Нью-Йорк

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.4</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Нью-Йорк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3648</id>
    <revision>
      <id>1298359</id>
      <parentid>1259031</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T20:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76062" sha1="5dt57gwol30pvc183bmpt81wybir7o5" xml:space="preserve">{{НП+
 | статус                   = Ҡала
 | русское название         = Нью-Йорк
 | оригинальное название    = {{lang-en|New York City}}
 | изображение              = NYC Montage 2014 4 - Jleon.jpg
 | описание изображения     = &lt;small&gt;По часовой стрелке, сверху: [[Мидтаун|Мидтаун Манхэттена]], [[Таймс-сквер]], [[Унисфера]] в [[Куинс]]е, [[Бруклинский мост]], [[Нижний Манхэттен]] и [[Всемирный торговый центр 1]], [[Центральный парк (Нью-Йорк)|Центральный парк]], [[Штаб-квартира ООН]] и [[Статуя Свободы]]&lt;/small&gt;
 | страна                   = АҠШ
 | герб                     = Seal of New York City.svg
 | флаг                     = Flag of New York City.svg
 | вместо герба             = Печать
 | описание герба           = Печать Нью-Йорка
 | описание флага           = Флаг Нью-Йорка
 | lat_dir                  = N | lat_deg = 40 | lat_min = 43 | lat_sec = 42
 | lon_dir                  = W | lon_deg = 73 | lon_min = 59 | lon_sec = 39
 | CoordScale               =
 | вид региона              = Штат
 | регион                   = Нью-Йорк
 | регион в таблице         = Нью-Йорк (штат){{!}}Нью-Йорк
 | карта района             = USA New York City location map.svg
 | внутреннее деление       = [[Боро (Нью-Йорк)|Боро]]
 | вид главы                = [[Мэр Нью-Йорка|Мэр]]
 | глава                    = [[Де Блазио, Билл|Билл де Блазио]]
 | дата основания           = 1624
 | прежние имена            = {{НП-ПН|1664|[[Новый Амстердам]]}}
 | статус с                 = 1653
 | площадь                  = 1214,9
 | высота центра НП         = 3
 | климат                   = Атлантик субтропик
 | официальный язык         =
 | население                = {{увеличение}} 8 405 837&lt;ref name=&quot;census-est-nyc-ny&quot;&gt;
{{cite web | url=https://blogs.wsj.com/metropolis/2014/03/27/new-york-city-population-hits-record-high/ | title=New York City Population Hits Record High  | author=
 Michael Howard Saul | publisher=The Wall Street Journal| date=2014-03-27 | accessdate=2014-03-27}}
&lt;/ref&gt;
 | год переписи             = 2013
 | плотность                = 10 654
 | население агломерации   = {{увеличение}} 20 610 000 — [[Нью-Йоркская агломерация]]
 | национальный состав      = аҡ раса 44,0 % (шулар араһында латин телле булмағандар 33,3 %),&lt;br&gt; ҡаралар 25,5 %,&lt;br&gt; латин теллеләр 28,6 %,&lt;br&gt; азиаттар 12,7 %
 | конфессиональный состав  =
 | этнохороним              = Ньюйоркцы, ньюйоркец
 | часовой пояс             = -5
 | DST                      = -4
 | телефонный код           = 212, 347, 646, 718, 917, 929
 | почтовые индексы         = 100xx-104xx, 11004-05, 111xx-114xx, 116xx
 | вид идентификатора       = FIPS
 | цифровой идентификатор   = 36-51000
 | сайт                     = https://www1.nyc.gov/
 | язык сайта               = en
 | язык сайта 2             = es
 | язык сайта 3             = ru
 | язык сайта 4             = zh
 | add1n                    = Ҡушаматы
 | add1                     =«Ҙур алма» («The Big Apple»), NYC
}}
'''Нью-Йорк''' ({{Lang-en|New York City}}, &lt;small&gt;МФА:&lt;/small&gt; {{Audio-IPA|En-us-New York.ogg|New York}}, {{МФА2|n|u|ː|space|ˈ|j|ɔ|ɹ|k|space|ˈ|s|ɪ|t|i|}} &lt;small&gt;йәки&lt;/small&gt; {{МФА2|n|j|u|ː|space|ˈ|j|ɔ|ː|k|space|ˈ|s|ɪ|t|i}}) — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тағы ҡала, донъялағы иң ҙур агломерацияларҙың береһе. Ҡалала 8 405 837 кеше йәшәй, агломерацияла — 20,63 млн (2015 йыл). Нью-Йорк [[Атлантик океан]] ярында, Нью-Йорк штатының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Ҡалаға [[XVII быуат]] башында [[Нидерланд|Голландия]] колонистары нигеҙ һалған. 1664 йылға тиклем ул Яңы Амстердам тип атала.

Нью-Йорк биш административ округтан (район, боро) тора: Бронкс, Бруклин, Куинс, Манхэттен һәм Статен-Айленд.

Төп иҫтәлекле урындар Манхэттенда урынлашҡан. Улар араһында тарихи бик [[Үтә бейек йорттар|бейек]] йорттар ([[Эмпайр-стейт-билдинг]], Крайслер-билдинг), Рокфеллер үҙәге, Вулворт-билдинг, [[Метрополитен-музей]], Метрополитен-опера, Карнеги-холл, [[Соломон Гуггенхейм музейы]] (живопись), [[Америка тәбиғәт тарихы музейы]] (планетарий һәм динозаврҙар һөлдәләре), «Плаза», «Уолдорф-Астория», «Челси» отелдәре, [[БМО]] штаб-фатиры, Гарлем бар.

Нью-Йорк — донъяның мөһим финанс, сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге.

== Тарихы ==
[[Файл:GezichtOpNieuwAmsterdam.jpg|слева|мини|Яңы Амстердам 1664 йылда]]
[[Файл:BattleofLongisland.jpg|слева|мини| Лонг-Айленд өсөн алыш, Америка революцияһының иң ҙур алышы]]
Хәҙерге Нью-Йорк урынлашҡан ерҙә бында Европа кешеләре килгәнгә тиклем күпкә алда индеецтарҙың Манахаттоу һәм Канарси ҡәбиләләре йәшәгән. Быны ҡаланың әлеге ваҡытҡа тиклем йорттар төҙөлмәгән райондарында табылған уҡ башаҡтары, башҡа артефакттар раҫлай (мәҫәлән, Инвуд-Хилл-парк һәм Риверсайд-паркта). 1624 йылда бында Европа кешеләре тәүге ауылға нигеҙ һала. 1625 йылда Манхэттендың көньяҡ осонда Голландия кешеләре Яңы Амстердам тигән ҡала төҙөй башлай ({{lang-nl|Nieuw Amsterdam}}). 1664 йылда губернатор Стейвесант ҡаланы ҡаршылыҡ күрһәтмәй генә инглиздәргә тапшыра, ҡала исеме Нью-Йорк (''ингл.'' Яңы Йорк) тип үҙгәртелә, сөнки ҡаланы алыуҙы герцог Йорк ойошторған була. Һөҙөмтәлә 1667 йылда голландтар рәсми рәүештә Нью-Йоркты инглиз колонияһы [[Суринам]]ға алмаша.

Америкалағы Англия колониялары [[Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш|Бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш]] ваҡытында бында иң мөһим алыштар була. Бруклин алышы ваҡытында бик көслө янғын башлана, ҡаланың күпселек өлөшө янып бөтә. Нью-Йорк [[Бөйөк Британия]] ҡулына күсә, американдар уны яңынан 1783 йылда яулап ала. Был «Эвакуация көнө» тип аталған көн һуңынан Нью-Йоркта күп йылдар дауамында билдәләнеп килә.
[[Файл:Hippolyte_Sebron_-_Rue_De_New-York_En_1840.jpg|слева|мини|Бродвей. 1840 йыл тирәһе]]
XIX быуатта ҡала халҡы һаны иммигрантар иҫәбенә йылдам арта. 1811 йылда Манхэттендың генераль планы ҡабул ителә. 1835 йылда Нью-Йорк кеше һаны буйынса [[Филадельфия]]ны уҙып китә һәм АҠШ-та иң ҙур ҡалаға әйләнә. Шуға ҡарамаҫтан ул провинциаль ҡала булып ҡала, бигерәк тә Европанан килгән кешеләргә ул шулай булып күренә.
[[Файл:Anti Civil War Draft Rioters in Lexington Avenue New York 1863.jpg|слева|мини|1863 йылда хәрби хеҙмәткә саҡырыуға ҡаршы фетнә]]
[[АҠШ-тағы граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] ваҡытында ҡаланың Көньяҡ штаттары менән ныҡлы бәйләнеше, шулай уҡ иммигранттарҙың ныҡ артыуы Конфедерация яҡлылар һәм Төньяҡ штаттар берлеге яҡлылар араһында низағҡа килтерә. Армияға мәжбүри алыу арҡаһында ул фетнәгә әүерелә — Америка тарихында был иң ҙур граждандар сыуалышы була.

Һуғыштан һуң Европанан иммиграция тағы ла нығыраҡ көсәйә, һәм Нью-Йорк АҠШ-ҡа яңы, яҡшы тормош эҙләп килгән миллиондарса кеше өсөн тәүге туҡталыш була. 1898 йылда Нью-Йорк бөгөнгө территорияны биләй: ул элек Манхэттен һәм Бронкстан, Уэстчестер округынан алып (1874 йылдан — көнбайыш Бронкс, ҡалған биләмәләр — 1895 йылдан) була. 1898 йылда, яңы закон проектына ярашлы, яңы ойошторолған муниципаль берәмектәр барлыҡҡа килә — ''Оло Нью-Йорк''. Ҡала яңы биш районға (боро) бүленә. Бронкс һәм Манхэттен райондары биләмәләре киңәйтелә һәм элекке Нью-Йорк ҡалаһы биләмәлерен үҙ эсенә ала. Бруклин районына Бруклин ҡалаһы һәм Кингс округы көнсығышындағы бер нисә муниципалитет инә. Куинс районына Куинс округының көнбайыш өлөшөндә нигеҙ һалына, уға бер нисә ҙур булмаған ҡала һәм ҡасаба инә, мәҫәлән, Лонг-Айленд-Сити, Астория һәм Флашинг. Статен-Айлендҡа Ричмонд округы индерелә. Элекке ҡала идара органдары бөтөрөлә. Бер йылдан Куинс округының Куинс районына инмәгән райондары Нассо округы тип атала, улар Нью-Йорк составына инмәй. 1914 йылда Бронкс округы булдырыла, ә Нью-Йорк округында бер Манхэттен ғына ҡала. Бөгөн Нью-Йорктың биш районы сиктәре округтар сиктәре менән тап килә.

XХ быуаттың беренсе яртыһында ҡала донъяның сәнәғәт, сауҙа һәм элемтә үҙәгенә әйләнә. Бында беренсе ер аҫты метро линияһы 1904 йылда төҙөлә. 1930 йылдарҙа Нью-Йоркта донъяның иң бейек ҡоролмалары төҙөлә. Бер үк ваҡытта енәйәтселек кимәле ҡырҡа арта. «Геральд Трибюн» гәзитендә Нью-Йорктағы енәйәтселек тураһында былай тип яҙыла:
{|
|&lt;blockquote&gt;Милләт енәйәтселеккә ҡаршы һуғышта иң ауыр еңелеүгә дусар. Статистика күрһәтеүенсә, енәйәтселәр тарафынан үлтерелгән һәм яраланғандар граждандар һаны АҠШ-тың беренсе донъя һуғышындағы юғалтыуҙарын үтеп китте, был һан көн һайын арта бара.&lt;/blockquote&gt;
|}
[[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң Нью-Йорк донъялағы лидер ҡалаларҙың береһе булып ҡала. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО-ның]] штаб-фатирын Нью-Йорк ҡалаһында төҙөү уның уникаль сәйәси әһәмиәтен сағылдырыла.

Ҡала халҡының бер өлөшө ҡала янындағы ҡасабаларға күсенә башлай, был халыҡ һанының әкренләп кәмеүенә килтерә. Сәнәғәт һәм сауҙа өлкәһендәге үҙгәрештәр, енәйәтселектең артыуы 1970-се йылдарҙа Нью-Йоркты социаль һәм иҡтисади кризистарға килтерҙе.

1980-се йылдарҙағы уртаса үҫеү осоро 1990-сы йылдарҙағы оло үҫеш осоро менән алмашына. Расалар араһындағы низағтар әҙәйеүе, енәйәтселек кимәле түбәнәйеүе, иммиграция артыу ҡалаға яңы һулыш бирә, Нью-Йорк тарихында ҡала халҡы һаны 8 миллиондан аша. 1990-сы йылдар аҙағында ҡала финанс сервис индустрияһының [[Доткомдар ҡыуығы|«дотком» бумы]] (интернет аша бизнес алып барыу) ваҡытында бик күп файҙа ала. Был ҡалала күсемһеҙ милеккә хаҡтар артыуға килтергән факторҙарҙың береһе була.

2001 йылдың 11 сентябрендәге террористик акттарҙан [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтон]] да зыян күрә, әммә Нью-Йоркҡа Бөтә донъя сауҙа үҙәгенә һөжүм арҡаһында бик ныҡ зыян килде. «Игеҙәк биналар» емерелгәндә сыҡҡан ағыулы төтөн һәм саң бер нисә ай дауамында тирә-яҡҡа сығып ятты. Шуға ҡарамаҫтан, емереклектәр тиҙ арала таҙартылды, ул урында яңы Бөтә донъя сауҙа үҙәге төҙөлә бакшланы. 2013 йылда 541 метр бейеклектәге Бөтә донъя сауҙа үҙәге бинаһы төҙөлөп бөттө.

== Халҡы ==
[[Файл:Mulberry_Street_NYC_c1900_LOC_3g04637u_edit.jpg|мини|Манхэттенда Бәләкәй Италия]]
[[Файл:Chinatown_manhattan_2009.JPG|мини|Манхэттенда Чайнатаун]]
[[Файл:Золотой_Ключик_на_Брайтон-Бич.jpg|мини|Бруклинда Бәләкәй Одесса]]
Ҡала халҡының күпселеген элек Европанан килгән халыҡ тәшкил итә: XIX быуат уртаһында — башлыса ирланд һәм [[немецтар]], ХХ быуат башына — [[йәһүдтәр]] һәм итальяндар. 1940 йылда АҠШ-тың рәсми булмаған баш ҡалаһы халҡының яҡынса 94 % аҡ тәнлеләр булған. Әммә аҡ тәнлеләр ҡала яны ҡасабаларына күсенеүе сәбәпле ҡаланың этник йөҙө ҡырҡа үҙгәргән. Был «субурбанизация» тигән күренеш Нью-йоркта башлап күҙәтелә башлай. Башҡа раса вәкилдәре ҡала ситенә күсенгәндәр урынын ала. Һуңғы тиҫтә йыл эсендә Нью-Йорк Азиянан сыҡҡан кешеләрҙе, бигерәк тә ҡытайҙарҙы, һиндтәр һәм пакистандарҙы, шулай уҡ [[Латин Америкаһы]] һәм Кариб диңгеҙе бассейны илдәре кешеләрен ҡабул итә.

Көслө иммиграция һөҙөмтәһендә Нью-Йорк АҠШ ҡалалары араһынан (1980 йылдар уртаһында) Латин Америкаһы кешеләре һәм афроамерикандар күпселекте тәшкил иткән тәүге ҡалаға әүерелә. Әлеге ваҡытта Статен-Айленд — берҙән-бер аҡ тәнлеләр өҫтөнлөк иткән боро. Иммиграция процесы символдарының береһе булып Эллис утрауындағы музей тора. Ул 1954 йылға тиклем төп күскенселәрҙе ҡабул итеү пункты булған ерҙә урынлашҡан, унан аша 20 миллиондан ашыу буласаҡ АҠШ гражданы үтә{{Bar box|width=280px|float=left|title= Нью-Йорк халҡының этник составы|titlebar=#ddd|bars={{bar percent|[[аҡ тәнле американдар]]|teal|44}}
{{bar percent|[[афроамериканцы|негроидтар]]|teal|25.5}}
{{bar percent|[[Латиноамериканцы США|Латин Америкаһы]] (аҡ булмаған)|teal|17.9}}
{{bar percent|[[Американцы азиатского происхождения|азиаттар]]|teal|12.7}}|caption=}}. Иммиграция — ҡала халҡы йылдам үҫешенең төп факторы. 1870 йылда Манхэттенда миллиондан ашыу кеше йәшәй, 1898 йылда берҙәм Нью-Йорк-Сити булдырылғас, халыҡ һаны 3,4 миллионға етә. 2000 йылда Нью-Йоркта {{Nts|8008278}} кеше, {{Nts|3021588}} һәм йорт хужалығы {{Nts|1852233}} ғаилә була. [[Халыҡ тығыҙлығы]] — 10 194,2 кеше/км2. Ҡалалағы {{Nts|3200912}} торлаҡта — 4074,6 кеше/км2. Ҡала раса составы: 44,66 % аҡ, 26,59 % ҡара һәм афроамерикандар, 0,52 % ерле Америка кешеләре ([[индеецтар]]), 9,83 % азиат, 0,07 % Тымыҡ океан, 13,42 % башҡа раса, һәм 4,92 % кеше уҙен ике йәки унан күберәк расаныҡы тип атай. 26,98 % халыҡ — расаһына ҡарамай Латин Америкаһы кешеләре.

Уртаса йорт хужалығы килеме — $ 38 293, ғаилә килеме — $41 887. Ир-аттың уртаса килеме — $435 37, ҡатын-ҡыҙҙыҡы — $32 949. Йән башына килем — $22 402. Халҡының 21,2 % халҡы һәм 18,5 % ғаилә үтә ярлылы. Бөтә фәҡир йәшәгәндәрҙең 30,0%-ы — 18 йәштән йәш һәм 17,8%-ы 65 йәштән өлкән.

{{Nts|3021588}} йорт хужалығының 29,7%-ы 18 йәшкә етмәгән балалы, 37,2%-ы никахлы парлы булып йәшәй; 31,9%-ы йорт хужалығында ғаиләһеҙ. Уртаса йорт хужалығы — 2,59, ә ғаиләләр 3,32 кешенән тора.

Йәше буйынса ҡала халҡы: 24,2%-ы — 18 йәшкәсә, 10,0%-ы — 18-24, 32,9%-ы — 25-44, 21,2%-ы — 45-64 һәм 11,7%-ы — 65 йәштән өлкәнерәк. Халыҡтың уртаса йәше-34 йәш. 90,0 ир-атҡа 100 ҡатын-ҡыҙ тура килә. 18 йәштән өлкәнерәк 100 ҡатын-ҡыҙға 85,9 ир-ат тура килә.
Йәше буйынса ҡала халҡы: 24,2%-ы — 18 йәшкәсә, 10,0%-ы — 18-24, 32,9%-ы — 25-44, 21,2%-ы 45-64 һәм 11,7%-ы 65 йәштән өлкәнерәк. Халыҡтың уртаса йәше-34 йәш. 90,0 ир-атҡа 100 ҡатын-ҡыҙ тура килә. 18 йәштән өлкәнерәк 100 ҡатын-ҡыҙға 85,9 ир-ат тура килә.
Йәше буйынса ҡала халҡы: 24,2%-ы — 18 йәшкәсә, 10,0%-ы — 18-24, 32,9 % —25- 44, 21,2 %- 45-64, һәм 11,7%-ы 65 йәштән өлкәнерәк. Халыҡтың уртаса йәше-34 йәш. 90,0 ир-атҡа 100 ҡатын-ҡыҙ тура килә. 18 йәштән өлкәнерәк 100 ҡатын-ҡыҙға 85,9 ир-ат тура килә.
Йәше буйынса ҡала халҡы: 24,2%-ы — 18 йәшкәсә, 10,0%-ы — 18-24, 32,9 % —25- 44, 21,2 %- 45- 64, һәм 11,7%-ы 65 йәштән һәм өлкәнерәк йәштә. Халыҡтың уртаса йәше-34 йәш. 90,0 ир-атҡа 100 ҡатын-ҡыҙ тура килә. 18 йәштән өлкәнерәк 100 ҡатын-ҡыҙға 85,9 ир-ат тура килә.
Йәше буйынса ҡала халҡы: 24,2%-ы — 18 йәшкәсә, 10,0%-ы — 18-24, 32,9%-ы — 25-44, 21,2%-ы 45-64, һәм 11,7%-ы- 65 йәштән һәм өлкәнерәк йәштә. Халыҡтың уртаса йәше-34 йәш. 90,0 ир-атҡа 100 ҡатын-ҡыҙ тура килә. 18 йәштән өлкәнерәк 100 ҡатын-ҡыҙға 85,9 ир-ат тура килә.
{| class=&quot;wikitable sortable collapsible&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;
!Раса составы
!Ике мең ун&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/3651000.html|title=New York (city), New York|publisher=[[Бюро переписи населения США]]|accessdate=2013-09-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140720153020/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/3651000.html|archivedate=2014-07-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140720153020/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/3651000.html |date=2014-07-20 }}&lt;/ref&gt;
!Бер мең туғыҙ йөҙ туҡһан&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{Cite web|title=Race and Hispanic Origin for Selected Cities and Other Places: Earliest Census to 1990|publisher=U.S. Census Bureau|url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html}}&lt;/ref&gt;
!Бер мең туғыҙ йөҙ етмеш&lt;ref name=&quot;pop&quot; /&gt;
!Бер мең туғыҙ йөҙ ҡырҡ&lt;ref name=&quot;pop&quot; /&gt;
|-
|Аҡ тәнле Америка кешеләре
|44.0 %
|52.3 %
|76.6 %
|93.6 %
|-
|—Аҡ испан телле булмаған
|33.3 %
|43.2 %
|62.9 %
|92.0 %
|-
|—Аҡ Латин Америкаһы кешеләре
|10.7 %
|9.1 %
|13.5-се %
|1.6 %
|-
|Афроамерикандар
|25.5 %
|28.7 %
|21.1 %
|6.1 %
|-
|Латин Америкаһынан (аҡ булмаған)
|17.9 %
|15.3 %
|2.7 %
|−
|-
|Азиаттар
|12.7 %
|7.0 %
|1.2 %
|−
|}

== Дин ==
Ҡалала донъялағы бөтә дин һәм секта вәкилдәре лә йәшәй. Христиан һәм йәһүдтәр һан яғынан өҫтөнлөк итә. Нью-Йоркта барлыҡ төп дини культ ҡоролмалары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ny1.com/content/top_stories/122726/gingrich-blasts-cuomo-over-proposed-wtc-mosque|title=Gingrich Blasts Cuomo Over Proposed WTC Mosque|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100807180634/http://www.ny1.com/content/top_stories/122726/gingrich-blasts-cuomo-over-proposed-wtc-mosque|archivedate=2010-08-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100807180634/http://www.ny1.com/content/top_stories/122726/gingrich-blasts-cuomo-over-proposed-wtc-mosque |date=2010-08-07 }}&lt;/ref&gt; ла бар.

Ҡайһы бер ҡала ҡорамдары:

; Протестант һәм католик ҡорамдары

[[Файл:Saint_Patrick's_Cathedral_by_David_Shankbone.jpg|мини|Изге Патрик соборы]]

* Иоанн Богослов соборы
* Изге Патрик соборы
* Троица сиркәүе
* Риверсайд сиркәүе

; Православие һ. б.

* Николай соборы
* Синодаль Знамение соборы
* Изге Вардан соборы (әрмән апостол сиркәүе)

; Мәсет

* Ислам мәҙәни үҙәге&lt;ref&gt;[http://nyc-architecture.com/UES/UES091.htm По материалам сайта «New York Architecture»]&lt;/ref&gt;

== Иҡтисад ==
[[Файл:NYC_NYSE.jpg|мини|[[Нью-Йорк фонд биржаһы]] — донъяла [[баҙар капитализацияһы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.world-exchanges.org/files/file/stats%20and%20charts/July%202010%20WFE%20Market%20Highlights.pdf|title=Архивированная копия|accessdate=2012-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130722235155/http://www.world-exchanges.org/files/file/stats%20and%20charts/July%202010%20WFE%20Market%20Highlights.pdf|archivedate=2013-07-22}}&lt;/ref&gt; буйынса иң ҙур биржа]]
Нью-Йорк — АҠШ-та һәм донъяла иң мөһим иҡтисади үҙәк. Нью-Йорк [[Лондон]] һәм [[Токио]] менән бер рәттән донъяның өс иҡтисади үҙәгенең береһе тип атала&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=The Global City: New York, London, Tokyo|год=2001|издательство=[[Princeton University Press]]|издание=2|isbn=0691070636|автор=[[Сассен, Саския|Sassen, Saskia]]}}&lt;/ref&gt;. Нью-Йорк ҡала төбәгенең 2007 йылғы тулайым төбәк продукты 1210,2 млрд $ тәшкил итә, был уны АҠШ мегаполистары араһында беренсе урынға сығара.
[[Файл:Nasdaq_2.jpg|слева|мини| NASDAQ MarketSite реклама панелдәре Таймс-скверҙа]]
[[Файл:Intersection_of_Nassau_Street_and_Broad_Street,_overlooking_Wall_Street_(2005).jpg|мини|Уолл-стрит]]
Нью-Йорк донъяның һәм илдең иң мөһим финанс үҙәге булып тора, ҡалала урынлашҡан финанс ойошмалары 2008 йылдың аҙағына донъя финансының 40 %-ын контролдә тота&lt;ref name=&quot;London vs. New York&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cincodias.com/articulo/mercados/Londres-versus-Nueva-York/20080901cdscdimer_3/cdsmer/|title=London vs. New York, 2005–06|publisher=Cinco Dias|accessdate=2008-03-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/616yQKWnF?url=http://www.cincodias.com/articulo/mercados/londres-versus-nueva-york/20080901cdscdimer_3/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;New York still World's Financial Capital&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.marketwatch.com/story/credit-crunch-shows-new-york-is-still-worlds-financial-capital/|title=New York still World's Financal Capital, 2005–06|publisher=Marketwatch|accessdate=2007-07-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/616yRlAPk?url=https://www.marketwatch.com/story/credit-crunch-shows-new-york-is-still-worlds-financial-capital/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Нью-Йоркта Citigroup, P. J. Morgan &amp;amp;amp; Co., American Group International, Goldman Sachs, Morgan Stanley, Lynch Merrill һ. б.кеүек финанс төркөмдәре үҙ штаб-фатирҙарын булдырған. Бынан тыш, ҡалала ҙур финанс эшмәкәрлеге менән шөғөлләнмәгән корпорацияларҙың штаб-фатирҙары урынлашҡан, улар араһында Communications Verizon, Pfizer, Alcoa, Corporation News, Colgate-Palmolive һ. б. бар. Бында [[Нью-Йорк фонд биржаһы|NYSE]], [[Nasdaq]], Америка фонд биржаһы, Нью-Йорк тауар биржаһы һәм {{Тәржемәһеҙ 5|Нью-Йоркская торговая палата||en|New York Board of Trade}} урынлашҡан. Нью-Йоркта финанс ойошмалары түбәнге Манхэттендағы Уолл-стритта урынлашҡан.

Ҡала иҡтисадында традицион иҡтисад та мөһим роль уйнай, шулай ҙа был секторҙа эшләүселәр һаны кәмеүе күҙәтелә. Ҡалала үҫешкән төп сәнәғәт тармаҡтары.: [[машиналар эшләү]], химия сәнәғәте, текстиль, аҙыҡ-түлек етештереү. Яңы тармаҡтар ҙа тиҙ үҫешә: [[биотехнология]]лар, программалар тәьминәте, интернет-бизнес. Төҙөү һәм девелопмент та ҙур роль уйнай: донъялағы иң ҡиммәтле [[Күсемһеҙ мөлкәт|күсемһеҙ милек]] Нью-Йоркта&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/style/2009-04-14/16_time.html Как выгодно вложить деньги во время кризиса] // Независимая газета {{проверено|10|6|2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vsluh.ru/news/realty/166196.html Москва на четвёртом месте по стоимости элитного жилья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113102548/http://www.vsluh.ru/news/realty/166196.html |date=2013-01-13 }} // vsluh.ru {{проверено|10|6|2009}}&lt;/ref&gt;.

Башта Нью-Йорк Америка кинематографияһы үҙәге була, әммә һуңынан был ролде ул Голливудҡа бирә, ләкин әле булһа Нью-Йоркта телевизион фильмдар һәм телетапшырыуҙар сығарыу дауам итә. Нью-Йорк АҠШ-тың мода баш ҡалаһы булып тора, бында күп модельерҙарҙың штаб-фатиры урынлашҡан. Нью-йоркта нәшриәттәр бик күп, һәм йыш ҡына бында яңы китаптарҙы беренсе булып баҫтыралар. [[Туризм|Туризм индустрияһы]] бик ныҡ үҫешкән.

=== Мәшғүллек ===
2012 йылдағы мәғлүмәт буйынса Нью-Йорк ҡалаһы властары иң эре эш биреүсе булып тора (148 898 кеше), Нью-Йорк мәғариф департаменты (119 490), Transportation Metropolitan Authority (66 804), АҠШ федераль хөкүмәте (50 700), Hospitals Corporation Health and New York City (36 244), Jpmorgan Chase (27 157), Нью-йорк штаты властары (25 441), Citigroup (24 809), Northwell Health (20 775 кеше) һәм Hospital Mount Sinai (18 999 кеше)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=New York City's Five Biggest Employers Are All The Government|url=https://www.businessinsider.com/new-york-citys-biggest-employers-2012-4|publisher=Business Insider|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

=== Туризм ===
[[Файл:Times_square.jpg|справа|мини|Таймс-скверҙа]]
Туризм Нью-Йорк тормошонда мөһим урын биләй. 2010 йылда бында 48,7 миллион кеше килә, шул иҫәптән 39 миллион американдар һәм 9,7 миллионы — башҡа илдәрҙән. Нью-Йорк ҡалаһы — сит ил туристары өсөн иң ҡыҙыҡ ҡала&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2011-01-05|url=https://lenta.ru/news/2011/01/05/newyork/|title=В 2010 году Нью-Йорк посетили рекордное число туристов|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2013-01-10}}&lt;/ref&gt;.

Ҡаланың иң билдәле иҫтәлекле урындарының береһе — [[Азатлыҡ статуяһы|Азатлыҡ һәйкәле]], [[Эмпайр-стейт-билдинг]], Эллис утрауҙары, Бродвей театрҙары, Метрополитен музейы һәм башҡа иҫтәлекле урындар, шул иҫәптән Үҙәк Парк, Рокфеллер үҙәге, Таймс-сквер, Бронк Зоопаркы, Нью-Йорк Ботаника баҡсаһы, Бишенсе һәм Медисон-авеню шулай уҡ Гринвич-Виллидждағы Хэллоуин һәм Трайбек Кинофестивале.

== Транспорт һәм инфраструктура ==

=== Транспорт ===
Нью-Йорк йәмәғәт транспорты метро (метрополитен, шулай уҡ ер өҫтөндәге айырым Статен-Айленд метролинияһы,Манхэттенды [[Нью-Джерси]] тораҡ пункттары менән бәйләүсе ер аҫты линияһы — PATH), автобус, такси, Рузвельт утраын Манхэттен менән бәйләүсе канат юлдар, Кеннеди исемендәге аэропортты хеҙмәтләндереүсе автоматлаштырылған мини-метро, бынан тыш тағы борам. Бынан тыш ҡала яны тимер юл бәйләнеше бар, ул Нью-Йоркты Лонг-Айленд менән, Нью-Джерси һәм Коннектикут штаттары менән, яҡын-тирәләге тораҡ пункттарҙы Нью-Йорк штаты менән бәйләй. Был системаларҙың күбеһе MTA (The Metropolitan Transportation Authority) региональ идаралағына ҡарай. Нью- Джерси транспорт корпорацияһы — Transit NJ — Нью-Джерсиҙы хеҙмәтләндергән тимер юл һәм автобус маршруттары менән идара итә. Нью-йорк һәм Нью-Джерси порт идаралығы PATH ер аҫты Трансгудзон юлын (Trans Hudson Port Authority), Кеннеди исемендәге аэропорттағы «Airtrain» мини-метроны, Ньюарк аэропортында монорельсты, шулай уҡ Нью-Йорк автовокзалын хеҙмәтләндерә.

АҠШ-тың башҡа ҡалаларынан айырмалы рәүештә, йәмәғәт транспорты бында иң популяр транспорт төрө. Мәҫәлән, 2005 йылда 54,6 % кеше Нью-Йоркта йәмәғәт транспортында эшкә йөрөгән. АҠШ-та йәмәғәт транспортын файҙаланыусыларҙың яҡынса һәр өсөнсөһө, тимер юл менән файҙаланыусыларҙың өстән икеһе Нью-Йоркта йәшәй. Был илдең ҡалған өлөшөнән айырыла, американдарҙың ҡала янында йәшәгән халҡының яҡынса 90 % х шәхси автомобилдә йөрөй. Нью-Йоркта йорт хужалыҡтарының яртыһынан күбендә шәхси автомобиль юҡ (илдә бындай хужалыҡтар һаны барлығы 8 %). АҠШ Иҫәп алыу бюроһы мәғлүмәттәре буйынса Нью-Йоркта йәшәүселәр көнөнә эшкә барыр өсөн 38,4 минут сарыф итә.

==== Ҡала транспорты ====

===== Метрополитен =====
[[Файл:NYCT_R142.jpg|мини|Нью-йорк метроһы поезы ер өҫтөндә]]
Нью-Йорк метрополитенында 25 маршрутта 472 станция бар, дөйөм оҙонлоғо 1370 км, маршруттар оҙонлоғо буйынса донъяла ул иң оҙоно (метро линияһы буйынса иң оҙоно — Пекин метроһы). Метро ҡаланың 5 районының дүртеһен тоташтыра (Манхэттен, Бруклин, Куинс һәм Бронкс). Ул Subway (подземка) тип атала, әммә 40 % өлөшө ер өҫтөндә йәки ер өҫтө менән тигеҙ урынлашҡан, йәки эстакадала бара.

Нью-Йоркта тәүге ер өҫтө юлын BRT шәхси компанияһы 1868 йылда (Rapid Transit Brooklyn, һуңыраҡ BMT, Brooklyn-Manhattan Transit) аса. Күпселек ер өҫтө линиялары хәҙерге ваҡытта һүтелгән, ҡайһы берҙәре генә реконструкцияланған һәм хәҙерге метро системаһы составына инә. Беренсе ер аҫты метро линияһын 1904 йылдың 27 октябрендә IRT компанияһы (Transit Interborough Rapid) аса. 1932 йылға тиклем метрополитен BMT һәм IRT шәхси компаниялары ҡарамағында була. Һуңынан уларға муниципаль IND компанияһы ҡушыла, 1940 йылдан метрополитен муниципаль компания тарафынан һатып алынып, берҙәм комплексҡа әйләнә. Әлеге ваҡытта метрополитен менән идара итеүсе MTA компанияһы шулай уҡ ҡаланың автобус һәм маршрут селтәре менән дә идара итә.

Дүрт станциянан тыш метрополитен тәүлек әйләнәһенә эшләй, тәүлегенә 4,5 миллион яҡын кеше ташый. 1990 йылдар башында Нью-Йорк метрополитенын автоматик идара итеүгә күсереү башлана.

2015 йылдың март айында метрола бер тапҡыр йөрөү 2,75 доллар тора (был билет буйынса МТА идара иткән ҡала автобустары селтәрендә лә 2 сәғәт йөрөп була; икенсе төрлө вариант та бар: ''автобус — метро'' , ''автобус — автобус'').

Транспортта 7 тәүлек йөрөү билеты 31$, 30 тәүлеклеге — 116,50&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://web.mta.info/metrocard/mcgtreng.htm#unlimited|title=Fares &amp; MetroCard|author=MTA Web Site|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt; $. Уның менән ошо ваҡыт эсендә автобустарҙа ла, метрола ла йөрөп була. Ваҡытты иҫәпләү турникет аша тәүге тапҡыр үткәндән алып иҫәпләнә, һуңғы тәүлектә 24:00 сәғәттә ғәмәлдән сыға.

===== Автобус =====
Нью-Йоркта автобус маршруттары бик ныҡ үҫешкән, улар 2 миллиондан ашыу пассажир ташый. Нью-Йорк автобус селтәренә 200-ҙән ашыу урындағы (тик район эсендә генә) һәм 30 тиҙ йөрөүсе автобус маршруты инә , уларҙа 5900 ашыу автобус йөрөй. Һәр маршрут номер һәм хәреф менән билдәләнә (B — Бруклин, Bx — Бронкс, M — Манхэттен, Q — Куинс, S — Статен-Айленд), ә тиҙ йөрөшлө маршруттар X билдәһе менән айырыла (префикс).

2017 йылдың мартында йөрөү хаҡы — $2.75, автобус-экспреста — $6.50&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://web.mta.info/nyct/fare/FaresatAGlance.htm|title=New Fare Information|publisher=mta.com|date=2017-03-19|lang=en|accessdate=2017-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181022224656/http://web.mta.info/nyct/fare/FaresatAGlance.htm|archivedate=2018-10-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181022224656/http://web.mta.info/nyct/fare/FaresatAGlance.htm |date=2018-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта водителдән «трансфер» алырға була. Был ике сәғәт араһында башҡа автобуста йәки метрола йөрөү хоҡуғын бирә (шул уҡ йүнәлештә барған, йәки киҫешкән, тик кире яҡҡа түгел).
Метрополитенда бирелгән билет менән дә метронан сыҡҡас та йөрөргә ярай.

===== Статен-Айленд ҡала поезы =====
Статен-Айленд метро һәм ҡала яны поездары менән бәйләнмәгән, ләкин унда ла МТА идара иткән метрополитендағы кеүек үк поездар бар. Әле ҡулланыған һәм ҡулланылмаған тимер юл линияларын ике линиялы еңел метро итеп үҙгәртеү проекттары ҡарала.

===== Канат юлдар =====
[[Файл:New_Roosevelt_Island_Tram_2010-10-09.jpg|мини|Манхэттен менән Рузвельт утрауын тоташтырыусы канат юлдар]]
1976 йылда Манхэттен һәм Рузвельт утрауын тоташтырыусы канат юл эшләй башлай. Уның оҙонлоғо 940 м, ике станцияһы бар. Уның менән МТА идара итә.

===== Миниметро-аэроэкспресс =====
Ҡалалағы иң яңы транспорт, автоматик поездар системаһы (peoplemover, пиплмувер) — аэроэкспресс (airtrain) 2003 йылдан алып эшләй. Ул Джон Кеннеди исемендәге аэропортты метро һәм поезд линиялары менән бәйләй (13 км). Уның менән Нью-йорк һәм Нью-Джерси порт идаралығы (S Authority of The NJ NY Port) идара итә.

===== Такси =====
[[Файл:BwyWalk0505_WP23rdSt.jpg|мини|Нью-йорктағы такси]]
Күп һанлы һары Нью-Йорк таксиҙары бик популяр.

===== Борам =====
Манхэттен һәм Статен-Айленд араһында бушлай борам йөрөй. Ул йылына 22 миллионға яҡын пассажир ташый, был АҠШ-та иң күп кеше ташыған маршрут һәм донъялағы иң ҙур пассажир борам линияһы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.transit.dot.gov/funding/grants/grant-programs/passenger-ferry-2015-16-grant-program-projects|title=Passenger Ferry 2015-16 Grant Program Projects|publisher=[[United States Department of Transportation]]|date=2018-05-01|accessdate=2018-11-15}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Манхэттенды ҡаланың башҡа өлөштәре менән тоташтырыусы борам линиялары ла бар.

==== Төбәктә транспорт ====

===== Ҡала яны тимер юл бәйләнеше =====
МТА ҡулы аҫтында илдең ике иң ҙур ҡала яны тимер юл системаһы-Лонг-Айленд (Rail Long Island The Road — LIRR) һәм төньяҡ регионы (Metro Railroad North — MNR) системалары. LIRR ҡаланы Лонг-Айленд менән бәйләй. MNR Нью-йорктың төньяҡ ҡала янын һәм Коннектикут штатын тоташтыра. Нью-Джерси транспорт идаралығы (Transit NJ) Нью-Йорк ҡалаһын был штаттың төрлө нөктәләре менән тоташтыра. Был маршрут ҙа ҡасандыр Пенсильвания юлының бер өлөшө булған.
[[Файл:NY_Pennsylvania_RR_Station_1910s.jpg|мини|Пенсильвания тимер юл вокзалы. 1900 йылдар]]

===== Ҡала яны автобусы =====
Нью-Йоркта берҙәм ҡала яны автобус маршруттары юҡ. Нью-Йорк янындағы төрлө ҡасабаларҙа төрлө фирмаға ҡараған автобустар йөрөй.

2011 йылдан властар автобус системаһын Veola Transportation тигән бөтә донъяла билдәле француз компанияһына бирә, уның филиалы Иллинойс штатында урынлашҡан. Системаның яңы исеме — Express Inter County Nassau (йәки NICE).

Уэстчестер округында (ҡаланан төньяҡтараҡ урынлашҡан) Bee Line компанияһы эске маршруттарҙа эшләй. Ул Вестчестерҙы Нью-Йорктағы Бронкс менән тоташтыра.

NJ Transit тимер юл буйынса һәм автобустарҙа пассажирҙар ташый. Автобустар яҡын араға йөрөй торған һәм экспрестарға бүленә.

Бынан тыш, Нью-Йоркты башҡа алыҫыраҡ ҡасабалар менән бәйләүсе компаниялар бар.

==== Ҡала-ара транспорты ====

===== Авиабәйләнеш =====
[[Файл:JFK_Plane_Queue.jpg|мини|Джон Кеннеди исемендәге халыҡ-ара аэропорт]]
Нью-Йоркта пассажирҙар ташыусы ике аэропорт бар. Улар Лонг-Айлендтағы Куинс районында урынлашҡан. Кеннеди исемендәге аэропорт (JFK) —Куинстың көньяҡ-көнсығыш ситендә, икенсеһе — LaGuardia аэропорты (LGA) — төньяҡ ситендә.

Кеннеди Аэропорты халыҡ-ара авиарейстар буйынса илдә беренсе урында тора.

Ла-Гуардия аэропорты халыҡ-ара авиарейстарҙы хеҙмәтләндермәй. Ул АҠШ һәм Канада рейстары өсөн генә ҡулланыла. Уға АҠШ-та билдәле кеше- Нью-Йорк мэры Фьорелло Ла Гуардия исеме бирелгән.

Тағы ла бер халыҡ-ара аэропорт — Ньюарк (EWR) — күрше [[Нью-Джерси]]ҙа. Ул Манхэттенға ҡалған ике аэропортҡа ҡарағанда ла яҡыныраҡ урынлашҡан.

===== Тимер юлдар =====
[[Файл:GCT_Dec_4,_2018_(31236600947).jpg|слева|мини|Үҙәк вокзал]]
АҠШ-та тимер юлда пассажирҙарҙы Амтрак фирмаһы хеҙмәтләндерә. Нью-Йоркта Амтрак фирмаһы поездары Пенсильвания вокзалынан йөрөй(«Station Penn»). Ҡала-ара автобустарындағыға ҡарағанда билеттар ҡыйбатыраҡ булһа ла, Бостон һәм Вашингтонға йөрөүсе пассажирҙар һаны арта бара. Иң элек, әлбиттә, был ышаныслы һәм үҙ ваҡытында йөрөүсе транспорт өсөн күберәк түләргә риза булған эшлекле кешеләр.

Пенсильвания вокзалынан тыш Үҙәк вокзал да бар (Grand Terminal Central), ул юлдар һәм платформалар һаны буйынса донъялағы иң ҙур вокзал. Тарихтан билдәле булған вокзал- Нью-Йорк Үҙәк (New York Central)вокзалы .

===== Автобустар =====
Нью-Йорктан автобустар илдең көнсығышындағы төрлө ҡалаларға йөрөй. Был иң арзан транспорт төрө. Һуңғы ваҡытҡа тиклем АҠШ буйынса пассажирҙарҙы «Грейхаунд» компанияһы хеҙмәтләндерә ине. Әлеге ваҡытта пассажирҙар хеҙмәтләндереүсе компаниялар һаны арта бара. Көнсығыш яр тип аталған бик популяр Чайнатаун автобус компанияһы (Wah Fung- Нью-Йорк- Бостон һәм башҡа линияларҙа). MegaBus BoltBus ҙа популяр. Port Authority автовокзалының үткәреү мөмкинлеге сикле булыу сәбәпле ҡала-ара автобустар пассажирҙарҙы урамда ултырта һәм төшөрөп ҡалдыра, әлеге ваҡытта властар пассажирҙарҙы хәүефһеҙерәк хеҙмәтләндереү мөмкинлеген булдырыу юлын эҙләй.

Ҡала-ара автобустарында билет хаҡы арзан булыу сәбәпле пассажирҙар һаны арта бара, уларҙы хеҙмәтләндергән компаниялар һаны ла арта.

=== Инфраструктура ҡоролмалары ===
Ярымутрауҙар һәм утрауҙарҙа урынлашҡан ҡалала күперҙәр һәм тоннелдәр күп. Күрше Джерси-Сити, Ньюарк ҡалалары һәм ҡаланың өлөштәре бер-береһе менән, ҡағиҙә булараҡ, бер нисә күпер, тоннель менән тоташтырылған.

==== Күперҙәр ====
Иң билдәле күперҙәр: Бруклин, Вильямсбург, Манхэттен һәм Веррацано, улар донъялағы иң ҙур аҫылмалы күперҙәр иҫәбенә инә.

==== Тоннелдәр ====
Донъялағы иң беренсе һәм иң билдәле һыу аҫты автотоннеле — Гудзон тоннеле башҡа тоннелдәр Манхэттенды ҡаланың башҡа өлөштәре менән тоташтыра (Статен-Айлендтан тыш).

== Мәҙәниәт ==
[[Файл:Lincoln_Center_Twilight.jpg|слева|мини|Линкольн үҙәге]]
Нью-Йорк — мәҙәниәт һәм мәғлүмәт үҙәге. Бында АҠШ-тың төп телевизион компаниялары — CBS һәм NBC эшләй, 100-ҙән ашыу радиостанция теркәлгән, киң билдәле журналдар («Ньюс», «Таймс», «Форчун») һәм халыҡ-ара абруйы булған гәзиттәр сыға: The New York Times, Daily News, New York Post һәм Америка бизнесы рупоры The Wall Street Journal. Ҡалала 40-тан ашыу телдә гәзит сыға.

Бөтә донъяға билдәле Бродвей театрында 38 сәхнә майҙаны бар. Ҡаланың 400 кинотеатрында төрлө Америка һәм сит ил фильмдары күрһәтелә (6,2 мең урынлы Радио -Сити мюзик-холл кинотеатрынан алып, бәләкәй генә залдарға тиклем).

Нью-Йорктың иң ҙур мәҙәни комплексы— Линкольн үҙәге. Ҡаланың иң күренекле концерт залдары — Карнеги-холл, Нью-Йорктың Сити-сентер, Эверь-Фишер-холл, Алиса Элли-холл; «Метрополитен-опера» һәм Нью-Йорк сити опера опера театрҙары.

Нью-йорк ҡалаһы художестволы әҫәрҙә иң йыш телгә алынған ҡалалрҙың береһе.

=== Архитектура ===
[[Файл:NewYorkCityManhattanRockefellerCenter.jpg|слева|мини|221x221пкс|Нью-Йорк Рокфеллер үҙәгенән төшөрөлгән. 1932]]
[[Файл:NY_5ave_13easter_1910s.jpg|мини|221x221пкс|Урам хәрәкәте. Нью-Йорк. 1913 йыл]]
[[Файл:Ave_5_NY_2_fl.bus.jpg|мини|221x221пкс|Бишенсе авеню. 1913 йыл. Автобустың икенсе ҡатынан төшөрөлгән фото]]
Нью-Йорк — сағыштырмаса йәш ҡала, уның архитектураһы әллә нисә быуат эҙҙәрен һаҡламай. Уның тәүге ике быуатлыҡ тарихы Манхэттендың көньяғында ғына һаҡланып ҡалған, был әлеге Финанс кварталы биләмәһе (бер  км² тирәһе майҙан). XVII быуат уртаһында Яңы Амстердам майҙаны тағы ла бәләкәйерәк булған: ҡаланың төньяҡ стенаһы ағасстена буйлап үтә (хәҙерге Уолл-стрит), был 22 гектар тирәһе ер. Урамдар Гудзон йылғаһы һәм Ист-Ривер буйлап һуҙылған була.
[[Файл:Chrysler_building-_top.jpg|слева|мини|202x202пкс|Крайслер-билдинг, өҫкө өлөшө]]
Артабан ҡала бер тәртип менән төҙөлмәй. Гринвич-Виллидж көнбайыштан көнсығышҡа табан төҙөлә башлай. 1811 йылда Нью-Йорк штаты закондар сығарыу органы ҡаланы төҙөүҙең «комиссия» планын ҡабул итә. 14-се стриттан алып Манхэттендың төньяҡ осона тиклем ерҙәр һатыу ойошторола. План буйынса ҡаланың бер айырылып торған үҙәге булмай. Был план тәнҡиткә дусар булһа ла, урбанистика үҫеше уның дөрөҫ булыуын күрһәтә: бер төҫлө итеп бүлгеләнгән урамдарҙа автомобиль тығындары Европалағы бер үҙәктән башланып киткән урамдарҙағынан әҙерәк осрай.

Гудзонға параллель урамдар «авеню» (беренсенән ун икенсе көнсығыштан көнбайышҡа табан A-нан D-ға тиклем, Ист-Виллидж — Алфабет-Сити), арҡыры урамдар «стрит» тип атала һәм уларға һандар ҡуйыла. Бөтә ҡала майҙаны яҡынса 2 гектар булған кварталдарға бүленә. 1853 йылда 5-се һәм 8-се авеню (59-сынан 110-сы урамға тиклем) Үҙәк парк өсөн урын бүленгән. Һуңынан ҡайһы бер урамдарға исем бирелә (Парк-авеню, Вест-энд һ. б.). Һуңыраҡ яңы урамдар өҫтәлә (Мэдисон-авеню, Лексингтон-авеню).

Бродвей Манхэттенды диагональ буйынса үтә һәм Бронксҡа тиклем бара. Легенда буйынса, донъяла иң билдәле урамдарҙың береһе индеецтарҙың малдарын һыу эсерергә ҡыуып йөрөткән юл буйлап бара&lt;ref&gt;Shorto, Russell. [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B00E5DD1F3BF93AA35751C0A9629C8B63 «The Streets Where History Lives»], ''[[The New York Times]]'', February 9, 2004.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Woolworth_building_.jpg|мини|240x240пкс|Вулворт-билдинг]]

Әлеге ваҡытта ҡала архитектураһында иң бейек йорттар төҙөлгән Финанс кварталы һәм Урта Манхэттен айырылып тора. Ҡаланың 5-се авенюҙан көнбайыш яғы көнбайыш, ҡалаған яғы— көнсығыш тип атала. Арҡыры урамдар, шулай итеп, ҡаланың төрлө өлөшөндә төрлө атамалар йөрөтә, мәҫәлән, 42-се Көнбайыш һәм 42-се Көнсығыш .
[[Файл:New_York_World_Building_New_York_City.jpg|мини|264x264пкс|Уорлд билдинг — Нью-Йоркта 1890—1899 йылдарҙағы иң бейек бина.]]
XVII—XVIII быуаттарҙа бүрәнәнән һәм ағас каркаслы йорттар төҙөлә. Ләкин 1835 йылдағы янғындан һуң ағастан төҙөү онотола башлай. Яңы Англиянан тәбиғи таш һәм кирбес йорттар ҡалҡып сыға&lt;ref&gt;Wilson, Rufus Rockwell. New York: Old &amp; New: Its Story, Streets, and Landmarks: J. B. Lippincott, 1902. 354 р.&lt;/ref&gt;. Бөтә алты ҡаттан юғарыраҡ биналарҙа һыу тултырылған резервуарҙар ҡуйыла.

==== Бик бейек йорттар ====
Хәҙерге заман Нью-Йорк архитектураһы йөҙөн бик бейек йорттар (небоскреб) билдәләй. Уларҙың бейеклеге 150 м артыҡ. Тәүге бик бейек йорттар [[Чикаго]]ла төҙөлә башлай, ә хәҙер бөтә донъяға таралған. Ҡалала 5500 ашыу бик бейек йорт төҙөлгән, шуларҙың 50-нән ашыуы 200 м бейегерәк. Бындай биналар һаны буйынса Нью-Йорк [[Гонконг]]тан ғына ҡалыша. Бында ерҙең үтә ҡиммәт булыуы, ныҡлы ҡаялы тоҡомдар булыуы ошондай төҙөлөш үҫешенә килтерә.

Ҡояш яҡтыһы төшөһөн өсөн бик бейек биналарҙың бейеклеге бер төрлө түгел ителә, иң бейектәре араһында тәбәшәгерәктәре урын алған. Бик күп ҡатлы йорттарҙың үҙ исеме бар. Мәҫәлән, Бродвейҙағы иң тәүге бейек биналарҙың береһе «Боулинг Грин» (Offices Bowling Green), бер туған архитекторҙар Уильям Джеймс һәм Джордж Эштаун Одсли уны 1898 йылда караптар компаниялары өсөн төҙөгән. Был 17-ҡатлы грек яңырыуы стилендәге йорт.

Нью-Йорктағы тәүге иң бейек йорт — «Нью-Йорк Уорлд-билдинг», ул 1890 йылда төҙөлгән, әлегә тиклем һаҡланмаған. Уның бейеклеге 106 метр тәшкил иткән.&lt;ref name=&quot;NYWB&quot;&gt;{{Cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7344|title=World Building|accessdate=2007-11-19|publisher=SkyscraperPage.com|archiveurl=https://www.webcitation.org/616yTVWVI?url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7344|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Уорлд-билдинг 85 метр бейеклек Троица Сиркәүен&lt;ref name=&quot;World emp&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=worldbuilding-newyorkcity-ny-usa|title=World Building|accessdate=2008-06-16|publisher=Emporis.com|archiveurl=https://www.webcitation.org/616yU9tv9?url=https://www.emporis.com/application/?nav=building|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt; уҙып киткән тәүге бина була. 1955 йылда Бруклин күперен&lt;ref name=&quot;World emp&quot; /&gt; төҙөү өсөн уны емерергә тура килә.

1907 йылда Касс Гилберт (1859—1934) Гудзон ярында, шулай уҡ суднолар компанияһы өсөн тәғәйенләнгән Уэст-Стрит-билдинг (Побережье Street Building) тигән бинаны төҙөй.

Вулворт офис бинаһының бейеклеге 241 метр, уны 1913 йылда Касс Гилберт неоготик стилдә төҙөгән&lt;ref name=&quot;WDL&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.wdl.org/ru/item/11376/|title=Эскиз Вулворт-билдинг, Нью-Йорк|date=1910-12-10|accessdate=2013-07-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6INAqPGKa?url=https://www.wdl.org/ru/item/11376/|archivedate=2013-07-25}}&lt;/ref&gt;. Бина ҡалаларҙың күпселеге кеүек төҙөлгән, уның каркасы ҡоростан. Бина глазурланған керамик плиткалар менән көпләнгән («архитектура терракотаһы»).

Иң ҙур биналарҙың береһе- 319 метрлыҡ Крайслер-билдинг, уны 1930 йылда архитектор Уильям ван Элен автомобиль компанияһы өсөн арт-деко стилендә төҙөгән.

Нью-Йорктағы иң бейек бина — 104-ҡатлы ВТЦ 1, уның бейеклеге 417 м (шпиль менән 541,3 м). Ул 2013 йылда Манхэттенда төҙөлгән, бейеклеге буйынса АҠШ-та беренсе һәм донъяла 3-сө йорт. Бик бейек йорттарҙың күбеһе Манхэттенда урынлашҡан.

Нью-Йорктың архитектураһы һәм үҙенсәлекле атмосфераһы фотограф һәм рәссамдарҙы йәлеп итә.

== Физик-географик үҙенсәлектәре ==

=== Географияһы ===
Нью-Йорк ҡалаһына Манхэттен, Статен-Айленд утрауҙары, Лонг-Айленд утрауының көнбайыш өлөшө, Америка ҡитғаһы өлөшө (Бронкс) һәм Нью-Йорк гаванендәге бер нисә бәләкәй утрау инә. Нью-Йорк яҡынса 40° төньяҡ киңлек һәм 74° көнбайыш оҙонлоҡта ята. Нью-Йорктың иң юғары нөктәһе Статен-Айлендтағы Тодт-Хилл (бейеклеге 125 м). Статен-Айленд — убалы, иркен һәм йорттар бик тығыҙ урынлашмаған район. Манхэттенда йорттар тығыҙ урынлашҡан, ер әҙ, ныҡ ҡиммәт, шуға күрә бында бик бейек йорттар ҙа күп. АҠШ халыҡ иҫәбен алыу бюроһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда ҡала 1214,4  м² майҙанды биләй, шуларҙың 785,6 кв.м— ҡоро һәм 428,8  м² (35,31 %) — һыулы урын. Ҡала яр буйының оҙонлоғо — 837 км&lt;ref&gt;[http://science.time.com/2012/11/02/manhattan-goes-dutch-building-levees-in-gotham/ Levees in New York: Protecting the City &amp;#x7C; TIME.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105050837/http://science.time.com/2012/11/02/manhattan-goes-dutch-building-levees-in-gotham/ |date=2012-11-05 }}&lt;/ref&gt;.

Америка геологтарының 2008 йылда үткәргән тикшеренеүҙәре буйынса, ҡаланан 40 саҡрым төньяҡтараҡ ике геологик емерклек бар, шуға күрә бында 7 тиклем. магнитудалы ер тетрәүҙәре ихтимал. Геологик емереклектәр киҫешкән урын Индиана-Кончик&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/id/26361143/ns/us_news-life/t/study-finds-new-earthquake-dangers-nyc/#.U3W_IGOQg3Q|title=Study finds quake dangers for NYC|publisher=NBC News|lang=en|author=The Associated Press|date=2008-08-23|accessdate=2014-05-16}}&lt;/ref&gt; АЭС-ына яҡын ғына үтә.

=== Климаты ===
Кеппен төҙөгән климаттар классификацияһы буйынса Нью-Йорк климаты дымлы субтропик (Cfa) климат, йәйен бында эҫе була. Алисов классификацияһы буйынса ҡала климаты уртаса континенталь, ләкин уға көслө субтропик климат тәьҫир итә.

Яуым-төшөм йыл буйы сағыштырмаса тигеҙ була. Ҡояш балҡышы уртаса 2680 сәғәт дауам итә. Океан яры буйында урынлашҡан булыуына ҡарамаҫтан ҡалала ҡышҡы һәм йәйге температура араһындағы айырма бик ҙур, сөнки материк яғынан килгән һауа массалары йоғонтоһо көслө. Океан йоғонтоһо әҙерәк, шулай ҙа температура үҙгәрешенә бер аҙ йоғонтоһо бар. Ҡаланың тығыҙ төҙөлөшө уртаса юғары температура менән микроклиматты булдырыуға булышлыҡ итеүсе тағы бер фактор булып тора.

Ҡыш һауа торошона поляр фронт йоғонто яһай. Ул тропик һауаны уртасанан айыра. Йәй Нью-Йорк поляр һәм пассат фронт араһында ҡала. Пассат фронт субтропик антициклондарҙың йоғонтоһон билдәле бүлкәттәр эсендә бүлгәләй. Нью-Йоркҡа ҡайһы берҙә (һәр йыл һайын түгел) [[тропик циклон]]&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Хромов С.П., Петросянц М.А.|заглавие=Метеорология и климатология|ссылка=|место=Москва|издательство=Издательство МГУ, Наука|год=2006|страницы=582(433—437, карта XXXIV)|isbn=5-211-05207-2}}&lt;/ref&gt; ябырыла.

[[Ҡыш]] Нью-Йоркта уртаса температура −2&amp;nbsp;°C -тан алып +5&amp;nbsp;°C тирәһе, норманан тайпылыу ҙа күҙәтелә. Һәр ҡыш һайын тиерлек йылына уртаса 60 см тирәһе [[ҡар]] яуа . [[Яҙ]] йомшаҡ, температура 7&amp;nbsp;°C — 16&amp;nbsp;°C тирәһе була. [[Йәй]] Нью-Йоркта сағыштырмаса эҫе, уртаса температура 19&amp;nbsp;°C-тан алып 28&amp;nbsp;°C, һауа ныҡ дымлылы булған айҙар ҙа була. Йыш ҡына температура 32&amp;nbsp;°C етә, ә ҡайһы саҡта 38 ° һәм унан да юғары була. [[Көҙ]] Нью-Йоркта температура 10&amp;nbsp;°C −18&amp;nbsp;°C тирәһе тора. Апрелгә тиклем көслө бурандар ҙа булыштыра.{{Ҡала климаты||Дек_ср_макс=6.1|Мар_а_макс=30.0|Фев_а_мин=-26.1|Фев_а_макс=23.9|Янв_а_мин=-21.1|Янв_а_макс=22.2|Год_ср_макс=16.6|Год_ср_мин=8.8|Дек_ср_мин=0.0|Апр_а_макс=35.6|Ноя_ср_макс=12.1|Ноя_ср_мин=5.3|Окт_ср_макс=17.7|Окт_ср_мин=10.0|Сен_ср_макс=24.0|Сен_ср_мин=16.0|Авг_ср_макс=28.1|Мар_а_мин=-15.0|Апр_а_мин=-11.1|Июл_ср_макс=28.9|Сен_а_мин=3.9|Год_а_макс=41.1|Дек_а_мин=-25.0|Дек_а_макс=23.9|Ноя_а_мин=-11.1|Ноя_а_макс=28.9|Окт_а_мин=-2.2|Окт_а_макс=34.4|Сен_а_макс=38.9|Май_а_макс=37.2|Авг_а_мин=10.0|Авг_а_макс=40.0|Июл_а_мин=11.1|Июл_а_макс=41.1|Июн_а_мин=6.7|Июн_а_макс=38.3|Май_а_мин=0.0|Авг_ср_мин=19.9|Июл_ср_мин=20.4|Источник=[http://cdo.ncdc.noaa.gov/climatenormals/clim20/ny/305801.pdf NOAA] [http://pogoda.ru.net/usclimate/KNYC.htm Погода и климат]|Май_ср=16.9|Авг_ср_осад=107.2|Авг_ср=24.0|Июл_ср_осад=117.3|Июл_ср=24.7|Июн_ср_осад=97.5|Июн_ср=21.9|Май_ср_осад=119.1|Апр_ср_осад=108.7|Сен_ср_осад=107.4|Апр_ср=11.7|Мар_ср_осад=111|Мар_ср=5.8|Фев_ср_осад=80|Фев_ср=1.8|Янв_ср_осад=104.9|Янв_ср=0.3|Сен_ср=20.0|Окт_ср=13.8|Июн_ср_макс=26.3|Фев_ср_макс=5.3|Июн_ср_мин=17.6|Май_ср_макс=21.6|Май_ср_мин=12.2|Апр_ср_макс=16.2|Апр_ср_мин=7.1|Мар_ср_макс=9.8|Мар_ср_мин=1.8|Фев_ср_мин=-1.7|Окт_ср_осад=97.8|Янв_ср_макс=3.5|Янв_ср_мин=-2.8|Год_ср_осад=1262.1|Год_ср=12.7|Дек_ср_осад=100.3|Дек_ср=3.1|Ноя_ср_осад=110.7|Ноя_ср=8.7|Год_а_мин=-26.1}}

=== Парктар ===
{{Панорама|26 - New York - Octobre 2008.jpg|1000px}}Ҡала үҙәгендә « Нью-Йорк үпкәһе» — Үҙәк парк урынлашҡан. Ул ҡала халҡының яратҡан ял итеү урыны булыуы, телевидение һәм кинематограф арҡаһында донъяла иң билдәле парктарҙың береһе тип иҫәпләнә. Паркы территорияһында ҡала зоопарктарының береһе урынлашҡан. Паркта йылына 25 миллион самаһы кеше ял итә.

Манхэттендың көньяғында Бэттери-парк — Нью-Йорктың иң боронғо ял итеү урындарының береһе урынлашҡан. Бында һәйкәлдәр күп.

== Спорт ==

=== Америка футболы ===
[[Файл:Giants_Stadium.jpg|мини|Нью-Йорк Джайентс]]

* Нью-Йорк Джайентс
* Нью-Йорк Джетс

=== Баскетбол ===
* Нью-Йорк Никс
* Бруклин Нет

=== Бейсбол ===
* Нью-Йорк Янкиз
* Нью-Йорк Метс

=== Футбол ===
* Нью-Йорк Ред Буллз
* Нью-Йорк Сити
* Нью-Йорк Рейнджерс
* Нью-Йорк Айлендерс

=== Теннис ===
Нью-Йорк ҡалаһында йыл һайын (август аҙағында — сентябрь башында) Ҙур шлем серияһының дүрт турының йомғаҡлау теннис турниры — АҠШ-тың теннис буйынса асыҡ чемпионаты&lt;ref&gt;[http://www.usopen.org/en_US/index.html Официальный сайт Открытого чемпионата США по теннису]{{ref-en}}&lt;/ref&gt; үтә.

== Енәйәтселек ==
[[Файл:Chevrolet Volt NYPD -- 04-04-2012.JPG|мини]]
2005 йылдан алып Нью-Йорк ҡалаһының енәйәтселек индексы 25 иң ҙур Америка ҡалалары араһында иң түбәне. Ауыр енәйәттәр һаны Нью-Йоркта 1993—2005 йылдарҙа 75 процентҡа әҙәйгән. 2009 йылда ла шул уҡ тенденция һаҡлана.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ny1.com/1-all-boroughs-news-content/top_stories/111097/murder-rate-lowest-in-decades--city-says|title=Murder Rate Lowest In Decades, City Says|lang=en}}{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 28 декабря 2009&lt;/ref&gt;. Социологтар быны ни менән аңлатырға әлегә белмәй. 2012 йылдың 28 ноябрендә АҠШ-тың иң ҙур мегаполисы Нью-Йоркта&lt;ref&gt;[https://www.vesti.ru/doc.html?id=970903 Вести. Ru: Нью-Йорк пережил самый спокойный день в истории] 29 ноября 2012&lt;/ref&gt; бер үлтереш тә булмай.
{{Панорама|Upper Manhattan aerial view.jpg|500px|[[Верхний Манхэттен|Аптаун]] (уртала)}}{{Панорама|New York Midtown Skyline at night - Jan 2006 edit1.jpg|500px|[[Мидтаун]]}}{{Панорама|Lower Manhattan from Jersey City November 2014 panorama 3.jpg|500px|[[Нижний Манхэттен|Даунтаун]]}}

== Туғандаш ҡалалар ==
; Нью-Йорктың туғандаш ҡалалары&lt;ref&gt;[http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/main.shtml New York City Global Partners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521052322/http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/main.shtml |date=2008-05-21 }}&lt;/ref&gt;
: 
{{Wikidata/SisterCities/Нью-Йорк}}

=== Партнёр ҡалалар ===
* {{Италия}} [[Рим]], [[Италия]] (1992)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://www.lib.ru/INPROZ/IRWING/irving_hystory.txt_Contents Вашингтон Ирвинг Тарихы «Нью-Йорк»]
* {{Китап|автор=[[Иконников, Андрей Владимирович|Иконников А. В.]]|заглавие=Нью-Йорк|ссылка=|ответственный=Художник М. А. Бычков; [[Союз архитекторов СССР]], Ленинградское отделение|издание=|место=Л.|издательство=[[Стройиздат]], Ленинградское отделение|год=1980|страницы=|страниц=96|серия=[[Архитектура и строительство городов мира]]|isbn=|тираж=60000}} (полтава, суперобл.)
* {{Китап|автор=Эрик Хомбергер.|часть=|заглавие=Нью-Йорк. История города|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9785699254132|оригинал=New York City: A Cultural and Literary Companion|издание=|место=М.|издательство=[[Эксмо]]|год=2008|страницы=[https://archive.org/details/isbn_9785699254132/page/n417 416]|isbn=978-5-699-25413-2}}
* [https://www1.nyc.gov/  Нью-Йорк на официальном городском сайте]{{Ref-en}}
* [https://www.nycgo.com/ Туризм на официальном сайте Нью-Йорка]{{Ref-en}}
* Burrows E. G., Wallace M. Gotham:1898 to A history of new york City. — N. Y.: University Press Oxford, 2000. — 1383 p. — (NYC Series of The History). — &lt;nowiki&gt;ISBN 9780195140491&lt;/nowiki&gt;.

[[Категория:АҠШ порттары]]
[[Категория:XVII быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]]
[[Категория:Нью-Йорк]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>5dt57gwol30pvc183bmpt81wybir7o5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Музыка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6894</id>
    <revision>
      <id>1298430</id>
      <parentid>1287478</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <origin>1298430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42606" sha1="tqkd7o8jn84zbvw0t1rvtq9g93fbjvv" xml:space="preserve">[[Рәсем:Notenschluessel.png|thumb|upright|[[Скрипка]] асҡысы]]

'''Му́зыка''' — субстантивацияланған сифат, ''муза'' тигәндән. Сәнғәт төрө. Был төр ысынбарлыҡты сағылдыра. Музыка «тауыш сәнғәте» булараҡ билдәләнә. Музыка ''—'' грек һүҙе. Тауышты билдәле тәртипкә һалған интонация сәнғәте, музыкаль әҫәр. Музыканың нәфис эшмәкәрлеге гармониялы, эҙмә-эҙлекле, ритмлы, моңло музыкаль тауыш алыу өсөн йүнәлтелгән. Тембр, тауыш көслөлөгө, ваҡыт, тауыш юғарылығы аша бирелгән нәфис образдар кешегә ишетеү һәләте аша бирелә.

== Термин ==
Пушкин әҫәрҙәрендә («из наслаждений жизни / одной любви музы́ка уступает») баҫым икенсе ижеккә төшһә лә, XIX быуатта әҙәби рус телендә баҫымдың тәүге ижеккә төшөүе нығытыла.

XVIII быуатҡа тиклем боронғо рус телендә ошо уҡ мәғәнәлә мусикия тигән һүҙ һәм яһалма һүҙ, дериваттар ҡулланыла, мәҫәлән, Николай Павлович Дилецкиҙың «Грамматика пения мусикийского» хеҙмәтендә. Ара-тирә «мусикийский» һүҙе архаик стилизация булараҡ, XIX быуат әҙәби яҙмаларында осрай. Гоголдең [http://feb-web.ru/feb/gogol/texts/ps0/ps8/ps8-082-.htm «эссе Жизнь»]) әҫәре.

== Музыка тарихы ==
Кешелек эволюцияһының тәүге стадияһында музыка бары тик биҙәү ҡулланма музыкаһы була. Бынан музыкаль стилдең ҡанунлығы (музыкаль әҫәрҙең бер өлөшөн төрлө тауыш менән бер-бер артлы ҡабатлау) унда шәхси автор башланғысының аҙ сағылышы күренә. Музыкаль мәҙәниәттең профессиональ ижадында музыка яйлап һүҙгә, бейеүгә, ритуаль контекстҡа туранан-тура бәйле булыуынан ҡотола.

Һуң урта быуаттан (XV быуат) башлап, бигерәк тә Яңырыу дәүерендә Европала тәүге тапҡыр автоном музыка формалары күбәйә [[Бесселер, Генрих|Г.Бесселеру]] «преподносимой», йәғни бары тик тыңлау өсөн генә. «Композитор фекеренең үҙаллы логикаһы» булдырыла, композитор һөнәре айырылып сыға. XX быуатта авангардистар ижадында «автоном» вектор (тура һыҙыҡ) музыка тарихында сираттағы кульминацияға етә — композиторҙар үҙ яҙмаларына ғәҙәти жанрҙар һәм формалар менән ассоциацияланмаған исем бирә (мәҫәлән, «Пять пьес для оркестра» Веберна, «Структуры» Булеза, «Композиция № 2» Уствольской и т. п.), йәки яҙмаларҙың исеме үтә шартлы характерҙа була.

=== Бик боронғо дәүер ===
Хәҙерге кешенең килеп сығыуы 160 000 йыл элек Африкала булған, тип баралар. Яҡынса 50 000 йыл элек кешеләр йәшәү өсөн яраҡлы бөтә континенттарға күсә. Бөтә донъя халҡы ла, шул иҫәптә айырым ҡәбиләләр ҙә, ҡайһы бер музыка формаларына эйә булғанлыҡтан, тарихсылар музыка иң башта, планета буйлап таралғанға тиклем, Африкалағы тәүге кешеләрҙә булырға тейеш булған, тигән һығымта яһай. Африкала барлыҡҡа килгәндән һуң музыка 50 000 йыл йәшәй һәм яйлап бөтә планеталағы кешелек тормошоноң айырылғыһыҙ бер өлөшөнә әйләнә.&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=vYQEakqM4I0C&amp;printsec=frontcover The origins of music] / ed. by Nils Lennart Wallin, Björn Merker, Steven Brown.— [[MIT Press]], 2001.— 498p.— ISBN 978-0-262-73143-0&lt;/ref&gt;.

Боронғо музыка тип, телдән булған музыка традицияһы һанала. Быға миҫал булып, Америка һәм Австралия аборигендарының музыкаһы тора. Боронғо дәүер музыкаль әҫәрҙәрҙе яҙыуға күсереү менән тамамлана. Шына яҙыу ысулы менән һаҡланған иң боронғо билдәле йырҙың йәше яҡынса 4 мең йыл тип баһалана. [[Флейта]] — ғалимдар тарафынан билдәләнгән иң боронғо музыка ҡоралы. Бер экземпляры беҙҙең эраға тиклем 35-40 мең йыл элек булған скульптура эргәһендә табылған.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://elementy.ru/news?newsid=431111|title=Рядом с древнейшей скульптурой найдены музыкальные инструменты|publisher=[[Элементы.ру]]|date=2009-06-26}}&lt;/ref&gt;

=== Боронғо Египет музыкаһы ===
Пирамидалар стенаһында, боронғо папирустарҙа, «Пирамида текстары» йыйынтығында дини гимндың юлдары бар. «Страсти» һәм «мистерии»- ла осрай. «Страсти» — ның популяр сюжеты булып, йыл һайын үлеп, кире терелгән Осирис һәм үлгән Осирис эргәһендә ҡатын-ҡыҙҙың илау-йырлауы тора. Йырҙы башҡарыу драматик сәхнә менән оҙатыла алған&lt;ref&gt;''Розеншильд К.'' История зарубежной музыки. М: Музыка, 1969.&lt;/ref&gt;.

Боронғо египетлылар тормошонда музыка ҙур роль уйнаған. Музыканың бындағы әһәмиәте тураһында боронғо храмдарҙағы, кәшәнәләрҙәге музыканттар төшөрөлгөн рельефтар һөйләй. Бында боронғо музыка ҡоралы булып, арфа һәм флейта һаналған. Яңы батшалыҡ дәүерендә бындағы халыҡ Азиянан индерелгән ҡыңғырауҙарҙа, бубенда, барабанда һәм лирала уйнаған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/furniture/music.html|title=Music in Ancient Egypt|accessdate=9 March 2008|publisher=Digital Egypt for Universities, University College London| archiveurl= http://web.archive.org/web/20080328000007/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/furniture/music.html| archivedate= 28 March 2008}}&lt;/ref&gt;. Байҙар профессиональ музыканттарҙы саҡырып, приемдар ойошторған&lt;ref&gt;{{Книга:Ранние цивилизации|39}}&lt;/ref&gt;.

=== Боронғо Греция музыкаһы ===
Нәҡ боронғо Грецияла музыка мәҙәниәттә юғары ҡарашҡа ирешә. «Музыка» һүҙе «муза сәнғәте» тип тәржемә ителә, боронғо герек мифологияһының туғыҙ алиһаһе. Боронғо Грецияла тәү башлап, тауыш һәм математик күләм араһында законға ярашлы ниндәйҙер бәйләнеш билдәләнә. Был асыш Пифагор исеме менән бәйле була.

== Музыка теорияһы ==
Музыканың теоретик аспекттарын музыка фәне өйрәнә.

Музыка теорияһы музыканың ниндәй ҡағиҙәләргә буһоноуы, уның нигеҙендә нимә ятыуы һәм уны грамоталы башҡарыу, аңлау өсөн нимәне өйрәнергә кәрәклеге хаҡындағы һорауҙарға яуап бирә. Музыканы анализлағанда ошондай төп категориялар бүленә — көй, гармония, контрапункт (полифония), музыкаль форма. Тикшереүҙәр материалына нигеҙләнеп, ғәмәли теория музыкаға өйрәтеү алымдарын булдырыу һәм камиллаштырыу маҡсатын ҡуя. Был башҡарыу тәжрибәһенә эйә булырға, музыканы аңларға ярҙам итә.

База оҫталығы булып — сольфеджио, музыканы ҡағыҙҙан уҡыу, төрлө төрҙәрҙе уҡыу партитур, оркестровка, Импровизация сәнғәте, музыка композицияһы тора.&lt;ref name=&quot;EK&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/6154/МУЗЫКИ Теория музыки] [[Энциклопедия Кольера]]. — [[Фонд Сороса|Открытое общество]]. 2000.&lt;/ref&gt;.

=== Музыкаль тауыш ===
Музыка музыкаль тауыштарҙан төҙөлә. Улар билдәле бер юғарылыҡҡа эйә була (ғәҙәттә төп тондың юғарылығы до-нан до до субконтроктаваһына — бишенсе октаваның ре (16-нан 400-4500 Гц). Музыка тауышы тембры обертондың (төп тауышҡа төҫмөр бирә торған эйәрсән тауыш) булыуына һәм тауыш сығарыусы сығанаҡҡа бәйле. Музыка тауышының яңғырауыҡлығы ауыртыу тойомо баҫҡысы кимәленән артмай. Музыка тауышы билдәле бер оҙонлоҡҡа эйә. Уның физик үҙенсәлеге шунда: тауыш баҫымы унда ваҡыттың периодик функцияһы булып тора.&lt;ref&gt;{{книга|автор= [[Ландсберг, Григорий Самуилович|Ландсберг Г. С.]]|заглавие=Элементарный учебник физики|издание=8|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1972|том=3}}&lt;/ref&gt;.

Музыкаль тауыштар музыкаль системаға туплана. Музыка төҙөлөшөнә базис [https://sonneriemp3.com/ sonnerie gratuite] тауыштар рәте һанала. Динамик оттеноктар әллә ни әһәмиәткә эйә булмаған тауыш шкалаһына буйһона,

=== Музыкаль көйләнеш ===
Музыкаль көйләнеш тип, юғарылығы буйынса тауыш мөнәсәбәте системаһына әйтәләр. Бик күп музыкаль көйләнеш бар, мәҫәлән, пифагорей көйләнеше йәки урта тонлы көйләнеш. Хәҙерге музыка ҡоралдарында нығытылған көйләнеш менән тигеҙ темперированлы көйләнеш ҡулланыла.

Музыка ҡоралын көйләгәндә төрлө ноталарға төрлө тауыш йышлығы бирелә. Тауыш йышлығы биреү төрлө алымдар менән башҡарыла. Мәҫәлән, таҙа көйләнеш тәүге төп тоналлегендә квинтаның (иң юғары тонлы ҡылдың) таҙа яңғырашы менән характерлана, шул уҡ ваҡытта башҡа квинталар улай уҡ таҙа яңғырамай, ә ҡайһы берҙәре бөтөнләй яңылыш була (бүре квинтаһы). Әгәр ҙә ноталарҙың тауыш йышлығын саҡ ҡына үҙгәртһәң, интервал яңғырашының яҡшырыуына ирешергә була. Улар тыңлау өсөн ҡолаҡҡа ятышлы була. [[фортепиано]]).

