коррупцияға ҡаршы көрәшкә, үҙәк хөкүмәткә ышанысты нығытыуға һиҙелерлек иғтибар бирелә. Низам әл-Мөлөк үҙенең «Сийәсәт намә» трактатында идара итеү идеалдарын ентекле һүрәтләй, Мәлик шаһ үҙ хакимлығында ошо ҡағиҙәләргә таяна&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://cyberleninka.ru/article/n/velikaya-seldzhukskaya-imperiya-vo-vremena-sultana-melik-shaha/viewer|title = Великая Сельджукская империя во времена султана Мелик-шаха|website = kino.mail.ru|access-date = 2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.
Ортодоксаль [[сөнниҙәр]] булараҡ, [[солтан]]дар [[шиғыйҙар]]ҙы, атап әйткәндә , Хәсән ибн Сәббәхте [[Исмәғилилек|исмәғилдәрен]] эҙәрлекләй. Сәббәхтең эйәрсендәре [[Ҡазвин]] янындағы Аламут ҡәлғәһен баҫып ала, ә Мәлик шаһ ебәргән әмир Арслан-Таш етәкселегендәге ғәскәр уны кире ала алмай. Ғүләм солтаны Ҡыҙыл Саруғ Кухистандағы Дара ҡәлғәһен ҡамап ала, әммә 1092 йылдың 19 ноябрендә Мәлик шаһтың, күрәһең, ағыуланыу һөҙөмтәһендә вафаты сәбәпле һуғышты туҡтата. Солтан [[Мерв]]та атаһы Әлп Арслан ҡәбере эргәһендә ерләнә. Мәлик шаһ вафат булғандан һуң уның улдары араһында власть өсөн көрәш башлана{{Sfn|Строева|1978|с=67, 69, 71}}.

== Сәнғәттә образы ==

=== Кинола ===
* «Хранитель: Легенда об Омаре Хайяме» (2005)
* «[[Великие сельджуки|Пробуждение: Великие Сельджуки]]&lt;nowiki/&gt;» (2020) — Төркиәнең заманса сериалында танылған актёр Бугра Гюльсой Сәлжүк солтаны Мәлик-шаһты уйнай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БСЭ3|заглавие=Мелик-Шах|том=16}}
* {{Китап|заглавие=История Востока|ссылка=http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2307.htm|место=|издательство=[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]|год=1995|том=2: Восток в средние века|страницы=}}
* {{Китап|автор=Ирмияева Т. Ю.|заглавие=История мусульманского мира. От Халифата до Блистательной Порты|ссылка=http://kitap.net.ru/islam/irmiyaeva43.php?s=1|место=Челябинск|издательство=Урал ЛТД|год=2000|страницы=|страниц=352|тираж=10000|isbn=5-8029-0122-5}}
* {{Китап|автор=[[Строева, Людмила Владимировна|Строева Л. В.]]|заглавие=Государство исмаилитов в Иране в XI–XIII вв|место=М.|издательство=Издательство «Наука», ГРВЛ|год=1978|страницы=|тираж=2400|ref=Строева}}
[[Категория:Шәхестәр:Бохара]]
[[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Бағдадта вафат булғандар]]
[[Категория:19 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:16 августа тыуғандар]]
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Навигационная таблица
|имя = Сәлжүкиҙәр
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|стиль_заголовка = background:{{Цвет|Ислам}};
|заголовок = [[Сәлжүкиҙәр]]
|стиль_групп = background:{{Цвет|Ислам}}; text-align:center;
|класс_списков = hlist hlist-items-nowrap

|группа1 = [[Сәлжүктәр|Иртә]]
|список1 =
* [[Тоҡаҡ]]
* [[Сәлжүк]]
* [[Чагры бәк]]

|группа2 = [[Сәлжүкиҙәр дәүләте|Бөйөк]]
|список2 =
* [[Тәғрул бәк]] &lt;small&gt;(1038—63)&lt;/small&gt;
* [[Әлп Арслан]] &lt;small&gt;(1063—72)&lt;/small&gt;
* [[Мәлик шаһ I]] &lt;small&gt;(1072—92)&lt;/small&gt;
* [[Мәхмүт ибн Малик-шах|Махмуд I]] &lt;small&gt;(1092—94)&lt;/small&gt;
* [[Барҡыяруҡ]] &lt;small&gt;(1094—1104)&lt;/small&gt;
* [[Мәликшаһ II]] &lt;small&gt;(1104—05)&lt;/small&gt;
* [[Мөхәммәт I (сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] &lt;small&gt;(1105—18)&lt;/small&gt;
* [[Әхмәт Санжар|Санжар]] &lt;small&gt;(1118—57)&lt;/small&gt;

|группа3 = [[Рум солтанлығы|Ҡонья]]
|список3 =
* [[Сөләймән ибн Ҡотолмош|Сөләймән I]] &lt;small&gt;(1077—86)&lt;/small&gt;
* [[Ҡылыс Арслан I]] &lt;small&gt;(1092—07)&lt;/small&gt;
* [[Мәлик шаһ I (Рум)|Мәлик шаһ I]] &lt;small&gt;(1107—16)&lt;/small&gt;
* [[Мәсүт I]] &lt;small&gt;(1116—56)&lt;/small&gt;
* [[Ҡылыс Арслан II]] &lt;small&gt;(1156—92)&lt;/small&gt;
* [[Кейхюсрев I]] &lt;small&gt;(1192—1200)&lt;/small&gt;
* [[Рукн әд-дин Сөләймән шаһ|Сөләймән II]] &lt;small&gt;(1200—04)&lt;/small&gt;
* [[Ҡылыс Арслан III]] &lt;small&gt;(1204—05)&lt;/small&gt;
* [[Кәйхүсрәв I]] &lt;small&gt;(1205—10)&lt;/small&gt;
* [[Кәйкәүес I]] &lt;small&gt;(1210—19)&lt;/small&gt;
* [[Кәйкүбәд I]] &lt;small&gt;(1219—36)&lt;/small&gt;
* [[Кәйхүсрәв II]] &lt;small&gt;(1236—45)&lt;/small&gt;
* [[Кәйкәүес II]] &lt;small&gt;(1245—57)&lt;/small&gt;
* [[Ҡылыс Арслан IV]] &lt;small&gt;(1257—65)&lt;/small&gt;
* [[Кәйхүсрәв III]] &lt;small&gt;(1265—83)&lt;/small&gt;
* [[Мәсүт II]] &lt;small&gt;(1283—1307)&lt;/small&gt;
* [[Кәйкүбәд III]] &lt;small&gt;(1283—1307)&lt;/small&gt;
* [[Мәсүт III]] &lt;small&gt;(1307/1308)&lt;/small&gt;

|группа4 = [[Кермән солтанлығы|Кермән]]
|список4 =
* [[Кавурд-бек]] &lt;small&gt;(1041—73)&lt;/small&gt;
* [[Кермән шаһ ибн Ҡәүурд бәк|Кермән шаһ]] &lt;small&gt;(1073)&lt;/small&gt;
* [[Хөсәйен Ғүмәр шаһ]] &lt;small&gt;(1073—74)&lt;/small&gt;
* [[Солтан шаһ ибн Ҡәүүрд бәк|Солтан шаһ]] &lt;small&gt;(1074—85)&lt;/small&gt;
* [[Туран шаһ I ибн Ҡәүүрд бәк|Туран шаһ I]] &lt;small&gt;(1085—97)&lt;/small&gt;
* [[Иран шаһ ибн Туран шаһ|Иран шаһ]] &lt;small&gt;(1097—1101)&lt;/small&gt;
* [[Арслан шах I ибн Кермән шаһ|Арслан шаһ I]] &lt;small&gt;(1101—41)&lt;/small&gt;
* [[Мөхәммәт шах I ибн Арслан шах|Мөхәммәт шаһ I]] &lt;small&gt;(1141—56)&lt;/small&gt;
* [[Тәғрүл шах ибн Мөхәммәт шаһ|Тәғрул шаһ]] &lt;small&gt;(1156—67)&lt;/small&gt;
* [[Бахрам шаһ ибн Тәғрүл шаһ|Бахрам шаһ]] &lt;small&gt;(1167—68)&lt;/small&gt;
* [[Арслан шаһ II ибн Тәғрүл шаһ|Арслан шаһ II]] &lt;small&gt;(1168)&lt;/small&gt;
* [[Туран-шаһ II ибн Тәғрул шаһ|Туран шаһ II]] &lt;small&gt;(1168—74)&lt;/small&gt;
* [[Мөхәммәт-шаһ II ибн Бахрам шаһ|Мөхәммәт шаһ II]] &lt;small&gt;(1174—87)&lt;/small&gt;
* [[Мөбәрәк (сәлжүки)|Мөбәрәк]] &lt;small&gt;(1187)&lt;/small&gt;

|группа5 = [[Сүриә солтанаты|Сүриә]]
|список5 =
* [[Тутуш I]] &lt;small&gt;(1074—95)&lt;/small&gt;
* [[Рыдван ибн Тутуш|Рыдван]] &lt;small&gt;(1095—1113)&lt;/small&gt;
* [[Дукак бен Тутуш|Дукак]] &lt;small&gt;(1095—1104)&lt;/small&gt;
* [[Тутуш II ибн Дукак|Тутуш II]] &lt;small&gt;(1104—1104)&lt;/small&gt;
* [[Әлп Арслан ибн Ридван|Әлп Арслан]] &lt;small&gt;(1113/1114)&lt;/small&gt;
* [[Солтан-шаһ ибн Ридван|Солтан шаһ]] &lt;small&gt;(1114—17)&lt;/small&gt;
* [[Ибраһим ибн Ридван|Ибраһим]] &lt;small&gt;(1117—18)&lt;/small&gt;

|группа6 = [[Ираҡ солтанаты|Ираҡ]]
|список6 =
* [[Мәхмүт ибн Мөхәммәт|Мәхмүт II]] &lt;small&gt;(1118—31)&lt;/small&gt;
* [[Дауыт ибн Мәхмүт|Дауыт]] &lt;small&gt;(1131—32)&lt;/small&gt;
* [[Тәғрүл ибн Мөхәммәт|Тәғрүл II]] &lt;small&gt;(1132—33)&lt;/small&gt;
* [[Мәсүт ибн Мөхәммәт|Мәсут]] &lt;small&gt;(1133—52)&lt;/small&gt;
* [[Мәлик шаһ ибн Мәхмүт|Мәлик-шаһ III]] &lt;small&gt;(1152—53)&lt;/small&gt;
* [[Мөхәммәт-шаһ ибн Мәхмүт|Мөхәммәт шаһ II]] &lt;small&gt;(1153—59)&lt;/small&gt;
* [[Сөләймәншаһ ибн Мөхәммәт|Сөләймән шаһ]] &lt;small&gt;(1159—61)&lt;/small&gt;
* [[Арслан Шаһ II|Арслан шаһ]] &lt;small&gt;(1161—77)&lt;/small&gt;
* [[Тәғрүл III]] &lt;small&gt;(1177—94)&lt;/small&gt;
}}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || }}&lt;noinclude&gt;

[[Категория:Навигационные шаблоны:Мусульманские династии]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1vxrv3fh1183qsyjbur8b1ir97cvznh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298269</id>
      <parentid>1298268</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T17:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>removed [[Category:Навигационные шаблоны:Мусульманские династии]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1298269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14558" sha1="6kz1ez1ae6okss96i463l5lkk8d2gwf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мәлик шаһ I''' (Мәликшаһ, Мәлик-шаһ Әбүл-Фәтх Джәләл әд-Дин Мәлик-шаһ ибн Әлп-Арслан, {{lang-fa|ملكشاه}} ({{lang-az|Məlik şah}}, {{lang-tr|Melik şah}}); {{Дата рождения|16|8|1055}} — {{Дата смерти|19|11|1092}}) — 1072 йылдан Сәлжүк [[солтан]]ы, Әлп Арсландың улы һәм вариҫы. Мәлик шаһ идара иткән осорҙа [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|сәлжүк дәүләте]] үҙенең иң кеөслө ҡеүәте нөктәһенә етә.

Мәлик шаһ I ваҡытында империяның баш ҡалаһы Рейҙан [[Исфаһан]]ға күсерелә.