=== Матур көй һәм гармония ===
Бөгөн өҫтөнлөк алған күп кенә музыка йүнәлештәре тондарҙың бер юлы яңғырауын киң ҡуллана (аһәң тип атала). Ике тауыш аһәңен музыкаль интервал, ә өс һәм унан күберәк тауышлыһын аккорд, тип атайҙар&lt;ref&gt;Способин. Элементарная теория музыки. М.1963&lt;/ref&gt;.

Аһәңдәге тондарҙың тура килеүен һәм законлылығын гармония, тиҙәр.&lt;ref&gt;Юцевич Ю. Є. Музика. Словник-довідник. — Тернопіль: «Навчальна книга — Богдан», 2003 р. ISBN 966-7924-10-6&lt;/ref&gt;. «Гармония» термины айырым алынған аһәңгә лә, ҡулланылыштағы дөйөм законлылыҡҡа ла ҡағыла ала. Гармония тип, ошо закондарҙы өйрәнеүсе музыка фәне тармағына ла әйтәләр.

Акустик сифаты буйынса консонант һәм диссонант көйҙәр айырыла. Тәүгеһе матур яңғырашлы, аһәңле, ә икенселәре — көсөргәнешле, тип характерлана. Уларҙың ҡапма-ҡаршылығы һәм диссонанстан консонансҡа талғын ғына күсеүе форма булдырыусы фактор булып тора. Тик, авангард музыка йүнәлешендә консонанс һәм диссонанс ҡаршылыҡтар юҡҡа сыға.

=== Музыкаль тауышты билдәләү ===
{|cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; rules=&quot;all&quot; style=&quot;border:solid 1px #AAAAAA;&quot; align=right
|-
|
{{Ноты}}
|-
|
{| cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot; font-size:90%; empty-cells:show;&quot; width=100%
! colspan=5|Альтерация билдәләре
|-
|width=20% align=center|[[Файл:DoubleSharp.svg|15px]]
|width=20% align=center|[[Файл:Dièse.png|15px]]
|width=20% align=center|[[Файл:Bécarre.PNG|15px]]
|width=20% align=center|[[Файл:Flat.svg|10px]]
|width=20% align=center|[[Файл:Doubleflat.svg|15px]]
|-
|width=20% align=center|[[дубль-диез]]
|width=20% align=center|[[диез]]
|width=20% align=center|[[бекар]]
|width=20% align=center|[[бемоль]]
|width=20% align=center|[[дубль-бемоль]]
|}
|-
|
{| cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot; font-size:90%; empty-cells:show;&quot; width=100%
! colspan=4|[[Музыкальный ключ]]
|-
|width=25% align=center|[[Файл:Treble Clef.JPG|20px]]
|width=25% align=center|[[Файл:Bass Clef.JPG|20px]]
|width=25% align=center|[[Файл:Alto clef.svg|20px]]
|width=25% align=center|[[Файл:Music-Cclef4.png|20px]]
|-
|width=25% align=center|скрипичный
|width=25% align=center|басовый
|width=25% align=center|альтовый
|width=25% align=center|теноровый
|}
|}
Музыкаль нотация Күп кенә музыка мәҙәниәте музыканы яҙма билдәләр менән нығытып ҡуйыу системаһын булдырған. Европа музыкаһында ете баҫҡыслы диатоник көйҙөң өҫтөнлөк алыуы, эволюция процессында музыканың ете нотаға бүленеүенә сәбәпсе була. Уларҙың исемдәре изге Иондың латын гимнынан алынған&lt;ref&gt;''[[Сохор, Арнольд Наумович|Сохор А. Н.]]'' Музыка // [[Музыкальный энциклопедический словарь]]. — М.: «[[Советская энциклопедия|Советская энциклопедия»]], 1990&lt;/ref&gt; — До, Ре, Ми, Фа, Соль, Ля, Си. Был ноталар ете баҫҡыслы диатоник тауыш рәте барлыҡҡа килтерә. Тауыштарҙың квинттар буйынса урынлаштырылған булыуы мөмкин, ә күрше баҫҡыс менән интервал бәләкәй йә ҙур секундты тәшкил итә.

Нота исемдәре тауыш рәтенең бөтә октаваларына ла тарала. Ҡалған 12 баҫҡыслы рәттең 5 тауышы квинт түңәрәгенең дауамы йәки икенсе нотанан шундай уҡ 7 баҫҡыслы тауыш рәтен төҙөүҙән алына. Был тауыштарҙы билдәләү өсөн альтерация тамғаларын файҙаланалар — [[диез]] и [[бемоль]], нота юғарылығын бәләкәй музыкаль интервалға үҙгәртеүсе — бер ярым тон.

== Музыкаль әҫәрҙәрҙе классификациялау ==

=== Музыкаль форма ===
Төҙөлөшө буйынса музыкаль әҫәрҙәр төрлө музыкаль формаларға ҡарай, мәҫәлән, сонат форма, вариацион форма һ. б.

Билдәле бер принциптарға ҡоролған һәр музыкаль материал музыкаль форманы ала. Музыкаль әҫәрҙәрҙе классификациялауҙың бик күп формалары бар. Категорияларға бүлеүҙә иң күп осраҡта музыкаль яҙыу техникаһын файҙаланалар. Ошондай формалар бар: монодия (аккомпанементһыҙ көй), полифония (күп тауышлы контрапунктик), гомофония (гармоник).

Формаларға бүлеүҙә һәм уларҙың килеп сығыу сығанағында бәйләнеш бар. Әгәр ҙә монодия формаһының сығанағы булып, берәй тексты йырлау торһа, гомофония формаһы үҫешендә инструменталь музыка үҫеше ята. Гомофония формаһы өсөн тәүге формаларҙан килгән исемдәр һаҡланған, мәҫәлән, рондо, [[соната]].

=== Жанрҙар, йүнәлештәр, стилдәр ===
Музыкаль әҫәрҙәрҙе шартлы рәүештә музыкаль жанрҙар, йүнәлештәр һәм стилдәр буйынса бүлергә була. Бындай бүленеш критерийҙары булып ритм, музыка ҡоралдары хеҙмәт итә ала.

Ситль музыкаль әҫәрҙең характеры менән тығыҙ бәйләнгән. Йәғни, әҫәрҙең тыңлаусы тарафынан ҡабул ителеүе, унда ниндәй тәьҫир ҡалдырыуы менән. Ошоға бәйле, ниндәйҙер стилгә бүлгәндә музыкаль әҫәрҙе тотош ҡарау талап ителә. Шулай уҡ әҫәрҙең материалы ла — гармоник, мелодик, полифоник, ритмик һәм формаһы ла ҡарала.
Стилдәргә бүлеүҙең киң таралған юлы — композиторҙар һәм дәүерҙәр буйынса. Мәҫәлән, Бахҡа хас булған гармоник, мелодик, полифоник, ритмик материал «Бах стиле»-н булдыра. Һәр дәүерҙең дә музыкала үҙенә генә хас һиҙелерелек билдәләре бар, мәҫәлән, 18 быуаттың музыка стиле һ.б.
Стилде билдәләүҙә музыкаль яҙыу характеры мөһим урын алып тора.&lt;ref name=&quot;EK&quot; /&gt;.

== Музыка ҡоралдары ==
Тауыш сығарыу һәләте буйынса музыка ҡоралдары ҡыллы, тынлы, клавишалы, һуҡма, электрон төрҙәргә бүленә.

XX быуат башында классификация системаһына ярашлы, ҡоралдарҙы ике төп билдә буйынса айыралар: тауыш сығанағы (мембрана, ҡыл, һауа бағанаһы һ. б.) буйынса һәм тауыш сығарыу алымы буйынса (һыҙғыслы, ҡыҫҡыслы, тел ярҙамында һ. б.).

Музыкаль тауыш сығарыусы музыка ҡоралының физик нигеҙе (цифрлы электр ҡоролмаһы инмәй) булып резонатор тора. Ул ҡыл да, ниндәйҙер күләмдәге һауа бағанаһы йәки килтерелгән энергияны тирбәлдерә алған башҡа берәй объект та була. Резонаторҙың резонанс йышлығы булдырылған тауыштың тәүге тонын билдәләй. Күпме резонаторы булыуына ҡарап, музыка ҡоралы шунса акорд сығара ала.

Энергияны резонаторға индергәндән һуң тауыш сыға.

== Тере йән эйәһенә музыканың тәьҫире ==
Кешенең музыка тыңлауы эйфория тойғоһо менән оҙатылырға мөмкин.&lt;ref name=&quot;nature.com.2726&quot;&gt;[http://www.nature.com/neuro/journal/v14/n2/full/nn.2726.html Anatomically distinct dopamine release during anticipation and experience of peak emotion to music]{{ref-en}} // Valorie N Salimpoor, Mitchel Benovoy, Kevin Larcher, Alain Dagher &amp; Robert J Zatorre [[Nature]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zlab.mcgill.ca.emotion&quot;&gt;[http://www.zlab.mcgill.ca/emotion/ Emotion and Music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203230421/http://www.zlab.mcgill.ca/emotion/ |date=2012-02-03 }}{{ref-en}} // Robert Zatorre.&lt;/ref&gt;.

Кешеләрҙең, йорт ҡуяндарының, бесәйҙәрҙең, диңгеҙ бесәйенең, эттәрҙең музыка тыңлағандан һуң ҡан баҫымы үҙгәреүе, йөрәк тибешенең йышайыуы һәм шулай уҡ тын алыу ритмының тәрәнлеге кәмеп, бөтөнләй тын ала алмаҫлыҡ хәлгә килеүе күҙәтелгән.&lt;ref name=&quot;m54-59&quot; /&gt;. Пинчер тоҡомло эттәрҙә был үҙгәрештәр башҡа эттәргә ҡарағанда ҙурыраҡ була. (баҫым терегөмөш бағанаһынан 70 мм-ға үҙгәрә)&lt;ref name=&quot;m54-59&quot;&gt;Морозов В. П. Занимательная биоакустика. Изд. 2-е, доп., перераб.— М.: Знание, 1987.— 208 с. + 32 с. вкл.— С. 54-59&lt;/ref&gt;.

Японияла үткәрелгән экспермент, классик музыка тыңлаусы имеҙеүсе ҡатындарҙың һөтө 20-100 %-ҡа артыуын, ә джаз һәм поп-музыка тыңлаусыларҙың 50-20 %-ҡа кәмеүен күрһәткән.&lt;ref name=&quot;m54-59&quot; /&gt;.

Классик музыка Бразилиялағы яңы төр бал ҡортоноң агрессияһын кәметә, әммә музыка тыңлап рәхәтләнгән бал ҡорттары эшлмәмәй башлай.&lt;ref name=&quot;m54-59&quot; /&gt;.

Хатта бер үк хайуан төрҙәре араһында ла айырма бар: берәүҙәре музыкаға битараф, икенселәре — һиҙгер, зирәк, ә өсөнсөләре иһә актив музыкаль ижадҡа һәләтле булып сыға.
&lt;ref name=&quot;m54-59&quot; /&gt;. Амузия менән яфаланыусылар музыканы таный ҙа, башҡара ла алмай.

== Музыкаль йөкмәтке ==
Башҡа сәнғәт төрҙәре кеүек музыка матди ҡиммәткә эйә түгел. Уның матди булмаған һөҙөмтәһе иң беренсе, кешенең һәм йәмғиәтең рухи тормошонда күренә. Сәнғәт кешенең эске донъяһына тәьҫир итеп, рухи-әхлаҡи ҡиммәтәрҙе булдырырға йәки үҙгәртергә һәләтле. Музыкаль йөкмәтке формалаштырыуға һәм һүрәтләүгә ҡыйын бирелә, сөнки ул фекерләүҙең терминологик булмаған характерын талап итә. Музыка тәьҫире киң фронтта ғәмәлгә ашырыла. Ул эмоция, тойғоларға, психика һәм тән моторикаһына ғына түгел, ә интуиция һәләтенә, уйынға, фантазияға ла йоғонто яһай. Бынан сығып, йыш ҡына музыкаға сәнғәттең сакраль төрө булараҡ ҡарайҙар.&lt;ref&gt;''[[Келле, Валида Махмудовна|Келле В. М.]], [[Джани-заде, Тамила Махмудовна|Джани-Заде Т. М.]]'' [http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/MUZIKA.html?page=0,0 Музыка. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530210204/http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/MUZIKA.html?page=0,0 |date=2013-05-30 }} // [[Энциклопедия Кругосвет]]&lt;/ref&gt;.

Музыкаль йөкмәтке төшөнсәһе:

* музыка — кешенең, уның эмоцияларының, фекеренең, интелектының, аҫҡы аңының сағылышы;
* музыка — кешегә хас булмаған сағылыш: ысынбарлыҡты уратып алған Аллалар йәшәйеш нигеҙе. Ошо полюстар араһында уларҙы үҙ ара бәйләргә тырышҡан, музыка — кешенең ысынбарлығын эмоцияларҙа, идеяларҙа сағылдырыусы, тип һанаған аралаш фекерҙәр ҙә бар.

Сәнғәт белгесе Л. П. Казанцева музыкаль йөкмәткегә шундай билдәләмә бирә:
* &quot;''Музыкаль йөкмәтке — музыканың яңғырашта камиллашҡан рухи яғы. Ул жанрҙар, юғары тауышлы системалар, ижад итеү техникаһы, форма ярҙамында композиторҙар тарафынан булдырылған, музыкант-башҡарыусы тарафынан актуалләшкән һәм тыңлаусы зиһененә формалаштырылған''&quot;''.&lt;ref name=&quot;PMS&quot;&gt;[http://muzsoderjanie.ru/nauka/nauchnie-publicacii/91-kazantseva-ponyatie-muz-soderjaniya.html Казанцева Л. П. Понятие музыкального содержания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130126114846/http://www.muzsoderjanie.ru/nauka/nauchnie-publicacii/91-kazantseva-ponyatie-muz-soderjaniya.html |date=2013-01-26 }}&lt;/ref&gt;''

== Башҡортостанда музыка сәнғәте үҫеше ==
{{Төп мәҡәлә|Башҡортостанда музыка}}
Башҡортостандың музыка сәнғәте, үткән [[XX быуат]]тың тәүге яртыһында барлыҡҡа килгән. Октябрь революцияһына тиклем башҡорттарҙа башлыса ауыҙ-тел музыка-шиғриәт ижады ғына үҫешкән була. [[1812 йылғы Ватан һуғышы|Наполеон яуында]] ҡатнашып, тыуған иленә әйләнеп ҡайтҡан башҡорт яугирҙәре милли көнкүрешкә урыҫ һәм европа музыкаһы, хор менән йырлау, хәрби оркестрҙар тураһында мәғлүмәт индерә. [[XIX быуат]]тың тәүге яртыһында урыҫ музыканттарының ҡыҙыҡһыныу даирәһен башҡорт халыҡ музыкаһы йәлеп итә. Был башланғысты 1833—1834 йылдарҙа Ырымбурҙа һөргөндә булған урыҫ композиторы А. А. Алябьев башлай. Ул башҡорт һәм татар халыҡ көйҙәрен яҙҙырып ала, ике башҡорт һәм бер ҡырғыҙ көйө нигеҙендә «Азия йырҙары» вокаль циклын булдыра һәм симфоник оркестр өсөн В. А. Верстовский еткергән башҡорт көйөнә «Башҡорт увертюраһын» яҙа. 1862 йылда Лейпцигта Волга буйы ҡалалары буйлап концерт менән йөрөгән урыҫ виолончелисы К. Б. Шуберттың ҡыллы квартеты баҫыла. Шуберт квартетына «Ҡырғыҙ далаларына сәйәхәтем» тигән исем бирә һәм унда башҡорт, татар, урыҫ көйҙәрен файҙалана. Квартеттың финалы билдәле башҡорт көйө «Перовский»ҙың үҙгәртелгән вариантына ҡоролған була.

Мәҙәниәттең мөһим ваҡиғалары, тәү сиратта, музыкаль белем сиситемаһы менән бәйләнгән. 1920 йылда музыка мәктәбе (1971 йылдан Н.Сабитов исемендәге Беренсе балалар музыка мәктәбе), ә 1921 йылда сәнғәт училищеһы (хәҙерге Өфө сәнғәт училищеһы), һуңғараҡ (1926 йылда) сәнғәт техникумы һәм музыка училищеһы итеп үҙгәртелгән (1932 йылда) учреждение асылыуы профессиональ музыкаль белем биреүгә нигеҙ һала. Нәҡ ошонда М. Бәширов, К. Рәхимов, Р. Ғәбитов кеүек һәүәҫкәр-композиторҙар башланғыс һәм урта музыкаль белем ала. Юғары профессиональ белем биреүгә башланғыс булып, 1932 йылда Мәскәү Дәүләт концерваторияһы ҡарамағындағы башҡорт студияһын асыу тарихи ваҡиғаһы тора. 1938 йылда Башҡорт филармонияһын, Башҡорт балет һәм опера театрын асыу милли мәҙәниәттә «яңы дәүер» һәм республикалағы артабанғы театр-концерт тормошо башланыуын билдәләй. Шулай итеп, 1940 йылда А. Эйхенвальдтың «Мәргән» һәм 1944 йылда «Ашкаҙар» опералары, 1944 йылда Л. Степановтың башҡорт мотивына ярашлы «Торналар йыры», 1951 йылда А.Ключареваның урал әкиәттәренә ярашлы, «Тау хикәйәһе» барлыҡҡа килә. Һуғышҡа тиклем музыка мәҙәниәтенең киң үҫеш алыу һөҙөмтәһе булып, 1940 йылда Башҡорт композиторҙар союзын төҙөү тора. Уның рәйесе итеп М. Вәлиева һайлана. Шулай уҡ, Өфө Дәүләт Сәнғәт институтының асылыуы ла республикалағы музыка мәҙәниәтенең үҫешендә мөһим ваҡиға булып һанала. Ләйлә Исмәғилева, Илдар Хисамитдинов, [[Хәсәншин Азамат Данил улы|Азамат Хәсәншин]], Валерий Скобелкин, Айһылыу һәм Салауат Сәлмәновтар, Рәшит Йыһанов, Игорь Бурдуков, Азамат Аҙнағолов, Рәит Ғайсин, Ринат Хафизов кеүек композиторҙар педагогик һәм ижади эшмәкәрлекте уңышлы рәүештә бергә алып бара.

2005 йылдан 2009 йылға тиклем Композиторҙар союзында рәйеслек вазифаһын [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|Салауат Низамитдинов]] башҡара. Уның етәкселегендә йәш композиторҙарҙың концерттары, фестивалдәр, юбилейҙар йыш үткәрелә. 2009 йылда Айрат Ғайсин яңы рәйес итеп һайлана.

80-90-сы йылдарҙа республика концерт тормошоноң айырыуса мөһим ваҡиғалары булып, йыл һайын да уҙғарылған боронғо һәм заманса камерный, хор һәм симфоник музыка фестивалдәре, пленум концерттары һәм съездары, «Волга буйы һәм Урал композиторҙары музыкаһы» фестивале, Башҡортостан Композиторҙар союзы ойошторған [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] оркестрының симфоник концерттары тора. Классик милли балетты булдырыу Нуриман Сабитов исеме менән бәйле.
 
Быуаттар араһында Башҡортостандың музыка мәҙәниәте ҙур үҫеш кисерә. Был йәһәттән, 1992 йылда Милли симфоник оркестр булдырыу (дирижеры Рөстәм Сөләймәнов) ҙур этәрелеш бирә. Республика масштабында мөһим ваҡиға булып, сәнғәт институтында (хәҙерге Өфө дәүләт сәнғәт институты) 2000 йылда реставрациянан һуң Ф. И. Шаляпин исемендәге Концерт залын яңынан асыу тора.

Эстрада музыкаһы жанрының яңы үҫеш этабы электрон-акустик эффект менән байытылған заманса интонацияларҙы, ритм һәм тембрҙы үҙләштереүгә бәйле. 60-сы йылдарҙа яңы стилгә нигеҙ һалыусылар булып, Башҡорт дәүләт филармонияһы эстрада коллективының етәкселәре [[Бәхти Ғайсин|Б.Ғайсин]], Н. Ғәлиев һәм 70-се йылдарҙа композиторҙар — [[Хәсәнов Рим Мәхмүт улы|Р. М. Хәсәнов]], Р. Х. Ғәзизов, А. Т. Кәримов иҫәпләнә. 80-90-сы йылдарҙа эстрада музыкаһының уңышлы үҫешенә [[Сәхәүетдинова Руза Хәйҙәр ҡыҙы|Р. Х. Сәхәүетдинова]], [[Ҡобағошов Айрат Миңлеәхмәт улы|А. М. Ҡобағошов]], Р. Р. Йыһанов, [[Дауытов Нур Әсғәт улы|Н. А. Дауытов]], [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. А. Низамитдинов]], И. М. Хәлилов һәм башҡалар ижады ҙур өлөш индерә. Башҡортостан композиторҙарының эстрада музыкаһы СССР Композиторҙар союзы пленумында, съездарында, Бөтә Союз (1985 йыл) һәм Бөтә Рәсәй (1987 йылда) эстрада музыкаһы байрамдарында, «Сочи-89» совет эстрадаһы йырҙары фестивалендә, Юрмала (1988, 1989 йылдарҙа) йыр конкурсында яңғырай. Республикала эстрада йырҙарын башҡарыу мәҙәниәте үҫешендә Өфө сәнғәт училищеһында эстрада бүлеген асыу мөһим роль уйнай. Яңы художество коллективтары: Милли башҡорт халыҡ музыка ҡоралдары оркестры, Башҡорт дәүләт филармонияһы ҡарамағындағы Симфоджаз-оркестры барлыҡҡа килә, яңы концерт залдары асыла. Башҡортостан музыканттарының һәм композиторҙарының халыҡ-ара конкурстарҙа уңышлы сығыш яһауы музыка мәҙәниәтенең юғары баҫҡысҡа күтәрелеүенә баһа булып тора&lt;ref&gt;[http://kulturarb.ru/music/ «Башҡортостан мәҙәниәте» сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185503/http://kulturarb.ru/music/ |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья|автор=[[Сохор, Арнольд Наумович|Сохор А. Н.]]|заглавие= Музыка|ссылка= |язык= |издание= Музыкальная энциклопедия (под ред. Ю. В. Келдыша)|тип= |место= М.|издательство  = Советская энциклопедия|год= 1976|том= 3|номер= |страницы =|doi= |issn =|ref=Сохор. МЭ}}
* {{книга |автор=[[Должанский, Александр Наумович|Должанский А. Н.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие=[[Краткий музыкальный словарь]] |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=5-е изд. |место=СПб. |издательство=Лань |год=2000 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=448 |серия=Мир культуры, истории и философии |isbn=5-8114-0231-7 |тираж=15000 |ref=Должанский }}
* [[Чередниченко, Татьяна Васильевна|''Чередниченко Т. В.'']], ''Чехович Д. О.'' Музыка // Большая российская энциклопедия. Том 21. М., 2013, с.403-406.

== Һылтанмалар ==
{{навигация}}
* {{Open-Site|International/Russian/Искусство/Музыка|Музыка}}
* [http://www.eventua.com.ua/slovar/muzikaliniy_slovari.html Музыкальный словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206050203/http://www.eventua.com.ua/slovar/muzikaliniy_slovari.html |date=2016-02-06 }}
* [http://www.7not.ru/theory/ Лекции по теории музыки]
* С. В. Дамберг, В. Е. Семенков. [http://anthropology.ru/ru/texts/damberg/sound_09.html Музыка как феномен повседневности]
* [http://berkleeshares.com/ Berklee Shares]{{ref-en}} Уроки музыки
* Майковская Л. С., Ильясов Ф. Н. [http://iliassov.info/article/music.html Влияние музыкальных предпочтений на коллективное поведение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151217090415/http://iliassov.info/article/music.html |date=2015-12-17 }} // [[Вестник Российской академии наук]] 1997. Т. 67. № 3. С. 246—250.
* [[Брайнин, Валерий Борисович|Брайнин В. Б.]] [http://www.brainin.org/Method/method_pro_ru/Table_European_vs_Oriental.pdf Системы музыкальных языков, краткий экскурс: Европейская vs. Ориентальная.] // Опубликовано в: Интеграция науки, менеджмента и образования: Инновационные подходы, поиски и перспективы развития. Материалы ХII Международной научно-практической конференции 17 декабря 2013 года. — Москва 2014. ISBN 978-5-94778-312-4, C. 50—53
* [http://ec-dejavu.net/m/Musical_instrument.html О. Величкина. Музыкальный инструмент и человеческое тело (на материале русского фольклора)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206050211/http://ec-dejavu.net/m/Musical_instrument.html |date=2016-02-06 }} // Тело в русской культуре. — М.: НЛО, 2005, с. 161—176
* [http://kulturarb.ru/music/ «Башҡортостан мәҙәниәте» сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185503/http://kulturarb.ru/music/ |date=2016-03-04 }}

{{Һайланған мәҡәлә|музыка}}

[[Категория:Музыка]]</text>
      <sha1>tqkd7o8jn84zbvw0t1rvtq9g93fbjvv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рысыҡай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10719</id>
    <revision>
      <id>1298452</id>
      <parentid>1275719</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T11:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9193" sha1="3ygsd1g4o5sc8kc41t7c6x9xkr3o90t" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Рысыҡай
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Рысыҡай
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
 |изображение = Rysakaevo, Respublika Bashkortostan, Russia, 453538 - panoramio.jpg
  |lat_deg = 53 | lat_min = 47 | lat_sec = 56
  |lon_deg = 58 | lon_min = 16 | lon_sec = 8
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Белорет районы
 |теҙмәләге район       = 
 |вид поселения      = ауыл советы
 |поселение             = Сосновка ауыл Советы {{!}}Сосновка
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |милли состав           = [[башҡорттар]]
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 379
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453539
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34792 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80211846005
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Рысыҡай''' ({{lang-ru|Рысакаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Белорет районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 379 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. Почта индексы — 453539, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80211846005.

== Тарихы ==
Рысыҡай ауылы (Үрге һәм Түбәнге Әрүәк) Әрүәк йылғаһы буйында урынлаша,ҡатай ырыуы башҡорттары йәшәй . 
1795 йылда ауыл 37 кеше йәшәгән 9 йорттан торған. 55 йылдан һуң 37 йортта 276 кеше иҫәпләнгән. 1920 йылда беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу 548 кеше һәм 146 йортто асыҡлаған. Рысыҡайҙың улдары һәм ейәндәре билдәле. Көҫәпҡол Рысыҡай 1771—1847 йылдарҙа йәшәгән, уның балалары Мөхәмәтшәриф һәм Рамаҙан. Теләпҡол Рысыҡаев, 1773 йылғы, уның улдары Юлбирҙе һәм Юныс. Телгә алынған даталар ауылдың барлыҡҡа килеүенә күрһәтә — был [[XVIII быуат]]тың икенсе яртыһы.

Ауыл халҡы башлыса ярым күсмә тормош алып барған, Малсылыҡ, һунар, урман кәсептәре менән шөғөлләнгән. 1848 йылда 38 йорттағы 205 кешегә 250 ат, 200 һыйыр, 70 һарыҡ, 50 кәзә тура килгән. [[Үткәл (йылға)|Үткәл йылғаһы]] һәм Урал тауҙары буйлап күсенеп йөрөгәндәр. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=108}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||379||196||183||51,7||48,3
|-
|}
;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[башҡорттар]] (100 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.


{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 31 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Сосновка (Белорет районы)|Сосновка]]): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Белорецк): 13 км&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Ҡайын урамы ({{lang-ru|Березовая улица}})
* Ленин урамы ({{lang-ru|улица Ленина}})
* Урман урамы ({{lang-ru|Лесная улица}})
* Магистраль урамы ({{lang-ru|Магистральная улица}})
* Тыныслыҡ урамы  ({{lang-ru|улица Мира}}) 
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}}) 
* Баҫыу урамы ({{lang-ru|Полевая улица}}) 
* Азатлыҡ урамы  ({{lang-ru|улица Свободы}}) 
* Ҡояш урамы ({{lang-ru|Солнечная улица}})
* Талип Латыпов урамы ({{lang-ru|улица Талипа Латыпова}}) 
* Тракт урамы ({{lang-ru|Трактовая улица}})
* Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})
* Шайморатов урамы  ({{lang-ru|улица Шаймуратова}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная улица}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/011/000058.html Госсправка сайтында урамдар исеме]&lt;/ref&gt; 
{{Колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Юлбарыҫ Бикбулатов]] (1766—?) — [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби эшмәкәре. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 15-се Башҡорт атлы полкының командиры.
* [[Фәриха Вәлиуллина]] (27.01.1956), [[журналистика]] ветераны, 1989 йылдан [[СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2000)&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/160 Литературная карта Республики Башкортостан. ВАЛИУЛЛИНА ФАРИХА НАЗЫРБАЕВНА]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|24|01|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Видеояҙмаларҙа ==
*{{YouTube|aV7NWiKyXZo|logo=1}}Инвентаризация в селе Рысыкаево
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;
* {{ИСДБ|страница=108}}
{{Белорет районы ауылдары}}

[[Категория:Белорет районы ауылдары]]</text>
      <sha1>3ygsd1g4o5sc8kc41t7c6x9xkr3o90t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>РИА Новости</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14916</id>
    <revision>
      <id>1298398</id>
      <parentid>1283702</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T06:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/176.59.55.26|176.59.55.26]] эшләгән [[Special:Diff/1283702|1283702]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:176.59.55.26|фекер алышыу]]) Вандализм</comment>
      <origin>1298398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2093" sha1="6xso7ahhoz9699ptn2elib8wp4kh99x" xml:space="preserve">{{Информационное агентство 
| исем                = РИА Новости
| рәсем             = [[Файл:Rian logo.gif]]
| имза                 = Агентлыҡ логотибы
| основание               = [[24 июнь]] [[1941]] йыл
| прекращение публикаций  = 
| милекселәр               = [[Рәсәй]]
| издатель                = 
| мөхәррир                = 
| баш мөхәррир        = Светлана Миронюк
| штат                    = 
| политически             = 
| тел                    = [[урыҫ теле|урыҫ]], [[инглиз теле|инглиз]], [[немец теле|немец]], [[француз теле|француз]], [[испан теле|испан]], [[серб теле|серб]], [[фарси]], [[ғәреп теле|ғәрәп]], [[япон теле|япон]] и [[ҡытай теле|ҡытай]]
| редакция адресы            = 119021, [[Мәскәү]], Зубовский  бульвары, 4
| сайт                    = [http://www.ria.ru/ '''www.ria.ru''']
}}
[[Файл:RIA Novosti building.jpg|thumb|300px|right|[[Мәскәү]]ҙә РИА Новости мәғлүмәт агентлығының төп офисы]]
'''«РИА Новости» Рәсәй халыҡ-ара мәғлүмәт агентлығы''' ''({{lang-ru| Российское агентство международной информации «РИА Новости»}})'' — Рәсәйҙә иң ҙур мәғлүмәт агентлыҡтарының береһе. Тулы исеме — « „РИА Новости“ Рәсәй халыҡ-ара мәғлүмәт агентлығы Федераль дәүләт унитар предприятиеһе».

Баш офисы [[Мәскәү]]ҙә урынлашҡан. 
{{commonscat|RIA Novosti}}


{{smi-stub}}
[[Категория:Рәсәй мәғлүмәт агентлыҡтары]]
[[Категория:СССР мәғлүмәт агентлыҡтары| ]]</text>
      <sha1>6xso7ahhoz9699ptn2elib8wp4kh99x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оло Вязовка (йылға)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17753</id>
    <revision>
      <id>1298371</id>
      <parentid>1067740</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T22:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4525" sha1="8z1k15ngcd96c5ny6s21wwgoowfb48p" xml:space="preserve">{{Река
 |Название        = Оло Вязовка (Вязовка) 
 |исеме         = 
 |Изображение       = 
 |рәсем киңлеге     = 
 |Подпись        = 
 |Карта          = 
 |карта киңлеге     = 
 |Подпись карты     = 
 |Длина          = 27 
 |Площадь бассейна    = 
 |Бассейн         = [[Тинес]] 
 |Бассейн рек       = Иртыш 
 |Расход воды       = 
 |Место измерения    = 
 |Исток          = 
 |Местоположение истока = 
 |Высота истока     = 
 |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
 |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье          = [[Илашты (күл)|Илашты]]
 |Местоположение устья  = 
 |Высота устья      = 
 |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
 |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки       = 
 |Страна         = {{Флагификация|Рәсәй}} 
 |Регион         = Силәбе өлкәһе
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Оло Вязовка (Вязовка)''' — [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Силәбе өлкәһе]]&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға [[Илашты (күл)|Илашты]] ({{lang-ru|Силач}}) күленә ҡоя. Йылға оҙонлоғо 27 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Тинес]]. Бәләкәй йылға бассейны — [[Тубыл]], йылға бассейны — [[Иртыш]]&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса&lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195808|title=РФ һыу реестры: Оло Вязовка (Вязовка)}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500712111200003146
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200314
* Бассейн коды — 14.01.05.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

== Этимологияһы ==

Силәбе өлкәһендә ''вяз'' һүҙе менән бәйле атамалар күп. Өлкәнең географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә, ''Вязовая, Вязовый, Вязовка — название целого ряда речек, гор, островов в разных районах области; Вязовая, железнодорожная станция, Катав-Ивановский район. Одни именования — по вязовым рощам тех мест, другие от народного географического термина вяз — «топь, болото».'' тип яҙа &lt;ref&gt;Шувалов Курга// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/v.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023071116/http://old.toposural.ru/html/v.htm |date=2021-10-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>8z1k15ngcd96c5ny6s21wwgoowfb48p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рәмил Ҡол-Дәүләт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26007</id>
    <revision>
      <id>1298453</id>
      <parentid>1036847</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T11:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5385" sha1="70jzipdspqk7wwm3prbnwz1o2qbxpq9" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Рәмил Ҡол-Дәүләт

| Рәсеме             = Koldavletov1.jpg
| Ҡултамғаһы          = 
| Тыуған ваҡыттағы исеме = Дәүләтҡолов Рәмил Хөснөтдин улы
| Тыуыу датаһы    = 30.5.1958
| Тыуған урыны   = [[Башҡорт АССР-ы]], {{Тыуған урыны|Әбйәлил районы}}, [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылы
| Вафат булыу датаһы =   12.1.1998
| Вафат булған урыны  = {{ВБУ|Өфө|Өфөлә}}, [[Башҡортостан Республикаһы]]
| Эшмәкәрлек төрө =  Шағир, драматург
|Дебют = «Ямғыр алдынан» (1986)
|Премиялары = [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]] (1995)
|  Наградалары = 
| Викикитапхана =
}}

{{фамилиялаш|Дәүләтҡолов}}

'''Рәмил Ҡол-Дәүләт, Дәүләтҡолов Рәмил Хөснөтдин улы''' ([[30 май]] [[1958 йыл]] — [[12 ғинуар]] [[1998 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] шағиры, драматург. [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]] лауреаты (1995).

== Биографияһы ==
Рәмил Хөснөтдин улы Дәүләтҡолов 1958 йылдың 30 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әбйәлил районы]] [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылында тыуған. [[Стәрлетамаҡ]] культура-ағартыу училищеһында уҡый. [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлай.

Студент сағында уҡ уның «Ямғыр алдынан» тип аталған тәүге шиғырҙар йыйынтығын сығара. Артабан Рәмилдең төрлө йылдарҙа өс китабы донъя күрә. Драма әҫәрҙәре Башҡортостандың бер нисә театрында ҡуйылды. 1990 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Ул ҡаты сирләп вафат булды.

== Китаптары ==
* Һигеҙенсе мөғжизә: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991.
* Ҡарауыл!!!: Пьесалар. — Өфө: Китап, 1996.
* «Егет һүҙе» йыйынтығында шиғыр шәлкеме. — Өфө: Китап, 1998.
* Шиғырҙар, поэмалар.  — Өфө: Китап, 2008.

== Әҙип һәм уның ижады матбуғатта == 
* Әлибаев З. Рух саҡырыуы. // Йәшлек. 2001, 16 ғинуар.
* Мәҡсүтов Ю. Иртәрәк белгән булһаҡ әгәр... // Йәшлек. 2002, 5 март.
* Байрамғолова Ю. Шағир рухын ҡыуандырҙыҡ. // Йәншишиә. 2002,-13 март.
* Рәмил Ҡол-Дәүләт. // Тамаша. 2003, 29-52-се биттәр.
* Үтәбай Ә. «Офоҡтарға китеп юғалһам...» // Ағиҙел. 2008, № 5, 144-149 б.
* Үтәбай Ә. «Тоҡандырыусыларҙың»  береһе. // Башҡ-н. 2008, 29 май.
* Шәрәфетдинов Д. «Аҙашҡандыр, тиеп уйламағыҙ, офоҡтарға китеп юғалһам...»// Йәшлек. 2008, 31 май.
* Усманова К. Йондоҙ атылды. // Башҡ-н. 2008, 9 июль.
* Мусина Р. Йәшләй китте, йәшнәп китте. // Осҡон. 2010, 4 февраль.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|87263}}{{V|26|05|2021}}  
* [http://libmap.bashnl.ru/node/14 Литературная карта Республики Башкортостан: Давлеткулов Рамиль Хуснитдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305061634/http://libmap.bashnl.ru/node/14 |date=2016-03-05 }}

[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡорт драматургтары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплекс)]]
[[Категория:Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаттары]]


{{writer-stub}}</text>
      <sha1>70jzipdspqk7wwm3prbnwz1o2qbxpq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пласт районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67142</id>
    <revision>
      <id>1298388</id>
      <parentid>1056323</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T03:14:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4682" sha1="slj02s6kil7b33h8vdpddtaliehr1c4" xml:space="preserve">{{Административная единица
 |Цвет1                            = {{Цвет|Россия}}
 |Цвет2                            = 
 |Русское название                 = Пласт муниципаль районы
 |Оригинальное название            = Пластовский муниципальный район 
 |Герб                             = Coat_of_Arms_of_Plast_(Chelyabinsk_oblast).png
 |Флаг                             = Flag_of_Plast_(Chelyabinsk_oblast).png
 |Описание флага                   = байрағы
 |Страна                           = {{RUS}}
 |Статус                           = 
 |Гимн                             = 
 |Входит в                         = [[Силәбе өлкәһе]]
 |Включает                         = 5
 |Столица                          = [[Пласт (ҡала)|Пласт]]
 |КрупныйГород                     = 
 |КрупныеГорода                    = 
 |Дата                             =  [[2004]]
 |Глава                            = Неклюдов Александр&amp;nbsp;Васильевич
   |Название главы                 = башлыҡ
 |Глава2                           = 
   |Название главы2                = 
 |ВВП                              = 
   |Год ВВП                        = 
   |Место по ВВП                   = 
   |ВВП на душу населения          = 
   |Место по ВВП на душу населения = 
 |Язык                             = 
 |Языки                            = 
  |Население                      = {{ Население | Пластовский район | тс }}
  |Год переписи                   = {{ Население | Пластовский район | г }}
   |Место по населению             = 24
   |Плотность                      = 
   |Место по плотности             = 
   |Национальный состав            = 
   |Конфессиональный состав        = 
 |Площадь                          = 1 751,76
 |Место по площади                 = 25
 |Максимальная высота = 
 |Средняя высота = 
 |Минимальная высота = 
 |Широта = 
 |Долгота = 
 |coor = 
 |Карта = Chelyabinskaya_oblast_Plastovsky_rayon.png
 |ЧасовойПояс = {{MSK+2}}
 |Аббревиатура = 
 |ISO = 
 |FIPS = 
 |Код автомобильных номеров = 74, 174
 |Сайт = http://www.plastrayon.ru/
 |Параметр1 = 
 |Название параметра1 = 
 |Примечания = 
}}

'''Пласт муниципаль районы''' — [[Силәбе өлкәһе]] үҙәгендә рйаон.

== Халҡы ==
Халыҡ иҫәбе — 26,38 мең кеше.

== Ҡоролош ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! №
! берекмә
! Үҙәк
! Тораҡ пункттар &lt;br /&gt;һаны
! Халыҡ һаны &lt;br /&gt;(2002), кеше
|-
| 1
| [[Пласт ҡала берекмәһе]]
| [[Пласт (ҡала)|Пласт]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |1
| style=&quot;text-align:right&quot; |17 467
|-
| 2
| Борисовское ауыл биләмәһе
| Борисовка
| style=&quot;text-align:right&quot; |6
| style=&quot;text-align:right&quot; |3 070
|-
| 3
| [[Демаринское ауыл биләмәһе]]
| Демарино
| style=&quot;text-align:right&quot; |6
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 965
|-
| 4
| [[Кочкарское ауыл биләмәһе]]
| Кочкарь
| style=&quot;text-align:right&quot; |4
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 772
|-
| 5
| Степнинское ауыл биләмәһе
| Степное
| style=&quot;text-align:right&quot; |2
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 099
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.plastrayon.ru Сайт Пластовский муниципальный район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825185758/http://www.plastrayon.ru/ |date=2013-08-25 }}
* [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/plast.htm История герба Пластовского района]
* [http://www.chelindustry.ru/info.php?id_kat=1&amp;id_rn=&amp;id_sity=42&amp;tt=9&amp;rr=5 Район на сайте chelindustry.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010155832/http://chelindustry.ru/info.php?id_kat=1&amp;id_rn=&amp;id_sity=42&amp;tt=9&amp;rr=5 |date=2013-10-10 }}

{{Chelyab-obl-geo-stub}}
{{Силәбе өлкәһе}}
[[Категория:Пласт районы]]</text>
      <sha1>slj02s6kil7b33h8vdpddtaliehr1c4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71432</id>
    <revision>
      <id>1298364</id>
      <parentid>1255002</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T21:00:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18230" sha1="tertlh9u8i2tmw6d7duv13xprvtmwn1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы''' ([[7 февраль]] [[1936 йыл]]) — хеҙмәт ветераны, [[фән|ғалим]]-фольклорсы. 1962 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1973 йылдан — өлкән, 1999 йылдан — төп, 2005 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Филология фәндәре докторы (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (2016), [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1987), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2007).

== Биографияһы ==
Фәнүзә Айытбай ҡыҙы Нәҙершина 1936 йылдың 7 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Ауырғазы районы]] Иҫке Мораҙым&lt;ref&gt;Хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы [[Мораҙым (Ауырғазы районы)|Мораҙым]] ауылы&lt;/ref&gt; ауылында тыуған. 1959 йылда [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]н тамамлаған.

1954—1959 йылдарҙа Ауырғазы районында [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы, ВЛКСМ-дың район комитетында бүлек мөдире булып эшләй.

1962 йылдан — [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]нда (хәҙер [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] фәнни эҙләнеүҙәр менән шөғөлләнә: 1973 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1999 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 2005 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр була.
 
== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Фәнүзә Нәҙершинаның ғилми эшмәкәрлеге башҡорт фольклорының афористик һәм сәсмә жанрҙарын өйрәнеү менән бәйле. Фольклор буйынса халыҡ-ара һәм төбәк конференцияларында, симпозиумдарҙа ҡатнаша. Бер нисә монография авторы. Халыҡ ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәрен йыйыусы, башҡорт фольклорын руссаға [[тәржемә]] итеүсе булараҡ киң билдәле. 

Ғалим күп томлыҡ [[Башҡорт халыҡ ижады (китап серияһы)|«Башҡорт халыҡ ижады»]] исемле [[башҡорт фольклоры]] өлгөләренең системалаштырылған ғилми баҫмаһын әҙерләп нәшер итеүҙә ҡатнаша. Уның тарафынан был серияның «Риүәйәттәр, легендалар» (1-се том, 1980; 2-се том, 1997), «Йомаҡтар» (1979), «Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр» (1980) китаптары төҙөлә һәм уҡыусыға тәҡдим ителә. Ошо ғилми хеҙмәт өсөн Фәнүзә Нәҙершина ғалим-фольклорсылар [[Әхнәф Харисов]], [[Нур Зарипов]], [[Лев Бараг]], [[Мөхтәр Сәғитов]] һәм [[Әхмәт Сөләймәнов]] менән берлектә 1987 йылда Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/82386/ Башҡорт энциклопедияһы — «Башҡорт халыҡ ижады», башҡорт фольклоры баҫмаһы]&lt;/ref&gt;. Ф. А. Нәҙершина 1993 йылда башҡорт фольклорының тағы бер жанры [[Хөрәфәти хикәйә|«Хөрәфәти хикәйә»]] жанры буйынса ғилми хеҙмәт тәҡдим итә&lt;ref&gt;Нәҙершина Ф. А. Хөрәфәти хикәйәләр //Башкирский фольклор: исследования и материалы. Уфа, 1993.&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000)&lt;ref name=&quot;Надршина&quot;&gt;[http://rihll.com/awards-staff.html СВЕДЕНИЯ О СОТРУДНИКАХ, УДОСТОЕННЫХ ГОСУДАРСТВЕННЫХ НАГРАД. ОРДЕНА ЗНАК ПОЧЕТА ИНСТИТУТ ИСТОРИИ, ЯЗЫКА И ЛИТЕРАТУРЫ УФИМСКОГО ФЕДЕРАЛЬНОГО ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ЦЕНТРА РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК. Официальный сайт]&lt;/ref&gt; {{ref-ru}}{{ref-ru}}{{V|6|02|2021}}
* Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1987)
* Салауат Юлаев ордены (2000)&lt;ref name=&quot;Надршина&quot; /&gt;
* Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (2016)

== Библиография ==
=== Башҡорт, рус һәм инглиз телдәрендә ===
* Халҡым йыры = Песни моего народа = Songs of my folk / Cост. Музыкально-литературно-видового сб. – Ф.А. Кильдиярова; научн. ред., сост. литературной части, авт. вступ. ст., коммент. и классификации – Ф.А. Надршина; муз. ред. – Ф. А. Фаизова. – Уфа: Песня, 1995. – 183 с.
* Башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре = Башкирские народные песни, песни-предания = Bashkort Folk songs, songs-legends / Автор-составитель Ф. А. Надршина. – Уфа: Китап, 1997. – 288 с.
* Башҡорт халыҡ легендалары һәм риүәйәттәре = Башкирские народные предания и легенды = Bashkort Folk Legends / Авт.-сост. Ф.А. Надршина. – Уфа: Китап, 2001. – 468 с.
* Башкирско-англо-русский словарь адекватных пословиц и поговорок / Авт.-сост. Ф.А. Надршина, Э. М. Зубаирова [Созинова]. – Уфа: Китап, 2002. – 160 с.
* Урал батыр. Башҡорт халыҡ ҡобайыры = Урал-батыр. Башкирский народный эпос = Ural-batur. Bashkort Folk Epic / Проект, вступ. ст., подготовка текстов – Ф. А. Надршина. – Уфа: Информреклама, 2003. – 465 с. 16 с. ил.
* Салауат башҡорт фольклорында: 2 томда. 1-се т.: Легендалар һәм риүәйәттәр = Салават в башкирском фольклоре: в 2 т. Т. 1: Предания и легенды = Salavat in Bashkir Folklore, In 2 vol. Volume One: Legends / Проект, сост., науч. Ред., вступ. ст. и коммент. – Ф.А. Надршина. – Уфа: Информреклама, 2008 – 536 с.
* Салауат башҡорт фольклорында: 2 томда. 2-се т.: Эпос, йыр һәм бәйеттәр = Салават в башкирском фольклоре: в 2 т. Т. 2: Эпос, песни и баиты = Salavat in Bashkir Folklore, In 2 vol. Volume Two: Epic, Songs and Baits / Проект, сост., науч. Ред., вступ. ст. и коммент. – Ф.А. Надршина. – Уфа: Информреклама, 2008 – 312 с.
* Башҡорт халыҡ ҡобайыр-иртәктәре = Башкирские народные эпические сказания = Bashkort Folk Epic Stories / Авт.-сост.– Ф.А. Надршина. – Уфа: Китап, 2010. – 280 с.
* Сал Урал хазиналары = Сокровища седого Урала = The Treasures of the Ancient Urals / Авт.-сост. Ф. А. Надршина, Э. М. Созинова. – Уфа: Китап, 2019. 264 с.
* Тел гәүһәрҙәре=Жемчужины языка=Pearls of the language=Die Perlen der Sprach=Les perles de la langue. Башҡорт, рус, инглиз, немец, француз телдәрендә башҡорт халыҡ мәҡәл һәм әйтемдәре / [Төҙ. Ф. А. Нәҙершина, Э. М. Созинова; башҡортсанан тәрж. Ф. А. Нәҙершина, Э. М. Созинова, Ғ. Ғ. Шафиҡов, З. Ә. Рәхимова, Н. Н. Әхтәмова, Э. М. Нухова, Ф. С. Кудряшева, Р. Ҡ. Ғарипов, Л. М. Тоҡомбәтова]. Өфө: Китап, 2020. 216 б.

=== Рус телендә ===
* Башкирское народное творчество. Предания и легенды. Составитель, автор вступительной статьи и комментариев Ф. А. Надршина. – Уфа: Китап, 1987. – 576 с.
* Башкирское народное творчество. Пословицы и поговорки. Составитель, автор вступительной статьи и комментариев Ф. А. Надршина. – Уфа: Китап, 1993. – 464 с.
* Русско-башкирский словарь пословиц эквивалентов. – Уфа: Китап, 2008. – 196 с.
* Салават Юлаев. Энциклопедия // Гл. ред. – И.Г. Илишев. Сост.: И.М. Гвоздикова. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2004. 479 с. [102 статьи Ф.А. Надршиной.]. Соавторы: Галина Г. С., Гвоздикова И. М., Идельбаев М. Х., Овчинников Р. В., Саитов С. С., Сидоров В. В., Сорокина В. М.
* Фольклор народов Башкортостана. Энциклопедия / Государственное автономное учреждение науки Республики Башкортостан. «Башкирская энциклопедия»; научная редакционная коллегия: Ф.А. Надршина (главный редактор), У.Г. Саитов (ответственный редактор) [и др]; перевод на английский язык: ООО «Центр межкультурного сотрудничества». Уфа: «Башкирская энциклопедия, 2020. 664 с.: ил. 

=== Башҡорт телендә ===
* Нәҙершина Ф.А. Халыҡ һүҙе. – Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1983. – 160 б.
* Нәҙершина Ф.А. Халыҡ хәтере. – Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1986. – 192 б.
* Нәҙершина Ф.А. Халыҡ хәтере (Башҡорт халыҡ риүәйәт, легендаларының тарихи ерлеге, жанр үҙенсәлектәре) /Тулыландырылған икенсе баҫма. – Өфө, Ғилем, 2006. – 320 б.
* Башҡорт халыҡ ижады. Йомаҡтар. Төҙ., инеш мәҡәлә һәм аңлатмалар авторы Ф.А. Нәҙершина. – Өфө, 1979. – 352 б.
* Башҡорт халыҡ ижады. Йомаҡтар.9-сы том / Төҙ., инеш мәҡәлә, аңлатмалар авторы Ф.А. Нәҙершина. – Өфө, 2007. – 416 б.
* Башҡорт халыҡ ижады. Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр. Төҙ., инеш мәҡәлә һәм аңлатмалар авторы Ф.А. Нәҙершина. – Өфө, 1980. – 472 б.
* Башҡорт халыҡ ижады. Мәҡәлдәр. Беренсе китап. 10-сы том / Төҙ., инеш мәҡәлә, аңлатмалар авторы Ф.А. Нәҙершина. – Өфө, 2006. – 544 б.;
* Башҡорт халыҡ ижады. Легендалар һәм риүәйәттәр. Төҙ., инеш мәҡәлә һәм аңлатмалар авторы Ф.А. Нәҙершина. – Өфө, 1980. – 416 б.
* Башҡорт халыҡ ижады. Легендалар һәм риүәйәттәр. 2-се том/ Төҙ., инеш мәҡәлә, аңлатмалар авторы Фәнүзә Нәҙершина. – Өфө, 1997. – 440 б.
* Башҡорт халыҡ ижады. X том. Икенсе китап: мәҡәлдәр һәм әйтемдәр / Төҙ. Ф.А. Нәҙершина, Э. М. Созинова. – Өфө; Китап, 2019. – 440 б.
* Башҡортса-русса фразеологик һүҙлек. Өфө: Башҡ. Китап нәшр., 1973. – 168 б. (Нәҙершина Ф.А., Ураҡсин З.Г., Йосопов Х.Г.);
* Рухи хазиналар (Асылыкүл, Дим, Өршәк буйы башҡорттарының фольклоры). [Тикшеренеүҙәр һәм материалдар]. – Өфө, 1992. – 78 б.
* Башҡорт халыҡ көйҙәре, йырлы-бейеүле уйындар / Төҙ., махсус ред., инеш мәҡәлә һәм аңл. авт. – Ф.А. Надршина. – Өфө, 1996. – 77 б.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар == 
* [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Шакур Р.]] За создание свода «Башкирское народное творчество» // Лауреаты премии имени Салавата Юлаева: Творческие портреты. — Уфа. 1987. {{ref-ru}}
* С. Галин. Тел асҡысы халыҡта. — Өфө: «Китап», 1999. — 190—191-се биттәр.
* Фануза Аитбаевна Надршина //Вестник Академии наук Республики Башкортостан. 2006. Т.11. № 1. {{ref-ru}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/archives/113-fnebee-krke-fnz.html Рауил Бикбаев. Фәнебеҙҙең күрке Фәнүзә. «Башҡортостан ҡыҙы» журналы.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|87021}}{{V|6|02|2021}}  
* [http://libmap.bashnl.ru/node/626 Литературная карта Республики Башкортостан. Надршина Фануза Аитбаевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213143014/http://libmap.bashnl.ru/node/626 |date=2021-02-13 }}{{ref-ru}} {{V|6|02|2021}}   
* [https://bash.news/bst/avtograf/37392-avtograf-folklorist-doktor-filologicheskih-nauk-laureat-gosudarstvennoj-premii-im-s-yulaeva-fanuza-nadrshina-20035 «Автограф» — Фольклорист, доктор филологических наук, лауреат государственной премии им. С. Юлаева Фануза Надршина. К 80-летию. Фануза Аитбаевна Надршина видный ученый-фольклорист, доктор филологических наук, лауреат государственной премии им. С. Юлаева. Программа БСТ, 14 февраля 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213152307/https://bash.news/bst/avtograf/37392-avtograf-folklorist-doktor-filologicheskih-nauk-laureat-gosudarstvennoj-premii-im-s-yulaeva-fanuza-nadrshina-20035 |date=2021-02-13 }} {{V|6|02|2021}}   
* [https://www.bashinform.ru/news/813292-folkloristika-delo-vsey-ee-zhizni-k-yubileyu-fanuzy-nadrshinoy/ Фольклористика ‑ дело всей ее жизни (К юбилею Фанузы Надршиной). ИА «Башинформ», 7 февраля 2016 года] {{ref-ru}}{{V|6|02|2021}}   
* [http://rihll.com/news/271-7-fevralya-2021-goda-ispolnyaetsya-85-let-fanuze-aitbaevne-nadrshinoj.html 7 февраля 2021 года исполняется 85 лет Фанузе Аитбаевне Надршиной. ОРДЕНА ЗНАК ПОЧЕТА ИНСТИТУТ ИСТОРИИ, ЯЗЫКА И ЛИТЕРАТУРЫ УФИМСКОГО ФЕДЕРАЛЬНОГО ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ЦЕНТРА РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК. Официальный сайт, 4 февраля 2021 года] {{ref-ru}} {{V|6|02|2021}}   
* [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә 
* :[http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3571 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]

[[Категория:Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Башҡорт фольклорсылары]]
[[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]]</text>
      <sha1>tertlh9u8i2tmw6d7duv13xprvtmwn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паль Роберт Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82330</id>
    <revision>
      <id>1298382</id>
      <parentid>1292463</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:45:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18836" sha1="atulmqb9c19asunf950af339j6bt41c" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
|Исеме                  = Роберт Паль
|Төп исеме       = 
|Рәсеме          = Роберт Паль.jpg
|Киңлек= 200px
|Рәсем аңлатмаһы = 
|Тыуған ваҡыттағы исеме     = Роберт Васильевич Паль
|Псевдонимдары           = 
|Тыуыу датаһы        = 15.04.1938
|Тыуған урыны       =  [[Башҡорт АССР-ы]] Ауырғазы районы «Әлшәй» совхозы&lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Стәрлетамаҡ районы}} [[Первомайский (Стәрлетамаҡ районы)|Первомайский]] ауыл Советы.&lt;/ref&gt; 
|Вафат булыу датаһы          = 2.04.2026 
|Вафат булған урыны          = Өфө
|Гражданлығы          = {{Флагификация|СССР}} &lt;br&gt; {{Флагификация|Россия}}
|Эшмәкәрлек төрө     = яҙыусы, шағир, тәржемәсе
|Әүҙемлек йылдары      = 
|Йүнәлеше          = 
|Жанр                 = 
|Әҫәрҙәренең телдәре    = [[рус теле|рус]], [[Башҡорт теле|башҡорт]]
|Дебют                = 
|Премиялары               = 
| Наградалары              = 
|Lib                  = 
|Сайт                 = 
|Викиөҙөмтә         = 
}}

'''Паль Роберт Васильевич''' ([[15 апрель]] [[1938 йыл]]—[[2 апрель]] [[2026 йыл]]) — шағир һәм яҙыусы, тәржемәсе, журналист. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2021), 1969 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы|СССР Яҙыусылар]] һәм журналистар союздары ағзаһы, [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988). «Алтын Урал» әҙәби премияһы (2008), [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия|Степан Злобин]] (1998) һәм [[Фәтих Кәрим]] исемендәге (2009) премиялар лауреаты.

== Биографияһы ==
Роберт Васильевич Паль 1938 йылдың 15 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ауырғазы районы]] «Әлшәй» совхозында (1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;ref&gt;[http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm ЗАКОН Башкирской ССР от 25.02.92 N ВС-10/12 ОБ ИЗМЕНЕНИИ НАИМЕНОВАНИЯ ГОСУДАРСТВА БАШКИРСКАЯ СОВЕТСКАЯ СОЦИАЛИСТИЧЕСКАЯ РЕСПУБЛИКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630040342/http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm |date=2016-06-30 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Первомайский (Стәрлетамаҡ районы)|Первомайский]] ауыл Советы) тыуған. Һигеҙ йыллыҡ мәктәптән һуң [[Стәрлетамаҡ]] һәм [[Белорет педагогия колледжы|Белорет педагогия]] училищеларында уҡый, 1961 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның тарих-филология факультетын тамамлай. Юғары белем алғас, йүнәтмә буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Подлуб (Ҡырмыҫҡалы районы)|Подлуб]] ауылы мәктәбендә тарих уҡыта. Аҙаҡтан [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә мөхәррир, редакция мөдире һәм баш мөхәррир булып эшләй. 1986—1988 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның әҙәби консультанты. 1988 йылдан [[Өфө]]лә [[рус теле]]ндә сыҡҡан «[[Бельские просторы]]» республика әҙәби журналында — бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары вазифаларын башҡара. Төп хеҙмәт эшмәкәрлеге менән бер рәттән 1991—2001 йылдарҙа [[Башҡортостан]] Яҙыусылар союзының [[рус теле]]ндә яҙыусы әҙиптәренең ижади берекмәһен етәкләй.

Яҙыусы оҙайлы ауырыуҙан һуң 2026 йылдың 2 апрелендә Өфө ҡалаһында вафат була&lt;ref&gt;[https://iuruzan.ru/articles/m-ni-t/2026-04-03/f-l-bash-ortostandy-haly-sha-iry-robert-pal-araby-an-kitte-4638478  Өфөлә Башҡортостандың халыҡ шағиры Роберт Паль арабыҙҙан китте]{{V|04|04|2026}}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Роберт Паль әҙәби ижад менән уҙған быуаттың илленсе йылдарында, [[Стәрлетамаҡ]] һәм [[Белорет]]та педучилищелә уҡығанда шөғөлләнә башлай, был ҡалалар гәзиттәрендә уның тәүге шиғырҙары баҫыла. [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда әҙәби-ижад түңәрәгенә йөрөй, был уның һиҙелерлек әүҙемләшеүенә булышлыҡ итә. Йәш әҙиптең «Живые маки» тип исемләнгән беренсе шиғри йыйынтығы [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә 1964 йылда донъя күрә. Артабан бер-ике йыл арауыҡ менән шиғырҙар һәм поэмалар тупланған «Горизонты романтики» (1966), «Третье свидание» (1968), «Высокое пламя» (1969), «Лебединое поле» (1972), «До высоты звезды» (1983), «Лицом к лицу» (1988), «Плач одинокой кукушки» (1993) тигән һәм башҡа шиғыр һәм поэма китаптары баҫылып сыға. Дөйөм алғанда, ул тиҫтәләгән шиғри йыйынтыҡ авторы. Роберт Паль шиғырҙарына яҡшылыҡ идеяларын тәүге урынға ҡуйыу, уларға дан йырлау хас. Шағирҙың лирик геройҙарында гел алдынғы сафтарҙа, уларҙа даими әүҙемлек һәм кешелек донъяһының тик ыңғай сифаттары ғына өҫтөнлөк итә.

Шиғри ижадта етәрлек дәрәжәлә тәжрибә туплаған әҙип прозала ла үҙен уңышлы һынап ҡараны. Төрлө быуын китап уҡыусылары уның «Иду до конца» (1973) һәм [[башҡорт]] халҡының ҡаһарман улы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] хәрби осоусы [[Гәрәев Муса Ғaйса улы|Муса Гәрәев]]ҡа арналған «Есть у неба земля» (1975) повестарын бик йылы ҡаршыланы. Әҙиптең китап баҫыу тарихына арналған «Человек придумал книгу» тигән әҫәре, 1983 йылда [[Мәскәү]]ҙең «Советская Россия» нәшриәтендә күп тираж менән баҫылып, тиҙ арала таралып бөттө.
ХХ быуаттың беренсе ун йыллыҡтарында [[Көньяҡ Урал]]да булған революцион ваҡиғаларҙы әҙәби күҙлектән тергеҙеүгә арналған «Легенды будут потом», «На исходе ночи», «Отзовется в живых», «Бессмертники — цветы вечности» тип исемләнгән роман-хроникаларын әҙәби тәнҡит ыңғай ҡабул итте.

Әҫәрҙәре өсөн яңы темалар һәм геройҙар эҙләп, ҡәләмдәштәре менән берлектә әҙип республиканың ҡала һәм райондары буйлап ижади командировкаларға йыш сыға&lt;ref&gt;[http://delogazeta.ru/chrono/read/1967.html Нефтекамск. Хроника дат и событий. Январь 1967 года — «Деловая газета»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322015707/http://delogazeta.ru/chrono/read/1967.html |date=2016-03-22 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Яҙыусының 2008 йылда [[«Китап» нәшриәте]]ндә донъя күргән «Заглянуть в бездну» исемле повестар китабы «Алтын [[Урал]]» әҙәби премияһына лайыҡ булды.

Роберт Паль әҫәрҙәре [[башҡорт]], [[украин теле|украин]], [[ҡаҙаҡ теле|ҡазаҡ]], [[татар теле|татар]], [[сыуаш теле|сыуаш]] һәм башҡа телдәргә әйләндерелгән. Уның китаптары [[Өфө]], [[Мәскәү]], [[Ҡазан]] һәм башҡа ҡалаларҙа донъя күрҙе. Әҙиптең һуңғы ун йыллыҡтарҙа яҙылған шиғырҙары һәм повестары [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы»]] журналында донъя күрә килә.

Поэзия һәм проза жанрҙары менән бергә Роберт Васильевич тәржемә өлкәһендә лә әүҙем эшләй. Ул [[башҡорт]]санан [[рус теле|русса]]ға [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]] [[Рауил Бикбаев]], [[Факиһа Туғыҙбаева]], [[Тамара Ғәниева]], [[Гүзәл Ситдиҡова]], [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Юнысова]] һәм билдәле әҙиптәр [[Муса Ғәли]], [[Рамаҙанов Ғилемдар Йыһандар улы|Ғилемдар Рамазанов]], [[Яҡуп Ҡолмой]], [[Әнисә Таһирова]] шиғырҙарын, [[Хәким Ғиләжев]] һәм [[Байрамов Әхнәф Арыҫлан улы|Әхнәф Байрамов]]тың повестарын тәржемә итә.
Башҡортостандың [[рус теле|рус]] әҙәбиәтен һәм матбуғатын үҫтереүгә индергән шәхси өлөшө һәм ижади ҡаҙаныштары айҡанлы Роберт Васильевич «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ. Шағир, яҙыусы һәм тәржемәсенең хеҙмәт емештәре шулай уҡ [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия|Степан Злобин]] һәм Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премиялар менән баһаланды.

== Китаптары ==
* Живые маки: Стихи и поэма. — Уфа, Башкирское книжное издательство, 1964. — 78 с.{{ref-ru}}
* Горизонты романтики: Стихи и поэма. — Уфа, Башкирское книжное издательство, 1966. — 72 с.{{ref-ru}}
* Третье свиданье: Стихи. — Уфа, Башкирское книжное издательство, 1968. — 144 с.{{ref-ru}}
* Высокое пламя: Поэмы. — Уфа, Башкирское книжное издательство, 1969. — 92 с.{{ref-ru}}
* Лебединое поле: Стихи и поэмы. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1972. — 128 с.{{ref-ru}}
* Иду до конца: Повесть. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1973. — 206 с.{{ref-ru}}
* Железные люди, или Повесть о суровом времени, большом походе и верной мужской дружбе. — Уфа. Башкирское книжное издательство, 1974. — 104 с.{{ref-ru}}
* Есть у неба земля: Повесть. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1975. — 112 с.{{ref-ru}}
* Легенды будут потом: Роман. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1976. — 528 с.{{ref-ru}}
* Прикосновение. Поэмы, баллады, переводы. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 144 с.{{ref-ru}}
* На исходе ночи: Роман. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1979. — 448 с.{{ref-ru}}
* Человек придумал книгу. — М., Советская Россия, 1983. — с.{{ref-ru}}
* До высоты звезды: Стихи, поэмы. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1983. — 96 с.{{ref-ru}}
* Отзовется в живых: Роман-хроника в подлинных судьбах и документах эпохи. — Уфа: Башкирское книжное издательство. Кн 1. 1995. — 296 с., Кн.2. — 1986. — 312 с.{{ref-ru}}
* Лицом к лицу: Лирика. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1988. — 192 с.{{ref-ru}}
* Бессмертники — цветы вечности. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1990. — 368 с.{{ref-ru}}
* Плач одинокой кукушки: Стихи, поэмы. — Уфа: Китап, 1993. — 160 с.{{ref-ru}}
* Книга судьбы: Лирика. — Уфа: Китап, 1999. — 352 с.{{ref-ru}}
* Заглянуть в бездну. Повести. — Уфа: Китап, 2008. — с.{{ref-ru}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2021)&lt;ref&gt;[[Башинформ]] [https://www.bashinform.ru/bash/1599259/ Радий Хәбиров «ХХI быуат яҙыусыһы» форумында республика яҙыусыларын һәм шағирҙарын бүләкләне]&lt;/ref&gt;
* Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988)
* Степан Злобин исемендәге премия (1998)
* Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премия (2009)
* «Алтын Урал» әҙәби премияһы (2008)

== Әҙип тураһында ==
* Могучев А. Стихи, рожденные судьбой: о гражданском пафосе лирики Р. Паля // Истоки. — 2010. — сентябрь (№ 17) . — С. 4—5.{{ref-ru}}
* Паль Роберт Павлович // Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — С. 457.{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 с.{{ref-ru}}
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|77876}}{{V|14|04|2023}}
* [http://www.bashinform.ru/news/545115/ Роберт Паль — автор, утверждающий добро и справедливость (К 75-летию известного писателя и переводчика)]{{ref-ru}}
* [http://libmap.bashnl.ru/node/483 Литературная карта Республики Башкортостан. Роберт Паль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413150258/http://libmap.bashnl.ru/node/483 |date=2014-04-13 }}{{ref-ru}}

{{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}}
{{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}}
{{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}}

[[Категория:Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:Тәржемәселәр]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Бельские просторы» журналы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Ф. Кәрим исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:С. П. Злобин исемендәге премия лауреаттары]]</text>
      <sha1>atulmqb9c19asunf950af339j6bt41c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ринат Хәйри</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82354</id>
    <revision>
      <id>1298416</id>
      <parentid>1140337</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16233" sha1="hbrf53wy00gbpail8jxsc6u0zshc67t" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Ринат Хәйри
 |Рәсеме          =Ринат Хайри.jpg
 |Рәсем аңлатмаһы = 
|Киңлек= 200px
 |Тыуған ваҡыттағы исеме     = Ринат Мәғәфүр улы Хәйретдинов
 |Тыуыу датаһы        = 19.1.1950
 |Тыуған урыны       = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Илеш районы|Илеш районында}} [[Үрмәт]] ауылы
 |Вафат булыу датаһы          = 5.9.1990
 |Вафат булған урыны          = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Илеш районы|Илеш районында}} [[Үрге Йәркәй]] ауылы
 |Гражданлығы          = СССР 
 |Эшмәкәрлек төрө     = шағир, журналист
 |Әүҙемлек йылдары      = 1965—1990
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр                 = [[шиғриәт]], публицистика
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = [[башҡорт теле|башҡорт]]
 | Наградалары =  [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]] (1990)          
 |Викимилек            = 
 |Викикитапхана             = 
}}

'''Ринат Хәйри, Ринат Мәғәфүр улы Хәйретдинов''' ([[19 ғинуар]] [[1950 йыл]] — [[5 сентябрь]] [[1990 йыл]]) — [[башҡорт]] шағиры һәм журналисы, 1986 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]] лауреаты (1990).

== Биографияһы ==
Хәйретдинов Ринат Мәғәфүр улы (әҙәби псевдонимы Ринат Хәйри) 1950 йылдың 19 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;ref&gt;[http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm ЗАКОН Башкирской ССР от 25.02.92 N ВС-10/12 ОБ ИЗМЕНЕНИИ НАИМЕНОВАНИЯ ГОСУДАРСТВА БАШКИРСКАЯ СОВЕТСКАЯ СОЦИАЛИСТИЧЕСКАЯ РЕСПУБЛИКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630040342/http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm |date=2016-06-30 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) [[Илеш районы]] [[Үрмәт]] ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. Үҙҙәрендәге һигеҙ йыллыҡ мәктәптән һуң урта белемде район үҙәге [[Үрге Йәркәй]]ҙәге 1-се мәктәптә ала. Уны 1967 йылда тик яҡшы билдәләренә генә тамамлай, уҡыу йылдарында йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша.

Мәҙәниәткә, сәнғәткә һәм әҙәбиәткә ғашиҡ егет мәктәптә уҡығанда уҡ үҙешмәкәр түңәрәктәргә ихлас йөрөй, айырыусы драма түңәрәген үҙ итә, 6-сы синыфтан башлап спектаклдәрҙә ҡатнаша, күрше ауылдарҙа ла сығыш яһай. Шуға ла урта белем алғас, хеҙмәт эшмәкәрлеген тыуған ауылы Үрметтә клуб мөдире булып башлай. Күңеле әҙәби ижадҡа нығыраҡ тартылғанлыҡтан, артабан Илеш районының «Маяҡ» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып урынлаша. Юғары махсус белем алыу теләге уны ике йылдан [[Өфө]]гә килтерә, һәм Ринат Хәйри 1969—1974 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында уҡый. Уны тамамлағас, йүнәтмә менән тыуған районына ҡайта һәм [[Тыпый]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә директор итеп тәғәйенләнә. Әммә был вазифала оҙаҡ эшләмәй, үҙ теләге менән «Маяҡ» район гәзитенә хәбәрсе булып күсә һәм тиҫтә ярым йылдан артыҡ, ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем, яратҡан хеҙмәте менән шөғөлләнә.

Төп эше менән бергә республика баҫмалары — [[Башҡортостан (гәзит)|«Совет Башҡортостаны»]] һәм [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] гәзиттәре, [[Һәнәк (журнал)|«Һәнәк»]] журналы менән хеҙмәттәшлек итә, уларҙа төрлө темаларға хәбәр һәм мәҡәләләр, үҙенең әҙәби әҫәрҙәрен баҫтыра. [[Илеш районы]]нда йәшәп ижад итеүселәрҙе берләштереү, уларға төрлө яҡлы ярҙам күрһәтеү маҡсатында 1980 йылда «Ләйсән» тип исемләнгән әҙәби берекмә ойоштора һәм уны артабан етәкләүҙе үҙ иңенә ала.

Ринат Хәйри ижады ныҡлап сәскә атып килгәндә, 1990 йылда, ни бары 41-се йәше менән барғанда, ҡәһәрле сирҙән вафат булды, тыуған ауылында ерләнгән.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Әҙәби ижадҡа һәләтле Ринат Хәйри мәктәп йылдарында уҡ шиғырҙар яҙа башлай. Район гәзите &quot;Маяҡ&quot;та эшләү, бигерәк тә [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыған йылдарын йәш әҙип әүҙемлегенең һиҙелерлек күтәрелеш осоро тип билдәләргә кәрәк. Ул — бар фәндәрҙән дә яҡшы уҡыуы, студентарҙың йәмәғәт тормошонда даими ҡатнашыуы менән бер рәттән филология факультетында эшләп килгән «Аҡсарлаҡтар» әҙәби-ижад түңәрәгенең билдәле һәм тырыш ағзаһы була. Нәҡ ошо ваҡытта Ринат Хәйри билдәле шағир һәм яҙыусылар, шул иҫәптән аҙаҡтан [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары|«Башҡортостандың халыҡ шағиры»]] тигән юғары һәм маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булған [[Әнғәм Атнабаев]], [[Марат Кәримов]] һәм башҡа әҙиптәр менән республика район һәм ҡалаларында үткәрелгән әҙәби осрашыуҙарға саҡырыла, уларҙа дәртләнеп һәм илһамланып, үҙенең шиғырҙарын уҡый.

Ринат Мәғәфүр улының тәүге ижад емештәре республика гәзит һәм журналдарында студент йылдарында баҫыла. Уларҙың бер шәлкеме («Өлгөрөү», «Баҫыуҙарым», Т&quot;ирәктәр мамыҡ осора&quot;, «Шишмәләр тураһында баллада», «Муйыл» шиғырҙары) 1981 йылда [[Башҡортостан китап нәшриәте]] сығарған йәш һәм башлап яҙыусыларҙың әҫәрҙәре тупланған «Йәш көстәр» альманахында урын ала. Әҙип уларҙа тыуған тәбиғәткә дан йырлай, уның хозурлығын үҙенсәлекле образдар менән һүрәтләргә ынтыла, үҙенең уй-кисерештәрен улар аша асып бирә.

Нескә хисле шағирҙы балалар донъяһы ла үҙ итә. Ул кескәйҙәр өсөн шиғырҙарын илһамланып ижад итә. Һөҙөмтәлә Ринат Хәйриҙең [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә үҙаллы сыҡҡан тәүге йыйынтыҡтары нәҡ кесе йәштәгеләргә һәм мәктәп уҡыусыларына арналған һәм уларға тәғәйенләнгән.

Әүҙем көндәлек хеҙмәт эшмәкәрлеге һәм емешле әҙәби ижад менән шөғөлләнгән һәм инде ныҡлап өлгөрөп еткән шағир, әлбиттә, лирикаға иғтибарын кәметмәй һәм йәмғиәтте борсоған күп яҡлы мәсьәләрҙән дә ситтә тормай. Нәҡ ошо йүнәлештәрҙе яҡтыртҡан әҫәрҙәр уның 1990 йылда донъя күргән «Эҙләйем һине» исемле йыйынтығында тупланған. Уға ингән «Ҡорбан» поэмаһын уҡыусылар шунда уҡ оҡшатты, тәнҡитселәр ҙә тик ыңғай фекер әйтте. Шуға ла был китап һәм поэма өсөн Ринат Хәйри үлгәндән һуң [[Башҡортостан]] комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һына лайыҡ булды.

== Китаптары ==
* Йәш көстәр: Шиғырҙар, хикәйәләр, скетчтар. Ун етенсе китап / Төҙөүсеһе Рауил Шаммас. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1981. — 224 бит.
* Әле яҙ башы ғына: Балалар өсөн шиғырҙар. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1983. — 30 бит.
* Минең уйынсыҡтарым: Кескәйҙәр өсөн шиғырҙар. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1986.
* Хәрефтәр парады: Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн шиғырҙар. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1988.
* Эҙләйем һине: Шиғырҙар, поэма. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. — 80 бит.
* Ҡанаттар ҡайҙа үҫә?: Шиғырҙар. — Өфө, Китап, 1993. — 24 бит.
* Әйтелмәгән васыят: Шиғырҙар, поэмалар, робаиҙар, сонеттар. — Өфө, Китап, 1995. — 336 бит.
* Мин үҙем йәшен инем. Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө, Китап, 200.

== Бүләктәре ==
* [[Башҡортостан]] комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы (1990).

== Хәтер ==
* 2017 йылдың 19 ғинуарында Илеш районында Ринат Хәйри иҫтәлегенә арналған саралар үтте&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/946167/ Төбәктә билдәле башҡорт шағиры Ринат Хәйриҙең иҫтәлегенә шиғыр ятлаусылар конкурсы үткәрелә. {{Башинформ}}, 2017, 18 ғинуар]{{V|19|01|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Республиканың [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» радиоһы]] гүр эйәһе булған арҙаҡлы шәхестәр тураһында тапшырыуҙар циклын ойошторҙо. 2015 йылдың 24 ғинуарында  эфирға сыҡҡаны Ринат Хәйригә арналды. Шағирҙың ҡыҙы Ләйсән Хәйретдинова алып барған тапшырыуҙа Тапшырыуҙа әҙиптең яҡташтары - Рәсүл Хәбибуллин, Хәлисә Рәжәпова, Рәсилә Басырова, Ғәлимә Ғәлиева, [[Татарстан]]дың халыҡ шағиры, [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Роберт Миңнуллин, Башҡортостандың халыҡ шағирҙары [[Ҡәҙим Аралбай]], [[Марат Кәримов]], шағирҙың хәләл ефете Айһылыу Зәки ҡыҙы Хәйретдинова, яҙыусы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты [[Хисамов Ғәлим Афзал улы|Ғәлим Хисамов]], «Ағиҙел» журналының бүлек мөдире, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре [[Шәрипов Сабир Нәғим улы|Сабир Шәрипов]] ҡатнашты&lt;ref&gt;[http://uldashfm.ru/mp3_id/17160 Ринат Хәйри. Мин үҙем йәшен инем]&lt;/ref&gt;. Был тапшырыу аҙаҡтан эфирҙа ҡабатлап бирелде.
* [[Илеш районы]]ның [[Үрмәт]] ауылында һәм «Маяҡ» гәзите редакцияһында 2010 йылдан Ринат Хәйриҙең музейы эшләп килә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|18|01|2018}}
* {{китап |автор= |заглавие= Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина|ответственный= |ссылка= |место= Уфа|издательство= Китап|год= 2006|том= |страниц= 496|страницы= |isbn= |ref= }} {{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.


== Һылтанмалар ==
* {{мәҡәлә |автор=Зифа Фәтхуллина. |заглавие=Тыүған илен данлап йырланы |ссылка=http://www.yeshlek-gazeta.ru/ezebiet/4716-ty11991171an-ilen-danlap-jjyrlany.html |язык= |издание=Йәшлек |тип=гәзит |год=11.02.2010 |номер= |страницы= |issn=}}
&lt;!-- * [http://www.onlinegazeta.info/bashkortostan/bashkortostan_gazeta_kizil_tan_online.htm В. МӘҖИТОВА. Балкы, «Маяк», синең балкышыңда бар тарихы чагыла Илешнең…] --&gt;&lt;!-- Битая ссылка --&gt;
* [http://libmap.bashnl.ru/node/394 Литературная карта Республики Башкортстан: Ринат Хайри] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000825/http://libmap.bashnl.ru/node/394 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}
* {{Юлдаш|mp3_id/17160|logo=1|''Ринат Хәйри. Мин үҙем йәшен инем ''}}

{{Сифатлы мәҡәлә|Шағир}}

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаттары]]</text>
      <sha1>hbrf53wy00gbpail8jxsc6u0zshc67t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Райан Эллис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87763</id>
    <revision>
      <id>1298399</id>
      <parentid>1291920</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T06:53:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9579" sha1="iyaqkc91o4432c4qvtlu0c1i2ukuqe7" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Райан Эллис
 |оригинал имени       = Ryan Allis
 |имя при рождении     = 
 |изображение          = Ryan-allis.jpg
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |дата рождения        = 1984
 |место рождения       = [[Питтсбург]]
 |гражданство          = {{Флаг|АҠШ}} [[АҠШ]]
 |дата смерти          = 
 |место смерти         = 
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |род деятельности     = [[Социаль эшҡыуарлыҡ|социаль эшҡыуар]]
 |награды и премии     = 
 |автограф             = 
 |сайт                 = 
}}

'''Райан Эллис''' ({{lang-en|Ryan Allis}}; [[1984 йыл|1984]], [[Питтсбург]], [[АҠШ]]) — америка эшҡыуары. 2012 йылда «Vocus» компанияһына 169 миллион долларға һатылған бәләкәй һәм урта бизнестар өсөн email-маркетинг сервистарын эшләгән «iContact» компанияһының ойоштороусыһы һәм баш башҡарма директоры&lt;ref&gt;{{cite web|title=Vocus Acquires iContact for $169 Million|url=http://techcrunch.com/2012/02/28/vocus-buys-email-marketing-company-icontact-for-169-million/|publisher=TechCrunch|accessdate=27 September 2012|date=28 February 2012}}&lt;/ref&gt;. Эллис «Connect»&lt;ref&gt;{{cite web|last=Gibson|first=Dale|title=Ryan Allis resurfaces with new startup in San Francisco|url=http://www.bizjournals.com/triangle/print-edition/2012/07/06/ryan-allis-resurfaces-with-new-startup.html?page=all|publisher=Triangle Business Journal|accessdate=27 September 2012}}&lt;/ref&gt; һәм «Hive Global Leaders Program» компанияларының рәйесе һәм [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның Глобаль эшҡыуарҙар советы фондының ағзаһы&lt;ref&gt;{{cite web|title=United Nations Foundation - Ryan Allis|url=http://www.unfoundation.org/who-we-are/experts/global-entrepreneurs-council/ryan-allis.html|publisher=United Nations Foundation|accessdate=27 September 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712010806/http://www.unfoundation.org/who-we-are/experts/global-entrepreneurs-council/ryan-allis.html |date=12 July 2012 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Райан Эллис [[1984 йыл]]да в [[Питтсбург]] ҡалаһында Эндрю Эллис һәм Полин Миддлтон Эллис ғаиләһендә тыуа. Ул [[Брейдентон]] ҡалаһындағы мәктәпкә уҡырға йөрөй, шунда уҡ Манати урта мәктәбен тамалай&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kennedy|first=Sara|title=Whiz Kid Turns Big Kid|url=http://www.manatee.k12.fl.us/sites/highschool/manatee/news/20070616_article_ryan_allis_bradentonherald.pdf|accessdate=27 September 2012|newspaper=Bradenton Herald|date=16 June 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203212658/http://www.manatee.k12.fl.us/sites/highschool/manatee/news/20070616_article_ryan_allis_bradentonherald.pdf |date=3 February 2016 }}&lt;/ref&gt;. Эллис Чапел-Хилл ҡалаһындағы Төньяҡ Каролина университетында экономика өйрәнә&lt;ref&gt;{{cite web|last=Thorp|first=Holden|title=A Conversation With Ryan Allis|url=http://holden.unc.edu/2012/03/a-conversation-with-ryan-allis/|publisher=University of North Carolina at Chapel Hill|accessdate=27 September 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302212257/http://holden.unc.edu/2012/03/a-conversation-with-ryan-allis/ |date=2 March 2014 }}&lt;/ref&gt; һәм Гарвард бизнес мәктәбендә МВА программаһының тәүге йылын тамамлай&lt;ref&gt;{{cite web|title=Week Three At HBS|url=http://www.ryanallis.com/what-i-learned-week-3-at-hbs/|publisher=Making a Difference|accessdate=27 September 2012}}&lt;/ref&gt;.

Эллис БМО глобаль эшҡыуарҙар советы ағзаһы&lt;ref&gt;{{cite web|title=UN Foundation - Ryan Allis|url=http://www.unfoundation.org/who-we-are/experts/global-entrepreneurs-council/ryan-allis.html|publisher=United Nations Foundation}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712010806/http://www.unfoundation.org/who-we-are/experts/global-entrepreneurs-council/ryan-allis.html |date=2012-07-12 }}&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың май айында БМО фонды составында ул Кениялағы ҡасаҡтар лагерендә була&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kakuma Refugee Camp|url=http://www.buzzkillfoundation.org/kakuma|publisher=BuzzKill Foundation|accessdate=27 September 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141104152526/http://www.buzzkillfoundation.org/kakuma |date=4 November 2014 }}&lt;/ref&gt;. 2008-12 йылдарҙа Эллис коммерциялы булмаған «Nourish International» компанияһының халыҡ-ара үҫешеү буйынса директорҙар кәңәшенең рәйесе булды&lt;ref&gt;{{cite news|last=Smith|first=Rick|title=Nourishing Socially Responsible Entrepreneurship is Appetizing Goal for iContact CEO|url=http://wraltechwire.com/business/tech_wire/venture/story/4271547/|accessdate=27 September 2012|newspaper=WRAL Local Tech Wire|date=12 January 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721065708/http://wraltechwire.com/business/tech_wire/venture/story/4271547/ |date=21 July 2013 }}&lt;/ref&gt;. Райан Эллис Кения, Уганда, Танзиния һәм Америка Ҡушма Штаттары илдәрендә булған фирмаларға капитал һалған «Connect Ventures» инвестицион фондҡа нигеҙ һалыусыһы.
Эллис основатель инвестиционного фонда «Connect Ventures», вкладывающего капитал в фирмы в Кении, Уганде, Танзании и Соединенных Штатах&lt;ref&gt;{{cite news|last=Smith|first=Rick|title=Transition Over, Ryan Allis Exits as Head of iContact|url=http://wraltechwire.com/business/tech_wire/opinion/blogpost/10884198/|accessdate=27 September 2012|newspaper=WRAL Local Tech Wire|date=21 March 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512221859/http://wraltechwire.com/business/tech_wire/opinion/blogpost/10884198/ |date=12 May 2014 }}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Эллис «Нулдән миллионға тиклем» исеме аҫтында эшҡыуарлыҡ тураһында китап баҫтырып сығара({{lang-en|Zero to One Million}}) (McGraw-Hill, 2008)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Allis|first=Ryan|title=Zero to One Million|year=2008|publisher=McGraw-Hill|location=New York|isbn=0071496661|page=240}}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* 2008 «Ernst &amp; Young» ойошмаһы буйынса йыл эшҡыуары&lt;ref&gt;{{cite web|title=Carolinas Program - 2008 Award Recipients|url=http://www.ey.com/US/en/About-us/Entrepreneurship/Entrepreneur-Of-The-Year/SEA_Carolinas_Article_2008_Award_Recipients|publisher=Ernst &amp; Young|accessdate=27 September 2012}}{{dead link|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;
* 2009 Американың йәштәр палатаһында иң бөйөк 10 йәш американ тип һанала&lt;ref&gt;{{cite web|title=TOYA Ryan Allis|url=http://www.youtube.com/watch?v=AG06c5rcMWQ|publisher=United States Junior Chamber|accessdate=27 September 2012}}&lt;/ref&gt;
* 2010 «Inc. Magazine» журналы буйынса 30 йәшкә еткәндәр һәм олораҡ кешеләр араһында 30 иң яҡшы эшҡыуарҙар исемлегенә инә&lt;ref&gt;{{cite news|last=Quinn|first=Matt|title=Ryan Allis and Aaron Houghton Founders of iContact|url=http://www.inc.com/30under30/2010/profile-ryan-allis-aaron-houghton-icontact.html|accessdate=27 September 2012|newspaper=INC Magazine|date=19 July 2010}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://www.unfoundation.org/blog/ryan-allis.html Райан Эллистың профиле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303232010/http://www.unfoundation.org/blog/ryan-allis.html |date=2016-03-03 }}
* [http://business.time.com/2011/11/18/from-dumpster-diving-to-running-a-50-million-company/ Time Magazine Article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316141918/http://business.time.com/2011/11/18/from-dumpster-diving-to-running-a-50-million-company/ |date=2015-03-16 }}
* [http://holden.unc.edu/2012/03/a-conversation-with-ryan-allis/ Interview with UNC-CH Chancellor Holden Thorp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302212257/http://holden.unc.edu/2012/03/a-conversation-with-ryan-allis/ |date=2014-03-02 }}
* [http://www.sramanamitra.com/2011/05/06/bootstrapping-to-1m-then-growing-to-40m-icontact-ceo-ryan-allis-chapel-hill-north-carolina-part-1/ Interview with Sramana Mitra]
* [http://books.google.com/books/about/Zero_to_One_Million.html?id=6pchaYyOGf4C/ ''Нулдән миллионға тиклем'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ]]
[[Категория:Социаль эшҡыуарҙар]]</text>
      <sha1>iyaqkc91o4432c4qvtlu0c1i2ukuqe7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нью-Дели</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96366</id>
    <revision>
      <id>1298358</id>
      <parentid>1270343</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T20:35:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18411" sha1="8r4108f079dqsqonvtvjafnzyj40r7e" xml:space="preserve">{{НП2
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Нью-Дели
 |оригинальное название   = {{lang-hi|नई दिल्ली}}&lt;br /&gt;{{lang-pa|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ}}&lt;br /&gt;{{lang-ur|نئی دلی}}
 |изображение              = Delhi Montage.jpg
 |подчинение              = баш ҡала
 |страна                  = Һиндостан
 |герб                    = 
 |флаг                    = 
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
|lat_deg = 28 |lat_min = 42
|lon_deg = 77 |lon_min = 12
  |CoordAddon             = type:city_region:IN
  |CoordScale             = 
 |ЯндексКарта             = http://maps.yandex.ru/?text=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%2C%20%D0%9D%D1%8C%D1%8E-%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B8&amp;sll=77.196553%2C28.593226&amp;sspn=11.249998%2C7.443292&amp;ll=77.196553%2C28.593226&amp;spn=10.755619%2C4.953867&amp;l=map
 |размер карты страны     = 
 |размер карты региона    = 
 |размер карты района     = 
 |вид региона             = 
 |регион                  = 
 |регион в таблице        = 
 |вид района              = 
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        = 
 |карта страны            = &lt;!-- альтернативная --&gt;
 |карта региона           =
 |карта района            = &lt;!-- альтернативная --&gt;
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = 
 |глава                   = 
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = 
 |статус с                = 
 |площадь                 = 42,7
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        = 216
 |климат                  = 
 |официальный язык        = [[Һинд теле|һинд]], [[Панджаб теле|панджаб]], [[Урду теле|урду]]
 |официальный язык-ref    = 
  |население              = 295 000
  |год переписи           = 2011
  |плотность              = 3820,37
  |агломерация            = 
  |национальный состав    = 
  |конфессиональный состав= 
  |этнохороним            = 
 |часовой пояс            = +5:30
 |DST                     = 
 |телефонный код          = +91 11
 |почтовый индекс         = 110 xxx
 |почтовые индексы        = 
 |автомобильный код       = DL-0?
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |категория в Commons     = New Delhi
 |сайт                    = http://www.ndmc.gov.in
 |язык сайта              = en
}}

[[Файл:Humanyu.JPG|thumb|right|250px|[[Һумаюн]] төрбәһе.]]
'''Нью-Де́ли''' ({{lang-hi|नई दिल्ली}}, {{lang-pa|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ}}, {{lang-ur|نئی دلی}}, {{lang-bn|নতুন দিল্লি}}, {{lang-en|New Delhi}}) — [[Һиндостан]]дың рәсми баш ҡалаһы, [[Дели]] ҡалаһының районы. Майҙаны — 42,7 км²&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ndmc.gov.in/AboutNDMC/NNDMCAct.aspx|title=NDMC Act|publisher=Ndmc.gov.in|accessdate=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;. Нью-Делиҙа Һиндостандың һәм Делиҙың хөкүмәттәре урынлашҡан.

Ҡаланың проектын британ архитекторы Эдвин Лаченс һәм Һерберт Бэйкер төҙөгән. Нью-Дели үҙенең киң, ағастар ултыртылған бульварҙары менән дан ҡаҙана, бында күп кенә дәүләт учреждениелары урынлашҡан һәм бихисап иҫтәлекле урындар бар.

== География ==
[[Файл:Delhi districts.svg|thumb|Нью-Дели ҡалаһы [[Дели]]ҙың үҙәгендә урынлашҡан.]]
Нью-Дели Һиндостандың төньяғында, тулыһынса тиерлек [[Һинд-Ганг тигеҙлеге]]ндә урынлашҡан. Ҡала IV сейсмик әүҙем бүлкәтендә урынлашҡанға күрә&lt;!-- Earthquake hazard zoning of India--&gt;, бында ер тетрәүҙәре булыуы мөмкин&lt;ref name=hazardprofile&gt;{{cite web
 | url         = http://www.undp.org.in/dmweb/hazardprofile.pdf
 | title       = Hazard profiles of Indian districts
 | accessdate  = 2006-08-23 
 | format      = PDF
 | work        = National Capacity Building Project in Disaster Management
 | publisher   = UNDP
 | archiveurl  = http://web.archive.org/web/20060519100611/http://www.undp.org.in/dmweb/hazardprofile.pdf
 | archivedate = 19 May 2006
}}&lt;/ref&gt;.

Диңгеҙ яр буйҙарынан һәм тау теҙмәләренән алыҫ арауыҡта урынлашҡас, Нью-Дели һәм уның тирәһендә континенталь климат асыҡ сағыла. Температура йәйен 40 градустан ҡышын 4 градусҡа тиклем үҙгәрә&lt;ref&gt;{{cite web
 | url  = http://www.delhitourism.com/climate.html
 | title  = Туризм в Дели - Климат
 | accessdate  = 2007-03-10
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/68547bE3U
 | archivedate  = 2012-06-01
 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120519105811/http://www.delhitourism.com/climate.html |date=2012-05-19 }}&lt;/ref&gt;. Йәйге һәм ҡышҡы температураларҙың ҙур айырмаһы менән Нью-Делиҙың климаты ярым арид булып тора. Йәй апрель башынан октябргә ҡәҙәр оҙаҡҡа һуҙыла, июль һәм август айҙарында [[муссон]]дар сезоны була. Ҡыш ноябрҙә башлана, уның пигы ғинуарҙа күҙәтелә. Йыллыҡ уртаса температура 25 °C тәшкил итә, айлыҡ уртаса температуралар 14 °C-тан 33 °C-ҡа тиклем үҙгәрә&lt;ref name=weatherbase&gt;
{{cite web
 | publisher   = Canty and Associates LLC
 | url         = http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=28124&amp;refer=&amp;units=metric
 | title       = Weatherbase entry for Delhi
 | accessdate  = 2007-01-16
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/68548O1n6
 | archivedate = 2012-06-01
}}&lt;/ref&gt;. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме яҡынса 714 мм тәшкил итә, яуым-төшөмдөң күп өлөшө муссондар сезоны — июль һәм август айҙарына тура килә&lt;ref name=ecosurv1&gt;{{cite web | url = http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/1.pdf | title = Глава 1: Введение | accessdate = 2006-12-21 | format = PDF | work = Economic Survey of Delhi, 2005–2006 | publisher = Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi | pages = pp1–7 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113174155/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/1.pdf |date=2016-11-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
[[Дели]] бер нисә боронғо империяның, [[урта быуаттар]]ҙа — [[Дели солтанлығы]]ның һәм [[Бөйөк Моголдар империяһы]]ның сәйәси һәм мәҙәни үҙәге булып торған. 1757 йылдан 1911 йылға ҡәҙәр [[Британ Һиндостаны]]ның баш ҡалаһы [[Калькутта]] булған. 1900-сы йылдар башында [[Британия империяһы|британ хакимиәте]] Һиндостандың баш ҡалаһын Калькуттанан Делиға күсерергә тәҡдим итә һәм быны 1911 йылдың 12 декабрендә король Георг V хуплап сыға&lt;ref name=&quot;Hall&quot;&gt;{{cite book |last=Hall |first=P |authorlink= |title=Cities of Tomorrow |year=2002 |publisher= Blackwell Publishing |isbn=0631232524 |pages = pp.198-206}}&lt;/ref&gt;.

Нью-Дели Бөйөк Моголдар императоры [[Шах-и-Йыһан]] төҙөгән «Иҫке ҡаланан» көньяҡтараҡ урынлаша. Әммә элек Нью-Дели территорияһында 7 боронғо ҡала булғас, унда күп кенә тарихи урындар, шул иҫәптән Джантар-Мантар һәм Лоди баҡсалары бар.
[[Файл:India Gate in New Delhi 03-2016.jpg|thumb|230px|[[Беренсе донъя һуғышы]]нда һәләк булған һалдаттар иҫтәлегенә ҡуйылған «Һиндостан ҡапҡалары»]]
Нью-Дели проектының күп өлөшөн британ архитекторы Эдвин Лаченс төҙөй. Ҡаланы ҡайһы берҙә хатта «Лаченстың Делиһы» тип атайҙар&lt;ref&gt;[http://www.outlookindia.com/article.aspx?235665 Lutyens' Delhi|Aman Nath]&lt;/ref&gt;. Ҡала үҙәгендә Раисин убаһында күркәм Раштрапати-Бхаван һарайы урынлашҡан. Раджпатх (шулай уҡ «батшалар юлы» булараҡ та билдәле) Һиндостан ҡапҡаларынан Раштрапати Бхаванға ҡәҙәр һуҙыла. Һиндостан хөкүмәтенең төрлө министрлыҡтары урынлашҡан секретариат бинаһы Раштрапати Бхавандың бер яҡ ситендә төҙөлгән. Һербер Бэйкер проектлаған Парламент йорто Раджпатхҡа параллель булған Сансад Маргта урынлашҡан.

1947 йылда Һиндостан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Нью-Дели мэр менән идара ителеүсе сикле автономиялы район итеп үҙгәртелә. Мэрҙы Һиндостан хөкүмәте тәғәйенләгән. 1956 йылда Дели союздаш территорияларҙың береһе булып китә, һәм мэр вазифаһы лейтенант-губернаторға алыштырыла. 1991 йылда Һиндостан Конституцияһына индерелгән 69-сы төҙәтмәгә ярашлы, Дели союздаш территорияһының рәсми атамаһы «Дели дәүләт баш ҡала округы» итеп үҙгәртелә. Ике власлылыҡ урынлаштырыла&lt;ref name=NCTact&gt;{{cite web
 | url         = http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend69.htm
 | title       = Конституция (69-я поправка) Постановление, 1991
 | work        = THE CONSTITUTION (AMENDMENT) ACTS, THE CONSTITUTION OF INDIA
 | publisher   = National Informatics Centre, Ministry of Communications and Information Technology, Government of India
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/685474RjO
 | archivedate = 2012-06-01
}}&lt;/ref&gt;.

== Ҡоролош ==

Нью-Дели проектының күп өлөшөн британ архитекторы Эдвин Лаченс төҙөй. Ҡаланың административ үҙәге [[Бөйөк Британия]]ның империя традицияларын сағылдырырға тейеш булған. Нью-Дели ике үҙәк эспланада — Раджпатх һәм Джанпатх тирәләй урынлаша. Раджпатх, йәғни Батша юлы, Раштрапати-Бхавандан башланып Һиндостан ҡапҡаларына тиклем һуҙылған. Джанпатх, йәғни Халыҡ юлы (башта Королева юлы тип аталған), Коннот-Плейстан башланып тура мөйөш яһап Раджпатх аша үтә. Шантипатх буйлап 19 дәүләт илселектәре урынлашҡан, был ошо урамды Һиндостандың иң ҙур дипломатик анклавына әүерелдерә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.delhionline.in/City-Guide/Embassies-in-Delhi/ |title=Embassies in Delhi, Embassies Address, Contacts, E-Mail, Delhi Embassies |publisher=Delhionline.in |accessdate=4 November 2008}}&lt;/ref&gt;.

Раисин убаһындағы Раштрапати-Бхаван президент һарайы ҡаланың йөрәге булып тора. Уның тирәләй Секретариат урынлашҡан. Һербер Бэйкер проектлаған Парламент йорто Раджпатхҡа параллель булған Сансад Маргта урынлашҡан. [[Англия]]лағы Король ярым айы образы буйынса проектланған түңәрәк формалағы Коннот-Плейс (Коннот майҙаны) — ҡаланың финанс, сауҙа һәм эш үҙәге булып тора. Коннот-Плейстың тышҡы әйләнәһенән 12 юл сыға, уларҙың береһе Джанпатх булып тора.

== Халҡы ==
2003 йылда Нью-Делиҙың халҡы — 295 000 кеше тәшкил итә. Нью-Дели ҙа ингән Дели дәүләт баш ҡала округының дөйөм халыҡ һаны — 14,1 миллион кеше, был уны донъяла ҙурлығы буйынса мегаполистар араһында [[Мумбай]]ҙан һуң икенсе урынға ҡуя&lt;ref name=unpopulation&gt;{{cite web|author=|publisher=United Nations|url=http://www.un.org/esa/population/publications/wup2003/2003WUPHighlights.pdf|title=World Urbanization Prospects The 2003 Revision.|pages=p7|format=[PDF|archiveurl=http://www.webcitation.org/684Vx89M4|archivedate=2012-05-31}}&lt;/ref&gt;. 1000 ир-егеткә 821 ҡатын-ҡыҙ тура килә. Грамоталылыҡ 81,82 % тәшкил итә&lt;ref name=census01del/&gt;.

Ҡала халҡының 79,8 % — [[индуизм]], 12,9 % — [[ислам]], 5,4 % — [[сикхизм]], 1,1 % — [[джайнизм]] һәм 0,9 % [[Христианлыҡ|христиан]] диндәрен тота&lt;ref name=census01del&gt;http://www.censusindia.net/religiondata/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051201025837/http://www.censusindia.net/religiondata/ |date=2005-12-01 }} 2001 Indian Census Data&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ парстар, [[Буддизм|буддистар]] һәм [[Иудаизм|йәһүдтәр]] бар&lt;ref name=Lonelyplanet&gt;{{cite web|author=|publisher=Census of India 2001|url=http://www.censusindia.net/religiondata/index.html|title=Data on Religion|pages=1|accessdate=2006-05-16|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20061001190643/www.censusindia.net/religiondata/index.html|archivedate=2006-10-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061001190643/http://www.censusindia.net/religiondata/index.html |date=2006-10-01 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡалала төп тел булып [[һинд теле]] иҫәпләнә. Башҡа таралған телдәр — [[Инглиз теле|инглиз]], [[Панджаб теле|панджаб]] һәм [[Урду теле|урду]]. &lt;!-- Лингвистические группы всей Индии хорошо представлены в городе, среди них — [[майтхили]], [[каннада]], [[телугу (язык)|телугу]], [[бенгальский язык|бенгальский]], [[маратхи (язык)|маратхи]] и [[тамильский язык]]и. --&gt;

== Туғандаш ҡалалар ==
* {{Флаг США|20px}} [[Чикаго]] ({{lang-en|Chicago}}), [[Иллинойс]], [[АҠШ]] ([[2001]])&lt;ref&gt;[http://www.chicagosistercities.com/our.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} Chicago Sister Cities {{ref-en}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг|США}} [[Файл:Flag of Washington, D.C.svg|20px]] '''[[Вашингтон]]''', [[АҠШ]]
* [[Файл:Flag of Serbia.svg|20px|]] [[Файл:Flag of Belgrade.svg|20px]] '''[[Белград]]''', [[Сербия]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.newdelhi.net Нью-Дели хаҡында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241113211508/https://newdelhi.net/ |date=2024-11-13 }}
* [http://www.ndmc.gov.in/ Нью-Дели хакимиәте сайты]
* [http://www.mapunity.org/maps/delhi/ Делиҙың интерактив картаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714212318/http://www.mapunity.org/maps/delhi/ |date=2007-07-14 }}

{{Азия баш ҡалалары}}

[[Категория:Дели]]</text>
      <sha1>8r4108f079dqsqonvtvjafnzyj40r7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Николае Чаушеску</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104936</id>
    <revision>
      <id>1298351</id>
      <parentid>1180612</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T18:17:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17876" sha1="83w1mcxv8zyrfuy0nd15kw3cpjkkw3c" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
| имя              = Николае Чаушеску
| оригинал имени   = {{lang-ro|Nicolae Ceauşescu}}
| изображение      = Nicolae Ceaușescu.jpg
| описание изображения          = 
| должность        = Румыния Социалистик Республикаһының Дәүләт Советы Рәйесе
| порядок          = 3
| флаг             = Flag of Chairman of Councils of State and of Ministers of Romania.svg
| периодначало     = [[9 декабрь]] [[1967 йыл]]
| периодконец      = [[22 декабрь]] [[1989 йыл]]&lt;ref name=autogenerated1&gt;В соответствии со [http://www.sovetika.ru/srr/konst3.htm статьей 66 Конституции Социалистической Республики Румыния 1974 года], Председателем Госсовета являлся Президент Румынии&lt;/ref&gt;
| предшественник   = ''Киву Стойка''
| преемник         = вазифа бөтөрөлгән
| должность_2      = Румыния Социалистик Республикаһы Президенты 
| флаг_2           = Flag of Chairman of Councils of State and of Ministers of Romania.svg
| порядок_2        = 1
| периодначало_2   = [[29 март]] [[1974 йыл]]
| периодконец_2    = [[22 декабрь]] [[1989 йыл]]
| премьер_2        = Маня Мэнеску (1974—1979),&lt;br/&gt;Илие Вердец (1979—1982),&lt;br/&gt;Константин Дэскэлеску (1982—1989)
| предшественник_2 = вазифа бөтөрөлгән
| преемник_2       = Ион Илиеску
| должность_3      = Румыния коммунистар партияһы генеральный секретары
| порядок_3        = 10
| флаг_3           = Coat of arms of PCR.svg
| автограф_3       = 8
| периодначало_3   = [[22 март]] [[1965 йыл]]
| периодконец_3    = [[25 декабрь]] [[1989 йыл]]
| предшественник_3 = ''Георге Георгиу-Деж''
| преемник_3       = вазифа бөтөрөлгән
| должность_4      = Румыния Халыҡ Республикаһының Ауыл хужалығы министры 
| порядок_4        = 
| флаг_4           = Flag of Romania (1948-1952).svg
| автограф_4       = 
| периодначало_4   = [[13 май]] [[1948 йыл]]
| периодконец_4    = [[20 март]] [[1950 йыл]]
| премьер_4        = ''Петру Гроза''
| предшественник_4 = 
| преемник_4       = 
| место рождения   = {{ТУ|Румыния|Румынияла}}, Олт жудецы, Скорничешти ҡалаһы 
| вероисповедание  = ([[Атеизм|атеист]])
| место смерти     = {{ВБУ|Румыния|Румынияла}}, Дымбовица жудецы, Тырговиште ҡалаһы
| похоронен        = Генча хәрби зыяраты, Бухарест
| партия           = Румыния коммунистар партияһы (1936)
| отец             = Андруцэ Чаушеску (1886—1969)
| мать             = Александрина Чаушеску (1888—1977)
| супруга          = Елена Чаушеску (1919—1989)&lt;ref name=&quot;elen100cea972&quot;&gt;{{cite web
 |datepublished = 2013
 |url           = http://global.britannica.com/EBchecked/topic/100972/Nicolae-Ceausescu
 |title         = Nicolae Ceaușescu
 |publisher     = Encyclopædia Britannica, Inc.
 |accessdate    = 2013-06-11
 |archiveurl    = http://www.webcitation.org/6HIsRCDl7
 |archivedate   = 2013-06-11
}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| дети             = '''сыновья:''' Валентин (1948), &lt;br /&gt;Нику (1951—1996)&lt;br /&gt;'''дочь:''' Зоя (1949—2006)
| автограф         = Nicolae Ceauşescu Signature.svg
| звание           = [[Файл:RO-Army-OF7.png|30px]] [[генерал-лейтенант]]
| годы службы      = [[1948]] — билдәһеҙ
| принадлежность   = Румыния Ҡораллы көстәре
| род войск        = Румынияның Ҡоро ер ғәскәрҙәре
| награды          = {{{!}}
{{!}}{{Герой Румынии}}{{!!}}{{Герой Румынии}}{{!!}}{{Герой Румынии}}{{!!}}{{Герой труда Румынии}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Орден Звезды Румынии 1 степени}}{{!!}}{{Орден «Победа социализма»}}{{!!}}{{Орден «Победа социализма»}}{{!!}}{{Орден «Победа социализма»}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Октябрьской Революции}}{{!!}}{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}}
{{!}}-
{{!}}{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг. }}{{!!}}{{Юбилейная медаль «Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}{{!!}}{{Медаль За укрепление боевого содружества}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Орден Карла Маркса}}{{!!}}{{Орден «Стара планина»}}{{!!}}{{Орден Хосе Марти}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Орден Югославской большой звезды}}{{!!}}{{Орден Героя Социалистического труда}}{{!!}}{{Золотой Олимпийский орден}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Офицер Почётного знака За заслуги перед Австрийской Республикой}}{{!!}}{{Орден Серафимов}}{{!!}}{{Кавалер ордена Освободителя Сан-Мартина}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Кавалер Большого Креста особой степени ордена За заслуги перед ФРГ}}{{!!}}{{Кавалер ордена Слона}}{{!!}}{{Орден Бани|GCB}}
{{!}}-
{{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Святого Олафа}}{{!!}}{{Офицер ордена Почётного легиона}}{{!!}}{{Большой крест с лентой Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}
{{!}}-
{{!}}{{Большая цепь ордена Сантьяго (Португалия)}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Южного Креста}}{{!!}}{{Большой крест ордена Сикатуна}}
{{!}}-
{{!}}{{!!}}{{Медаль 2500-летия основания Персидской империи}}
{{!}}}
Ҡайһы бер наградаларынан мәхрүм ителә
}}
{{redirect|Чаушеску}}
'''Никола́е Чауше́ску''' ({{lang-ro|Nicolae Ceauşescu}}; [[26 ғинуар]] [[1918 йыл]] — [[25 декабрь]] [[1989 йыл]]— [[Румыния]]ның [[дәүләт]] һәм [[сәйәсәт|сәйәси]] эшмәкәре, [[1965 йыл]]дан Румыния коммунистар партияһы (РКП) Үҙәк Комитетының генеральный секретары, [[1969 йыл]]дан РКП-ның генеральный секретары. [[1967 йыл]]дан [[1974 йыл]]ғаса Румыния Социалистик Республикаһының (СРР) Дәүләт Советы Рәйесе, (формаль рәүештә — 1989 йылғаса)&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;. [[1974]]—[[1989]] йылдарҙа Румыния Социалистик Республикаһы Президенты&lt;ref name=&quot;gz2007ua&quot;&gt;{{cite web
 | datepublished = 25.01.2007
 | url           = http://gazeta.ua/ru/articles/celebrities-photo/_rumyny-otmechayut-den-rozhdeniya-chaushesku-foto/147600
 | title         = Румыны отмечают день рождения Чаушеску (ФОТО)
 | publisher     = &quot;Газета.ua&quot;
 | accessdate    = 26 марта 2013
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/6FcIAXsUT
 | archivedate   = 2013-04-04
}}&lt;/ref&gt;.

Хакимлек итеүенең тәүге ун йылында ил эсендә һаҡ ҡына либераллашыу сәйсәтен тормошҡа ашырһа, халыҡ-ара мөнсәбәттәрҙә — Көнбайыш Европаға һәм Америка Ҡушма Штаттарына ҡарата күберәк асыҡлыҡ сәйәсәте алып бара. [[Советтар Союзы]]на ҡарата үҙенән алда формалашҡан курсты дауам итә, СССР-ҙың күп башланғыстарынан (мәҫәлән, 1968 йылда Чехословакияға ғәскәр индереү кеүек) алыҫыраҡ тора. Шул уҡ ваҡытта Көнсығыш Европаның социалистик илдәре менән яҡшы бәйләнештәрҙе һаҡлап ҡала. Икенсе тиҫтә йылда Чаушеску ҡатыраҡ етәкселек стилен ҡуллана, эске һәм тышҡы сәйәсәттә милләтселек курсы алға ҡуйыла, уның шәхес культы, туған-тыумасалыҡ менән эшнәлеккә (непотизм) таяныуы үҙен ныҡлап һиҙҙерә, башҡаса фекер йөрөтөүселәрҙе эҙәрлекләү башлана.

Чаушеску режимы 1989 йылда коммунистарға ҡаршы күтәрелгән ихтилал һөҙөмтәһендә ҡолатыла. Дәүләт түңкәрелешенә Румынияла йәшәгән венгрҙарҙың Тимишоара ҡалаһындағы сыуалыштары сәбәпсе була. Был ваҡиғалар барышында Чаушеску баш ҡаланан ҡаса, әммә һуңынан хәрбиҙәр тарафынан тотола һәм ҡатыны Елена менән бергә яңы власть ойошторған трибуналға тапшырыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Mic Dicționar Enciclopedic'' («Small encyclopedic dictionary»), 1978
* Edward Behr, ''Kiss the Hand you Cannot Bite'', ISBN 0-679-40128-8
* Dumitru Burlan, ''Dupa 14 ani — Sosia lui Ceauşescu se destăinuie'' («After 14 Years — The Double of Ceauşescu confesses»). Editura Ergorom. 31 Июля 2003 (на ''рум. яз.'').
* Juliana Geran Pilon, ''The Bloody Flag. Post-Communist Nationalism in Eastern Europe. Spotlight on Romania'', ISBN 1-56000-062-7; ISBN 1-56000-620-X
* Marian Oprea, «Au trecut 15 ani — Conspirația Securității» («After 15 years — the conspiracy of Securitate»), in [http://www.lumeam.ro/nr10_2004/index.html ''Lumea Magazin'' Nr 10, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050209133319/http://www.lumeam.ro/nr10_2004/index.html |date=2005-02-09 }}: (на ''рум. яз.''; link leads to table of contents, verifying that the article exists, but the article itself is not online).
* Viorel Patrichi, «[http://www.lumeam.ro/nr12_2001/politica_si_servicii_secrete.html Eu am fost sosia lui Nicolae Ceauşescu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041204211613/http://www.lumeam.ro/nr12_2001/politica_si_servicii_secrete.html |date=2004-12-04 }}» («I was Ceauşescu’s double»), ''Lumea Magazin'' Nr 12, 2001 (на ''рум. яз.'')
* Stevens W. Sowards, [http://www.lib.msu.edu/sowards/balkan/ ''Twenty-Five Lectures on Modern Balkan History (The Balkans in the Age of Nationalism)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015050852/http://www.lib.msu.edu/sowards/balkan/ |date=2007-10-15 }}, 1996, in particular [http://www.lib.msu.edu/sowards/balkan/lect24.htm Lecture 24: The failure of Balkan Communism and the causes of the Revolutions of 1989] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050212093801/http://www.lib.msu.edu/sowards/balkan/lect24.htm |date=2005-02-12 }}
* Victor Stănculescu, [http://www.jurnalul.ro/modules.php?op=modload&amp;name=News&amp;file=article&amp;sid=14985 «Nu vă fie milă, au 2 miliarde de lei în cont»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041013005234/http://www.jurnalul.ro/modules.php?op=modload&amp;name=News&amp;file=article&amp;sid=14985 |date=2004-10-13 }} («Do not have mercy, they hold 2 billion lei [33 million dollars] in their account[s]»), in ''Jurnalul Național'', 22 Ноября 2004
* John Sweeney, ''The Life and Evil Times of Nicolae Ceauşescu'', ISBN 0-09-174672-8
* Stelian Tănase, «Societatea civilă românească şi violența» («Romanian Civil Society and Violence»), in ''Agora'', issue 3/IV, Июль-Сентябрь 1991
* Filip Teodorescu, et al., s:Stenograma sedintei de audiere din 14 decembrie 1994|Extracts from the minutes of a Romanian senate hearing, 14 Декабря 1994, featuring the remarks of Filip Teodorescu.
* Cătălin Gruia, «[http://www.natgeo.ro/istorie/personalitati-si-evenimente/8435-viata-lui-nicolae-ceausescu?showall=1 Viata lui Nicolae Ceausescu]», in ''National Geographic|National Geographic Romania'', Ноябрь 2007, стр. 41-65
* {{книга
 |автор         = Потапов В. И.
 |заглавие      = Судьба диктатора Чаушеску
 |оригинал      =
 |серия         = Новая и новейшая история, № 4
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = 
 |издательство  =
 |год           = 1990
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          =
}}
* {{книга
 |автор         = Язькова А. А.
 |заглавие      = Крах «золотой эпохи» Чаушеску
 |оригинал      =
 |серия         = Вопросы истории, № 9–10
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = 
 |издательство  =
 |год           = 1991
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          =
}}
* {{книга
 |автор         = Калашникова Н.Ю.
 |заглавие      = Семейный портрет в интерьере: эпоха и клан Чаушеску
 |оригинал      =
 |серия         = В сб.: Бывшие «хозяева» Восточной Европы
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  =
 |год           = 1993
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          =
}}
* {{книга
 |автор         = Полунин А.
 |заглавие      = Живые цветы для Чаушеску
 |оригинал      =
 |серия         = Новая и новейшая история, № 4
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = Парламентская газета
 |год           = 1999, декабрь
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          =
}}
* Алексей Борзенко, «Румынский секундомер бежит быстрее», журнал «Наш современник» № 6, 1992 г.

=== Биографияһы ===
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/CHAUSHESKU_NIKOLAE. «Кругосвет» энциклопедияһы. Чаушеску Николае]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Һылтанмалар ==
{{навигация}}
* [http://www.proza.ru/avtor/gainaalex Николае и Нику Чаушеску в Москве (Встреча в верхах или воспоминания переводчика)]
* [http://magazines.russ.ru/nz/2009/6/mo20.html Декабрьские события 1989 года в Румынии: революция или путч? — журнал «Неприкосновенный запас» 2009, № 6(68)]
* [http://www.kp.ru/daily/23228/27051/ Чаушеску свергло ЦРУ?] — одна из версий
* [http://www.rg.ru/2004/03/02/chaushesku.html Тайны истории. Конец «гения Карпат». Сенсационные признания участников свержения Чаушеску]
* [http://hrpublishers.org/ru/1989/marcu/ Смерть Чаушеску. Отчёт Дориана Марку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220618165747/http://www.hrpublishers.org/ru/1989/marcu/ |date=2022-06-18 }}
* [http://evartist.narod.ru/text14/74.htm А говорили — мамалыга не взрывается] — репортаж о событиях революции
* [http://lenta.ru/articles/2009/12/26/chaoshescu/ Зря тронул Трансильванию] — обзорная статья к 20-летнию со дня расстрела
* [http://www.gorby.ru/gorbachev/zhizn_i_reformy2/page_19/ Николае Чаушеску: падение самодержца] Горбачев Фонд


[[Категория:Румыния президенттары]]
[[Категория:Үлтерелгән сәйәсмәндәр]]</text>
      <sha1>83w1mcxv8zyrfuy0nd15kw3cpjkkw3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Насыров Морат Исмаил улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105949</id>
    <revision>
      <id>1298336</id>
      <parentid>1290199</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T16:53:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16466" sha1="p4d4nqg6e7ijz4ae2hb39643zy288d3" xml:space="preserve">{{однофамильцы|Насыров}}
{{Музыкант
 |Имя              = Морат Насыров
|Оригинал имени = {{lang-ug|Мурат Исмайил оғли Насиров}}
 |Изображение      = Мурат Насыров.jpg
 |Описание изображения = 
 |Полное имя       = Морат Исмаил улы Насыров
 |Дата рождения    = 13.12.1969
 |Место рождения   = {{ТУ|Алматы}}, [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]], [[СССР]]
 |Дата смерти      = 19.01.2007
 |Место смерти     = {{ВБУ|Мәскәү}}, [[Рәсәй]]
 |Страна           = {{USSR}}→&lt;br /&gt;{{KAZ}}&lt;br /&gt;{{RUS}}
 |Профессии        = эстрада {{певец|СССР|Рәсәй|Ҡаҙағстан}}һы, {{поэт|СССР|Рәсәй|Ҡаҙағстан }}, {{композитор|СССР|Рәсәй|Ҡаҙағстан }}
 |Жанры            = 
 |Сотрудничество   = Алёна Апина &lt;br/&gt; Мастер ШеFF &lt;br/&gt; Dino MC47
 |Викисклад        = 
}}
'''Морат Исмаил улы Насыров''' (1969 йылдың 13 декабре, [[Алматы]] — 2007 йылдың 19 ғинуары, [[Мәскәү]]) — совет, Ҡаҙағстан һәм Рәсәй эстрада йырсыһы, йырҙар авторы. Милләте буйынса — уйғыр&lt;ref&gt;[http://pomnipro.ru/memorypage29676/biographyНасыров Мурат Исмаилович — Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105203136/http://pomnipro.ru/memorypage29676/biography%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 |date=2017-01-05 }}&lt;/ref&gt;. «Мальчик хочет в Тамбов», Алёна Апина менән «Эти лунные ночи» дуэтын, «Я — это ты», «Обманула» хиттарын, шулай уҡ Дисней йәнһүрәттәре «Черный Плащ» (1992—1994 йылдарҙа) һәм «Утиные истории» (1994 һәм 2004 йылдарҙа) йырҙарының рус версияһын башҡарыусы.

== Биографияһы ==
Морат Исмаил улы Насыров [[1969 йыл]]дың 13 декабрендә, [[Алматы]]ла, уйғыр ғаиләһендә тыуа. Әсәһе — Хәтирә Нияз ҡыҙы Насырова (1937 йылғы)&lt;ref name=&quot;н2&quot;&gt;[http://www.newsmusic.ru/news_3_6577.htm Гражданской жене Мурата Насырова не достанется ничего] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;н&quot;&gt;[http://www.newsmusic.ru/news_3_14124.htm Мать погибшего Мурата Насырова благословила невестку на новый брак — Новости шоу-бизнеса]&lt;/ref&gt; пластмасса әйберҙәр фабрикаһында, атаһы Исмаил Насыров (1926—2003)&lt;ref name=&quot;kaldym&quot;&gt;[http://www.tatar-music.ru/569-murat-nasyrov-kaldym-yalgyz.html Мурат Насыров — Калдым Ялгыз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101216012437/http://www.tatar-music.ru/569-murat-nasyrov-kaldym-yalgyz.html |date=2010-12-16 }}&lt;/ref&gt; таксист һәм шағир була&lt;ref name=&quot;н1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.luchmir.com/Politika2011/MuratNasyrov.htm Россия отдаёт долг памяти и благодарения уйгурскому Соловью]&lt;/ref&gt;, [[Ҡөрьән]]де яттан белә, халыҡ йырҙарын йырлай, уйғыр халыҡ музыка ҡоралдарында уйнай. Морат иң бәләкәйе була, уның ике өлкән апаһы һәм ике өлкән ағаһы була; ағаларының исеме — Наджат һәм Ришат, апайҙары — Фәриҙә&lt;ref name=&quot;н&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://kp.ua/daily/230107/144/ Мурат Насыров покончил с собой со второй попытки — Светская хроника и культура] // KP.UA&lt;/ref&gt; һәм Марита.

Алма-атаның 111-се мәктәбен тамамлаған, математика һәм физика фәндәрен яратҡан. Мәктәптән һуң әрмелә хеҙмәт итә. Музыка менән Ашхабадта, әрмелә, дивизияның музыка коллективында шөғөлләнә башлай&lt;ref&gt;[http://hochu.ua/cat-dossier/article-54171-murat-nasyirov/ Мурат Насыров — Хочу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170526231108/http://hochu.ua/cat-dossier/article-54171-murat-nasyirov/ |date=2017-05-26 }}&lt;/ref&gt;.

=== Музыкаль карьераһы ===
Әрменән һуң Гнесин музыка училищеһын вокал класы буйынса тамамлай.

«Ялта-91» конкурсында Гран-при ала, жюри (Игорь Крутой, Владимир Матецкий, Лайма Вайкуле, Яак Йоала) уны юғары баһалай. Унда йырсы Алла Пугачеваның «Волшебник-недоучка» йырын башҡара. Игорь Крутой уға хеҙмәттәшлек итергә тәҡдим итә, әммә Насыров бынан баш тарта. Контракт уға үҙенең йырҙарын башҡарырға ҡамасаулаясаҡ, тип уйлай.

Буласаҡ продюсеры Арман Дәүләтйәров менән Насыровты &quot;А-Студио&quot;ның гитарасыһы Баглан Садвакасов таныштыра&lt;ref name=&quot;afisha&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.afisha.ru/article/russian-pop/page46/|title=История поп-музыки от Ветлицкой до Елки 1991-2011: Мурат Насыров «Мальчик хочет в Тамбов» (1997)|last=Зенкина|first=Марина|date=2011-12-28|publisher=afisha.ru|lang=ru|accessdate=2015-05-09}}&lt;/ref&gt;. 1995 йылда Насыров үҙенең яҙмаларын «Союз» студияһына күрһәтә. Йырсының тауышы продюсерҙарға оҡшай һәм улар «Это лишь сон» синглын сығара, «Шаг» йыры радиоэфир хитына әүерелә. Әммә 3 йыр ингән сингл насар һатыла. Студия йырсыны CD-ла сығармай, бары тик кассетаға яҙҙыра.

Беренсе альбом әҙер була, тик уға сағыу хит етмәй. Шағир Сергей Харин, «Мальчик хочет в Тамбов» (Бразилия төркөмө Carrapicho-ның «Tic Tic Tac» йырының рус версияһы) йырының тексын яҙғас, «Союз» студияһына йырсы эҙләп мөрәжәғәт итә. Насыровтан башҡа бер кем дә уны яҡшы итеп башҡара алмай һәм ошо йыр уны билдәле итә. Һуңғараҡ йырсы был музыкаль стилистикаһы буйынса уға ят булған йырҙың визит карточкаһына әүерелеүенә ризаһыҙлыҡ белдерә.&lt;ref name=&quot;afisha&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.afisha.ru/article/russian-pop/page46/|title=История поп-музыки от Ветлицкой до Елки 1991-2011: Мурат Насыров «Мальчик хочет в Тамбов» (1997)|last=Зенкина|first=Марина|date=2011-12-28|publisher=afisha.ru|lang=ru|accessdate=2015-05-09}}&lt;/ref&gt;

1997 йылда «Кто-то простит» тигән тәүге альбомы сыға. Уны презентациялауҙа Алла Пугачева ҡатнаша. Альбомға атама биргән йырҙы ул радионан ишеткән була. Ул башҡарыусы менән ҡыҙыҡһына башлай һәм беренселәрҙән булып уға ярҙам ҡулы һуҙа&lt;ref name=&quot;afisha&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.afisha.ru/article/russian-pop/page46/|title=История поп-музыки от Ветлицкой до Елки 1991-2011: Мурат Насыров «Мальчик хочет в Тамбов» (1997)|last=Зенкина|first=Марина|date=2011-12-28|publisher=afisha.ru|lang=ru|accessdate=2015-05-09}}&lt;/ref&gt;.

Насыровты концерттарға саҡыралар, телевидениенан күрһәтәләр. Ул 1997 йылдың апрелендә «Сюрприз для Аллы Пугачевой» тигән концерттың гала-концертында ҡатнаша һәм &quot;Волшебник-недоучка&quot;ны йырлай. Дәүләтйәровтың әйтеүе буйынса, Насыров карьераһы башланғандан алып тик тере тауышҡа йырлай, был йәһәттән продюсерҙар менән бәхәскә инеп тә бөтә.

1996—1997 йылдарҙа «Союз» студияһының концерт бүлегендә Александр Иратов, Алена Апинаның продюсеры һәм ире эшләй, ул Насыровҡа һәм Алена Апинаға бергә гастролдәргә йөрөргә тәҡдим итә. Программа «Тамбовҡа электричка» тип атала. Һуңынан «Лунные ночи» йыры сыға, ул «Евровидение-1975» еңеүсеһе Голландия төркөмө Teach-In музыкаһына яҙыла, Насыров уны Апина менән бергә йырлай. 1997 йылдың көҙөндә «Лунные ночи» тигән программа барлыҡҡа килә, уны йырсылар «Россия» дәүләт үҙәк концерт залында, 1998 йылдың 1 һәм 2 апрелендә ойоштора. Насыровтың репертуарында мөхәббәт тураһында яңы йырҙар барлыҡҡа килә, уларҙың иң билдәлеһе «Я — это ты». Һуңынан ул «Моя история» тигән альбом сығара.

1997 йылда «Алтын граммофон» премияһын «Мальчик хочет в Тамбов», 1998 йылда «Я это ты, ты — это я» йыры өсөн ала.

2000 йылда Насыров был ваҡытта модаға ингән латин-америка ритмдары менән мауыға һәм ''«Все это было не со мной» ''тип аталған өсөнсө альбомын сығара. 2002 йылда «''Разбуди меня»'' тигән альбом сыға, альбомдың тәүге йыры улына — Аким Насыровҡа, ә «Алина» трегы — Алина тигән һеңлеһенә арналған. Шеff менән берлектә «Царица» композицияһын яҙа, ул ''Имя — Шеff ''тигән альбомға ла ингән.

2004 йылда уйғыр телендәге ''Ҡалдим Ялғуз''&lt;ref name=&quot;kaldym&quot;/&gt; («Остался один») альбомы өҫтәндә эште тамамлай. Диск өсөн материалды үҙе яҙа. Студияла Насыров альбомда ҡулланылған бөтөн музыка ҡоралдарында ла уйнай.

Шунан һуң Насыров бер альбом да сығармай, ләкин уның яңы йырҙары төрлө йыйынтыҡтарға инә.

2005 йылдың 28 июнендә ул 50 йәмәғәтселек вәкилдәре иҫәбендә &quot;ЮКОС&quot;тың элекке етәкселәренә хөкөмгә ярҙам хатына&lt;ref&gt;[http://www.grani.ru/Politics/Russia/yukos/m.91354.html Обращение деятелей культуры, науки, представителей общественности в связи с приговором, вынесенным бывшим руководителям НК ''ЮКОС''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160328102358/http://grani.ru/Politics/Russia/yukos/m.91354.html |date=2016-03-28 }}&lt;/ref&gt; ҡул ҡуя.

«Скалолаз и Последний из Седьмой колыбели» (2007) — Насыровтың иң һуңғы эштәренең береһе. Йыр Рәсәй Дәүләт кинематография симфоник оркестры ҡатнашлығында яҙыла.

=== Үлеме ===
2007 йылдың 19 ғинуарынан 20-һенә ҡараған төндә Насыров Вучетич урамындағы 5-се ҡаттағы фатиры балконынан ҡолай&lt;ref name=&quot;н1&quot; /&gt;. Үлем сәбәптәре билдәле түгел. Боткин больницаһы табиптары йырсы ҡанында наркотик та, алкоголь дә тапмай&lt;ref&gt;[http://www.shoowbiz.ru/news/11012.html Новости шоу-бизнеса, скандалы, светская хроника. Наркотиков и алкоголя в организме Насырова не найдено] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221114092150/https://shoowbizz.com/gm/murat_nasirov.html |date=2022-11-14 }}&lt;/ref&gt;. Насыров Алматы ҡалаһында, «Заря Востока» зыяратында ерләнгән.&lt;ref name=&quot;н1&quot; /&gt;

== Наградалары ==
«Алтын граммофон» премияһы лауреаты:
* 1997 — «Мальчик хочет в Тамбов»
* 1998 — «Я — это ты»

== Дискография ==
* 1995 — Шаг… (сингл)
* 1997 — Кто-то простит
* 1998 — Моя история
* 2000 — Все это было не со мной
* 2002 — Разбуди меня
* 2004 — Kaldim Yalguz — Остался один
* 2007 — Сыҡмаған альбом
* 2010 — Ремикстар

== Фильмография ==
* 1998 — Военно-полевой романс (телефильм)
* 2009 — Сказки песка

== Ғаиләһе ==
* ҡатыны — Наталья Бойко&lt;ref name=&quot;н3&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120515233113/http://alexbelov.narod.ru/news/289.htm Вдова Мурата Насырова выходит замуж]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; (1973 тыуған), йырсы (тәхәллүсе — Селена)&lt;ref name=&quot;н1&quot;&gt;[http://murat-memory.narod.ru/info/pressa/telenedelya.html Мурат Насыров считал себя счастливым человеком] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;; 1999 йылда уйғыр ғәҙәттәре буйынса өйләнешәләр, тик теркәү органдарында никахтарын теркәмәйҙәр&lt;ref&gt;[http://www.krasotana5.ru/info/news/gossip-column/Zhena-Nasyrova-Ja-vsegda-budu-ljubit-tolko-Murata/ Жена Насырова: Я всегда буду любить только Мурата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129191007/http://www.krasotana5.ru/info/news/gossip-column/Zhena-Nasyrova-Ja-vsegda-budu-ljubit-tolko-Murata |date=2020-01-29 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
** ҡыҙы — Лия Насырова, [[1996 йыл]]да тыуған;
** улы — Аким Насыров, [[2000 йыл]]да тыуған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.moskva.fm/artist/%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 Морат Насыровтың] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150318095824/http://www.moskva.fm/artist/%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 |date=2015-03-18 }} профиле, Moskva.FM
* [https://music.yandex.ru/artist/165142/ Йыр-Мократтарҙың Насирова]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; — «&lt;/span&gt;Яндекс. Музыкаға&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;»&lt;/span&gt;
* '''[http://nasyrov.ru nasyrov.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323043649/http://nasyrov.ru/ |date=2018-03-23 }}'''&amp;#x20;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;— рәсми сайт Насирова, Мократтарҙың Исмаилович&lt;/span&gt; (недоступная һылтама)</text>
      <sha1>p4d4nqg6e7ijz4ae2hb39643zy288d3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коммерцияға ҡарамаған ойошма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106722</id>
    <revision>
      <id>1298330</id>
      <parentid>1275812</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T14:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lp0 on fire</username>
        <id>46760</id>
      </contributor>
      <comment>Reverted edits by Oviancho: cross-wiki spam ([[:m:User:PieWriter/massundo.js|massundo]])</comment>
      <origin>1298330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2541" sha1="owe38bg1e30a4prc0rqkqzkrxxprf2p" xml:space="preserve">'''Коммерцияға ҡарамаған ойошма''' (шулай уҡ ''коммерция булмаған ойошма'') — эшмәкәрлегенең төп маҡсаты табыш алыу һәм шул табышты үҙ-ара бүлешеү булып тормаған [[ойошма]].

Коммерцияға ҡарамаған ойошмалар йәмәғәт ойошмаһы, хәйриә, мәҙәни, белем биреү, сәйәси, фәнни, идара итеү маҡсатынан ватандаштарҙы сәләмәтлек һаҡлау, тән тәрбиәһе, спорт, рухи һәм башҡа материаль булмаған ихтыяждар менән тәьмин итеү, граждандар һәм ойошмалар хоҡуҡтар яҡлау, низағтарҙы хәл итеү, юридик ярҙам итеү тармаҡтарында булдырыла.

Коммерцияға ҡарамаған ойошмалар ғына ойошманың маҡсаттарына ирешһен өсөн кеше эшсәнлеге менән шөғөлләнә алалар.

Википедияның яҡлаусым Ваҡыфы тап файҙа килтермәй торған ойошмаларға ҡарай.

Заманса социология граждандар йәмғиәтенең социаль төркөмдәрен өс бүлеккә бүлә: файҙалы сектор, файҙа килтермәй торған сектор һәм сектор йәмәғәт ойошмаһы.

Коммерцияға ҡарамаған ойошмалар файҙалы секторға кермәй, ләкин айырым үҙенсәлектәре буйынса файҙа килтермәй торған йәки социаль секторға инә ала.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.consultant.ru/popular/nekomerz/ Федеральный закон «О некоммерческих организациях»] {{ref-ru}}
* программа [http://www.svoboda.org/archive/ru_bz_sector/1/896/2914.html «Третий сектор» на Радио «Свобода»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130209053746/http://www.svoboda.org/archive/ru_bz_sector/1/896/2914.html |date=2013-02-09 }} {{ref-ru}}
{{әҙерләмә}}

[[Категория:Коммерцияға ҡарамаған ойошмалар]]
[[Категория:Ойошмалар төрҙәре]]</text>
      <sha1>owe38bg1e30a4prc0rqkqzkrxxprf2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхәмәтйәнов Файыҡ Тимерйән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113352</id>
    <revision>
      <id>1298331</id>
      <parentid>1184606</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T15:10:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8250" sha1="81lcwvjislok3s53fmnfuboyf1qaod6" xml:space="preserve">{{Фамилиялаш|Мөхәмәтйәнов}}
{{Яҙыусы
|Исеме = Файыҡ Тимерйән улы Мөхәмәтйәнов
|Рәсеме = Muxametz.jpg
|Рәсем аңлатмаһы =
|Тыуған ваҡыттағы исеме =
|Тыуыу датаһы = 10.03.1921
|Тыуған урыны = {{ТУ|Өфө губернаһы}} [[Бөрө өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Борай районы}}) [[Оло Баҙраҡ]] ауылы
|Вафат булыу датаһы = 02.06.2009
|Вафат булған урыны  = [[Башҡортостан]], {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы
|Эшмәкәрлек төрө = {{журналист|XX быуат|Башҡортостан|СССР}}, {{шағир|XX быуат|XXI быуат|Башҡортостан|СССР}}
|Әүҙемлек йылдары =
|Йүнәлеше =
|Жанр =
|Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
|Викимилек =
| Наградалары = {{Орден Отечественной войны 2-й степени}} {{Орден Красной Звезды}} {{Орден «Знак Почёта»}}
}}

'''Мөхәмәтйәнов Файыҡ Тимерйән улы''' ([[10 март]] [[1921 йыл]] — [[2 июнь]] [[2009 йыл]]) — [[башҡорт]] шағиры, журналист. 1943 йылдан — КПСС, 1957 йылдан — [[СССР]] Журналистар союзы, 1982 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм 1945 йылдағы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1976) ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).

== Биографияһы ==
Файыҡ Тимерйән улы Мөхәмәтйәнов 1921 йылдың 10 мартында [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Борай районы]]) [[Оло Баҙраҡ]] ауылында тыуған.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм 1945 йылда совет-япон һуғышында ҡатнаша&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot;&gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8764-m-kh-m-tj-nov-fajy-timerj-n-uly}}&lt;/ref&gt;.

Һуғыштан һуң мәктәптә военрук, электровоз машинисы була. [[Сахалин өлкәһе]]ндә парторг, диспетчер, шахта начальнигы ярҙамсыһы булып эшләй. 1965 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетын тамамлай.

1954—1981 йылдарҙа [[Башҡортостан (гәзит)|«Совет Башҡортостаны»]] гәзите журналисы була, бер үк ваҡытта 1956—1958 йылдарҙа һәм 1960—1981 йылдарҙа бүлек мөдире вазифаһын үтәй&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot;/&gt;.

2009 йылдың 2 июнендә [[Өфө]]лә вафат була.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
«Оҫта малай» исемле тәүге китабы 1960 йылда нәшер ителә. Файыҡ Мөхәмәтйәнов 11 шиғырҙар һәм поэмалар йыйынтыҡтары авторы, шул иҫәптән — «Күңел көҙгөһө» (1972), «Әсәйемдең ҡулдары» (1981), «Көҙҙәремдең бағам күҙенә» (1991) һ.б.

=== Китаптары ===
* Яратҡан ғәҙәт: шиғырҙар. — Өфө, 1988.
* Ер өндәшә: шиғырҙар, поэмалар. — Өфө, 2001.
* Тыуған яғым йылыһы: шиғырҙар. — Өфө, 2006.
* Батырлыҡ эҙе: шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап, 2008. — 140 с. ISBN 978-5-295-04501-1

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1976)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1981)

== Хәтер ==
2011 йылдың 2 апрелендә [[Оло Баҙраҡ]] ауылы мәҙәниәт йортонда шағирға арналған әҙәби музей асыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Фаик Мухаметзянов // Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков / сост. Р. Бикбаев, А. Юлдашбаев. — Уфа, 2007. — С. 196.
* ''Кульмухаметова М.'' Поэт большой души : поэту-фронтовику Фаику Мухамедзянову — 85 лет // Истоки. — 2006. — 22 марта (№ 12). — С. 5.

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8764-m-kh-m-tj-nov-fajy-timerj-n-uly}}
* http://www.bashnl.ru/node/644{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://libmap.bashnl.ru/node/594 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305062148/http://libmap.bashnl.ru/node/594 |date=2016-03-05 }}
* http://www.bashinform.ru/news/346029/
* http://www.bashkortostan.ru/organizations/56/news/11413.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019120310/http://www.bashkortostan.ru/organizations/56/news/11413.html |date=2013-10-19 }}

[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Совет-япон һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>81lcwvjislok3s53fmnfuboyf1qaod6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар берлеге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126355</id>
    <revision>
      <id>1298429</id>
      <parentid>1287313</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <origin>1298429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24144" sha1="olmxeplp5b43dt5dzxgcfd0oisy91vs" xml:space="preserve">{{Организация
|название         = Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар берлеге
|альтернативное   = БР Композиторҙар берлеге
|цвет_названия    = #FFFFFF
|background_color = #6495ED
|логотип          = 
|подпись          = 
|карта1           = 
|легенда1         = 
|тип              = Ижади йәмәғәт ойошмаһы
|членство         = 
|тип_центра       = 
|центр            = [[Өфө]], [[Башҡортостан]], [[Рәсәй]]
|языки            = рус, башҡорт 
|должность_руководителя1 = рәйес
|имя_руководителя1       = [[Исмәғилева Ләйлә Заһир ҡыҙы|Л. З. Исмәғилева]]
|должность_руководителя2 = 
|имя_руководителя2 = |должность_руководителя3 
|имя_руководителя3 =
|событие_основания1 = 
|дата_основания1 = 
|событие_основания2 =
|дата_основания2 =
|событие_основания3 =
|дата_основания3 =
|событие_основания4 =
|дата_основания4 = [[1940]]
|сайт = http://www.skompositorov.org/
}}
'''Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар берлеге''' — Башҡортостан Республикаһының композиторҙарын, музыка белгестәрен, музыка тәнҡитселәрен берләштергән ижади йәмәғәт ойошмаһы.

«Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар берлеге»нең адресы: 450006, Өфө ҡалаһы, Ғафури урамы, 6-сы йорт.

Берлек эшенең төп формаһы — музыкаль әҫәрҙәрҙе тыңлап ҡарау һәм улар буйынса фекер алышыу, конкурстар, фестивалдәр, ижад кисәләре һәм концерттар ойоштороу. Берлек составына Музыка фонды (1941 йылда нигеҙләнгән), музыка ғилеме секцияһы һәм  йәштәр секцияһы (1985—1991) инә.

Башҡарма органы — идара, ул 2-3 йылға бер тапҡыр пленумдар үткәрә. Берлектең эшендә композиторҙар [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.]] [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|Х.]] [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|Ғәбәши]], [[Рәхимов Камил Йософ улы|К.]] [[Рәхимов Камил Йософ улы|Й.]] [[Рәхимов Камил Йософ улы|Рәхимов]], [[Сабитов Нариман Ғиләжетдин улы|Н.]] Ғ.[[Сабитов Нариман Ғиләжетдин улы|&lt;nowiki/&gt;]] [[Сабитов Нариман Ғиләжетдин улы|Сабитов]], музыка белгестәре М. З. Бәширов, [[Атанова Людмила Петровна|Л.]] [[Атанова Людмила Петровна|П.]] [[Атанова Людмила Петровна|Атанова]] һәм башҡалар әүҙем ҡатнашҡан.

Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар берлегенең төп бурысы  —  композиторҙарҙың һәм музыка белгестәренең ижади үҫешенә һәм профессиональ оҫталығының камиллашыуына булышлыҡ итеү. 

1982 йылдан берлек тарафынан Волга буйы һәм Урал республикаларының музыкаль фестивалдәре үткәрелә. Берлектә төрлө быуын композиторҙары: [[Сәлмәнов Рафиҡ Вафа улы|Р. В. Сәлмәнов]], Ш. В. Ҡолбарисов, [[Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы|А. Х. Ғабдрахманов]], [[Хәсәнов Рим Мәхмүт улы|Р. М. Хәсәнов]], [[Кәримов Айрат Таһир улы|А. Т. Кәримов]], С. Г. Шаһиәхмәтова, Л. З. Исмәғилева, Д. Д. Хәсәншин, [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. Ә. Низаметдинов]], [[Йыһанов Рәшит Рәхим улы|Р. Р. Йыһанов]], [[Ҡобағошов Айрат Миңлеәхмәт улы|А. М. Ҡобағошов]], [[Дауытов Нур Әсғәт улы|Н. Ә. Дауытов]], [[Сабитов Рөстәм Нариман улы|Р. Н. Сабитов]] һәм башҡалар; музыка белгестәре: Э. М. Давыдова, [[Ихтисамов Хәмзәфәр Сабир улы|Х. С. Ихтисамов]], [[Әхмәтова Гөлнар Хөсәйен ҡыҙы|Г. Х. Әхмәтова]], [[Әхмәтйәнова Нелли Васильевна|Н. В. Әхмәтйәнова]], Е. Р. Скурко һәм башҡалар ағза була.

== Тарихы ==
Башҡорт профессиональ музыкаһы башында композиторҙар М. М. [[Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы|Вәлиев]], Х. К. [[Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы|Ибраһимов]], С. X. [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|Ғәбәши]], К. Й. [[Рәхимов Камил Йософ улы|Рәхи­мов]], Ғ. С. [[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы|Әлмөхәмәтов]] тора. ХХ быуаттың 20—30-сы йылдарында улар [[башҡорт халыҡ йырҙары]]н эшкәртә,  бәләкәй формалағы тәүге композиторлыҡ әҫәрҙәре  — йырҙар, романстар, инструменталь пьесалар — ижад итә, театр спектаклдәренә музыка яҙа. Рус фольклор музыкаһы белгестәре  А. Ключарёв, И. Салтыков, А. [[Эйхенвальд Антон Александрович|Эйхенвальд]] һәм башҡалар башҡорт музыканттары менән берлектә башҡорт музыка фольклорын йыйыу һәм яҙып алыу буйынса бик ҙур эш башҡара.  

Республиканың Композиторҙар берлеге Өфөлә Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советының 1940 йыл 2 февраль ҡарары менән ойошторола.  Иң тәүҙә уның составына биш композитор һәм фольклорсы инә: М. З. Бәширов,  [[Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы|М. М. Вәлиев]] (берлектең беренсе рәйесе),  [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С. Х. Ғәбәши]], [[Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы|Х. К. Ибраһимов]], [[Мортазин Рәүеф Әхмәт улы|Р. Ә. Мортазин]].

Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар берлеге ағзаһы булған композиторҙар тарафынан башҡорт музыкаһы ижад ителә һәм үҫтерелә. 1940 йылда беренсе башҡорт операһы  — М. М. Вәлиевтең «Һаҡмар»ы барлыҡҡа килә. 1944 йылда  Башҡорт  опера һәм балет театрында тәүге милли балет — Л. Б. Степанов менән З. Ғ. Исмәғилевтең «[[Сыңрау торна]]»һы ҡуйыла. 

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостан Композиторҙар берлегендә Советтар Союзының төрлө ҡалаларынан эвакуацияланған композиторҙар эшләй. Ижадтарының төп темаһы Ватанды һаҡлау була. «Композиторҙар — фронтҡа» тигән  40 йырҙан торған йыйынтыҡ, башҡорт кавалерия дивизияһы өсөн йырлы 24 листовка әҙерләнә,  уларға героик, лирик, шаян йырҙар, шулай уҡ Башҡортостандың батыр улдары тураһындағы йырҙар (З. Исмәғилевтең «Шайморатов генерал», «Таһир Күсимов», «Байғужа Сәйетғәлин», Р. Мортазиндың «Сикте һаҡла», [[Спадавеккиа Антонио Эммануилович|А. Спадавеккианың]] «Күтәрел, Урал!», М. Вәлиевтең «Дивизия, алға!», [[Чемберджи Николай Карпович|Н. Чемберджиҙың]] «Башҡорт атлылары», Х. Ибраһимовтың «Тыуған илде бирмәбеҙ», Т. Кәримовтың «Гөлсирәнең һөйгәне», Р. Ғәбитовтың «Һуғышҡа ҡаршы таҡмаҡтар» һәм башҡалар) инә. Композиторҙар эвакогоспиталдәрҙә, саҡырыу пункттарында фронтҡа китеүсе һалдаттар алдында концерттар менән сығыш яһай, ә З. Исмәғилев һәм Т. Кәримов артистар менән бергә фронтҡа Башҡорт кавалерия дивизияһына барып сығыш яһай. Берлек ағзаһы булған йәш композиторҙар М. Рәхимов һәм Р. Ғәбитов (1913—1943)&lt;ref&gt;[http://borgo.ucoz.ru/blog/gabitov_raif_lutfullovich/2012-05-06-102 Габитов Раиф Лутфуллович]&lt;/ref&gt;  фронтта һәләк була.

1955 йылда Мәскәүҙә үткән Башҡортостан әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы республиканың мәҙәни тормошонда мөһим ваҡиғаға әйләнә. Мәскәүгә килтерелгән спектаклдәр араһында З. Ғ. Исмәғилевтең «Салауат Юлаев» операһы була. Һуғыштан һуңғы осорҙа кантата-оратория жанрындағы әҫәрҙәр барлыҡҡа килә (Х. Ш. Заимовтың «Башҡортостан», Н. Ғ. Сабитовтың «Матростар» кантаталары); Р. Ә. Мортазин «Байрам симфониеттаһы»н, шунан һуң Беренсе симфонияһын (1957) яҙа.

Бындай отчет икенсе тапҡыр 1964 йылда, Өфөлә РСФСР Композиторҙар берлеге Секретариатының күсмә ултырышы үткәрелгәндә  була. Сараға хәҙерге замандың мәшһүр  композиторы Дмитрий Дмитриевич [[Шостакович Дмитрий Дмитриевич|Шостакович]] етәкселек итә.

1968 йылда  [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институты]] асылғас,  БАССР-ҙа композитор кадрҙары әҙерләнә башлай.

Билдәле композиторҙар етәкселегендә эшләгән Башҡортостан Композиторҙар берлеге төрлө йүнәлештәрҙә эшмәкәрлек алып бара: ижад проблемалары буйынса фекер алышыуҙар, яңы әҫәрҙәре тыңлауҙар була, пленумдар һәм съездар ойошторола,  нота баҫмаларын нәшерләү, милли музыканы пропагандалау,  башҡорт фольклорын йыйыу һәм өйрәнеү, тәнҡит һәм башҡарыу менән бәйле проблемалар хәл ителә. 

Әлеге осорҙа  «Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар берлеге» төбәк йәмәғәт ойошмаһының  46 ағзаһы (31 композитор һәм 15 музыка белгесе) бар.

2013 йылдан Берлектең рәйесе вазифаһында З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының композиция кафедраһы мөдире, профессор, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, СССР, РФ һәм БР Композиторҙар союзы ағзаһы  Ләйлә Исмәғилева эшләй.  

Башҡортостан Республикаһында әлеге заманда емешле эшләгән һәм Башҡортостан Композиторҙар берлеге ағзаһы булып торған композиторҙар: һигеҙ симфония авторы Рафаил Ҡасимов, өс балет авторы Ләйлә Исмәғилева, Рөстәм Сабитов, Айрат Кәримов, Роза Сәхәүетдинова, Айрат Ҡобағошов, Андрей Березовский, Данил Хәсәншин, Hyp Дауытов. Ижади һәм педагогик эшмәкәрлекте бергә алып барған   композиторҙар:  Илдар Хисаметдинов, [[Хәсәншин Азамат Данил улы|Азамат Хәсәншин]], Валерий Скобелкин, Салауат һәм Айһылыу Сәлмәновтар, Рәшит Йыһанов.

Республика композиторҙарының әҫәрҙәре Милли симфоник оркестр һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ музыка ҡоралдары оркестры&lt;ref&gt;[http://www.bashgf.ru/communities/421/ Коллективы башгосфилармонии, каравансарай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019013425/http://bashgf.ru/communities/421/ |date=2013-10-19 }}&lt;/ref&gt;, Башҡортостандың Академия хор капеллаһы&lt;ref&gt;[http://www.bashgf.ru/communities/439/ Коллективы башгосфилармонии, каравансарай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929022026/http://www.bashgf.ru/communities/439/ |date=2014-09-29 }}&lt;/ref&gt; репертуарына инә. Композиторҙар араһында күптәр Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының  почётлы исемдәрен йөрөтә.  Л. Исмәғилева, Р. Сабитов, С. Низаметдинов — Рәсәй Композиторҙар берлегенең  Д. Шостакович исемендәге премияһы лауреаттары. Р. Ҡасимов республиканың Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты була. 

== Берлек ағзалары ==
* Азамат Аҙнағолов
* Алина Әхмәтова
* Андрей Константинович Березовский
* Игорь Владимирович Бурдуков — Башҡортостан Республикаһы Милли симфоник оркестрының тауыш режиссёры,  З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының тауыш режиссураһы кафедраһы һәм Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы.
* Айрат Рәшит улы Ғайсин
* Шәүрә Ғәппәсова
* Ринат Сабит улы Хафизов
* [[Дәүләтбирҙин Ғәзиз Сәлих улы|Ғәзиз Сәлих улы Дәүләтбирҙин]]
* [[Дауытов Нур Әсғәт улы|Нур Әсғәт улы Дауытов]]
* Айгөл Риф улы Йәнекәева
* [[Йыһанов Рәшит Рәхим улы|Рәшит Рәхим улы Йыһанов]]
* Галина Йыһанова, Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара конкурстар лауреаты 
* Фәнил Риф улы  Ибраһимов,  З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының композиция кафедраһының өлкән уҡытыусыһы, уҡытыу һәм тәрбиә эше буйынса  проректорҙың ярҙамсыһы  
* Урал Мирас улы Иҙелбаев
* [[Иҙрисов Фәрит Фәтих улы|Фәрит Фәтих улы Иҙрисов]]
* Наталия Исаева
* [[Исмәғилева Ләйлә Заһир ҡыҙы|Ләйлә Заһир ҡыҙы Исмәғилева]], З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының профессоры, композиция кафедраһы мөдире, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисткаһы 
* [[Ҡасимов Рафаил Ғәбделхәй улы|Рафаил Ғәбделхәй улы Ҡасимов]] — Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2004)
* [[Ҡобағошов Айрат Миңлеәхмәт улы|Айрат Миңләхмәт улы Ҡобағошов]] — фольклорсы композитор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре 
* Виринея Лихачёва
* [[Сабитов Рөстәм Нариман улы|Рөстәм Нариман улы Сабитов]]
* Шәүрә Азамат ҡыҙы Сәғитова,  З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының махсус фортепиано һәм композиция кафедраһы уҡытыусыһы
* [[Сәлмәнов Салауат Рафиҡ улы|Салауат Рафиҡ улы Сәлмәнов]],  З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының композиция кафедраһы доценты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре 
* Айһылыу Рафиҡ ҡыҙы Сәлмәнова
* [[Сәхәүетдинова Руза Хәйҙәр ҡыҙы|Роза Хәйҙәр ҡыҙы Сәхәүетдинова]]
* Валерий Михайлович Скобёлкин, З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының композиция кафедраһы доценты 
* [[Хәсәнов Рим Мәхмүт улы|Рим Мәхмүт улы Хәсәнов]]
* [[Хәсәншин Азамат Данил улы|Азамат Данил улы Хәсәншин]]
* Данил Дәүләтша улы Хәсәншин
* Илдар Иҙел улы Хисаметдинов, З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының композиция кафедраһы доценты
* Светлана Георгиевна Шаһиәхмәтова

== Идара рәйестәре ==
* [[Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы|М. М. Вәлиев]] — 1940—1948
* [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф. Әхмәтов]] — 1948—1953
* [[Заимов Халиҡ Шакир улы|Х. Ш. Заимов]] — 1953—1954
* [[Исмәғилев Заһир Ғариф улы|З. Ғ. Исмәғилев]] — 1954—1978
* Р. Х. Ғәзизов&lt;ref&gt;[http://wiki02.ru/encyclopedia/Gazizov_Robert_Hakimovich/t/3332 Газизов Роберт Хакимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304224326/http://wiki02.ru/encyclopedia/Gazizov_Robert_Hakimovich/t/3332 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt; — 1978—1992
* [[Сабитов Рөстәм Нариман улы|Р. Н. Сабитов]] — 1992—2005
* [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. Ә. Низаметдинов]] — 2005—2009
* А. Р. Ғайсин — 2009—2013
* Л. З. Исмәғилева — 9.12.2013 алып.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Атанова Людмила Петровна|Атанова Л. П.]]'' Композиторы Башкирии. Уфа, 1982.
* Композиторы и музыковеды советской Башкирии. Уфа, 1987.
* ''Лебединский Л. Н.'' Композиторы Башкирии. М., 1955.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. А-Б. 2005. — 624 с.; ISBN 5-88185-053-X. т. 2. В-Ж. 2006. — 624 с. ISBN 5-88185-062-9.; т. 3. З-К. 2007. — 672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; т. 4. Л-О. 2008. — 672 с. ISBN 978-5-88185-068-5.; т. 5. П-С. 2009. — 576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; т. 6. Советы нар. хозяйства. — У. 2010. — 544 с. ISBN 978-5-88185-071-5; т. 7. Ф-Я. 2011. — 624 с. науч. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

== Һылтанмалар ==
* ''Ахметшина Э. А.'' [http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/2-statya/2571-soyuz-kompozitorov Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар берлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406002313/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/2571-soyuz-kompozitorov |date=2016-04-06 }} // [http://www.башкирская-энциклопедия.рф/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200122002035/https://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/ |date=2020-01-22 }} Башкирская энциклопедия&amp;nbsp;—  Уфа:   ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* [http://gov.cap.ru/SiteMap.aspx?gov_id=12&amp;id=142381 Союз композиторов Республики Башкортостан]
* [http://posredi.ru/knb_S_Souz_kompoz_RB.html Союз композиторов Республики Башкортостан]
* [http://music-gazeta.com/article/61/ Региональная общественная организация «Союз композиторов Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140313184813/http://music-gazeta.com/article/61/ |date=2014-03-13 }} 
* http://resbash.ru/news/7420 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327234414/http://resbash.ru/news/7420 |date=2014-03-27 }}
* {{Cite web|url=http://www.skompositorov.org|title=Сайт Союза композиторов Республики Башкортостан|author=|work=|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160609171913/http://www.skompositorov.org/ |date=2016-06-09 }}

[[Категория:Башҡортостан композиторҙары]]
[[Категория:Башҡортостан йәмәғәт ойошмалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]]</text>
      <sha1>olmxeplp5b43dt5dzxgcfd0oisy91vs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәсәншин Данил Дәүләтша улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126471</id>
    <revision>
      <id>1298427</id>
      <parentid>1267190</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1298427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5350" sha1="f321q867alhdyajev0skyk7q8msylze" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Имя              = Данил Дәүләтша улы Хәсәншин   
 |Изображение      = 
 |Описание изображения = 
 |Полное имя       = 
 |Дата рождения    = 22.08.1937
 |Место рождения   =  [[Башҡорт АССР-ы]]  {{ТУ|Илеш районы}} [[Сүлте]] ауылы, 
 |Дата смерти      = 
 |Место смерти     = 
 |Страна           = {{Флагификация|Россия}}&lt;br /&gt;
 |Профессии        = композитор,  баянсы
 |Певческий голос  = 
 |Жанры            = 
 |Сотрудничество   = [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]  
 |Награды          = БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989)

 |Викисклад        = 
}}

'''Хәсәншин Данил Дәүләтша улы''' ([[22 август]] [[1937 йыл]]) — композитор. 1973 йылдан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). 