== Яулап алыуҙары ==
[[Файл:Seljuk_Empire_locator_map.svg|слева|мини|320x320пкс|Мәлик шаһ вафат булған ваҡытта Сәлжүктәр империяһы территорияһы]]

Мәлик шаһ 1055 йылдың 16 авгусында тыуа, бала сағы Исфаһанда үтә. 1064 йылда, Мәлик шаһҡа ни бары 9 йәш булғанда, ул атаһы Әлп Арсландың [[Кавказ]]ға хәрби походында ҡатнаша. Ҡарахандар ханы Ибраһим Тамғастың ҡыҙы Теркен Хатунға өйләнә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url = https://all-generals.ru/index.php|title = Мелик-шах I|website = Лучшие всех времен|access-date = 2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. 1072 йылда Мәлик шаһ Әлп Арсландан һуң тәхеткә ултыра һәм дәүләт менән, элек атаһының вәзире һәм үҙенең остазы булған Низам әл-Мөлөктең көслө йоғонтоһо аҫтында идара итә&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://islamdag.ru/lichnosti/56044|title = Великие сельджуки. Султан Мелик-шах|website = |access-date =2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Хакимлыҡ итеүенең иң башында уҡ Мәлик шаһ ағаһы Кәүүрд бейҙең ихтилалын баҫтыра һәм уны язалап үлтерә.

Мәлик шаһ Сәлжүктәр империяһының сиктәрен киңәйтә. Төньяҡ [[Сүриә]] һәм [[Фәләстин]]дең бер өлөшө баҫып алына.

Һуңыраҡ, 1074 йылда, ул үҙенең хәрби көстәрен [[Сәмәрҡәнд]] хакимы [[Ҡараханиҙар]] ханы Шәмс әл-Мөлөккә ҡаршы күсерергә ҡарар итә. Төп алыш [[Ҡаршы (ҡала)|Ҡаршы]] янында була. Хан ғәскәрҙәре сәлжүктәр тарафынан тулыһынса тар-мар ителә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Артабан улар [[Бохара]] һәм Сәмәрҡәнд ҡалаларын ала.

1079 йылда Грузияға һәм Әрмәнстанға поход була.

Бер аҙҙан [[Сәлжүктәр дәүләте|Сәлжүкиҙәр]] ҙур походтарҙан тыйылып тора, ләкин 1089 йылда уҡ яңы хәрби кампания башлана, уның барышында [[Фәрғәнә]]не баҫып алалар. Сәлжүктәр империяһы Көнсығыш Төркөстан сигенә тиклем киңәйә.

== Төҙөлөш, сәнғәт һәм фән ==
Мәлик шаһ, хәрби эшмәкәрлектән тыш, һуғыштарҙан һәм ихтилалдарҙан һуң емерелгән һәм ҡыйратылған подданныйҙары йәшәгән биләмәләрҙе тергеҙеү менән дә шөғөлләнә. Уның дәүләте сәлжүк аристократтары һәм хәрби етәкселәр идара иткән 12 вассал кенәзлеккә бүленә. Феодал мөлкәте араһындағы бәйләнеште еңеләйтеү маҡсатында Мәлик шаһ юлдарҙы төҙөкләндерә, шулай уҡ йәмәғәт биналары — каруанһарайҙары төҙөй, йөҙләгән [[мәсет]], [[мәҙрәсә]], һарайҙар төҙөлә. Һарайҙа сәнғәт һәм шиғриәт, шулай уҡ фән үҫешә. Мәлик шаһ ваҡытында календарь реформаһы үткәрелә, Гератта һәм [[Бағдад]]та юғары мәктәптәр ойошторола, ғалимдарға һәр төрлө ярҙам күрһәтелә. Уның янында вәзир булып «Сийәсәт-намә» («Идара итеү тураһында китап») трактаты авторы Низам әл-Мөлөк хеҙмәт итә. Был ваҡытта [[Ғүмәр Хәйәм]] менән [[Әбү Хәмит Әл-Ғазали]] йәшәй һәм ижад итә.

== Эске сәйәсәт ==
Мәлик шаһ ваҡытында коррупцияға ҡаршы көрәшкә, үҙәк хөкүмәткә ышанысты нығытыуға һиҙелерлек иғтибар бирелә. Низам әл-Мөлөк үҙенең «Сийәсәт намә» трактатында идара итеү идеалдарын ентекле һүрәтләй, Мәлик шаһ үҙ хакимлығында ошо ҡағиҙәләргә таяна&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://cyberleninka.ru/article/n/velikaya-seldzhukskaya-imperiya-vo-vremena-sultana-melik-shaha/viewer|title = Великая Сельджукская империя во времена султана Мелик-шаха|website = kino.mail.ru|access-date = 2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.
Ортодоксаль [[сөнниҙәр]] булараҡ, [[солтан]]дар [[шиғыйҙар]]ҙы, атап әйткәндә , Хәсән ибн Сәббәхте [[Исмәғилилек|исмәғилдәрен]] эҙәрлекләй. Сәббәхтең эйәрсендәре [[Ҡазвин]] янындағы Аламут ҡәлғәһен баҫып ала, ә Мәлик шаһ ебәргән әмир Арслан-Таш етәкселегендәге ғәскәр уны кире ала алмай. Ғүләм солтаны Ҡыҙыл Саруғ Кухистандағы Дара ҡәлғәһен ҡамап ала, әммә 1092 йылдың 19 ноябрендә Мәлик шаһтың, күрәһең, ағыуланыу һөҙөмтәһендә вафаты сәбәпле һуғышты туҡтата. Солтан [[Мерв]]та атаһы Әлп Арслан ҡәбере эргәһендә ерләнә. Мәлик шаһ вафат булғандан һуң уның улдары араһында власть өсөн көрәш башлана{{Sfn|Строева|1978|с=67, 69, 71}}.

== Сәнғәттә образы ==

=== Кинола ===
* «Хранитель: Легенда об Омаре Хайяме» (2005)
* «[[Великие сельджуки|Пробуждение: Великие Сельджуки]]&lt;nowiki/&gt;» (2020) — Төркиәнең заманса сериалында танылған актёр Бугра Гюльсой Сәлжүк солтаны Мәлик-шаһты уйнай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БСЭ3|заглавие=Мелик-Шах|том=16}}
* {{Китап|заглавие=История Востока|ссылка=http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2307.htm|место=|издательство=[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]|год=1995|том=2: Восток в средние века|страницы=}}
* {{Китап|автор=Ирмияева Т. Ю.|заглавие=История мусульманского мира. От Халифата до Блистательной Порты|ссылка=http://kitap.net.ru/islam/irmiyaeva43.php?s=1|место=Челябинск|издательство=Урал ЛТД|год=2000|страницы=|страниц=352|тираж=10000|isbn=5-8029-0122-5}}
* {{Китап|автор=[[Строева, Людмила Владимировна|Строева Л. В.]]|заглавие=Государство исмаилитов в Иране в XI–XIII вв|место=М.|издательство=Издательство «Наука», ГРВЛ|год=1978|страницы=|тираж=2400|ref=Строева}}
[[Категория:Шәхестәр:Бохара]]
[[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Бағдадта вафат булғандар]]
[[Категория:19 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:16 августа тыуғандар]]
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Навигационная таблица
|имя = Сәлжүкиҙәр
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|стиль_заголовка = background:{{Цвет|Ислам}};
|заголовок = [[Сәлжүкиҙәр]]
|стиль_групп = background:{{Цвет|Ислам}}; text-align:center;
|класс_списков = hlist hlist-items-nowrap

|группа1 = [[Сәлжүктәр|Иртә]]
|список1 =
* [[Тоҡаҡ]]
* [[Сәлжүк]]
* [[Чагры бәк]]

|группа2 = [[Сәлжүкиҙәр дәүләте|Бөйөк]]
|список2 =
* [[Тәғрул бәк]] &lt;small&gt;(1038—63)&lt;/small&gt;
* [[Әлп Арслан]] &lt;small&gt;(1063—72)&lt;/small&gt;
* [[Мәлик шаһ I]] &lt;small&gt;(1072—92)&lt;/small&gt;
* [[Мәхмүт ибн Малик-шах|Махмуд I]] &lt;small&gt;(1092—94)&lt;/small&gt;
* [[Барҡыяруҡ]] &lt;small&gt;(1094—1104)&lt;/small&gt;
* [[Мәликшаһ II]] &lt;small&gt;(1104—05)&lt;/small&gt;
* [[Мөхәммәт I (сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] &lt;small&gt;(1105—18)&lt;/small&gt;
* [[Әхмәт Санжар|Санжар]] &lt;small&gt;(1118—57)&lt;/small&gt;

|группа3 = [[Рум солтанлығы|Ҡонья]]
|список3 =
* [[Сөләймән ибн Ҡотолмош|Сөләймән I]] &lt;small&gt;(1077—86)&lt;/small&gt;
* [[Ҡылыс Арслан I]] &lt;small&gt;(1092—07)&lt;/small&gt;
* [[Мәлик шаһ I (Рум)|Мәлик шаһ I]] &lt;small&gt;(1107—16)&lt;/small&gt;
* [[Мәсүт I]] &lt;small&gt;(1116—56)&lt;/small&gt;
* [[Ҡылыс Арслан II]] &lt;small&gt;(1156—92)&lt;/small&gt;
* [[Кейхюсрев I]] &lt;small&gt;(1192—1200)&lt;/small&gt;
* [[Рукн әд-дин Сөләймән шаһ|Сөләймән II]] &lt;small&gt;(1200—04)&lt;/small&gt;
* [[Ҡылыс Арслан III]] &lt;small&gt;(1204—05)&lt;/small&gt;
* [[Кәйхүсрәв I]] &lt;small&gt;(1205—10)&lt;/small&gt;
* [[Кәйкәүес I]] &lt;small&gt;(1210—19)&lt;/small&gt;
* [[Кәйкүбәд I]] &lt;small&gt;(1219—36)&lt;/small&gt;
* [[Кәйхүсрәв II]] &lt;small&gt;(1236—45)&lt;/small&gt;
* [[Кәйкәүес II]] &lt;small&gt;(1245—57)&lt;/small&gt;
* [[Ҡылыс Арслан IV]] &lt;small&gt;(1257—65)&lt;/small&gt;
* [[Кәйхүсрәв III]] &lt;small&gt;(1265—83)&lt;/small&gt;
* [[Мәсүт II]] &lt;small&gt;(1283—1307)&lt;/small&gt;
* [[Кәйкүбәд III]] &lt;small&gt;(1283—1307)&lt;/small&gt;
* [[Мәсүт III]] &lt;small&gt;(1307/1308)&lt;/small&gt;

|группа4 = [[Кермән солтанлығы|Кермән]]
|список4 =
* [[Кавурд-бек]] &lt;small&gt;(1041—73)&lt;/small&gt;
* [[Кермән шаһ ибн Ҡәүурд бәк|Кермән шаһ]] &lt;small&gt;(1073)&lt;/small&gt;
* [[Хөсәйен Ғүмәр шаһ]] &lt;small&gt;(1073—74)&lt;/small&gt;
* [[Солтан шаһ ибн Ҡәүүрд бәк|Солтан шаһ]] &lt;small&gt;(1074—85)&lt;/small&gt;
* [[Туран шаһ I ибн Ҡәүүрд бәк|Туран шаһ I]] &lt;small&gt;(1085—97)&lt;/small&gt;
* [[Иран шаһ ибн Туран шаһ|Иран шаһ]] &lt;small&gt;(1097—1101)&lt;/small&gt;
* [[Арслан шах I ибн Кермән шаһ|Арслан шаһ I]] &lt;small&gt;(1101—41)&lt;/small&gt;
* [[Мөхәммәт шах I ибн Арслан шах|Мөхәммәт шаһ I]] &lt;small&gt;(1141—56)&lt;/small&gt;
* [[Тәғрүл шах ибн Мөхәммәт шаһ|Тәғрул шаһ]] &lt;small&gt;(1156—67)&lt;/small&gt;
* [[Бахрам шаһ ибн Тәғрүл шаһ|Бахрам шаһ]] &lt;small&gt;(1167—68)&lt;/small&gt;
* [[Арслан шаһ II ибн Тәғрүл шаһ|Арслан шаһ II]] &lt;small&gt;(1168)&lt;/small&gt;
* [[Туран-шаһ II ибн Тәғрул шаһ|Туран шаһ II]] &lt;small&gt;(1168—74)&lt;/small&gt;
* [[Мөхәммәт-шаһ II ибн Бахрам шаһ|Мөхәммәт шаһ II]] &lt;small&gt;(1174—87)&lt;/small&gt;
* [[Мөбәрәк (сәлжүки)|Мөбәрәк]] &lt;small&gt;(1187)&lt;/small&gt;