== Биографияһы ==
Данил Дәүләтша улы Хәсәншин [[1937 йыл]]дың [[22 август|22 авгусында]] [[Илеш районы]]ның [[Сүлте]] ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуа. Бала сағы һуғыш йылдарына тура килә.

Урта мәктәпте һәм [[Үрге Йәркәй]] ауылындағы тракторсылар курсын тамамлағандан һуң тыуған колхозында эшләй, Совет Армияһында хеҙмәт итә. Бәләкәй ваҡытынан, шулай уҡ армияла сағында ла баянда уйнай.

1965 йылда Өфө музыка-педагогия училищеһын тамамлай, музыка уҡытыусыһы булып эшләй. 1967—1972 йылдарҙа Ҡазан дәүләт консерваторияһында уҡый. 1980 йылда ассистентура стажировкаһы үтә. 

Композитор булараҡ, Данил Хәсәншин әҫәрҙәрендә патриотик темаға өҫтөнлөк бирә.

Д. Д. Хәсәншиндың улы [[Хәсәншин Азамат Данил улы|Азамат Хәсәншин]]&lt;ref&gt;[http://ufaart.ru/ob-akademii/struktura/fakultety-i-kafedry/kafedra-estradno-dzhazovogo-ispolnitelstva/ КАФЕДРА ЭСТРАДНО-ДЖАЗОВОГО ИСПОЛНИТЕЛЬСТВА | Академия искусств г. Уфа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014091027/http://ufaart.ru/ob-akademii/struktura/fakultety-i-kafedry/kafedra-estradno-dzhazovogo-ispolnitelstva/ |date=2013-10-14 }}&lt;/ref&gt; — [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның эстрада-джаз башҡарыуы һәм тауыш режиссураһы кафедраһы доценты. 

== Әҫәрҙәре ==
Хәсәншин Д. Д. — төрлө жанрҙары күп һанлы музыкаль әҫәрҙәр авторы. 

Алты симфония, «Бөйөк рядовой» операһы, «Туй» балеты, симфоник, хор, камера-инструменталь һәм камера-вокаль әҫәрҙәр.

Фронтовик шағирҙар шиғырҙарына «Фронт йырҙары» кантатаһы.

Оркестр өсөн «Әйтеш» концерты. «Халыҡ тормошонан күренештәр» ораторияһы.

Скрипка һәм симфоник оркестр өсөн «Концерт-аҙан» жанрында скрипка һәм симфоник оркестр өсөн концерт-симфониялар циклы. 

== Маҡтаулы исемдәре ==
БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989)

== Әҙәбиәт ==
Журнал «Рампа» Культура Башкортостана № 8 (226) 2012. Ст. От песни до симфонии.

== Һылтанмалар ==
http://kulturarb.com/publ/biografii/kompozitory_rb/izvestnyj_bashkirskij_kompozitor_danil_khasanshin_otmechaet_jubilej/19-1-0-120 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331100349/http://kulturarb.com/publ/biografii/kompozitory_rb/izvestnyj_bashkirskij_kompozitor_danil_khasanshin_otmechaet_jubilej/19-1-0-120 |date=2014-03-31 }}

http://ufa.kassy.ru/event/150341/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331101419/http://ufa.kassy.ru/event/150341/ |date=2014-03-31 }}

http://zakon-region3.ru/1/57981/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081508/http://zakon-region3.ru/1/57981/ |date=2016-03-04 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Ҡазан консерваторияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан композиторҙары]]</text>
      <sha1>f321q867alhdyajev0skyk7q8msylze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Павлов Борис Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128956</id>
    <revision>
      <id>1298374</id>
      <parentid>1268589</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:24:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8732" sha1="sm0xcpx8y6es57l6e1cavw4a9u30dv6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Павлов Борис Николаевич''' ([[29 ғинуар]] [[1936 йыл]] — [[14 май]] [[2020 йыл]]) — [[Башҡортостан]]да йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад иткән [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] яҙыусыһы, эколог. 1972 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992).

== Биографияһы ==
Борис Николаевич Павлов 1936 йылдың 29 ғинуарында [[Рыбинск]] ҡалаһында тыуған. Һуғыш башланғас, уларҙың ғаиләһен [[Өфө]]гә эвакуациялайҙар, уның ата-әсәһе [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе|Өфө моторҙар эшләү заводында]] хеҙмәт һала.

Борис [[Өфө]]лә 65-се мәктәпте тамамлай. Аҙаҡ Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1964 йылда Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай.

Уҡыу йылдарында  Ленинсы» гәзите менән хеҙмәттәшлек итә, унда хикәйәләрен баҫтыра. Институтты тамамлағас, Өфө химия заводының «Химик» гәзитендә, Башкнигоиздат редакцияһында (1968 йылдан алып) эшләй.

Артабан «Вечерняя Уфа» (1980) гәзите хәбәрсеһе, БАССР-ҙың Яҙыусылар союзында әҙәби консультант (1982—1985), «Истоки» гәзите корреспонденты (1990—1994) булып эшләй, Башҡортостан радиоһында «Беҙгә яҙалар», «Публицист трибунаһы», «Экология һәм беҙ» тапшырыуҙарын алып бара. Үҙенең шиғырҙарын «[[Бельские просторы]]» журналында баҫтыра.

Хаҡлы ялға сыҡҡас, [[Өфө]]лә йәшәй, баҡсасылыҡ менән мауыға. [[Башҡортостан Республикаһы]] экологтары союзы рәйесе урынбаҫары булараҡ, йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. Матбуғатта әҫәрҙәрен даими баҫтыра, телевидение һәм радиола сығыш яһай.

Әҙип 2020 йылдың 14 майында 85-се йәшендә Өфөлә вафат булды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1450349-v-ufe-ushel-iz-zhizni-pisatel-boris-pavlov/ В Уфе ушел из жизни писатель Борис Павлов]{{ref-ru}}{{V|15|05|2020}}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
Уның тәүге баҫылып сыҡҡан хикәйәһе «Ҡырҡынты өҫтөндә ҡояш» (1968) була. Ул артабан «Тревога» (1971), «Айгирская легенда» (1980), «Покушение на заветное» (1992) һәм башҡа китаптар яҙған. Борис Николаевич үҙенең әҫәрҙәрендә производство менән идара итеү, Башҡортостандың тәбиғи байлыҡтарына һаҡсыл мөнәсәбәт мәсьәләләрен күтәрә. [[Башҡорт теле|Башҡортсанан]] тәржемә менән шөғөлләнә. [[Али Карнай]], [[Дауыт Юлтый]] әҫәрҙәрен [[рус теле|руссаға]] ауҙарған. 

Башҡортостандың егерме [[Советтар Союзы Геройы]] тураһында очерктар яҙған.

Әҙип-экологьың яратҡан афоризмы: «Тәбиғәтте һаҡлап, кешене һаҡлағыҙ!»

== Китаптары ==
* Сосны над просекой: Рассказы. Уфа: Башкнигиздат, 1968. {{ref-ru}}
* Тревога: Повесть. Уфа: Башкнигиздат, 1971. {{ref-ru}}
* Айгирская легенда: Очерки. Уфа: Башкнигиздат, 1971. {{ref-ru}}
* Сосны над рельсами: Очерки, рассказы. Уфа: Башкнигиздат, 1986. {{ref-ru}}
* Покушение на заветное: Очерки, рассказы. Уфа: Башкнигиздат, 1992. {{ref-ru}}
* Заповедное. Уфа: Китап, 2006. {{ref-ru}}
* Память сокровенная: Сборник стихов. Уфа: Скиф, 2015. {{ref-ru}}

== Матбуғаттағы мәҡәләләре ==
* Как один человек целую деревню напоил. Вежливая настырность Зинфира Фархутдинова достигла цели. [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан» гәзите]], 28 ғинуар 2014 йыл, № 14 (27999)&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/pdf/2014/1/RB-28-01-3.pdf «Республика Башкортостан» гәзите, 28 ғинуар 2014 йыл, № 14] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830032119/http://resbash.ru/pdf/2014/1/RB-28-01-3.pdf |date=2014-08-30 }}{{ref-ru}} {{V|19|01|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
* 2021 йылдың 13 мартында Башҡортостан Яҙыусылар союзы Борис Павловтың тыуыуына 85 йыл тулыу айҡанлы ижад кисәһе үткәрҙе. Унда әҙип йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйыу, уның ижадын йәштәр араһында әүҙем пропагандалау тураһында тәҡдимдәр яңғыраны&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1568862-v-ufe-tvorcheskim-vecherom-pochtili-pamyat-pisatelya-borisa-pavlova/ В Уфе творческим вечером почтили память писателя Бориса Павлова. ИА «Башинформ», 15 марта 2021 года]{{ref-ru}}{{V|15|03|2021}}  &lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|77875}}{{V|15|03|2021}}   
* [http://bash.yabloko.ru/post/S-YUbileem--Boris-Nikolaevich- Башкирское региональное отделение партии «Яблоко» - Яблоко Башкирии. Поздравление с юбилеем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180330045454/http://bash.yabloko.ru/post/S-YUbileem--Boris-Nikolaevich- |date=2018-03-30 }}
* [http://ufa-gid.com/ocherki/quotzelenyyquot-vozrast-borisa-pavlova.html Сайт «УФА-ГИД». «ЗЕЛЕНЫЙ» ВОЗРАСТ БОРИСА ПАВЛОВА]
* [http://ufa.bezformata.ru/listnews/pavlov-kak-vsegda-rvyotsya/44544585/ Сайт «BezFormata.Com». А Павлов, как всегда, рвётся в бой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161116122918/http://ufa.bezformata.ru/listnews/pavlov-kak-vsegda-rvyotsya/44544585 |date=2016-11-16 }}
* [http://libmap.bashnl.ru/node/201 Башҡортостандың әҙәби картаһы]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://archiv.proufu.ru/obcestvo/item/29200-boris-pavlov-poteryan-chelovecheskij-oblik-pri-sytom-zhivote.html Борис Павлов: «Потерян человеческий облик при сытом животе»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011003957/http://archiv.proufu.ru/obcestvo/item/29200-boris-pavlov-poteryan-chelovecheskij-oblik-pri-sytom-zhivote.html |date=2016-10-11 }}
* [https://resbash.ru/pdf/2011/1/RB-27-1-3.pdf А. Докучаева. Книга как поступок. К 75-летию писателя-публициста Бориса Павлова. Газета Республика Башкортостан от 27 января 2011 года № 15.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830054918/http://resbash.ru/pdf/2011/1/RB-27-1-3.pdf |date=2014-08-30 }}{{ref-ru}} {{V|19|01|2019}}

[[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]]
[[Категория:Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]</text>
      <sha1>sm0xcpx8y6es57l6e1cavw4a9u30dv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Перчаткин Василий Михайлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132221</id>
    <revision>
      <id>1298385</id>
      <parentid>1238841</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T02:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7394" sha1="lzat5tegv0f84o3gjhqxyp3mxxho940" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Перчаткин Василий Михайлович''' ([[28 март]] [[1919 йыл]] — [[9 декабрь]] [[2015 йыл]]) — яҙыусы, журналист. 1945 йылдан — КПСС, 1958 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы|СССР Яҙыусылар]] һәм СССР Журналистар союздары ағзаһы. [[РСФСР]]-ҙың (1981) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 

== Биографияһы ==
Василий Михайлович Перчаткин [[1919 йыл]]дың 28 мартында [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]]&lt;ref&gt;Хәҙер [[Силәбе өлкәһе]] [[Верхнеурал районы]]&lt;/ref&gt; Перчаткино утарында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;[http://resbash.ru/stat/2/8512 «Летопись продолжается» на сайте «Республика Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425015435/http://resbash.ru/stat/2/8512 |date=2016-04-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/5542-ir-ndek-ansambl Перчаткин, Василий Михайлович на сайте «Башкирская энциклопедия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423190814/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/5542-ir-ndek-ansambl |date=2016-04-23 }}&lt;/ref&gt;). 1932 йылда Перчаткиндар Башҡорт АССР-ының [[Белорет]] ҡалаһына күсеп килә. 

1938 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Василий Перчаткин «Белорецкий рабочий» гәзитендә эшләй башлай: артабан әҙәби хеҙмәткәр, яуаплы сәркәтип, радиотапшырыуҙар мөхәррире була. 

1948 йылда [[Өфө]]лә ике йыллыҡ Өлкә партия мәктәбен тамамлай һәм «[[Советская Башкирия]]» республика гәзитендә эшкә ҡалдырыла. Партия тормошо, совет төҙөлөшө, мәҙәниәт һәм көнкүреш, әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлектәре мөдире була. 

1962 йылда [[Бөрө районы|Бөрө район]] гәзите «Победа»ға мөхәррир итеп тәғәйенләнә. Ике йылдан һуң Өфөгә ҡайта һәм оҙаҡ йылдар «Советская Башкирия» гәзитенең ауыл хужалығы мөдире вазифаһын уңышлы башҡара.

1993—1997 йылдарҙа яңы сыға башлаған «Известия Башкортостана» гәзитендә эшләй.

[[XX быуат]]тың 30-сы йылдар аҙағында әҙәби әҫәрҙәр яҙа башлай.

== Әҫәрҙәре ==
* Повесть «Журналисты» (1958). Перчатки, В. Огоньки зовут: из опыта работы учреждений культуры [Текст] / В. Перчаткин. — Уфа, Башк. кн. изд-во, 1961.- 80 с. &lt;br&gt;
* Возвращение любви: роман / В. М. Перчаткин. — Уфа: Башкнигоиздат, 1980. — 352 с.
* День начинается с забот: роман / В. М. Перчаткин. — Уфа: Баш. кн. изд — во, 1984. — 112 с.
* Не сотвори кумира: роман / В. М. Перчаткин. — Уфа: Баш. кн. изд — во, 1989. — 280 с.
* Жертвы коршуна: роман / В. М. Перчаткин. — Уфа: Китап, 1999. — 272 с.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981)
* [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Кутлугаллямов, М. Михалыч. Василию Перчаткину — 90 лет [Текст] / М.Кутлугаллямов.- // Республика Башкортостан .- 2009.- 28 марта (№ 60).
* Мамаев, А. Василий Перчаткин — журналист и писатель [Текст] / А.Мамаев.- Бельские просторы. — 2009.- № 3.

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|24|03|2019}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|24|03|2019}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. {{V|24|03|2019}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} {{V|24|03|2019}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/12036-perchatkin-vasilij-mikhajlovich}}{{V|24|03|2019}}
* http://libmap.bashnl.ru/node/690 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415062110/http://libmap.bashnl.ru/node/690 |date=2014-04-15 }}
* http://ufa-news.net/society/2014/03/28/2240.html
* http://www.bashinform.ru/news/618225/
* http://www.agidel.ru/?param1=14776&amp;tab=7 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415042255/http://www.agidel.ru/?param1=14776&amp;tab=7 |date=2014-04-15 }}


[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>lzat5tegv0f84o3gjhqxyp3mxxho940</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нагаева Зифа Вәли ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136705</id>
    <revision>
      <id>1298334</id>
      <parentid>1282042</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T15:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4213" sha1="r6k3z7tmmddswuk8jbt4fpm8tkheuqf" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Имя              = Нагаева Зифа Вәли ҡыҙы
 |Оригинал имени   = 
 |Изображение      = 
 |Описание изображения = 
 |Дата рождения   = 01.03.1956
 |Место рождения   = [[СССР]], РСФСР, [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Ауырғазы районы}}, [[Иҫке Этекәй]] ауылы  
 |Профессии        = {{певица|XXI быуат|Башҡортостан}}, {{композитор|XXI быуат|Башҡортостан}}
 |Жанры            = Поп-музыка
 |Сотрудничество   = 
 |Награды          = [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2020)&lt;br&gt;Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003)&lt;br&gt; [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011) &lt;br&gt; Татарстан Республикаһының халыҡ артисы
 |Викисклад        = 
}}
{{фамилиялаш|Нагаева}}
'''Нагаева Зифа Вәли ҡыҙы''' ([[1 март]] [[1956 йыл]]) — шағир, композитор, йырсы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2020) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011) һәм халыҡ артисы (2022). [[Ауырғазы районы]]ның Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты (2011).

== Биографияһы ==
Зифа Вәли ҡыҙы Нагаева 1956 йылдың 1 мартында [[Башҡорт АССР-ы]] Ауырғазы районы [[Иҫке Этекәй]] ауылында тыуған.

1996 йылдан Башҡортостан радиоһы, артабан «Юлдаш» радиоһы алып барыусыһы, журналисы.

300 ашыу йырҙың музыкаһы һәм һүҙҙәре авторы.

2022 йылдың 29 апрелендә «Татарстан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде&lt;ref&gt;[https://inkazan.ru/news/society/29-04-2022/bashkirskaya-pevitsa-stal-narodnoy-artistkoy-tatarstana Башкирская певица стала народной артисткой Татарстана. Сайт Inkazan.ru, 29 апреля 2022 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220503210459/https://inkazan.ru/news/society/29-04-2022/bashkirskaya-pevitsa-stal-narodnoy-artistkoy-tatarstana |date=2022-05-03 }}{{ref-ru}}{{V|5|05|2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://president.tatarstan.ru/file/laws/laws/laws_393981.pdf Указ Президента Республики Татарстан «О присвоении почетного звания &quot;Народный артист Республики Татарстан&quot;»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|5|05|2022}}&lt;/ref&gt;.

== Китаптары ==
* «Зифа Нагаева йырҙары»
* «Ғүмерем балҡышында»
* «Яҙмышым йырҙарымда»

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://libmap.bashnl.ru/node/640 Литературная карта Республики Башкортостан. Нагаева Зифа Валиевна. 05/06/2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224163439/http://libmap.bashnl.ru/node/640 |date=2020-02-24 }}

[[Категория: Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Татарстандың халыҡ артистары]]</text>
      <sha1>r6k3z7tmmddswuk8jbt4fpm8tkheuqf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Электрон түләүҙәр системаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138031</id>
    <revision>
      <id>1298329</id>
      <parentid>1280118</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T14:35:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lp0 on fire</username>
        <id>46760</id>
      </contributor>
      <comment>Reverted edits by Oviancho: cross-wiki spam ([[:m:User:PieWriter/massundo.js|massundo]])</comment>
      <origin>1298329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2701" sha1="gjbey6rmli6wn8r13v7tewzvzi5vp09" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Электрон түләүҙәр системаһы''', йәки '''электрон  түләү системаһы ''' — финанс ойошмалары, бизнес ойошмалары һәм Интернет файҙаланыусылар араһында Интернет аша тауарҙар һәм хеҙмәттәр һатҡанда һәм һатып алғанда хисаплашыуҙар системаһы. Бындай  системалар ҡәҙимге түләү системаларының  электрон версиялары булып тора һәм  түләүҙе ғәмәлгә ашырыу буйынса түбәндәге төрҙәргә бүленә:

* дебет  (электрон чектар һәм цифрлы ҡулаҡса менән эш итеүселәр);
* кредит  (кредит карточкалары менән эшләүселәр).

== Түләү карталары процессингы  ==
Интернеттағы кредит  системалары кредит һәм дебет карталары менән эшләүсе ҡәҙимге системаларҙың аналогы булып тора. Айырма бөтә  транзакцияларҙың  Интернет аша үткәрелеүенән тора. Бынан тыш,  ҡайһы бер банктар сығара торған виртуаль дебет  карталарын  ысынбарлыҡтағы кредит һәм дебет  карталарынан айырырға кәрәк. Алдан түләнгән виртуаль дебет  карталары Интернетта ҡабул ителә торған ҡәҙимге  MasterCard, Visa йәки башҡа шундай картаның тулы аналогы булып тора. Айырма картаның пластикҡа баҫылмауынан ғына ғибәрәт. Эйәһенә был картаның бөтә түләү реквизиттарын хәюәр итәләр. Бындай картаны алыу еңелерәк, сөнки ул эйәһенең шәхесен тикшереп тормайынса сығарыла. Икенсе ятҡан, бындай карталарҙа иҫәпте тулыландырып булмай.   

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.i2r.ru/static/210/out_6176.shtml Необходимость платёжных систем Интернет. Основные требования.]
[[Категория:Банк технологиялары]]
[[Категория:Электрон түләү системаһы]]</text>
      <sha1>gjbey6rmli6wn8r13v7tewzvzi5vp09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәҡсүт ауыл Советы (Күгәрсен районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140072</id>
    <revision>
      <id>1298328</id>
      <parentid>1240246</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T14:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7952" sha1="bdbwkdi6u2ilymuf7yfcgtc4a4gb4mc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мәҡсүт ауыл Советы ''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]] муниципаль районының [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге]].

Административ үҙәге — [[Мәҡсүт (Күгәрсен районы)|Мәҡсүт]] ауылы.

== Тарихы ==
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы [[ауыл биләмәһе]] статусына эйә&lt;ref name='RBzakon'&gt;Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан (в ред. Законов РБ от 20.07.2005 N 211-з, от 21.06.2006 N 329-з, от 29.12.2006 N 404-з)&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{ Население | Максютовский сельсовет (Кугарчинский район) }}

== Ауыл биләмәһе составы ==
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Тораҡ пункты 
  | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы 
  | Заголовок4 = Халҡы
  | Сортировка4   = число
  | Выравнивание4 = right
|%| [[Мәҡсүт (Күгәрсен районы)|Мәҡсүт]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Максютово (Кугарчинский район)|тс}}
| | [[Назаркин]] | ауыл | {{ Население | Назаркино (Башкортостан) | тс }}
| | [[Арҙат (Күгәрсен районы)|Арҙат]] | ауыл | {{ Население | Ардатово (Башкортостан) | тс }}
| | [[Ерекле (Күгәрсен районы)|Ерекле]] | ауыл | {{ Население | Зирекля | тс }}
| | [[Үрге Һаҙ]] | ауыл | {{ Население | Верхнее Сазово | тс }}
| | [[Туйөмбәт]] | ауыл | {{ Население | Туембетово | тс }}
| | [[Түбәнге Һаҙ]] | ауыл | {{ Население | Нижнее Сазово | тс }}
| | [[Сембер]] | утар | {{ Население | Симбирский (Кугарчинский район) | тс }}
| | [[Айһай-Мөрсәләй]] | ауыл | {{ Население | Айгай-Мурсаляй | тс }}
| | [[Бөркөт (Күгәрсен районы)|Бөркөт]] | ауыл | {{ Население | Беркутово (Башкортостан) | тс }}
| | [[Иҡназар]] | ауыл | {{ Население | Икназарово  | тс }}
| | [[Баш-Бөркөт (Күгәрсен районы)|Баш-Бөркөт]] | ауыл | {{ Население | Баш-Беркутово | тс }}
| | [[Түбәнге Сирбай]] | ауыл | {{ Население | Нижнесюрюбаево | тс }}
}}


== Башҡарма власы ==
Хакимиәт адресы: 453346, Башҡортостан Республикаһы, Күгәрсен районы, [[Мәҡсүт (Күгәрсен районы)|Мәҡсүт]] ауылы, Совет урамы, 2. Хакимиәт телефондары: +7 (34789) 2-73-45, 2-73-49.

== Билдәле шәхестәре ==
* Буянов Иван Федорович (9 октябрь 1926 — 30 апрель 1976) — Башҡорт АССР-ы Күгәрсен районы Мәҡсүт ауылында колхоз комбайнсыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]&lt;ref&gt;[http://kugarchi.ru/face/196-i.f.bujanov.html И. Ф.БУЯНОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170116163504/http://kugarchi.ru/face/196-i.f.bujanov.html |date=2017-01-16 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы]] (7 ғинуар 1941) — башҡорт тарихсыһы, тарих фәндәре докторы (1998), профессор (2000), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордены кавалеры (2009), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы (2016)&lt;ref&gt;[http://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-istorii-rb-arkheologii-i-etnologii Сотрудники кафедры истории РБ, археологии и этнологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170116163541/http://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-istorii-rb-arkheologii-i-etnologii |date=2017-01-16 }}&lt;/ref&gt;.
* Мәзитов Әмир Миңлевәли улы (5 июнь 1968) — рәссам, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010), Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы профессоры&lt;ref&gt;[http://www.shrb.ru/painting/mazitov_amir.htm Художники и искусствоведы, члены РО ВТОО «Союз художников России», Республики Башкортостан]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.skisibay.ru/index.php/2012-06-05-17-57-53/72--2013-.html ИГА 2013 художники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140318151644/http://www.skisibay.ru/index.php/2012-06-05-17-57-53/72--2013-.html |date=2014-03-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.artlib.ru/index.php?id=11&amp;idp=15&amp;fp=2&amp;uid=20400&amp;idg=0&amp;user_serie=0 Авторские галереи- Мазитов Амир Минивалиевич]&lt;/ref&gt;.
* Мусин Әмир Шәғәле улы (5 июль 1929) — Өфө нефть эшкәртеү заводының № 1 яғыулыҡ етештереү цехы операторы , Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1977), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/index.php?article=428 Мусин А. Ш.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094531/http://www.vatandash.ru/index.php?article=428 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Суфиянов Суфый Хажи улы]] (29 декабрь 1914 — 24 ғинуар 1999 йыл) — 3-сө Белорус фронты 11-се гвардия армияһы 26-сы гвардия уҡсылар дивизияһының 79-сы гвардия уҡсылар полкы уҡсылар ротаһы командиры, гвардия өлкән лейтенанты, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы Геройы]]&lt;ref&gt;[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=2167 Герои страны. Суфьянов, Суфий Хазиевич]&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындары ==
* [[Бәндәбикә кәшәнәһе]] — XV—XVI быуат башҡорт мәҙәниәтенең тарихи-архитектура ҡомартҡыһы, легендар Бәндәбикә мавзолейы, Рәсәй Федерацияһы мәҙәни мираҫ объекты&lt;ref&gt;[http://www.agidel.ru/?param1=9171&amp;tab=21 Возвращайся домой, Бэндэбике!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714165221/https://agidel.ru/?param1=9171&amp;tab=21 |date=2020-07-14 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Күгәрсен районы муниципаль берәмектәре}}
[[Категория:Күгәрсен районы муниципаль берәмектәре]]
[[Категория:Башҡортостандың муниципаль берәмектәре]]</text>
      <sha1>bdbwkdi6u2ilymuf7yfcgtc4a4gb4mc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Потеряхин Владимир Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143169</id>
    <revision>
      <id>1298390</id>
      <parentid>1213646</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T04:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10619" sha1="ci5dsv7auqcybzht6uv43el1rehu9td" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Потеряхин Владимир Александрович''' ([[2 март]] [[1928 йыл]], [[БАССР]]-ҙың [[Стәрлетамаҡ кантоны]] Воскресенск районы  [[Верхотор (Ишембай районы)|Верхотор]] ауылы   (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]]) — июнь [[2013 йыл]], [[Салауат]]) — инженер-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист һәм энциклопедист. Доцент, техник фәндәр кандидаты (1971), документаль-тарихи китаптар, техник уйлап табыуҙар авторы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Ресубликаһының  журналистар союзы ағзаһы (1999).  «Күп милләтле Санкт-Петербург» Яҙыусылар союзының почетлы ағзаһы (2002).  «Башҡорт энциклопедияһында» мәҡәләләр авторы.

Төп фәнни хеҙмәттәре нефтехимия һәм нефть эшкәртеүҙә каталитик процестарҙы ҡулланыу  менән бәйле.

86-сы йәшендә вафат була&lt;ref&gt;[http://www.sgvibor.ru/obschestvo/stoyanie-na-dvuch-ldinach Газета «Выбор»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924101017/http://www.sgvibor.ru/obschestvo/stoyanie-na-dvuch-ldinach |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;

== Белеме ==
[[1936 йыл]]дан [[1947 йыл]]ға тиклем Верхотор һәм Воскресенск  урта мәктәптәрендә уҡый

[[1958 йыл]]да [[Грозный]] нефть институтын, [[1971 йыл]]да  аспирантураны тамамлай.

== Хеҙмәт итеүе ==
1948  йылдан 1951 йылға тиклем  армияла хеҙмәт итә.

== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында  — «Восток» колхозында колхозсы (хәҙерге Ишембай районында) rodina.pomni-yanaul.ru/gorod-salavat/p.htm

1951 йылда  дүрт йыллыҡ армия хеҙмәтенән һуң. Потеряхин Владимир Ишембай тимер юл вокзалының перронында төшә.  Верхотор ауылындағы  ата-әсәһенә бара  һәм ике аҙна ял итеп алғандан һуң, эшкә сығып китә. 

[[1951 йыл]]дан  [[1988 йыл]]ға тиклем Салауат нефть химияһы комбинатында төрлө инженер вазифаларында эшләй: 1951 йылда  — катализатор фабрикаһында оператор ярҙамсыһы, һуңынан катализатор фабрикаһының смена начальнигы, өлкән инженер-технолог, тикшеренеүҙәр бүлеге мөдире урынбаҫары, начальник урынбаҫары, цех начальнигы, Тәжрибә заводының фән буйынса директор урынбаҫары. 1971 йылдан — [[Өфө нефть институты]]ның Салауат филиалы уҡытыусыһы; 1984—1988 йылдарҙа. — Бөтә союз ғилми-тикшеренеү институтының   үҙе ойошторған органик синтез лабораторияһында эшләй ([[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы).

Эшенә параллель юғары уҡыу йортонда  (1958) һәм аспирантурала уҡыуын тамамлай, 1971 йылда, тәжрибә-тикшеренеү цехында етәксе булып, ул  И. М. Губкин исемендәге  дәүләт нефть һәм газ университетында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 

== Яҙыусылыҡ һәм журналистик эшмәкәрлеге ==
А. Потеряхиндың «Башкирские березы» шиғри китабы профессионалдар тарафынан юғары баһалана. Тыуған ауылының юбилейына ҡарата шиғырҙар яҙған, улар музыкаға һалынған һәм Верхотор ауылы гимнына әүерелгән.

== Библиографияһы ==
100-ҙән ашыу фәнни мәҡәлә һәм 11 монография авторы, уйлап табыуға 20 авторлыҡ таныҡлығы 

Потеряхин, В. А. Башкирские березы : Стихотворения. Публицистика. Юморист. рассказы / Владимир Потеряхин. Сменялись годы за годами … : Стихотворения. Сатира / Николай Краснощеков.-Уфа: Реактив, 2001.-206с.

Потеряхин, В. А. Гигант ремонтно-строительной индустрии, 30 лет / В. А. Потеряхин. Уфа : Реактив, 2000

Потеряхин, В. А. Изящные идеи: Сб. науч. статей/ В. А. Потеряхин, Г. И. Мещеряков, О. В. Потеряхина. — Уфа: Монография, 2002. — 123с.

Потеряхин, В. А. Мировой эфир : Аналит. обзор / В. А. Потеряхин, О. В. Потеряхина. — Уфа : Реактив, 1999

Потеряхин, В. А. Система химических элементов : (История и соврем. проблемы) / В. А. Потеряхин. — Уфа : Реактив, 1999
На стыке веков / В. А. Потеряхин Салават : Фобос, 2008

Потеряхин, В. А. Филиал Уфимского государственного нефтяного технического университета в городе Салавате / В. А. Потеряхин. Уфа : Скиф, 2006 (Уфа : Уфимский полиграфический комбинат)

Потеряхин, В. А. Салаватский хлеб / В. А. Потеряхин — Уфа : Реактив, 2001

Потеряхин, В. А. Мироздание : (материя, вселенная, человек) / В. А. Потеряхин. — Салават : [б. и.], 2009

; в энциклопедии «[[Башҡорт энциклопедияһы|Башкирская энциклопедия]]&lt;nowiki/&gt;»

[[Абакумов Алексей Алексеевич|АБАКУМОВ Алексей Алексеевич]]

== Әҙәбиәт ==

* Потеряхин Владимир Александрович //Научная мысль. Родом из Ишимбая : Сборник /сост. Г. Вахитова.- Ишимбай: МБУК ЦБС ИКБ, 2014.-44с. С.29-30.
* Город и его люди //Восход.-2010.-13 августа.-С.2.
* [[Зыкина Раиса Фәрит ҡыҙы|Раиса ЗЫКИНА]]. Стояние на двух льдинах, или О результатах творческого поиска учёного Владимира Потеряхина //«Республика Башкортостан» № 16 — 2005 27 января

== Һылтанмалар ==

* ''С. А. Ахметов.''&amp;#x20;[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/vvedenie/8-spisok/6401-poteryakhin-vladimir-aleksandrovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426060023/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/vvedenie/8-spisok/6401-poteryakhin-vladimir-aleksandrovich |date=2017-04-26 }} Потеряхин, Владимир Александрович].&amp;#x20;''БАШКИРСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ''.&amp;#x20; [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»]]&amp;#x20;(2013).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 4 апреля 2017.&lt;/small&gt;

* [http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%9F%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%8F%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Энциклопедия Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190228135252/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%9F%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%8F%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-02-28 }}

* [http://old.rsl.ru/table.jsp?f=1003&amp;t=3&amp;v0=%D0%9F%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%8F%D1%85%D0%B8%D0%BD%2C+%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80+%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;f=1003&amp;t=1&amp;v1=&amp;f=4&amp;t=2&amp;v2=&amp;f=21&amp;t=3&amp;v3=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v4=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v5=&amp;cc=a1&amp;s=2&amp;ss=4&amp;ce=4 Потеряхин, Владимир Александрович в Электронном каталоге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425205349/http://old.rsl.ru/table.jsp?f=1003&amp;t=3&amp;v0=%D0%9F%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%8F%D1%85%D0%B8%D0%BD%2C+%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80+%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;f=1003&amp;t=1&amp;v1=&amp;f=4&amp;t=2&amp;v2=&amp;f=21&amp;t=3&amp;v3=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v4=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v5=&amp;cc=a1&amp;s=2&amp;ss=4&amp;ce=4 |date=2017-04-25 }} Российской государственной библиотеки

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]
[[Категория:Шәхестәр:Салауат]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:2 мартта тыуғандар]]
[[Категория:1928 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2013 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Салауатта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡортостан шәхестәре]]</text>
      <sha1>ci5dsv7auqcybzht6uv43el1rehu9td</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пенза дворян институты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149149</id>
    <revision>
      <id>1298384</id>
      <parentid>1279393</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T01:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7424" sha1="ttmrfwoa94fhcrwy47766lt0btky56r" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Дворян институты''' — тыумыштан һәм шәхси дворяндарҙың балалары өсөн [[Пенза|Пензалағы]] урта уҡыу йорто.{{Внешнее изображение}}

== Тарих ==
[[1838 йыл]]да [[Пенза]] гимназия пансионы асыла, [[1844 йыл]]дың 1 ғинуарынан ул дворян институты итеп үҙгәртелә. Уҡыу йортына уҡырға изге тарих, арифметика, яҙыуҙан ҡабул итеү имтихандарын тапшырғандан һуң, 10-12 йәштәге дворян балалары алына. Уҡыу хаҡы йылына 114 һум 28 тин тәшкил итә. Уҡыу ете йыллыҡ була. Дворян институты дворяндар аҡсаһына тотолған, унда дөйөм белем бирелә, агротехника буйынса, ер үлсәү-таксатор эше өйрәнелә, тәрбиәләнеүселәр бейергә, йырларға, музыка ҡоралдарында уйнарға өйрәтелә. Көн тәртибен ҡәтғи була: 6 сәғәт 30 минутта уяныу, доға, иртәнге аш; уҡыу менән 14 сәғәткә тиклем шөғөлләнеү, артабан тәрбиәләнеүселәр 19 сәғәткә тиклем ял итәләр һәм рекреация залында 22 сәғәткә тиклем дәрес әҙерләйҙәр. Шәмбе көнө төнө буйына доға ҡылыу, йәкшәмбелә төшкө доға ҡылыу ҡаралған. Формалары — ҡыҙыл яғалы, еҙ төймәле куртка, байрамда — уҡалы яғалы мундир.

[[1847 йыл]]да институттың өс эҡатлы бинаһы архитектор П. С. Гесс проекты буйынса төҙөлә башлай; уға тиклем институт ике ҡатлы ағас бинала, Дворяндар урамында, урынлашҡан була. [[1852 йыл]]дың 8 ғинуарында яңы бинала уҡыуҙар башланып китә&lt;ref&gt;[http://sites.google.com/site/penzakotoroinet/видъ№61. Ир-күҙәтеү пенза ҡалаһында Беренсе гимназия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201014100423/https://www.sites.google.com/site/penzakotoroinet/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D1%8A%E2%84%9661. |date=2020-10-14 }}&lt;/ref&gt;. Бинаның беренсе ҡатында вестибюль, гардероб, шинель бүлмәһе, директорҙың 5 бүлмәле фатиры, инспекторҙың 4 бүлмәле фатиры, фельдшер, кәнсәләр бүлмәләре, дарыухана, лазарет, ашхана торған. Икенсе ҡатта тәбиғи тарих һәм физика кабинеттары, тамаша залы, китапхана, физкультура залы була. Өсөнсө ҡатында— Изге кенәз равноапостольный Александр Невский сиркәүе, йоҡо бүлмәһе, йыуыныу бүлмәһе урынлашҡан.

[[1858 йыл]]да институтҡа ярым пансионатсыларҙы ҡабул итеү рөхсәт ителә.

Бында математиканан Н. Н. Панов һәм Н. И. Ульянов (1855—1863) уҡыта. Бында Пенза планетарий - метеорология станцияһы күҙәтеүҙәрен системалы алып барыу өсөн ер атмосфераһы була; әҙәбиәт һәм телдән В. И. Захаров һәм В. И. Логинов, тарихсы Е. А. Белов һәм В. Х. Хохряков (1854 йылдан алып, тәбиғи тарихты М. А. Дмитриевский, А П. Горизонтов, В А. Ауновскийҙар уҡыта&lt;ref&gt;''С. богин, Кириченко Т.'' Революционер-Порфирий Войноральский народниктар Иванович. — М.: «Мәғариф», 1987&lt;/ref&gt;.

Институт тәрбиәләнеүселәре араһында: яҙыусы һәм публицист А. Слепцов, педиатрияға нигеҙ һалыусы Н. Ф. Филатова, криминалист Н. А. Неклюдов, генерал-лейтенант Д. И. Аврамов, генерал-майор А. П. Байковский бар.

Институт директорҙары: Н. А. Панютин (пансион менән 1841 йылдан алып етәкселек итә&lt;ref&gt;[http://dlib.rsl.ru/viewer/01003589320#?page=158 Ҡазан гимназияһында икенсе тураһында тарихи яҙмалар. — 315-се б.]&lt;/ref&gt;, һуңынан институт менән), Э. И. Цилли&lt;ref&gt;[http://dlib.rsl.ru/viewer/01003589320#?page=159 Ҡазан гимназияһында икенсе тураһында тарихи яҙмалар. — 316 с.]&lt;/ref&gt;, П. Г. Огонь-Догановский, А. В. Тимофеев&lt;ref&gt;1861 йылда директор итеп күсерелә. [[Нижегородский дворянский институт|дворян институты Новгород]] — ҡара: [http://area7.ru/referat.php?15086 педагогика xix быуаттың икенсе яртыһында Прогрессив эшмәкәрҙәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120524192143/http://area7.ru/referat.php?15086 |date=2012-05-24 }}&lt;/ref&gt;, Р. А. Шарбе (1861) , А. С. Савин.

[[1863 йыл]]дың йәйендә институт материаль яҡтан ҡыйынлыҡ кисереү арҡаһында ябыла.

[[1868 йыл]]да институт бинаһы 1-се ирҙәр гимназияһына тапшырыла.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{ВТ-ЭСБЕ|Институты дворянские}}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://inpenza.ru/architecture/noble-institution.php Г. дворян институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140515083042/http://inpenza.ru/architecture/noble-institution.php |date=2014-05-15 }} [http://inpenza.ru/architecture/noble-institution.php Пенза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140515083042/http://inpenza.ru/architecture/noble-institution.php |date=2014-05-15 }}
* [http://arhiv-pnz.ru/before_1917/institutions_services/educational/secondary_vocational/f59 Пенза дворян институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230230411/http://arhiv-pnz.ru/before_1917/institutions_services/educational/secondary_vocational/f59 |date=2016-12-30 }} гапо.
[[Категория:Рәсәй империяһының уҡыу йорттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса мәктәптәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>ttmrfwoa94fhcrwy47766lt0btky56r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нарым</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149746</id>
    <revision>
      <id>1298335</id>
      <parentid>1201987</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T16:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18685" sha1="ef3hwyyy7p7ouzxmhi1sehc4yovxmuy" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Нарым''' — [[Томск өлкәһе]] Парабельский районы ауылы, боронғо һөргөн урыны. Нарым ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

Халыҡ — 852 кеше (2015 йыл)

[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй Федерацияһының]]&lt;ref name=&quot;leptifute&quot;&gt;Лена фюта пти. Томск өлкәһе.
© Michel Strogoff &amp; Ass., City-Guides, Country-Guides, 2001. — Paris—Luxembourg—Мәскәү. — 143. с. — С. 199—201. ISBN 5-86394-132-4.&lt;/ref&gt; тарихи урындары исемлегенә индерелгән.

== Исеменең килеп сығышы ==
Топонимдың килеп сығышының бер нисә версияһы бар:
* Хант һүҙе «''нерым''» — «һаҙлыҡ»&lt;ref&gt;''А. И. Ворбьева'' Еремдең Теле. — Новосибирскиҙа: Көнбайыш-Себер китап нәшриәте. — 1973. — 152 б. — Б. 104.&lt;/ref&gt;;
* Сель куп һүҙе&quot;''нарым (нерым)''&quot; — «һаҙлыҡ»;
* Селькуп һүҙбәйләнеше «нерым ваг» — «йылға буйындағы ҡала».[сығанаҡ 583 көн күрһәтелмәгән]

== Географияһы ==
[[Обь]] йылғаһы ярында, уға Кеть йылғаһы ҡушылған урында, Парабель ауылынан 30 километр төньяҡта урынлашҡан һәм [[Томск|Томскиҙан]] 425 саҡрым алыҫлыҡта тора&lt;ref name=&quot;leptifute&quot;&gt;Лена фюта пти. Томск өлкәһе.
© Michel Strogoff &amp; Ass., City-Guides, Country-Guides, 2001. — Paris—Luxembourg—Мәскәү. — 143. с. — С. 199—201. ISBN 5-86394-132-4.&lt;/ref&gt;.

Бөтә яҡтан Нарым һаҙлыҡ менән уратып алынған&lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;не указан источник на утверждение (8 сентября 2017)&quot;&gt;578 сығанағы көн күрһәтелмәгән&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;.

== Символикаһы ==
Ҡала мисәтендә тейен һәм аҫ һүрәте, улар араһында уҡ төшөрөлгән. Мисәт 1635 йылда уҡ барлыҡҡа килгән.

== Тарих ==
Сыбар Урҙа кенәзе Воня Рус дәүләтенә яһаҡ түләүҙән баш тартҡас, батша Борис Годунов 1595 йылда Воня ерҙәренә рус ҡәлғәләре төҙөү өсөн, башында воевода Т. Федоров торған [[казактар]] отряды ебәргән. Уларҙың тырышлығы менән 1598 йылда&lt;ref name=&quot;zinowiew&quot;&gt;[http://w.histrf.ru/articles/article/show/narymskii_krai Донъя тарихы (энциклопедияһы): ''Зиновьев. В. п.'' Нарымский.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190512054103/https://w.histrf.ru/articles/article/show/narymskii_krai |date=2019-05-12 }}&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1596 йылда Нарым төрмәһе төҙөлгән.&lt;ref name=&quot;leptifute&quot;&gt;Лена фюта пти. Томск өлкәһе.
© Michel Strogoff &amp; Ass., City-Guides, Country-Guides, 2001. — Paris—Luxembourg—Мәскәү. — 143. с. — С. 199—201. ISBN 5-86394-132-4.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;karta&quot;&gt;Томск өлкәһе.
Туристик картаһы. — М.: ссср министрҙар советы янындағы геодезия и геодезии картографик баш идаралығы, 1987.&lt;/ref&gt;, был ерҙәрҙә иң беренсе тораҡ пункты булған. Аҙаҡ бер нисә тапҡыр төрмә яңы урынға күсерелә — һәм 1613—1619 йылдарҙа. (тәүге урыны фараз итеү буйынса ғына күрһәтелгән)&lt;ref name=&quot;leptifute&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Нарым Ҡала// Себер Старина. Томскиҙа. 1994. № 7&lt;/ref&gt;. Хәҙерге урынына,'''Нарым ҡылымы янына''' 1632 йылда күсерелгән. Был урын '''Колин бор'''&lt;ref name=&quot;leptifute&quot; /&gt; тип аталған.

1601 йылда Нарым төрмәһе ҡала статусын ала. Шул уҡ ваҡытта Нарым өйәҙе ойошторола.

1708 йылда Петр I указы буйынса дәүләт 8 губернаға бүленә,

Нарым ҡалаһы Себер губернаһы составына инә.

Нарым нигеҙләнеүенең башында уҡ сәйәси енәйәтселәр өсөн һөргөн урыны итеп төҙөлә, шунлыҡтан бында декабристар, поляк ихтилалында ҡатнашыусылар, народниктар, революционерһар, репрессияланғандар ебәрелгән&lt;ref name=&quot;zinowiew&quot;/&gt;

ВЦИК-тың 1925 йылдың 6 июнендәге ҡарарына ярашлы Нарым ҡала статусынан мәхрүм ителә һәм [[ауыл]]&lt;ref name=&quot;leptifute&quot;&gt;Лена фюта пти. Томск өлкәһе.
© Michel Strogoff &amp; Ass., City-Guides, Country-Guides, 2001. — Paris—Luxembourg—Мәскәү. — 143. с. — С. 199—201. ISBN 5-86394-132-4.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zinowiew&quot;/&gt; статусында тора.

== Иҫтәлекле урын ==
Нарымдың бөтә төп объекттары сәйәси тема менән бәйле. Уларҙың күпселеге В. В. Куйбышев исемендәге урамда тора. Шунда урынлашҡан:

* '''Нарым сәйәси һөргөн музейы''' (Томск өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейының филиалы). Тәүге исеме — «[[И. В. Сталин]] исемендәге Нарым музейы». Уға 1938 йылда нигеҙ һалына([[Новосибирск өлкәһе|Новосибирск]] өлкә ВКП(б.) ҡарарына ярашлы). Музейҙың төп бинаһы 1948 йылда ғына асыла. Музей бинаһы янына И. В. Сталин һөргөндә йәшәгән Алексеев (йорт 33а) йорто һәм каталажный төрмә бинаһы күсерелеп ҡуйыла. бында В. В. Куйбышев, Я. М. Свердлов һөргөндә була.&lt;ref name=&quot;leptifute&quot;&gt;Лена фюта пти. Томск өлкәһе.
© Michel Strogoff &amp; Ass., City-Guides, Country-Guides, 2001. — Paris—Luxembourg—Мәскәү. — 143. с. — С. 199—201. ISBN 5-86394-132-4.&lt;/ref&gt; . 1956 йылда музейҙың исеме Нарым сәйәси мемориаль музейы тип үҙгәртелә&lt;ref name=&quot;karta&quot;&gt;Томск өлкәһе.
Туристик картаһы. — М.: ссср министрҙар советы янындағы геодезия и геодезии картографик баш идаралығы, 1987.&lt;/ref&gt;.
* '''Полиция идара итеү йорто'''ә;
* '''Сауҙагәр Родюков кибете''' (15 йорт) — кирбес бина, һөргөндә булған кешеләр бында аҙыҡ-түлек кенә алма ған, әммә сит илдәрҙән легаль булмаған корреспонденцияны һәм РСДРП Үҙәк комитеты бюроһы корреспонденцияларын да алған
* '''Сәйәси енәйәтселәр йәшәгән йорттар''' (йорт номерҙары: 2, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 18, 20, 24, 26, 28, 32, 42, 44, 50)&lt;ref name=&quot;leptifute&quot; /&gt;;

* '''Һөргөнгә ебәрелгән поляк ихтилалында ҡатнашыусылар төҙөгән йорт''' (хәҙерге адресы — Себер тыҡрығы, 6-сы йорт)&lt;ref name=&quot;leptifute&quot;&gt;Лена фюта пти. Томск өлкәһе.
© Michel Strogoff &amp; Ass., City-Guides, Country-Guides, 2001. — Paris—Luxembourg—Мәскәү. — 143. с. — С. 199—201. ISBN 5-86394-132-4.&lt;/ref&gt;;
* '''Сәйәси һөргөнсөләр зыяраты''' ;
* '''Колин бор''' — һөргөндәге сәйәсмәндәрҙең маевка үткәреү урыны&lt;ref name=&quot;karta&quot;&gt;Томск өлкәһе.
Туристик картаһы. — М.: ссср министрҙар советы янындағы геодезия и геодезии картографик баш идаралығы, 1987.&lt;/ref&gt;.

== Нарым менән бәйле кешеләр ==
* Иван Асташев — урыҫ меценаты һәм империяның алтын сәнәғәтсеһе (Нарымда тыуған);
* Гантимур — [[Эвенктар|тунгус]] кенәзе, кенәз Гантимуровтарҙың бабаһы (1684 йылда Нарымда үлә);
* Горохов Философ — XIX быуаттағы Томск эре эшҡыуары);
* Вадим Кожевников — урыҫ совет яҙыусыһы (Нарым сәйәси һөргөнсө ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;leptifute&quot;&gt;Лена фюта пти. Томск өлкәһе.
© Michel Strogoff &amp; Ass., City-Guides, Country-Guides, 2001. — Paris—Luxembourg—Мәскәү. — 143. с. — С. 199—201. ISBN 5-86394-132-4.&lt;/ref&gt;);
* Виктор Пепеляев — [[Колчак Александр Васильевич|Колчак]] хөкүмәтенең министрҙар советы рәйесе (Нарымда тыуған);
* Ратушный Порфирий — журналист һәм яҙыусы (Нарымдатыуған);
* Тугарин-Федоров — сургут атаманы, Нарымдың беренсе төҙөүсеһе;

=== Һөргөнсөләр ===
* Исаак Астров — революционер;
* Павел Дунцов-Выгодовский — декабрист;
* Иванов Аркадий — революционер&lt;ref name=&quot;leptifute&quot;&gt;Лена фюта пти. Томск өлкәһе.
© Michel Strogoff &amp; Ass., City-Guides, Country-Guides, 2001. — Paris—Luxembourg—Мәскәү. — 143. с. — С. 199—201. ISBN 5-86394-132-4.&lt;/ref&gt;;
* Косарев Владимир — революционер&lt;ref name=&quot;leptifute&quot; /&gt;;
* Валериан Куйбышев — революционер&lt;ref name=&quot;leptifute&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;zinowiew&quot;/&gt;;
* Николай Мозгалевский — декабрист;
* Пече Ян — революционер;
* [[Рыков Алексей Иванович|Алексей Рыков]] — революционер&lt;ref name=&quot;zinowiew&quot; /&gt;;
* Свердлов Яков — революционер&lt;ref name=&quot;leptifute&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;zinowiew&quot; /&gt;;
* Вениамин Свердлов — революционер;
* Ивар Смилга — революционер (1927—1929&lt;sup class=&quot;&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;Шаблон:Прояснить/doc&quot;&gt;прояснять&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;);
* Иван Смирнов — революционер&lt;ref name=&quot;leptifute&quot; /&gt;;
* [[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]] — революционер&lt;ref name=&quot;leptifute&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;zinowiew&quot; /&gt;;
* Михаил Томск — революционер;
* Александр Шишков — революционер&lt;ref&gt;[http://memorials.tomsk.ru/articles/2012/10/18/okruzhnoj-sud.html ОГАУК «һәйкәлдәрен һаҡлау буйынса Үҙәге»: округ суды.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170909004846/http://memorials.tomsk.ru/articles/2012/10/18/okruzhnoj-sud.html |date=2017-09-09 }}&lt;/ref&gt;;
* Николай Яковлев — революционер&lt;ref name=&quot;leptifute&quot; /&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Нарымский край
* Нарымский округ
* Нарымский проспект — прежнее название проспекта Юрия Гагарина в Санкт-Петербурге

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{Мәҡәлә|автор=[[Буцинский, Пётр Никитич|Буцинский П. Н.]]|заглавие=[[:commons:File:Буцинский П. Н. - К истории Сибири (Записки ИХУ, 1893, выпуск II).djvu|К истории Сибири: Нарым и Нарымский уезд (1598—1645 гг.)]]|оригинал=|ссылка=|язык=ru|автор издания=|издание=Записки Императорского Харьковского университета|тип=журнал|место=Харьков|издательство=|год=1893|выпуск=II|том=|номер=|страницы=72—80|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|ref=Буцинский|archiveurl=|archivedate=}}
* {{Китап|автор=[[Газенвинкель, Константин Борисович|Газенвинкель К. Б.]]|часть=VII. Нарым|ссылка часть=|заглавие=Систематический перечень воевод, дьяков, письменных голов и подьячих с приписью в сибирских городах и главнейших острогах с их основания до начала XVIII века. К истории Сибири XVII в.|оригинал=|ссылка=http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=39463|викитека=|ответственный=|издание=1-е изд|место=Тобольск|издательство=Тип. Губ. Правления|год=1892|том=|страницы=25—27|страниц=58|серия=|isbn=|тираж=}}
* {{Китап|автор=Мезенцева Л. В.|ссылка часть=|заглавие=Нарым: [очерк]|том=|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Новосибирск|издательство=Зап.-Сиб. кн. изд-во|год=1984|страницы=|страниц=87|серия=|isbn=|тираж=30 000}}
* {{Китап|автор=|ссылка часть=|заглавие=Таможенные книги сибирских городов XVII века. Вып 6. Томск, Нарым, Березов|том=|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=Авт.-сост.: А. А. Люцидарская, Д. В. Раев, И. Р. Соколовский. Гл. ред. Д. Я. Резун|издание=|место=Новосибирск|издательство=РИПЭЛ плюс|год=2004|страницы=|страниц=96|серия=|isbn=|тираж=300}}
* {{Китап|автор=Плотников А.Ф.|ссылка часть=|заглавие=Нарымский край (5 стан Томского уезда Томской губернии): Историко- статистический очерк.|том=|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=СПб.|год=1901|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}}
* [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000393570 Нарымский край / сост. кн. Костров.] — Томск : В тип. губ. правления, 1872.
* Голещихин, И. К. [http://elib.tomsk.ru/purl/1-9453/ Нарымские были.] — Томск, 2016
* Праздников, А. А. [http://elib.tomsk.ru/purl/1-16220/ Нарымский край: сводка отчетных данных по обследованию в 1908—1909 гг. чинами Томской переселенческой организации левобережной — по Оби — части Нарымского края]. — Томск, 1910
* Устинов Л. Е. [http://elib.tomsk.ru/purl/1-18675/ Нарымский край в годы репрессий, 1923—1953.] — Томск, 2017
* Устинов, Л. Е. [http://elib.tomsk.ru/purl/1-18656/ Крестный путь : история церквей и церковно-приходских школ Нарымского края, священнослужители и религиозность населения, 1597—1953 гг.] — Томск, 2002
* Сидоров Г. А. «Хронолого-эзотерический анализ развития современной цивилизации» том1

== Һылтанмалар ==
* [http://trog.narod.ru/topo/narym.html Нарым]
* [https://web.archive.org/web/20070927233327/http://new.hist.asu.ru/biblio/gorsib/65-98.html О. А. Тяпкина. Северные города Западной Сибири во второй половине XIX в.]
* [http://www.museum.ru/M611 Нарымский музей политической ссылки] и [http://parabel.tomsk.ru/content.php?id=58 ещё о нём]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}
* [http://frontiers.nsc.ru/index.php?id=2578&amp;showcoll=70&amp;f=1&amp;media=104 Фотоальбом «Советский Нарым. Освоение Западно-Сибирского севера трудпоселенцами», 1930-е, 56 стр.]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}
* [http://ostrog.ucoz.ru/publikacii/4_26_2.htm Буцинский П. Н. «К истории Сибири» (глава «Нарым и Нарымский уезд (1598—1645 гг.)»).]
* [http://maps.southklad.ru/forum/viewtopic.php?t=1948 Карта левобережной по Оби части Нарымского края 1906—1916 годов]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Томск өлкәһе тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>ef3hwyyy7p7ouzxmhi1sehc4yovxmuy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пазарджик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149869</id>
    <revision>
      <id>1298381</id>
      <parentid>889389</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3025" sha1="2zuvt0qvdrhg7f0w7f5aa6c1p0lzdsf" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Пазарджик''' (тиклем 1934 йылда — '''Татар Пазарджик''') — [[Болгария|Болгарияның]] көньяғындағы ҡала, Үрге Фракия уйһыулығының үҙәк өлөшөндә, Родопи тауҙарынан төньяҡтараҡ, Марица йылғаһы буйында, [[София]]нан 110 км алыҫлыҡта , ҙурлығы буйынса илдә икенсе урында булған [[Пловдив]]тан 36 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Пазарджикка1485 йылда нигеҙ һалынған. Осло башлы 20 мәсет манараһы ҡаланың борондан ҡалған йөҙөн билдәләй Бөгөнгө көндә ҡалала ике мәсет кенә һаҡланған — Эскиджамия (1540) һәм Куршумджамия (1667) мәсеттәре.
{|
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;standard&quot;
!Йыл
!Халыҡ
|-
|1985
| align=&quot;right&quot; |278 77
|-
|1992
| align=&quot;right&quot; |578 82
|-
|2000
| align=&quot;right&quot; |639 77
|-
|2005
| align=&quot;right&quot; |570 76
|-
|2010
| align=&quot;right&quot; |346 75
|-
|}
|}

== Сәйәси хәл ==
Туғанлашҡан ҡалалары — [[Ставрополь]] ([[Ставрополь крайы]])

== Билдәле кешеләр ==
* Величков, Константин (1855—1907) — болгар яҙыусыһы, шағир, ижтимағи-сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре, рәссам.
* Георги Георгиев (1976) — дзюдоист спортсы. 2004 йыл олимпия уйындарының бронза призеры (Афина).
* Джуджев, Стоянок (1902—1997) — болгар музыка белгесе һәм фольклорсыһы.
* Муравиев, Константин (1893—1965) — Болгарияның премьер-министры (1944).
* Траянов, Теодор (1882—1945) — болгар шағиры. Пазарджиктың почетлы гражданы.
* Фурнаджиев, Никола (1903—1968) — болгар шағиры.
* Ваня (1977) — болгар поп-фолк-йырсыһы

== Галереяһы ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Pazardzhik 002.JPG|Иҫке йорт
Pazardzhik 032.JPG|Ҡала урамдары
Pazardzhik Stanislav Dospevski House.jpg|Станислав Доспевскийҙың йорто
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.pazardjik.bg/newweb/framebg.html Община Пазарджик]{{ref-bg}}
* [http://pzforum.net Городской портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420091546/http://pzforum.net/ |date=2019-04-20 }}
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Статистика населения]{{ref-bg}}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Болгария ҡалалары]]</text>
      <sha1>2zuvt0qvdrhg7f0w7f5aa6c1p0lzdsf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Потапова Родмонга Кондратьевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160225</id>
    <revision>
      <id>1298389</id>
      <parentid>1254591</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T04:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19025" sha1="c75905h1snbbxxjlkm4gf2a95j6e5x5" xml:space="preserve">{{Ғалим|Имя=Родмонга Кондратьевна Потапова|Оригинал имени=|Изображение=Rodmonga Potapova, linguist.tiff|Гражданство={{USSR}}→{{RUS}}|Награды и премии={{Заслуженный работник высшей школы Российской Федерации}} {{Почётный работник высшего профессионального образования Российской Федерации}}|Сайт=[http://www.linguanet.ru/departments/humanitarian-applied/applied-linguistics/ Страница на сайте МГЛУ]}}
'''Потапова Родмонга Кондратьевна''' ([[27 апрель]] [[1936 йыл]], [[Улан-Батор]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] тел белгесе. Филология фәндәре докторы (1983), профессор (1987), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре, хөрмәтле вице-президенты, Фонетика фәндәре буйынса Халыҡ-ара йәмғиәттең (ISPhS) почетлы вице-президенты, ғәмәли һәм эксперименталь лингвистика кафедраһы мөдире, МГЛУ-ның ғәмәли һәм математик лингвистика институты директоры, «Фундаменталь һәм ғәмәли телмәр алып барыу» Фәнни-белем биреү үҙәге директоры. УМО-ның (Уҡыу-методик берекмәһе) лингвистика өлкәһендә белем биреүҙә «Теоретик һәм ғәмәли лингвистика» профиле сиктәрендә лингвистика буйынса белем биреү Президиумының ағзаһы

== Биографияһы ==
[[1954 йыл]]да [[Мәскәү]]ҙең Краснопреснеский районындағы 92-се урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлай. Бер үк ваҡытта П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһында музыкаға уҡый: музыка мәктәбендә һәм училищела теоретик-композиторҙар файҙаланайыҡ-кластар һәм бүлексәләр буйынса композитор бүлегендә һәм «фортепиано» класында белем ала. [[1959 йыл]]да Морис Торез исемендәге Мәскәү дәүләт сит ил телдәре институтының [[немец теле]] факультетын тамамлай (хәҙер МГЛУ-Мәскәү дәүләт лингвистика университеты). [[1959 йыл|1959]]—[[1963 йыл|1963 йылдарҙа]] — дөйөм һәм роман−герман тел ғилеме кафедраһы аспиранты (ғилми етәксеһе — профессор Н. А. Слюсарев). [[1963 йыл]]дан алып МГЛУ-ла эшләй. [[1965 йыл]]да ул «Различные типы слогового стыка (экспериментально−фонетическое исследование)» темаһына Морис Торез исемендәге Мәскәү дәүләт сит ил телдәре институтында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. [[1981 йыл]]да килә , филология факультеты [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|, А. А Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетының]] филология факультетында «Сегментно-структурная организация речи (экспериментально-фонетическое исследование)» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Күп йылдар дауамында ул ''«Speech and Computer»'' (''SPECOM'') Халыҡ-ара конференцияһын ойоштороу һәм уны үткәреү буйынса комитеттың ағзаһы.[[1995 йыл]]дан алып Мартин-Лютер исемендәге Галле-Виттенбергский университеты ([[Галле (Саксония-Анхальт)|Галле]] ҡалаһы, [[Германия]]) менән хеҙмәттәшлек итә; [[2013 йыл|2013 йылдың]] ғинуарынан Р. К. Потапова Галле-Виттенбергский университетының речеведение буйынса ғилми советы ағзаһы булып тора. Телмәр коммуникацияһы буйынса Халыҡ-ара ассоциация сиктәрендә (ISCA — International Association Communication Speech) Көнсығыш Европа илдәрендә был йүнәлештә ғилми тикшеренеүҙәр буйынса координатор булып тора. Эксперт советы ағзалары РФ ВАКэксперт советының филология һәм сәнғәт буйынса ағзаһы. 550-нән ашыу баҫмалары бар. Р. К. Потапова етәкселегендә75 кандидатлыҡ һәм 9 докторлыҡ диссертацияһы яҙылған һәм яҡланған.

Улдары: Вл. В. Потапов һәм Вс. В. Потапов.

== Төп эштәре ==
* ''Потапова Р. К.'' Слоговая фонетика германских языков. — М.: Высшая школа, 1986.
* ''Златоустова Л. В., Потапова Р. К., Трунин-Донской В. Н.'' Общая и прикладная фонетика. — М.: Изд-во МГУ, 1986.
** 2-е изд., перераб. и доп.: ''Златоустова Л. В., Потапова Р. К., Потапов В. В., Трунин-Донской В. Н.'' Общая и прикладная фонетика. — М.: Изд-во МГУ, 1997. — ISBN 5-211-03041-9
* ''Потапова Р. К.'' Речевое управление роботом: Лингвистика и современные автоматизированные системы. — М.: Радио и связь, 1989.
** 2-е изд., доп.: ''Потапова Р. К.'' Речевое управление роботом: Лингвистика и современные автоматизированные системы. — М.: КомКнига, 2005. — ISBN 5-484-00035-1
** 3-е изд.: ''Потапова Р. К.'' Речевое управление роботом: Лингвистика и современные автоматизированные системы. — М.: УРСС, 2012. — ISBN 978-5-484-01303-6
* ''Потапова Р. К., Линднер Г.'' Особенности немецкого произношения. — М.: Высшая школа, 1991. — ISBN 5-06-001061-9
* ''Потапова Р. К.'' Тайны современного Кентавра. Речевое взаимодействие «человек-машина». — М.: Радио и связь, 1992. — ISBN 5-256-00877-3
** 2-е изд.: ''Потапова Р. К.'' Тайны современного Кентавра. Речевое взаимодействие «человек-машина». — М.: Изд-во УРСС, 2003. — ISBN 5-354-00447-0
* ''Potapowa R.K.'' Das Aussprachewörterbuch der Deutschen Sprache. — M.: Помовский и партнеры, 1994. (на нем. яз.) — ISBN 5-87232-043-4
* ''Потапова Р. К.'' Речь: коммуникация, информация, кибернетика. — М.: Радио и связь, 1997. — ISBN 5-256-01126-X
** 2-е изд., доп.: ''Потапова Р. К.'' Речь: коммуникация, информация, кибернетика. — М.: Изд-во УРСС, 2001. — ISBN 5-8360-0350-5
** 3-е изд., доп.: ''Потапова Р. К.'' Речь: коммуникация, информация, кибернетика. — М.: Изд-во УРСС, 2003. — ISBN 5-354-00368-7
** 4-е изд., доп.: ''Потапова Р. К.'' Речь: коммуникация, информация, кибернетика. — М.: Изд-во УРСС, 2010. — ISBN 978-5-397-00391-9
** изд. стереотип.: ''Потапова Р. К.'' Речь: коммуникация, информация, кибернетика. — М.: Изд-во УРСС, 2015. — ISBN 978-5-397-04715-9
* ''Потапова Р. К.'' Новые информационные технологии и лингвистика. — М.: МГЛУ, 2002. — ISBN 5-85941-079-4
** 5-е изд.: ''Потапова Р. К.'' Новые информационные технологии и лингвистика. — М.: Изд-во УРСС, 2012. — ISBN 978-5-397-03206-3
** 6-е изд.: ''Потапова Р. К.'' Новые информационные технологии и лингвистика. — М.: Изд-во УРСС, 2016. — ISBN 978-5-9710-2395-1
* ''Potapova R.K., Shigina E.V.'' New information technologies in foreign language learning today. — Moscow, 2003. — ISBN 5-85941-016-6
* ''Потапова Р. К., Потапов В. В.'' Семантическое поле «Наркотики»: Дискурс как объект прикладной лингвистики. — УРСС, 2004. − 192 с. − ISBN 5-354-00775-5
* ''Потапова Р. К., Потапов В. В.'' Язык, речь, личность. — М.: Языки славянской культуры, 2006. — ISBN 5-9551-0123-3
* ''Potapova, Rodmonga K; Potapov, Vsevolod V.'' Kommunikative Sprechtätigkeit. Russland und Deutschland im Vergleich. — Köln, Weimar, Wien: Böhlau Verlag, 2011. (на нем. яз.) — ISBN 978-3-412-20688-8 (http://www.boehlau.de/978-3-412-20688-8.html{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }})
* ''Потапова Р. К., Михайлов В. Г.'' Основы речевой акустики. — М.: ИПК МГЛУ «Рема», 2012. — ISBN 978-5-88983-475-5
* ''Потапова Р. К., Потапов В. В.'' Речевая коммуникация: От звука к высказыванию. — М.: Языки славянских культур, 2012. — ISBN 978-5-9551-0559-8
* ''Потапова Р. К., Потапов В. В., Лебедева Н. Н., Агибалова Т. В.'' Междисциплинарность в исследовании речевой полиинформативности. — М.: Языки славянской культуры, 2015. — ISBN 978-5-94457-224-0
* Речевая коммуникация в информационном пространстве / Отв. ред. ''Р. К. Потапова''. — М.: ЛЕНАНД/URSS, 2017. — ISBN 978-5-9710-3940-2

== Награда һәм премиялары ==
* Победитель конкурса преподавателей вузов «Золотые Имена Высшей Школы» 2018 года, реализуемого Межрегиональной общественной организацией «Лига Преподавателей Высшей Школы» с использованием гранта Президента Российской Федерации на развитие гражданского общества, предоставленного Фондом президентских грантов в номинации «За вклад в науку и высшее образование», о чем сделана запись в Книге Почета преподавателей вузов Российской Федерации «Золотые Имена Высшей Школы». Диплом № 0071/2018 от 01.09.2018.
* Special Award (Twentieth anniversary of the International Conference on Speech &amp; Computer) to an outstanding scientist, honorary vice-president of the International Society of Phonetic Sciences, director of Institute of Applied and Mathematical Linguistics at Moscow State Linguistic University, ScD, Professor Rodmonga Potapova who made a great contribution to SPECOM evolution. Budapest, Hungary (2016)
* Почетное звание «Почетный работник высшего профессионального образования Российской Федерации» № 35780 от 19 января 2011 г.
* Медаль «За заслуги» приказом ректора МГЛУ (И.&amp;amp;nbsp;И.&amp;amp;nbsp;Халеева) № 10 от 19 января 2007 г.
* Почетный доктор Узбекского государственного университета мировых языков (2006)
* Награда университета г. Патры ([[Греция]]) икона Св. Андрея, покровителя г. Патры (2005)
* Почетный профессор Казахского государственного университета мировых языков и международных отношений (2005)
* Лауреат государственной научной стипендии РАН «Выдающиеся ученые России» (1995—2000)
* Госнаграда РФ З № 135980 «Заслуженный работник высшей школы Российской Федерации». Указ Президента РФ ([[Путин Владимир Владимирович|В. В. Путин]]) от 31 декабря 2000 г.
* Медаль «Ветеран труда» от 01 августа 1989 г.
* Медаль «В память 850-летия Москвы» Б № 0085971 от 26 февраля 1997 г.
* Золотая медаль Американского Биографического Общества (АБО) «За выдающиеся достижения и вклад в науку» (1992)

Уның исеме индерелгән:

* в книгу Американского Биографического Общества (АБО) «5000 имен деятелей мира» (3-е и 4-е издания);
* в книгу Американского Биографического Общества (АБО) «Кто есть кто» (выдающиеся женщины мира) (12-е издание);
* в Международный справочник «Выдающиеся лидеры мира» (5-е издание).

Р. К. Потапова имеет сертификат АБО «За выдающийся вклад в высшее образование» (1992).

== Р. К. Потапова һәм уның китаптары тураһында ==
* ''Кривнова О. Ф.'' Рецензия на книгу: ''Потапова Р. К., Потапов В. В.'' Язык, речь, личность. М.: Языки славянской культуры, 2006. — 496 с. // Russian Linguistics. — 2007. — № 31. — С. 309—316. — (http://www.springerlink.com/content/6g161563q5827051/{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2020 |bot=InternetArchiveBot }})
* ''Памиес А., Писанова Т. В.'' Рецензия на книгу: Потапова Р. К., Потапов В. В. Речевая коммуникация: От звука к высказыванию. М.: Языки славянских культур, 2012. — 464 с. // Language Design. — 2012. — № 14. — С. 99—112. — (http://elies.rediris.es/Language_Design/LD14/RESENA1.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241126213131/http://elies.rediris.es/Language_Design/LD14/RESENA1.pdf |date=2024-11-26 }})
* ''Кривнова О. Ф.'' Рецензия на книгу: ''Потапова Р. К., Потапов В. В.'' Речевая коммуникация: От звука к высказыванию. М.: Языки славянских культур, 2012. — 464 с. // Речевые технологии. — 2013. — № 1. — С. 92—106. (http://speechtechnology.ru/files/1-2013.pdf#page=92 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095837/http://speechtechnology.ru/files/1-2013.pdf#page=92 |date=2016-03-04 }})
* ''Steinke, Klaus''. Rezension: ''Potapova, Rodmonga K.; Potapov, Vsevolod V.'' Kommunikative Sprechtätigkeit. Russland und Deutschland im Vergleich. Köln; Weimar; Wien: Böhlau-Verlag, 2011. — 312 pp. Quelle Informationsmittel (IFB): digitales Rezensionsorgan für Bibliothek und Wissenschaft.(http://ifb.bsz-bw.de/bsz33682436Xrez-1.pdf)
* ''Sadziński R., Sadziński W.'' Rezension: ''Potapova, Rodmonga K.; Potapov, Vsevolod V.'' Kommunikative Sprechtätigkeit. Russland und Deutschland im Vergleich. Köln; Weimar; Wien: Böhlau-Verlag, 2011. — 312 pp. // Kritikon Litterarum. — 2014. — Vol. 41. — Issue 1-2. — P. 69—74. — (http://www.degruyter.com/view/j/kl.2014.41.issue-1-2/kl-2014-0023/kl-2014-0023.xml)

== Әҙәбиәт ==
* ''Юдакин А. П.'' Славянская энциклопедия: теоретическое, прикладное и славянское языкознание. Т. 2. М., 2005. С. 713—717.
* [http://danefae.org/cts/potapova.htm Лингвистическая полифония. Сборник статей в честь юбилея профессора Р. К. Потаповой] / Отв. ред. чл.-корр. РАН В.&amp;amp;nbsp;А.&amp;amp;nbsp;Виноградов. М.: Языки славянских культур, 2007. — 1000 с.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20100130081959/http://www.linguanet.ru/departments/humanitarian-applied/applied-linguistics/ Страница на сайте МГЛУ]
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:СССР тел белгестәре]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:27 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>c75905h1snbbxxjlkm4gf2a95j6e5x5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монасипов Алмаз Закир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161428</id>
    <revision>
      <id>1298420</id>
      <parentid>960493</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:24:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <origin>1298420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13967" sha1="49zf1wka1vd5sw8a9buzxvgmbifdclr" xml:space="preserve">{{Музыкант}}
{{фш|Монасипов}}
'''Алмаз Закир улы Монасипов''' ([[11 июль]] [[1925 йыл]] — [[22 июль]] [[2008 йыл]]) — татар композиторы, Татарстандың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Ғ.Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1991). Татар композиторҙары араһында беренселәрҙән булып заманса музыкала [[бәйет]], мөнәжәт, китап көйө кеүек боронғо музыка ҡатламдарына мөрәжәғәт итә. «Муса Йәлил» симфония-поэмаһы, «Туҡай аһәңдәре» вокаль-симфоник поэмаһы татар музыка классикаһы тип һанала. [[XX быуат|XX быуаттың]] икенсе яртыһындағы иң күренекле татар композиторҙарының береһе.{{Sfn|Дулат-Алеев|2007|p=311}}

== Биографияһы ==
Алмаз Закир улы Монасипов [[1925 йыл|1925 йылдың]] [[11 июль|11 июлендә]] [[Ҡазан|Ҡаҙанда]] тыуа. Буласаҡ композиторҙың ғаиләһендә йыш [[музыка]] яңғырай: атаһы [[скрипка]]ла уйнарға ярата.{{sfn|Алмазова|1986|p=102}} 11 йәшендә Алмаз виолончелдә уйнарға өйрәнеү өсөн Ҡазан ҡалаһының 1-се балалар музыка мәктәбенә уҡырға инә.{{sfn|Алмазова|1986|p=102}}{{sfn|Алмазова|1986|p=103}} Музыка мәктәбендә, унан һуң музыка техникумында (хәҙер — Ҡазан музыка көллиәте) Рувим Поляков класында уҡый.

[[1943 йыл]]да 18 йәш тулыу менән, ул армия сафтарына саҡырыла. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда солдат булараҡ хеҙмәт итә. Һуғыш тамамланғандан һуң яңынан уҡырға ҡайта. Ҡазан дәүләт консерваторияһына уҡырға инә, уны [[1950 йыл]]да профессор Александр Броун виолончель классы буйынса тамамлай.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|last=|first=|date=2016-08-31|title=Моң патшасы Алмаз Монасыйповның тууына 90 ел|url=http://www.sahne.ru/news/tarih/mo-patshasy-almaz-monasyjpovny-tuuyna-90-el|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=Сәхнә: мәдәният һәм сәнгать журналы|language=tt}}&lt;/ref&gt; Ғүмерендәге төп вазифаһын музыка тигән яҙыуы уйға инанғас, [[1952 йыл]]да ҡайтанан консерваторияға ҡайта. [[1956 йыл]]да ул икенсе тапҡыр Ҡазан консерваторияһын профессор Альберт Леман композиция классы буйынса тамамлай. [[1964 йыл]]да композитор опера-симфоник дирижерлыҡ белгеслеге консерватория буйынса аспирантураһында профессор Исай Шерман класында уҡый һәм тулы курсын тамамлай.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[1959 йыл|1959]]-[[1970 йыл|1970 йылдарҙа]] Муса Йәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрында дирижер булып эшләй. 1970—1973 йылдарҙа Ғабдулла Тукай исемендәге Ҡазан дәүләт филармонияһының симфоник оркестры дирижеры була.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|last=|first=|date=2016-08-31|title=Моң патшасы Алмаз Монасыйповның тууына 90 ел|url=http://www.sahne.ru/news/tarih/mo-patshasy-almaz-monasyjpovny-tuuyna-90-el|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=Сәхнә: мәдәният һәм сәнгать журналы|language=tt}}&lt;/ref&gt; [[1968 йыл|1968]]-[[1973 йыл|1973]] һәм [[2000 йыл|2000]]-[[2003 йыл]]дарҙа Ҡазан консерваторияһында композиция кафедраһында уҡыта.

[[1972 йыл]]дан композитор [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] йәшәй, әммә [[Татарстан Республикаһы|Татарстан Республикаһының]] музыкаль тормошонда, Татарстан Композиторҙар союзы эшендә, йәш композиторҙарҙы тәрбиәләүҙә актив ҡатнаша. [[1991 йыл]]да композиторға Татарстан Республикаһының Дәүләт бүләге бирелә.

2008 йылдың 22 июлендә Мәскәүҙә вафат була һәм Митино зыяратында ерләнә.&lt;ref&gt;[http://www.azatliq.org/content/article/1185554.html Алмаз Монасыйпов вафат]&lt;/ref&gt;

== Ижады ==
Алмаз Монасипов — [[Йыр|йырҙар]], романстар, [[симфония]]лар, камера-вокал, эстрада һәм [[театр]] өсөн яҙылған әҫәрҙәр авторы. Етди һәм еңел музыканы бергә бәйләп, яңыса яңғырата белеүе — композитор ижадында мөһим алымдарының береһе. Моның иң яҡты миҫалы — уның «Туҡай аһәңдәре» тигән әҫәре. Композитор үҙе әлеге вокал циклын-симфоник поэма тип билдәләй.

Беренсе әҫәрҙәрендә үк Алмаз Монасипов үҙенең үҙенсәлекле стилдәге етди әҫәрҙәр ижад итергә омтыла. Композитор стиле [[Симфония|симфония жанрында]] ғәйәт үҫеш таба. Уның симфониялары музыкаль-эрудициялы тыңлаусыларға адреслана, уларҙа үҙенә бер төрлө оригинал музыка алымдары ярҙамында фәлсәфәүи уйланыуҙар сағылыш таба.{{Sfn|Дулат-Алеев|2007|p=313}}

=== «Муса Йәлил» симфония-поэмаһы ===
Алмаз Монасиповтың [[Муса Йәлил|татар герой-шағирға]] арналған «Муса Йәлил» симфония-поэмаһы (Икенсе симфония, 1968, ми минор) ҙур дан яулай. Симфониялә батырлыҡ, һуғыш һәм дошман образдарын асыҡ кәүҙәләндереп, композитор тыңлаусыларға кеше тормошоноң мөһим мәсьәләләре тураһында уйланырға, һуғыш ҡаһармандары тураһында иҫтәлек мәңге һаҡларға өндәй.{{Sfn|Дулат-Алеев|2007|p=313}}

=== Өсөнсө симфония ===
Өсөнсө симфониялә (1974) композитор кешенең донъяла үҙ урынын асыҡлау тураһында философик теманы дауам итә, яуызлыҡҡа һәм көсләүгә ҡаршы тороуҙың ҡатлылығын һәм кәрәклеген күрһәтә. Симфония музыкаһында SOS сигналы ҡыҙыҡ шифрланған. SOS сигналының ритмы кульминацион ноталарында ярҙам тураһында «ҡысҡырған» кеүек ҡалҡып сыға.{{Sfn|Дулат-Алеев|2007|p=313}}

=== «Дастан» симфонияһы ===
Композиторҙың Дүртенсе «Дастан» симфонияһы (1978) Татар симфоник музыкаһының ҡыҙыҡ үрнәге булып тора, унда күп быуатлыҡ татар мәҙәниәтенең боронғо ҡатламдарына «йән өрөлә». Алмаз Монасипов даими рәүештә боронғо бәйеттәр һәм мөнәжәттәр интонацияларын һәм ритмдарына мөрәжәғәт итә һәм уларҙы инструменталь һәм вокаль әҫәрҙәренә индерә. Татар мәҙәниәтенең рухи дөньяһын күрһәтеү мөмкинлеге композитор өсөн бөтә донъя профессиональ музыканың заманса алымдарын композитор һәм техникаһы үҫешенең яңы йүнәлештәрен күҙҙә тотып яңы киңлектәр аса.{{Sfn|Дулат-Алеев|2007|p=314}}

=== Башҡа әҫәрҙәр ===
Етди музыка оҫтаһы ғына түгел, Алмаз Монасипов шул уҡ ваҡытта Татарстан республикаһы ғына түгел, унан ситтә лә тыңлаусыларҙың мөхәббәтен яулаған бик күп популяр йырҙар һәм романстар авторы булараҡ танылған.{{sfn|Дулат-Алеев|2007|p=315}} Уның романстары һәм йырҙары үҙенсәлекле көйҙәре, дәртле ритмы, бай гармонияһы менән айырылып тора. Монасиповтың әҫәрҙәре эстрада оркестрҙары тарафынан да башҡарыла. Мәҫәлән, «Хыялдар» фокстроты Олег Лундстрем етәкселегендәге атаҡлы джаз-оркестр репертуарына кергән. 1975 йылда яҙылған «Туҡай аһәңдәре» вокаль-симфоник поэмаһы композиторҙың иң танылған әҫәрҙәрҙең береһе. Унда боронғо мөнәжәттәр, заманса эстрада йырҙары һәм Европа вокаль-симфония музыкаһы традициялары сағылған.{{sfn|Дулат-Алеев|2007|p=315}} 1990 йылда татар профессиональ музыкаһына нигеҙ һалыусыға хөрмәт йөҙөнән симфоник оркестр өсөн «Сәлих Сәйҙәшев музыкаль мәҙхиә» яҙылған була.

Алмаз Монасиповтың әҫәрҙәре йыш ҡына концерт сәхнәһенән, [[радио]] һәм [[телевидение]] аша яңғырай.

== Архив ==
Алмаз Монасипов әҫәрҙәре архивы уның улы, ТРСО скрипкасыһы Йәнбәк Монасипов ({{Lang-ru|Джанбек Монасыйпов}}) тарафынан һаҡлана һәм цифрлаштырыла.

== Әҫәрҙәре ==
* Симфония № 1 ([[:tt:1963 ел|1963]])
* «Муса Йәлил» симфония-поэмаһы (Симфония № 2, 1968)
* Симфония № 3 (1974)
* «Туҡай аһәңдәре» (вокаль-симфоник поэма)
* «Дастан» (Симфония № 4, [[:tt:1978 ел|1978]])
* «Сәлих Сәйҙәшев музыкаль мәҙхиә» ([[:tt:1990 ел|1990]])
* Скрипка һәм фортепиано өсөн соната
* йырҙар

== Әҙәбиәт ==
* {{Cite book|last=Алмазова|first=А.|publisher=|year=1986|isbn=|editor-last=Нигмедзянов|editor-first=М.|location=Kazan|pages=102–105|language=ru|title=Алмаз Монасыйпов // Композиторы и музыковеды Советского Татарстана}}
* {{Cite book|last=Дулат-Алеев|first=В.|title=Татарская музыкальная литература|publisher=Казанская государственная консерватория|year=2007|isbn=5-85401-082-8|location=Казань|pages=311–328}}
* {{Cite web|last=Shamsutdinova|first=Masguda|authorlink=Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы|date=|title=В ритмах Тукая|url=http://sub.tatars.com/articles/RUS/367/|url-status=live|journal=|language=ru|volume=|pages=|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-07-18|via=|website=Masguda I. Shamsutdinova's site}}
* {{Cite web|last=Маврина|first=Ирина|date=1998-04-03|title=Композитор Алмаз Монасыйпов: &quot;Кайчак рус көйләре язсам да, мин татар композиторы&quot;|url=http://tatar-congress.org/yanalyklar/kompozitor-almaz-monasyypov-kaychak-rus-koylere-yazsam-da-min-tatar-kompozitory/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-07-18|website=World congress of the Tatars|language=tt}}
* {{Cite web|last=|first=|date=2016-08-31|title=Моң патшасы Алмаз Монасыйповның тууына 90 ел|url=http://www.sahne.ru/news/tarih/mo-patshasy-almaz-monasyjpovny-tuuyna-90-el|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=Сәхнә: мәдәният һәм сәнгать журналы|language=tt}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Ғабдулла Туҡай премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ҡазан консерваторияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Татар композиторҙары]]
[[Категория:Ҡазан дәүләт консерваторияһы уҡытыусылары]]
[[Категория:Алмаз Монасипов]]</text>
      <sha1>49zf1wka1vd5sw8a9buzxvgmbifdclr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Н. А. Римский-Корсаков исемендәге Санкт-Петербург консерваторияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169445</id>
    <revision>
      <id>1298333</id>
      <parentid>1055647</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T15:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10528" sha1="58t61m0pgal7uaik1q5eyqmzorizx5c" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Николай Андреевич Римский-Корсаков исемендәге Ленин орденлы Санкт-Петербург дәүләт консерваторияһы'''   — {{lang-ru|Санкт-Петербургская консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова}} - [[Санкт-Петербург]]  юғары музыка уҡыу йорто, Рәсәйҙең тәүге [[Консерватория|консерваторияһы]]. 1861 йылдың 17 (29) октябрендәге иң юғары указ менән пианист, композитор һәм дирижер Антон Рубинштейндың башланғысы буйынса шунан ике йыл элек асылған Рус музыка йәмғиәтенең музыка кластары нигеҙендә булдырылған училище&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=|год=1863|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|страницы=358—360|том=XXXVI, отделение второе, 1861, № 37491|издательство=Типография II отделения [[Собственная Его Императорского Величества канцелярия|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]]|заглавие=Высочайше утвержденный устав музыкального училища при Русском музыкальном обществе|место=CПб.|тип=|издание=[[Полное собрание законов Российской империи]], собрание второе|автор издания=|ответственный=|язык=|ссылка=http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=741&amp;regim=3|pmid=}}&lt;/ref&gt;. Уставтың 1-се §  ярашлы, музыкаль училище туранан-тура бөйөк кенәзбикә Елена Павловнаның ҡурсыуында ойошторолған. Артабан училище консерваторияға үҙгәртелгән. Рәсми асыу тантанаһы 1862 йылдың [[20 сентябрь|8 (20) сентябрендә]] уҙа.

== Тарихы ==
[[Файл:Петербургская_консерватория,_условия_приёма,_1894.jpg|слева|мини|Ҡабул итеү шарттары, 1894 йыл.]]
Консерваторияны ойоштороуҙың төп инициаторы - уның тәүге артистик директоры Антон Рубинштейн булған, ул шулай уҡ  [[фортепиано]] класы буйынса беренсе профессор.

Композиция класы буйынса консерваторияны  беренсе булып 1865 йылда [[Чайковский Пётр Ильич|Петр Ильич Чайковский]] ҙур көмөш миҙал менән тамамлай .
[[Файл:Stpeteconservatory.jpg|мини|212x212пкс|Санкт-Петербург консерваторияһы, 1913 й.  К. К. Булла фотоһы.]]
1871 йылда композиция теорияһы һәм инструментлаштырыу кафедраһы профессоры вазифаһына  [[Римский-Корсаков Николай Андреевич|Николай Римский-Корсаков]] саҡырыла .  Консерваторияла уҡытҡан йылдарҙа (1871-1908) Римский-Корсаков бик күп күренекле музыканттарҙы әҙерләп сығара, уларҙың ҡайһы берҙәре, [[Лядов Анатолий Константинович|Анатолий Лядов]] һәм [[Максим Штейнберг]] кеүек үк, артабан үҙҙәре Консерватория профессорҙары булып китә.

1876 йылда Карл Юльевич Давыдов  консерватория  директоры булып тора. 

Директор булып эшләгән дәүерендә Давыдов  уҡыу программаларын һәм имтихан талаптарын әҙерләүгә ҙур иғтибар бирә. Консерваторияға уҡырға инеү һәм тамамлау өсөн талаптар айырыуса ентекле аныҡлана. Давыдов ҡарамағында юғары уҡыу йорто булараҡ консерваторияның әһәмиәтен күтәргән яңы устав эшләй башлай.

К. Ю. Давыдов осоронда уҡыусылар ҡабул итеү байтаҡҡа киңәйә, ике тапҡырға тиерлек арта. Түләүһеҙ  вакансиялар һаны арта, ә ҡайһы бер уҡыусылар өсөн льготалы  түләү билдәләнә. Үҙенең директор эшмәкәрлеге башында Давыдов Уҡыусыларға матди ярҙам һәм мохтаждарҙы   ятаҡҡа урынлаштырыу  буйынса йәмғиәт ойошмаһының инициаторы булып сығыш яһай.

Батша чиновниктары менән уның араһында бер нисә низағ килеп сыҡҡан, улар түбән ҡатлам студенттарына консерваторияға инеү өсөн  түләү буйынса льготаларҙы ҡыҫҡартырға талап иткән. Дирекция менән килешмәйенсә, К.Ю. Давыдов отставка тураһында ғариза биргән һәм 1887 йылда консерваториянан киткән.

Уның тураһында замандаштарының  хәтирәләре бик йылы. К. Ю. Давыдов етәкселеге  осоро  — консерватория үҫеше тарихында иң мөһим дәүерҙәрҙең береһе.

1905 йылда консерватория  ректоры итеп  композитор Александр Глазунов һайлана, ул 1928 йылға тиклем был вазифала ҡала.
== Революциянан һуңғы осор ==

[[Октябрь революцияһы|1917 йылғы Октябрь социалистик революцияһынан]]  һуң Петроград консерваторияһы  1918 йылда дәүләт учреждениеһы булып китә.

1956 йылға тиклем Ленинград консерваторияһы составына  хәрби-диңгеҙ факультеты ингән.

XXI быуат башына  ҡарата Консерватория [[Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығы]] ҡарамағында тора һәм ете факультеты бар:

* Фортепиано.
* Оркестр.
* Вокаль.
* Режиссерлыҡ.
* Дирижерлыҡ-композиторлыҡ.
* Халыҡ инструменттары.
* Музыка фәне.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[:ru:Средняя_специальная_музыкальная_школа_Санкт-Петербургской_консерватории_имени_Н._А._Римского-Корсакова|Средняя специальная музыкальная школа Санкт-Петербургской консерватории имени Н. А. Римского-Корсакова]]
* [[:ru:Санкт-Петербургское_музыкальное_училище_имени_Н._А._Римского-Корсакова|Санкт-Петербургское музыкальное училище имени Н. А. Римского-Корсакова]]
* [[:ru:Санкт-Петербургское_музыкальное_училище_имени_М._П._Мусоргского|Санкт-Петербургское музыкальное училище имени М. П. Мусоргского]]
* [[:ru:Хоровое_училище_имени_М._И._Глинки|Хоровое училище имени М. И. Глинки]]
* [[:ru:Бражниковские_чтения|Бражниковские чтения]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
[http://www.biletexpress.ru/teatr-articles/239/746.html «Ленинградская консерватория в воспоминаниях»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217235626/http://www.biletexpress.ru/teatr-articles/239/746.html |date=2020-02-17 }} / ред. Г. Г. Тигранов. — Л.: [[:ru:Музыка_(издательство)|Музыка]], 1987

== Һылтанмалар ==
{{Commonscat-inline|Saint Petersburg Conservatory|Санкт-Петербургская государственная консерватория}}
* [http://www.conservatory.ru/ Сайт Санкт-Петербургской консерватории имени Н. А. Римского-Корсакова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080427142315/http://www.conservatory.ru/ |date=2008-04-27 }}
* [https://www.youtube.com/user/conservatory1862?feature=results_main Видеоканал Санкт-Петербургской консерватории имени Н. А. Римского-Корсакова]
* [http://biblio.conservatory.ru/History/Cons/Director/Director.htm Краткие биографические сведения о ректорах]
* [https://web.archive.org/web/20140714213657/http://www.iskusstvo.tv/DocFilm/filim-150-let-bez-falshi.html Документальный фильм, посвящённый консерватории.] // «Искусство ТВ», 2012
* [https://www.svoboda.org/a/28709464.html Петербургская консерватория переживает сложный период] // [[Радио «Свобода»]], 1 сен 2017

{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Ленин ордены менән наградланған ойошмалар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>58t61m0pgal7uaik1q5eyqmzorizx5c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азамат (исем)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177569</id>
    <revision>
      <id>1298428</id>
      <parentid>1179417</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:46:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билдәле кешеләр */</comment>
      <origin>1298428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9510" sha1="n0mi8wunh6k6fz7vs8p5mh0fir22d7e" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Азамат''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] [[Башҡорт ир-ат исемдәре|ир-ат исеме]]. Башҡа [[төрки халыҡтар]]ҙа ла '''Азамат''' исеме бар. Башлыса [[Урта Азия]] һәм Төньяҡ Кавказ халыҡтарында таралған.

== Этимология ==
Азамат исеме ғәрәп теленән бөйөк, ғорур; ил ағаһы, гражданин; батыр егет тигәнде аңлата&lt;ref&gt;[[Таңһылыу Күсимова]].
[https://www.bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180516203613/http://bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf |date=2018-05-16 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле кешеләр ==
* [[Юлдашбаев Азамат Рәмил улы]] ([[10 октябрь]] [[1964 йыл]]) — [[башҡорт]] журналисы, публицист, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. [[Башҡортостан Республикаһы]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2005).
* [[Бикбаев Азамат Иҙебай улы]] ([[9 июнь]] [[1986 йыл]]) — [[спорт]]сы, классик ([[Грек-рим көрәше|грек-рим]]) стилдәге [[көрәш]]се. [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2012).
* [[Тимеров Азамат Камил улы]] ([[14 февраль]] [[1969 йыл]]) — [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] йырсыһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2006).
* [[Ҡолмөхәмәтов Азамат Рәхмәт улы]] ([[6 август]] [[1953 йыл]]) — [[Рәсәй]] дипломаты. Батырлыҡ ордены кавалеры (2013).
* [[Әхтәмов Азамат Мөхтәр улы]] ([[31 март]] [[1962 йыл]] — [[14 август]] [[2020 йыл]]) — ғалим-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (2005), профессор (2007). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011).
* [[Илембәтов Азамат Фәттәх улы]] ([[26 сентябрь]] [[1972 йыл]]) — ғалим-инженер, хөкүмәт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 7-се премьер-министры (2011—2012).
* [[Хәлилов Азамат Самат улы]] ([[3 май]] [[1970 йыл]] — [[27 май]] [[2018 йыл]]) — театр һәм кино актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2000) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2000).
* [[Тажетдинов Азамат Әғзәм улы]] (12 декабрь 1938 йыл — 2015 йыл) — Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2013). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты (2005).
* [[Нуғаев Азамат Ҡотләхмәт улы]] (1898, [[Кәлтәй]] ауылы — 1938, [[Силәбе]]) — хужалыҡ һәм партия етәксеһе.
* [[Сәғитов Азамат Тәлғәт улы]] ([[15 март]] [[1967 йыл]], [[Ишембай]], [[Башҡорт АССР-ы]]) — эшҡыуар, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның кесе эшҡыуарлыҡты үҫтереү һәм яҡлау фондының генераль директоры.
* [[Ҡәҙерғолов Азамат Яхъя улы]] (1938 йыл — 23 март 1983 йыл) — башҡорт яҙыусыһы.
* [[Ғиләжев Азамат Лоҡман‑Хәким улы]] (1956 т.) — сценограф. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1995).
* [[Хәсәншин Азамат Данил улы]]&lt;ref&gt;[http://ufaart.ru/ob-akademii/struktura/fakultety-i-kafedry/kafedra-estradno-dzhazovogo-ispolnitelstva/ КАФЕДРА ЭСТРАДНО-ДЖАЗОВОГО ИСПОЛНИТЕЛЬСТВА | Академия искусств г. Уфа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014091027/http://ufaart.ru/ob-akademii/struktura/fakultety-i-kafedry/kafedra-estradno-dzhazovogo-ispolnitelstva/ |date=2013-10-14 }}&lt;/ref&gt; — [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның эстрада-джаз башҡарыуы һәм тауыш режиссураһы кафедраһы доценты.
* [[Ғафаров Азамат Фидан улы]] (1974), театр актёры һәм йырсы. 1996 йылдан [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014).
* [[Байназаров Азамат Хажмөхәмәт улы]] (1936), хеҙмәт ветераны. 1982—1996 йылдарҙа «Башмедьстрой» тресы идарасыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. [[Сибай]] ҡалаһының почётлы гражданы.
* Азамат Берадор улы Әбраимов (1964) — СССР һәм Үзбәкстан футболсыһы, футбол тренеры.
* Азамат Гәрәй (? — 24 июнь 1632) — Ҡырым нуреддины һәм калга
* Азамат Ҡайрат улы Желтыргузов — ҡаҙаҡ опера йырсыһы. Ҡаҙағстан Республикаһының атҡаҙанған эшмәкәре.
* Азамат Вячеслав улы Засеев — Рәсәй футболсыһы.
* Азамат Керефов — Рәсәйҙең ҡатнаш көрәш сәнғәте яугиры.
* Азамат Казбек улы Кудзаев — Рәсәй хип-хоп-башҡарыусы.
* Азамат Ҡайсын улы Кулиев — СССР һәм Рәсәй рәссамы.
* Азамат Муканов — ҡаҙаҡ самбосы һәм дзюдосыһы, донъя чемпионы.
* Азамат Таһир улы Мөсәғәлиев — Рәсәй актёры, юморист, телевидение алып барыусыһы һәм музыкант.
* Азамат Хайролавич Ниғманов — Рәсәй актёры.
* Азамат Хөсәйен улы Нуриков — Беларусь Республикаһының халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* «Азамат» — 1965—1994 йылдарҙа Чебоксар ҡалаһындағы футбол клубы.
* [[Азамат (йыр)]] — [[башҡорт халыҡ йыры]], [[оҙон көй]]. Был йырҙы тәүге тапҡыр [[Хисмәтуллин Мәғәфүр Хисмәтулла улы|М. Х. Хисмәтуллин]] 1937 йылда [[Баймаҡ районы]]ның [[Темәс]] ауылында йәшәүсе С. Ҡолобаеванан яҙып ала. «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығына индерелгән. Йырҙың варианттары [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф. Әхмәтов]], И. В. Салтыков, Ғ. 3. Сөләймәнов һәм башҡа ғалимдар тарафынан яҙып алынған.
* [[Азамат (Ырымбур өлкәһе)|Азамат]] — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ырымбур өлкәһе]] [[Матвеевка районы]] Кенәле ауыл Советы составына ингән ауыл.
* Азамат-Йорт ({{lang-ce|Азамат-Юрт}}) — Чечен Республикаһындағы ауыл.
* Азамат — [[Ҡаҙаҡстан]] Республикаһы Төркөстан өлкәһендәге ауыл.

== Сығанаҡтар ==
{{Исемдәр донъяһында}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]]</text>
      <sha1>n0mi8wunh6k6fz7vs8p5mh0fir22d7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөҙәрис (исем)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178306</id>
    <revision>
      <id>1298332</id>
      <parentid>1270876</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T15:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6849" sha1="he7jiz0pecvhkd88w0f80ov6hbchdr1" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Мөҙәрис''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] ир-ат исеме, башҡа халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

== Этимология ==
Мөҙәрис (Мөдәрис) [[башҡорт теле|башҡорт теленә]] [[ғәрәп теле|ғәрәп теленән]] үҙләштерелгән, мәҙрәсәлә дәрес биреүсе, өлкән уҡытыусы&lt;ref&gt;[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Хисамитдинова Ф.Ғ.]], [[Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы|Султанова Р. И.]] Русско-башкирский словарь — справочник личных имен, отчеств, фамилий. — Уфа, 2004&lt;/ref&gt; тигәнде аңлата.

== Билдәле кешеләр ==
[[Багаев Мөҙәрис Басир улы]] [[1951 йыл|(1951 йыл)]] — [[Башҡорттар|башҡорт]] шағиры, драматург, балалар яҙыусыһы, фантаст, журналист. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан]]дың Журналистар союздары ағзаһы. [[«Йәшлек» гәзите]], [[«Аманат» журналы]], «Илһам шишмәләре» шиғри фестивалендә «Ете төш» повесы өсөн [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге премия лаураты &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://azgazeta.ru/public/2343-poet-pisatel-dramaturg.html Поэт, писатель, драматург &quot; Ашкадарские зори] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133726/http://azgazeta.ru/public/2343-poet-pisatel-dramaturg.html |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/874 Мударис Багаев | Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000453/http://libmap.bashnl.ru/node/874 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;. Әҫәрҙәре [[Башҡортостан]]дың хәҙерге заман яҙыусылары альманахына индерелгән. [[Ишембай |Ишембай ҡалаһы]]нда йәшәй.&lt;br&gt;

[[Мөсифуллин Мөҙәрис Ғәйнелғилем улы]] [[25 март|(25 март]] [[1957 йыл|1957 йыл)]] — [[Башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, драматург, мәҙәниәт эшмәкәре. [[1995 йыл]]дан [[Башҡортостан Республикаһы]] Яҙыусылар союзы ағзаһы [[1995 йыл|(1995)]].

== Фамилия ==
[[Мөҙәрисов Миңлеғәли Закир улы]] [[23 февраль|(23 февраль]] [[1947 йыл]] — 24 март 2015 йыл) — [[СССР]] биатлонсыһы, биатлон буйынса [[СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] тренеры. [[1995 йыл|1995]]—[[2003 йыл]]дарҙа [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] Йәйге биатлон һәм ғәмәли күпбәйге федерацияһының тренерҙар советы рәйесе. Ғәмәли‑хәрби күпбәйгеләр буйынса [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған тренеры [[1989 йыл|(1989)]] һәм бөтә Союз категориялы судья [[1983 йыл|(1983)]], биатлон буйынса [[СССР]]‑ҙың спорт мастеры (1971). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре [[2006 йыл|(2006)]].&lt;br&gt;

[[Мөҙәрисов Рушат Сәлих улың|Мөҙәрисов Рушат Сәлих улы]] [[1974 йыл|(1974 йылдың]] [[24 февраль|24 феврале)]] — драма актеры, [[Өфө]] дәүләт «Нур» татар театры актеры [[1993 йыл|(1993 йылдан)]], [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] [[2019 йыл|(2019)]], [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] [[2008 йыл|(2008)]].&lt;br&gt;

[[Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы]] [[7 ноябрь|(7 ноябрь]] [[1963 йыл|1963 йыл)]] — спортсы, педагог. Ғәмәли‑хәрби күпбәйгеләр (полиатлон) буйынса [[1987 йыл|1987]]—[[1991 йыл]]дарҙа [[СССР]]-ҙың, [[1992 йыл|1992]]—[[1995 йыл]]да [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең йыйылма командалары ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры [[1996 йыл|(1996)]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы [[1999 йыл|(1999)]]. Күп тапҡырҙар [[Европа]], [[СССР]], [[РСФСР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] чемпионы, шул кимәлдәге ярыштарҙың көмөш һәм бронза призёры.

== Ауылдар ==
[[Мөҙәрис]] ({{lang-ru|Мударисово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Өфө районы]]ндағы ауыл.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Мөҙәрис Әли әфәнде мәсете]]   ({{lang-sq|Xhamia e Myderis Ali Efendisë}}, {{lang-tr|Müderris Ali Efendi Camii}}, {{lang-sr|Мудериз Али-ефендијина џамија}}), шулай  '''Әл-Хужа мәсете''' тип тә атала ({{lang-sq|Xhamia e Ali Hoxhës}}) — Косовоның [[Призрен]] ҡалаһындағы  [[мәсет]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sq.wikibooks.org/wiki/Vitviteja/Xhamia_n%C3%AB_Shqipni|title=List of Mosques in Albania.|author=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;,  1543—1581 йылдарҙа Косово территорияһындағы иң боронғо мәсеттәрҙең береһе булып тора.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
{{Исемдәр донъяһында}}
{{Аҙаштар исемлеге}}

[[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]]</text>
      <sha1>he7jiz0pecvhkd88w0f80ov6hbchdr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нияз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178379</id>
    <revision>
      <id>1298352</id>
      <parentid>1248244</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T18:50:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6602" sha1="rc0k1c2jv06bit69da11zits3nv0s78" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Нияз''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] ир-ат исеме
== Этимология == &lt;!-- был бүлектә исемдең сығышын һәм нимә аңлатҡанын яҙығыҙ --&gt;
'''Нияз''' — [[фарсы теле|фарсы телендә]] — бүләк; үтенес; өмөт&lt;ref&gt;[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.&lt;/ref&gt;

== Билдәле кешеләр == &lt;!-- был бүлектә исеме һәм атаһының исеме бер төрлө булған шәхестәр теҙмәһен төҙөгөҙ --&gt;
[[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы]] ([[20 август]] [[1933 йыл]] — [[11 октябрь]] [[2015 йыл]]) — [[тарихсы]]-ғалим, археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитетының беренсе рәйесе ([[1995 йыл|1995]]—[[2002 йыл|2002)]], Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы советы рәйесе [[2000 йыл|(2000]]—[[2009 йыл|2009)]]. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы [[2006 йыл|(2006)]] һәм [[2006 йыл|2006]]—[[2012 йыл]]дарҙа уның вице-президенты. [[Тарих]] фәндәре докторы [[1989 йыл|(1989)]], профессор [[1990 йыл|(1990)]]. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре [[1993 йыл|(1993)]]. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры [[2013 йыл|(2013)]].&lt;br&gt;

[[Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы]]&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01004363411 Рәсәй дәүләт китапханаһында теркәлгән китабы буйынса]&lt;/ref&gt; ([[1 май]] [[1963 йыл]]) — [[Журналистика|журналист]]. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] [[2004 йыл|(2004)]]. [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы [[2014 йыл|(2014)]]&lt;ref name=&quot;ЛИБ&quot;&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/1091  Нияз Алсынбаев]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Фамилия == 
[[Ниязов Сапарморат Атай улы]]  ({{Lang-tk|''Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow, Сапармырат Атаевич Ныязов}}; тыуғандағы фамилияһы — '''Аннания́зов'''; [[19 февраль]] [[1940 йыл]] — [[21 декабрь]] [[2006 йыл]]), '''Төркмәнбашы''' ({{Lang-tk|Türkmenbaşy}} — «[[Төркмәндәр|төркмәндәр башлығы]]»), '''Серда́р''' (юлбашсы) һәм '''Мәңге Бөйөк Сапарморат Төркмәнбашы'''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Человек — вечность|url=http://www.gundogar.org/?02210510423000000000000011000000|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAWP35oQ|archivedate=2012-12-25|author=Атаева М., Мурадов А., Оразов Р., Курбанов Б.|publisher=Gundogar.org|accessdate=2012-12-20}}&lt;/ref&gt; — [[СССР]] һәм [[Төркмәнстан]]дың [[КПСС|партия]], дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, [[1985 йыл|1985]] йылдан [[2006 йыл|2006]] йылғаса [[Төркмәнстан]] етәксеһе ([[1985]]—[[1991 йыл]]дарҙа — [[Төркмәнстан]] Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары, [[1990]]—[[2006 йыл]]дарҙа — [[Төркмәнстан]] президенты; [[1999 йыл|1999]] йылдан — ғүмеренең ахырынаса президент). [[1990 йыл|1990]]—[[1991 йыл]]дарҙа — [[КПСС]] Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы. Ниязов идара иткән осорҙа илдә уның шәхси [[Диктатура|диктатор власы]], шулай уҡ масштаблы шәхес культы урынлаштырыла&lt;ref name=&quot;Rodina-erkin&quot;&gt;{{Cite web|title=Народ, Родина, Туркменбаши|url=http://www.erkin.net/internet/kaligula.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAWQODYw|archivedate=2012-12-25|author=Бабаев О.|publisher=Эркин Туркменистан (erkin.net)|date=2008-11-29|accessdate=2012-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131026105412/http://www.erkin.net/internet/kaligula.html |date=2013-10-26 }}&lt;/ref&gt;, тик уның вафатынан һуң ғына улар бөтөрөлә.&lt;br&gt;

[[Ниязбаев Ғәбделрәүеф Хәким улы]] ([[12 февраль]] [[1884 йыл]] — [[18 апрель]] [[1920 йыл]]) — драматург, мәғариф хеҙмәткәре.  [[Милләт]]е — [[башҡорт]]. &lt;br&gt;

[[Ниязбеков Шәкен Оңласынулы|Шәкен Оңласынулы Ниязбеков]] ([[1938 йыл|1938 йылдың 12 октябре]], Жамбыл, [[Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы|Ҡаҙаҡ ССР-ы]] — [[2014 йыл|2014 йылдың 16 авгусы]], [[Алматы]], [[Ҡаҙағстан]]; {{Lang-kk|Шәкен Оңласынұлы Ниязбеков}}) — [[Ҡаҙағстан|ҡаҙаҡ]] рәссамы, хәҙерге заман [[Ҡаҙағстан]] флагы авторы. [[Ҡаҙағстан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

== Сығанаҡтар ==
{{Исемдәр донъяһында}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Аҙаштар исемлеге}}

[[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]] &lt;!-- Ир-ат исеме мәҡәләһе булғанда был категорияны ҡалдырығыҙ --&gt;</text>
      <sha1>rc0k1c2jv06bit69da11zits3nv0s78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Панин Виктор Евгеньевич (физик)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180085</id>
    <revision>
      <id>1298383</id>
      <parentid>1282833</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13815" sha1="gr95uqyo64zqoof26ozyrzsy9c2lm1a" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Панин Виктор Евгеньевич''' ([[10 ноябрь]] [[1930 йыл]] — [[25 сентябрь]] [[2020 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы-{{Физик|СССР|Рәсәй}}. Физика һәм механика өлкәһендәге деформацияланған ҡаты есемдәр белгесе, физика-математика фәндәре докторы, [[Томск дәүләт университеты]] профессоры, ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981, 1986), Томск ҡалаһының почётлы гражданы (2000).

== Биографияһы ==
Виктор Евгеньевич Панин 1930 йылдың 10 ноябрендә Тубылда хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 1947 йылда [[Тубыл (ҡала)|Тубыл]] ҡалаһының 1-се урта мәктәбен, 1952 йылда Томск дәүләт университетының физика факультетын отличие менән тамамлай. Профессор [[Большанина Мария Александровна]]ның студенты. 

Кандидатлыҡ диссертацияһын физика-математика фәндәре буйынса «Влияние трения в торцах на механические свойства и поглощение энергии при сжатии» темаһына 1955 йылда&lt;ref&gt;[http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1003&amp;t=3&amp;v0=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD+%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80+%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;f=1003&amp;t=1&amp;v1=&amp;f=4&amp;t=2&amp;v2=&amp;f=21&amp;t=3&amp;v3=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v4=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v5=&amp;cc=a1&amp;i=13&amp;s=2&amp;ss=-31&amp;ce=4 Каталог РГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402100217/http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1003&amp;t=3&amp;v0=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD+%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80+%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;f=1003&amp;t=1&amp;v1=&amp;f=4&amp;t=2&amp;v2=&amp;f=21&amp;t=3&amp;v3=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v4=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v5=&amp;cc=a1&amp;i=13&amp;s=2&amp;ss=-31&amp;ce=4 |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;, докторлыҡ диссертацияһын «Процессы превращений и основные факторы упрочнения в ряде твердых растворов на основе меди» темаһына 1967 йылда яҡлай.&lt;ref&gt;[http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1003&amp;t=3&amp;v0=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD+%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80+%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;f=1003&amp;t=1&amp;v1=&amp;f=4&amp;t=2&amp;v2=&amp;f=21&amp;t=3&amp;v3=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v4=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v5=&amp;cc=a1&amp;i=12&amp;s=2&amp;ss=-31&amp;ce=4 Каталог РГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402133021/http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1003&amp;t=3&amp;v0=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD+%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80+%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;f=1003&amp;t=1&amp;v1=&amp;f=4&amp;t=2&amp;v2=&amp;f=21&amp;t=3&amp;v3=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v4=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v5=&amp;cc=a1&amp;i=12&amp;s=2&amp;ss=-31&amp;ce=4 |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiki.tpu.ru/wiki/%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Электронная энциклопедия ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150424101043/http://wiki.tpu.ru/wiki/%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2015-04-24 }}[[Томский политехнический университет|ТПУ]]&lt;/ref&gt;

1955 йылдан [[Себер]] физик-техник институтында эшләй, 1959 йылда — өлкән ғилми хеҙмәткәр,[[1969 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дан, физика металл бүлеге мөдире.

* 1979 — ҡаты есем физикаһы бүлеге һәм СССР ФА оптика атмосфераһы институтының материаловедение бүлеге етәксеһе,1984 йылдан был институттың директор урынбаҫары&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[http://www.ispms.ru/ru/persons/2/ Персоналии]&lt;/ref&gt;.
* 1984 йылда — РФА- ның физика ныҡлығы һәм материаловедение. институтына нигеҙ һалыусы.1984 йылдан 2002 йылға тиклем уның менән етәкселек итә, һуңынан институттың ғилми етәксеһе.
* 2002 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем — РФА кәңәшсеһе, физик мезомеханика лабораторияһы мөдире&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

Томск дәүләт университетында уҡыта (профессор) — 1969—1970, 1979—1980 йылдарҙа ҡаты есем физикаһы кафедраһында, 1974—1975 йылдарҙа эксперименталь физика кафедраһында. 1997 йылдан металдар физикаһы кафедраһында консультат. Томск милли тикшеренеү политехник университетының материаловедение һәм машиналар төҙөү кафедраһы мөдире була.&lt;br&gt;
Академик Панин етәкселегендә материалдарҙың физика мезомеханикаһы булдырылған һәм үҫешкән. Ул тотош мөхит механикаһын һәм физика пластик деформацияһын берләштерә..Был йүнәлеш сиктәрендә материалдарҙың компьютер конструкцияһының яңы методтары һәм уларҙы алыу технологиялары үҫешә..&lt;ref&gt;[http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000011317?letter=%D0%95 Физическая мезомеханика и компьютерное конструирование материалов]&lt;/ref&gt; Мезомеханиканың тәрән идеяһы ер тетрәүҙәрҙе алдан белдереүҙә яңы ҡараш сағылышын таба.&lt;ref&gt;[[Гольдин, Сергей Васильевич|Гольдин С. В.]] Макро- и мезоструктуры в очаговой области землетрясения// Физическая мезомеханика. 2005. Т. 8. № 1. сс. 5-14 &lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы|«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙал]]&lt;nowiki/&gt;ы (1970);
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт ҡыҙыл байраҡ ордены]] (1981, 1986);
* 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (1998 .);
* Академик В. А. Коптюг исемендәге премия лауреаты (2002);
* «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» 1-се дәрәжә ордендың миҙалы (2007)&lt;ref&gt;http://kremlin.ru/acts/bank/25532&lt;/ref&gt;,
* Отличие билдәһе « Томск өлкәһе алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» (2005),
* «Йәмәғәт таныуы» почётлы көмөш миҙал
* Томск ҡалаһының почетлы гражданыы (2000)&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;.

== Библиография ==
* [http://sun.tsu.ru/mminfo/0178-39860/spisok.htm#1,0,29,62,,%D0%A5%D0%A0%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%A7%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99%20%D0%A1%D0%9F%D0%98%D0%A1%D0%9E%D0%9A%20%D0%A2%D0%A0%D0%A3%D0%94%D0%9E%D0%92 1955 йылдан 2002 йылға тиклем хеҙмәттәренең хронологик исемлеге]
* [http://sun.tsu.ru/mminfo/0178-39860/otrud.htm#1,0,34,62,,%D0%9B%D0%98%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A2%D0%A3%D0%A0%D0%90%20%D0%9E%20%D0%A2%D0%A0%D0%A3%D0%94%D0%90%D0%A5%20%D0%98%20%D0%94%D0%95%D0%AF%D0%A2%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%9E%D0%A1 Хеҙмәт эшмәкәрлеге тураһында әҙәбиәт]
* Панин, Виктор Евгеньевич // От а до я Томск: краткая энциклопедия ҡала. / Д под ред.-ра ист. фәндәре Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томскиҙа: изд-во НТЛ, 2004. — С. 249—250. — 440 с. — 3000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-89503-211-7&lt;/nowiki&gt;.
* {{Мәҡәлә|заглавие=Академику В. Е. Панину - 80 лет|ссылка=http://earchive.tpu.ru/handle/11683/3444|издание=Известия Томского политехнического университета [Известия ТПУ]|год=2010|том=317|номер=4 : Энергетика|страницы=171—172}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=От академика до студента с обратным эффектом: очерк об академике В. Е. Панине|ссылка=http://earchive.tpu.ru/handle/11683/34425|издание=Томский политехник|год=2004|выпуск=10|страницы=76—77}}

== Хеҙмәттәре ==
* Физическая мезомеханика и компьютерное конструирование материалов: В 2 т. Новосибирск, 1995 (в соавт.);
* {{Мәҡәлә|автор=Панин В. Е., Слосман А. И., Антипина Н. А.|заглавие=Мезомеханика поверхностно упрочненных материалов|ссылка=http://earchive.tpu.ru/handle/11683/5757|издание=Известия Томского политехнического университета [Известия ТПУ]|год=2003|том=306|номер=1|страницы=30—36}}).
* {{Мәҡәлә|автор=Панин С. В., Юссиф С. К., Овечкин Б. Б., Сергеев В. П., Власов И. В., Панин В. Е.|заглавие=Проблемы разрушения поверхностно упрочненных материалов с различной геометрией границы раздела &quot;покрытие-основа&quot;|ссылка=http://earchive.tpu.ru/handle/11683/3863|издание=Известия Томского политехнического университета [Известия ТПУ]|год=2011|том=319|номер=2 : Математика и механика. Физика|страницы=50—57}}
* {{Мәҡәлә|автор=Смирнова А. С., Почивалов Ю. И., Панин В. Е.|заглавие=Влияние наноструктурирования поверхностных слоев на усталостную долговечность конструкционной стали 09Г2С|ссылка=http://earchive.tpu.ru/handle/11683/18245|издание=Материалы и технологии новых поколений в современном материаловедении : сборник трудов конференции|место=Томск|издательство=Изд-во ТПУ|год=2015|страницы=64—68}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.ispms.ru/ru/persons/2/ РФА-НЫҢ МЕНӘН ИФПМ]
* [http://soran1957.ru/soran1957.aspx?id=svet_100616111408_21565&amp;pageListDoc=1 фотоархив фоторяд менән ран сайтында]
* {{Сотрудник РАН|805|Виктора Евгеньевича Панина}}
* [http://tomsk.gov.ru/ru/civil-service/avards/behaviour/panin.html Томск өлкәһе рәсми интернет порталы]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20160305012254/http://www.lib.tpu.ru/ap/document/index.tal?docid=RU%5CTPU%5Cpers%5C12102 ТПУ белешмә Хеҙмәте]
* {{Китап|заглавие=Большая русская биографическая энциклопедия (электронное издание)|часть=Панин, Виктор Евгеньевич|издание=Версия 3.0|место=М.|издательство=Бизнессофт, ИДДК|год=2007}}
* [http://sun.tsu.ru/mminfo/0178-39860/biogr.htm#1,0,22,62,,%D0%91%D0%98%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%A7%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%A1%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90 ТГУ НБ Биобиблиографический указатель сайты]
* [http://csl.bas-net.by/anews1.asp?id=84308 Виктор Панин Евгеньевич] мәғлүмәт базаһы «История белорусскоу науки в лицах» [[:ru:Центральная научная библиотека имени Я. Коласа НАН Беларуси|Центральной научной библиотеки им. Я.Коласа НАН Беларуси]]

[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:2020 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:25 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1930 йылда тыуғандар]]
[[Категория:10 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>gr95uqyo64zqoof26ozyrzsy9c2lm1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рыков Анатолий Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183391</id>
    <revision>
      <id>1298451</id>
      <parentid>1282077</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T10:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41731" sha1="p61vv1lk0ls0wgmb99apx6tsnxpyfeh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Рыков Анатолий Владимирович''' ([[26 август]] [[1978 йыл]]) — ғалим-[[Сәнғәт фәне|сәнғәт белгесе]]. Сәнғәт фәндәре кандидаты, философия фәндәре докторы. [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]ның тарих институтының [[Көнбайыш Европа]] сәнғәте тарихы кафедраһы профессоры.

== Биографияһы ==
Анатолий Владимирович Рыков 1978 йылдың 26 авгусында [[Ленинград]]та тыуған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://culturalnet.ru/main/person/507 |title=Персональная страница на сайте Российская культурология |access-date=2015-06-30 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304035910/http://culturalnet.ru/main/person/507 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035910/http://culturalnet.ru/main/person/507 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

2000 йылда [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]ның тарих факультетын отличие менән тамамлай, ә 2003 йылда сәнғәт тарихы кафедраһында аспирантураны тамамлай һәм сәнғәт фәне докторы, профессор Н. Н. Калитинаның ғилми етәкселеге аҫтында, сәнғәт фәне кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп (17.00.09 — сәнғәт теорияһы һәм тарихы һөнәре буйынса), «Дэвид Хокни и проблемы современной английской фигуративной живописи» темаһына диссертация яҡлай; рәсми оппоненттары — философия фәндәре докторы, профессор В. В. Прозерский һәм сәнғәт фәне кандидаты, доцент Т. Ф. Верижникова; етәксе учреждение — Дәүләт Эрмитажы&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=https://history.spbu.ru/zi-sotrudniki/details/6/155.html |title=Личная страница на сайте СПбГУ |access-date=2015-06-30 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304133923/https://history.spbu.ru/zi-sotrudniki/details/6/155.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Рыков А. В. [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01002652650?get=pdfДэвид Хокни и проблемы современной английской фигуративной живописи]: Автореф. дис. … канд. искусствоведения. СПб., 2003. — 27 с&lt;/ref&gt;.

2008 йылда [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]ның философия һәм политология факультетында, философия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Художественно-теоретический консерватизм в контексте американской теории современного искусства 1960—1990-х гг.» темаһына (17.00.09 — сәнғәт теорияһы һәм тарихы һөнәре) диссертация яҡлай; ғилми консультанты — Е. Г. Соколов; рәсми оппоненттары — сәнғәт фәне докторы С. С. Ванеян, философия фәндәре докторы, профессор А. А. Грекалов һәм философия фәндәре докторы, профессор В. M. Дианова; әйҙәүсе ойошма — РФА-ның һынлы сәнғәт теорияһы һәм тарихы ғилми-тикшеренеү институты&lt;ref&gt;Рыков А. В. [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003169935?page=1 Художественно-теоретический консерватизм в контексте американской теории современного искусства 1960—1990-х гг.]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Автореф. дис. … докт. филос. н. СПб., 2008. — 41 с.&lt;/ref&gt;.

2003 йылдан алып [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]ның Тарих институтының Көнбайыш Европа сәнғәте тарихы кафедраһы лекторы, ә 2012 йылдан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем профессоры. «XX быуаттың сит ил сәнғәте», «Сәнғәт теорияһы нигеҙҙәре», «XVIII быуат Көнбайыш Европа сәнғәте», «XX быуаттың сит ил архитектураһы», «Хәҙерге заман сәнғәте һәм мәҙәниәтенең актуаль проблемалары» лекциялары менән сығыш яһай. «Сәнғәт теорияһының һәм тарихының актуаль проблемалары» халыҡ-ара конференцияһы кураторы.

== Бүләктәре һәм премиялары ==
2007 йылда &quot;Постмодернизм как «радикальный консерватизм» китабы өсөн Санкт-Петербург философия йәмғиәтенең «За философский анализ процессов современности» номинацияһында «Вторая навигация» премияһы лауреаты була. Художество-теоретик консерватизм проблемаһы һәм 1960-1990-сы йылдарҙағы америка хәҙерге заман сәнғәте теорияһы. (Санкт-Петербург, Алетейя, 2007)..

== Ғилми хеҙмәттәре ==

=== Монографиялары ===
{{Refbegin|2}}
* Рыков А. В. Зарубежное искусство XX века. СПб., 2005. 28 с.
* Рыков А. В. [https://books.google.ru/books/about/Постмодернизм_как_рад.html?id=Fh6JNwAACAAJ&amp;redir_esc=y Постмодернизм как «радикальный консерватизм». Проблема художественно-теоретического консерватизма и американская теория современного искусства 1960—1990-х гг.] СПб.: [[Алетейя (издательство)|Алетейя]], 2007. 376 с.
* Рыков А. В. Основы теории искусства. СПб., 2007. 116 c.
* Рыков А. В. Западное искусство XX века. СПб., 2008.
* Рыков А. В. Формализм. Социология искусства. СПб.: [[Издательство Санкт-Петербургского университета]], 2016. ISBN 978-5-288-05663-5
* Рыков А. В. Истоки авангарда. Западноевропейское искусство XVIII—XIX вв. СПб.: [[Издательство Санкт-Петербургского университета]], 2016. ISBN 978-5-288-05664-2
* Рыков А. В. [https://books.google.ru/books/about/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0.html?id=Yj-eDwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;source=kp_read_button&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Политика авангарда]. М.: [[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]], 2019
{{Refend}}

=== Мәҡәләләре ===
; урыҫ телендә
{{Refbegin|2}}
* Рыков А. В. [http://platonanet.org.ua/load/zhurnaly_po_filosofii/metafizicheskie_issledovanija/metafizicheskie_issledovanija_vypusk_13_iskusstvo/61-1-0-3775 Тема эволюции в графическом альбоме Одилона Редона «Истоки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073829/http://platonanet.org.ua/load/zhurnaly_po_filosofii/metafizicheskie_issledovanija/metafizicheskie_issledovanija_vypusk_13_iskusstvo/61-1-0-3775 |date=2016-03-04 }} // Метафизические исследования-XIII. СПб., 2000. С. 232—250.
* Рыков А. В. Творчество Дэвида Хокни: проблемы интерпретации // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета]]. Сер. 2, 2002, вып. 3. (№ 18) С. 18-23.
* Рыков А. В. «Калифорнийский стиль» Дэвида Хокни // Пунинские чтения-2001. СПб., 2002. С. 199—207.
* Рыков А. В. Проблема поп-арта в западном искусствоведении и теории искусства 1960-х годов // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета]]. Сер. 2. 2003. Вып. 2. С. 12-18.
* Рыков А. В. [https://web.archive.org/web/20140116114827/http://vestnik.unipress.ru/html04/04_S2V1.html Жорж Батай и современное искусствознание: концепции Ива-Алена Буа и Розалинд Краусс] // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета]]. Сер. 2. 2004. Вып. 1-2. С. 102—106.
* Рыков А. В. [http://www.ranar.spb.ru/files/visual/Tunkina_PDF/Tunkina_O%20Paul%20Dubrux.pdf «Проблема телесности» в современном западном искусствознании (П. Фуллер, Д. Каспит, Р. Краусс, И.-А. Буа)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711142351/http://ranar.spb.ru/files/visual/Tunkina_PDF/Tunkina_O%20Paul%20Dubrux.pdf |date=2019-07-11 }} // Мавродинские чтения.-2004. СПб., 2004. С. 207—209.
* Рыков А. В. [http://cheloveknauka.com/devid-hokni-i-problemy-sovremennoy-angliyskoy-figurativnoy-zhivopisi Творчество Дэвида Хокни 1970-х годов и «неоконсервативный постмодернизм»] // Университетский историк: Альманах. Вып. 3. СПб., 2005. С. 258—277.
* Рыков А. В. [http://vestnik.unipress.ru/pdf05/s02/s02v2_05.pdf Современное искусство и эстетика неоконсерватизма. Лондонская школа]{{Недоступная ссылка|accessdate=Ноябрь 2018 |fix-attempted=InternetArchiveBot }} // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета]]. Сер. 2., 2005, вып. 2. С. 80-87.
* Рыков А. В. Проблема времени в изобразительном искусстве // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета]]. Сер. 2. Вып. 3. 2006. С. 168—179.
* Рыков А. В. От кубизма к неоэкспрессионизму. Теоретические проблемы фигуративного искусства XX века // HOMO ESPERANS 2/2006. СПб.;Тбилиси; Батуми, 2006. C. 82-89.
* Рыков А. В. Вечное возвращение «Другого». Проблема времени в классическом и современном искусстве // [[Искусствознание (журнал)|Искусствознание]] 2/06. С. 539—550.
* Рыков А. В. Инвестиции в мечту. Американская мифология Дэвида Хокни и искусство США 1960-х годов // [[Искусствознание (журнал)|Искусствознание]] 2/06. М., 2006. С. 402—417.
* Рыков А. В. Бракосочетание стилей. Творчество Дэвида Хокни 1962—1963 гг. и проблемы раннего постмодернизма // Университетский историк: Альманах. Вып. 4. СПб., 2007
* Рыков А. В. Проблема времени в теории минимализма // [[Искусствознание (журнал)|Искусствознание]] 2/06. М., 2006. С. 550—559.
* Рыков А. В. Что такое современная скульптура? (Размышления о книге Розалинд Краусс «Пути современной скульптуры») // Скульптура: город и музей. Дом Бурганова. М., 2006. С. 71-80.
* Рыков А. В. [http://cyberleninka.ru/article/n/konservativnaya-revolyutsiya-teoriya-sovremennogo-iskusstva-posledney-chetverti-xx-v-i-ideologiya-neokonservatizma Консервативная революция. Теория современного искусства последней четверти XX века и идеология неоконсерватизма] // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета]]. Сер. 2. Вып. 1. 2007. С. 289—297.
* Рыков А. В. Клемент Гринберг и американская теория современного искусства 1960-х годов // [[Искусствознание (журнал)|Искусствознание]] 1-2/07. М., 2007. С. 538—563.
* Рыков А. В. Теодор Адорно как теоретик искусства // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета]]. Сер. 2. Вып. 4. 2007. C. 287—294.
* Рыков А. В. Дональд Каспит как теоретик современного искусства: Проблемы психоанализа искусства // Университетский историк: Альманах. Вып. 5. СПб., 2008. С. 145—161.
* Рыков А. В. Две концепции современного искусства: от Возрождения к XX веку // Второй Российский культурологический конгресс с международным участием «Культурное многообразие: от прошлого к будущему»: Программа. Тезисы докладов и сообщений. СПб., 2008. С. 355—356.
* Рыков А. В. Происхождение и философские основы современного искусства. Ч. 1 // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета]]. Сер. 2. Вып. 2. 2009. С. 182—189.
* Рыков А. В. [http://cyberleninka.ru/article/n/proishozhdenie-i-filosofskie-osnovy-sovremennogo-iskusstva-chast-ii Происхождение и философские основы современного искусства. Ч. 2] // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета]]. Сер. 2. Вып. 3. 2009.
* Рыков А. В. К вопросу о происхождении и сущности «современного искусства» // [[Искусствознание (журнал)|Искусствознание]] 1-2/09. С. 110—132.
* Рыков А. В. Искусство и кризис современной культуры // [[Обсерватория культуры]]. 2009. № 3.
* Рыков А. В. Художественно-теоретический консерватизм: введение в проблему // Мавродинские чтения-2008. СПб., 2009.
* Рыков А. В. Проблемы скульптуры в теории искусства Розалинд Краусс // Искусство скульптуры в XX веке: проблемы, тенденции, мастера. Очерки. М.: Галарт, 2010. С. 430—439.
* Рыков А. В. К вопросу об историческом значении искусства кватроченто (Боттичелли и Мантенья) // [[Искусствознание (журнал)|Искусствознание]] 2010. № 3-4. С. 219—243.
* Рыков А. В. [https://vk.com/doc257159127_312885977?hash=260b132524.. Об историческом значении творчества Боттичелли: понятие эстетической формы] // [[Вестник Санкт-Петербургского университета]]. Сер. 2. Вып. 2. 2010. С. 115—122]
* Рыков А. В. [http://cyberleninka.ru/article/n/iskusstvo-modernizma-osnovnye-printsipy Искусство модернизма: основные принципы] // [[Вестник Санкт-Петербургского университета]]. Сер. 2. 2011. Вып. 4. С. 51-57.
* Рыков А. В. [http://cyberleninka.ru/article/n/problemy-formy-i-materiala-v-sovremennom-iskusstve Проблемы формы и материала в современном искусстве] // [[Вестник Санкт-Петербургского университета]]. Сер. 2. 2012. Вып. 3. С. 115—122.
* Рыков А. В. [https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-stanovlenii-modernistskoy-paradigmy-v-iskusstve-hih-v К вопросу о становлении модернистской парадигмы в искусстве XIX в.] // [[Вестник Санкт-Петербургского университета]]. Сер. 2. 2013. Вып. 3. С. 123—132.
* [http://cyberleninka.ru/article/n/iskusstvo-avangarda-pered-publikoy-i-kritikoy-o-knige-devida-kottingtona-kubizm-v-teni-voyny Рыков А. В. Искусство авангарда перед публикой и критикой (О книге Дэвида Коттингтона «Кубизм в тени войны»)] // Искусство и зритель (Труды исторического факультета СПбГУ. Том 16). СПб., 2013. С. 270—284.
* Рыков А. В. [https://cyberleninka.ru/article/n/iskusstvo-avangarda-pered-publikoy-i-kritikoy-o-knige-devida-kottingtona-kubizm-v-teni-voyny Искусство авангарда перед публикой и критикой (О книге Дэвида Коттингтона «Кубизм в тени войны»)] // Искусство и зритель (Труды исторического факультета СПбГУ. Том 16). СПб., 2013. С. 270—284
* Рыков А. В. Марксизм и одиночество (К вопросу о «политическом бессознательном» современной гуманитарной науки на Западе) // Феномен одиночества. Актуальные вопросы гигиены культуры: Коллективная монография / Отв. редакторы М. В. Бирюкова, А. В. Ляшко, А. А. Никонова. СПб.: [[РХГА]], 2014. 368 с.
* Рыков А. В. [http://vestnik.spbu.ru/html14/s02/s02v3/07.pdf Искусство Модернизма и идея прогресса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121045114/http://vestnik.spbu.ru/html14/s02/s02v3/07.pdf |date=2022-01-21 }} // [[Вестник Санкт-Петербургского университета]]. Сер. 2. 2014. Выпуск 3. С. 73-82
* Рыков А. В. [https://web.archive.org/web/20160304235702/http://actual-art.spbu.ru/testarchive/10286.html Дискурс тоталитаризма (К социополитической теории авангарда) // Актуальные проблемы теории и истории искусства: сб. науч. статей. Вып. 4. / Под ред. А. В. Захаровой, С. В. Мальцевой. СПб.: НП-Принт, 2014. C. 381—391. ISSN Bib-ID: 2312—2129].
* Рыков А. В. [http://cyberleninka.ru/article/n/ot-dobrogo-dikarya-k-zlomu-avangardistu-smena-paradigm-i-mifologemy-modernizma-v-zapadnoevropeyskom-iskusstve-xviii-veka От доброго дикаря — к злому авангардисту. Смена парадигм и мифологемы модернизма в западноевропейском искусстве XVIII века] // «Мощно, велико ты было, столетье!»: сборник научных статей, посвященный юбилею Т. В. Ильиной / Под ред. Е. Ю. Станюкович-Денисовой, С. В. Мальцевой (Труды исторического факультета С.-Петерб. гос. ун-та. Т.20). СПб.: СПбГУ, 2014. С. 336—346.
* Рыков А. В. О прогрессивном и консервативном в искусстве // Произведение искусства как документ эпохи. Сборник статей. В 2 т. Т.1. По материалам международной научно-практической конференции (НИИ теории и истории изобразительных искусств РАХ, 2014). М., 2014. С. 131—136.
* Рыков А. В. [http://iculture.spb.ru/index.php/stucult/article/view/312 Пикассо и политика. Проблемы философской интерпретации кубизма] // Studia Culturae. Вып. 1 (23). 2015. С. 74-84.
* Рыков А. В. [https://socionet.ru/publication.xml?h=spz:cyberleninka:27453:16050475 Формализм, авангард, классика. Генрих Вельфлин как теоретик искусства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331223056/https://socionet.ru/publication.xml?h=spz:cyberleninka:27453:16050475 |date=2022-03-31 }} // «Классика в искусстве сквозь века»: сборник научных статей / Под ред. С. В. Мальцевой, Е. Ю. Станюкович-Денисовой, Е. А. Скворцовой (Труды исторического факультета С.-Петерб. гос. ун-та. Т. 22). СПб., 2015. С. 155—160
* Рыков А. В. [http://vestnik.spbu.ru/html15/s15/s15v4/08.pdf Вокруг Леонардо да Винчи: модернизм, террор, грезы и метаистория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124045306/http://vestnik.spbu.ru/html15/s15/s15v4/08.pdf |date=2022-01-24 }} // [[Вестник Санкт-Петербургского университета]]. Сер. 15. 2015. Выпуск 4. С. 98-108
* Рыков А. В. [http://actual-art.org/files/sb/05/84-Rykov.pdf Античность, авангард, тоталитаризм: к метаморфологии современного искусства] // Актуальные проблемы теории и истории искусства: сб. науч. статей. Вып. 5. / Под ред. С. В. Мальцевой, Е. Ю. Станюкович-Денисовой, А. В. Захаровой. СПб.: НП-Принт, 2015. C. 745—752
* Рыков А. В. [http://elibrary.ru/item.asp?id=26603822 Между авангардом и китчем. Новая археология классики и тоталитаризма (Рец.: В. Г. Аpсланов. Сущее и ничто. Постмодернизм и «Tertium datur» русской культуры XX века. — М.: Наука, 2015. — 649 с.)] // [[Философские науки]]. 2016. № 6. С. 149—157.
* Рыков А. В. Политика модернизма. Николай Пунин и Александр Блок // Перекресток искусств Россия-Запад (Труды исторического факультета Санкт-Петербургского государственного университета № 25). СПб., 2016. С. 177—184.
* Рыков А. В. [http://artcenter.ru/wp-content/uploads/2015/03/2015_01_original_maket_l.pdf Москва слезам не верит. Русский авангард как эстетика войны] // Временник Зубовского института. 2015. Вып.1 (14)
* Рыков А. В. [http://iculture.spb.ru/index.php/stucult/article/view/698 Сумерки Серебряного века. Политика и русский религиозный модернизм в романе Д. С. Мережковского «Наполеон»] // Studia Culturae. 2016. Вып. 1 (27). C. 9-17
* Рыков А. В. Скифы, кельты и арийцы. Расовые/националистические мифологемы в теориях искусства авангарда/ Scythians, Celts, and Aryans. Racist/nationalist mythologies in the avant-garde theories of art // Актуальные проблемы теории и истории искусства. СПб., 2016.
* Рыков А. В. [https://web.archive.org/web/20161002162257/http://nlobooks.ru/node/7582 Между консервативной революцией и большевизмом: Тотальная эстетическая мобилизация Николая Пунина] // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]] № 140 (4/2016)
* Рыков А. В. [http://scjournal.ru/articles/issn_1997-292X_2017_3-2_36.pdf Политика и биологический дискурс (Об одном из источников «Крушения гуманизма» Блока)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170326051752/http://scjournal.ru/articles/issn_1997-292X_2017_3-2_36.pdf |date=2017-03-26 }} // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики, 2017. № 3. Ч. 2. С. 139—143.
* Рыков А. В. [http://iculture.spb.ru/index.php/stucult/article/view/823 Бодлер, Блок и дискурс насилия в теории авангарда] // Studia Culturae. Вып.1(31). 2017. С. 33-41.
* Рыков А. В. [http://www.gramota.net/materials/3/2017/12-1/41.html Иеремия Иоффе как теоретик искусства] // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики, 2017.№ 12(86)-1. С. 164—169
* Рыков А. В. [http://www.gramota.net/materials/3/2017/12-2/42.html Михаил Алпатов, или Что такое советское искусствознание?] // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики, 2017. № 12(86)-2. С. 169—174.
* Рыков А. В. [http://www.gramota.net/materials/3/2017/12-3/41.html Кубизм. Нина Яворская, Михаил Лифшиц, Лидия Рейнгардт (Из истории советского искусствознания)] // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики, 2017. № 12(86)-3
* Рыков А. В. [https://vk.com/away.php?to=http%3A%2F%2Fec-dejavu.ru%2Fp-2%2FPop_Art.html Проблема поп-арта в англо-американской теории искусства] // Рыков А. В. Постмодернизм как «радикальный консерватизм»: Проблема художественно-теоретического консерватизма и американская теория современного искусства 1960—1990-х годов. СПб.: [[Алетейя (издательство)|Алетейя]], 2007, с. 196—220
* Рыков А. В. Этюды о картинах. «Пьющий» Умберто Боччони // Журнал «Собрание. Искусство и культура» № 4 (49), сентябрь 2018. С. 82-91
* Рыков А. В. [http://iculture.spb.ru/index.php/stucult/article/view/1060 Общество спектакля. «Драма» Оноре Домье] // Studia Culturae. 2018. Вып. 4 (38). С. 62-69
* Рыков А. В. [https://cyberleninka.ru/article/n/sovetskoe-vvedenie-v-poststrukturalizm-teoriya-iskusstva-ieremii-ioffe Советское «введение в постструктурализм»: теория искусства Иеремии Иоффе] // Манускрипт. 2018. № 10(96). С. 126—130.
* Рыков А. В. [https://cyberleninka.ru/article/n/struktury-i-demony-volga-volga-2006-goda СТРУКТУРЫ И ДЕМОНЫ. «ВОЛГА-ВОЛГА» 2006 ГОДА] // Новое искусствознание. 2019. № 1.
* Рыков А. В. [https://cyberleninka.ru/article/n/alessandro-manyasko-i-teoriya-modernizma-teodora-adorno Алессандро Маньяско и теория модернизма Теодора Адорно] // Манускрипт, 2020. Том 13. Выпуск 2. C. 208—212.
* Рыков А. В. [https://www.newartstudies.ru/content/pictures/484/509/566/4845095fbf663ac4/45020d188fb576c4.pdf К философии кураторства. «Колдовство медузы» Венера Хофмана] // Кураторские практики и стратегии профессиональной подготовки в современном искусствоведении. СПб., 2019.
* Рыков А. В. «Земной рай» Вернера Хофмана // Искусство постигать искусство. Сборник статей к 100-летию Н. А. Дмитриевой / Ред. М. А. Бусев. М., 2020.
* Рыков А. В. [http://iculture.spb.ru/index.php/stucult/article/view/1213 Буря, натиск и легкое доминирование. Генри Фюзели] // Studia Culturae: Вып. 1 (43). С. 68-77
* Рыков А. В. [https://actual-art.spbu.ru/publikatsii/archive/vol-10/art-theory/10782.html?fbclid=IwAR3eaI9Mo99BV3fr-i3GUxpt1GtCuO9tnX72hypMaMczbyTAWSMr8SdgLcE Уильям Хогарт, Фредерик Анталь и деконструкция] // Актуальные проблемы теории и истории искусства: сб. науч. статей. Вып. 10 / Под ред. А. В. Захаровой, С. В. Мальцевой, Е. Ю. Станюкович-Денисовой. — МГУ имени М. В. Ломоносова / СПб.: НП-Принт, 2020. С. 169—175.
* Рыков А. В. [https://www.gramota.net/materials/9/2021/1/38.html?fbclid=IwAR3i67KdkLdmVkMTzSSMjfhE0Pw_ZwYKP42oZ2sDHhatxApn0g6d0yfKoIE Виктор Лазарев и канон советского искусствознания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524064926/https://www.gramota.net/materials/9/2021/1/38.html?fbclid=IwAR3i67KdkLdmVkMTzSSMjfhE0Pw_ZwYKP42oZ2sDHhatxApn0g6d0yfKoIE |date=2022-05-24 }}
* Рыков А. В. [https://sarabianov.sias.ru/collection/ Классическое искусство как трансгуманизм. «Кремастер» Мэтью Барни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220528011458/https://sarabianov.sias.ru/collection/ |date=2022-05-28 }} // Границы нормы: трансформация гуманизма в русской и европейской культуре Нового и Новейшего времени.
* Рыков, А. В. Дэвид Хокни и британская арт-сцена 1960-х годов // Западное искусство. XX век. Шестидесятые годы. 2021.
{{Refend}}

; башҡа телдәрҙә
{{Refbegin|2}}
* Рыков А. В./Rykov A. V. Скромное обаяние предательства. Вопросы политико-философской интерпретации искусства [[Пикассо, Пабло|Пикассо]]/ The Discreet Charm of Betrayal. Issues of Politico-Philosophical Interpretation of Picasso’s Art // Испанские темы и формы: искусство, культура и общество / Temas y formas hispanicas: arte, cultura y sociedad: Сборник тезисов научной конференции, 26-28 ноября 2013 года / Las Tesis. СПб., 2013. C. 45-47.
* Rykov A. V. Marxism and Loneliness (On the «Political Unconscious» of the Contemporary Social Sciences in the West) // The Phenomenon of Loneliness. Actual Questions of Hygiene of Culture: Collective monograph / Resp. editors M.V.Biryukova, A.V.Lyashko, A.A.Nikonova. St. Petersburg: Russian Christian Academy for the Humanities press, 2014.
* Рыков А. В./Rykov A. V. Машины времени, машины желания. Теории регенерации в современном искусстве и политике/ Time Machines, Desiring Machines. Theories of Regeneration in Modern Art and Politics // Актуальные проблемы теории и истории искусства — 2014: тезисы докладов 5-й международной конференции. СПб., 2014. C. 220—221.
* Рыков А. В./Rykov A. V. [http://elibrary.ru/item.asp?id=24350835 Античность, авангард, тоталитаризм. К метаморфологии современного искусства/ Antiquity, Avant-garde, Totalitarianism. On the Metamorphology of Modern art] // Актуальные проблемы теории и истории искусства — 2014: тезисы докладов 5-й международной конференции. СПб., 2014. C. 292—293.
* Rykov A. V. Avant-garde in the service of Stalinism: Nikolay Punin as art historian // Politica, poder estatal y la construccion de la Historia del Arte en Europa despues de 1945/ Politics, State Power and the Making of Art History in Europe after 1945/ Las Tesis. Madrid, 2015.
* Rykov A. V. El discreto encanto de la traicion. Cuestiones en torno a la interpretacion filosofica-politica de la obra de Picasso // Carlos Mata Indurain y Anna Morozova (eds.). Temas y formas hispanicas: arte, cultura y sociedad. Pamplona, Servicio de Publicaciones de la Universidad de Navarra, 2015. ISBN 978-84-8081-450-8. [Biblioteca Aurea Digital, BIADIG, 28]
* Рыков А. В./Rykov A. V. Фантомные боли. К вопросу о рецепции искусства Возрождения в эпоху модернизма/ The Phantom Pain. On the Reception of Renaissance Art in the Modernist Epoch // Актуальные проблемы теории и истории искусства — 2015: тезисы докладов VI международной конференции. СПб., 2015.
* Рыков А. В./ Rykov A. V. [https://web.archive.org/web/20160701055952/https://www.hermitagemuseum.org/wps/wcm/connect/5471b8d8-b430-49af-8f49-e2050a6a77e1/conf-materials-02.pdf?MOD=AJPERES&amp;amp%3BCACHEID=5471b8d8-b430-49af-8f49-e2050a6a77e1 Тёмная сторона музея. К вопросу о восприятии культурной институции в современной западной теории/ Dark Side of the Museum. Revisiting the Perception of the Cultural Institution in Contemporary Western Theory] // Музей и музейщики. Проблемы профессионального образования. Сборник статей. СПб.: Изд-во Гос. Эрмитажа, 2015. C. 94-100
* Rykov A. V. [http://art-politics.ffzg.unizg.hr/wp-content/uploads/AP_Book-_of_Abstracts.pdf Russian Modernism as Fascism. The Case of Nikolay Punin] // Art and Politics in Europe in the Modern Period. Zagreb, 2016. pp. 81-82.
* Rykov A. V. Between fascism and communism: Nikolay Punin’s theory of the Russian avant-garde // 3rd International Multidisciplinary Scientific Conferences SOCIAL SCIENCES &amp; ARTS SGEM2016. Conference proceedings. Book 4, Volume 3- Arts, Performing Arts, Architecture and Design. pp. 11-17.
* Rykov A. V. [http://www.medwelljournals.com/abstract/?doi=sscience.2016.4745.4750 Nikolay Punin’s Views on Art and Politics in the Early Soviet Period] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324180556/http://www.medwelljournals.com/abstract/?doi=sscience.2016.4745.4750 |date=2020-03-24 }} // The Social Sciences 2016 Vol.11 № 19 pp. 4745-4750. DOI: 10.3923/sscience.2016.4745.4750
* Rykov A. Between a Conservative Revolution and Bolshevism: Nikolai Punin’s Total Aesthetic Mobilization // Russian Studies in Literature, vol. 53, no. 2, 2017, pp. 147—171, DOI: 10.1080/10611975.2017.1400270
* Rykov A. V. [https://artsjournal.spbu.ru/article/view/7521 Absent Look. Edouard Manet and Timothy Clark’s Theory of Modernism. Вестник Санкт-Петербургского университета. Искусствоведение, 10(2), 266—273.]
{{Refend}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
; А. В. Рыков баҫмаларына рецензиялар
{{Refbegin|2}}
* Nakoneczny T. Postmodernism — A New Russian Interpretation (Book review: A.V. Rykov, Postmodernism kak &quot;radikalnyj konservatizm. Problema chudožestvenno-teoretičeskogo konservatizma and amerikanskaja teorija sovremennogo iskusstwa 1960-1990-ch godov. Sankt-Petersburg 2007, 376 pp.) // Comparisons. Journal of comparative literature and interdisciplinary studies. No. 5, Poznan, Laboratory of Comparative Literature IFP AMU (Adam Mickiewicz University), 2008. P. 245—248. PRACOWNIA KOMPARATYSTYKI LITERACKIEJ — NUMER 5/2008
* Nakoneczny T. Postmodernizm — nowe rosyjskie odczytanie (A. V. Rykov, Postmodernizm kak «radikalnyj konservatizm») // Porownania 5/2008 Repozytorium Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (AMUR): Przeszukiwanie AMUR
* Хренов Н. А. О книге А. В. Рыкова «Постмодернизм как „радикальный консерватизм“» // Рыков А. В. Постмодернизм как «радикальный консерватизм». Проблема художественно-теоретического консерватизма и американская теория современного искусства 1960—1990-х гг. СПб., Алетейя, 2007. C. 369—373.
* ''[[Якимович, Александр Клавдианович|Якимович А. К.]]'' А. Рыков. Постмодернизм как радикальный консерватизм // Собраніе № 16
* ''Якимович А. K.'' А. В. Рыков. Постмодернизм как «радикальный консерватизм» // Искусство в современном мире. Сб. ст. Вып. 3. М., 2009. С. 395—399.
{{Refend}}

== Һылтанмалар ==
* [https://scholar.google.ru/citations?hl=ru&amp;user=XftV1VcAAAAJ Страница на Google Scholar] Академия Google
* [https://history.spbu.ru/zi-sotrudniki/details/6/155.html Страница на сайте СПбГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133923/https://history.spbu.ru/zi-sotrudniki/details/6/155.html |date=2016-03-04 }}
* [https://ias.spbu.ru/?a=list_publications&amp;sort=year&amp;reversesort=1&amp;authors=23351&amp;submit=Показать Список публикаций на сайте СПбГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925225124/https://ias.spbu.ru/?a=list_publications&amp;sort=year&amp;reversesort=1&amp;authors=23351&amp;submit=%D0%9F%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%8C |date=2020-09-25 }}
[[Категория:Эстетиктар]]
[[Категория:Рәсәй философтары]]
[[Категория:Рәсәй сәнғәт ғилеме белгестәре]]
[[Категория:Философия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
[[Категория:Сәнғәт фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1978 йылда тыуғандар]]
[[Категория:26 августа тыуғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>p61vv1lk0ls0wgmb99apx6tsnxpyfeh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рус батшалығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184946</id>
    <revision>
      <id>1298443</id>
      <parentid>1290926</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T10:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50074" sha1="iz7ls2c99mnu42udr20vmulh3xigymb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ру́с батшалығы'''{{sfn|Костомаров|2004|с=340|loc=Царь [[Алексей Михайлович]]}}&lt;ref&gt;{{Из|Кругосвет|url=http://www.krugosvet.ru/node/42951?page=0,1#part-26|заглавие=Крымское ханство}}&lt;/ref&gt;, йәки '''Рәсәй батшалығы'''&lt;ref&gt;[http://new.gramota.ru/spravka/trudnosti?layout=item&amp;id=36_186 Российский и русский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713065941/http://new.gramota.ru/spravka/trudnosti?layout=item&amp;id=36_186 |date=2017-07-13 }} // Справочно-информационный портал [[Грамота.ру]] − русский язык для всех (www.gramota.ru){{v|15|01|2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Зимин, Александр Александрович|Зимин А. А.]], [[Хорошкевич, Анна Леонидовна|Хорошкевич А. Л.]]'' [http://annales.info/rus/zimin/rvig03.htm Россия времени Ивана Грозного.] — {{М}}: [[Наука (издательство)|Наука]], 1982.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Перевезенцев, Сергей Вячеславович|Перевезенцев, С. В.]]'' [https://books.google.ru/books?ei=N3r2Te74MsjHtAaMw6yvBg&amp;ct=book-thumbnail&amp;hl=de&amp;id=OZXwAAAAMAAJ&amp;dq=Смысл+русской+истории&amp;q=Российское+царство#search_anchor Смысл русской истории.] — {{М}}: «Вече», 2004.&lt;/ref&gt;{{sfn|''Хорошкевич А. Л.''|1993|name=&quot;Hor&quot;|loc=C. 40}}, '''Рәсәй'''&lt;ref name=&quot;БРЭ-ТОМ-3&quot;&gt;{{книга|автор=Шарце М. Г., Петрушина М. Н. и др. |заглавие=Русское государство |ссылка= https://bigenc.ru/geography/text/3522371 |ответственный=председ. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю. С. Осипов]] и др., отв. ред. С. Л. Кравец|издание=[[Большая Российская Энциклопедия]] (в 30 т.)|место=Москва|издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]» |год=2005 |том=3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз |страницы=139—146 |страниц= 766 |isbn=5-85270-331-1|тираж=65000|language=ru}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ '''Мәскәү батшалығы'''&lt;ref&gt;{{Статья|автор=[[Шмидт, Сигурд Оттович|Шмидт, С. О.]]|заглавие=&quot;Московское государство”: к объяснению наименования Российского государства XVI-XVII столетий|ссылка=|язык=|издание=Россия Ивана Грозного|тип=сборник|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1999|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=255, 278|issn=}}&lt;!-- На первой странице: «Между тем в исторической литературе и в публицистике уже более полутора столетий признаётся общепринятым словосочетание „Московское государство“ (а также „Московское царство“). Оно употребляется обычно как тождественное терминам „Российское государство“ („Российское царство“) и „Русское государство“…» На второй: «Любопытно, что в том же 1567 году сам Иван Грозный в документе тоже внешних сношений — в послании от имени боярина И. П. Фёдорова гетману Г. Ходкевичу — использует термин „Московское царство“: „Также и того не бывало, што Литве Москву судити; полно, пане, вам и ваше местьцо справовати, але не Московское царство“--&gt;&lt;/ref&gt; — Урыҫ дәүләтенең 1721 һәм 1547 йылдар араһындағы атамаһы&lt;ref name=&quot;Комм3&quot; group=&quot;~&quot;&gt;»22 октября 1721 года в Петербурге в Троицком соборе царю Петру I был поднесён титул «император». Принято считать, что именно в этот день Российское царство официально превратилось в Российскую империю и начался отсчёт нового, имперского периода в истории страны&quot;. См.: ''Агеева О. Г.'' Титул императора Петра I и понятие «империя» в России в первой четверти XVIII в. // Межславянские взаимоотношения и связи. — М., 1999. — С. 5.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hor&quot;/&gt;.

1547 йылда бөтә Русь һәм Мәскәү бөйөк кенәзе [[Иван Грозный|Иван IV Грозный]] батша итеп таныла һәм: «''Бөйөк хаким, Аллаһ рәхмәте менән батша һәм бөтә Русь, Владимир, Мәскәү, Новгород, Псков, Рязань, Тверь, Югра, Пермь, Вятка, Болғар һәм башҡаларҙың бөйөк кенәзе''»&lt;ref&gt;Хрестоматия по древней русской литературе / Сост. Н. К. Гудзий — {{М.}}: Просвещение, 1973. — С. 296.&lt;/ref&gt; титулын ҡабул итә, артабан, урыҫ дәүләтенең сиктәре киңәйтелгәс, титулға «''Ҡазан батшаһы'', ''Әстерхан батшаһы'', ''Себер батшаһы''» «һәм ''бөтә Төньяҡ иленең хакимы''» титулы өҫтәлә&lt;ref&gt;Именной царский указ «[http://www.runivers.ru/bookreader/book9809/#page/763/mode/1up О титулах царском и государевой печати]», 1667. — цит. по [http://www.portal-slovo.ru/history/35633.php?ELEMENT_ID=35633&amp;PAGEN_2=2 ''Талина Г. В.'' Предисловие // Царская власть в XVII веке: титулование и положение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104125116/http://www.portal-slovo.ru/history/35633.php?ELEMENT_ID=35633&amp;PAGEN_2=2 |date=2012-01-04 }} // образовательный интернет-портал «Слово» (www.portal-slovo.ru) {{v|03|12|2013}}&lt;/ref&gt;.