|группа5 = [[Сүриә солтанаты|Сүриә]]
|список5 =
* [[Тутуш I]] &lt;small&gt;(1074—95)&lt;/small&gt;
* [[Рыдван ибн Тутуш|Рыдван]] &lt;small&gt;(1095—1113)&lt;/small&gt;
* [[Дукак бен Тутуш|Дукак]] &lt;small&gt;(1095—1104)&lt;/small&gt;
* [[Тутуш II ибн Дукак|Тутуш II]] &lt;small&gt;(1104—1104)&lt;/small&gt;
* [[Әлп Арслан ибн Ридван|Әлп Арслан]] &lt;small&gt;(1113/1114)&lt;/small&gt;
* [[Солтан-шаһ ибн Ридван|Солтан шаһ]] &lt;small&gt;(1114—17)&lt;/small&gt;
* [[Ибраһим ибн Ридван|Ибраһим]] &lt;small&gt;(1117—18)&lt;/small&gt;

|группа6 = [[Ираҡ солтанаты|Ираҡ]]
|список6 =
* [[Мәхмүт ибн Мөхәммәт|Мәхмүт II]] &lt;small&gt;(1118—31)&lt;/small&gt;
* [[Дауыт ибн Мәхмүт|Дауыт]] &lt;small&gt;(1131—32)&lt;/small&gt;
* [[Тәғрүл ибн Мөхәммәт|Тәғрүл II]] &lt;small&gt;(1132—33)&lt;/small&gt;
* [[Мәсүт ибн Мөхәммәт|Мәсут]] &lt;small&gt;(1133—52)&lt;/small&gt;
* [[Мәлик шаһ ибн Мәхмүт|Мәлик-шаһ III]] &lt;small&gt;(1152—53)&lt;/small&gt;
* [[Мөхәммәт-шаһ ибн Мәхмүт|Мөхәммәт шаһ II]] &lt;small&gt;(1153—59)&lt;/small&gt;
* [[Сөләймәншаһ ибн Мөхәммәт|Сөләймән шаһ]] &lt;small&gt;(1159—61)&lt;/small&gt;
* [[Арслан Шаһ II|Арслан шаһ]] &lt;small&gt;(1161—77)&lt;/small&gt;
* [[Тәғрүл III]] &lt;small&gt;(1177—94)&lt;/small&gt;
}}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || }}&lt;noinclude&gt;

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6kz1ez1ae6okss96i463l5lkk8d2gwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Мәлик шаһ I</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201183</id>
    <revision>
      <id>1298261</id>
      <timestamp>2026-05-27T17:25:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Мелик-шах I|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])17:24, 27 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1298261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="391" sha1="i9otmf2vazbs2itef2h7s65qqw2jx0h" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Мелик-шах I|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])17:24, 27 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>i9otmf2vazbs2itef2h7s65qqw2jx0h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298264</id>
      <parentid>1298261</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T17:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Фекерләшеү:Малик шаһ I]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Мәлик шаһ I]] тип Юлдашева Луиза алыштырҙы</comment>
      <origin>1298261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="391" sha1="i9otmf2vazbs2itef2h7s65qqw2jx0h" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Мелик-шах I|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])17:24, 27 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>i9otmf2vazbs2itef2h7s65qqw2jx0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малик шаһ I</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201184</id>
    <redirect title="Мәлик шаһ I" />
    <revision>
      <id>1298263</id>
      <timestamp>2026-05-27T17:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>[[Малик шаһ I]] битенең исемен [[Мәлик шаһ I]] тип Юлдашева Луиза алыштырҙы</comment>
      <origin>1298263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="kds283fgqr72gk5hwzbfgvcdy6gkpfb" xml:space="preserve">#перенаправление [[Мәлик шаһ I]]</text>
      <sha1>kds283fgqr72gk5hwzbfgvcdy6gkpfb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Малик шаһ I</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201185</id>
    <redirect title="Фекерләшеү:Мәлик шаһ I" />
    <revision>
      <id>1298265</id>
      <timestamp>2026-05-27T17:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>[[Фекерләшеү:Малик шаһ I]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Мәлик шаһ I]] тип Юлдашева Луиза алыштырҙы</comment>
      <origin>1298265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="tpkmozik1dov4iny5e39jup7i7nz543" xml:space="preserve">#перенаправление [[Фекерләшеү:Мәлик шаһ I]]</text>
      <sha1>tpkmozik1dov4iny5e39jup7i7nz543</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татар Шуғаны .</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201186</id>
    <redirect title="Татар Шуғаны" />
    <revision>
      <id>1298273</id>
      <timestamp>2026-05-27T17:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Марьям Султанбаева</username>
        <id>41189</id>
      </contributor>
      <comment>[[Татар Шуғаны .]] битенең исемен [[Татар Шуғаны]] тип Марьям Султанбаева алыштырҙы</comment>
      <origin>1298273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="cjcxk7d5hp8ay91ztf7jpshrq9j6l94" xml:space="preserve">#перенаправление [[Татар Шуғаны]]</text>
      <sha1>cjcxk7d5hp8ay91ztf7jpshrq9j6l94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Татар Шуғаны</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201187</id>
    <revision>
      <id>1298275</id>
      <timestamp>2026-05-27T17:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Марьям Султанбаева</username>
        <id>41189</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Марьям Султанбаева |тема= Татарҙар |тема2=  |тема3=  |ил=география |ил2=  |ил3= }}</comment>
      <origin>1298275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177" sha1="6gseb9v9pwyajvlk6gijn4ql9hhod7h" xml:space="preserve">{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Марьям Султанбаева |тема= Татарҙар |тема2=  |тема3=  |ил=география |ил2=  |ил3= }}</text>
      <sha1>6gseb9v9pwyajvlk6gijn4ql9hhod7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Чарна-Бухта</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201188</id>
    <revision>
      <id>1298276</id>
      <timestamp>2026-05-27T17:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Марьям Султанбаева</username>
        <id>41189</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Марьям Султанбаева |тема= Польша |тема2=  |тема3=  |ил=география |ил2=  |ил3= }}</comment>
      <origin>1298276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="173" sha1="r866ucnc9ue39ro9taoj45vra106nxl" xml:space="preserve">{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Марьям Султанбаева |тема= Польша |тема2=  |тема3=  |ил=география |ил2=  |ил3= }}</text>
      <sha1>r866ucnc9ue39ro9taoj45vra106nxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Сиған мәҙәниәте</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201189</id>
    <revision>
      <id>1298289</id>
      <timestamp>2026-05-28T03:44:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Культура цыган||24 май 2026}} ~~~~</comment>
      <origin>1298289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216" sha1="dbsp97ox3wwse4mc9tf9g6w01md3503" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Культура цыган||24 май 2026}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 03:44, 28 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>dbsp97ox3wwse4mc9tf9g6w01md3503</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298290</id>
      <parentid>1298289</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T03:46:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1298290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="305" sha1="ijdd18ists1xdsrsbx9x9qo98ab7c1y" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Культура цыган||24 май 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka|тема=  |тема2=  |тема3=  |ил=Сиғандар |ил2=  |ил3= }}
([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 03:44, 28 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ijdd18ists1xdsrsbx9x9qo98ab7c1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ом законы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201190</id>
    <revision>
      <id>1298294</id>
      <timestamp>2026-05-28T05:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/146170654|Закон Ома]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1298294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21384" sha1="ez35vtgpbaiio60rjgm3kbb058sfdu2" xml:space="preserve">
[[Файл:UIR.svg|справа|мини|235x235пкс| U — көсөргәнеш, .&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;I -  ток көсө&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; R - ҡаршылыҡ]]
'''Ом законы''' сылбыр участкаһындағы ток көсө  һәм был участкалағы электр көсөргәнеше араһындағы һыҙыҡлы бәйләнеште һүрәтләй. 1826 йылда Джордж Ом тарафынан асыҡлана (1827 йылда баҫылып сыға) һәм уның хөрмәтенә атала. Сылбыр участкаһы өсөн Ом законы түбәндәге формула менән бирелә&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://old.bigenc.ru/physics/text/2686298|title=Закон Ома|author=Ю. В. Юрьев|website=Большая Российская Энциклопедия|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230221173523/https://old.bigenc.ru/physics/text/2686298|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:

: &lt;math&gt;I\! = {U \over R} &lt;/math&gt;, бында

* &lt;math&gt;I&lt;/math&gt; — сылбырҙағы ток көсө, А;
* &lt;math&gt;U&lt;/math&gt; — сылбыр участкаһында электр көсөргәнешлеге, В;
* &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; — сылбыр участкаһының электр ҡаршылығы, Ом;
* Ом законын телдән формулировкалау:

Ом законының вербаль формулировкаһы:

  Электр сымының участкаһындағы ток көсө, шул участкалағы көсөргәнешкә тура пропорциональ һәм уның ҡаршылығына кире пропорциональ була.


Ом законының икенсе формала яҙылышы&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|author=Ю. В. Юрьев|access-date=2023-06-15|accessdate=2023-02-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Китап|автор=Д. В. Сивухин|заглавие=Общий курс физики. Учеб. пособие: Для вузов. В 5 т. Т. III. Электричество|год=2004|место=Москва|издательство=Физматлит: издательство МФТИ|страницы=194|isbn=5-9221-0227-3}}&lt;/ref&gt; электр көсөргәнешенең &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Ю. В. Юрьев|access-date=2023-06-15|accessdate=2023-02-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ике нөктә араһындағы һайланған киҫелешкә тәьҫир итеүсе [[:ru:Электродвижущая_сила|электр йөрөтөү көсө]] (ЭДС) суммаһы һәм был нөктәләр араһындағы потенциал айырмаһы булараҡ билдәләмәһен ҡуллана. Был шулай уҡ '''электр сымының участкаһы өсөн Ом законы''' тип атала:

: &lt;math&gt;IR = \varphi_1 - \varphi_2 + \mathcal {E}_{12} &lt;/math&gt;

Йомоҡ сылбыр участкаһы (1 һәм 2 нөктәләре тап килә) өсөн, юғарыла килтерелгән формула ябайлаша&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; : .

: &lt;math&gt;IR = \mathcal {E}_{12} &lt;/math&gt;

== Ҡулланыу өлкәләре ==


Тотош мөхиттәр электродинамикаһында һәм электр сылбырҙары теорияһында Ом законы бер аҙ икенсе мәғәнәгә һәм ҡулланыу өлкәһенә эйә.

[[Физика|Физикала]] Ом законы башта эмпирик бәйләнеш булып тора, һуңынан Пауль Друденың металдарҙағы электрондар хәрәкәте теорияһы менән аңлатыла. Был нисбәт квазистационар яҡынлашыуҙа, йыш осраған үткәргес төрҙәрен яҡшы һүрәтләй, әммә фундаменталь физик закон түгел һәм ҡайһы бер ситуацияларҙа үтәлмәй.

Электр схемалары теорияһында Ом законы электр сынйыры моделендә көсөргәнеш һәм ток параметрҙары араһындағы бәйләнеште электр ҡаршылығы параметры аша (йәки, дөйөм алғанда, комплекслы ҡаршылыҡ параметры аша) аксиоматик рәүештә билдәләй. Комплекслы амплитудалар һәм комплекслы ғәмәлдәге ҡиммәттәр өсөн Ом закондары бар&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Матвиенко В.А.|заглавие=Основы теории цепей : учебное пособие для вузов|год=2016|место=Екатеринбург|издательство=УМЦ УПИ|страницы=52|isbn=978-5-8295-0425-0}}&lt;/ref&gt; .

== Тарихы ==
1825—1827 йылдарҙа Георг Ом термопара рәүешендәге [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%B6%D1%83%D1%89%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B0]электр йөрөтөү көсө сығанағы (ЭДС), гальванометр һәм металл сым менән тәжрибәләр үткәрә. Ул үҙенең тәжрибәләрендә сым аша үткән токтың өс параметрға нигеҙләнгән һыҙыҡлы закон менән яҡшы һүрәтләнгәнен асыҡлай һәм 1827 йылда үҙенең һөҙөмтәләрен ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' хеҙмәтендә баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|accessdate=2017-03-15}}&lt;/ref&gt; . Георг Омдың тәжрибәләре сынйырҙар теорияһы һәм Кирхгоф ҡағиҙәләре (1845—1847), электромагнит ҡыры теорияһы (1864), Максвелл тигеҙләмәләре (1884) һәм Друде теорияһы (1900) барлыҡҡа килгәнгә тиклем үткәрелә. Уның хеҙмәтендә Ом законы түбәндәге аңлатма булараҡ яҙылған.