Титулатура буйынса Рус батшалығына тиклем [[Бөйөк Мәскәү кенәзлеге]] булған, ә уның вариҫы — [[Рәсәй империяһы]]&lt;ref name=&quot;Комм4&quot; group=&quot;~&quot;&gt;«Смена внешних форм правления — сначала великое княжение, с 1547 года царство, с 1722 года империя — требовала и смены знаков власти, создания новых, переосмысления старых». — {{sfn0|''Хорошкевич А. Л.''|1993|loc=[http://heraldry.hobby.ru/gub/large2.html Большой государственный герб Российской империи. Венцы и короны, скипетры и державы]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;~&quot; name=&quot;Комм5&quot;&gt;«С 1547 года, с венчания Ивана IV на царство, Русь стала называться Россией. Официальное название страны — Российское государство, Россия» — {{книга |часть=Гл. 2. — § 1|ссылка часть=|заглавие=Культурология: Учебное пособие|ответственный=Сост. и отв. ред. {{s|А. А. Радугин}}|место={{М}} |издательство=Центр |год=2001 |страниц=304|isbn=5-88860-046-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Комм6&quot; group=&quot;~&quot;&gt;«16 января 1547 года великий князь Иван IV Васильевич принял царский титул, а Московское великое княжество превратилось в Российское царство» — {{cite web|url=http://www.otechestvo.org.ua/main/20071/3105.htm|title=Первый царь|author={{s|Перевезенцев С}}, д-р. ист. наук|authorlink=Перевезенцев, Сергей Вячеславович|date=2007-01-31|publisher=«Единое Отечество»|accessdate=2017-11-03|deadlink=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070507152756/http://www.otechestvo.org.ua/main/20071/3105.htm|archivedate=2007-05-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070507152756/http://www.otechestvo.org.ua/main/20071/3105.htm |date=2007-05-07 }}&lt;/ref&gt;. Әммә рус тарихнамәһендә берҙәм һәм бойондороҡһоҙ үҙәкләштерелгән Урыҫ дәүләте ярты быуат элек — Иван III Бөйөк батшалығы дәүерендә — барлыҡҡа килгән һәм шулай уҡ бөтә Русь батшаһы титулы менән дә бәйле.

Урыҫ ерҙәрен берләштереү (шул иҫәптән монгол баҫып алғандан һуң [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Литва]] һәм [[Польша короллеге]] составында булғандарҙы) һәм [[Киев Русе|Боронғо Рус дәүләтен]] тергеҙеү идеяһы Рус дәүләте барлыҡҡа килгәндән алып күҙәтелә һәм Рәсәй империяһына мираҫ булып күсә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=''[[Флоря, Борис Николаевич|Флоря Б. Н.]]''|заглавие=Русское государство и его западные соседи (1655-1661 гг.)|место=М|издательство=Индрик|год=2010|страницы=10|страниц=|isbn=978-5-91674-082-0}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|''Пашуто В. Т., Флоря Б. Н., Хорошкевич А. Л.''|1982}}.

== Атамаһы ==
Хорошкевич билдәләүенсә,  XV—XVI быуаттарҙа Рус дәүләте башлығы титулы тураһында мәсьәлә бик киҫкен тора, был рус-литва мөнәсәбәттәренә бәйле була{{Sfn|''Хорошкевич А. Л.''|1980|loc=С. 102}}. Бөйөк Литва кенәзлегендә һәм Польша короллегендә бөйөк Мәскәү кенәздәренең батша титулын танымайҙар,  тәүге дәғүәләр Иван III Батша дәүере менән билдәләнә. Бөтә Русь ҡушылмаһы ла нәҡ шундай уҡ киҫкен ризаһыҙлыҡ һәм хәүеф тыуҙыра.  Шуға күрә Польша һәм Литва эшмәкәрҙәре ''Рәсәй'' һүҙен  бөтөнләй ҡулланмаҫҡа тырыша һәм көнсығыштағы дәүләтте тик ''Мәскәү дәүләте'' тип атауҙы дауам итәләр&lt;ref&gt;[https://archive.is/20130126162318/www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1423&amp;n=79 ''Шмидт Сигурд, д.и.н.'' В некотором царстве, в некотором государстве… // Журнал «Родина» — 2004. — № 12.]&lt;/ref&gt;, бер үк ваҡытта [[Көнбайыш Европа]]ла ''Московия'' терминын тараталар&lt;ref&gt;''Хорошкевич А. Л.'' Россия и Московия. Из истории политико-географической терминологии — Acta Baltico-slavica, 1976. — T. X. — С. 47−57.&lt;/ref&gt;{{Sfn|''Хорошкевич А. Л.''|1980|loc=С. 104}}. 1993 йылда  «Рус дәүләтселеге символдары» исемле популяр хеҙмәтендә Хорошкевич былай тип яҙа: «[[Вильнюс|Вильнола]] Иван Өсөнсөнө ныҡышмалы рәүештә — Мәскәү кенәзе» тип, ә илде «Мәскәү дәүләте» тип атайҙар&quot;. Ошондай уҡ терминология XIX быуаттан алып Рәсәй тарихнамәһендә лә ҡулланыла башлай, әммә Рәсәй империяһы тарихсылары өсөн һүҙ ике баш ҡаланы — Мәскәү менән [[Санкт-Петербург|Петербургты]] — ҡаршы ҡуйыу юҫығында алып барыла.

«Рәсәй батшалығының ике сығанағы була: [[Алтын Урҙа]] ханлығы һәм Византия православие батшалығы (империя)»&lt;ref name=&quot;fil&quot;&gt;''Филюшкин А. И.'' Понятие «царство» в средневековой Руси // «Воронежская беседа», 1999−2000. — С. 161−177.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Комм7&quot; group=&quot;~&quot;&gt;О содержании понятия в средневековой Руси см.:&lt;br&gt;&lt;br&gt;♦ [http://www.mubiu.ru/ogd/ISTORIA/7/Liter/gorskiy.htm ''Горский А. А.'' Представления о «царе» и «царстве» в средневековой Руси (до середины XVI века). // Царь и царство в русском общественном сознании — {{М.}}, 1999.]{{Недоступная ссылка|accessdate=Ноябрь 2018|fix-attempted=InternetArchiveBot}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;♦ ''Горский А. А.'' Русь от славянского Расселения до Московского царства — {{М.}}, 2004.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙә батшалыҡтың идеологик нигеҙе булмау сәбәпле, Иван III һәм [[Василий III]] ысынбарлыҡта батша була алмай. Византия тәртиптәренән калька йәки «батшалыҡ» — ханлыҡ бының өсөн нигеҙ була алмай. Шуға күрә XVI быуаттың тәүге яртыһында рәсми идеологияла һәм ижтимағи аңда «батшалыҡ» төшөнсәһен рәсмиләштереү бара.

«Батшалыҡ» төшөнсәһен идеологик яҡтан рәсмилләштереү быуаттың тәүге яртыһында бара. Унда Спиридон-Савваның Мөрәжәғәтнамәһе (1511—1523 йылдар) һәм «Бөйөк Владимир кенәздәре тураһында хикәйәт» (тәүге редакция — 1527 йылға тиклем) мөһим роль уйнай. Уларҙа рус хакимдарының батша титулына хоҡуҡтарын нигеҙләүсе ике сәйәси легенда килтерелә. Беренсеһендә [[Рюриковичтар]]ҙың [[Боронғо Рим]] императорҙары менән Прус (Сазар Августтың туғаны) аша туранан-тура ҡәрҙәшлеге тураһында һүҙ бара. Икенсе легенда — Византияһынан Владимир Мономахҡа батша регалияларын ебәреү һәм уның батшалыҡҡа митрополит Неофит тарафынан индерелеүе тураһында. XVI быуат уртаһында ике риүәйәт урыҫ тарихының рәсми факттары булараҡ мөһим дәүләт документтарына — {{comment| батшалыҡҡа индереү |чин венчания на царство }}, {{comment|Дәүләт Шәжәрәһе|Государев Родословец}}, {{comment|Дәрәжәләр китабына |Степенная книга}} — индерелә. Сит ил илселәре тарафынан улар [[Иван Грозный|Иван IV]] батша титулына хоҡуҡтарын иҫбатлау сифатында килтерелә. Һис шикһеҙ, киләсәк батша Иван IV-гә йәмғиәттә ҙур өмөттәр бағлағаныла&lt;ref name=&quot;fil&quot;/&gt;.
[[Файл:Ivan_IV_Ortelius_1574.JPG|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/Ivan IV Ortelius 1574.JPG/250px-Ivan IV Ortelius 1574.JPG|слева|мини|270x270пкс|«Руссияның бөйөк императоры, Московия кенәзе Иоанн Васильевич» (Ioannes Basilius Magnus Imperator Russiae, Dux Moscoviae). Абрахам Ортелий картаһының фрагменты (1574).]]
Мәскәү кенәздәре батша власының яңы идеяһын тәҡдим итеүселәрҙең береһе митрополит Зосима була. 1492 йылда Мәскәү соборына бирелгән «Пасхалияны һүрәтләү» исемле яҙмаһында ул Мәскәү Рәсәйҙең Аллаға тоғролоғо арҡаһында яңы [[Истанбул|Константинополгә]] әүерелеүен һыҙыҡ өҫтөнә ала{{Sfn|''Скрынников Р. Г.''|1997|loc=С. 198}}. Иосиф Волоцкий Мәскәү хакимдарының батша титулына хоҡуҡтарын идеологик нигеҙләүгә ҙур өлөш индерә. Ул үҙенең Василий III-гә мөрәжәғәтнамәһендә батша власының илаһи рәүештә барлыҡҡа килеүе тураһындағы тезисты иҫбатлай{{Sfn|''Скрынников Р. Г.''|1997|loc=С. 224−225}}. Русь-Византияның хоҡуҡи күсәгилешлеген нигеҙләүҙә «Владимир кенәздәре тураһында хикәйәт» ҙур роль уйнай. Уға ярашлы, Киев кенәзе [[Владимир Мономах]]ҡа батша тажы («Мономах кәпәсе») һәм үҙенең ҡартатаһы Константин Мономахтың башҡа тәғлимәттәрен тапшыра. Рус дәүләтен иғлан итеүҙең артабанғы идеологик нигеҙҙәре рәтендә Псковтан Елиазаров монастыры монахы Филофейҙың Мөрәжәғәтнамәһе торҙо, тап ул билдәле «Мәскәү — өсөнсө Рим» тезисын тәҡдим итә. Р. Скрынников яҙыуынса, Филофей концепцияһының нигеҙендә ниндәйҙер «Емерелмәҫ Рим батшалығы» тигән төшөнсә ята: ике батшалыҡтың — [[Рим империяһы]]ның һәм [[Византия империяһы|Византияның]] — емерелеүе, Мәскәү православие батшалығы өсөн урын таҙарта{{Sfn|''Скрынников Р. Г.''|1997|loc=С. 241}}.

1547 йылдың 16 ғинуарында Иван IV батша итеп иғлан ителә. Скрынников фекеренсә, был ваҡиға тәү сиратта эске сәбәптәргә бәйле була. Императорҙың идара итә башлауы һөжүмдәр һәм язалар менән билдәләнгә күрә, уның популярлығы ҡәтғи рәүештә кәмей бара. Батша титулын ҡабул итеү монарх власының абруйын күтәрергә тейеш була{{sfn|''Скрынников Р. Г.''|1997|loc=С. 260}}.  Европала был ваҡиғаға ҡараш бер төрлө булмай. Польша илселәре Иван IV-нән батшалыҡ титулын ҡабул итеүгә яҙма дәлилдәр талап итә. Быға яуап итеп улар урыҫ сапҡынсыларының ошондай һүҙҙәрен ишетә: әлеге ваҡытта батшабыҙ Рус дәүләтенә бер үҙе хужа, шуға митрополит уны Мономах тажын (Скрынников хикәйәһендә) кейҙереп, батша итеп ҡуйҙы{{Sfn|''Скрынников Р. Г.''|1997|loc=С. 261}}. Англия ҙур ихласлыҡ менән Ивандың яңы титулын таный һәм хатта уны «император» тип атай. Католик илдәрендә танылыу һуңыраҡ килә: 1576 йылда Изге Рим империяһы императоры Максимилиан II Иванды бөтә Рустең батшаһы итеп таный.

[[Көнбайыш Европа]]ла ''Russia'' һәм ''Moscovia'' терминдары йәнәш күҙәтелә. «Московия» термины Үҙәк һәм Көньяҡ Европала дәүләттәренә тарала, улар мәғлүмәтте Литва Бөйөк кенәзлеге һәм Польша короллеге аша ала&lt;ref&gt;''Хорошкевич А. Л.'' Русь, Русия, Московия, Россия, Московское государство, Российское царство // Спорные вопросы отечественной истории XI−XVIII веков: Тезисы докладов и сообщений Первых чтений, посвящённых памяти А. А. Зимина — {{М.}}, 1990. — Вып. 2. — С. 290−292.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Fra_Mauro_World_Map_detail_Rossia_(high-resolution).jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Fra Mauro World Map detail Rossia (high-resolution).jpg/450px-Fra Mauro World Map detail Rossia (high-resolution).jpg|мини|450x450пкс|1459 йылғы картаның фрагменттары менән топонимдар Фра Rossia Мауроның 1459 йылғы картаһының фрагментында рус ерҙәре]]
1459 йылғы Фра Мауро картаһында урыҫ ерҙәре биш төбәккә бүленгән{{Sfn|Среднее Поволжье|2012|с=10—11}}:

* «Рәсәй Росса» (''Ҡыҙыл Рәсәй'', {{Lang-it|Rossia Rossa}}) — көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш Рәсәй;
* «Рәсәй», «Европа» ({{Lang-it|Evropa Rossia}}) — төньяҡ-көнбайыш ерҙәре;
* «Сармат Рәсәйе йәки Рәсәй Европала» ({{Lang-it|Sarmatia over Rossia in Evropa}}) — төньяҡ ерҙәр;
* «Рәсәй Бьянка, Сармат йәки Рәсәй Азияла» (''Аҡ Рәсәй'', {{Lang-it|Rossia Biancha, Sarmatia over Rossia in Asia}}, ''Бөйөк Рәсәй'') — көнсығыш;
* «Негра Рәсәй» (''Ҡара Рәсәй'', {{Lang-it|Rossia Negra}}) үҙәк һәм төньяҡ-көнсығыш Русь.

Негра Рәсәй төбәгендә, «Европа» атамаһынан уңғараҡ, урынлашҡан киң таралған легенда тап ошо өлкәнең рус ерҙәренең үҙәге булып тороуын дәлилләй:{{Цитата башы}}
Аҡ диңгеҙҙең көнсығышында сиге булған Рәсәй йәки Сарматия иленең был ғәйәт ҙур өлкәһе көнбайышта Немец диңгеҙе менән сиктәш, көньяҡта Сара һәм Кумания ҡалаларына тиклем, төньяҡта Пермь өлкәһенә тиклем һуҙылған. Уның буйлап ҙурлығы менән айырылып торған йылғалар аға, уларҙың иң ҙуры [[Волга]] (Иҙел) Нилдән бер ҙә ҡалышмаған. Шулай уҡ был ерҙә кешеләрҙең ауыр климат һөҙөмтәһендә йәшәй алмаған бик ҙур һаҙлыҡтар бар.
{{Oq|it|Questa grandissima provincia dita rossia over sarmatia confina da levante cum el mar biancho, da ponente cum el mar d’alemagna, da ostro cum saray e cum la chumania, e da tramontana cum permia et ha in sì fiumi grandissimi maxime edil, el qual non è inferior del nilo. Item in questa provincia son paludi grandissimi per li qual questi populi non può esser lieçiermente danificadi da suo inimici}}
{{Цитата аҙағы|Карта [[Фра Мауро]], лист [[:File:Fra Mauro map, sector XXXIV.jpg|XXXIV]]}}

Таңғот өлкәһенең көнбайышында Аҡ диңгеҙ (бәлки, Байкал күле) ята, уның эргәһендә комментарий: «Был диңгеҙҙе „Актенис“ тип исемләйҙәр, йәғни, „Аҡ диңгеҙ“ ҡышын ул тулыһынса ҡар менән ҡаплана» . Себерҙәше Аҡ диңгеҙҙең көнбайыш ярында шундай риүәйәт бар, уның буйынса бында рәсәйҙең көнсығыш сиге үтә: ''«Бында Бөйөк Рәсәй башлана һәм ул Скандинавияға тиклем һуҙыла»''{{Sfn|Среднее Поволжье|2012|с=11}}.

&quot;Мәскәү кенәзлеге&quot;нең сиге Абрахам Ортелийҙың 1567 йылғы «генераль» картаһында Ҡытай күле ({{Lang-la|Kitaia lacus}}) буйлап үткән, был күлдән [[Обь]] йылғаһы башлана. Күлдең сик буйынса әһәмиәте тураһында риүәйәттән белеп була: Был күл күл янында урынлаштырыу тураһындағы риүәйәттәрҙең әһәмиәтен өйрәнеү уҡырға мөмкин миниатюра порубежный: ''«Бына Бөйөк Хәм империяһын йәки Тартарҙарҙы Мәскәү кенәзлегенән йәки Рәсәй батшалығынан айырған күл»''{{Sfn|Среднее Поволжье|2012}}.&lt;gallery&gt;
Russia Mercator 1595.jpg|''Russia'', [[Меркатор, Герард|Меркатор]], 1595
Herberstein-Moscovia.jpg|''Moscovia'', [[Герберштейн]], 1549
Atlas Cosmographicae (Mercator) 099.jpg|''Seu Moscovia Russia'', Atlas Cosmographicae, [[Меркатор, Герард|Меркатор]], 1596
Blaeu 1645 - Russiæ vulgo Moscovia pars australis.jpg|Уртаҡ ҡулланыу: ''Moscovia vulgo Russia'', [[Космография Блау]], 1645
&lt;/gallery&gt;

== Тарихы ==
[[Файл:Growth_of_Russia_1547-1725_true_borders.png|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/Growth of Russia 1547-1725 true borders.png/250px-Growth of Russia 1547-1725 true borders.png|мини|250x250пкс|Рус дәүләте 1547—1725 йылдарҙа]]
XIV—XV быуаттарҙа бер нисә яңы сәйәси үҙәктәр тирәләй урыҫ ерҙәрен берләштереү башлана һәм һөҙөмтәлә үҙәкләштерелгән Урыҫ дәүләте ойошторола. Төньяҡ-көнсығыш Русь ғәскәрҙәрен берләштереү Василий III һәм Иван III идара итеү осоронда тамамлана. Шулай уҡ татар-монгол иҙеүенән һуң Иван III Рустең суверенлы хакимы була, ул беренсе булып Урҙа ханына буйһоноуҙан баш ҡаға. Ул бөтә Русь батшаһы титулын ала һәм бының менән бөтә урыҫ ерҙәренә дәғүә итә{{Sfn|''Пашуто В. Т., Флоря Б. Н., Хорошкевич А. Л.''|1982|loc=С. 157}}.

=== Византия мираҫы ===
[[Файл:Tsar_by_S.V._Ivanov.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Tsar by S.V. Ivanov.jpg/250px-Tsar by S.V. Ivanov.jpg|слева|мини|250x250пкс|Иванов С. В. «Бөйөк батша, бөтөн Рәсәйҙең батшаһы һәм монархы». «Рус тарихы буйынса картиналар» исемле И. Н. Кнебель баҫмаһынан иллюстрация, 1908]]
XVI быуат уртаһында Урыҫ дәүләте хакимы сикләнмәгән власлы хаким- батшаға әүерелә. Был титулды ҡабул итеп, Мәскәү батшаһы Рәсәйҙең төп һәм берҙән-бер хакимы, Византия императорҙарына йәки монгол хандарына тиң булыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала. 1472 йылда Иван III һәм һуңғы византия императоры вариҫы Софья Палеологтың никахлашыуынан һуң Бөйөк Мәскәү кенәзлеге [[Византия]] традицияларын, ритуалдарын, титулдарын һәм гербын — Рәсәй гербына әүерелгән ике башлы сәмреғошто — вариҫ итеп ала.

Саҡ ҡына һуңыраҡ, XV быуат аҙағында, Рәсәйҙең мессион роле, уның дини һайланлығы тураһында идея тыуа. Ул «Мәскәү — Өсөнсө Рим» теорияһы исемен ала. Тәүге тапҡыр был концепция митрополит Зосиманың «Пасхалияны тасуирлау» (1492 йыл) хеҙмәтенә баш һүҙҙә осрай. Һуңынан был теорияны үҙенең мөрәжәғәттәрендә Псковтағы Елеазаров монастыры ҡарты Филофей үҫтерә&lt;ref name=&quot;Filof&quot;&gt;Послание Филофея, игумена Елизаровской пустыни, к Государю великому Василию Ивановичу всея Руси // БАН, собр. Ф. Плигина, № 57, 21.5.15, рук. XVII в. А. 121 об.&lt;/ref&gt;.

=== Иван IV-нең идара итеү осоро ===
[[Файл:Ivans_ivory_throne.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Ivans ivory throne.jpg/200px-Ivans ivory throne.jpg|слева|мини|266x266пкс|Иван Грозныйҙың тәхете]]
Башта, сикләнмәгән власлы хаким/''самодержец'' термины тик бойондороҡһоҙ хаким тигәнде аңлата, әммә [[Иван Грозный]]ҙың батшалыҡ осоронда (1533—1584) сикләнмәгән эске хакимлыҡты аңлата башлай. Иван Грозный батша булып тәхеткә ултыра, әммә һәр хәлдә [[Рус православие сиркәүе]] уның император икәнлеген таный. Елизаров монастыры ҡарты Филофей 1523—1524 йылдарҙа яҙылған хаттарында рус батшаһы [[Православие дине|православиеның]] төп һаҡсыһы һәм иртә [[христианлыҡ]] үҙәтәре [[Рим империяһы|Рим]] һәм [[Византия империяһы|Византия]]&lt;nowiki/&gt;л империяларының рухи вариҫы булып тора тип иғлан итә. Әлеге концепция артабанғы быуаттарҙа Рәсәй йәмғиәтендә ҙур резонанс тыуҙыра.

Тәүге осорҙа боярҙар ярҙамында Иван IV бер нисә файҙалы реформалар үткәрә. Яңы [[Иван IV-нең Судебнигы|Судебник]] нәшер ителә, ул урыҫ дәүләте өҙлөкһөҙ алып барған һуғыштар фонында административ һәм хәрби эштәрҙе көйләй. Иван IV идара иткән ваҡытта Рәсәй үҙ биләмәләрен ныҡ киңәйтеүгә өлгәшә. Ҡазан походы һөҙөмтәһендә (1552 йылда) урта [[Волга]]ны үҙенә буйһондора, 1556 йылда [[Әстерхан]]ды яулап, түбән Волганы һәм [[Каспий диңгеҙе]]нә юл аса, [[Персия]] (Иран), [[Кавказ]] һәм [[Урта Азия]] менән яңы сауҙа мөмкинлектәр 1557 йылда [[Башҡортостандың Рәсәйгә инеүе|башҡорттар]] [[Башҡортостандың Рәсәйгә инеүе|Рәсәйгә ҡушылыу]] тураһында килешеү төҙөйҙәр. Татар ханлыҡтары ҡулсаһы өҙөлә, [[Себер]]гә юл асыла. Шул уҡ ваҡытта [[Порта]] һәм [[Ҡырым ханлығы]] менән мөнәсәбәттәр ҡырҡа насарая.

1552 йылдың аҙағында элекке Ҡазан ханлығы биләмәләрендә ихтилал тоҡана. Ихтилал үҙәге Чалым ҡалаһы булып тора. Баш күтәреүселәр шулай уҡ хан хакимлығын тергеҙәләр: тәхеткә [[нуғай]] кенәздәренең береһе Әли Аҡрам саҡырыла. Ихтилал бик ҡаты баҫтырыла, бик күп зиндандар төҙөлә. .1556 йылда ихтилал үҙәге Чалым яулап алына. бынан һуң артабанғы ҡаршылашыу туҡтатыла. Ҡазан татарҙарына ҡаршы урындағы халыҡтар ҙа ҡатнашалар, сөнки улар өҙлөкһөҙ һуғыштан йонсоған була. Баш күтәреүселәр ҡулынан хан үлтерелә, хәрәкәттең лидерҙары һәләк була. 1552—1557 йылдарҙа рус батшалығына ҡаршы мари халҡының бер өлөшө ихтилалсыларға ҡушыла, уларға ҡаршы урыҫ экспедициялары ойошторола, һөҙөмтәлә мариҙар урыҫ батшаһына буйһоналар. Шулай ҙа урындағы халыҡ быуат аҙағына тиклем ике ярайһы уҡ эре ике ихтилал ойоштора: 1571—1574 һәм 1581—1585 йылдарҙа.

[[Балтик диңгеҙе|Балтик]] йүнәлешендәге сауҙа юлдарында ливон һәм швед күҙәтеүенән ҡотолорға теләп, Иван IV [[Ливония һуғышы]]н башлай. Мәскәү өсөн хәрби эштәр бик уңышлы булмай: 1569 йылда Әстерхан тирәһендә төрөк-ҡырым походына ҡаршы тора алалар, әммә 1571 йылда ҡырым ханы һәм уға ҙур зыян килтерә. Ҡырымлылар һәм төрөктәр киләһе йылда ҡабаттан походҡа сығалар. Һуғыштан тыш, Рус батшалығы эпидемияларҙанһәм боярҙарҙың үҙ-ара ызғыштары арҡаһында көсһөҙләнә. Шул уҡ ваҡытта ливон һуғышы урыҫ ерҙәренә килә. 1582 йылда солох килешеүе төҙөлә. Балтик диңгеҙенә сығыу юлы өсөн Рәсәй буаттан ашыу ваҡыт алыша, Англия һәм Голландия менән сауҙа мөнәсәбәттәре [[Аҡ диңгеҙ]] аша башҡарыла: башта — Холмогоры, һуңынан сауҙа әйләнеше артыуға бәйле 1584 йылдан алып яңы төҙөлгән [[Архангельск]] аша..
[[Файл:Surikov_Pokoreniye_Sibiri_Yermakom.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Surikov Pokoreniye Sibiri Yermakom.jpg/300px-Surikov Pokoreniye Sibiri Yermakom.jpg|справа|мини|300x300пкс|Ермактың Себерҙе буйһондороуы. Василий Суриков, 1895]]

=== Борис Годуновтың идара итеүе ===
{{main|Борис Годунов}}

=== Сыуалыш осоро ===

=== Романовтарҙың батшалығы 1689 йылға тиклем ===

=== Петр I-нең идара итеүе һәм Рәсәй империяһына әүерелеү ===

== Хакимдар ==
* ''См. [[Урыҫ батшалары исемлеге]]''

== Властың һайланған органдары ==

== Административ бүленеше ==

== Һайланма администрация ==

== Хәрби эштәр ==

=== Армия ===
{{Главная|Урыҫ дәүләтенең армияһы}}

=== Флот ===

== Дипломатия ==

== Геральдика ==

== Аҡса системаһы ==

== Иҡтисад ==

== Дин ==

== Мәҙәниәт ==

== Хоҡуҡ ==

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Рәсәйҙең Азия өлөшө]]
* [[Рәсәй дәүләтенең атамалары]]

== Иҫкәрмәләр ==
;Комментарийҙар
{{иҫкәрмәләр|group=&quot;~&quot;|2}}

;Сығанаҡтар
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
;Дөйөм мәғлүмәт
* {{книга|автор=[[Богоявленский, Сергей Константинович|Богоявленский С. К.]], [[Веселовский, Степан Борисович|Веселовский С. Б.]]|часть=Местное управление|заглавие=Очерки истории СССР. Период феодализма, XVII в.|ответственный=Под ред. А. А. Новосельского и Н. В. Устюгова|место=М.|издательство=|год=1955|страницы=384|isbn=|ref=''Богоявленский С. К., Веселовский С. Б.''}}
* {{Книга:Костомаров|2004}}
* {{книга|автор=[[Пашуто, Владимир Терентьевич|Пашуто В. Т.]], [[Флоря, Борис Николаевич|Флоря Б. Н.]], [[Хорошкевич, Анна Леонидовна|Хорошкевич А. Л.]]|заглавие =Древнерусское наследие и исторические судьбы восточного славянства|ссылка=http://www.inslav.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1205:-1982&amp;catid=29:2010-03-24-13-39-59&amp;Itemid=62|место=М.|издательство=Наука|год=1982|ref=''Пашуто В. Т., Флоря Б. Н., Хорошкевич А. Л.''}}
* {{книга|автор=Скрынников Р. Г.|заглавие=История Российская. IX−XVII вв.|место=М.|издательство=Издательство «Весь мир»|год=1997|ref=''Скрынников Р. Г.''}}
* {{книга|автор=Хорошкевич А. Л.|заглавие=Символы русской государственности|место=М.|издательство=Издательство МГУ|год=1993|isbn=5-211-02521-0|ref=''Хорошкевич А. Л.''}}
* {{книга|автор=Хорошкевич А. Л.|заглавие=Русское государство в системе международных отношений конца XV − начала XVI в|место=М.|год=1980|ref=''Хорошкевич А. Л.''}}
* 
*

;Өҫтәмә мәғлүмәт
* {{БРЭ|автор=Г. А. Исаченко, М. Д. Горячко, А. Н. Прокинова, П. С. Павлинов, П. М. Степанова /2015/. Г. А. Исаченко, М. Д. Горячко, А. Н. Прокинова, П. С. Павлинов, П. М. Степанова /2018/. Актуализация: редакция БРЭ /2020/|заглавие=Санкт-Петербург|том=Электронная версия|страницы=|год=2020|id=5718131|ref=Исаченко и др.}}
* [http://www.runivers.ru/lib/detail.php?ID=332441 Акты Московского государства (в 3 томах).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203232756/http://www.runivers.ru/lib/detail.php?ID=332441 |date=2009-12-03 }} — {{СПб}}: Типография Императорской академии наук, 1890−1901.
* {{cite web|url=http://www.portal-slovo.ru/rus/history/49/60/5369/$print_text/|author=Волков В. А.|title=Конец Смутного времени|publisher=// Православный образовательный портал «Слово» (www.portal-slovo.ru)|accessdate=2014-01-15|deadlink=+|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080430130230/http://www.portal-slovo.ru/rus/history/49/60/5369/$print_text/|archivedate=2008-04-30}} 
* ''Вертков К. А.'' Типы русских гуслей // Славянский муз. фольклор. — {{М}}, 1972.
* ''[[Гневушев, Андрей Михайлович|Гневушев А. М.]]'' [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003814964 Сибирские города в смутное время.] — Киев: Тип. 2-й артели, 1914. (Российская государственная библиотека)
* ''Каргалов В. В.'' Московские воеводы XVI−XVII вв. — {{М}}, 2002.
* {{Книга:Ключевский}}
* {{книга|заглавие =Очерки истории СССР. Период феодализма, XVII в.|ссылка=|ответственный=Под ред. А. А. Новосельского и Н. В. Устюгова|место=М.|издательство=|год=1955}}
* ''Семёнов Игорь, к.и.н.'' [https://archive.today/20130126191803/www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=2703&amp;n=131 Охота в посольском обычае Кремля XV−XVII веков // Журнал «Родина», 2008 — № 8.]
* ''Соколов Ф. В.'' Гусли звончатые. — {{М}}, 1959.
* {{Книга:Соловьёв}}
* ''Тихомиров Д. П.'' История гуслей. Очерки. — Тарту, 1962.
* [[Ульянов, Олег Германович|Ульянов О. Г.]] [http://rusk.ru/st.php?idar=8635 Рождение царства Русского // Сайт «Русская линия» (rusk.ru), 17.07.2006.]; впервые: «Вертикаль власти» — {{М}}, май 2003. — С. 52−56.
* ''Усачёв А. С.'' Степенная книга и древнерусская книжность времени митрополита Макария. — {{М}}−{{СПб}}, 2009.
* ''Фаминцын А. С.'' Гусли − рус. нар. муз. инструмент. — {{СПб}}, 1890.
* {{статья
 | автор         = [[Фоменко, Игорь Константинович|Фоменко И. К.]]
 | заглавие      = [[:Файл:Samara Fomenko I K.pdf|Первое упоминание «Самары» в западноевропейских средневековых источниках]]
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | язык          = ru
 | ответственный = Редкол.: Д. А. Сташенков (отв. ред.), А. Ф. Кочкина, Л. В. Кузнецова
 | автор издания = 
 | издание       = Среднее Поволжье в контексте средневековой российской истории: на перекрёстке культур (конец XIII-XVI в.)
 | тип           = Материалы научно-практической конференции
 | место         = [[Самара]]
 | издательство  = «Офорт». Министерство культуры Самарской области, [[Самарский областной историко-краеведческий музей имени П. В. Алабина]]
 | год           = 2012
 | месяц         = 
 | число         = 
 | том           = 
 | выпуск        = 
 | номер         = 
 | страницы      = 9—23
 | isbn          = 978-5-473-00859-3, ББК Т3(2Р354.2)43я431(2Р), Т3(2Р354.2)44я431(2Р), Т4(2)431.99Поволжье.я431(2Р)
 | issn          = 
 | doi           = 
 | bibcode       = 
 | arxiv         = 
 | pmid          = 
 | ref           = Среднее Поволжье
 | archiveurl    = 
 | archivedate   = 
}} [[Файл:Cc.logo.circle.svg|15px|Статья доступна по лицензии CC BY-SA 3.0]] — {{comment|OTRS.|Номер OTRS разрешения от автора: 2019050410003641}}
* [http://new.runivers.ru/lib/book4369/53121/ ''Чечулин Н. Д.'' Города Московского государства в XVI веке // «Записки историко-филологическаго факультета Императорскаго С.-Петербургскаго университета. Т. 22.» — {{СПб}}: Тип. И. Н. Скороходова, 1889. — 353 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220921183634/https://new.runivers.ru/lib/book4369/53121/ |date=2022-09-21 }}
* {{книга|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[https://www.academia.edu/9987573 Практика посвящений храмов во имя патрональных великокняжеских и царских святых в XVI веке] // Царь и царство в русском общественном сознании|издательство=Изд-во Института российской истории РАН|год=1999|место=М.|страницы=38—48|isbn=5-8055-0009-4}}
* ''Шамин Степан.'' [https://archive.today/20130103120120/www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=81&amp;n=9 Первые регулярные почты в России // Журнал «Родина», 2001. — № 12.]
* ''Шишков Александр, к.и.н.'' [https://archive.today/20130103085429/www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1716&amp;n=90 Очищение от Смуты // Журнал «Родина», 2005. — № 11.]
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Родственные проекты}}
* {{cite web|url=http://megabook.ru/|title=Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия (megabook.ru)|accessdate=2013-12-03|ref=МЭКМ}}
* [http://www.istorichka.ru/texts/1094015050/view/ Очерк об истории Русского государства в 1508−1598 годах // Сайт «ИСТОРИЧКА. Доклады по истории» (www.istorichka.ru){{v|15|01|2014}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211030103135/http://www.istorichka.ru/texts/1094015050/view/ |date=2021-10-30 }}
* [http://www.infoliolib.info/rlit/drl/grozny.html Переписка Ивана Грозного с Андреем Курбским // Университетская электронная библиотека «INfOLIO» (www.infoliolib.info){{v|15|01|2014}}]
* [https://web.archive.org/web/20110525172835/http://www.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=5115 Сочинения Ивана Семёновича Пересветова / Подготовка текста М. Д. Каган-Тарковской, перевод А. А. Алексеева, комментарии Я. С. Лурье // Электронные публикации Института русской литературы (Пушкинского Дома) РАН (www.pushkinskijdom.ru){{v|15|01|2014}}]
* [http://www.drevnyaya.ru/drusa.php Интернет-ресурсы (каталог научных работ, посвящённых Древней Руси − Словари, справочно-библиографические издания, журналы и сериальные издания) // Сайт научного журнала «Древняя Русь. Вопросы медиевистики» (www.drevnyaya.ru){{v|15|01|2014}}]
* [http://liber.rsuh.ru/?q=node/1166 Россия в Средние века и раннее Новое время // Сайт научной библиотеки Российского государственного гуманитарного университета (liber.rsuh.ru){{v|15|01|2014}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220921232738/https://liber.rsuh.ru/?q=node/1166 |date=2022-09-21 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=wuZ50HnDYTI&amp;feature=plcp «Российская государственность в Допетровскую эпоху. XVII в.». — Телепередача из цикла «Молодые учёные России», телеканал «Просвещение», эфир от 27 августа 2012].

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Урыҫ дәүләте}}

[[Категория:Азия тарихи дәүләттәре]]
[[Категория:Европа тарихи дәүләттәре]]
[[Категория:Батшалыҡтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]</text>
      <sha1>iz7ls2c99mnu42udr20vmulh3xigymb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Вики-яҙ 2026</title>
    <ns>102</ns>
    <id>199994</id>
    <revision>
      <id>1298327</id>
      <parentid>1298315</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T12:34:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1298327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25185" sha1="kx82g5q6nzoqy84wv12sim0zufxbu7c" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|46
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[Ом законы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|52
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[Котор]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|84
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[Исмәғил Сәмәни]]{{*}}[[Мансур Хеҡмәт]]{{*}} [[Мәлик шаһ I]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}        
|59
|
|
|-
|{{u|Марьям Султанбаева}}
|[[Татар Шуғаны]]{{*}} [[Чарна-Бухта]]
|2
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>kx82g5q6nzoqy84wv12sim0zufxbu7c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298355</id>
      <parentid>1298327</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T18:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1298355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25222" sha1="ez181gvtyizsfvddwstvxhb0r77oo8s" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|46
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[Ом законы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|52
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[Котор]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|84
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[Исмәғил Сәмәни]]{{*}}[[Мансур Хеҡмәт]]{{*}} [[Мәлик шаһ I]]{{*}} [[Сәмәниҙәр мавзолейы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}        
|60
|
|
|-
|{{u|Марьям Султанбаева}}
|[[Татар Шуғаны]]{{*}} [[Чарна-Бухта]]
|2
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>ez181gvtyizsfvddwstvxhb0r77oo8s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298368</id>
      <parentid>1298355</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T21:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1298368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25235" sha1="6oxisyc7d5j6156wj3crucsy90m738j" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|46
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[Ом законы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|52
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[Котор]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|84
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[Исмәғил Сәмәни]]{{*}}[[Мансур Хеҡмәт]]{{*}} [[Мәлик шаһ I]]{{*}} [[Сәмәниҙәр мавзолейы]]{{*}} [[Ҡәүәт II]]{{*}} [[]]{{*}}        
|61
|
|
|-
|{{u|Марьям Султанбаева}}
|[[Татар Шуғаны]]{{*}} [[Чарна-Бухта]]
|2
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>6oxisyc7d5j6156wj3crucsy90m738j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298376</id>
      <parentid>1298368</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:27:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1298376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25310" sha1="2p4cgsbp0yow2idp7zzbpxudzkoaoqo" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|46
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[Ом законы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|52
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[Котор]]{{*}} [[Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|85
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[Исмәғил Сәмәни]]{{*}}[[Мансур Хеҡмәт]]{{*}} [[Мәлик шаһ I]]{{*}} [[Сәмәниҙәр мавзолейы]]{{*}} [[Ҡәүәт II]]{{*}} [[]]{{*}}        
|61
|
|
|-
|{{u|Марьям Султанбаева}}
|[[Татар Шуғаны]]{{*}} [[Чарна-Бухта]]
|2
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>2p4cgsbp0yow2idp7zzbpxudzkoaoqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298431</id>
      <parentid>1298376</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1298431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25623" sha1="lfrusu9aadcmxgnj53937l019lew7ra" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|46
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[Ом законы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|52
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[Котор]]{{*}} [[Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|85
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[Исмәғил Сәмәни]]{{*}}[[Мансур Хеҡмәт]]{{*}} [[Мәлик шаһ I]]{{*}} [[Сәмәниҙәр мавзолейы]]{{*}} [[Ҡәүәт II]]{{*}} [[]]{{*}}        
|61
|
|
|-
|{{u|Марьям Султанбаева}}
|[[Татар Шуғаны]]{{*}} [[Чарна-Бухта]]
|2
|
|
|-
|{{u|Фәрһад}}
|[[Хәсәншин Азамат Данил улы]]{{*}} [[Симфония №1 (Монасипов)]]{{*}}[[Муса Йәлил (симфония-поэма)]]{{*}}[[Симфония №3 (Монасипов)]]{{*}} [[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)]]
|5
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>lfrusu9aadcmxgnj53937l019lew7ra</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298432</id>
      <parentid>1298431</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1298432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25699" sha1="brlrz08ckzrjmx2taezrr36usdlnmhb" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|46
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[Ом законы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|52
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[Котор]]{{*}} [[Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|85
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[Исмәғил Сәмәни]]{{*}}[[Мансур Хеҡмәт]]{{*}} [[Мәлик шаһ I]]{{*}} [[Сәмәниҙәр мавзолейы]]{{*}} [[Ҡәүәт II]]{{*}} [[]]{{*}}        
|61
|
|
|-
|{{u|Марьям Султанбаева}}
|[[Татар Шуғаны]]{{*}} [[Чарна-Бухта]]
|2
|
|
|-
|{{u|Фәрһад}}
|[[Хәсәншин Азамат Данил улы]]{{*}} [[Симфония №1 (Монасипов)]]{{*}}[[Муса Йәлил (симфония-поэма)]]{{*}}[[Симфония №3 (Монасипов)]]{{*}} [[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)]]
|5
|&lt;small&gt;бәйгедән тыш&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;бәйгедән тыш&lt;/small&gt;
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>brlrz08ckzrjmx2taezrr36usdlnmhb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298433</id>
      <parentid>1298432</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:53:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1298433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25623" sha1="lfrusu9aadcmxgnj53937l019lew7ra" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|46
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[Ом законы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|52
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[Котор]]{{*}} [[Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|85
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[Исмәғил Сәмәни]]{{*}}[[Мансур Хеҡмәт]]{{*}} [[Мәлик шаһ I]]{{*}} [[Сәмәниҙәр мавзолейы]]{{*}} [[Ҡәүәт II]]{{*}} [[]]{{*}}        
|61
|
|
|-
|{{u|Марьям Султанбаева}}
|[[Татар Шуғаны]]{{*}} [[Чарна-Бухта]]
|2
|
|
|-
|{{u|Фәрһад}}
|[[Хәсәншин Азамат Данил улы]]{{*}} [[Симфония №1 (Монасипов)]]{{*}}[[Муса Йәлил (симфония-поэма)]]{{*}}[[Симфония №3 (Монасипов)]]{{*}} [[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)]]
|5
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>lfrusu9aadcmxgnj53937l019lew7ra</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298439</id>
      <parentid>1298433</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T09:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1298439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25724" sha1="lt9lqmvlyo96ganaqcz0tg5blcyuotc" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|46
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|11
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[Ом законы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|52
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[Котор]]{{*}} [[Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|85
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[Исмәғил Сәмәни]]{{*}}[[Мансур Хеҡмәт]]{{*}} [[Мәлик шаһ I]]{{*}} [[Сәмәниҙәр мавзолейы]]{{*}} [[Ҡәүәт II]]{{*}} [[Уруа]]{{*}} [[Хәләф ибн Әхмәт]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]        
|63
|
|
|-
|{{u|Марьям Султанбаева}}
|[[Татар Шуғаны]]{{*}} [[Чарна-Бухта]]
|2
|
|
|-
|{{u|Фәрһад}}
|[[Хәсәншин Азамат Данил улы]]{{*}} [[Симфония №1 (Монасипов)]]{{*}}[[Муса Йәлил (симфония-поэма)]]{{*}}[[Симфония №3 (Монасипов)]]{{*}} [[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)]]
|5
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>lt9lqmvlyo96ganaqcz0tg5blcyuotc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298449</id>
      <parentid>1298439</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T10:36:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1298449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25755" sha1="pgeb0vfpu3tvvcfh4w5w8os4h05y2t5" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}}  [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|46
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|50
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[Нәргиз Мөхәммәди]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|12
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[Ом законы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|52
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[Котор]]{{*}} [[Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|85
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[Исмәғил Сәмәни]]{{*}}[[Мансур Хеҡмәт]]{{*}} [[Мәлик шаһ I]]{{*}} [[Сәмәниҙәр мавзолейы]]{{*}} [[Ҡәүәт II]]{{*}} [[Уруа]]{{*}} [[Хәләф ибн Әхмәт]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]        
|63
|
|
|-
|{{u|Марьям Султанбаева}}
|[[Татар Шуғаны]]{{*}} [[Чарна-Бухта]]
|2
|
|
|-
|{{u|Фәрһад}}
|[[Хәсәншин Азамат Данил улы]]{{*}} [[Симфония №1 (Монасипов)]]{{*}}[[Муса Йәлил (симфония-поэма)]]{{*}}[[Симфония №3 (Монасипов)]]{{*}} [[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)]]
|5
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>pgeb0vfpu3tvvcfh4w5w8os4h05y2t5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Осмуссаар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201087</id>
    <revision>
      <id>1298372</id>
      <parentid>1297773</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T23:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7280" sha1="7vy9042nwg4koam6p2enck8l29izu2c" xml:space="preserve">{{Утрау
 |Название                = Осмуссаар
  |Национальное название  = et/Osmussaar
 |Изображение             = Osmussaar24.jpg
  |Подпись изображения    = Утрау яры (июнь 2013 йыл)
 |Координаты              = 59/17/30/N/23/23/30/E
  |CoordScale             = 
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Ляэнемаа
   |Район                 = Ноароотси (улыҫ)
 |Архипелаг               = 
 |Акватория               = Балтик диңгеҙе
 |Площадь                 = 4,69
 |Наивысшая точка         = 
 |Население               = 2
  |Год переписи           = 2009
}}
'''О́смуссаар''', '''О́смуссар'''&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://loadmap.net/ |title = Топокарты Генштаба |lang =  |url-status = dead |access-date = 2015-04-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150322203440/http://loadmap.net/ |archive-date = 2015-03-22 }}&lt;/ref&gt; йәки '''О́денсхольм''' ({{lang-et|Osmussaar}}, {{lang-sv|Odensholm}}) — [[Эстония]]ның [[Балтик диңгеҙе]]ндәге [[утрау]]ы. [[Швед теле|Шведса]] атамаһынн легенда буйынса утрауҙа ҡәбере булған Один хөрмәтенә ала. [[Рәсәй империяһы]]нда утрау шведса «Оденсхольм» менән йөрөтөлә. Утрауҙың майҙаны 4,69 км². Халҡы — 2 кеше (2009)&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Population of Noarootsi Parish by village | url=http://www.noavv.ee/misc/elanikud.xls | publisher=Noarootsi Parish | format=XLS | access-date=2009-06-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110527204902/http://www.noavv.ee/misc/elanikud.xls | archive-date=2011-05-27 }}&lt;/ref&gt;. Ляэнемаа өйәҙенең Ноароотси улусына ҡарай.

Утрауҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан Эстонияла иң ҙур кратер — Неугрунд һыу аҫты кратеры урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.visithaapsalu.com/хаапсалу-и-ляэнемаа/10-причин-посетить-ляэнемаа/?lang=ru |title= 10 причин посетить Ляэнемаа |lang= ru |website= Avaleht - Хаапсалу и Ляэнемаа |access-date= 2021-05-23 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210523183059/https://www.visithaapsalu.com/%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BF%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83-%D0%B8-%D0%BB%D1%8F%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/10-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%BD-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%8C-%D0%BB%D1%8F%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%B0/?lang=ru |archive-date= 2021-05-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында 1914 йылдың 26 авгусында рустарҙың «[[Паллада (крейсер, 1907)|Паллада]]» һәм «Богатырь» крейсерҙары утрау янындағы һайлыҡҡа ултырған «Магдебург» герман еңел крейсерының код китабын ҡулға төшөрә. Рәсәй властары китапты Британия Адмиралтействоһына тапшыра. Китап Германияның хәрби-диңгеҙ кодын асыуҙа мөһим роль уйнай. Һуңынан кодтың асылыуы диңгеҙҙәге хәрби хәрәкәттәргә лә, шулай уҡ дөйөм һуғыш барышына ла ҙур йоғонто яһай.

1940 йылға тиклем утрауҙа 130-лап кеше йәшәгән, нигеҙҙә шведтар, ләкин [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|совет ғәскәрҙәре]] Эстонияға ингәндән һуң, улар утрауҙы ташлап китә. Әлеге ваҡытта утрау [[ҡурсаулыҡ]] булғанлыҡтан, Эстонияның реституция тураһындағы законына ярашлы, утрауҙа ер биләгән бөтә хужалары икенсе урында компенсация алған. Әлеге ваҡытта утрауҙа ике ғаилә йәшәй.

1941 йылда Германия һөжүм иткәндән һуң, совет ғәскәрҙәре утрауҙан сигенә. Осмуссар һаҡсылары (205-се айырым артиллерия дивизионы һәм 3-сө махсус линия төҙөлөшө эшселәренән ойошторолған батальон&lt;ref&gt;Аллилуев А. А. 164 боевых дня&lt;/ref&gt;) 1941 йылдың декабренә тиклем ҡала, бынан һуң гарнизон эвакуациялана, орудиелары шартлатыла, ә башняларын һәм команда пунктын һыуҙан баҫтыралар.

Утрауҙа 15 совет морягының һәм 164 көн дауамында оборона тотҡан эшселәрҙең туғандар ҡәберлеге бар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.moles.ee/06/Nov/04/6-1.php|title=Непокоренная легенда|author=Любовь Семёнова|website=Молодёжь Эстонии|date=4.11.2006|publisher=|access-date=2018-01-26|archive-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185105/http://www.moles.ee/06/Nov/04/6-1.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Эстонияның «Рус елкән йәмғиәте» һәм ''Baltsail'' яхта клубы ағзалары ҡәберҙе тәрбиәләп тора.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Osmussaar29.jpg|Маяк на острове
Bundesarchiv Bild 134-B2501, Kleiner Kreuzer Magdeburg.jpg|Һайлыҡҡа ултырған «[[Магдебург (крейсер)|Магдебург]]» крейсеры , 1914 йыл. Утрау артҡы планда
Osmussaare vaatetorn.JPG|Күҙәтеү вышкаһы
Osmussaare kauglaskekahuri jäänused.JPG|Алыҫҡа атыу пушкаһы ҡалдыҡтары
Osmussaar. 21..jpg|Утрауҙың көньяҡ-көнсығыш ярында диңгеҙ судноһы ватыҡтары
Osmussaare edelanurk.JPG|Утрауҙағы өй
Osmussaar. Inahamne.jpg|Утрауҙың көньяҡ өлөшөндәге пейзажы
Братская могила Осмуссаар.jpg|2009 йылда утрауҙағы туғандар ҡәберлеген тәрбиәләү
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://daypic.ru/about-all/161165 Фоторепортаж. Жизнь на острове]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150323082128/http://daypic.ru/about-all/161165 |date=2015-03-23 }}
* [http://www.moles.ee/06/Nov/04/6-1.php Любовь Семёнова «Непокорённая легенда»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126185105/http://www.moles.ee/06/Nov/04/6-1.php |date=2018-01-26 }}

[[Категория:Балтик диңгеҙе утрауҙары]]</text>
      <sha1>7vy9042nwg4koam6p2enck8l29izu2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Реза Пәһләүи (шаһзада)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201157</id>
    <revision>
      <id>1298403</id>
      <parentid>1298142</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T07:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1298403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28926" sha1="p8yl0kc6hhf03n8zc6yambdg795uxvw" xml:space="preserve">{{Ук}}
Шаһзада '''Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|رضا پهلوی}}, {{IPA|[ɾeˈzɒː pʰæhlæˈviː]}}; [[31 октябрь]] [[1960 йыл]], [[Тәһран]], Ирандың шаһиншаһ дәүләте) — Пәһләүиҙәр йорто башлығы һәм әлеге ваҡытта ғәмәлдә булмаған Иран шаһиншаһ дәүләтенең вариҫ принцы (шаһзада), Ирандың һуңғы шаһиншаһы — Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең өлкән улы.

Реза Пәһләүи 1967 йылдан Ирандың вариҫ принцы (шаһзада) була, атаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙән һуң тәхеткә ултырырға тейеш була, әммә 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһы]] арҡаһында ғаиләһе менән Ирандан ҡасырға мәжбүр була.

[[Иран]]дағы хәҙерге клерикаль [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам Республикаһын]] тәнҡитләүселәрҙең береһе. Иранда тыйылған Иран Милли советының ойоштороусыһы һәм лидеры булып тора. Хәҙерге көндә ул Америка Ҡушма Штаттарында йәшәй.

== Биографияһы ==

=== Иртә йылдары ===
[[Файл:Cyrus_small.JPG|слева|мини|253x253пкс|1973 йылда шаһзада Реза Пәһләүи]]
Резха Пәһләүи 1960 йылдың 31 октябрендә [[Тәһран]]да тыуған. Ул Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең беренсе улы. Әсәһе — шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1959 йылда Мөхәммәт Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан.

Мәктәпте тамамлағас, йәш Реза Пәһләүи Иран Империяһы Хәрби-һауа көстәренә кесе офицер сифатында хеҙмәткә алына. [[1977 йыл]]да 17 йәшендә осоу стажировкаһы үтеү өсөн Америка Ҡушма штаттарына ебәрелә. АҠШ-та ул шулай уҡ Уильмяс колледжында уҡый, әммә Ирандағы тәртипһеҙлектәр арҡаһында күп тә үтмәй уҡыуын өҙөргә мәжбүр була. Күп тә үтмәй, 1979 йылда, Иранда [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] була, Иран шаһы ғаиләһе менән илдән ҡасырға мәжбүр була. Тиҙҙән Иранда [[Иран Ислам Республикаһы]] ойошторола.

=== Артабанғы тормошо ===
[[Файл:Crpcairo.jpg|слева|мини|296x296пкс|Шаһзада Реза Пәһләүи Пәһләүи йорто башлығы сифатында тантаналы ант ваҡытында, [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]], 1980.]]
Һуңынан Реза Пәһләүи Көньяҡ Калифорния университетында (АҠШ) уҡый, унда политология буйынса бакалавр дәрәжәһен ала. Шул уҡ ваҡытта Реза Пәһләүи лә АҠШ һауа көстәре осоусыларын әҙерләү программаһын уңышлы тамамлай.

1980 йылдың 27 июлендә тәхеттән төшөрөлгән һәм һөргөнгә ебәрелгән Реза Пәһләүиҙең атаһы, Иран шаһиншаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи, ҡаты ауырыуҙан вафат була. Атаһы вафат булғандан һуң, Реза Пәһләүи, шаһ һәм шаһбаныу балаларының иң өлкәне булараҡ, Пәһләүи йорто башлығы булып китә. Ул, ғәмәлдәге конституцион система сиктәрендә булһа ла, үҙе етәкселек итеп, Иранда монархияны тергеҙергә теләүен ҡат-ҡат иғлан итә.

1981 йылда [[Яҡын Көнсығыш]]та [[Иран-Ираҡ һуғышы]] башлана. Реза Пәһләүи Иран Ислам Республикаһының Ҡораллы Көстәре баш командующийы генерал-майор Вәлиулла Фәлләхҡа Иран Хәрби-һауа көстәрендә осоусы сифатында Ираҡҡа ҡаршы һуғышта ҡатнашырға рөхсәт һорап хат яҙа. Реза Пәһләүиҙең тәҡдиме кире ҡағыла&lt;ref&gt;An Interview with Reza Pahlavi. Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 14 июня 2006 года.&lt;/ref&gt;. Иран-Ираҡ һуғышы һигеҙ йыл дауам итә һәм 1988 йылдың авгусында ғына тигеҙ иҫәп менән тамамлана.

== Ҡараштары ==
Реза Пәһләүи Иранда хәҙерге Ислам Республикаһын бөтөрөү яҡлы. Ул Иран донъяуи булырға тейеш, дин дәүләттән айырылырға тейеш&lt;ref&gt;{{Cite news|title=April 2011, Q&amp;A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&amp;page=1|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20131012035100/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&amp;page=1|archivedate=2013-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=December Q&amp;A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&amp;page=2|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=http://web.archive.org/web/20150924121103/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&amp;page=2|archivedate=2015-09-24}}&lt;/ref&gt;, шуның менән бер-береһенән айырым йәшәргә тейеш, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта ул исламофобия бер ниндәй формала ла ҡабул ителмәй, тип иҫәпләй. Ирекле һәм демократик һайлауҙар, шулай уҡ демократия һәм ғәҙеллек өсөн сығыш яһаусы барлыҡ сәйәси идеологияларҙы һайлауға рөхсәт алыу өсөн сығыш яһай&lt;ref&gt;Reza Pahlavi — «The Challenge Of Implementing Democracy And Human Rights In Iran» (англ.). ''www.rezapahlavi.org''. Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 5 апреля 2010 года.&lt;/ref&gt;. Уның фекеренсә, Иран халҡы үҙе хәл итергә тейеш, Иран ниндәй дәүләт буласаҡ — [[конституцион монархия]]&lt;nowiki/&gt;мы, президент республикаһымы, йәки парламент республикаһымы.

Реза Пәһләүи үҙенең асыҡ белдереүҙәрендә монархия тергеҙелгән осраҡта Иранға конституцион монарх булараҡ ҡайтырға бер нисә тапҡыр вәғәҙә бирә: ''&quot;Мин һул, уң яҡлы түгел, мин үткәндәр өсөн. Мин киләсәк өсөн. Тарихыбыҙҙағы яңы битте, яңы мөрәжәғәтнамәне күрһәтәм, тип иҫәпләйем''

Ул кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен һаҡлау өсөн сығыш яһай&lt;ref&gt;[http://www.zenit.org/article-20209?l=german Prinz Reza Pahlavi über den Iran: «Dieses Regime ist äußerst anti-religiös»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404221015/http://www.zenit.org/article-20209?l=german|date=2010-04-04}}. (interview with Reza Pahlavi, in German) Zenit.org (31 March 2010). Retrieved on 9 June 2012.&lt;/ref&gt; . Ул бер нисә тапҡыр кеше хоҡуҡтарын яҡлау буйынса төрлө конференцияларҙа, сараларҙа сығыш яһай.

[[2023 йыл]]дың 17 апрелендә кис Һәләкәттең һәм батырлыҡтың Хәтер көнөндә Израилгә Холокост ҡорбандарын иҫкә алыу өсөн Ирандың шаһиншаһ дәүләтенең кронпринцы (шаһзада) Реза Пәһләүи килә.

== Иран эмигранттары менән мөнәсәбәттәр ==
Реза Пәһләүи теге йәки был сәбәптәр арҡаһында Ирандан китергә мәжбүр булған Иран эмигранттары араһында ҙур авторитетҡа эйә. Реза Пәһләүи [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] арҡаһында Ирандан киткән эмигранттар араһында айырыуса популяр&lt;ref&gt;''Lone, Mahlia.'' Memorable Romance: The Shah &amp; I (1 июля 2016). Дата обращения: 4 июня 2017. Архивировано 25 февраля 2021 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Connie Bruck.'' Exiles: How Iran’s Expatriates are Gaming the Nuclear Threat 48. The New Yorker (6 марта 2006). Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 28 ноября 2016 года.&lt;/ref&gt;. Әле Реза Пәһләүи йәшәгән АҠШ-та яҡынса ике миллион Иран иммигранты йәшәй, уларҙың һуңғы быуындары АҠШ-та тыуған һәм бер ҡасан да тарихи тыуған ерҙәрендә булмаған. АҠШ-тағы Иран диаспораһы шул илдәге күп һанлы диаспоралар араһында иң әүҙемдәренең береһе булып тора.

== Ирандың ядро программаһына ҡағылышлы белдереүҙәре ==
Реза Пәһләүи фекеренсә, Израиль йәки Америка ғәскәрҙәренең Иранға һөжүме шул илдәге ғәмәлдәге ислам режимына ҙур ярҙам ғына була ала. Пәһләүи Иранға һөжүм итеү уның ядро программаһын юҡ итмәйәсәк, ә уны ваҡытлыса ғына туҡтатасаҡ тип билдәләй&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Принц Персии попросил Израиль не бомбить Иран|ссылка=http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/|язык=ru|автор издания=[[Lenta.Ru]]|год=[[18 апреля]] [[2012 год]]а|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305002056/http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/}}&lt;/ref&gt;. Хәрби операция урынына Реза Пәһләүи, Иран эсендәге үҙенең яҡлыларға һылтанып, Ислам Республикаһы етәкселегенә ҡаршы «донъялағы иң яҡшы ғәскәрҙе, Иран халҡының үҙен» мобилизацияларға тәҡдим итә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Антон Евстратов|заглавие=Шахская семья: попытка возродиться из политического небытия|ссылка=http://www.iran.ru/rus/news_iran.php?act=news_by_id&amp;_n=1&amp;news_id=79971|язык=ru|издание=РИА «Iran News»|тип=|год=[[20 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Сын иранского шаха призвал Израиль помочь революции в Иране|ссылка=http://www.regnum.ru/news/polit/1521007.html|язык=ru|издание=ИА «[[REGNUM]]»|тип=|год=[[14 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203256/http://regnum.ru/news/polit/1521007.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Iran: Reza Pahlavi pleads with Israel not to bomb his country over its nuclear program|ссылка=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o|язык=en|издание=[[GlobalPost]]|тип=|год=[[9 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205233907/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o}}&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ, Ирандың ядро программаһына ҡаршы Израиль операцияһы башланғас, Реза Пәһләүи ирандарҙы Әли Хәмәней режимына буйһонмаҫҡа һәм уны ҡолатырға саҡыра&lt;ref&gt;Сын шаха Пехлеви призвал иранцев свергнуть аятоллу Али Хаменеи. ''dw.com'' (13 июня 2025). Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 20 июля 2025 года.&lt;/ref&gt;.

== Иранда күмәк тәртипһеҙлектәр һәм ҡаршылыҡ акциялары ==
Иранда ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр даими була. Тәүге күләмле ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр 2009 йылда үтә. 2017 йылдың декабрь аҙағынан илдә ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр яңынан башлана. Башта ҡаршылыҡ акциялары аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың юғары булыуы һәм йәшәү кимәленең түбән булыуы арҡаһында барлыҡҡа килһә, артабан хөкүмәткә ҡаршы акцияларға әүерелә. Протест белдереүселәр илдәге иҡтисади һәм социаль хәл, [[Сүриәлә граждандар һуғышы|Сүриәлә]], Ираҡта, Йемендә һәм Ливанда ҡораллы конфликттар арҡаһында Ирандың ҙур хәрби сығымдары менән ҡәнәғәт булмай. Атап әйткәндә, протест белдереүселәр Реза Пәһләүи һәм ғөмүмән Пәһләүиҙәр династияһы файҙаһына ҡысҡыра. Ҡаршылыҡ акцияларында йәштәр, студенттар һәм Иранда монархияны ҡайтарыу яҡлы монархистар ҡатнаша, уларҙың күпселеге Пәһләүиҙәр вәкилен, атап әйткәндә, Реза Пәһләүиҙе Иран шаһы итеп күрергә теләй&lt;ref name=&quot;Milczanowski&quot;&gt;{{Citation|page=53–66|accessdate=2018-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''AFP.'' Anti-government protests break out in Iran over economic woes. ''The Times of Israel'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 29 декабря 2017 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Rafizadeh, Dr Majid.'' Iran: Protesters Decry Economic Mismanagement, But Also Express Broader Frustrations (англ.). ''Huffington Post'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 29 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Holly Dagres.'' Chants in the holy city of Qom tonight. Twitter (29 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==

=== Ғәиләһе ===
Атаһы: шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]], 1919 йылда тыуған һәм 1980 йылда вафат булған. Әсәһе: шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1938 йылда тыуған. Фәрәх Пәһләүи әлеге ваҡытта АҠШ-та йәшәй. Реза Пәһләүиҙең ике һеңлеһе һәм бер ҡустыһы була. Ҡустыһы: принц Әли Реза Пәһләүи, 1966 йылда тыуған, 2011 йылдың ғинуарында үҙ-үҙенә ҡул һала[[Ләйлә Пәһләүи|.]]

Һеңлеләре — шаһбикә Фәрәхназ Пәһләүи (1963 й. тыуған) һәм Ләйлә Пәһләүи (1970—2001). 2001 йылдың июнендә ҡунаҡхана номерында үле килеш табыла.

1986 йылдың 12 июненән Реза Пәһләүи 1968 йылда [[Тәһран]]да тыуған [[Йәсмин Пәһләүи|Йәсмин Пәһләүигә]] өйләнгән. 1970 йылдар аҙағында Йәсмин Әмини Ирандан АҠШ-ҡа күсә, унда Джордж Вашингтон университетын тамамлай. Реза менән Йәсмин Пәһләүи өс ҡыҙ үҫтерә: [[Нур Пәһләүи|Нур]] (1992 й. тыуған), Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған).

=== Дини инаныуҙары ===
Үҙенең интервьюларының береһендә дин хаҡында былай тип әйтә: «Был һәр кемдең шәхси эше, ләкин һеҙ, бәлки, минең мосолман булыуымды беләһегеҙҙер. Мин бик Аллаға ышана торған кеше»&lt;ref&gt;Soloman, Deborah (26 июня 2009). The Exile. ''The New York Times Magazine''. Архивировано 19 декабря 2018. Дата обращения: 8 января 2018.&lt;/ref&gt; Ул [[Мәккә|Мәккәгә]] [[хаж]] ҡылған&lt;ref name=&quot;payvand&quot;&gt;{{Cite news|author=Reza Bayegan|title=Reza Pahlavi and the Question of Religion|url=http://payvand.com/news/08/may/1063.html|publisher=Payvand|accessdate=2018-01-08|archivedate=2018-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180108233459/http://payvand.com/news/08/may/1063.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180108233459/http://payvand.com/news/08/may/1063.html |date=2018-01-08 }}&lt;/ref&gt; .

=== Мауығыуҙары ===
Ул [[футбол]] һәм башҡа [[Спорт|спорт төрҙәре]] менән ҡыҙыҡһына. Йәш сағында ул оҫта футболсы була. Ул Ислам революцияһына тиклем «Тадж» ([[Фарсы теле|фарсы]] телендә ''таж'') тип аталған Тәһран «[[:ru:Эстегляль (футбольный клуб)|Эстеғләл]]» футбол клубы көйәрмәне. Мөхәммәт Реза Пәхләүи идара иткән осорҙа «Тадж» футбол клубы шаһ ғаиләһе менән тығыҙ бәйләнештә була, шуға күрә Ислам революцияһынан һуң яңы исламсы властар тарафынан шаһ дәүерен иҫкә төшөрөү итеп ҡабул ителә һәм «Эстеғләл» (фарсы телендә ''бойондороҡһоҙлоҡ'') тип үҙгәртелә&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Fringe Nations in World Soccer|страницы=87|isbn=9781317998105|год=2013|издательство=[[Routledge]]|автор=Kausik Bandyopadhyay, Sabyasachi Mallick}}&lt;/ref&gt; .

 1976 йылда 16 йәшендә СССР-ға килә һәм «Артек» пионер лагерында ял итә, был «Ғали йәнәптәре, әҙер булығыҙ!» фильмын төшөрөүгә этәргес була

== Титулдары, дәрәжәләре һәм наградалары ==
[[Файл:Imperial_Arms_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|189x189пкс|Иран кронпринцы (шаһзада) гербы]]
[[Файл:Standard_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|180x180пкс|Ирандың кронпринцы (шаһзада) штандарты]]

=== Титулдар ===
* Уның Ғали йәнәптәре Ирандың кронпринцы (Шахзаде)

==== Дәрәжәләре ====
* Империя Иран һауа көстәренең кесе офицеры

=== Наградалары ===

==== Иран наградалары ====
* [[Файл:Order of Pahlavi (Iran).gif|60x60пкс]] Пәһләүи ордены (26 сентябрь 1967 йыл)
* [[Файл:Mohammad Reza Pahlavi Investiture Medal 1967.gif|60x60пкс]] «Реза Шах Пәхләүи» таж кейҙереү миҙалы (26 октябрь 1967 йыл)
* [[Файл:25th Anniversary Medal 1971.gif|60x60пкс]] 25-се быуатлыҡ миҙалы (14 октябрь 1971 йыл)
* [[Файл:The Silver Jubilee Decoration 1971.gif|60x60пкс]] Персеполис миҙалы (15 октябрь 1971 йыл)

==== Сит ил наградалары ====
* [[Файл:Order of the Seraphim - Ribbon bar.svg|60x60пкс]] Серафимдарҙың Король ордены рыцары (24 ноябрь 1970 йыл, [[Швеция|Швеция Короллеге]])
* [[Файл:Cordone di gran Croce di Gran Cordone OMRI BAR.svg|60x60пкс]] [[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|&quot;]]Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн[[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|&quot;]] Ҙур тәре ордены рыцары. (15 декабрь 1974 йыл, Италия Республикаһы)&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | title = PALHAVI S.A.I. Abdolreza, Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana | lang = it | page =  | trans-title =  | format =  | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2014-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140715045445/http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;.
* [[Файл:Order of Isabella the Catholic - Sash of Collar.svg|60x60пкс]] Изабелла Католик орденының рыцарҙар сылбыры (19 апрель 1975 йыл, [[Испания|Испания Короллеге]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|publisher=|access-date=2018-01-08|archive-date=2019-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415044015/https://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* [[Файл:Legion Honneur GC ribbon.svg|60x60пкс]] Почет легионы орденының Бөйөк тәреһе (14 декабрь 1976 йыл, [[Франция|Франция Республикаһы]])
* [[Файл:AUT Honour for Services to the Republic of Austria - 1st Class BAR.png|60x60пкс]] «Австрия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» Почёт билдәһенең ҙур йондоҙо (1976, [[Австрия|Австрия Республикаһы]])&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | title = Reply to a parliamentary question | lang = de | page = 458 | trans-title =  | format = pdf | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2020-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200522081548/https://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;.
* [[Файл:Royal Order of the Drum (Rwanda) - ribbon bar.gif|60x60пкс]] Барабандың Король орденының ҙур сылбыры (Руанда Короллеге)&lt;ref&gt;[http://king-kigeli.org/images/guidance-for-honours-2016.pdf Guidance for Honours in the ''De Jure'' Kingdom of Rwanda]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Order of the Most Holy Annunciation BAR.svg|60x60пкс]] Изге Благовещение Юғары ордены рыцары (26 апрель 2023 йыл, Савойя йорто)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |title=Elenco dei Cavalieri dell'Ordine supremo della Santissima Annunziata |archive-date=2024-06-15 |access-date=2025-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615205026/https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Башҡа наградалары ===
* [[Азатлыҡ радиоһы|Фәрҙә радиоһының]] «Йыл кешеһе» (2011) онлайн-һорау алыуы&lt;ref&gt;{{cite news|title=Farda Audience Picks Late Shah's Son As Iran's Person of the Year|url=http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=2012-03-22|author1=RFE/RL|access-date=2025-08-06|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074727/http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* Ҡала асҡысы [[Беверли-Хиллз]] (23 ғинуар 2017 йыл, Калифорния)&lt;ref name=&quot;BeverlyKey2&quot;&gt;{{cite web|url=http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|title=Beverly Hills News – Iranian Crown Prince Reza Pahlavi Seeks Support For Peaceful Revolution|first=Victoria|last=Talbot|date=2017-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110428/http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-05-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KeyVideo2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sUbst7VOb2c|title=The Mayor of Beverly Hills Presenting the Key to the City to The Crown Prince of Iran Reza Pahlavi|website=[[YouTube]]|date=2017-01|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/sUbst7VOb2c|archive-date=2021-12-21|url-status=live}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

== Баҫмалары ==
* {{Китап|автор=Реза Пехлеви|часть=|заглавие=IRAN: L’Heure du Choix|оригинал=IRAN: The Deciding Hour|ссылка=https://www.amazon.fr/dp/2207261034|издание=|ответственный=|место=|издательство=Denoël|год=2009|том=|страницы=|страниц=254|isbn=978-2207261033}}
* Реза Пехлеви, ''[[Winds of Change: The Future of Democracy in Iran]]'', [[Regnery Publishing]] Inc., 2002, ISBN 0-89526-191-X.
* Реза Пехлеви, ''Gozashteh va Ayandeh'', London: Kayham Publishing, 2000.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rezapahlavi.org/ |title=Reza Pahlavi´s Web site |access-date=2014-06-25 |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101114908/http://www.rezapahlavi.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{start box|wide=1}}
{{succession box
|title  = [[Иран]] шаһиншаһы
|years  = {{s|27 июль 1981}}
|before = [[Фәрәх Пәһләүи]] &lt;small&gt;(Иран [[шаһбаныу]]ы)&lt;/small&gt;
|after  = [[Әли Патрик Пәһләүи]]
}}
{{end box}}

[[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]]
[[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]]
[[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1960 йылда тыуғандар]]
[[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>p8yl0kc6hhf03n8zc6yambdg795uxvw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ом законы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201190</id>
    <revision>
      <id>1298324</id>
      <parentid>1298312</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T12:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1298324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21509" sha1="a4fgpxe5q3smfeyit3gm0x8zs6j5ewz" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:UIR.svg|справа|мини|235x235пкс| U — көсөргәнеш, I — ток көсө, R — ҡаршылыҡ]]
'''Ом законы''' сынйыр участкаһындағы ток көсө һәм был участкалағы электр көсөргәнеше араһындағы һыҙыҡлы бәйләнеште һүрәтләй. 1826 йылда Джордж Ом тарафынан асыҡлана (1827 йылда баҫылып сыға) һәм уның хөрмәтенә атала. Сынйыр участкаһы өсөн Ом законы түбәндәге формула менән бирелә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://old.bigenc.ru/physics/text/2686298|title=Закон Ома|author=Ю. В. Юрьев|website=Большая Российская Энциклопедия|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230221173523/https://old.bigenc.ru/physics/text/2686298|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:

: &lt;math&gt;I\! = {U \over R} &lt;/math&gt;, бында

* &lt;math&gt;I&lt;/math&gt; — сылбырҙағы ток көсө, А;
* &lt;math&gt;U&lt;/math&gt; — сылбыр участкаһында электр көсөргәнешлеге, В;
* &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; — сылбыр участкаһының электр ҡаршылығы, Ом;

Ом законын телдән формулировкалау:
{{цитата|Электр сынйыры участкаһындағы ток көсө, шул участкалағы көсөргәнешкә тура пропорциональ һәм уның ҡаршылығына кире пропорциональ була.}}

Ом законының икенсе формала яҙылышы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Книга|автор=Д. В. Сивухин|заглавие=Общий курс физики. Учеб. пособие: Для вузов. В 5 т. Т. III. Электричество|год=2004|место=Москва|издательство=Физматлит: издательство МФТИ|страницы=194|isbn=5-9221-0227-3}}&lt;/ref&gt; электр көсөргәнешенең&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://old.bigenc.ru/physics/text/2248704|title=Электрическое напряжение|author=Ю. В. Юрьев|website=Большая российская энциклопедия|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230221185747/https://old.bigenc.ru/physics/text/2248704|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ике нөктә араһындағы һайланған киҫелешкә тәьҫир итеүсе [[:ru:Электродвижущая сила|электр йөрөтөү көсө]] (ЭДС) суммаһы һәм был нөктәләр араһындағы потенциал айырмаһы булараҡ билдәләмәһен ҡуллана. Был шулай уҡ '''электр сымының участкаһы өсөн Ом законы''' тип атала:

: &lt;math&gt;IR = \varphi_1 - \varphi_2 + \mathcal {E}_{12} &lt;/math&gt;

Йомоҡ сылбыр участкаһы (1 һәм 2 нөктәләре тап килә) өсөн, юғарыла килтерелгән формула ябайлаша&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;: .

: &lt;math&gt;IR = \mathcal {E}_{12} &lt;/math&gt;

== Ҡулланыу өлкәләре ==
Тотош мөхиттәр электродинамикаһында һәм электр сылбырҙары теорияһында Ом законы бер аҙ икенсе мәғәнәгә һәм ҡулланыу өлкәһенә эйә.

[[Физика]]ла Ом законы башта эмпирик бәйләнеш булып тора, һуңынан Пауль Друденың металдарҙағы электрондар хәрәкәте теорияһы менән аңлатыла. Был нисбәт квазистационар яҡынлашыуҙа, йыш осраған үткәргес төрҙәрен яҡшы һүрәтләй, әммә фундаменталь физик закон түгел һәм ҡайһы бер ситуацияларҙа үтәлмәй.

Электр схемалары теорияһында Ом законы электр сынйыры моделендә көсөргәнеш һәм ток параметрҙары араһындағы бәйләнеште электр ҡаршылығы параметры аша (йәки, дөйөм алғанда, комплекслы ҡаршылыҡ параметры аша) аксиоматик рәүештә билдәләй. Комплекслы амплитудалар һәм комплекслы ғәмәлдәге ҡиммәттәр өсөн Ом закондары бар&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Матвиенко В.А.|заглавие=Основы теории цепей : учебное пособие для вузов|год=2016|место=Екатеринбург|издательство=УМЦ УПИ|страницы=52|isbn=978-5-8295-0425-0}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
1825—1827 йылдарҙа Георг Ом термопара рәүешендәге электр йөрөтөү көсө сығанағы (ЭДС), гальванометр һәм металл сым менән тәжрибәләр үткәрә. Ул үҙенең тәжрибәләрендә сым аша үткән токтың өс параметрға нигеҙләнгән һыҙыҡлы закон менән яҡшы һүрәтләнгәнен асыҡлай һәм 1827 йылда үҙенең һөҙөмтәләрен ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' хеҙмәтендә баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.th-nuernberg.de/institutionen/bibliothek/elektronische-angebote/historische-quellen-am-ohm/werke-von-georg-simon-ohm/die-galvanische-kette/page.html |title = G. S. Ohm (1827). Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet. Berlin: T. H. Riemann.  |archive-url = https://web.archive.org/web/20170315001415/http://www.th-nuernberg.de/institutionen/bibliothek/elektronische-angebote/historische-quellen-am-ohm/werke-von-georg-simon-ohm/die-galvanische-kette/page.html |archive-date = 2017-03-15 }}&lt;/ref&gt;. Георг Омдың тәжрибәләре сынйырҙар теорияһы һәм Кирхгоф ҡағиҙәләре (1845—1847), электромагнит ҡыры теорияһы (1864), Максвелл тигеҙләмәләре (1884) һәм Друде теорияһы (1900) барлыҡҡа килгәнгә тиклем үткәрелә. Уның хеҙмәтендә Ом законы түбәндәге аңлатма булараҡ яҙылған:

: &lt;math&gt;S = \frac{a}{b + x} &lt;/math&gt;, бында:

* &lt;math&gt;S &lt;/math&gt; — гальванометр күрһәткестәре (хәҙерге терминдарҙа — ток көсө);
* &lt;math&gt;a &lt;/math&gt; — көсөргәнеш сығанағының үҙенсәлектәрен һүрәтләгән дәүмәл, киң сиктәрҙә даими һәм ток дәүмәленә бәйле түгел (хәҙерге терминдарҙа — ЭДС ([[:ru:Электродвижущая сила|электр йөрөтөү көсө]]));
* &lt;math&gt;b &lt;/math&gt; —бөтә электр ҡоролмаһының үҙенсәлектәрен характерлаусы параметр (хәҙерге күҙаллауҙарҙа, ток сығанағының эске ҡаршылығын иҫәпкә алыуҙы күрергә мөмкин булған параметр).
* &lt;math&gt;x &lt;/math&gt; — тоташтырыусы сымдарҙың оҙонлоғо менән билдәләнгән дәүмәл (хәҙерге күҙаллауҙарҙа тышҡы сылбыр ҡаршылығына тап килә).

Һуңыраҡ, 1845—1849 йылдарҙа, Густав Кирхгоф был дәүмәлдәрҙе дөрөҫ физик интерпретациялауҙы тәҡдим итә, һәм 1849 йылда хәҙерге берәмектәрҙә Ом законын үҙ эсенә алған хеҙмәтен баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Franco Maloberti, Anthony C. Davies|заглавие=A Short History of Circuits and Systems|год=2016|место=Denmark|издательство=River Publishers|isbn=978-87-93379-70-1}}&lt;/ref&gt;.
Хәҙерге заман терминдарын ҡулланып, оригинал формула '''тулы сылбыр өсөн Ом законын''' әйтеп бирә:

: &lt;math&gt;I \! = { \mathcal {E} \! \over {R+r} }&lt;/math&gt;, бында:

* &lt;math&gt; {\mathcal {E}}  &lt;/math&gt; —сығанаҡтың электр йөрөтөү көсө (ЭДС), В;
* &lt;math&gt;I&lt;/math&gt; — сынйырҙағы ток көсө, А;
* &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; — сынйырҙың бөтә элементтарының ҡаршылығы (ЭДС сығанағын индермәйенсә), Ом;
* &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; — ЭДС сығанағының эске ҡаршылығы, Ом.

== Дифференциаль формалағы Ом законы ==
{{Основная статья|Теория Друде}}
Үткәргестәге билдәле бер нөктәлә ток тығыҙлығы менән электр ҡырының көсөргәнешлеге араһындағы һыҙыҡлы бәйләнеш дифференциаль формала Ом законы менән һүрәтләнә. Материалдың сағыштырма үткәреүсәнлеге пропорционаллек коэффициенты булып тора. Изотроп материалдар өсөн Ом законының дифференциаль формаһы түбәндәгесә:

: &lt;math&gt;\vec j = \sigma \vec {E},&lt;/math&gt;

* &lt;math&gt;\vec j&lt;/math&gt; — ток тығыҙлығы векторы;
* &lt;math&gt;\sigma&lt;/math&gt; — сағыштырма электр үткәреүсәнлеге (&lt;math&gt;\sigma = 1 / \rho&lt;/math&gt;);
* &lt;math&gt;\vec E&lt;/math&gt; — электр ҡырының көсөргәнешлек векторы.

Был тигеҙләмәгә ингән бөтә дәүмәлдәр ҙә координаталар һәм, дөйөм алғанда, ваҡыт функциялары булып торалар.

Классик яҡынлаштырыуҙа дифференциаль формала Ом законын Друде теорияһы ярҙамында сығарырға мөмкин:

: &lt;math&gt;\vec j=\frac{n \cdot e_0^{2}\cdot\tau}{2m} \cdot\vec E=\sigma\vec E,&lt;/math&gt;

бында:
* &lt;math&gt;\sigma&lt;/math&gt; — сағыштырма электр үткәреүсәнлеге (&lt;math&gt;\sigma = 1 / \rho&lt;/math&gt;);
* &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; — электрондарҙың концентрацияһы;
* &lt;math&gt;e_0&lt;/math&gt; — элементар заряд;
* &lt;math&gt;\tau&lt;/math&gt; — импульстар буйынса релаксация ваҡыты (электрон ҡайһы яҡҡа хәрәкәт иткәнен «''онотҡан''» ваҡыт);
* &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; — электрондың эффектив массаһы.

== Үҙгәреүсән ток өсөн Ом законы ==
Электр сынйыры теорияһында Ом законы үҙгәреүсән ток өсөн дөйөмләштерелә. Тик ток менән көсөргәнеш араһындағы фаза алмашыныуы ғына айырым иғтибар талап итә. Әгәр ток {{math|ω}} цикл йышлығы менән синусоидаль булһа, ә сынйырҙа актив ҡына түгел, ә реактив компоненттар ҙа булһа ([[:ru:Электрическая ёмкость|электр һыйҙырышлылығы]], индуктивлыҡ), Ом законын [[Комплекслы һан|комплекслы]] дәүмәлдәрҙә яҙырға мөмкин:

: &lt;math&gt;\mathbb{I} = \frac {\mathbb{U}} {\mathbb{Z}} ,&lt;/math&gt;

бында:

* &lt;math&gt;\mathbb{U} = U_0 e^{i\omega t} &lt;/math&gt; — комплекслы көсөргәнеш,
* &lt;math&gt;\mathbb{I} &lt;/math&gt; — комплекслы ток көсө,
* &lt;math&gt;\mathbb{Z} = R e^{-i\delta} &lt;/math&gt; — комплекслы ҡаршылыҡ (электр импедансы),
* — тулы ҡаршылыҡ (импеданстың модуле),
* — реактив ҡаршылыҡ (индуктив һәм һыйым ҡаршылыҡтарының айырмаһы),
* — йышлыҡҡа бәйле булмаған, актив (омик) ҡаршылыҡ,
* — көсөргәнеш һәм ток көсө араһындағы фазалар күсеүе (импеданс фазаһы, кире билдәгә тиклем теүәллек менән).

Шул уҡ ваҡытта ток һәм көсөргәнеш ҡиммәттәрендә комплекслы үҙгәреүсәндәрҙән ысын (үлсәнеүсән) ҡиммәттәргә күсеү был дәүмәлдәрҙең комплекслы ҡиммәттәренең ысын йәки уйҙырма өлөшөн (әммә сылбырҙың бөтә элементтарында бер үк!) алыу менән башҡарылырға мөмкин. Шуға ярашлы, кире күсеү, мәҫәлән, &lt;math&gt;U=U_0\sin(\omega t+\varphi)&lt;/math&gt; өсөн &lt;math&gt;\operatorname{Im} \mathbb{U} = U. &lt;/math&gt; булырлыҡ &lt;math&gt;\mathbb{U}=U_0e^{i(\omega t + \varphi)},&lt;/math&gt; һайлау менән төҙөлә. Артабан схемалағы токтар һәм көсөргәнештәрҙең бөтә ҡиммәттәрен &lt;math&gt;F=\operatorname{Im} \mathbb{F}.&lt;/math&gt; кеүек иҫәпләргә кәрәк

Әгәр ток ваҡыт үткән һайын үҙгәрә, әммә синусоидаль (йәки хатта периодик) булмаһа, уны синусоидаль [[Гармоник анализ|Фурье компоненттары]] суммаһы рәүешендә күрһәтергә мөмкин. Һыҙыҡлы сынйырҙар өсөн токтың Фурье-тарҡалыу компоненттарын үҙ аллы эш итә тип иҫәпләргә мөмкин. Сынйырҙың һыҙыҡлы булмауы гармоник (сынйырға тәьҫир итеүсе ток йышлығына тапҡырлы йышлыҡ менән тирбәлеүҙәр), шулай уҡ сумма һәм айырма йышлыҡтар менән тирбәлеүҙәр барлыҡҡа килтерә. Һөҙөмтәлә Ом законы дөйөм алғанда һыҙыҡлы булмаған сынйырҙарҙа дөрөҫ түгел.

== Ом законы өсөн мнемоник схема ==
[[Файл:Ohm's_law_triangle.PNG|справа|мини|250x250пкс|Ом законын иҫтә ҡалдырырға ярҙам иткән схема. Һеҙ эҙләгән ҡиммәтте ябығыҙ, ә ҡалған ике символ һеҙгә уны иҫәпләү формулаһын бирәсәк.]]
[[Файл:Закон_Ома_(перерисованный).png|справа|мини|385x385пкс| {{math|''U''}} — [[Электрическое напряжение|электр көсөргәнеше]];&lt;br&gt; {{math|''I''}} —[[Сила тока|ток көсө]];&lt;br&gt; {{math|''P''}} —[[Электрическая мощность|электр ҡеүәте]] ;&lt;br&gt;{{math|''R''}} — [[Электрическое сопротивление|электр ҡаршылығы .]]]]
Мнемоник диаграмма Ом законы формулаһынан кәрәкле ҡиммәт өсөн аңлатма алырға мөмкинлек бирә.

== Ом законының практик әһәмиәте ==
Электр тапшырыу линияларына (ЛЭП) иң мөһим талаптарҙың береһе булып ҡулланыусыға энергия килтереүҙә юғалтыуҙарҙы кәметеү тора.

Был юғалтыуҙар әлеге ваҡытта сымдарҙы йылытыуҙа, йәғни ток энергияһының йылылыҡ энергияһына күсеүендә, бының өсөн сымдарҙың омик ҡаршылығы яуаплы. Икенсе төрлө әйткәндә, бурыс-ток сығанағы 𝑃 = 𝜀 𝐼 ҡеүәтенең мөмкин тиклем ҙур өлөшөн, тапшырыу линияһында минималь ҡеүәт юғалтыуҙары менән &lt;math&gt;P (r) = UI, &lt;/math&gt; бында &lt;math&gt;U\! = Ir ,&lt;/math&gt; ҡулланыусыға еткереү, өҫтәүенә
𝑟 был юлы сымдарҙың һәм генераторҙың эске ҡаршылығының дөйөм ҡаршылығы (һуңғыһы барыбер тапшырыу линияһының ҡаршылығынан кәмерәк).
Был осраҡта ҡеүәт юғалтыуҙары түбәндәге аңлатма менән бирелә:

: &lt;math&gt;P(r) = \frac{P^2 r}{\varepsilon ^2}. &lt;/math&gt;

Бынан сығып, ҡеүәт даими тапшырылған осраҡта уның юғалтыуҙары электр линияһының оҙонлоғона тура пропорциональ рәүештә һәм ЭДС квадратына кире пропорциональ рәүештә арта. Шулай итеп, ЭДС-ты һәр яҡлап арттырыу яҡшы. Әммә ЭДС генераторҙың электр ныҡлығы менән сикләнә, шуға күрә линияға инеү урынында көсөргәнеш генераторҙан ток сыҡҡандан һуң арттырылырға тейеш, был даими ток өсөн проблема булып тора. Әммә үҙгәреүсән ток өсөн был мәсьәләне [[Трансформатор|.трансформаторҙар]] ярҙамында хәл итеү күпкә еңелерәк, был үҙгәреүсән токлы электр линияһының бөтә ерҙә таралыуын билдәләй. Әммә линия көсөргәнешенең артыуы корона юғалтыуҙарына килтерә һәм ер өҫтөнән ышаныслы изоляцияны тәьмин итеүҙе ҡыйынлаштыра. Шуға күрә алыҫ арауыҡҡа тапшырыу линияларында иң юғары практик көсөргәнеш, ғәҙәттә, бер миллион вольттан артмай.

Бынан тыш, Дж. Максвелл күрһәткәнсә, ток көсө үҙгәргәндә, теләһә ниндәй үткәргес тирә-яҡ арауыҡҡа энергия тарата, шуға күрә электр линияһы антенна кеүек эш итә, был ҡайһы бер осраҡтарҙа омик юғалтыуҙар менән бергә нурланыш юғалтыуҙарын да иҫәпкә алырға мәжбүр итә.

== Ом законының ҡулланыу сикләүҙәре ==
Ом законы (физик закон булараҡ) дөрөҫ булмауы мөмкин:

* Друде теорияһы ҡулланылмаған теләһә ниндәй мөхит өсөн (мәҫәлән, [[плазма]] йәки [[вакуум]])
* Юғары йышлыҡтарҙа, электр ҡыры үҙгәреү тиҙлеге шул тиклем ҙур булғанда, заряд йөрөтөүселәрҙең инерциялылығын иғтибарһыҙ ҡалдырырға ярамай.
* Үтә үткәреүсәнлеккә эйә матдәләр өсөн түбән температурала.
* Үткәргес ток менән һиҙелерлек йылынғанда, һөҙөмтәлә көсөргәнештең токҡа бәйлелеге (вольт-ампер характеристикаһы) һыҙыҡлы булмаған характер ала. Ҡыҙҙырыу лампаһы — бындай элементтың классик миҫалы.
* Үткәргескә йәки диэлектрикҡа (мәҫәлән, һауаға йәки изоляция тышлығына) юғары көсөргәнеш бирелгәндә өҙөклөк барлыҡҡа килә.
* Вакуум һәм газ менән тултырылған электрон лампаларҙа (шул иҫәптән люминесцент лампаларҙа).
* p-n үткәргестәре булған гетероген [[Ярым үткәргес|ярымүткәргестәрҙә]] һәм ярымүткәргес ҡоролмаларында, мәҫәлән, диодтарҙа һәм [[Транзистор|транзисторҙарҙа]].
* Металл-диэлектрик контакттарҙа (диэлектрикта арауыҡ заряды барлыҡҡа килеү һөҙөмтәһендә).

== Иҫкәрмәләр ==

== Һылтанмалар ==
* [http://elementy.ru/trefil/21181 Ом законы] // Элементы.ru. Фәндең тәбиғәте, Энциклопедия
[[Категория:Исемле закондар һәм ҡағиҙәләр]]
[[Категория:Радиотехника]]
[[Категория:Электротехника]]
[[Категория:Электроника]]
[[Категория:Электр]]</text>
      <sha1>a4fgpxe5q3smfeyit3gm0x8zs6j5ewz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298325</id>
      <parentid>1298324</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T12:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1298325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21533" sha1="9me40sw0ubuiis64ind93cpnbh7ju7o" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:UIR.svg|справа|мини|235x235пкс| U — көсөргәнеш, I — ток көсө, R — ҡаршылыҡ]]
'''Ом законы''' сынйыр участкаһындағы ток көсө һәм был участкалағы электр көсөргәнеше араһындағы һыҙыҡлы бәйләнеште һүрәтләй. 1826 йылда Джордж Ом тарафынан асыҡлана (1827 йылда баҫылып сыға) һәм уның хөрмәтенә атала. Сынйыр участкаһы өсөн Ом законы түбәндәге формула менән бирелә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://old.bigenc.ru/physics/text/2686298|title=Закон Ома|author=Ю. В. Юрьев|website=Большая Российская Энциклопедия|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230221173523/https://old.bigenc.ru/physics/text/2686298|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:

: &lt;math&gt;I\! = {U \over R} &lt;/math&gt;, бында

* &lt;math&gt;I&lt;/math&gt; — сылбырҙағы ток көсө, А;
* &lt;math&gt;U&lt;/math&gt; — сылбыр участкаһында электр көсөргәнешлеге, В;
* &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; — сылбыр участкаһының электр ҡаршылығы, Ом;

Ом законын телдән формулировкалау:
{{цитата|Электр сынйыры участкаһындағы ток көсө, шул участкалағы көсөргәнешкә тура пропорциональ һәм уның ҡаршылығына кире пропорциональ була.}}

Ом законының икенсе формала яҙылышы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Книга|автор=Д. В. Сивухин|заглавие=Общий курс физики. Учеб. пособие: Для вузов. В 5 т. Т. III. Электричество|год=2004|место=Москва|издательство=Физматлит: издательство МФТИ|страницы=194|isbn=5-9221-0227-3}}&lt;/ref&gt; электр көсөргәнешенең&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://old.bigenc.ru/physics/text/2248704|title=Электрическое напряжение|author=Ю. В. Юрьев|website=Большая российская энциклопедия|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230221185747/https://old.bigenc.ru/physics/text/2248704|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ике нөктә араһындағы һайланған киҫелешкә тәьҫир итеүсе [[:ru:Электродвижущая сила|электр йөрөтөү көсө]] (ЭДС) суммаһы һәм был нөктәләр араһындағы потенциал айырмаһы булараҡ билдәләмәһен ҡуллана. Был шулай уҡ '''электр сымының участкаһы өсөн Ом законы''' тип атала:

: &lt;math&gt;IR = \varphi_1 - \varphi_2 + \mathcal {E}_{12} &lt;/math&gt;

Йомоҡ сылбыр участкаһы (1 һәм 2 нөктәләре тап килә) өсөн, юғарыла килтерелгән формула ябайлаша&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;: .

: &lt;math&gt;IR = \mathcal {E}_{12} &lt;/math&gt;

== Ҡулланыу өлкәләре ==
Тотош мөхиттәр электродинамикаһында һәм электр сылбырҙары теорияһында Ом законы бер аҙ икенсе мәғәнәгә һәм ҡулланыу өлкәһенә эйә.

[[Физика]]ла Ом законы башта эмпирик бәйләнеш булып тора, һуңынан Пауль Друденың металдарҙағы электрондар хәрәкәте теорияһы менән аңлатыла. Был нисбәт квазистационар яҡынлашыуҙа, йыш осраған үткәргес төрҙәрен яҡшы һүрәтләй, әммә фундаменталь физик закон түгел һәм ҡайһы бер ситуацияларҙа үтәлмәй.

Электр схемалары теорияһында Ом законы электр сынйыры моделендә көсөргәнеш һәм ток параметрҙары араһындағы бәйләнеште электр ҡаршылығы параметры аша (йәки, дөйөм алғанда, комплекслы ҡаршылыҡ параметры аша) аксиоматик рәүештә билдәләй. Комплекслы амплитудалар һәм комплекслы ғәмәлдәге ҡиммәттәр өсөн Ом закондары бар&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Матвиенко В.А.|заглавие=Основы теории цепей : учебное пособие для вузов|год=2016|место=Екатеринбург|издательство=УМЦ УПИ|страницы=52|isbn=978-5-8295-0425-0}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
1825—1827 йылдарҙа Георг Ом термопара рәүешендәге электр йөрөтөү көсө сығанағы (ЭДС), гальванометр һәм металл сым менән тәжрибәләр үткәрә. Ул үҙенең тәжрибәләрендә сым аша үткән токтың өс параметрға нигеҙләнгән һыҙыҡлы закон менән яҡшы һүрәтләнгәнен асыҡлай һәм 1827 йылда үҙенең һөҙөмтәләрен ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' хеҙмәтендә баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.th-nuernberg.de/institutionen/bibliothek/elektronische-angebote/historische-quellen-am-ohm/werke-von-georg-simon-ohm/die-galvanische-kette/page.html |title = G. S. Ohm (1827). Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet. Berlin: T. H. Riemann.  |archive-url = https://web.archive.org/web/20170315001415/http://www.th-nuernberg.de/institutionen/bibliothek/elektronische-angebote/historische-quellen-am-ohm/werke-von-georg-simon-ohm/die-galvanische-kette/page.html |archive-date = 2017-03-15 }}&lt;/ref&gt;. Георг Омдың тәжрибәләре сынйырҙар теорияһы һәм Кирхгоф ҡағиҙәләре (1845—1847), электромагнит ҡыры теорияһы (1864), Максвелл тигеҙләмәләре (1884) һәм Друде теорияһы (1900) барлыҡҡа килгәнгә тиклем үткәрелә. Уның хеҙмәтендә Ом законы түбәндәге аңлатма булараҡ яҙылған:

: &lt;math&gt;S = \frac{a}{b + x} &lt;/math&gt;, бында:

* &lt;math&gt;S &lt;/math&gt; — гальванометр күрһәткестәре (хәҙерге терминдарҙа — ток көсө);
* &lt;math&gt;a &lt;/math&gt; — көсөргәнеш сығанағының үҙенсәлектәрен һүрәтләгән дәүмәл, киң сиктәрҙә даими һәм ток дәүмәленә бәйле түгел (хәҙерге терминдарҙа — ЭДС ([[:ru:Электродвижущая сила|электр йөрөтөү көсө]]));
* &lt;math&gt;b &lt;/math&gt; —бөтә электр ҡоролмаһының үҙенсәлектәрен характерлаусы параметр (хәҙерге күҙаллауҙарҙа, ток сығанағының эске ҡаршылығын иҫәпкә алыуҙы күрергә мөмкин булған параметр).
* &lt;math&gt;x &lt;/math&gt; — тоташтырыусы сымдарҙың оҙонлоғо менән билдәләнгән дәүмәл (хәҙерге күҙаллауҙарҙа тышҡы сылбыр ҡаршылығына тап килә).

Һуңыраҡ, 1845—1849 йылдарҙа, Густав Кирхгоф был дәүмәлдәрҙе дөрөҫ физик интерпретациялауҙы тәҡдим итә, һәм 1849 йылда хәҙерге берәмектәрҙә Ом законын үҙ эсенә алған хеҙмәтен баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Franco Maloberti, Anthony C. Davies|заглавие=A Short History of Circuits and Systems|год=2016|место=Denmark|издательство=River Publishers|isbn=978-87-93379-70-1}}&lt;/ref&gt;.
Хәҙерге заман терминдарын ҡулланып, оригинал формула '''тулы сылбыр өсөн Ом законын''' әйтеп бирә:

: &lt;math&gt;I \! = { \mathcal {E} \! \over {R+r} }&lt;/math&gt;, бында:

* &lt;math&gt; {\mathcal {E}}  &lt;/math&gt; —сығанаҡтың электр йөрөтөү көсө (ЭДС), В;
* &lt;math&gt;I&lt;/math&gt; — сынйырҙағы ток көсө, А;
* &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; — сынйырҙың бөтә элементтарының ҡаршылығы (ЭДС сығанағын индермәйенсә), Ом;
* &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; — ЭДС сығанағының эске ҡаршылығы, Ом.

== Дифференциаль формалағы Ом законы ==
{{Основная статья|Теория Друде}}
Үткәргестәге билдәле бер нөктәлә ток тығыҙлығы менән электр ҡырының көсөргәнешлеге араһындағы һыҙыҡлы бәйләнеш дифференциаль формала Ом законы менән һүрәтләнә. Материалдың сағыштырма үткәреүсәнлеге пропорционаллек коэффициенты булып тора. Изотроп материалдар өсөн Ом законының дифференциаль формаһы түбәндәгесә:

: &lt;math&gt;\vec j = \sigma \vec {E},&lt;/math&gt;

* &lt;math&gt;\vec j&lt;/math&gt; — ток тығыҙлығы векторы;
* &lt;math&gt;\sigma&lt;/math&gt; — сағыштырма электр үткәреүсәнлеге (&lt;math&gt;\sigma = 1 / \rho&lt;/math&gt;);
* &lt;math&gt;\vec E&lt;/math&gt; — электр ҡырының көсөргәнешлек векторы.

Был тигеҙләмәгә ингән бөтә дәүмәлдәр ҙә координаталар һәм, дөйөм алғанда, ваҡыт функциялары булып торалар.

Классик яҡынлаштырыуҙа дифференциаль формала Ом законын Друде теорияһы ярҙамында сығарырға мөмкин:

: &lt;math&gt;\vec j=\frac{n \cdot e_0^{2}\cdot\tau}{2m} \cdot\vec E=\sigma\vec E,&lt;/math&gt;

бында:
* &lt;math&gt;\sigma&lt;/math&gt; — сағыштырма электр үткәреүсәнлеге (&lt;math&gt;\sigma = 1 / \rho&lt;/math&gt;);
* &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; — электрондарҙың концентрацияһы;
* &lt;math&gt;e_0&lt;/math&gt; — элементар заряд;
* &lt;math&gt;\tau&lt;/math&gt; — импульстар буйынса релаксация ваҡыты (электрон ҡайһы яҡҡа хәрәкәт иткәнен «''онотҡан''» ваҡыт);
* &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; — электрондың эффектив массаһы.

== Үҙгәреүсән ток өсөн Ом законы ==
Электр сынйыры теорияһында Ом законы үҙгәреүсән ток өсөн дөйөмләштерелә. Тик ток менән көсөргәнеш араһындағы фаза алмашыныуы ғына айырым иғтибар талап итә. Әгәр ток {{math|ω}} цикл йышлығы менән синусоидаль булһа, ә сынйырҙа актив ҡына түгел, ә реактив компоненттар ҙа булһа ([[:ru:Электрическая ёмкость|электр һыйҙырышлылығы]], индуктивлыҡ), Ом законын [[Комплекслы һан|комплекслы]] дәүмәлдәрҙә яҙырға мөмкин:

: &lt;math&gt;\mathbb{I} = \frac {\mathbb{U}} {\mathbb{Z}} ,&lt;/math&gt;

бында:

* &lt;math&gt;\mathbb{U} = U_0 e^{i\omega t} &lt;/math&gt; — комплекслы көсөргәнеш,
* &lt;math&gt;\mathbb{I} &lt;/math&gt; — комплекслы ток көсө,
* &lt;math&gt;\mathbb{Z} = R e^{-i\delta} &lt;/math&gt; — комплекслы ҡаршылыҡ (электр импедансы),
* — тулы ҡаршылыҡ (импеданстың модуле),
* — реактив ҡаршылыҡ (индуктив һәм һыйым ҡаршылыҡтарының айырмаһы),
* — йышлыҡҡа бәйле булмаған, актив (омик) ҡаршылыҡ,
* — көсөргәнеш һәм ток көсө араһындағы фазалар күсеүе (импеданс фазаһы, кире билдәгә тиклем теүәллек менән).

Шул уҡ ваҡытта ток һәм көсөргәнеш ҡиммәттәрендә комплекслы үҙгәреүсәндәрҙән ысын (үлсәнеүсән) ҡиммәттәргә күсеү был дәүмәлдәрҙең комплекслы ҡиммәттәренең ысын йәки уйҙырма өлөшөн (әммә сылбырҙың бөтә элементтарында бер үк!) алыу менән башҡарылырға мөмкин. Шуға ярашлы, кире күсеү, мәҫәлән, &lt;math&gt;U=U_0\sin(\omega t+\varphi)&lt;/math&gt; өсөн &lt;math&gt;\operatorname{Im} \mathbb{U} = U. &lt;/math&gt; булырлыҡ &lt;math&gt;\mathbb{U}=U_0e^{i(\omega t + \varphi)},&lt;/math&gt; һайлау менән төҙөлә. Артабан схемалағы токтар һәм көсөргәнештәрҙең бөтә ҡиммәттәрен &lt;math&gt;F=\operatorname{Im} \mathbb{F}.&lt;/math&gt; кеүек иҫәпләргә кәрәк

Әгәр ток ваҡыт үткән һайын үҙгәрә, әммә синусоидаль (йәки хатта периодик) булмаһа, уны синусоидаль [[Гармоник анализ|Фурье компоненттары]] суммаһы рәүешендә күрһәтергә мөмкин. Һыҙыҡлы сынйырҙар өсөн токтың Фурье-тарҡалыу компоненттарын үҙ аллы эш итә тип иҫәпләргә мөмкин. Сынйырҙың һыҙыҡлы булмауы гармоник (сынйырға тәьҫир итеүсе ток йышлығына тапҡырлы йышлыҡ менән тирбәлеүҙәр), шулай уҡ сумма һәм айырма йышлыҡтар менән тирбәлеүҙәр барлыҡҡа килтерә. Һөҙөмтәлә Ом законы дөйөм алғанда һыҙыҡлы булмаған сынйырҙарҙа дөрөҫ түгел.

== Ом законы өсөн мнемоник схема ==
[[Файл:Ohm's_law_triangle.PNG|справа|мини|250x250пкс|Ом законын иҫтә ҡалдырырға ярҙам иткән схема. Һеҙ эҙләгән ҡиммәтте ябығыҙ, ә ҡалған ике символ һеҙгә уны иҫәпләү формулаһын бирәсәк.]]
[[Файл:Закон_Ома_(перерисованный).png|справа|мини|385x385пкс| {{math|''U''}} — [[Электрическое напряжение|электр көсөргәнеше]];&lt;br&gt; {{math|''I''}} —[[Сила тока|ток көсө]];&lt;br&gt; {{math|''P''}} —[[Электрическая мощность|электр ҡеүәте]] ;&lt;br&gt;{{math|''R''}} — [[Электрическое сопротивление|электр ҡаршылығы .]]]]
Мнемоник диаграмма Ом законы формулаһынан кәрәкле ҡиммәт өсөн аңлатма алырға мөмкинлек бирә.

== Ом законының практик әһәмиәте ==
Электр тапшырыу линияларына (ЛЭП) иң мөһим талаптарҙың береһе булып ҡулланыусыға энергия килтереүҙә юғалтыуҙарҙы кәметеү тора.

Был юғалтыуҙар әлеге ваҡытта сымдарҙы йылытыуҙа, йәғни ток энергияһының йылылыҡ энергияһына күсеүендә, бының өсөн сымдарҙың омик ҡаршылығы яуаплы. Икенсе төрлө әйткәндә, бурыс-ток сығанағы 𝑃 = 𝜀 𝐼 ҡеүәтенең мөмкин тиклем ҙур өлөшөн, тапшырыу линияһында минималь ҡеүәт юғалтыуҙары менән &lt;math&gt;P (r) = UI, &lt;/math&gt; бында &lt;math&gt;U\! = Ir ,&lt;/math&gt; ҡулланыусыға еткереү, өҫтәүенә
𝑟 был юлы сымдарҙың һәм генераторҙың эске ҡаршылығының дөйөм ҡаршылығы (һуңғыһы барыбер тапшырыу линияһының ҡаршылығынан кәмерәк).
Был осраҡта ҡеүәт юғалтыуҙары түбәндәге аңлатма менән бирелә:

: &lt;math&gt;P(r) = \frac{P^2 r}{\varepsilon ^2}. &lt;/math&gt;

Бынан сығып, ҡеүәт даими тапшырылған осраҡта уның юғалтыуҙары электр линияһының оҙонлоғона тура пропорциональ рәүештә һәм ЭДС квадратына кире пропорциональ рәүештә арта. Шулай итеп, ЭДС-ты һәр яҡлап арттырыу яҡшы. Әммә ЭДС генераторҙың электр ныҡлығы менән сикләнә, шуға күрә линияға инеү урынында көсөргәнеш генераторҙан ток сыҡҡандан һуң арттырылырға тейеш, был даими ток өсөн проблема булып тора. Әммә үҙгәреүсән ток өсөн был мәсьәләне [[Трансформатор|.трансформаторҙар]] ярҙамында хәл итеү күпкә еңелерәк, был үҙгәреүсән токлы электр линияһының бөтә ерҙә таралыуын билдәләй. Әммә линия көсөргәнешенең артыуы корона юғалтыуҙарына килтерә һәм ер өҫтөнән ышаныслы изоляцияны тәьмин итеүҙе ҡыйынлаштыра. Шуға күрә алыҫ арауыҡҡа тапшырыу линияларында иң юғары практик көсөргәнеш, ғәҙәттә, бер миллион вольттан артмай.

Бынан тыш, Дж. Максвелл күрһәткәнсә, ток көсө үҙгәргәндә, теләһә ниндәй үткәргес тирә-яҡ арауыҡҡа энергия тарата, шуға күрә электр линияһы антенна кеүек эш итә, был ҡайһы бер осраҡтарҙа омик юғалтыуҙар менән бергә нурланыш юғалтыуҙарын да иҫәпкә алырға мәжбүр итә.

== Ом законының ҡулланыу сикләүҙәре ==
Ом законы (физик закон булараҡ) дөрөҫ булмауы мөмкин:

* Друде теорияһы ҡулланылмаған теләһә ниндәй мөхит өсөн (мәҫәлән, [[плазма]] йәки [[вакуум]])
* Юғары йышлыҡтарҙа, электр ҡыры үҙгәреү тиҙлеге шул тиклем ҙур булғанда, заряд йөрөтөүселәрҙең инерциялылығын иғтибарһыҙ ҡалдырырға ярамай.
* Үтә үткәреүсәнлеккә эйә матдәләр өсөн түбән температурала.
* Үткәргес ток менән һиҙелерлек йылынғанда, һөҙөмтәлә көсөргәнештең токҡа бәйлелеге (вольт-ампер характеристикаһы) һыҙыҡлы булмаған характер ала. Ҡыҙҙырыу лампаһы — бындай элементтың классик миҫалы.
* Үткәргескә йәки диэлектрикҡа (мәҫәлән, һауаға йәки изоляция тышлығына) юғары көсөргәнеш бирелгәндә өҙөклөк барлыҡҡа килә.
* Вакуум һәм газ менән тултырылған электрон лампаларҙа (шул иҫәптән люминесцент лампаларҙа).
* p-n үткәргестәре булған гетероген [[Ярым үткәргес|ярымүткәргестәрҙә]] һәм ярымүткәргес ҡоролмаларында, мәҫәлән, диодтарҙа һәм [[Транзистор|транзисторҙарҙа]].
* Металл-диэлектрик контакттарҙа (диэлектрикта арауыҡ заряды барлыҡҡа килеү һөҙөмтәһендә).

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* [http://elementy.ru/trefil/21181 Ом законы] // Элементы.ru. Фәндең тәбиғәте, Энциклопедия
[[Категория:Исемле закондар һәм ҡағиҙәләр]]
[[Категория:Радиотехника]]
[[Категория:Электротехника]]
[[Категория:Электроника]]
[[Категория:Электр]]</text>
      <sha1>9me40sw0ubuiis64ind93cpnbh7ju7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Котор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201193</id>
    <revision>
      <id>1298337</id>
      <parentid>1298323</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T17:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дөйөм мәғлүмәттәр */</comment>
      <origin>1298337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8082" sha1="j3p0ugp1ct2of3381by6ybvwovbumds" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Котор
 |оригинальное название   = {{lang-cnr|Котор, Kotor}}
 |изображение             = Montenegro, Kotor 02.jpg
 |описание изображения    = 
 |страна                  = Черногория
 |герб                    = Coat of Arms of Kotor.jpg
 |флаг                    = Flag of Kotor, Montenegro.jpg
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
 |описание герба          = Котор гербы
 |описание флага          = 
 |lat_deg = 42|lat_min= 25|lat_sec=29.61
 |lon_deg = 18|lon_min= 46|lon_sec=10.83
 |вид главы               = мэр
 |глава                   = Владимир Джокич 
 |первое упоминание       = б.э.т. 168 йыл.
 |прежние имена           = Акрувиум, Аскруйон, Декатерон, Каттаро
 |площадь                 = 335
 |высота центра НП        = 16
 |климат                  = субтропик
 |официальный язык        = черногор теле
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = {{увеличение}} 13 176
 |год переписи            = 2003
 |национальный состав     = [[черногорҙар]], [[сербтар]]
 |конфессиональный состав = [[православие дине]], [[католиктар]]
 |этнохороним             = 
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = +382 32
 |почтовый индекс         = 85330
 |автомобильный код       = KO
 |сайт                    = http://www.opstinakotor.com
}}
{{Всемирное наследие|125}}
'''Котор''' ({{lang-cnr|Котор/Kotor}}, {{lang-sr|Котор/Kotor}}, {{lang-hr|Kotor}}, {{lang-it|Cattaro}}, {{lang-la|Acruvium}}, {{lang-el|Ασκρήβιον}}) — [[Черногория]]лағы ҡала. Котор общинаһының [[административ үҙәк|административ үҙәге]]. [[Адриатик диңгеҙ]]ҙең Котор ҡултығы буйында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Викитека МЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Каттаро}}&lt;/ref&gt;. Тарихи яҡтан Котор һәм уны уратып алған ерҙәр Далмация төбәгенә ҡарай. Ҡаланың боронғо өлөшө [[ЮНЕСКО]] һағында тора.

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Котор — Котор ҡултығының административ, мәҙәни, дини, [[мәғариф]] һәм [[иҡтисад]] үҙәге. Котор һәм Котор ҡултығы халҡының төп шөғөлө диңгеҙҙә йөҙөү һәм диңгеҙ аръяғы сауҙаһы була. Шуға күрә Котор Адриатик диңгеҙе яры буйының был өлөшөндә мөһим [[сауҙа]] үҙәктәренең береһенә әйләнә. Ҡалала Черногорияның диңгеҙ музейы, Диңгеҙ биологияһы институты, Черногория университетының диңгеҙ факультеты, «Черногорияның судно хужалары ассоциацияһы» урынлашҡан&lt;ref name=&quot;StevanKordic&quot;&gt;{{книга | автор = Stevan Kordić | заглавие = «Kotor: Vodič kroz grad» | место = Котор | издательство = «Dobro More» | год = [[2005]] | isbn = ASIN:B004G6JAB4|язык=cnr}}&lt;/ref&gt;.

Төрлө мәҙәниәттәрҙең үҙенсәлекле ҡатнашыуы арҡаһында иҫке ҡала үҙәге 1979 йылда [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫы]] исемлегенә индерелә.

== География ==
[[Файл:Kotorbay4.jpg|thumb|right|300px|Котор һәм Котор ҡултығы йәй көнө]]
Ул [[Котор ҡултығы]]ның көньяҡ-көнсығышында, Ловчен тау һыртында урынлашҡан. Ҡала башлыса яр буйы буйлап һәм ҡалҡыулыҡ битләүҙәре буйындағы үҙәндә урынлашҡан, бейеклеге 260 метрға етә. Котор муниципалитетының майҙаны — 355 км². Котор ҡултығы ({{lang-cnr|Бока Которска}}, {{lang-it|Bocche di Cattaro}}) Адриатик диңгеҙенең материкка иң тәрән үтеп ингән өлөштәренең береһе. Ул бер нисә бәләкәй [[ҡултыҡ]]тан тора, улар бер-береһе менән киң булмаған муйынтыҡтар менән тоташҡан һәм [[Европа]]ның иң яҡшы тәбиғи гавандәренең береһе.

2000 йылдың июлендә Бока Которска донъяның иң матур егерме биш ҡултығы исемлегенә индерелә (был исемлектәге ҡалған ҡултыҡтар башлыса [[Скандинавия]] илдәрендә урынлашҡан)&lt;ref name=&quot;tokotor.com&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.tokotor.com/engleski/about%20kotor.html |title = Tourist Board of Kotor — About Kotor  |archive-url = https://web.archive.org/web/20081018203628/http://www.tokotor.com/engleski/about%20kotor.html |archive-date = 2008-10-18 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

== Климаты ==
[[Файл:Kotor, Montenegro, Boka Kotorska.jpg|thumb|right|300px|Котор һәм Котор ҡултығы ҡыш көнө]]

== Комментарийҙар ==
{{иҫкәрмәләр|group=K}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=[[Шаферова Людмила Александровна|Шаферова Л. А.]]|заглавие=Котор XII — начала XV веков. Социально-экономические отношения южнодалматинского города|оригинал=|ссылка=|место=Красноярск|издательство=Изд-во Краснояр. ун-та|год=1990|страниц=188|isbn=5-7470-0027-6|тираж=600|ref=Шаферова Л. А.}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.opstinakotor.com Которский муниципалитет]{{ref|cnr}}
* {{cite web |title = Туристическое бюро Котора |url = http://www.tokotor.com/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20090302093137/http://www.tokotor.com/ |archive-date = 2009-03-02 |url-status = dead  }}
* [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&amp;id_site=125 Котор — объект всемирного культурного наследия ЮНЕСКО]{{ref|en}}{{ref|fr}}
* {{cite web |title = Котор — Фотогалерея Стевана Кордича |url = http://kordics.zenfolio.com/f53830078 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080706011714/http://kordics.zenfolio.com/f53830078 |archive-date = 2008-07-06 |url-status = dead  |lang = en }}
* [http://travel.bloged.org/images/kotor_fortress.jpg Карта старого города (1944px × 2592px 851.58 КБ JPG)]
* {{cite web |title = Виртуальный тур «Котор» |url = http://www.3dpanoramy.ru/kotor/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20141215210552/http://www.3dpanoramy.ru/kotor/ |archive-date = 2014-12-15 |url-status = dead }}
{{Внешние ссылки}}

{{Города Черногории}}
{{Всемирное наследие в Черногории}}
{{^|1em}}

[[Категория:Адриатик диңгеҙенең порттары]]
[[Категория:Черногория ҡалалары]]</text>
      <sha1>j3p0ugp1ct2of3381by6ybvwovbumds</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298338</id>
      <parentid>1298337</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T17:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Климаты */</comment>
      <origin>1298338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10221" sha1="5yllk20bbe7i0kh2gy7ii3u4loxz5i3" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Котор
 |оригинальное название   = {{lang-cnr|Котор, Kotor}}
 |изображение             = Montenegro, Kotor 02.jpg
 |описание изображения    = 
 |страна                  = Черногория
 |герб                    = Coat of Arms of Kotor.jpg
 |флаг                    = Flag of Kotor, Montenegro.jpg
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
 |описание герба          = Котор гербы
 |описание флага          = 
 |lat_deg = 42|lat_min= 25|lat_sec=29.61
 |lon_deg = 18|lon_min= 46|lon_sec=10.83
 |вид главы               = мэр
 |глава                   = Владимир Джокич 
 |первое упоминание       = б.э.т. 168 йыл.
 |прежние имена           = Акрувиум, Аскруйон, Декатерон, Каттаро
 |площадь                 = 335
 |высота центра НП        = 16
 |климат                  = субтропик
 |официальный язык        = черногор теле
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = {{увеличение}} 13 176
 |год переписи            = 2003
 |национальный состав     = [[черногорҙар]], [[сербтар]]
 |конфессиональный состав = [[православие дине]], [[католиктар]]
 |этнохороним             = 
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = +382 32
 |почтовый индекс         = 85330
 |автомобильный код       = KO
 |сайт                    = http://www.opstinakotor.com
}}
{{Всемирное наследие|125}}
'''Котор''' ({{lang-cnr|Котор/Kotor}}, {{lang-sr|Котор/Kotor}}, {{lang-hr|Kotor}}, {{lang-it|Cattaro}}, {{lang-la|Acruvium}}, {{lang-el|Ασκρήβιον}}) — [[Черногория]]лағы ҡала. Котор общинаһының [[административ үҙәк|административ үҙәге]]. [[Адриатик диңгеҙ]]ҙең Котор ҡултығы буйында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Викитека МЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Каттаро}}&lt;/ref&gt;. Тарихи яҡтан Котор һәм уны уратып алған ерҙәр Далмация төбәгенә ҡарай. Ҡаланың боронғо өлөшө [[ЮНЕСКО]] һағында тора.

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Котор — Котор ҡултығының административ, мәҙәни, дини, [[мәғариф]] һәм [[иҡтисад]] үҙәге. Котор һәм Котор ҡултығы халҡының төп шөғөлө диңгеҙҙә йөҙөү һәм диңгеҙ аръяғы сауҙаһы була. Шуға күрә Котор Адриатик диңгеҙе яры буйының был өлөшөндә мөһим [[сауҙа]] үҙәктәренең береһенә әйләнә. Ҡалала Черногорияның диңгеҙ музейы, Диңгеҙ биологияһы институты, Черногория университетының диңгеҙ факультеты, «Черногорияның судно хужалары ассоциацияһы» урынлашҡан&lt;ref name=&quot;StevanKordic&quot;&gt;{{книга | автор = Stevan Kordić | заглавие = «Kotor: Vodič kroz grad» | место = Котор | издательство = «Dobro More» | год = [[2005]] | isbn = ASIN:B004G6JAB4|язык=cnr}}&lt;/ref&gt;.

Төрлө мәҙәниәттәрҙең үҙенсәлекле ҡатнашыуы арҡаһында иҫке ҡала үҙәге 1979 йылда [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫы]] исемлегенә индерелә.

== География ==
[[Файл:Kotorbay4.jpg|thumb|right|300px|Котор һәм Котор ҡултығы йәй көнө]]
Ул [[Котор ҡултығы]]ның көньяҡ-көнсығышында, Ловчен тау һыртында урынлашҡан. Ҡала башлыса яр буйы буйлап һәм ҡалҡыулыҡ битләүҙәре буйындағы үҙәндә урынлашҡан, бейеклеге 260 метрға етә. Котор муниципалитетының майҙаны — 355 км². Котор ҡултығы ({{lang-cnr|Бока Которска}}, {{lang-it|Bocche di Cattaro}}) Адриатик диңгеҙенең материкка иң тәрән үтеп ингән өлөштәренең береһе. Ул бер нисә бәләкәй [[ҡултыҡ]]тан тора, улар бер-береһе менән киң булмаған муйынтыҡтар менән тоташҡан һәм [[Европа]]ның иң яҡшы тәбиғи гавандәренең береһе.

2000 йылдың июлендә Бока Которска донъяның иң матур егерме биш ҡултығы исемлегенә индерелә (был исемлектәге ҡалған ҡултыҡтар башлыса [[Скандинавия]] илдәрендә урынлашҡан)&lt;ref name=&quot;tokotor.com&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.tokotor.com/engleski/about%20kotor.html |title = Tourist Board of Kotor — About Kotor  |archive-url = https://web.archive.org/web/20081018203628/http://www.tokotor.com/engleski/about%20kotor.html |archive-date = 2008-10-18 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

== Климаты ==
[[Файл:Kotor, Montenegro, Boka Kotorska.jpg|thumb|right|300px|Котор һәм Котор ҡултығы ҡыш көнө]]
Котор [[климат]]ы йылы, ҡоро [[йәй]]е һәм йомшаҡ, дымлы [[ҡыш]]ы менән айырылып тора. Уртаса йыллыҡ температура 15,2 °C. иң йылы ай — июль (25 °C), иң һыуыҡ ай — ғинуар (7,4 °C).

Уртаса температура буйынса көҙ яҙға ҡарағанда 2,0 градусҡа йылыраҡ. Йыллыҡ яуым-төшөм уртаса 2 152 миллиметр. Яуым-төшөмдөң күп өлөшө көҙгө (248 мм) һәм ҡышҡы (243 мм) айҙарға тура килә, ә аҙ өлөшө йәйге (68 мм) айҙарға тура килә. Ел башлыса көньяҡ-көнсығыштан һәм көньяҡтан иҫә. 15 майҙан 10 октябргә тиклем диңгеҙ температураһы 18 °C-тан юғары, һәм һыу инеү миҙгеле йылына 144 көнгә тиклем 144 көнгә тиклем дауам итергә мөмкин&lt;ref name=&quot;tokotor.com&quot;/&gt;.

== Халҡы ==
2003 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Котор муниципалитетында 22947 кеше йәшәгән. Шуларҙың 10741 черногор һәм 7094 серб (47% һәм 31%). Которҙың үҙендә 13176 кеше йәшәй. Шуларҙың 6851 черногор һәм 3357 серб (ҡала халҡының 52% һәм 25%). Шул уҡ халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2003 йылда Котор муниципалитетында 17913 [[православие дине]]ндәге һәм 2832 [[Католицизм|католик]] йәшәгән (муниципалитет халҡының 78% һәм 12,5%). Котор ҡалаһында 10142 православие динендәге һәм 1552 католик йәшәгән (ҡала халҡының 77 проценты һәм 11,5 проценты). Был - илдә католик динендәге кешеләрҙең иң юғары проценты.

== Комментарийҙар ==
{{иҫкәрмәләр|group=K}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=[[Шаферова Людмила Александровна|Шаферова Л. А.]]|заглавие=Котор XII — начала XV веков. Социально-экономические отношения южнодалматинского города|оригинал=|ссылка=|место=Красноярск|издательство=Изд-во Краснояр. ун-та|год=1990|страниц=188|isbn=5-7470-0027-6|тираж=600|ref=Шаферова Л. А.}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.opstinakotor.com Которский муниципалитет]{{ref|cnr}}
* {{cite web |title = Туристическое бюро Котора |url = http://www.tokotor.com/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20090302093137/http://www.tokotor.com/ |archive-date = 2009-03-02 |url-status = dead  }}
* [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&amp;id_site=125 Котор — объект всемирного культурного наследия ЮНЕСКО]{{ref|en}}{{ref|fr}}
* {{cite web |title = Котор — Фотогалерея Стевана Кордича |url = http://kordics.zenfolio.com/f53830078 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080706011714/http://kordics.zenfolio.com/f53830078 |archive-date = 2008-07-06 |url-status = dead  |lang = en }}
* [http://travel.bloged.org/images/kotor_fortress.jpg Карта старого города (1944px × 2592px 851.58 КБ JPG)]
* {{cite web |title = Виртуальный тур «Котор» |url = http://www.3dpanoramy.ru/kotor/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20141215210552/http://www.3dpanoramy.ru/kotor/ |archive-date = 2014-12-15 |url-status = dead }}
{{Внешние ссылки}}

{{Города Черногории}}
{{Всемирное наследие в Черногории}}
{{^|1em}}

[[Категория:Адриатик диңгеҙенең порттары]]
[[Категория:Черногория ҡалалары]]</text>
      <sha1>5yllk20bbe7i0kh2gy7ii3u4loxz5i3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298339</id>
      <parentid>1298338</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T17:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халҡы */</comment>
      <origin>1298339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10236" sha1="6ni1plszeomeyu0t14ppbeo94shkwr3" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Котор
 |оригинальное название   = {{lang-cnr|Котор, Kotor}}
 |изображение             = Montenegro, Kotor 02.jpg
 |описание изображения    = 
 |страна                  = Черногория
 |герб                    = Coat of Arms of Kotor.jpg
 |флаг                    = Flag of Kotor, Montenegro.jpg
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
 |описание герба          = Котор гербы
 |описание флага          = 
 |lat_deg = 42|lat_min= 25|lat_sec=29.61
 |lon_deg = 18|lon_min= 46|lon_sec=10.83
 |вид главы               = мэр
 |глава                   = Владимир Джокич 
 |первое упоминание       = б.э.т. 168 йыл.
 |прежние имена           = Акрувиум, Аскруйон, Декатерон, Каттаро
 |площадь                 = 335
 |высота центра НП        = 16
 |климат                  = субтропик
 |официальный язык        = черногор теле
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = {{увеличение}} 13 176
 |год переписи            = 2003
 |национальный состав     = [[черногорҙар]], [[сербтар]]
 |конфессиональный состав = [[православие дине]], [[католиктар]]
 |этнохороним             = 
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = +382 32
 |почтовый индекс         = 85330
 |автомобильный код       = KO
 |сайт                    = http://www.opstinakotor.com
}}
{{Всемирное наследие|125}}
'''Котор''' ({{lang-cnr|Котор/Kotor}}, {{lang-sr|Котор/Kotor}}, {{lang-hr|Kotor}}, {{lang-it|Cattaro}}, {{lang-la|Acruvium}}, {{lang-el|Ασκρήβιον}}) — [[Черногория]]лағы ҡала. Котор общинаһының [[административ үҙәк|административ үҙәге]]. [[Адриатик диңгеҙ]]ҙең Котор ҡултығы буйында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Викитека МЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Каттаро}}&lt;/ref&gt;. Тарихи яҡтан Котор һәм уны уратып алған ерҙәр Далмация төбәгенә ҡарай. Ҡаланың боронғо өлөшө [[ЮНЕСКО]] һағында тора.

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Котор — Котор ҡултығының административ, мәҙәни, дини, [[мәғариф]] һәм [[иҡтисад]] үҙәге. Котор һәм Котор ҡултығы халҡының төп шөғөлө диңгеҙҙә йөҙөү һәм диңгеҙ аръяғы сауҙаһы була. Шуға күрә Котор Адриатик диңгеҙе яры буйының был өлөшөндә мөһим [[сауҙа]] үҙәктәренең береһенә әйләнә. Ҡалала Черногорияның диңгеҙ музейы, Диңгеҙ биологияһы институты, Черногория университетының диңгеҙ факультеты, «Черногорияның судно хужалары ассоциацияһы» урынлашҡан&lt;ref name=&quot;StevanKordic&quot;&gt;{{книга | автор = Stevan Kordić | заглавие = «Kotor: Vodič kroz grad» | место = Котор | издательство = «Dobro More» | год = [[2005]] | isbn = ASIN:B004G6JAB4|язык=cnr}}&lt;/ref&gt;.

Төрлө мәҙәниәттәрҙең үҙенсәлекле ҡатнашыуы арҡаһында иҫке ҡала үҙәге 1979 йылда [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫы]] исемлегенә индерелә.

== География ==
[[Файл:Kotorbay4.jpg|thumb|right|300px|Котор һәм Котор ҡултығы йәй көнө]]
Ул [[Котор ҡултығы]]ның көньяҡ-көнсығышында, Ловчен тау һыртында урынлашҡан. Ҡала башлыса яр буйы буйлап һәм ҡалҡыулыҡ битләүҙәре буйындағы үҙәндә урынлашҡан, бейеклеге 260 метрға етә. Котор муниципалитетының майҙаны — 355 км². Котор ҡултығы ({{lang-cnr|Бока Которска}}, {{lang-it|Bocche di Cattaro}}) Адриатик диңгеҙенең материкка иң тәрән үтеп ингән өлөштәренең береһе. Ул бер нисә бәләкәй [[ҡултыҡ]]тан тора, улар бер-береһе менән киң булмаған муйынтыҡтар менән тоташҡан һәм [[Европа]]ның иң яҡшы тәбиғи гавандәренең береһе.

2000 йылдың июлендә Бока Которска донъяның иң матур егерме биш ҡултығы исемлегенә индерелә (был исемлектәге ҡалған ҡултыҡтар башлыса [[Скандинавия]] илдәрендә урынлашҡан)&lt;ref name=&quot;tokotor.com&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.tokotor.com/engleski/about%20kotor.html |title = Tourist Board of Kotor — About Kotor  |archive-url = https://web.archive.org/web/20081018203628/http://www.tokotor.com/engleski/about%20kotor.html |archive-date = 2008-10-18 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

== Климаты ==
[[Файл:Kotor, Montenegro, Boka Kotorska.jpg|thumb|right|300px|Котор һәм Котор ҡултығы ҡыш көнө]]
Котор [[климат]]ы йылы, ҡоро [[йәй]]е һәм йомшаҡ, дымлы [[ҡыш]]ы менән айырылып тора. Уртаса йыллыҡ температура 15,2 °C. иң йылы ай — июль (25 °C), иң һыуыҡ ай — ғинуар (7,4 °C).

Уртаса температура буйынса көҙ яҙға ҡарағанда 2,0 градусҡа йылыраҡ. Йыллыҡ яуым-төшөм уртаса 2 152 миллиметр. Яуым-төшөмдөң күп өлөшө көҙгө (248 мм) һәм ҡышҡы (243 мм) айҙарға тура килә, ә аҙ өлөшө йәйге (68 мм) айҙарға тура килә. Ел башлыса көньяҡ-көнсығыштан һәм көньяҡтан иҫә. 15 майҙан 10 октябргә тиклем диңгеҙ температураһы 18 °C-тан юғары, һәм һыу инеү миҙгеле йылына 144 көнгә тиклем 144 көнгә тиклем дауам итергә мөмкин&lt;ref name=&quot;tokotor.com&quot;/&gt;.

== Халҡы ==
2003 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Котор муниципалитетында 22947 кеше йәшәгән. Шуларҙың 10741 черногор һәм 7094 серб (47 % һәм 31 %). Которҙың үҙендә 13176 кеше йәшәй. Шуларҙың 6851 черногор һәм 3357 серб (ҡала халҡының 52 % һәм 25 %). Шул уҡ халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2003 йылда Котор муниципалитетында 17913 [[православие дине]]ндәге һәм 2832 [[Католицизм|католик]] йәшәгән (муниципалитет халҡының 78 % һәм 12,5 %). Котор ҡалаһында 10142 православие динендәге һәм 1552 католик йәшәгән (ҡала халҡының 77 проценты һәм 11,5 проценты). Был — илдә католик динендәге кешеләрҙең иң юғары проценты.

== Комментарийҙар ==
{{иҫкәрмәләр|group=K}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=[[Шаферова Людмила Александровна|Шаферова Л. А.]]|заглавие=Котор XII — начала XV веков. Социально-экономические отношения южнодалматинского города|оригинал=|ссылка=|место=Красноярск|издательство=Изд-во Краснояр. ун-та|год=1990|страниц=188|isbn=5-7470-0027-6|тираж=600|ref=Шаферова Л. А.}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.opstinakotor.com Которский муниципалитет]{{ref|cnr}}
* {{cite web |title = Туристическое бюро Котора |url = http://www.tokotor.com/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20090302093137/http://www.tokotor.com/ |archive-date = 2009-03-02 |url-status = dead  }}
* [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&amp;id_site=125 Котор — объект всемирного культурного наследия ЮНЕСКО]{{ref|en}}{{ref|fr}}
* {{cite web |title = Котор — Фотогалерея Стевана Кордича |url = http://kordics.zenfolio.com/f53830078 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080706011714/http://kordics.zenfolio.com/f53830078 |archive-date = 2008-07-06 |url-status = dead  |lang = en }}
* [http://travel.bloged.org/images/kotor_fortress.jpg Карта старого города (1944px × 2592px 851.58 КБ JPG)]
* {{cite web |title = Виртуальный тур «Котор» |url = http://www.3dpanoramy.ru/kotor/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20141215210552/http://www.3dpanoramy.ru/kotor/ |archive-date = 2014-12-15 |url-status = dead }}
{{Внешние ссылки}}

{{Города Черногории}}
{{Всемирное наследие в Черногории}}
{{^|1em}}

[[Категория:Адриатик диңгеҙенең порттары]]
[[Категория:Черногория ҡалалары]]</text>
      <sha1>6ni1plszeomeyu0t14ppbeo94shkwr3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298377</id>
      <parentid>1298339</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:29:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1298377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10316" sha1="23ioi9q46bbh5oyjzqdel2qmhbc0ao6" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Котор
 |оригинальное название   = {{lang-cnr|Котор, Kotor}}
 |изображение             = Montenegro, Kotor 02.jpg
 |описание изображения    = 
 |страна                  = Черногория
 |герб                    = Coat of Arms of Kotor.jpg
 |флаг                    = Flag of Kotor, Montenegro.jpg
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
 |описание герба          = Котор гербы
 |описание флага          = 
 |lat_deg = 42|lat_min= 25|lat_sec=29.61
 |lon_deg = 18|lon_min= 46|lon_sec=10.83
 |вид главы               = мэр
 |глава                   = Владимир Джокич 
 |первое упоминание       = б.э.т. 168 йыл.
 |прежние имена           = Акрувиум, Аскруйон, Декатерон, Каттаро
 |площадь                 = 335
 |высота центра НП        = 16
 |климат                  = субтропик
 |официальный язык        = черногор теле
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = {{увеличение}} 13 176
 |год переписи            = 2003
 |национальный состав     = [[черногорҙар]], [[сербтар]]
 |конфессиональный состав = [[православие дине]], [[католиктар]]
 |этнохороним             = 
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = +382 32
 |почтовый индекс         = 85330
 |автомобильный код       = KO
 |сайт                    = http://www.opstinakotor.com
}}
{{Всемирное наследие|125}}
'''Котор''' ({{lang-cnr|Котор/Kotor}}, {{lang-sr|Котор/Kotor}}, {{lang-hr|Kotor}}, {{lang-it|Cattaro}}, {{lang-la|Acruvium}}, {{lang-el|Ασκρήβιον}}) — [[Черногория]]лағы ҡала. Котор общинаһының [[административ үҙәк|административ үҙәге]]. [[Адриатик диңгеҙ]]ҙең Котор ҡултығы буйында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Викитека МЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Каттаро}}&lt;/ref&gt;. Тарихи яҡтан Котор һәм уны уратып алған ерҙәр Далмация төбәгенә ҡарай. [[Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы|Ҡаланың боронғо өлөшө]] [[ЮНЕСКО]] һағында тора.

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Котор — Котор ҡултығының административ, мәҙәни, дини, [[мәғариф]] һәм [[иҡтисад]] үҙәге. Котор һәм Котор ҡултығы халҡының төп шөғөлө диңгеҙҙә йөҙөү һәм диңгеҙ аръяғы сауҙаһы була. Шуға күрә Котор Адриатик диңгеҙе яры буйының был өлөшөндә мөһим [[сауҙа]] үҙәктәренең береһенә әйләнә. Ҡалала Черногорияның диңгеҙ музейы, Диңгеҙ биологияһы институты, Черногория университетының диңгеҙ факультеты, «Черногорияның судно хужалары ассоциацияһы» урынлашҡан&lt;ref name=&quot;StevanKordic&quot;&gt;{{книга | автор = Stevan Kordić | заглавие = «Kotor: Vodič kroz grad» | место = Котор | издательство = «Dobro More» | год = [[2005]] | isbn = ASIN:B004G6JAB4|язык=cnr}}&lt;/ref&gt;.

Төрлө мәҙәниәттәрҙең үҙенсәлекле ҡатнашыуы арҡаһында иҫке ҡала үҙәге 1979 йылда [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫы]] исемлегенә индерелә.

== География ==
[[Файл:Kotorbay4.jpg|thumb|right|300px|Котор һәм Котор ҡултығы йәй көнө]]
Ул [[Котор ҡултығы]]ның көньяҡ-көнсығышында, Ловчен тау һыртында урынлашҡан. Ҡала башлыса яр буйы буйлап һәм ҡалҡыулыҡ битләүҙәре буйындағы үҙәндә урынлашҡан, бейеклеге 260 метрға етә. Котор муниципалитетының майҙаны — 355 км². Котор ҡултығы ({{lang-cnr|Бока Которска}}, {{lang-it|Bocche di Cattaro}}) Адриатик диңгеҙенең материкка иң тәрән үтеп ингән өлөштәренең береһе. Ул бер нисә бәләкәй [[ҡултыҡ]]тан тора, улар бер-береһе менән киң булмаған муйынтыҡтар менән тоташҡан һәм [[Европа]]ның иң яҡшы тәбиғи гавандәренең береһе.

2000 йылдың июлендә Бока Которска донъяның иң матур егерме биш ҡултығы исемлегенә индерелә (был исемлектәге ҡалған ҡултыҡтар башлыса [[Скандинавия]] илдәрендә урынлашҡан)&lt;ref name=&quot;tokotor.com&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.tokotor.com/engleski/about%20kotor.html |title = Tourist Board of Kotor — About Kotor  |archive-url = https://web.archive.org/web/20081018203628/http://www.tokotor.com/engleski/about%20kotor.html |archive-date = 2008-10-18 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

== Климаты ==
[[Файл:Kotor, Montenegro, Boka Kotorska.jpg|thumb|right|300px|Котор һәм Котор ҡултығы ҡыш көнө]]
Котор [[климат]]ы йылы, ҡоро [[йәй]]е һәм йомшаҡ, дымлы [[ҡыш]]ы менән айырылып тора. Уртаса йыллыҡ температура 15,2 °C. иң йылы ай — июль (25 °C), иң һыуыҡ ай — ғинуар (7,4 °C).

Уртаса температура буйынса көҙ яҙға ҡарағанда 2,0 градусҡа йылыраҡ. Йыллыҡ яуым-төшөм уртаса 2 152 миллиметр. Яуым-төшөмдөң күп өлөшө көҙгө (248 мм) һәм ҡышҡы (243 мм) айҙарға тура килә, ә аҙ өлөшө йәйге (68 мм) айҙарға тура килә. Ел башлыса көньяҡ-көнсығыштан һәм көньяҡтан иҫә. 15 майҙан 10 октябргә тиклем диңгеҙ температураһы 18 °C-тан юғары, һәм һыу инеү миҙгеле йылына 144 көнгә тиклем 144 көнгә тиклем дауам итергә мөмкин&lt;ref name=&quot;tokotor.com&quot;/&gt;.

== Халҡы ==
2003 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Котор муниципалитетында 22947 кеше йәшәгән. Шуларҙың 10741 черногор һәм 7094 серб (47 % һәм 31 %). Которҙың үҙендә 13176 кеше йәшәй. Шуларҙың 6851 черногор һәм 3357 серб (ҡала халҡының 52 % һәм 25 %). Шул уҡ халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2003 йылда Котор муниципалитетында 17913 [[православие дине]]ндәге һәм 2832 [[Католицизм|католик]] йәшәгән (муниципалитет халҡының 78 % һәм 12,5 %). Котор ҡалаһында 10142 православие динендәге һәм 1552 католик йәшәгән (ҡала халҡының 77 проценты һәм 11,5 проценты). Был — илдә католик динендәге кешеләрҙең иң юғары проценты.

== Комментарийҙар ==
{{иҫкәрмәләр|group=K}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=[[Шаферова Людмила Александровна|Шаферова Л. А.]]|заглавие=Котор XII — начала XV веков. Социально-экономические отношения южнодалматинского города|оригинал=|ссылка=|место=Красноярск|издательство=Изд-во Краснояр. ун-та|год=1990|страниц=188|isbn=5-7470-0027-6|тираж=600|ref=Шаферова Л. А.}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.opstinakotor.com Которский муниципалитет]{{ref|cnr}}
* {{cite web |title = Туристическое бюро Котора |url = http://www.tokotor.com/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20090302093137/http://www.tokotor.com/ |archive-date = 2009-03-02 |url-status = dead  }}
* [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&amp;id_site=125 Котор — объект всемирного культурного наследия ЮНЕСКО]{{ref|en}}{{ref|fr}}
* {{cite web |title = Котор — Фотогалерея Стевана Кордича |url = http://kordics.zenfolio.com/f53830078 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080706011714/http://kordics.zenfolio.com/f53830078 |archive-date = 2008-07-06 |url-status = dead  |lang = en }}
* [http://travel.bloged.org/images/kotor_fortress.jpg Карта старого города (1944px × 2592px 851.58 КБ JPG)]
* {{cite web |title = Виртуальный тур «Котор» |url = http://www.3dpanoramy.ru/kotor/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20141215210552/http://www.3dpanoramy.ru/kotor/ |archive-date = 2014-12-15 |url-status = dead }}
{{Внешние ссылки}}

{{Города Черногории}}
{{Всемирное наследие в Черногории}}
{{^|1em}}

[[Категория:Адриатик диңгеҙенең порттары]]
[[Категория:Черногория ҡалалары]]</text>
      <sha1>23ioi9q46bbh5oyjzqdel2qmhbc0ao6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Ом законы</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201195</id>
    <revision>
      <id>1298326</id>
      <timestamp>2026-05-28T12:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Закон Ома|28 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=физика|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1298326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="208" sha1="gzalad8q0qyyakigzclebg2g8jlghzi" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Закон Ома|28 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=физика|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>gzalad8q0qyyakigzclebg2g8jlghzi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муса Йәлил (симфония-поэма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201196</id>
    <revision>
      <id>1298340</id>
      <timestamp>2026-05-28T17:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5881117|Муса Җәлил (симфония-поэма)]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1298340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5608" sha1="cy3d95ptexxyoroeeqczcgx6pka4qbx" xml:space="preserve">[[Файл:Razil_Valeev_(photo_archive)_18.jpg|мини|Рәзил Вәлиев [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] менән]]
‘’‘Симфония №2 «Муса Йәлил»’’’ — татар композиторы [[Алмаз Монасипов|Алмаз Монасиповтың]] бер киҫәктән торған симфония-поэмаһы. Әҫәр 1971 йылда яҙылған һәм татар шағиры, [[Советтар Союзы Геройы]] [[Муса Йәлил|Муса Йәлилдең]] тормошона һәм батырлығына бағышланған. Симфония-поэма композитор ижадындағы иң әһәмиәтле әҫәрҙәрҙең береһе һанала.

== Тарихы ==
 Әҫәр [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Faşizm|фашист]] әсирлегендә һәләк булған Муса Йәлил образына бағышлана. Симфонияның драматургик нигеҙен шағирҙың [[Моабит дәфтәре|«Моабит дәфтәре»]] циклы һәм уның батырлыҡ рухы тәшкил итә. Композитор әҫәрҙә Йәлилдең эске донъяһын, көрәшен һәм рухи ныҡлығын музыкаль образдар аша асырға ынтыла.
[[1971 йыл|1971 йылда]] әлеге симфония музыкаһына балетмейстер Дина Арипова Татар дәүләт опера һәм балет театрында «Үлемһеҙ йыр» («Бессмертная песня») исемле бер бүлектән торған [[балет]] ҡуйған.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-17|url=https://www.evening-kazan.ru/kultura/articles/bolshe-chem-koncert-teatr--muzyka-musa-dzhalil-v-kamalovskom?utm_source=yandex.ru&amp;utm_medium=organic&amp;utm_campaign=yandex.ru&amp;utm_referrer=yandex.ru|website=www.evening-kazan.ru|title=Больше чем концерт: «Театр &amp; музыка. Муса Джалиль» в Камаловском|accessdate={{subst:бүген}}}}&lt;/ref&gt;

1973 йылда симфония-поэма «Советтар композиторы» (Советский композитор) нәшриәтендә баҫылып сыға. 

== Музыкаль үҙенсәлектәре ==
Әҫәрҙең драматургияһы сәхнә әҫәрендәге кеүек үҫешә. Симфонияла ике төп образ сфераһы ҡаршы ҡуйыла: беренсеһе — һуғыш һәм фашизмды һүрәтләүсе көсөргәнешле, марш характерындағы темалар; икенсеһе — Муса Йәлил образы менән бәйле лирик һәм фәлсәфи темалар.

Композитор татар халыҡ музыкаһына хас интонацияларҙы, биш тауышлы (пентатоник) боролоштарҙы, үҙгәреүсән модустарҙы һәм ҡатмарлы биҙәктәргә бай көйҙәрҙе киң ҡуллана. Әҫәрҙә татар йырҙарына хас яңғыраштар ҙа ишетелә. Йәлил образын сағылдырған темалар айырыуса йылы һәм тәрән моңлолоҡ менән айырылып тора.

Симфонияның юғары үҫеш мәлендә геройҙың рухи бөйөклөгө һәм үлемһеҙлеге идеяһы алғы планға сыға. Әҫәрҙең һәр музыкаль образы шағир тормошоноң айырым бер сәхифәһен хәтерләтә; музыкала көрәш, батырлыҡ һәм кеше рухының еңелмәҫлеге кәүҙәләнә.

== Оркестр составы ==
 Симфония түбәндәге составтағы ҙур симфоник оркестр өсөн яҙылған:
ағас тынлы музыка ҡоралдары:
 ** пикколо (= Өсөнсө флейта)

 ** 2 флейта (II = Икенсе флейта)

 ** 2 гобой, инглиз мөгөҙө

 ** 2 кларнет (A һәм B-ға көйләнгән)

 ** бас-кларнет (B-ға көйләнгән) (= Өсөнсө кларнет)

 ** 2 фагот

 ** контрафагот;
баҡыр тынлы музыка ҡоралдары:
 ** 4 валторна (F-ҡа көйләнгән)

 ** 3 торба (B-ға көйләнгән)

 ** 3 тромбон

 ** туба;
һуҡма музыка ҡоралдары:
 ** литавра

 ** ағас (леньо)

 ** тамбурин

 ** ҙур барабан

 ** тәлинкәләр

 ** кесе барабан

 ** там-там;
арфа;

ҡыллы музыка ҡоралдары.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Симфония №1 (Монасипов)|Симфония №1]]

[[Симфония №3 (Монасипов)|Симфония №3]]

[[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)|Симфония №4 «Дастан»]]

== Иҫкәрмәләр ==

== Әҙәбиәт ==
Мейлер Т. Алмаз Монасиповтың «Муса Йәлил» симфония-поэмаһы тураһында мәҡәлә.

Монасипов, Алмаз. Симфония №2 “Муса Йәлил”. Мәскәүː «Совет композиторы» нәшриәте, 1973.
[[Категория:Татар композиторҙары]]</text>
      <sha1>cy3d95ptexxyoroeeqczcgx6pka4qbx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298341</id>
      <parentid>1298340</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T17:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <origin>1298341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5594" sha1="j8qp1rl6d8yht2kweouk9xql5vpsnal" xml:space="preserve">[[Файл:Razil_Valeev_(photo_archive)_18.jpg|мини|Рәзил Вәлиев [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] менән]]

'''Симфония №2 «Муса Йәлил»''' — татар композиторы [[Алмаз Монасипов|Алмаз Монасиповтың]] бер киҫәктән торған симфония-поэмаһы. Әҫәр 1971 йылда яҙылған һәм татар шағиры, [[Советтар Союзы Геройы]] [[Муса Йәлил|Муса Йәлилдең]] тормошона һәм батырлығына бағышланған. Симфония-поэма композитор ижадындағы иң әһәмиәтле әҫәрҙәрҙең береһе һанала.

== Тарихы ==
Әҫәр [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Faşizm|фашист]] әсирлегендә һәләк булған Муса Йәлил образына бағышлана. Симфонияның драматургик нигеҙен шағирҙың [[Моабит дәфтәре|«Моабит дәфтәре»]] циклы һәм уның батырлыҡ рухы тәшкил итә. Композитор әҫәрҙә Йәлилдең эске донъяһын, көрәшен һәм рухи ныҡлығын музыкаль образдар аша асырға ынтыла.
[[1971 йыл|1971 йылда]] әлеге симфония музыкаһына балетмейстер Дина Арипова Татар дәүләт опера һәм балет театрында «Үлемһеҙ йыр» («Бессмертная песня») исемле бер бүлектән торған [[балет]] ҡуйған.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-17|url=https://www.evening-kazan.ru/kultura/articles/bolshe-chem-koncert-teatr--muzyka-musa-dzhalil-v-kamalovskom?utm_source=yandex.ru&amp;utm_medium=organic&amp;utm_campaign=yandex.ru&amp;utm_referrer=yandex.ru|website=www.evening-kazan.ru|title=Больше чем концерт: «Театр &amp; музыка. Муса Джалиль» в Камаловском|accessdate={{subst:бүген}}}}&lt;/ref&gt;

1973 йылда симфония-поэма «Советтар композиторы» (Советский композитор) нәшриәтендә баҫылып сыға. 

== Музыкаль үҙенсәлектәре ==
Әҫәрҙең драматургияһы сәхнә әҫәрендәге кеүек үҫешә. Симфонияла ике төп образ сфераһы ҡаршы ҡуйыла: беренсеһе — һуғыш һәм фашизмды һүрәтләүсе көсөргәнешле, марш характерындағы темалар; икенсеһе — Муса Йәлил образы менән бәйле лирик һәм фәлсәфи темалар.

Композитор татар халыҡ музыкаһына хас интонацияларҙы, биш тауышлы (пентатоник) боролоштарҙы, үҙгәреүсән модустарҙы һәм ҡатмарлы биҙәктәргә бай көйҙәрҙе киң ҡуллана. Әҫәрҙә татар йырҙарына хас яңғыраштар ҙа ишетелә. Йәлил образын сағылдырған темалар айырыуса йылы һәм тәрән моңлолоҡ менән айырылып тора.

Симфонияның юғары үҫеш мәлендә геройҙың рухи бөйөклөгө һәм үлемһеҙлеге идеяһы алғы планға сыға. Әҫәрҙең һәр музыкаль образы шағир тормошоноң айырым бер сәхифәһен хәтерләтә; музыкала көрәш, батырлыҡ һәм кеше рухының еңелмәҫлеге кәүҙәләнә.

== Оркестр составы ==
Симфония түбәндәге составтағы ҙур симфоник оркестр өсөн яҙылған:
* ағас тынлы музыка ҡоралдары:
** пикколо (= Өсөнсө флейта)
** 2 флейта (II = Икенсе флейта)
** 2 гобой, инглиз мөгөҙө
** 2 кларнет (A һәм B-ға көйләнгән)
** бас-кларнет (B-ға көйләнгән) (= Өсөнсө кларнет)
** 2 фагот
** контрафагот;
* баҡыр тынлы музыка ҡоралдары:
** 4 валторна (F-ҡа көйләнгән)
** 3 торба (B-ға көйләнгән)
** 3 тромбон
** туба;
* һуҡма музыка ҡоралдары:
** литавра
** ағас (леньо)
** тамбурин
** ҙур барабан
** тәлинкәләр
** кесе барабан
** там-там;

* арфа;

* ҡыллы музыка ҡоралдары.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
*[[Симфония №1 (Монасипов)|Симфония №1]]
*[[Симфония №3 (Монасипов)|Симфония №3]]
*[[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)|Симфония №4 «Дастан»]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Мейлер Т. Алмаз Монасиповтың «Муса Йәлил» симфония-поэмаһы тураһында мәҡәлә.

* Монасипов, Алмаз. Симфония №2 “Муса Йәлил”. Мәскәүː «Совет композиторы» нәшриәте, 1973.

[[Категория:Татар композиторҙары]]</text>
      <sha1>j8qp1rl6d8yht2kweouk9xql5vpsnal</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298342</id>
      <parentid>1298341</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T17:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <origin>1298342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5985" sha1="m9sf1kxjb77lcvnawkv7fqj8v7i0vet" xml:space="preserve">[[Файл:Razil_Valeev_(photo_archive)_18.jpg|мини|Рәзил Вәлиев [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] менән]]

'''Симфония №2 «Муса Йәлил»''' — татар композиторы [[Алмаз Монасипов|Алмаз Монасиповтың]] бер киҫәктән торған симфония-поэмаһы. Әҫәр 1971 йылда яҙылған һәм татар шағиры, [[Советтар Союзы Геройы]] [[Муса Йәлил|Муса Йәлилдең]] тормошона һәм батырлығына бағышланған. Симфония-поэма композитор ижадындағы иң әһәмиәтле әҫәрҙәрҙең береһе һанала.

== Тарихы ==
Әҫәр [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Faşizm|фашист]] әсирлегендә һәләк булған Муса Йәлил образына бағышлана. Симфонияның драматургик нигеҙен шағирҙың [[Моабит дәфтәре|«Моабит дәфтәре»]] циклы һәм уның батырлыҡ рухы тәшкил итә. Композитор әҫәрҙә Йәлилдең эске донъяһын, көрәшен һәм рухи ныҡлығын музыкаль образдар аша асырға ынтыла.
[[1971 йыл|1971 йылда]] әлеге симфония музыкаһына балетмейстер Дина Арипова Татар дәүләт опера һәм балет театрында «Үлемһеҙ йыр» («Бессмертная песня») исемле бер бүлектән торған [[балет]] ҡуйған.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-17|url=https://www.evening-kazan.ru/kultura/articles/bolshe-chem-koncert-teatr--muzyka-musa-dzhalil-v-kamalovskom?utm_source=yandex.ru&amp;utm_medium=organic&amp;utm_campaign=yandex.ru&amp;utm_referrer=yandex.ru|website=www.evening-kazan.ru|title=Больше чем концерт: «Театр &amp; музыка. Муса Джалиль» в Камаловском|accessdate={{subst:бүген}}}}&lt;/ref&gt;

1973 йылда симфония-поэма «Советтар композиторы» (Советский композитор) нәшриәтендә баҫылып сыға.&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Алмаз Закирович Монасыпов, Муса Джалиль|год=1973|всего страниц=70|место=Москва|издательство=Сов. композитор|заглавие=Муса Джалиль: Симфония-поэма: Для симф. оркестра|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001954611}}&lt;/ref&gt; 

== Музыкаль үҙенсәлектәре ==
Әҫәрҙең драматургияһы сәхнә әҫәрендәге кеүек үҫешә. Симфонияла ике төп образ сфераһы ҡаршы ҡуйыла: беренсеһе — һуғыш һәм фашизмды һүрәтләүсе көсөргәнешле, марш характерындағы темалар; икенсеһе — Муса Йәлил образы менән бәйле лирик һәм фәлсәфи темалар.

Композитор татар халыҡ музыкаһына хас интонацияларҙы, биш тауышлы (пентатоник) боролоштарҙы, үҙгәреүсән модустарҙы һәм ҡатмарлы биҙәктәргә бай көйҙәрҙе киң ҡуллана. Әҫәрҙә татар йырҙарына хас яңғыраштар ҙа ишетелә. Йәлил образын сағылдырған темалар айырыуса йылы һәм тәрән моңлолоҡ менән айырылып тора.

Симфонияның юғары үҫеш мәлендә геройҙың рухи бөйөклөгө һәм үлемһеҙлеге идеяһы алғы планға сыға. Әҫәрҙең һәр музыкаль образы шағир тормошоноң айырым бер сәхифәһен хәтерләтә; музыкала көрәш, батырлыҡ һәм кеше рухының еңелмәҫлеге кәүҙәләнә.

== Оркестр составы ==
Симфония түбәндәге составтағы ҙур симфоник оркестр өсөн яҙылған:
* ағас тынлы музыка ҡоралдары:
** пикколо (= Өсөнсө флейта)
** 2 флейта (II = Икенсе флейта)
** 2 гобой, инглиз мөгөҙө
** 2 кларнет (A һәм B-ға көйләнгән)
** бас-кларнет (B-ға көйләнгән) (= Өсөнсө кларнет)
** 2 фагот
** контрафагот;
* баҡыр тынлы музыка ҡоралдары:
** 4 валторна (F-ҡа көйләнгән)
** 3 торба (B-ға көйләнгән)
** 3 тромбон
** туба;
* һуҡма музыка ҡоралдары:
** литавра
** ағас (леньо)
** тамбурин
** ҙур барабан
** тәлинкәләр
** кесе барабан
** там-там;

* арфа;

* ҡыллы музыка ҡоралдары.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
*[[Симфония №1 (Монасипов)|Симфония №1]]
*[[Симфония №3 (Монасипов)|Симфония №3]]
*[[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)|Симфония №4 «Дастан»]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Мейлер Т. Алмаз Монасиповтың «Муса Йәлил» симфония-поэмаһы тураһында мәҡәлә.