: &lt;math&gt;S = \frac{a}{b + x} &lt;/math&gt;, бында:

* &lt;math&gt;S &lt;/math&gt; — гальванометр күрһәткестәре (хәҙерге терминдарҙа —  ток көсө);
* &lt;math&gt;a &lt;/math&gt; — көсөргәнеш сығанағының үҙенсәлектәрен һүрәтләгән дәүмәл, киң сиктәрҙә даими һәм ток дәүмәленә бәйле түгел (хәҙерге терминдарҙа — ЭДС ([[:ru:Электродвижущая_сила|электр йөрөтөү көсө]]));
* &lt;math&gt;b &lt;/math&gt; —бөтә электр ҡоролмаһының үҙенсәлектәрен характерлаусы параметр (хәҙерге күҙаллауҙарҙа, ток сығанағының эске ҡаршылығын иҫәпкә алыуҙы күрергә мөмкин булған параметр).
* &lt;math&gt;x &lt;/math&gt; — тоташтырыусы сымдарҙың оҙонлоғо менән билдәләнгән дәүмәл (хәҙерге күҙаллауҙарҙа тышҡы сылбыр ҡаршылығына тап килә).

Һуңыраҡ, 1845—1849 йылдарҙа, Густав Кирхгоф был дәүмәлдәрҙе дөрөҫ физик интерпретациялауҙы тәҡдим итә, һәм 1849 йылда хәҙерге берәмектәрҙә Ом законын үҙ эсенә алған хеҙмәтен баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Franco Maloberti, Anthony C. Davies|заглавие=A Short History of Circuits and Systems|год=2016|место=Denmark|издательство=River Publishers|isbn=978-87-93379-70-1}}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге заман терминдарын ҡулланып, оригинал формула '''тулы сылбыр өсөн Ом законын''' әйтеп бирә:  

: &lt;math&gt;I \! = { \mathcal {E} \! \over {R+r} }&lt;/math&gt;, бында:

* &lt;math&gt; {\mathcal {E}}  &lt;/math&gt; —сығанаҡтың электр йөрөтөү көсө (ЭДС), В;
* &lt;math&gt;I&lt;/math&gt; — сынйырҙағы ток көсө, А;
* &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; — сынйырҙың бөтә элементтарының ҡаршылығы (ЭДС сығанағын индермәйенсә), Ом;
* &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; —  ЭДС сығанағының  эске ҡаршылығы, Ом.

== Дифференциаль формалағы Ом законы ==
Үткәргестәге билдәле бер нөктәлә ток тығыҙлығы менән электр ҡырының көсөргәнешлеге араһындағы һыҙыҡлы бәйләнеш дифференциаль формала Ом законы менән һүрәтләнә. Материалдың сағыштырма үткәреүсәнлеге пропорционаллек коэффициенты булып тора. Изотроп материалдар өсөн Ом законының дифференциаль формаһы түбәндәгесә:

: &lt;math&gt;\vec j = \sigma \vec {E},&lt;/math&gt;

* &lt;math&gt;\vec j&lt;/math&gt; — ток тығыҙлығы векторы;
* &lt;math&gt;\sigma&lt;/math&gt; — сағыштырма электр үткәреүсәнлеге (&lt;math&gt;\sigma = 1 / \rho&lt;/math&gt;);
* &lt;math&gt;\vec E&lt;/math&gt; —  электр ҡырының көсөргәнешлек векторы.

Был тигеҙләмәгә ингән бөтә дәүмәлдәр ҙә координаталар һәм, дөйөм алғанда, ваҡыт функциялары булып торалар.

Классик яҡынлаштырыуҙа дифференциаль формала Ом законын Друде теорияһы ярҙамында сығарырға мөмкин:

: &lt;math&gt;\vec j=\frac{n \cdot e_0^{2}\cdot\tau}{2m} \cdot\vec E=\sigma\vec E,&lt;/math&gt;

бында:

* &lt;math&gt;\sigma&lt;/math&gt; — сағыштырма электр үткәреүсәнлегесағыштырма электр үткәреүсәнлеге (&lt;math&gt;\sigma = 1 / \rho&lt;/math&gt;);
* &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; — электрондарҙың концентрацияһы;
* &lt;math&gt;e_0&lt;/math&gt; — элементар заряд;
* &lt;math&gt;\tau&lt;/math&gt; — импульстар буйынса релаксация ваҡыты (электрон ҡайһы яҡҡа хәрәкәт иткәнен «''онотҡан''»  ваҡыт); 
* &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; — электрондың эффектив массаһы.

== Үҙгәреүсән ток өсөн Ом законы ==
Электр сынйыры теорияһында Ом законы алмашыныусан ток өсөн дөйөмләштерелә. Тик ток менән көсөргәнеш араһындағы фаза алмашыныуы ғына айырым иғтибар талап итә. Әгәр ток {{math|ω}} цикл йышлығы менән синусоидаль булһа , ә сынйырҙа актив ҡына түгел, ә реактив компоненттар ҙа булһа ([[:ru:Электрическая_ёмкость|һыйымдар]], индуктивлыҡ ), Ом законын [[Комплекслы һан|комплекслы]] дәүмәлдәрҙә яҙырға мөмкин:

: &lt;math&gt;\mathbb{I} = \frac {\mathbb{U}} {\mathbb{Z}} ,&lt;/math&gt;

бында:

* &lt;math&gt;\mathbb{U} = U_0 e^{i\omega t} &lt;/math&gt; — комплекслы көсөргәнеш,
* &lt;math&gt;\mathbb{I} &lt;/math&gt; — комплекслы ток көсө,
* &lt;math&gt;\mathbb{Z} = R e^{-i\delta} &lt;/math&gt; — комплекслы ҡаршылыҡ (электр импедансы),
*   — тулы ҡаршылыҡ (импеданстың модуле),
*   — реактив ҡаршылыҡ (индуктив һәм һыйым ҡаршылыҡтарының  айырмаһы),
*   — йышлыҡҡа бәйле булмаған, актив (омик) ҡаршылыҡ,
*   — көсөргәнеш һәм ток көсө араһындағы фазалар күсеүе (импеданс фазаһы, кире билдәгә тиклем теүәллек менән).
* Шул уҡ ваҡытта ток һәм көсөргәнеш ҡиммәттәрендә комплекслы үҙгәреүсәндәрҙән ысын (үлсәнеүсән) ҡиммәттәргә күсеү был дәүмәлдәрҙең комплекслы ҡиммәттәренең ысын йәки уйҙырма өлөшөн (әммә сылбырҙың бөтә элементтарында бер үк!) алыу менән башҡарылырға мөмкин. Шуға ярашлы, кире күсеү өсөн төҙөлә, мәҫәлән, &lt;math&gt;U=U_0\sin(\omega t+\varphi)&lt;/math&gt; шундай &lt;math&gt;\mathbb{U}=U_0e^{i(\omega t + \varphi)},&lt;/math&gt;  һайларға кәрәк, &lt;math&gt;\operatorname{Im} \mathbb{U} = U. &lt;/math&gt;булырлыҡ.   Артабан схемалағы токтар һәм көсөргәнештәрҙең бөтә ҡиммәттәрен  &lt;math&gt;F=\operatorname{Im} \mathbb{F}.&lt;/math&gt; кеүек иҫәпләргә кәрәк


Әгәр ток ваҡыт үткән һайын үҙгәрә, әммә синусоидаль (йәки хатта периодик) булмаһа, уны синусоидаль [[Гармоник анализ|Фурье компоненттары]] суммаһы рәүешендә күрһәтергә мөмкин. Һыҙыҡлы сынйырҙар өсөн токтың Фурье-тарҡалыу компоненттарын үҙ аллы эш итә тип иҫәпләргә мөмкин. Сынйырҙың һыҙыҡлы булмауы гармоник (сынйырға тәьҫир итеүсе ток йышлығына тапҡырлы йышлыҡ менән тирбәлеүҙәр), шулай уҡ сумма һәм айырма йышлыҡтар менән тирбәлеүҙәр барлыҡҡа килтерә. Һөҙөмтәлә Ом законы дөйөм алғанда һыҙыҡлы булмаған сынйырҙарҙа дөрөҫ түгел.

== Ом законы өсөн мнемоник схема ==
[[Файл:Ohm's_law_triangle.PNG|справа|мини|250x250пкс|Ом законын иҫтә ҡалдырырға ярҙам иткән схема. Һеҙ эҙләгән ҡиммәтте ябығыҙ, ә ҡалған ике символ һеҙгә уны иҫәпләү формулаһын бирәсәк.]]
[[Файл:Закон_Ома_(перерисованный).png|справа|мини|385x385пкс| {{math|''U''}} — [[Электрическое напряжение|электр көсөргәнеше]];&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;  {{math|''I''}} —[[Сила тока|ток көсө]];&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;  {{math|''P''}} —[[Электрическая мощность|электр ҡеүәте]] ;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{math|''R''}} — [[Электрическое сопротивление|электр ҡаршылығы .]]]]
Мнемоник диаграмма Ом законы формулаһынан кәрәкле ҡиммәт өсөн аңлатма алырға мөмкинлек бирә.

== Ом законының практик әһәмиәте ==
Электр тапшырыу линияларына (ЛЭП) иң мөһим талаптарҙың береһе булып ҡулланыусыға энергия килтереүҙә юғалтыуҙарҙы кәметеү тора.

Был юғалтыуҙар әлеге ваҡытта сымдарҙы йылытыуҙа, йәғни ток энергияһының йылылыҡ энергияһына күсеүендә, бының өсөн сымдарҙың омик ҡаршылығы яуаплы. Икенсе төрлө әйткәндә, бурыс-ток сығанағы  𝑃 = 𝜀 𝐼  ҡеүәтенең мөмкин тиклем ҙур өлөшөн, тапшырыу линияһында минималь ҡеүәт юғалтыуҙары менән &lt;math&gt;P (r) = UI, &lt;/math&gt; бында &lt;math&gt;U\! = Ir ,&lt;/math&gt; ҡулланыусыға еткереү, өҫтәүенә
𝑟 был юлы сымдарҙың һәм генераторҙың эске ҡаршылығының дөйөм ҡаршылығы (һуңғыһы барыбер тапшырыу линияһының ҡаршылығынан кәмерәк).
Был осраҡта ҡеүәт юғалтыуҙары түбәндәге аңлатма менән бирелә:

: &lt;math&gt;P(r) = \frac{P^2 r}{\varepsilon ^2}. &lt;/math&gt;


Бынан сығып, ҡеүәт даими тапшырылған осраҡта уның юғалтыуҙары электр линияһының оҙонлоғона тура пропорциональ рәүештә һәм ЭДС квадратына кире пропорциональ рәүештә арта. Шулай итеп, ЭДС-ты һәр яҡлап арттырыу яҡшы. Әммә ЭДС генераторҙың электр ныҡлығы менән сикләнә, шуға күрә линияға инеү урынында көсөргәнеш генераторҙан ток сыҡҡандан һуң уҡ арттырылырға тейеш, был даими ток өсөн проблема булып тора. Әммә үҙгәреүсән ток өсөн был мәсьәләне [[Трансформатор|.трансформаторҙар]] ярҙамында хәл итеү күпкә еңелерәк, был үҙгәреүсән токлы  электр линияһының бөтә ерҙә таралыуын билдәләй. Әммә линия көсөргәнешенең артыуы корона юғалтыуҙарына килтерә һәм ер өҫтөнән ышаныслы изоляцияны тәьмин итеүҙе ҡыйынлаштыра. Шуға күрә алыҫ арауыҡҡа тапшырыу линияларында иң юғары практик көсөргәнеш, ғәҙәттә, бер миллион вольттан артмай.

Бынан тыш, Дж. Максвелл күрһәткәнсә, ток көсө үҙгәргәндә, теләһә ниндәй үткәргес тирә-яҡ арауыҡҡа энергия сығара, шуға күрә электр линияһы антенна кеүек эш итә, был ҡайһы бер осраҡтарҙа омик юғалтыуҙар менән бергә нурланыш юғалтыуҙарын да иҫәпкә алырға мәжбүр итә.

== Ом законының ҡулланыу сикләүҙәре ==
Ом законы (физик закон булараҡ) дөрөҫ булмауы мөмкин:

* Друде теорияһы ҡулланылмаған теләһә ниндәй мөхит өсөн (мәҫәлән, [[плазма]] йәки [[вакуум]] )
* Юғары йышлыҡтарҙа, электр ҡыры үҙгәреү тиҙлеге шул тиклем ҙур булғанда, заряд йөрөтөүселәрҙең инерциялылығын иғтибарһыҙ ҡалдырырға ярамай.
* Үтә үткәреүсәнлеккә эйә матдәләр өсөн түбән температурала
* Үткәргес ток менән һиҙелерлек йылынғанда, һөҙөмтәлә көсөргәнештең токҡа бәйлелеге (вольт-ампер характеристикаһы) һыҙыҡлы булмаған характер ала. Ҡыҙҙырыу лампаһы — бындай элементтың классик миҫалы.
* Үткәргескә йәки диэлектрикҡа (мәҫәлән, һауаға йәки изоляция тышлығына) юғары көсөргәнеш бирелгәндә өҙөклөк барлыҡҡа килә.
* Вакуум һәм газ менән тултырылған электрон тлампаларҙа (шул иҫәптән люминесцент лампаларҙа ).
* &lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/P-n-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%BE%D0%B4&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;P-n-переход&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;186&quot;&gt;p-n&lt;/a&gt; үткәргестәре булған гетероген [[Ярым үткәргес|ярымүткәргестәрҙә]] һәм ярымүткәргес ҡоролмаларында, мәҫәлән, диодтарҙа һәм [[Транзистор|транзисторҙарҙа]].
* Металл-диэлектрик контакттарҙа (диэлектрикта арауыҡ заряды барлыҡҡа килеү һөҙөмтәһендә) .

== Иҫкәрмәләр ==

== Һылтанмалар ==

* [http://elementy.ru/trefil/21181 Ом законы] // Элементы.ru. Фәндең тәбиғәте, Энциклопедия
[[Категория:Исемле закондар һәм ҡағиҙәләр]]
[[Категория:Радиотехника]]
[[Категория:Электротехника]]
[[Категория:Электроника]]
[[Категория:Электр]]</text>
      <sha1>ez35vtgpbaiio60rjgm3kbb058sfdu2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298312</id>
      <parentid>1298294</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T11:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1298312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21343" sha1="jbkxym2h30vsjvoctcuf7auhq5x5dyk" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:UIR.svg|справа|мини|235x235пкс| U — көсөргәнеш, I -  ток көсө R - ҡаршылыҡ]]
'''Ом законы''' сылбыр участкаһындағы ток көсө  һәм был участкалағы электр көсөргәнеше араһындағы һыҙыҡлы бәйләнеште һүрәтләй. 1826 йылда Джордж Ом тарафынан асыҡлана (1827 йылда баҫылып сыға) һәм уның хөрмәтенә атала. Сылбыр участкаһы өсөн Ом законы түбәндәге формула менән бирелә&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://old.bigenc.ru/physics/text/2686298|title=Закон Ома|author=Ю. В. Юрьев|website=Большая Российская Энциклопедия|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230221173523/https://old.bigenc.ru/physics/text/2686298|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:

: &lt;math&gt;I\! = {U \over R} &lt;/math&gt;, бында

* &lt;math&gt;I&lt;/math&gt; — сылбырҙағы ток көсө, А;
* &lt;math&gt;U&lt;/math&gt; — сылбыр участкаһында электр көсөргәнешлеге, В;
* &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; — сылбыр участкаһының электр ҡаршылығы, Ом;
* Ом законын телдән формулировкалау:

Ом законының вербаль формулировкаһы:

  Электр сымының участкаһындағы ток көсө, шул участкалағы көсөргәнешкә тура пропорциональ һәм уның ҡаршылығына кире пропорциональ була.


Ом законының икенсе формала яҙылышы&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|author=Ю. В. Юрьев|access-date=2023-06-15|accessdate=2023-02-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Китап|автор=Д. В. Сивухин|заглавие=Общий курс физики. Учеб. пособие: Для вузов. В 5 т. Т. III. Электричество|год=2004|место=Москва|издательство=Физматлит: издательство МФТИ|страницы=194|isbn=5-9221-0227-3}}&lt;/ref&gt; электр көсөргәнешенең &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Ю. В. Юрьев|access-date=2023-06-15|accessdate=2023-02-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ике нөктә араһындағы һайланған киҫелешкә тәьҫир итеүсе [[:ru:Электродвижущая_сила|электр йөрөтөү көсө]] (ЭДС) суммаһы һәм был нөктәләр араһындағы потенциал айырмаһы булараҡ билдәләмәһен ҡуллана. Был шулай уҡ '''электр сымының участкаһы өсөн Ом законы''' тип атала:

: &lt;math&gt;IR = \varphi_1 - \varphi_2 + \mathcal {E}_{12} &lt;/math&gt;

Йомоҡ сылбыр участкаһы (1 һәм 2 нөктәләре тап килә) өсөн, юғарыла килтерелгән формула ябайлаша&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; : .

: &lt;math&gt;IR = \mathcal {E}_{12} &lt;/math&gt;

== Ҡулланыу өлкәләре ==


Тотош мөхиттәр электродинамикаһында һәм электр сылбырҙары теорияһында Ом законы бер аҙ икенсе мәғәнәгә һәм ҡулланыу өлкәһенә эйә.

[[Физика|Физикала]] Ом законы башта эмпирик бәйләнеш булып тора, һуңынан Пауль Друденың металдарҙағы электрондар хәрәкәте теорияһы менән аңлатыла. Был нисбәт квазистационар яҡынлашыуҙа, йыш осраған үткәргес төрҙәрен яҡшы һүрәтләй, әммә фундаменталь физик закон түгел һәм ҡайһы бер ситуацияларҙа үтәлмәй.

Электр схемалары теорияһында Ом законы электр сынйыры моделендә көсөргәнеш һәм ток параметрҙары араһындағы бәйләнеште электр ҡаршылығы параметры аша (йәки, дөйөм алғанда, комплекслы ҡаршылыҡ параметры аша) аксиоматик рәүештә билдәләй. Комплекслы амплитудалар һәм комплекслы ғәмәлдәге ҡиммәттәр өсөн Ом закондары бар&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Матвиенко В.А.|заглавие=Основы теории цепей : учебное пособие для вузов|год=2016|место=Екатеринбург|издательство=УМЦ УПИ|страницы=52|isbn=978-5-8295-0425-0}}&lt;/ref&gt; .

== Тарихы ==
1825—1827 йылдарҙа Георг Ом термопара рәүешендәге [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%B6%D1%83%D1%89%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B0]электр йөрөтөү көсө сығанағы (ЭДС), гальванометр һәм металл сым менән тәжрибәләр үткәрә. Ул үҙенең тәжрибәләрендә сым аша үткән токтың өс параметрға нигеҙләнгән һыҙыҡлы закон менән яҡшы һүрәтләнгәнен асыҡлай һәм 1827 йылда үҙенең һөҙөмтәләрен ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' хеҙмәтендә баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|accessdate=2017-03-15}}&lt;/ref&gt; . Георг Омдың тәжрибәләре сынйырҙар теорияһы һәм Кирхгоф ҡағиҙәләре (1845—1847), электромагнит ҡыры теорияһы (1864), Максвелл тигеҙләмәләре (1884) һәм Друде теорияһы (1900) барлыҡҡа килгәнгә тиклем үткәрелә. Уның хеҙмәтендә Ом законы түбәндәге аңлатма булараҡ яҙылған.

: &lt;math&gt;S = \frac{a}{b + x} &lt;/math&gt;, бында:

* &lt;math&gt;S &lt;/math&gt; — гальванометр күрһәткестәре (хәҙерге терминдарҙа —  ток көсө);
* &lt;math&gt;a &lt;/math&gt; — көсөргәнеш сығанағының үҙенсәлектәрен һүрәтләгән дәүмәл, киң сиктәрҙә даими һәм ток дәүмәленә бәйле түгел (хәҙерге терминдарҙа — ЭДС ([[:ru:Электродвижущая_сила|электр йөрөтөү көсө]]));
* &lt;math&gt;b &lt;/math&gt; —бөтә электр ҡоролмаһының үҙенсәлектәрен характерлаусы параметр (хәҙерге күҙаллауҙарҙа, ток сығанағының эске ҡаршылығын иҫәпкә алыуҙы күрергә мөмкин булған параметр).
* &lt;math&gt;x &lt;/math&gt; — тоташтырыусы сымдарҙың оҙонлоғо менән билдәләнгән дәүмәл (хәҙерге күҙаллауҙарҙа тышҡы сылбыр ҡаршылығына тап килә).

Һуңыраҡ, 1845—1849 йылдарҙа, Густав Кирхгоф был дәүмәлдәрҙе дөрөҫ физик интерпретациялауҙы тәҡдим итә, һәм 1849 йылда хәҙерге берәмектәрҙә Ом законын үҙ эсенә алған хеҙмәтен баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Franco Maloberti, Anthony C. Davies|заглавие=A Short History of Circuits and Systems|год=2016|место=Denmark|издательство=River Publishers|isbn=978-87-93379-70-1}}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге заман терминдарын ҡулланып, оригинал формула '''тулы сылбыр өсөн Ом законын''' әйтеп бирә:  

: &lt;math&gt;I \! = { \mathcal {E} \! \over {R+r} }&lt;/math&gt;, бында:

* &lt;math&gt; {\mathcal {E}}  &lt;/math&gt; —сығанаҡтың электр йөрөтөү көсө (ЭДС), В;
* &lt;math&gt;I&lt;/math&gt; — сынйырҙағы ток көсө, А;
* &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; — сынйырҙың бөтә элементтарының ҡаршылығы (ЭДС сығанағын индермәйенсә), Ом;
* &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; —  ЭДС сығанағының  эске ҡаршылығы, Ом.

== Дифференциаль формалағы Ом законы ==
Үткәргестәге билдәле бер нөктәлә ток тығыҙлығы менән электр ҡырының көсөргәнешлеге араһындағы һыҙыҡлы бәйләнеш дифференциаль формала Ом законы менән һүрәтләнә. Материалдың сағыштырма үткәреүсәнлеге пропорционаллек коэффициенты булып тора. Изотроп материалдар өсөн Ом законының дифференциаль формаһы түбәндәгесә:

: &lt;math&gt;\vec j = \sigma \vec {E},&lt;/math&gt;

* &lt;math&gt;\vec j&lt;/math&gt; — ток тығыҙлығы векторы;
* &lt;math&gt;\sigma&lt;/math&gt; — сағыштырма электр үткәреүсәнлеге (&lt;math&gt;\sigma = 1 / \rho&lt;/math&gt;);
* &lt;math&gt;\vec E&lt;/math&gt; —  электр ҡырының көсөргәнешлек векторы.

Был тигеҙләмәгә ингән бөтә дәүмәлдәр ҙә координаталар һәм, дөйөм алғанда, ваҡыт функциялары булып торалар.

Классик яҡынлаштырыуҙа дифференциаль формала Ом законын Друде теорияһы ярҙамында сығарырға мөмкин:

: &lt;math&gt;\vec j=\frac{n \cdot e_0^{2}\cdot\tau}{2m} \cdot\vec E=\sigma\vec E,&lt;/math&gt;

бында:

* &lt;math&gt;\sigma&lt;/math&gt; — сағыштырма электр үткәреүсәнлегесағыштырма электр үткәреүсәнлеге (&lt;math&gt;\sigma = 1 / \rho&lt;/math&gt;);
* &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; — электрондарҙың концентрацияһы;
* &lt;math&gt;e_0&lt;/math&gt; — элементар заряд;
* &lt;math&gt;\tau&lt;/math&gt; — импульстар буйынса релаксация ваҡыты (электрон ҡайһы яҡҡа хәрәкәт иткәнен «''онотҡан''»  ваҡыт); 
* &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; — электрондың эффектив массаһы.

== Үҙгәреүсән ток өсөн Ом законы ==
Электр сынйыры теорияһында Ом законы алмашыныусан ток өсөн дөйөмләштерелә. Тик ток менән көсөргәнеш араһындағы фаза алмашыныуы ғына айырым иғтибар талап итә. Әгәр ток {{math|ω}} цикл йышлығы менән синусоидаль булһа , ә сынйырҙа актив ҡына түгел, ә реактив компоненттар ҙа булһа ([[:ru:Электрическая_ёмкость|һыйымдар]], индуктивлыҡ ), Ом законын [[Комплекслы һан|комплекслы]] дәүмәлдәрҙә яҙырға мөмкин:

: &lt;math&gt;\mathbb{I} = \frac {\mathbb{U}} {\mathbb{Z}} ,&lt;/math&gt;

бында:

* &lt;math&gt;\mathbb{U} = U_0 e^{i\omega t} &lt;/math&gt; — комплекслы көсөргәнеш,
* &lt;math&gt;\mathbb{I} &lt;/math&gt; — комплекслы ток көсө,
* &lt;math&gt;\mathbb{Z} = R e^{-i\delta} &lt;/math&gt; — комплекслы ҡаршылыҡ (электр импедансы),
*   — тулы ҡаршылыҡ (импеданстың модуле),
*   — реактив ҡаршылыҡ (индуктив һәм һыйым ҡаршылыҡтарының  айырмаһы),
*   — йышлыҡҡа бәйле булмаған, актив (омик) ҡаршылыҡ,
*   — көсөргәнеш һәм ток көсө араһындағы фазалар күсеүе (импеданс фазаһы, кире билдәгә тиклем теүәллек менән).
* Шул уҡ ваҡытта ток һәм көсөргәнеш ҡиммәттәрендә комплекслы үҙгәреүсәндәрҙән ысын (үлсәнеүсән) ҡиммәттәргә күсеү был дәүмәлдәрҙең комплекслы ҡиммәттәренең ысын йәки уйҙырма өлөшөн (әммә сылбырҙың бөтә элементтарында бер үк!) алыу менән башҡарылырға мөмкин. Шуға ярашлы, кире күсеү өсөн төҙөлә, мәҫәлән, &lt;math&gt;U=U_0\sin(\omega t+\varphi)&lt;/math&gt; шундай &lt;math&gt;\mathbb{U}=U_0e^{i(\omega t + \varphi)},&lt;/math&gt;  һайларға кәрәк, &lt;math&gt;\operatorname{Im} \mathbb{U} = U. &lt;/math&gt;булырлыҡ.   Артабан схемалағы токтар һәм көсөргәнештәрҙең бөтә ҡиммәттәрен  &lt;math&gt;F=\operatorname{Im} \mathbb{F}.&lt;/math&gt; кеүек иҫәпләргә кәрәк


Әгәр ток ваҡыт үткән һайын үҙгәрә, әммә синусоидаль (йәки хатта периодик) булмаһа, уны синусоидаль [[Гармоник анализ|Фурье компоненттары]] суммаһы рәүешендә күрһәтергә мөмкин. Һыҙыҡлы сынйырҙар өсөн токтың Фурье-тарҡалыу компоненттарын үҙ аллы эш итә тип иҫәпләргә мөмкин. Сынйырҙың һыҙыҡлы булмауы гармоник (сынйырға тәьҫир итеүсе ток йышлығына тапҡырлы йышлыҡ менән тирбәлеүҙәр), шулай уҡ сумма һәм айырма йышлыҡтар менән тирбәлеүҙәр барлыҡҡа килтерә. Һөҙөмтәлә Ом законы дөйөм алғанда һыҙыҡлы булмаған сынйырҙарҙа дөрөҫ түгел.

== Ом законы өсөн мнемоник схема ==
[[Файл:Ohm's_law_triangle.PNG|справа|мини|250x250пкс|Ом законын иҫтә ҡалдырырға ярҙам иткән схема. Һеҙ эҙләгән ҡиммәтте ябығыҙ, ә ҡалған ике символ һеҙгә уны иҫәпләү формулаһын бирәсәк.]]
[[Файл:Закон_Ома_(перерисованный).png|справа|мини|385x385пкс| {{math|''U''}} — [[Электрическое напряжение|электр көсөргәнеше]];&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;  {{math|''I''}} —[[Сила тока|ток көсө]];&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;  {{math|''P''}} —[[Электрическая мощность|электр ҡеүәте]] ;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{math|''R''}} — [[Электрическое сопротивление|электр ҡаршылығы .]]]]
Мнемоник диаграмма Ом законы формулаһынан кәрәкле ҡиммәт өсөн аңлатма алырға мөмкинлек бирә.

== Ом законының практик әһәмиәте ==
Электр тапшырыу линияларына (ЛЭП) иң мөһим талаптарҙың береһе булып ҡулланыусыға энергия килтереүҙә юғалтыуҙарҙы кәметеү тора.

Был юғалтыуҙар әлеге ваҡытта сымдарҙы йылытыуҙа, йәғни ток энергияһының йылылыҡ энергияһына күсеүендә, бының өсөн сымдарҙың омик ҡаршылығы яуаплы. Икенсе төрлө әйткәндә, бурыс-ток сығанағы  𝑃 = 𝜀 𝐼  ҡеүәтенең мөмкин тиклем ҙур өлөшөн, тапшырыу линияһында минималь ҡеүәт юғалтыуҙары менән &lt;math&gt;P (r) = UI, &lt;/math&gt; бында &lt;math&gt;U\! = Ir ,&lt;/math&gt; ҡулланыусыға еткереү, өҫтәүенә
𝑟 был юлы сымдарҙың һәм генераторҙың эске ҡаршылығының дөйөм ҡаршылығы (һуңғыһы барыбер тапшырыу линияһының ҡаршылығынан кәмерәк).
Был осраҡта ҡеүәт юғалтыуҙары түбәндәге аңлатма менән бирелә:

: &lt;math&gt;P(r) = \frac{P^2 r}{\varepsilon ^2}. &lt;/math&gt;


Бынан сығып, ҡеүәт даими тапшырылған осраҡта уның юғалтыуҙары электр линияһының оҙонлоғона тура пропорциональ рәүештә һәм ЭДС квадратына кире пропорциональ рәүештә арта. Шулай итеп, ЭДС-ты һәр яҡлап арттырыу яҡшы. Әммә ЭДС генераторҙың электр ныҡлығы менән сикләнә, шуға күрә линияға инеү урынында көсөргәнеш генераторҙан ток сыҡҡандан һуң уҡ арттырылырға тейеш, был даими ток өсөн проблема булып тора. Әммә үҙгәреүсән ток өсөн был мәсьәләне [[Трансформатор|.трансформаторҙар]] ярҙамында хәл итеү күпкә еңелерәк, был үҙгәреүсән токлы  электр линияһының бөтә ерҙә таралыуын билдәләй. Әммә линия көсөргәнешенең артыуы корона юғалтыуҙарына килтерә һәм ер өҫтөнән ышаныслы изоляцияны тәьмин итеүҙе ҡыйынлаштыра. Шуға күрә алыҫ арауыҡҡа тапшырыу линияларында иң юғары практик көсөргәнеш, ғәҙәттә, бер миллион вольттан артмай.

Бынан тыш, Дж. Максвелл күрһәткәнсә, ток көсө үҙгәргәндә, теләһә ниндәй үткәргес тирә-яҡ арауыҡҡа энергия сығара, шуға күрә электр линияһы антенна кеүек эш итә, был ҡайһы бер осраҡтарҙа омик юғалтыуҙар менән бергә нурланыш юғалтыуҙарын да иҫәпкә алырға мәжбүр итә.

== Ом законының ҡулланыу сикләүҙәре ==
Ом законы (физик закон булараҡ) дөрөҫ булмауы мөмкин:

* Друде теорияһы ҡулланылмаған теләһә ниндәй мөхит өсөн (мәҫәлән, [[плазма]] йәки [[вакуум]] )
* Юғары йышлыҡтарҙа, электр ҡыры үҙгәреү тиҙлеге шул тиклем ҙур булғанда, заряд йөрөтөүселәрҙең инерциялылығын иғтибарһыҙ ҡалдырырға ярамай.
* Үтә үткәреүсәнлеккә эйә матдәләр өсөн түбән температурала
* Үткәргес ток менән һиҙелерлек йылынғанда, һөҙөмтәлә көсөргәнештең токҡа бәйлелеге (вольт-ампер характеристикаһы) һыҙыҡлы булмаған характер ала. Ҡыҙҙырыу лампаһы — бындай элементтың классик миҫалы.
* Үткәргескә йәки диэлектрикҡа (мәҫәлән, һауаға йәки изоляция тышлығына) юғары көсөргәнеш бирелгәндә өҙөклөк барлыҡҡа килә.
* Вакуум һәм газ менән тултырылған электрон тлампаларҙа (шул иҫәптән люминесцент лампаларҙа ).
* &lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/P-n-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%BE%D0%B4&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;P-n-переход&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;186&quot;&gt;p-n&lt;/a&gt; үткәргестәре булған гетероген [[Ярым үткәргес|ярымүткәргестәрҙә]] һәм ярымүткәргес ҡоролмаларында, мәҫәлән, диодтарҙа һәм [[Транзистор|транзисторҙарҙа]].
* Металл-диэлектрик контакттарҙа (диэлектрикта арауыҡ заряды барлыҡҡа килеү һөҙөмтәһендә) .

== Иҫкәрмәләр ==

== Һылтанмалар ==

* [http://elementy.ru/trefil/21181 Ом законы] // Элементы.ru. Фәндең тәбиғәте, Энциклопедия
[[Категория:Исемле закондар һәм ҡағиҙәләр]]
[[Категория:Радиотехника]]
[[Категория:Электротехника]]
[[Категория:Электроника]]
[[Категория:Электр]]</text>
      <sha1>jbkxym2h30vsjvoctcuf7auhq5x5dyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-05-29</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201191</id>
    <revision>
      <id>1298303</id>
      <timestamp>2026-05-28T10:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Eagles Nests Trail 01.jpg</comment>
      <origin>1298303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="j70h6e0ggfchuc5thhuftqlmj25dms7" xml:space="preserve">Eagles Nests Trail 01.jpg</text>
      <sha1>j70h6e0ggfchuc5thhuftqlmj25dms7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Города Черногории</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201192</id>
    <revision>
      <id>1298313</id>
      <timestamp>2026-05-28T11:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Навигационная таблица |имя = Города Черногории |заголовок = {{Флаг Черногории}} [[Черногория ҡалалары]] |изображение = [[Файл:Coat of arms of Montenegro.svg|60px]] |state = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt; |класс_списков = hlist  |заголовок1 = Айырым статуслы ҡалалар |список1 = * [[Цетине]] * Подгориц...</comment>
      <origin>1298313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1316" sha1="mnqe441ih0uagvf9cc06sozf3bfgc5l" xml:space="preserve">{{Навигационная таблица
|имя = Города Черногории
|заголовок = {{Флаг Черногории}} [[Черногория ҡалалары]]
|изображение = [[Файл:Coat of arms of Montenegro.svg|60px]]
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|класс_списков = hlist

|заголовок1 = Айырым статуслы ҡалалар
|список1 =
* [[Цетине]]
* [[Подгорица]]

|заголовок2 = Ҡалалар
|список2 =
* [[Андриевица]]
* [[Бар (ҡала, Черногория)|Бар]]
* [[Беране]]
* [[Биело-Поле]]
* [[Будва]]
* [[Голубовцы]] 
* [[Даниловград]]
* [[Жабляк]]
* [[Колашин]]
* [[Котор]]
* [[Мойковац]]
* [[Никшич]]
* [[Петница]] 
* [[Плав (ҡала)|Плав]]
* [[Плевля]]
* [[Плужине]]
* [[Рожае]]
* [[Тиват]]
* [[Тузи (ҡала)|Тузи]] 
* [[Улцинь]]
* [[Херцег-Нови]]
* [[Шавник]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Навигационные шаблоны списков городов|Черногория]]
[[Категория:Навигационные шаблоны:География Черногории]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mnqe441ih0uagvf9cc06sozf3bfgc5l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298314</id>
      <parentid>1298313</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T11:20:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1298314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1326" sha1="rutfad3u5fot3f1vm8h8qv2o9uif19y" xml:space="preserve">{{Навигационная таблица
|имя = Города Черногории
|заголовок = {{Флаг Черногории}} [[Черногория ҡалалары]]
|изображение = [[Файл:Coat of arms of Montenegro.svg|60px]]
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|класс_списков = hlist

|заголовок1 = Айырым статуслы ҡалалар
|список1 =
* [[Цетине]]
* [[Подгорица]]

|заголовок2 = Ҡалалар
|список2 =
* [[Андриевица]]
* [[Бар (ҡала, Черногория)|Бар]]
* [[Беране]]
* [[Биело-Поле]]
* [[Будва]]
* [[Голубовцы]] 
* [[Даниловград]]
* [[Жабляк]]
* [[Колашин]]
* [[Котор]]
* [[Мойковац]]
* [[Никшич]]
* [[Петница]] 
* [[Плав (ҡала)|Плав]]
* [[Плевля]]
* [[Плужине]]
* [[Рожае]]
* [[Тиват]]
* [[Тузи (ҡала)|Тузи]] 
* [[Улцинь]]
* [[Херцег-Нови]]
* [[Шавник]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалалар исемлектәренең навигация ҡалыптары|Черногория]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Черногория географияһы]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rutfad3u5fot3f1vm8h8qv2o9uif19y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Котор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201193</id>
    <revision>
      <id>1298316</id>
      <timestamp>2026-05-28T11:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{НП  |статус                  = Ҡала  |русское название        = Котор  |оригинальное название   = {{lang-cnr|Котор, Kotor}}  |изображение             = Montenegro, Kotor 02.jpg  |описание изображения    =   |страна                  = Черногория  |герб                    = Coat of Arms of Kotor.jpg  |флаг                    = Flag of Kotor, Montenegro.jpg  |шири...</comment>
      <origin>1298316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2465" sha1="h5589zx0fu06o8ohmf5xdpvnksks5cd" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Котор
 |оригинальное название   = {{lang-cnr|Котор, Kotor}}
 |изображение             = Montenegro, Kotor 02.jpg
 |описание изображения    = 
 |страна                  = Черногория
 |герб                    = Coat of Arms of Kotor.jpg
 |флаг                    = Flag of Kotor, Montenegro.jpg
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
 |описание герба          = Котор гербы
 |описание флага          = 
 |lat_deg = 42|lat_min= 25|lat_sec=29.61
 |lon_deg = 18|lon_min= 46|lon_sec=10.83
 |вид главы               = мэр
 |глава                   = Владимир Джокич 
 |первое упоминание       = б.э.т. 168 йыл.
 |прежние имена           = Акрувиум, Аскруйон, Декатерон, Каттаро
 |площадь                 = 335
 |высота центра НП        = 16
 |климат                  = субтропик
 |официальный язык        = черногор
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = {{увеличение}} 13 176
 |год переписи            = 2003
 |национальный состав     = [[черногорҙар]], [[сербтар]]
 |конфессиональный состав = [[православие дине], [[католиктар]]
 |этнохороним             = 
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = +382 32
 |почтовый индекс         = 85330
 |автомобильный код       = KO
 |сайт                    = http://www.opstinakotor.com
}}
{{Всемирное наследие|125}}
'''Котор''' ({{lang-cnr|Котор/Kotor}}, {{lang-sr|Котор/Kotor}}, {{lang-hr|Kotor}}, {{lang-it|Cattaro}}, {{lang-la|Acruvium}}, {{lang-el|Ασκρήβιον}}) — [[Черногория]]лағы ҡала. Котор общинаһының [[административ үҙәк|административ үҙәге]]. [[Адриатик диңгеҙ]]ҙең Котор ҡултығы буйында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Викитека МЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Каттаро}}&lt;/ref&gt;.</text>
      <sha1>h5589zx0fu06o8ohmf5xdpvnksks5cd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298319</id>
      <parentid>1298316</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T11:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1298319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4961" sha1="9kv8chkcm75822thw1todimda1hk0nc" xml:space="preserve">{{другие значения|Котор (значения)}}
{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Котор
 |оригинальное название   = {{lang-cnr|Котор, Kotor}}
 |изображение             = Montenegro, Kotor 02.jpg
 |описание изображения    = 
 |страна                  = Черногория
 |герб                    = Coat of Arms of Kotor.jpg
 |флаг                    = Flag of Kotor, Montenegro.jpg
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
 |описание герба          = Котор гербы
 |описание флага          = 
 |lat_deg = 42|lat_min= 25|lat_sec=29.61
 |lon_deg = 18|lon_min= 46|lon_sec=10.83
 |вид главы               = мэр
 |глава                   = Владимир Джокич 
 |первое упоминание       = б.э.т. 168 йыл.
 |прежние имена           = Акрувиум, Аскруйон, Декатерон, Каттаро
 |площадь                 = 335
 |высота центра НП        = 16
 |климат                  = субтропик
 |официальный язык        = черногор
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = {{увеличение}} 13 176
 |год переписи            = 2003
 |национальный состав     = [[черногорҙар]], [[сербтар]]
 |конфессиональный состав = [[православие дине]], [[католиктар]]
 |этнохороним             = 
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = +382 32
 |почтовый индекс         = 85330
 |автомобильный код       = KO
 |сайт                    = http://www.opstinakotor.com
}}
{{Всемирное наследие|125}}
'''Котор''' ({{lang-cnr|Котор/Kotor}}, {{lang-sr|Котор/Kotor}}, {{lang-hr|Kotor}}, {{lang-it|Cattaro}}, {{lang-la|Acruvium}}, {{lang-el|Ασκρήβιον}}) — [[Черногория]]лағы ҡала. Котор общинаһының [[административ үҙәк|административ үҙәге]]. [[Адриатик диңгеҙ]]ҙең Котор ҡултығы буйында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Викитека МЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Каттаро}}&lt;/ref&gt;. Тарихи яҡтан Котор һәм уны уратып алған ерҙәр Далмация төбәгенә ҡарай. Ҡаланың боронғо өлөшө [[ЮНЕСКО]] һағында тора.

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Котор — Котор ҡултығының административ, мәҙәни, дини, мәғариф һәм иҡтисади үҙәге.

== Комментарийҙар ==
{{иҫкәрмәләр|group=K}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=[[Шаферова Людмила Александровна|Шаферова Л. А.]]|заглавие=Котор XII — начала XV веков. Социально-экономические отношения южнодалматинского города|оригинал=|ссылка=|место=Красноярск|издательство=Изд-во Краснояр. ун-та|год=1990|страниц=188|isbn=5-7470-0027-6|тираж=600|ref=Шаферова Л. А.}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.opstinakotor.com Которский муниципалитет]{{ref|cnr}}
* {{cite web |title = Туристическое бюро Котора |url = http://www.tokotor.com/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20090302093137/http://www.tokotor.com/ |archive-date = 2009-03-02 |url-status = dead  }}
* [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&amp;id_site=125 Котор — объект всемирного культурного наследия ЮНЕСКО]{{ref|en}}{{ref|fr}}
* {{cite web |title = Котор — Фотогалерея Стевана Кордича |url = http://kordics.zenfolio.com/f53830078 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080706011714/http://kordics.zenfolio.com/f53830078 |archive-date = 2008-07-06 |url-status = dead  |lang = en }}
* [http://travel.bloged.org/images/kotor_fortress.jpg Карта старого города (1944px × 2592px 851.58 КБ JPG)]
* {{cite web |title = Виртуальный тур «Котор» |url = http://www.3dpanoramy.ru/kotor/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20141215210552/http://www.3dpanoramy.ru/kotor/ |archive-date = 2014-12-15 |url-status = dead }}
{{Внешние ссылки}}

{{Города Черногории}}
{{Всемирное наследие в Черногории}}
{{^|1em}}</text>
      <sha1>9kv8chkcm75822thw1todimda1hk0nc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298320</id>
      <parentid>1298319</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T11:47:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Адриатик диңгеҙенең порттары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1298320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5040" sha1="47hslo38q4a7icfq5kcwsrl2e05zih2" xml:space="preserve">{{другие значения|Котор (значения)}}
{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Котор
 |оригинальное название   = {{lang-cnr|Котор, Kotor}}
 |изображение             = Montenegro, Kotor 02.jpg
 |описание изображения    = 
 |страна                  = Черногория
 |герб                    = Coat of Arms of Kotor.jpg
 |флаг                    = Flag of Kotor, Montenegro.jpg
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
 |описание герба          = Котор гербы
 |описание флага          = 
 |lat_deg = 42|lat_min= 25|lat_sec=29.61
 |lon_deg = 18|lon_min= 46|lon_sec=10.83
 |вид главы               = мэр
 |глава                   = Владимир Джокич 
 |первое упоминание       = б.э.т. 168 йыл.
 |прежние имена           = Акрувиум, Аскруйон, Декатерон, Каттаро
 |площадь                 = 335
 |высота центра НП        = 16
 |климат                  = субтропик
 |официальный язык        = черногор
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = {{увеличение}} 13 176
 |год переписи            = 2003
 |национальный состав     = [[черногорҙар]], [[сербтар]]
 |конфессиональный состав = [[православие дине]], [[католиктар]]
 |этнохороним             = 
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = +382 32
 |почтовый индекс         = 85330
 |автомобильный код       = KO
 |сайт                    = http://www.opstinakotor.com
}}
{{Всемирное наследие|125}}
'''Котор''' ({{lang-cnr|Котор/Kotor}}, {{lang-sr|Котор/Kotor}}, {{lang-hr|Kotor}}, {{lang-it|Cattaro}}, {{lang-la|Acruvium}}, {{lang-el|Ασκρήβιον}}) — [[Черногория]]лағы ҡала. Котор общинаһының [[административ үҙәк|административ үҙәге]]. [[Адриатик диңгеҙ]]ҙең Котор ҡултығы буйында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Викитека МЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Каттаро}}&lt;/ref&gt;. Тарихи яҡтан Котор һәм уны уратып алған ерҙәр Далмация төбәгенә ҡарай. Ҡаланың боронғо өлөшө [[ЮНЕСКО]] һағында тора.

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Котор — Котор ҡултығының административ, мәҙәни, дини, мәғариф һәм иҡтисади үҙәге.

== Комментарийҙар ==
{{иҫкәрмәләр|group=K}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=[[Шаферова Людмила Александровна|Шаферова Л. А.]]|заглавие=Котор XII — начала XV веков. Социально-экономические отношения южнодалматинского города|оригинал=|ссылка=|место=Красноярск|издательство=Изд-во Краснояр. ун-та|год=1990|страниц=188|isbn=5-7470-0027-6|тираж=600|ref=Шаферова Л. А.}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.opstinakotor.com Которский муниципалитет]{{ref|cnr}}
* {{cite web |title = Туристическое бюро Котора |url = http://www.tokotor.com/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20090302093137/http://www.tokotor.com/ |archive-date = 2009-03-02 |url-status = dead  }}
* [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&amp;id_site=125 Котор — объект всемирного культурного наследия ЮНЕСКО]{{ref|en}}{{ref|fr}}
* {{cite web |title = Котор — Фотогалерея Стевана Кордича |url = http://kordics.zenfolio.com/f53830078 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080706011714/http://kordics.zenfolio.com/f53830078 |archive-date = 2008-07-06 |url-status = dead  |lang = en }}
* [http://travel.bloged.org/images/kotor_fortress.jpg Карта старого города (1944px × 2592px 851.58 КБ JPG)]
* {{cite web |title = Виртуальный тур «Котор» |url = http://www.3dpanoramy.ru/kotor/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20141215210552/http://www.3dpanoramy.ru/kotor/ |archive-date = 2014-12-15 |url-status = dead }}
{{Внешние ссылки}}

{{Города Черногории}}
{{Всемирное наследие в Черногории}}
{{^|1em}}

[[Категория:Адриатик диңгеҙенең порттары]]</text>
      <sha1>47hslo38q4a7icfq5kcwsrl2e05zih2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298321</id>
      <parentid>1298320</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T11:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Черногория ҡалалары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1298321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5101" sha1="hd0je139po4ckcs7dygk1nfn4w92arb" xml:space="preserve">{{другие значения|Котор (значения)}}
{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Котор
 |оригинальное название   = {{lang-cnr|Котор, Kotor}}
 |изображение             = Montenegro, Kotor 02.jpg
 |описание изображения    = 
 |страна                  = Черногория
 |герб                    = Coat of Arms of Kotor.jpg
 |флаг                    = Flag of Kotor, Montenegro.jpg
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
 |описание герба          = Котор гербы
 |описание флага          = 
 |lat_deg = 42|lat_min= 25|lat_sec=29.61
 |lon_deg = 18|lon_min= 46|lon_sec=10.83
 |вид главы               = мэр
 |глава                   = Владимир Джокич 
 |первое упоминание       = б.э.т. 168 йыл.
 |прежние имена           = Акрувиум, Аскруйон, Декатерон, Каттаро
 |площадь                 = 335
 |высота центра НП        = 16
 |климат                  = субтропик
 |официальный язык        = черногор
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = {{увеличение}} 13 176
 |год переписи            = 2003
 |национальный состав     = [[черногорҙар]], [[сербтар]]
 |конфессиональный состав = [[православие дине]], [[католиктар]]
 |этнохороним             = 
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = +382 32
 |почтовый индекс         = 85330
 |автомобильный код       = KO
 |сайт                    = http://www.opstinakotor.com
}}
{{Всемирное наследие|125}}
'''Котор''' ({{lang-cnr|Котор/Kotor}}, {{lang-sr|Котор/Kotor}}, {{lang-hr|Kotor}}, {{lang-it|Cattaro}}, {{lang-la|Acruvium}}, {{lang-el|Ασκρήβιον}}) — [[Черногория]]лағы ҡала. Котор общинаһының [[административ үҙәк|административ үҙәге]]. [[Адриатик диңгеҙ]]ҙең Котор ҡултығы буйында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Викитека МЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Каттаро}}&lt;/ref&gt;. Тарихи яҡтан Котор һәм уны уратып алған ерҙәр Далмация төбәгенә ҡарай. Ҡаланың боронғо өлөшө [[ЮНЕСКО]] һағында тора.

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Котор — Котор ҡултығының административ, мәҙәни, дини, мәғариф һәм иҡтисади үҙәге.

== Комментарийҙар ==
{{иҫкәрмәләр|group=K}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=[[Шаферова Людмила Александровна|Шаферова Л. А.]]|заглавие=Котор XII — начала XV веков. Социально-экономические отношения южнодалматинского города|оригинал=|ссылка=|место=Красноярск|издательство=Изд-во Краснояр. ун-та|год=1990|страниц=188|isbn=5-7470-0027-6|тираж=600|ref=Шаферова Л. А.}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.opstinakotor.com Которский муниципалитет]{{ref|cnr}}
* {{cite web |title = Туристическое бюро Котора |url = http://www.tokotor.com/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20090302093137/http://www.tokotor.com/ |archive-date = 2009-03-02 |url-status = dead  }}
* [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&amp;id_site=125 Котор — объект всемирного культурного наследия ЮНЕСКО]{{ref|en}}{{ref|fr}}
* {{cite web |title = Котор — Фотогалерея Стевана Кордича |url = http://kordics.zenfolio.com/f53830078 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080706011714/http://kordics.zenfolio.com/f53830078 |archive-date = 2008-07-06 |url-status = dead  |lang = en }}
* [http://travel.bloged.org/images/kotor_fortress.jpg Карта старого города (1944px × 2592px 851.58 КБ JPG)]
* {{cite web |title = Виртуальный тур «Котор» |url = http://www.3dpanoramy.ru/kotor/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20141215210552/http://www.3dpanoramy.ru/kotor/ |archive-date = 2014-12-15 |url-status = dead }}
{{Внешние ссылки}}

{{Города Черногории}}
{{Всемирное наследие в Черногории}}
{{^|1em}}

[[Категория:Адриатик диңгеҙенең порттары]]
[[Категория:Черногория ҡалалары]]</text>
      <sha1>hd0je139po4ckcs7dygk1nfn4w92arb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298322</id>
      <parentid>1298321</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T11:48:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1298322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5110" sha1="es9bfios5mc856c0tfdr46xgm7a1pel" xml:space="preserve">{{другие значения|Котор (значения)}}
{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Котор
 |оригинальное название   = {{lang-cnr|Котор, Kotor}}
 |изображение             = Montenegro, Kotor 02.jpg
 |описание изображения    = 
 |страна                  = Черногория
 |герб                    = Coat of Arms of Kotor.jpg
 |флаг                    = Flag of Kotor, Montenegro.jpg
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
 |описание герба          = Котор гербы
 |описание флага          = 
 |lat_deg = 42|lat_min= 25|lat_sec=29.61
 |lon_deg = 18|lon_min= 46|lon_sec=10.83
 |вид главы               = мэр
 |глава                   = Владимир Джокич 
 |первое упоминание       = б.э.т. 168 йыл.
 |прежние имена           = Акрувиум, Аскруйон, Декатерон, Каттаро
 |площадь                 = 335
 |высота центра НП        = 16
 |климат                  = субтропик
 |официальный язык        = черногор теле
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = {{увеличение}} 13 176
 |год переписи            = 2003
 |национальный состав     = [[черногорҙар]], [[сербтар]]
 |конфессиональный состав = [[православие дине]], [[католиктар]]
 |этнохороним             = 
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = +382 32
 |почтовый индекс         = 85330
 |автомобильный код       = KO
 |сайт                    = http://www.opstinakotor.com
}}
{{Всемирное наследие|125}}
'''Котор''' ({{lang-cnr|Котор/Kotor}}, {{lang-sr|Котор/Kotor}}, {{lang-hr|Kotor}}, {{lang-it|Cattaro}}, {{lang-la|Acruvium}}, {{lang-el|Ασκρήβιον}}) — [[Черногория]]лағы ҡала. Котор общинаһының [[административ үҙәк|административ үҙәге]]. [[Адриатик диңгеҙ]]ҙең Котор ҡултығы буйында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Викитека МЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Каттаро}}&lt;/ref&gt;. Тарихи яҡтан Котор һәм уны уратып алған ерҙәр Далмация төбәгенә ҡарай. Ҡаланың боронғо өлөшө [[ЮНЕСКО]] һағында тора.

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Котор — Котор ҡултығының административ, мәҙәни, дини, мәғариф һәм иҡтисади үҙәге.

== Комментарийҙар ==
{{иҫкәрмәләр|group=K}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=[[Шаферова Людмила Александровна|Шаферова Л. А.]]|заглавие=Котор XII — начала XV веков. Социально-экономические отношения южнодалматинского города|оригинал=|ссылка=|место=Красноярск|издательство=Изд-во Краснояр. ун-та|год=1990|страниц=188|isbn=5-7470-0027-6|тираж=600|ref=Шаферова Л. А.}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.opstinakotor.com Которский муниципалитет]{{ref|cnr}}
* {{cite web |title = Туристическое бюро Котора |url = http://www.tokotor.com/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20090302093137/http://www.tokotor.com/ |archive-date = 2009-03-02 |url-status = dead  }}
* [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&amp;id_site=125 Котор — объект всемирного культурного наследия ЮНЕСКО]{{ref|en}}{{ref|fr}}
* {{cite web |title = Котор — Фотогалерея Стевана Кордича |url = http://kordics.zenfolio.com/f53830078 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080706011714/http://kordics.zenfolio.com/f53830078 |archive-date = 2008-07-06 |url-status = dead  |lang = en }}
* [http://travel.bloged.org/images/kotor_fortress.jpg Карта старого города (1944px × 2592px 851.58 КБ JPG)]
* {{cite web |title = Виртуальный тур «Котор» |url = http://www.3dpanoramy.ru/kotor/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20141215210552/http://www.3dpanoramy.ru/kotor/ |archive-date = 2014-12-15 |url-status = dead }}
{{Внешние ссылки}}

{{Города Черногории}}
{{Всемирное наследие в Черногории}}
{{^|1em}}

[[Категория:Адриатик диңгеҙенең порттары]]
[[Категория:Черногория ҡалалары]]</text>
      <sha1>es9bfios5mc856c0tfdr46xgm7a1pel</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298323</id>
      <parentid>1298322</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T11:49:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1298323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5046" sha1="6dpg41acv2yps2b620pvhcrkjyi9pt1" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Котор
 |оригинальное название   = {{lang-cnr|Котор, Kotor}}
 |изображение             = Montenegro, Kotor 02.jpg
 |описание изображения    = 
 |страна                  = Черногория
 |герб                    = Coat of Arms of Kotor.jpg
 |флаг                    = Flag of Kotor, Montenegro.jpg
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
 |описание герба          = Котор гербы
 |описание флага          = 
 |lat_deg = 42|lat_min= 25|lat_sec=29.61
 |lon_deg = 18|lon_min= 46|lon_sec=10.83
 |вид главы               = мэр
 |глава                   = Владимир Джокич 
 |первое упоминание       = б.э.т. 168 йыл.
 |прежние имена           = Акрувиум, Аскруйон, Декатерон, Каттаро
 |площадь                 = 335
 |высота центра НП        = 16
 |климат                  = субтропик
 |официальный язык        = черногор теле
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = {{увеличение}} 13 176
 |год переписи            = 2003
 |национальный состав     = [[черногорҙар]], [[сербтар]]
 |конфессиональный состав = [[православие дине]], [[католиктар]]
 |этнохороним             = 
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = +382 32
 |почтовый индекс         = 85330
 |автомобильный код       = KO
 |сайт                    = http://www.opstinakotor.com
}}
{{Всемирное наследие|125}}
'''Котор''' ({{lang-cnr|Котор/Kotor}}, {{lang-sr|Котор/Kotor}}, {{lang-hr|Kotor}}, {{lang-it|Cattaro}}, {{lang-la|Acruvium}}, {{lang-el|Ασκρήβιον}}) — [[Черногория]]лағы ҡала. Котор общинаһының [[административ үҙәк|административ үҙәге]]. [[Адриатик диңгеҙ]]ҙең Котор ҡултығы буйында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Викитека МЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Каттаро}}&lt;/ref&gt;. Тарихи яҡтан Котор һәм уны уратып алған ерҙәр Далмация төбәгенә ҡарай. Ҡаланың боронғо өлөшө [[ЮНЕСКО]] һағында тора.

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Котор — Котор ҡултығының административ, мәҙәни, дини, мәғариф һәм иҡтисади үҙәге.

== Комментарийҙар ==
{{иҫкәрмәләр|group=K}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=[[Шаферова Людмила Александровна|Шаферова Л. А.]]|заглавие=Котор XII — начала XV веков. Социально-экономические отношения южнодалматинского города|оригинал=|ссылка=|место=Красноярск|издательство=Изд-во Краснояр. ун-та|год=1990|страниц=188|isbn=5-7470-0027-6|тираж=600|ref=Шаферова Л. А.}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.opstinakotor.com Которский муниципалитет]{{ref|cnr}}
* {{cite web |title = Туристическое бюро Котора |url = http://www.tokotor.com/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20090302093137/http://www.tokotor.com/ |archive-date = 2009-03-02 |url-status = dead  }}
* [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&amp;id_site=125 Котор — объект всемирного культурного наследия ЮНЕСКО]{{ref|en}}{{ref|fr}}
* {{cite web |title = Котор — Фотогалерея Стевана Кордича |url = http://kordics.zenfolio.com/f53830078 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080706011714/http://kordics.zenfolio.com/f53830078 |archive-date = 2008-07-06 |url-status = dead  |lang = en }}
* [http://travel.bloged.org/images/kotor_fortress.jpg Карта старого города (1944px × 2592px 851.58 КБ JPG)]
* {{cite web |title = Виртуальный тур «Котор» |url = http://www.3dpanoramy.ru/kotor/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20141215210552/http://www.3dpanoramy.ru/kotor/ |archive-date = 2014-12-15 |url-status = dead }}
{{Внешние ссылки}}

{{Города Черногории}}
{{Всемирное наследие в Черногории}}
{{^|1em}}

[[Категория:Адриатик диңгеҙенең порттары]]
[[Категория:Черногория ҡалалары]]</text>
      <sha1>6dpg41acv2yps2b620pvhcrkjyi9pt1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Котор</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201194</id>
    <revision>
      <id>1298317</id>
      <timestamp>2026-05-28T11:35:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Котор|28 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ҡала |тема2= |тема3= |ил=Черногория |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1298317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="187" sha1="36w8lsk248pvlghge5osjj7xmzwprsh" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Котор|28 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ҡала |тема2= |тема3= |ил=Черногория |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>36w8lsk248pvlghge5osjj7xmzwprsh</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>