* Монасипов, Алмаз. Симфония №2 “Муса Йәлил”. Мәскәүː «Совет композиторы» нәшриәте, 1973.

[[Категория:Татар композиторҙары]]</text>
      <sha1>m9sf1kxjb77lcvnawkv7fqj8v7i0vet</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298404</id>
      <parentid>1298342</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T07:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <origin>1298404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6005" sha1="n7hrzf5ypbwh7yfaqypx9c3kduc1lll" xml:space="preserve">[[Файл:Razil_Valeev_(photo_archive)_18.jpg|мини|Рәзил Вәлиев [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] менән]]

'''Симфония №2 «Муса Йәлил»''' — татар композиторы [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасиповтың]] бер киҫәктән торған симфония-поэмаһы. Әҫәр 1971 йылда яҙылған һәм татар шағиры, [[Советтар Союзы Геройы]] [[Муса Йәлил|Муса Йәлилдең]] тормошона һәм батырлығына бағышланған. Симфония-поэма композитор ижадындағы иң әһәмиәтле әҫәрҙәрҙең береһе тип һанала.

== Тарихы ==
Әҫәр [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Faşizm|фашист]] әсирлегендә һәләк булған Муса Йәлил образына бағышлана. Симфонияның драматургик нигеҙен шағирҙың [[Моабит дәфтәре|«Моабит дәфтәре»]] циклы һәм уның батырлыҡ рухы тәшкил итә. Композитор әҫәрҙә Йәлилдең эске донъяһын, көрәшен һәм рухи ныҡлығын музыкаль образдар аша асырға ынтыла.

[[1971 йыл|1971 йылда]] әлеге симфония музыкаһына балетмейстер Дина Арипова Татар дәүләт опера һәм балет театрында «Үлемһеҙ йыр» («Бессмертная песня») исемле бер бүлектән торған [[балет]] ҡуйған.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-17|url=https://www.evening-kazan.ru/kultura/articles/bolshe-chem-koncert-teatr--muzyka-musa-dzhalil-v-kamalovskom?utm_source=yandex.ru&amp;utm_medium=organic&amp;utm_campaign=yandex.ru&amp;utm_referrer=yandex.ru|website=www.evening-kazan.ru|title=Больше чем концерт: «Театр &amp; музыка. Муса Джалиль» в Камаловском|accessdate={{subst:бүген}}}}&lt;/ref&gt;

1973 йылда симфония-поэма «Советтар композиторы» (Советский композитор) нәшриәтендә баҫылып сыға.&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Алмаз Закирович Монасыпов, Муса Джалиль|год=1973|всего страниц=70|место=Москва|издательство=Сов. композитор|заглавие=Муса Джалиль: Симфония-поэма: Для симф. оркестра|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001954611}}&lt;/ref&gt; 

== Музыкаль үҙенсәлектәре ==
Әҫәрҙең драматургияһы сәхнә әҫәрендәге кеүек үҫә. Симфонияла ике төп образ сфераһы ҡаршы ҡуйыла: беренсеһе — һуғыш һәм фашизмды һүрәтләүсе киҫкен, марш характерындағы темалар; икенсеһе — Муса Йәлил образы менән бәйле лирик һәм фәлсәфи темалар.

Композитор татар халыҡ музыкаһына хас интонацияларҙы, биш тауышлы (пентатоник) боролоштарҙы, үҙгәреүсән модустарҙы һәм ҡатмарлы биҙәктәргә бай көйҙәрҙе киң ҡуллана. Әҫәрҙә татар йырҙарына хас яңғыраштар ҙа ишетелә. Йәлил образын сағылдырған темалар айырыуса йылы һәм тәрән моңлолоҡ менән айырылып тора.

Симфонияның юғары үҫеш мәлендә геройҙың рухи бөйөклөгө һәм үлемһеҙлеге идеяһы алғы планға сыға. Әҫәрҙең һәр музыкаль образы шағир тормошоноң айырым бер сәхифәһен хәтерләтә; музыкала көрәш, батырлыҡ һәм кеше рухының еңелмәҫлеге кәүҙәләнә.

== Оркестр составы ==
Симфония түбәндәге составтағы ҙур симфоник оркестр өсөн яҙылған:
* ағас тынлы музыка ҡоралдары:
** пикколо (= Өсөнсө флейта)
** 2 флейта (II = Икенсе пикколо)
** 2 гобой, инглиз бырғысы
** 2 кларнет (A һәм B-ға көйләнгән)
** бас-кларнет (B-ға көйләнгән) (= Өсөнсө кларнет)
** 2 фагот
** контрафагот;
* баҡыр тынлы музыка ҡоралдары:
** 4 валторна (F-ҡа көйләнгән)
** 3 торба (B-ға көйләнгән)
** 3 тромбон
** туба;
* һуҡма музыка ҡоралдары:
** литавралар
** ағас (леньо)
** тамбурин
** ҙур барабан
** тәлинкәләр
** кесе барабан
** там-там;

* арфа;

* ҡыллы музыка ҡоралдары.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
*[[Симфония №1 (Монасипов)|Симфония №1]]
*[[Симфония №3 (Монасипов)|Симфония №3]]
*[[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)|Симфония №4 «Дастан»]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Мейлер Т. Алмаз Монасиповтың «Муса Йәлил» симфония-поэмаһы тураһында мәҡәлә.

* Монасипов, Алмаз. Симфония №2 “Муса Йәлил”. Мәскәүː «Совет композиторы» нәшриәте, 1973.

[[Категория:Татар композиторҙары]]</text>
      <sha1>n7hrzf5ypbwh7yfaqypx9c3kduc1lll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298410</id>
      <parentid>1298404</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <origin>1298410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6058" sha1="buvkh0jp5c6h2uy3c6ohqy7su7s1fnl" xml:space="preserve">[[Файл:Razil_Valeev_(photo_archive)_18.jpg|мини|Рәзил Вәлиев [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] менән]]

'''Симфония №2 «Муса Йәлил»''' — татар композиторы [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасиповтың]] бер киҫәктән торған симфония-поэмаһы. Әҫәр 1971 йылда яҙылған һәм татар шағиры, [[Советтар Союзы Геройы]] [[Муса Йәлил|Муса Йәлилдең]] тормошона һәм батырлығына бағышланған. Симфония-поэма композитор ижадындағы иң әһәмиәтле әҫәрҙәрҙең береһе тип һанала.

== Тарихы ==
Әҫәр [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Faşizm|фашист]] әсирлегендә һәләк булған Муса Йәлил образына бағышлана. Симфонияның драматургик нигеҙен шағирҙың [[Моабит дәфтәре|«Моабит дәфтәре»]] циклы һәм уның батырлыҡ рухы тәшкил итә. Композитор әҫәрҙә Йәлилдең эске донъяһын, көрәшен һәм рухи ныҡлығын музыкаль образдар аша асырға ынтыла.

[[1971 йыл|1971 йылда]] әлеге симфония музыкаһына балетмейстер Дина Арипова Татар дәүләт опера һәм балет театрында «Үлемһеҙ йыр» («Бессмертная песня») исемле бер бүлектән торған [[балет]] ҡуйған.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-17|url=https://www.evening-kazan.ru/kultura/articles/bolshe-chem-koncert-teatr--muzyka-musa-dzhalil-v-kamalovskom?utm_source=yandex.ru&amp;utm_medium=organic&amp;utm_campaign=yandex.ru&amp;utm_referrer=yandex.ru|website=www.evening-kazan.ru|title=Больше чем концерт: «Театр &amp; музыка. Муса Джалиль» в Камаловском|accessdate={{subst:бүген}}}}&lt;/ref&gt;

1973 йылда симфония-поэма «Советтар композиторы» (Советский композитор) нәшриәтендә баҫылып сыға.&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Алмаз Закирович Монасыпов, Муса Джалиль|год=1973|всего страниц=70|место=Москва|издательство=Сов. композитор|заглавие=Муса Джалиль: Симфония-поэма: Для симф. оркестра|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001954611}}&lt;/ref&gt; 

== Музыкаль үҙенсәлектәре ==
Әҫәрҙең драматургияһы сәхнә әҫәрендәге кеүек үҫә. Симфонияла ике төп образ сфераһы ҡаршы ҡуйыла: беренсеһе — һуғыш һәм фашизмды һүрәтләүсе киҫкен, марш характерындағы темалар; икенсеһе — Муса Йәлил образы менән бәйле лирик һәм фәлсәфи темалар.

Композитор татар халыҡ музыкаһына хас интонацияларҙы, биш тауышлы (пентатоник) боролоштарҙы, үҙгәреүсән модустарҙы һәм ҡатмарлы биҙәктәргә бай көйҙәрҙе киң ҡуллана. Әҫәрҙә татар йырҙарына хас яңғыраштар ҙа ишетелә. Йәлил образын сағылдырған темалар айырыуса йылы һәм тәрән моңлолоҡ менән айырылып тора.

Симфонияның юғары үҫеш мәлендә геройҙың рухи бөйөклөгө һәм үлемһеҙлеге идеяһы алғы планға сыға. Әҫәрҙең һәр музыкаль образы шағир тормошоноң айырым бер сәхифәһен хәтерләтә; музыкала көрәш, батырлыҡ һәм кеше рухының еңелмәҫлеге кәүҙәләнә.

== Оркестр составы ==
Симфония түбәндәге составтағы ҙур симфоник оркестр өсөн яҙылған:
* ағас тынлы музыка ҡоралдары:
** пикколо (= Өсөнсө флейта)
** 2 флейта (II = Икенсе пикколо)
** 2 гобой, инглиз бырғысы
** 2 кларнет (A һәм B-ға көйләнгән)
** бас-кларнет (B-ға көйләнгән) (= Өсөнсө кларнет)
** 2 фагот
** контрафагот;
* баҡыр тынлы музыка ҡоралдары:
** 4 валторна (F-ҡа көйләнгән)
** 3 торба (B-ға көйләнгән)
** 3 тромбон
** туба;
* һуҡма музыка ҡоралдары:
** литавралар
** ағас (леньо)
** тамбурин
** ҙур барабан
** тәлинкәләр
** кесе барабан
** там-там;

* арфа;

* ҡыллы музыка ҡоралдары.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
*[[Симфония №1 (Монасипов)|Симфония №1]]
*[[Симфония №3 (Монасипов)|Симфония №3]]
*[[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)|Симфония №4 «Дастан»]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Мейлер Т. Алмаз Монасиповтың «Муса Йәлил» симфония-поэмаһы тураһында мәҡәлә.

* Монасипов, Алмаз. Симфония №2 “Муса Йәлил”. Мәскәүː «Совет композиторы» нәшриәте, 1973.

[[Категория:Татар композиторҙары]]
[[Категория:Алмаз Монасипов]]</text>
      <sha1>buvkh0jp5c6h2uy3c6ohqy7su7s1fnl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәмәниҙәр мавзолейы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201197</id>
    <revision>
      <id>1298343</id>
      <timestamp>2026-05-28T17:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/152993573|Мавзолей Саманидов]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1298343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33996" sha1="kh5lcy5f6e4ciohyi5eikv16dwtkqgm" xml:space="preserve">'''Сәмәниҙәр мавзолейы''' ( {{Lang-uz|Somoniylar maqbarasi}} ) — [[Бохара|Бохараның]] ( [[Үзбәкстан]] ) тарихи үҙәгендә урынлашҡан [[сәмәниҙәр]] династияһы [[Кәшәнә|мавзолейы]], IX—X быуаттар башында [[Исмәғил Сәмәни]] (892—907) осоронда төҙөлгән.

Мавзолей — Урта Азия монументаль архитектураһының иң боронғо ҡомартҡыларының береһе һәм донъя әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}. Бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған мемориаль ҡоролма тәүҙә ҙурыраҡ некрополь өлөшө булған, унан бер нәмә лә ҡалмаған (бәләкәй зыярат мавзолей тирәһендә 1930-сы йылдар аҙағына тиклем генә урынлашҡан). Әлеге ваҡытта мавзолей Бохара оазисында Сәмәниҙәр дәүеренән һаҡланып ҡалған берҙән-бер бина булып тора{{Sfn|Шишкин|1936|p=33}}. Был шулай уҡ тулыһынса яндырылған кирбестән төҙөлгән тәүге ҡоролмаларҙың береһе. Төрлө ваҡытта [[Киров Сергей Миронович|С. М. Киров]] һәм Сәмәниҙәр исемен йөрөткән мавзолей үҙәк ҡала мәҙәниәт һәм ял паркында урынлашҡан.

1993 йылда «Бохара ҡалаһының тарихи үҙәге» булараҡ [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] объекттары исемлегенә индерелә. Ҡаланың төп туристик иҫтәлекле урындарының береһе булып тора.

== Тарихы ==
[[Файл:Мавзолей_Саманидов_Поль_Надар_1890_год.jpg|слева|мини|Сәмәниҙәр мавзолейы. Поль Надар, 1890]]
Ҡала диуарҙары эсендә һәм Бохараның тарихи үҙәге эргәһендә меңәр йылдар элекке архитектура ҡомартҡылары һаҡланған, улар араһында иң боронғоһо — [[Сәмәниҙәр]] мавзолейы{{Sfn|Корнилов|1936|с=62—64}}.

Мемориаль ҡәбер ҡоролмаларын төҙөү  [[ислам]]&lt;nowiki/&gt;дың ҡайһы бер нормаларына ҡырҡа ҡаршы килә, әммә был тыйыу ғәрәп [[хәлифә]]&lt;nowiki/&gt;һе әл Мөнтәсирҙең (861—862) ҡәбере өҫтөндә «рөхсәт ителгән» беренсе мосолман Ҡубба әс-Сулабиә мавзолейын төҙөү менән боҙола, һуңыраҡ бында тағы ике хәлифә: әл Мөтәи (866—869)  һәм әл-Мөхтәди (869—870) - ерләнә &lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2020-02-15|url-status=live|accessdate=2011-03-10}}&lt;/ref&gt;, шунан һуң [[Ғәрәп хәлифәлеге]] составына ингән [[Урта Көнсығыш|Яҡын]] һәм [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын Көнсығыштың]] бөтә исламлашҡан илдәрендә мавзолейҙар төҙөлә башлай{{Sfn|Пугаченкова|1962}} .

[[Мәүәрәннәһер]] хакимдары династияһының Сәмәниҙәр мавзолейы ла был йәһәттән ситтә ҡалмай{{Sfn|Пугаченкова|1962|p=47—53}}.  Ерләү ҡоролмаһы, 1568—1569 йылдарҙа яңынан яҙылған [[ваҡыф]] грамотаһы буйынса, 868 йылда [[Исмәғил Сәмәни]] идара иткән осорҙа атаһы Әхмәт ибн Әсәдтең ҡәбере өҫтөндә төҙөлгән{{Sfn|Булатов|1976|p=12—13}} {{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}.

[[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙа]] был һәм бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланмаған башҡа мавзолейҙар Сәмәниҙәр династияһының ҙур некрополе территорияһында урынлашҡан{{Sfn|Мирзаахмедов|1984|с=221—237}}. Династия ҡолау менән (999) некрополь майҙаны яйлап кәмей, мавзолейҙар емерелә, XVI—XVIII быуаттарҙа уның территорияһында ҡала торлаҡ райондары төҙөлә башлай. Иртә урта быуаттарҙа некрополь майҙаны Науҡанда, һуңыраҡ Сәхәр-гөмбәҙән (дүрт көмбәҙ) {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}}, ә һуңғы урта быуаттарҙа — Баһадур бей тип атала, ә Сәмәниҙәр мавзолейы Исмәғил Сәмәни [[Мазар (кәшәнә)|мазары]] тип иҫәпләнә {{Sfn|Сухарёва|1976|с=132—133}} . «Сәйли нау» (Яңы йыл) байрамынан һуң Исмәғил Сәмәни мазары янындағы зыяратта (шулай уҡ Чашма-Әйүп мазары янында) өс көнлөк «сәйли мазор» үткәрелә, был мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу төрө була, унда башлыса ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнаша{{Sfn|Ремпель|1981|с=64}}.

Сығанаҡтарҙы өйрәнеү әҙәбиәтендә кәшәнә районы Науҡанда урта быуат еренең төньяҡ өлөшө менән тоташа. 2010 йылғы «Бохара тарихы»ның комментарийында Науканданың төньяҡ өлөшөндә Сәмәниҙәр некрополе урынлашҡан тип билдәләнә, унан Исмәғил Сәмәни мавзолейы һаҡланып ҡалған{{Sfn|Наршахи|2010|с=418}}.

[[XX быуат]] башына берҙән-бер һаҡланып ҡалған мавзолей тирәләй көнсығыш яғынан бер генә инеү урыны булған һәм бейек диуар менән уратып алынған бәләкәй генә зыярат ҡына ҡала. Бер нисә ярустағы күп һанлы ерләүҙәр иҫән ҡалған мавзолейҙы ышаныслы йәшергән, ул өлөшләтә тупраҡ менән ҡапланған ер аҫтында бер нисә быуат һаҡланған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} {{Sfn|Ettinghausen|2003}} {{Sfn|Старр|2017|p=236—237}}.
[[Файл:Бухара,_мавзолей_Исмоила_Сомони.jpg|слева|мини|200x200пкс|Көнбайыш яҡтан мавзолей күренеше]]
Мавзолейҙы тәүге тапҡыр 1924 йылда М. Гинцбург экспедицияһы тикшерә. Шул уҡ ваҡытта бинаның планы ла алына. 1925 йылда Боронғо ҡомартҡыларҙы һәм сәнғәтте һаҡлау буйынса Бохара ко комиссияһының ғилми секретары, Муса Юлдаш улы Сәйетжанов, тарафыанан бинаның япмаһын тергеҙеү ойошторола{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} {{Sfn|Саиджанов|2005|с=3—19}} . 1926—1928 йылдарҙа үткәрелгән В.Л.Вяткиндың ҡаҙыу эштәре барышында некрополь эсендә бер нисә ерләү, шул иҫәптән Исмәғил Сәмәниҙең үҙенең дә  ерләнеүе һаҡланғаны асыҡлана{{Sfn|Булатов|1976}}. Шул саҡта некрополь бинаһының тағы ла боронғораҡ бинаның емереклектәре өҫтөндә торғаны асыҡлана, бәлки, ниндәйҙер кимәлдә ҡояш культы менән бәйле булыуы ихтимал.{{Sfn|Булатов|1976}} {{Sfn|Камолиддин|2009|с=49—61}}. 1928—1930 йылдарҙа мавзолейҙы П.С.Касаткин һәм Н.М.Бачинский өлөшләтә реставрациялай{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Л.И. Ремпель М.Я. Гинзбург менән Б.П. Деникеҙан  аҙ өйрәнелгән мең йыл элекке һәйкәл тураһында ҡайһы бер деталдәрҙе белә һәм 1935 йылдың яҙында үҙе шул саҡта эшләгән Бөтә Союз архитектура академияһының командировкаһы буйынса Бохараға бара. Үҙенең хәтирәләрендә ул түбәндәгеләрҙе яҙа:
 Был ҡомартҡыны ташландыҡ зыяратта бер-береһенә өйөлгән  ҡәбер склептары араһында таптым. Уның эргәһендә таш плитәләр менән көпләнгән ҙур булмаған һигеҙ ҡырлы һыу ятҡылығы урынлашҡан. Тегендә-бында емерелгән көмбәҙле ҡәберҙәрҙән урыны менән аяҡ һөйәге, баш һөйәге йәки кәфен ҡалдыҡтары һерәйеп тора. Ул ваҡытта бында аҙаҡ барлыҡҡа килгән күләгәле мәҙәниәт һәм ял паркы ла, һуңыраҡ барлыҡҡа килгән “Комсомол күле” лә юҡ ине. Шул саҡта, 1935 йылда, Сәмәниҙәр мавзолейы таҙартыуға мохтаж ине.{{Всемирное наследие|602}}Сәфәр барышында Л.И.Ремпель алдан үлсәүҙәр үткәрә һәм ҡомартҡыны өйрәнә, һөҙөмтәлә 1936 йылда «Академия архитектуры» журналында баҫылған «Исмәғил Сәмәни мавзолейы» тигән мәҡәлә баҫылып сыға{{Sfn|Ремпель|1981|с=18}} .

1937—1939 йылдарҙа мавзолей Б.Н.Засыпкин етәкселегендә ентекле тикшерелә һәм тергеҙелә.  Ҡәберҙәре, кирбес көмбәҙ рәүешендә, бинаның бейеклегенең өстән бер өлөшөн тиерлек ҡаплаған зыярат юҡҡа сығарыла.  Көмбәҙҙең тышҡы кирбес япмаһы һәм 1925 йылда көмбәҙ зенитындағы түңәрәк асыҡлыҡ өҫтөндә өҫтәлгән бәләкәй кирбес фонарҙан башҡа {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} {{Sfn|Хмельницкий|1992}}  һуңғы өҫтәлмәләр алына.  Тағы ике мавзолей нигеҙҙәре, ҡабартып һәм киҫеп эшләнгән IX быуат биҙәктәре менән тар һәм япма плиткалар табыла{{Sfn|Ремпель|1981|с=18}} . Был реставрация эштәре барышында, икенсе версия буйынса, 1940 йылда {{Sfn|Ремпель|1981|с=18}}, мавзолейҙың төп инеү урыны өҫтөндә буйға бысылған бүрәнә, ишек ҡапҡасына сүкеп яһалған ҡаҙаҡ менән ҡаҙаҡланған артыштан таҡта табыла. Унда ғәрәп яҙмаһының өҙөгө һаҡланған: «... Нәср б. Әхмәт б. Исмәғил » – Исмәғил Сәмәниҙең ейәненең исеме, моғайын, емерелгән мавзолейынан ҡайтанан ерләү ваҡытында бында күсерелгән {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана|2022}} .

[[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалып]] Үзбәкстан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң мавзолей тирәһендә биләмә төҙөкләндерелә, һәйкәлдең көньяҡ-көнсығышында яһалма һыуһаҡлағыс — [[һауыз]] тергеҙелә {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} . 1993 йылда мавзолей [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]]  исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;Всемирное наследие ЮНЕСКО. Узбекистан.&amp;#x20;''Photochronograph.ru''.&amp;#x20;Дата обращения: 20 января 2020.&amp;#x20;Архивировано 8 июня 2017 года.&lt;/ref&gt;.

Мең йылдан ашыу кәшәнә ҙур үҙгәрештәр кисермәгән, бинаның өҫкө өлөштәре, кирбестән йөҙләүҙең аҫты һәм ишектәрҙең өс дүртенсел колоннаһы ҡотолғоһоҙ юғалтыуҙарҙан зыян күргән&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2020-02-15|url-status=live|accessdate=2011-03-10}}&lt;/ref&gt;

== Мавзолейҙың ниндәй дәрәжәлә булыуын беренсе фәнни датала билдәләү һәм асыҡлау ==
Совет әҙәбиәтендә Сәмәниҙәр мавзолейы тураһында тәүге тапҡыр 1925 йылдың 4 майында Үзбәк ССР-ы Үҙәк башҡарма комитеты һәм Халыҡ комиссарҙары советы ҡарарында телгә алына. Был ҡарарға шул уҡ йыл аҙағында И.И.Умняков һылтана, ә 1926 йылда Б.Н. Засыпкин һәйкәлде телгә ала{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Сәмәниҙәр мавзолейының тәүге тасуирламаһын Борис Петрович Денике бирә . 1927 йылда баҫылып сыҡҡан Урта Азия сәнғәте тураһындағы китабының иллюстратив бүлеген мавзолейҙың тышҡы һәм эске фотоһүрәттәре менән аса һәм уны X быуаттың беренсе  яртыһы менән билдәләй. Шул уҡ йылда ул В.В. Бартольд китабында, риүәйәт буйынса, Сәмәниҙәр дәүеренә ҡарай тип телгә алына{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Мавзолейҙың, үҙенең төҙөлөшө кеүек үк, Исмәғил Сәмәни хакимлыҡ иткән осорға ҡарағанлығы1926 йылға тиклем халыҡ йолаһына нигеҙләнгән. Был мәғлүмәттәр М.Ю. Сәйетйәновтың тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә фәнни дәлилләнә һәм академия фәнендә улар рус телендә баҫылып сыҡҡандан һуң таныла. Үҙенең тикшеренеүҙәрендә М. Сәйетйәнов, атап әйткәндә, [[Ваҡыф|ваҡыф уставтарына]] {{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} һәм Сәмәниҙәр шәжәрәһенә {{Sfn|Булатов|1976}} таянған.

== Архитектураһы ==
[[Файл:Бухара,_мавзолей_Исмоила_Сомони.jpg|слева|мини|200x200пкс|Көнбайыш яҡтан мавзолей күренеше]]
Был Мавзолей төҙөлөшө Урта Азия архитектураһы үҫешендә яңы дәүерҙе билдәләй, ул ғәрәптәр был төбәкте яулап алғандан һуң тергеҙелә&lt;ref&gt;Михаилидис, Мелани (2012). «Серебро Саманидов и торговля вдоль Мехового пути». Средневековые встречи. С. 315-338.&lt;/ref&gt;, фарсы телендә ғәҙәттә чахартаҡ тип атала — Сәмәниҙәрҙең сәсәниҙәр сығышлы булыуына һылтанма&lt;ref&gt;Михаилидис, Мелани (2014). «Династическая политика и мавзолей Саманидов». Ars Orientalis. С.20–39.&lt;/ref&gt;.

Бина тулыһынса яндырылған кирбестән төҙөлгән, был материал уның конструктив һәм техник үҙенсәлектәрен генә түгел, ә беренсел эстетик эффектын да билдәләй.  Бинаның үлсәмдәре ҙур булмаған: 10,8 х 10,8 метр; фонарь менән дөйөм бейеклеге 15 метр, ә стеналары ҡалынлығы 1,8 метр. Бинаның күләм һәм киңлек составы куб формаһында, өҫкө өлөшөнә табан бер аҙ тарая, мөйөштәрендә дүрт бәләкәй көмбәҙле ҙур көмбәҙ ярымшары менән ҡапланған. Мавзолей планы буйынса квадрат формаһында. Бинаның яҡтылыҡ яғына йүнәлгән бөтә фасадтары ла бер тигеҙ, бер архитектура яғы ла төп тип билдәләнмәгән, был, үҙ сиратында, уның композицияһының үҙәк характерын билдәләй. Ҡәтғи симметрик булғанлыҡтан бина дүрт ниша инеү урынына, тышҡы мөйөштәренә төҙөлгән капителһеҙ өс сирек колонналарға эйә.  Мавзолейҙың инеү урыны [[Арка|аркалары]] перспективала эскә ҡарай кәмей{{Sfn|Пугаченкова|1949|p=12—14}}. Инеу уйымдарының ҡапҡастары ағас урҙаларҙан эшләнгән, уларҙың бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған береһендә куфи шрифты менән Исмәғил Сәмәниҙең ейәненең — Нәср ибн Әхмәттең исеме менән уйылған яҙыу табылған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} . [[Көмбәҙ|Көмбәҙҙәр]] һәм елкәндәр, аркаларҙың өҫтө ҡаймалары, колонналар, бордюрҙар, стеналарҙың эске һәм тышҡы яҫылығы кирбес менән биҙәлгән{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} .

Кирбестән һәм һырлы балсыҡ гипстан ҡырҡылған биҙәүестәр аҙ күләмдә ҡулланылған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} . Горизонталь һәм мөйөш аҫтына һалынған кирбес, кирбесте яҫы һәм вертикаль, диагональ һәм «шыршы» рәүешендә сиратлаштырыу, ҙур диск кеүек ҡырҡылған кирбес, дүрт япраҡлы розеткалар, фигуралы тәҙрә рәшәткәләре, кирбес һалыуҙың тәрәнләтелгән фонында  ҡабарынҡы фигуралар — был материалдың виртуозлығы буйынса бындай фактура сифаттарын ул ваҡытта донъя архитектураһының башҡа бер ниндәй ҡомартҡыһы ла белмәй ине.{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} .

Интерьерында  үтә күренмәле аркалар билбауынан торған көмбәҙ аҫты констуркциялары ярусы үҙенсәлекле, аркалары шулай уҡ асыҡ галереяға, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, өҫкө урау коридорға уйымдар менән тоташҡан{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}}. Ул периметры буйлап рельефлы кирбес таҫмалар менән уратып алынған аркалар менән ҡапланған уйымдарҙан тора. Акаларының аҫҡы өлөшөндәге тишектәре ҙур булмаған тәҙрә уйымдары, улар артында галерея{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} . Булатов М.С. мавзолейҙың асыҡ галереяһы прообразын ниндәйҙер « [[Сәбалар|сәбаларҙың]]&lt;nowiki/&gt;» мифик «Төп сәбәп ғибәҙәтханаһы» образында күрә, уның тураһында иҫке һәм ғилми булмаған сығанаҡта табылған ҡыҫҡаса телгә алыуҙы  ул үҙенсә аңлата{{Sfn|Булатов|1976|p=78}} {{Sfn|Булатов|1976|p=81}}. Был фараздың яһалмалығы һәм дәлилдәрҙең булмауы уның тураһында етди фекер алышыу мөмкинлеген бирмәй {{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} .

Мавзолейҙың көньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә Исмәғил Сәмәниҙең ҙур һәм күп тапҡыр ремонтланған ҡәбер ташы урынлашҡан{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} {{Sfn|Пугаченкова|1949|p=12—14}} .

Кирбестән төҙөлгән һәм өҫтөнә көмбәҙ ҡуйылған портал-көмбәҙле мавзолейҙарҙың архитектура формалары тирмә төҙөлөшө принциптарына барып тоташа, улар тәүҙә [[Төрки халыҡтар|төрөктәрҙең]] ҡурғандарында, һуңыраҡ ислам осоро мавзолейҙарында ҡулланыла {{Sfn|Пугаченкова|1965|p=129—131}}{{Sfn|Камолиддин|2009}}. Сәмәниҙәр мавзолейы урындағы [[Сөғд батшалығы|сөғд]] төҙөлөшөнөң боронғо практикаһы менән бәйле, ул исламға тиклемге осорға барып тоташа, уның формалашыуы алдағы дәүерҙәрҙә була. Тромптарҙа көмбәҙ  конструкцияһы{{Sfn|Воронина|1973|p=39—43}},  перспективалы-аркалы инеү урыны һәм асыҡ галерея мотивы, эскә беркетелгән өс дүртенсел мөйөшлө колонналар темаһы һәм  эске колонкалар стиле, фриздар һәм кирбес менән төрлөсә һалынып яһалған архивольттар,  терракот кирбестәр — былар барыһы ла боронғо сөғд архитектураһы ҡомартҡыларында күҙәтелә, уның традициялары менән Сәмәниҙәр  дәүерендәге Бохара монументаль архитектураһы органик бәйле{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} {{Sfn|Воронина|1973|p=39—43}}.

== Мавзолей диурҙарында билдәләр һәм символдар  ==
[[Файл:Le_mausolée_des_Samanides_(Boukhara,_Ouzbékistan)_(5680504550).jpg|альт=|мини|200x200пкс]]
Үзбәк ғалимы Ш. С.Камолиддин был проекттың будда диненән килеп сығыуы тураһында ышандырғыс дәлилдәр килтерә{{Sfn|Старр|2017}}. Сәмәниҙәр мавзолейы диуарҙарындағы билдәләр бер-береһе эсенә беркетелгән квадраттарҙан һәм уртаһында түңәрәктән торған ҡатмарлы геометрик композицияны күрһәтә; улар будда-манихей мандалаһының махсус төрө булып тора, уларҙы будда символдары тип иҫәпләргә мөмкин. Мавзолей дөйөм планировкаһы, өҫтән ҡарағанда, будда-манихей мандалаһының теүәл репродукцияһы тип иҫәпләнә{{Sfn|Камолиддин|2009|с=49—61}}.

== Халыҡ риүәйәттәре һәм легендалары ==
Риүәйәттәр буйынса, Бохара халҡына ''хәҙрәт солтан'' тип билдәле Исмәғил Сәмәни, үлгәндән һуң да ил менән идара итә. Кешеләр, күрәһең, был риүәйәткә ысын күңелдән ышанған, сөнки уның үлеменә күп ваҡыт үткәс, икенсе көндө яуап алыу өмөтө менән мавзолейҙың көньяҡ яғындағы соҡорға яҙма үтенестәр ташлағандар,  йәнәһе, был яуап уның төньяҡ яғында барлыҡҡа килә{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} . Икенсе риүәйәт буйынса, һуңыраҡ Исмәғил Сәмәни, мавзолейға килгән ике кеше уны алдарға маташҡандан һуң, үҙенең хакимлығынан баш тарта. Әммә [[XX быуат]] башына тиклем ғәфү итеү тураһында хат яҙып, ҡәбер итәгенә ҡуйһаң, үтенес үтәләсәк һәм яуапты, асыҡ иманлы тәҡүә кеше тапшырһа, яҙма рәүештә алырға мөмкин тигән хөрәфәт һаҡлана{{Sfn|Сухарёва|1976}}.

== Филателияла ==

* 1966 йылда СССР почта маркаһында Сәмәниҙәр мавзолейы һүрәтләнгән&lt;ref&gt;Каталог почтовых марок России и СССР.&amp;#x20;''Каталог почтовых марок России и СССР''.&amp;#x20;&lt;nowiki&gt;https://stamprus.ru/&lt;/nowiki&gt;. Дата обращения: 10.07.21.&amp;#x20;Архивировано 27 июня 2021 года.&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{Refbegin|2}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Архитектурная эпиграфика Узбекистана|язык=|часть=Бухара|ответственный=Абдухаликов Ф. Ф|издание=|место=Т.|издательство=Uzbekistan today|ссылка=|год=2016|автор=|ref=Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Архитектурная эпиграфика Узбекистана|язык=|часть=Бухара|ответственный=Абдухаликов Ф. Ф|издание=|место=Т.|издательство=Ўзбекистон
миллий медиа ассоциацияси|ссылка=|год=2022|автор=|ref=Архитектурная эпиграфика Узбекистана}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Булатов, Митхат Сагадатдинович|Булатов М. С.]]|заглавие=Мавзолей Саманидов — жемчужина архитектуры Средней Азии|место=Т.|издательство=Издательство литературы и искусства им. Гафура Гуляма|год=1976|ref=Булатов}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Воронина, Вероника Леонидовна|Воронина В. Л.]]|заглавие=История искусства народов СССР|часть=Искусство Средней Азии и Казахстана|место=М.|издательство=Изобразительное искусство|год=1973|ref=Воронина}}
* {{Публикация|статья|автор=Камолиддин Ш. С.|заглавие=Символика Саманидов|издание=Asiatica: Труды по философии и культурам Востока|год=2009|ref=Камолиддин}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Корнилов, Пётр Евгеньевич|Корнилов П. Е.]]|заглавие=Архитектурные памятники Бухары|издание=Архитектура СССР|год=1936|ref=Корнилов}}
* {{Публикация|статья|автор=Мирзаахмедов Д. К.|заглавие=К изучению исторической топографии Бухары района мавзолея Саманидов|издание=История материальной культуры Узбекистана|год=1984|ref=Мирзаахмедов}}
* {{Публикация|книга|автор=Наршахи, Абу Бакр Мухаммад ибн Джа‘фар|заглавие=Та’рих-и Бухара. История Бухары|ответственный=Перевод, комментарии и примечания Ш. С. Камолиддина; археолого-топографический комментарий Е. Г. Некрасовой|место=Москва; Ташкент|издательство=SMI-ASIA; МИЦАИ|год=2010|ref=Наршахи}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Пугаченкова, Галина Анатольевна|Пугаченкова Г. А.]]|заглавие=Архитектурный генезис мавзолея Саманидов|издание=Общественные науки в Узбекистане|год=1962|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Пугаченкова Г. A.|заглавие=Бухара. (Узбекистан). (Серия «[[Сокровища зодчества народов СССР]]»)|место=М.|издательство=Академия архитектуры СССР|год=1949|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Пугаченкова Г. A.|заглавие=История искусств Узбекистана с древнейших времён до середины девятнадцатого века|место=М.|издательство=Искусство|год=1965|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Ремпель Л. И.|заглавие=Далекое и близкое. Бухарские записи|место=Т.|издательство=Из-во литературы и искусства им. Г. Гуляма|год=1981|ref=Ремпель}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Саиджанов, Муса Юлдашевич|Саиджанов М. Ю.]]|заглавие=Город Бухара и его старинные здания|год=2005|издание=Рабочие документы ИФЕАК|ref=Саиджанов}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Старр, Стивен Фредерик|Старр С. Ф.]]|заглавие=Утраченное Просвещение: Золотой век Центральной Азии от арабского завоевания до времени Тамерлана|место=М.|издательство=Альпина паблишер|год=2017|ref=Старр}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Сухарева, Ольга Александровна|Сухарёва О. А.]]|заглавие=Квартальная община позднефеодального города Бухары|место=М.|издательство=Наука|год=1976|ref=Сухарёва}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Хмельницкий, Сергей Григорьевич|Хмельницкий С. Г.]]|заглавие=Между Арабами и Тюрками. Раннеисламская архитектура Средней Азии|место=Берлин—Рига|издательство=GAMAJUN|год=1992|ref=Хмельницкий}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Шишкин, Василий Афанасьевич|Шишкин В. А.]]|заглавие=Архитектурные памятники Бухры|место=Т.|издательство=Наука|год=1936|ref=Шишкин}}
* {{Публикация|книга|автор=Ettinghausen, Richard|заглавие=Islamic Art and Architecture, 650—1250|место=Нью-Хейвен|издательство=Yale University Press|год=2003|ref=Ettinghausen}}
{{Refend}}
[[Категория:Сәмәниҙәр]]
[[Категория:Үзбәкстанда бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]</text>
      <sha1>kh5lcy5f6e4ciohyi5eikv16dwtkqgm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298344</id>
      <parentid>1298343</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T17:57:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1298344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33974" sha1="mnp6hcchsd7tqzxj98xwbh3mskseg6w" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәмәниҙәр мавзолейы''' ({{Lang-uz|Somoniylar maqbarasi}}) — [[Бохара]]ның ([[Үзбәкстан]]) тарихи үҙәгендә урынлашҡан [[сәмәниҙәр]] династияһы [[Кәшәнә|мавзолейы]], IX—X быуаттар башында [[Исмәғил Сәмәни]] (892—907) осоронда төҙөлгән.

Мавзолей — Урта Азия монументаль архитектураһының иң боронғо ҡомартҡыларының береһе һәм донъя әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}. Бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған мемориаль ҡоролма тәүҙә ҙурыраҡ некрополь өлөшө булған, унан бер нәмә лә ҡалмаған (бәләкәй зыярат мавзолей тирәһендә 1930-сы йылдар аҙағына тиклем генә урынлашҡан). Әлеге ваҡытта мавзолей Бохара оазисында Сәмәниҙәр дәүеренән һаҡланып ҡалған берҙән-бер бина булып тора{{Sfn|Шишкин|1936|p=33}}. Был шулай уҡ тулыһынса яндырылған кирбестән төҙөлгән тәүге ҡоролмаларҙың береһе. Төрлө ваҡытта [[Киров Сергей Миронович|С. М. Киров]] һәм Сәмәниҙәр исемен йөрөткән мавзолей үҙәк ҡала мәҙәниәт һәм ял паркында урынлашҡан.

1993 йылда «Бохара ҡалаһының тарихи үҙәге» булараҡ [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] объекттары исемлегенә индерелә. Ҡаланың төп туристик иҫтәлекле урындарының береһе булып тора.

== Тарихы ==
[[Файл:Мавзолей_Саманидов_Поль_Надар_1890_год.jpg|слева|мини|Сәмәниҙәр мавзолейы. Поль Надар, 1890]]
Ҡала диуарҙары эсендә һәм Бохараның тарихи үҙәге эргәһендә меңәр йылдар элекке архитектура ҡомартҡылары һаҡланған, улар араһында иң боронғоһо — [[Сәмәниҙәр]] мавзолейы{{Sfn|Корнилов|1936|с=62—64}}.

Мемориаль ҡәбер ҡоролмаларын төҙөү [[ислам]]&lt;nowiki/&gt;дың ҡайһы бер нормаларына ҡырҡа ҡаршы килә, әммә был тыйыу ғәрәп [[хәлифә]]&lt;nowiki/&gt;һе әл Мөнтәсирҙең (861—862) ҡәбере өҫтөндә «рөхсәт ителгән» беренсе мосолман Ҡубба әс-Сулабиә мавзолейын төҙөү менән боҙола, һуңыраҡ бында тағы ике хәлифә: әл Мөтәи (866—869) һәм әл-Мөхтәди (869—870) — ерләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2020-02-15|url-status=live|accessdate=2011-03-10}}&lt;/ref&gt;, шунан һуң [[Ғәрәп хәлифәлеге]] составына ингән [[Урта Көнсығыш|Яҡын]] һәм [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын Көнсығыштың]] бөтә исламлашҡан илдәрендә мавзолейҙар төҙөлә башлай{{Sfn|Пугаченкова|1962}} .

[[Мәүәрәннәһер]] хакимдары династияһының Сәмәниҙәр мавзолейы ла был йәһәттән ситтә ҡалмай{{Sfn|Пугаченкова|1962|p=47—53}}. Ерләү ҡоролмаһы, 1568—1569 йылдарҙа яңынан яҙылған [[ваҡыф]] грамотаһы буйынса, 868 йылда [[Исмәғил Сәмәни]] идара иткән осорҙа атаһы Әхмәт ибн Әсәдтең ҡәбере өҫтөндә төҙөлгән{{Sfn|Булатов|1976|p=12—13}} {{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}.

[[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙа]] был һәм бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланмаған башҡа мавзолейҙар Сәмәниҙәр династияһының ҙур некрополе территорияһында урынлашҡан{{Sfn|Мирзаахмедов|1984|с=221—237}}. Династия ҡолау менән (999) некрополь майҙаны яйлап кәмей, мавзолейҙар емерелә, XVI—XVIII быуаттарҙа уның территорияһында ҡала торлаҡ райондары төҙөлә башлай. Иртә урта быуаттарҙа некрополь майҙаны Науҡанда, һуңыраҡ Сәхәр-гөмбәҙән (дүрт көмбәҙ) {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}}, ә һуңғы урта быуаттарҙа — Баһадур бей тип атала, ә Сәмәниҙәр мавзолейы Исмәғил Сәмәни [[Мазар (кәшәнә)|мазары]] тип иҫәпләнә {{Sfn|Сухарёва|1976|с=132—133}} . «Сәйли нау» (Яңы йыл) байрамынан һуң Исмәғил Сәмәни мазары янындағы зыяратта (шулай уҡ Чашма-Әйүп мазары янында) өс көнлөк «сәйли мазор» үткәрелә, был мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу төрө була, унда башлыса ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнаша{{Sfn|Ремпель|1981|с=64}}.

Сығанаҡтарҙы өйрәнеү әҙәбиәтендә кәшәнә районы Науҡанда урта быуат еренең төньяҡ өлөшө менән тоташа. 2010 йылғы &quot;Бохара тарихы&quot;ның комментарийында Науканданың төньяҡ өлөшөндә Сәмәниҙәр некрополе урынлашҡан тип билдәләнә, унан Исмәғил Сәмәни мавзолейы һаҡланып ҡалған{{Sfn|Наршахи|2010|с=418}}.

[[XX быуат]] башына берҙән-бер һаҡланып ҡалған мавзолей тирәләй көнсығыш яғынан бер генә инеү урыны булған һәм бейек диуар менән уратып алынған бәләкәй генә зыярат ҡына ҡала. Бер нисә ярустағы күп һанлы ерләүҙәр иҫән ҡалған мавзолейҙы ышаныслы йәшергән, ул өлөшләтә тупраҡ менән ҡапланған ер аҫтында бер нисә быуат һаҡланған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} {{Sfn|Ettinghausen|2003}} {{Sfn|Старр|2017|p=236—237}}.
[[Файл:Бухара,_мавзолей_Исмоила_Сомони.jpg|слева|мини|200x200пкс|Көнбайыш яҡтан мавзолей күренеше]]
Мавзолейҙы тәүге тапҡыр 1924 йылда М. Гинцбург экспедицияһы тикшерә. Шул уҡ ваҡытта бинаның планы ла алына. 1925 йылда Боронғо ҡомартҡыларҙы һәм сәнғәтте һаҡлау буйынса Бохара ко комиссияһының ғилми секретары, Муса Юлдаш улы Сәйетжанов, тарафыанан бинаның япмаһын тергеҙеү ойошторола{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} {{Sfn|Саиджанов|2005|с=3—19}} . 1926—1928 йылдарҙа үткәрелгән В. Л. Вяткиндың ҡаҙыу эштәре барышында некрополь эсендә бер нисә ерләү, шул иҫәптән Исмәғил Сәмәниҙең үҙенең дә ерләнеүе һаҡланғаны асыҡлана{{Sfn|Булатов|1976}}. Шул саҡта некрополь бинаһының тағы ла боронғораҡ бинаның емереклектәре өҫтөндә торғаны асыҡлана, бәлки, ниндәйҙер кимәлдә ҡояш культы менән бәйле булыуы ихтимал.{{Sfn|Булатов|1976}} {{Sfn|Камолиддин|2009|с=49—61}}. 1928—1930 йылдарҙа мавзолейҙы П. С. Касаткин һәм Н. М. Бачинский өлөшләтә реставрациялай{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Л. И. Ремпель М. Я. Гинзбург менән Б. П. Деникеҙан аҙ өйрәнелгән мең йыл элекке һәйкәл тураһында ҡайһы бер деталдәрҙе белә һәм 1935 йылдың яҙында үҙе шул саҡта эшләгән Бөтә Союз архитектура академияһының командировкаһы буйынса Бохараға бара. Үҙенең хәтирәләрендә ул түбәндәгеләрҙе яҙа:
 Был ҡомартҡыны ташландыҡ зыяратта бер-береһенә өйөлгән ҡәбер склептары араһында таптым. Уның эргәһендә таш плитәләр менән көпләнгән ҙур булмаған һигеҙ ҡырлы һыу ятҡылығы урынлашҡан. Тегендә-бында емерелгән көмбәҙле ҡәберҙәрҙән урыны менән аяҡ һөйәге, баш һөйәге йәки кәфен ҡалдыҡтары һерәйеп тора. Ул ваҡытта бында аҙаҡ барлыҡҡа килгән күләгәле мәҙәниәт һәм ял паркы ла, һуңыраҡ барлыҡҡа килгән «Комсомол күле» лә юҡ ине. Шул саҡта, 1935 йылда, Сәмәниҙәр мавзолейы таҙартыуға мохтаж ине.{{Всемирное наследие|602}}Сәфәр барышында Л. И. Ремпель алдан үлсәүҙәр үткәрә һәм ҡомартҡыны өйрәнә, һөҙөмтәлә 1936 йылда «Академия архитектуры» журналында баҫылған «Исмәғил Сәмәни мавзолейы» тигән мәҡәлә баҫылып сыға{{Sfn|Ремпель|1981|с=18}}.

1937—1939 йылдарҙа мавзолей Б. Н. Засыпкин етәкселегендә ентекле тикшерелә һәм тергеҙелә. Ҡәберҙәре, кирбес көмбәҙ рәүешендә, бинаның бейеклегенең өстән бер өлөшөн тиерлек ҡаплаған зыярат юҡҡа сығарыла. Көмбәҙҙең тышҡы кирбес япмаһы һәм 1925 йылда көмбәҙ зенитындағы түңәрәк асыҡлыҡ өҫтөндә өҫтәлгән бәләкәй кирбес фонарҙан башҡа {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} {{Sfn|Хмельницкий|1992}} һуңғы өҫтәлмәләр алына. Тағы ике мавзолей нигеҙҙәре, ҡабартып һәм киҫеп эшләнгән IX быуат биҙәктәре менән тар һәм япма плиткалар табыла{{Sfn|Ремпель|1981|с=18}} . Был реставрация эштәре барышында, икенсе версия буйынса, 1940 йылда {{Sfn|Ремпель|1981|с=18}}, мавзолейҙың төп инеү урыны өҫтөндә буйға бысылған бүрәнә, ишек ҡапҡасына сүкеп яһалған ҡаҙаҡ менән ҡаҙаҡланған артыштан таҡта табыла. Унда ғәрәп яҙмаһының өҙөгө һаҡланған: &quot;… Нәср б. Әхмәт б. Исмәғил &quot; — Исмәғил Сәмәниҙең ейәненең исеме, моғайын, емерелгән мавзолейынан ҡайтанан ерләү ваҡытында бында күсерелгән {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана|2022}} .

[[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалып]] Үзбәкстан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң мавзолей тирәһендә биләмә төҙөкләндерелә, һәйкәлдең көньяҡ-көнсығышында яһалма һыуһаҡлағыс — [[һауыз]] тергеҙелә {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} . 1993 йылда мавзолей [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;Всемирное наследие ЮНЕСКО. Узбекистан. ''Photochronograph.ru''. Дата обращения: 20 января 2020. Архивировано 8 июня 2017 года.&lt;/ref&gt;.

Мең йылдан ашыу кәшәнә ҙур үҙгәрештәр кисермәгән, бинаның өҫкө өлөштәре, кирбестән йөҙләүҙең аҫты һәм ишектәрҙең өс дүртенсел колоннаһы ҡотолғоһоҙ юғалтыуҙарҙан зыян күргән&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2020-02-15|url-status=live|accessdate=2011-03-10}}&lt;/ref&gt;

== Мавзолейҙың ниндәй дәрәжәлә булыуын беренсе фәнни датала билдәләү һәм асыҡлау ==
Совет әҙәбиәтендә Сәмәниҙәр мавзолейы тураһында тәүге тапҡыр 1925 йылдың 4 майында Үзбәк ССР-ы Үҙәк башҡарма комитеты һәм Халыҡ комиссарҙары советы ҡарарында телгә алына. Был ҡарарға шул уҡ йыл аҙағында И. И. Умняков һылтана, ә 1926 йылда Б. Н. Засыпкин һәйкәлде телгә ала{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Сәмәниҙәр мавзолейының тәүге тасуирламаһын Борис Петрович Денике бирә . 1927 йылда баҫылып сыҡҡан Урта Азия сәнғәте тураһындағы китабының иллюстратив бүлеген мавзолейҙың тышҡы һәм эске фотоһүрәттәре менән аса һәм уны X быуаттың беренсе яртыһы менән билдәләй. Шул уҡ йылда ул В. В. Бартольд китабында, риүәйәт буйынса, Сәмәниҙәр дәүеренә ҡарай тип телгә алына{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Мавзолейҙың, үҙенең төҙөлөшө кеүек үк, Исмәғил Сәмәни хакимлыҡ иткән осорға ҡарағанлығы1926 йылға тиклем халыҡ йолаһына нигеҙләнгән. Был мәғлүмәттәр М. Ю. Сәйетйәновтың тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә фәнни дәлилләнә һәм академия фәнендә улар рус телендә баҫылып сыҡҡандан һуң таныла. Үҙенең тикшеренеүҙәрендә М. Сәйетйәнов, атап әйткәндә, [[Ваҡыф|ваҡыф уставтарына]] {{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} һәм Сәмәниҙәр шәжәрәһенә {{Sfn|Булатов|1976}} таянған.

== Архитектураһы ==
[[Файл:Бухара,_мавзолей_Исмоила_Сомони.jpg|слева|мини|200x200пкс|Көнбайыш яҡтан мавзолей күренеше]]
Был Мавзолей төҙөлөшө Урта Азия архитектураһы үҫешендә яңы дәүерҙе билдәләй, ул ғәрәптәр был төбәкте яулап алғандан һуң тергеҙелә&lt;ref&gt;Михаилидис, Мелани (2012). «Серебро Саманидов и торговля вдоль Мехового пути». Средневековые встречи. С. 315—338.&lt;/ref&gt;, фарсы телендә ғәҙәттә чахартаҡ тип атала — Сәмәниҙәрҙең сәсәниҙәр сығышлы булыуына һылтанма&lt;ref&gt;Михаилидис, Мелани (2014). «Династическая политика и мавзолей Саманидов». Ars Orientalis. С.20-39.&lt;/ref&gt;.

Бина тулыһынса яндырылған кирбестән төҙөлгән, был материал уның конструктив һәм техник үҙенсәлектәрен генә түгел, ә беренсел эстетик эффектын да билдәләй. Бинаның үлсәмдәре ҙур булмаған: 10,8 х 10,8 метр; фонарь менән дөйөм бейеклеге 15 метр, ә стеналары ҡалынлығы 1,8 метр. Бинаның күләм һәм киңлек составы куб формаһында, өҫкө өлөшөнә табан бер аҙ тарая, мөйөштәрендә дүрт бәләкәй көмбәҙле ҙур көмбәҙ ярымшары менән ҡапланған. Мавзолей планы буйынса квадрат формаһында. Бинаның яҡтылыҡ яғына йүнәлгән бөтә фасадтары ла бер тигеҙ, бер архитектура яғы ла төп тип билдәләнмәгән, был, үҙ сиратында, уның композицияһының үҙәк характерын билдәләй. Ҡәтғи симметрик булғанлыҡтан бина дүрт ниша инеү урынына, тышҡы мөйөштәренә төҙөлгән капителһеҙ өс сирек колонналарға эйә. Мавзолейҙың инеү урыны [[арка]]лары перспективала эскә ҡарай кәмей{{Sfn|Пугаченкова|1949|p=12—14}}. Инеу уйымдарының ҡапҡастары ағас урҙаларҙан эшләнгән, уларҙың бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған береһендә куфи шрифты менән Исмәғил Сәмәниҙең ейәненең — Нәср ибн Әхмәттең исеме менән уйылған яҙыу табылған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} . [[Көмбәҙ|Көмбәҙҙәр]] һәм елкәндәр, аркаларҙың өҫтө ҡаймалары, колонналар, бордюрҙар, стеналарҙың эске һәм тышҡы яҫылығы кирбес менән биҙәлгән{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} .

Кирбестән һәм һырлы балсыҡ гипстан ҡырҡылған биҙәүестәр аҙ күләмдә ҡулланылған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} . Горизонталь һәм мөйөш аҫтына һалынған кирбес, кирбесте яҫы һәм вертикаль, диагональ һәм «шыршы» рәүешендә сиратлаштырыу, ҙур диск кеүек ҡырҡылған кирбес, дүрт япраҡлы розеткалар, фигуралы тәҙрә рәшәткәләре, кирбес һалыуҙың тәрәнләтелгән фонында ҡабарынҡы фигуралар — был материалдың виртуозлығы буйынса бындай фактура сифаттарын ул ваҡытта донъя архитектураһының башҡа бер ниндәй ҡомартҡыһы ла белмәй ине.{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} .

Интерьерында үтә күренмәле аркалар билбауынан торған көмбәҙ аҫты констуркциялары ярусы үҙенсәлекле, аркалары шулай уҡ асыҡ галереяға, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, өҫкө урау коридорға уйымдар менән тоташҡан{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}}. Ул периметры буйлап рельефлы кирбес таҫмалар менән уратып алынған аркалар менән ҡапланған уйымдарҙан тора. Акаларының аҫҡы өлөшөндәге тишектәре ҙур булмаған тәҙрә уйымдары, улар артында галерея{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} . Булатов М. С. мавзолейҙың асыҡ галереяһы прообразын ниндәйҙер « [[Сәбалар|сәбаларҙың]]&lt;nowiki/&gt;» мифик «Төп сәбәп ғибәҙәтханаһы» образында күрә, уның тураһында иҫке һәм ғилми булмаған сығанаҡта табылған ҡыҫҡаса телгә алыуҙы ул үҙенсә аңлата{{Sfn|Булатов|1976|p=78}} {{Sfn|Булатов|1976|p=81}}. Был фараздың яһалмалығы һәм дәлилдәрҙең булмауы уның тураһында етди фекер алышыу мөмкинлеген бирмәй {{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} .

Мавзолейҙың көньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә Исмәғил Сәмәниҙең ҙур һәм күп тапҡыр ремонтланған ҡәбер ташы урынлашҡан{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} {{Sfn|Пугаченкова|1949|p=12—14}} .

Кирбестән төҙөлгән һәм өҫтөнә көмбәҙ ҡуйылған портал-көмбәҙле мавзолейҙарҙың архитектура формалары тирмә төҙөлөшө принциптарына барып тоташа, улар тәүҙә [[Төрки халыҡтар|төрөктәрҙең]] ҡурғандарында, һуңыраҡ ислам осоро мавзолейҙарында ҡулланыла {{Sfn|Пугаченкова|1965|p=129—131}}{{Sfn|Камолиддин|2009}}. Сәмәниҙәр мавзолейы урындағы [[Сөғд батшалығы|сөғд]] төҙөлөшөнөң боронғо практикаһы менән бәйле, ул исламға тиклемге осорға барып тоташа, уның формалашыуы алдағы дәүерҙәрҙә була. Тромптарҙа көмбәҙ конструкцияһы{{Sfn|Воронина|1973|p=39—43}}, перспективалы-аркалы инеү урыны һәм асыҡ галерея мотивы, эскә беркетелгән өс дүртенсел мөйөшлө колонналар темаһы һәм эске колонкалар стиле, фриздар һәм кирбес менән төрлөсә һалынып яһалған архивольттар, терракот кирбестәр — былар барыһы ла боронғо сөғд архитектураһы ҡомартҡыларында күҙәтелә, уның традициялары менән Сәмәниҙәр дәүерендәге Бохара монументаль архитектураһы органик бәйле{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} {{Sfn|Воронина|1973|p=39—43}}.

== Мавзолей диурҙарында билдәләр һәм символдар ==
[[Файл:Le_mausolée_des_Samanides_(Boukhara,_Ouzbékistan)_(5680504550).jpg|альт=|мини|200x200пкс]]
Үзбәк ғалимы Ш. С. Камолиддин был проекттың будда диненән килеп сығыуы тураһында ышандырғыс дәлилдәр килтерә{{Sfn|Старр|2017}}. Сәмәниҙәр мавзолейы диуарҙарындағы билдәләр бер-береһе эсенә беркетелгән квадраттарҙан һәм уртаһында түңәрәктән торған ҡатмарлы геометрик композицияны күрһәтә; улар будда-манихей мандалаһының махсус төрө булып тора, уларҙы будда символдары тип иҫәпләргә мөмкин. Мавзолей дөйөм планировкаһы, өҫтән ҡарағанда, будда-манихей мандалаһының теүәл репродукцияһы тип иҫәпләнә{{Sfn|Камолиддин|2009|с=49—61}}.

== Халыҡ риүәйәттәре һәм легендалары ==
Риүәйәттәр буйынса, Бохара халҡына ''хәҙрәт солтан'' тип билдәле Исмәғил Сәмәни, үлгәндән һуң да ил менән идара итә. Кешеләр, күрәһең, был риүәйәткә ысын күңелдән ышанған, сөнки уның үлеменә күп ваҡыт үткәс, икенсе көндө яуап алыу өмөтө менән мавзолейҙың көньяҡ яғындағы соҡорға яҙма үтенестәр ташлағандар, йәнәһе, был яуап уның төньяҡ яғында барлыҡҡа килә{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} . Икенсе риүәйәт буйынса, һуңыраҡ Исмәғил Сәмәни, мавзолейға килгән ике кеше уны алдарға маташҡандан һуң, үҙенең хакимлығынан баш тарта. Әммә [[XX быуат]] башына тиклем ғәфү итеү тураһында хат яҙып, ҡәбер итәгенә ҡуйһаң, үтенес үтәләсәк һәм яуапты, асыҡ иманлы тәҡүә кеше тапшырһа, яҙма рәүештә алырға мөмкин тигән хөрәфәт һаҡлана{{Sfn|Сухарёва|1976}}.

== Филателияла ==
* 1966 йылда СССР почта маркаһында Сәмәниҙәр мавзолейы һүрәтләнгән&lt;ref&gt;Каталог почтовых марок России и СССР. ''Каталог почтовых марок России и СССР''. &lt;nowiki&gt;https://stamprus.ru/&lt;/nowiki&gt;. Дата обращения: 10.07.21. Архивировано 27 июня 2021 года.&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{Refbegin|2}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Архитектурная эпиграфика Узбекистана|язык=|часть=Бухара|ответственный=Абдухаликов Ф. Ф|издание=|место=Т.|издательство=Uzbekistan today|ссылка=|год=2016|автор=|ref=Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Архитектурная эпиграфика Узбекистана|язык=|часть=Бухара|ответственный=Абдухаликов Ф. Ф|издание=|место=Т.|издательство=Ўзбекистон
миллий медиа ассоциацияси|ссылка=|год=2022|автор=|ref=Архитектурная эпиграфика Узбекистана}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Булатов, Митхат Сагадатдинович|Булатов М. С.]]|заглавие=Мавзолей Саманидов — жемчужина архитектуры Средней Азии|место=Т.|издательство=Издательство литературы и искусства им. Гафура Гуляма|год=1976|ref=Булатов}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Воронина, Вероника Леонидовна|Воронина В. Л.]]|заглавие=История искусства народов СССР|часть=Искусство Средней Азии и Казахстана|место=М.|издательство=Изобразительное искусство|год=1973|ref=Воронина}}
* {{Публикация|статья|автор=Камолиддин Ш. С.|заглавие=Символика Саманидов|издание=Asiatica: Труды по философии и культурам Востока|год=2009|ref=Камолиддин}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Корнилов, Пётр Евгеньевич|Корнилов П. Е.]]|заглавие=Архитектурные памятники Бухары|издание=Архитектура СССР|год=1936|ref=Корнилов}}
* {{Публикация|статья|автор=Мирзаахмедов Д. К.|заглавие=К изучению исторической топографии Бухары района мавзолея Саманидов|издание=История материальной культуры Узбекистана|год=1984|ref=Мирзаахмедов}}
* {{Публикация|книга|автор=Наршахи, Абу Бакр Мухаммад ибн Джа‘фар|заглавие=Та’рих-и Бухара. История Бухары|ответственный=Перевод, комментарии и примечания Ш. С. Камолиддина; археолого-топографический комментарий Е. Г. Некрасовой|место=Москва; Ташкент|издательство=SMI-ASIA; МИЦАИ|год=2010|ref=Наршахи}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Пугаченкова, Галина Анатольевна|Пугаченкова Г. А.]]|заглавие=Архитектурный генезис мавзолея Саманидов|издание=Общественные науки в Узбекистане|год=1962|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Пугаченкова Г. A.|заглавие=Бухара. (Узбекистан). (Серия «[[Сокровища зодчества народов СССР]]»)|место=М.|издательство=Академия архитектуры СССР|год=1949|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Пугаченкова Г. A.|заглавие=История искусств Узбекистана с древнейших времён до середины девятнадцатого века|место=М.|издательство=Искусство|год=1965|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Ремпель Л. И.|заглавие=Далекое и близкое. Бухарские записи|место=Т.|издательство=Из-во литературы и искусства им. Г. Гуляма|год=1981|ref=Ремпель}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Саиджанов, Муса Юлдашевич|Саиджанов М. Ю.]]|заглавие=Город Бухара и его старинные здания|год=2005|издание=Рабочие документы ИФЕАК|ref=Саиджанов}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Старр, Стивен Фредерик|Старр С. Ф.]]|заглавие=Утраченное Просвещение: Золотой век Центральной Азии от арабского завоевания до времени Тамерлана|место=М.|издательство=Альпина паблишер|год=2017|ref=Старр}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Сухарева, Ольга Александровна|Сухарёва О. А.]]|заглавие=Квартальная община позднефеодального города Бухары|место=М.|издательство=Наука|год=1976|ref=Сухарёва}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Хмельницкий, Сергей Григорьевич|Хмельницкий С. Г.]]|заглавие=Между Арабами и Тюрками. Раннеисламская архитектура Средней Азии|место=Берлин—Рига|издательство=GAMAJUN|год=1992|ref=Хмельницкий}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Шишкин, Василий Афанасьевич|Шишкин В. А.]]|заглавие=Архитектурные памятники Бухры|место=Т.|издательство=Наука|год=1936|ref=Шишкин}}
* {{Публикация|книга|автор=Ettinghausen, Richard|заглавие=Islamic Art and Architecture, 650—1250|место=Нью-Хейвен|издательство=Yale University Press|год=2003|ref=Ettinghausen}}
{{Refend}}
[[Категория:Сәмәниҙәр]]
[[Категория:Үзбәкстанда бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]</text>
      <sha1>mnp6hcchsd7tqzxj98xwbh3mskseg6w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298345</id>
      <parentid>1298344</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T18:00:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Филателияла */</comment>
      <origin>1298345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34298" sha1="f201hgb68bzx0exptj8tl13nx3teb68" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәмәниҙәр мавзолейы''' ({{Lang-uz|Somoniylar maqbarasi}}) — [[Бохара]]ның ([[Үзбәкстан]]) тарихи үҙәгендә урынлашҡан [[сәмәниҙәр]] династияһы [[Кәшәнә|мавзолейы]], IX—X быуаттар башында [[Исмәғил Сәмәни]] (892—907) осоронда төҙөлгән.

Мавзолей — Урта Азия монументаль архитектураһының иң боронғо ҡомартҡыларының береһе һәм донъя әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}. Бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған мемориаль ҡоролма тәүҙә ҙурыраҡ некрополь өлөшө булған, унан бер нәмә лә ҡалмаған (бәләкәй зыярат мавзолей тирәһендә 1930-сы йылдар аҙағына тиклем генә урынлашҡан). Әлеге ваҡытта мавзолей Бохара оазисында Сәмәниҙәр дәүеренән һаҡланып ҡалған берҙән-бер бина булып тора{{Sfn|Шишкин|1936|p=33}}. Был шулай уҡ тулыһынса яндырылған кирбестән төҙөлгән тәүге ҡоролмаларҙың береһе. Төрлө ваҡытта [[Киров Сергей Миронович|С. М. Киров]] һәм Сәмәниҙәр исемен йөрөткән мавзолей үҙәк ҡала мәҙәниәт һәм ял паркында урынлашҡан.

1993 йылда «Бохара ҡалаһының тарихи үҙәге» булараҡ [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] объекттары исемлегенә индерелә. Ҡаланың төп туристик иҫтәлекле урындарының береһе булып тора.

== Тарихы ==
[[Файл:Мавзолей_Саманидов_Поль_Надар_1890_год.jpg|слева|мини|Сәмәниҙәр мавзолейы. Поль Надар, 1890]]
Ҡала диуарҙары эсендә һәм Бохараның тарихи үҙәге эргәһендә меңәр йылдар элекке архитектура ҡомартҡылары һаҡланған, улар араһында иң боронғоһо — [[Сәмәниҙәр]] мавзолейы{{Sfn|Корнилов|1936|с=62—64}}.

Мемориаль ҡәбер ҡоролмаларын төҙөү [[ислам]]&lt;nowiki/&gt;дың ҡайһы бер нормаларына ҡырҡа ҡаршы килә, әммә был тыйыу ғәрәп [[хәлифә]]&lt;nowiki/&gt;һе әл Мөнтәсирҙең (861—862) ҡәбере өҫтөндә «рөхсәт ителгән» беренсе мосолман Ҡубба әс-Сулабиә мавзолейын төҙөү менән боҙола, һуңыраҡ бында тағы ике хәлифә: әл Мөтәи (866—869) һәм әл-Мөхтәди (869—870) — ерләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2020-02-15|url-status=live|accessdate=2011-03-10}}&lt;/ref&gt;, шунан һуң [[Ғәрәп хәлифәлеге]] составына ингән [[Урта Көнсығыш|Яҡын]] һәм [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын Көнсығыштың]] бөтә исламлашҡан илдәрендә мавзолейҙар төҙөлә башлай{{Sfn|Пугаченкова|1962}} .

[[Мәүәрәннәһер]] хакимдары династияһының Сәмәниҙәр мавзолейы ла был йәһәттән ситтә ҡалмай{{Sfn|Пугаченкова|1962|p=47—53}}. Ерләү ҡоролмаһы, 1568—1569 йылдарҙа яңынан яҙылған [[ваҡыф]] грамотаһы буйынса, 868 йылда [[Исмәғил Сәмәни]] идара иткән осорҙа атаһы Әхмәт ибн Әсәдтең ҡәбере өҫтөндә төҙөлгән{{Sfn|Булатов|1976|p=12—13}} {{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}.

[[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙа]] был һәм бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланмаған башҡа мавзолейҙар Сәмәниҙәр династияһының ҙур некрополе территорияһында урынлашҡан{{Sfn|Мирзаахмедов|1984|с=221—237}}. Династия ҡолау менән (999) некрополь майҙаны яйлап кәмей, мавзолейҙар емерелә, XVI—XVIII быуаттарҙа уның территорияһында ҡала торлаҡ райондары төҙөлә башлай. Иртә урта быуаттарҙа некрополь майҙаны Науҡанда, һуңыраҡ Сәхәр-гөмбәҙән (дүрт көмбәҙ) {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}}, ә һуңғы урта быуаттарҙа — Баһадур бей тип атала, ә Сәмәниҙәр мавзолейы Исмәғил Сәмәни [[Мазар (кәшәнә)|мазары]] тип иҫәпләнә {{Sfn|Сухарёва|1976|с=132—133}} . «Сәйли нау» (Яңы йыл) байрамынан һуң Исмәғил Сәмәни мазары янындағы зыяратта (шулай уҡ Чашма-Әйүп мазары янында) өс көнлөк «сәйли мазор» үткәрелә, был мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу төрө була, унда башлыса ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнаша{{Sfn|Ремпель|1981|с=64}}.

Сығанаҡтарҙы өйрәнеү әҙәбиәтендә кәшәнә районы Науҡанда урта быуат еренең төньяҡ өлөшө менән тоташа. 2010 йылғы &quot;Бохара тарихы&quot;ның комментарийында Науканданың төньяҡ өлөшөндә Сәмәниҙәр некрополе урынлашҡан тип билдәләнә, унан Исмәғил Сәмәни мавзолейы һаҡланып ҡалған{{Sfn|Наршахи|2010|с=418}}.

[[XX быуат]] башына берҙән-бер һаҡланып ҡалған мавзолей тирәләй көнсығыш яғынан бер генә инеү урыны булған һәм бейек диуар менән уратып алынған бәләкәй генә зыярат ҡына ҡала. Бер нисә ярустағы күп һанлы ерләүҙәр иҫән ҡалған мавзолейҙы ышаныслы йәшергән, ул өлөшләтә тупраҡ менән ҡапланған ер аҫтында бер нисә быуат һаҡланған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} {{Sfn|Ettinghausen|2003}} {{Sfn|Старр|2017|p=236—237}}.
[[Файл:Бухара,_мавзолей_Исмоила_Сомони.jpg|слева|мини|200x200пкс|Көнбайыш яҡтан мавзолей күренеше]]
Мавзолейҙы тәүге тапҡыр 1924 йылда М. Гинцбург экспедицияһы тикшерә. Шул уҡ ваҡытта бинаның планы ла алына. 1925 йылда Боронғо ҡомартҡыларҙы һәм сәнғәтте һаҡлау буйынса Бохара ко комиссияһының ғилми секретары, Муса Юлдаш улы Сәйетжанов, тарафыанан бинаның япмаһын тергеҙеү ойошторола{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} {{Sfn|Саиджанов|2005|с=3—19}} . 1926—1928 йылдарҙа үткәрелгән В. Л. Вяткиндың ҡаҙыу эштәре барышында некрополь эсендә бер нисә ерләү, шул иҫәптән Исмәғил Сәмәниҙең үҙенең дә ерләнеүе һаҡланғаны асыҡлана{{Sfn|Булатов|1976}}. Шул саҡта некрополь бинаһының тағы ла боронғораҡ бинаның емереклектәре өҫтөндә торғаны асыҡлана, бәлки, ниндәйҙер кимәлдә ҡояш культы менән бәйле булыуы ихтимал.{{Sfn|Булатов|1976}} {{Sfn|Камолиддин|2009|с=49—61}}. 1928—1930 йылдарҙа мавзолейҙы П. С. Касаткин һәм Н. М. Бачинский өлөшләтә реставрациялай{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Л. И. Ремпель М. Я. Гинзбург менән Б. П. Деникеҙан аҙ өйрәнелгән мең йыл элекке һәйкәл тураһында ҡайһы бер деталдәрҙе белә һәм 1935 йылдың яҙында үҙе шул саҡта эшләгән Бөтә Союз архитектура академияһының командировкаһы буйынса Бохараға бара. Үҙенең хәтирәләрендә ул түбәндәгеләрҙе яҙа:
 Был ҡомартҡыны ташландыҡ зыяратта бер-береһенә өйөлгән ҡәбер склептары араһында таптым. Уның эргәһендә таш плитәләр менән көпләнгән ҙур булмаған һигеҙ ҡырлы һыу ятҡылығы урынлашҡан. Тегендә-бында емерелгән көмбәҙле ҡәберҙәрҙән урыны менән аяҡ һөйәге, баш һөйәге йәки кәфен ҡалдыҡтары һерәйеп тора. Ул ваҡытта бында аҙаҡ барлыҡҡа килгән күләгәле мәҙәниәт һәм ял паркы ла, һуңыраҡ барлыҡҡа килгән «Комсомол күле» лә юҡ ине. Шул саҡта, 1935 йылда, Сәмәниҙәр мавзолейы таҙартыуға мохтаж ине.{{Всемирное наследие|602}}Сәфәр барышында Л. И. Ремпель алдан үлсәүҙәр үткәрә һәм ҡомартҡыны өйрәнә, һөҙөмтәлә 1936 йылда «Академия архитектуры» журналында баҫылған «Исмәғил Сәмәни мавзолейы» тигән мәҡәлә баҫылып сыға{{Sfn|Ремпель|1981|с=18}}.

1937—1939 йылдарҙа мавзолей Б. Н. Засыпкин етәкселегендә ентекле тикшерелә һәм тергеҙелә. Ҡәберҙәре, кирбес көмбәҙ рәүешендә, бинаның бейеклегенең өстән бер өлөшөн тиерлек ҡаплаған зыярат юҡҡа сығарыла. Көмбәҙҙең тышҡы кирбес япмаһы һәм 1925 йылда көмбәҙ зенитындағы түңәрәк асыҡлыҡ өҫтөндә өҫтәлгән бәләкәй кирбес фонарҙан башҡа {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} {{Sfn|Хмельницкий|1992}} һуңғы өҫтәлмәләр алына. Тағы ике мавзолей нигеҙҙәре, ҡабартып һәм киҫеп эшләнгән IX быуат биҙәктәре менән тар һәм япма плиткалар табыла{{Sfn|Ремпель|1981|с=18}} . Был реставрация эштәре барышында, икенсе версия буйынса, 1940 йылда {{Sfn|Ремпель|1981|с=18}}, мавзолейҙың төп инеү урыны өҫтөндә буйға бысылған бүрәнә, ишек ҡапҡасына сүкеп яһалған ҡаҙаҡ менән ҡаҙаҡланған артыштан таҡта табыла. Унда ғәрәп яҙмаһының өҙөгө һаҡланған: &quot;… Нәср б. Әхмәт б. Исмәғил &quot; — Исмәғил Сәмәниҙең ейәненең исеме, моғайын, емерелгән мавзолейынан ҡайтанан ерләү ваҡытында бында күсерелгән {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана|2022}} .

[[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалып]] Үзбәкстан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң мавзолей тирәһендә биләмә төҙөкләндерелә, һәйкәлдең көньяҡ-көнсығышында яһалма һыуһаҡлағыс — [[һауыз]] тергеҙелә {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} . 1993 йылда мавзолей [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;Всемирное наследие ЮНЕСКО. Узбекистан. ''Photochronograph.ru''. Дата обращения: 20 января 2020. Архивировано 8 июня 2017 года.&lt;/ref&gt;.

Мең йылдан ашыу кәшәнә ҙур үҙгәрештәр кисермәгән, бинаның өҫкө өлөштәре, кирбестән йөҙләүҙең аҫты һәм ишектәрҙең өс дүртенсел колоннаһы ҡотолғоһоҙ юғалтыуҙарҙан зыян күргән&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2020-02-15|url-status=live|accessdate=2011-03-10}}&lt;/ref&gt;

== Мавзолейҙың ниндәй дәрәжәлә булыуын беренсе фәнни датала билдәләү һәм асыҡлау ==
Совет әҙәбиәтендә Сәмәниҙәр мавзолейы тураһында тәүге тапҡыр 1925 йылдың 4 майында Үзбәк ССР-ы Үҙәк башҡарма комитеты һәм Халыҡ комиссарҙары советы ҡарарында телгә алына. Был ҡарарға шул уҡ йыл аҙағында И. И. Умняков һылтана, ә 1926 йылда Б. Н. Засыпкин һәйкәлде телгә ала{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Сәмәниҙәр мавзолейының тәүге тасуирламаһын Борис Петрович Денике бирә . 1927 йылда баҫылып сыҡҡан Урта Азия сәнғәте тураһындағы китабының иллюстратив бүлеген мавзолейҙың тышҡы һәм эске фотоһүрәттәре менән аса һәм уны X быуаттың беренсе яртыһы менән билдәләй. Шул уҡ йылда ул В. В. Бартольд китабында, риүәйәт буйынса, Сәмәниҙәр дәүеренә ҡарай тип телгә алына{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Мавзолейҙың, үҙенең төҙөлөшө кеүек үк, Исмәғил Сәмәни хакимлыҡ иткән осорға ҡарағанлығы1926 йылға тиклем халыҡ йолаһына нигеҙләнгән. Был мәғлүмәттәр М. Ю. Сәйетйәновтың тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә фәнни дәлилләнә һәм академия фәнендә улар рус телендә баҫылып сыҡҡандан һуң таныла. Үҙенең тикшеренеүҙәрендә М. Сәйетйәнов, атап әйткәндә, [[Ваҡыф|ваҡыф уставтарына]] {{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} һәм Сәмәниҙәр шәжәрәһенә {{Sfn|Булатов|1976}} таянған.

== Архитектураһы ==
[[Файл:Бухара,_мавзолей_Исмоила_Сомони.jpg|слева|мини|200x200пкс|Көнбайыш яҡтан мавзолей күренеше]]
Был Мавзолей төҙөлөшө Урта Азия архитектураһы үҫешендә яңы дәүерҙе билдәләй, ул ғәрәптәр был төбәкте яулап алғандан һуң тергеҙелә&lt;ref&gt;Михаилидис, Мелани (2012). «Серебро Саманидов и торговля вдоль Мехового пути». Средневековые встречи. С. 315—338.&lt;/ref&gt;, фарсы телендә ғәҙәттә чахартаҡ тип атала — Сәмәниҙәрҙең сәсәниҙәр сығышлы булыуына һылтанма&lt;ref&gt;Михаилидис, Мелани (2014). «Династическая политика и мавзолей Саманидов». Ars Orientalis. С.20-39.&lt;/ref&gt;.

Бина тулыһынса яндырылған кирбестән төҙөлгән, был материал уның конструктив һәм техник үҙенсәлектәрен генә түгел, ә беренсел эстетик эффектын да билдәләй. Бинаның үлсәмдәре ҙур булмаған: 10,8 х 10,8 метр; фонарь менән дөйөм бейеклеге 15 метр, ә стеналары ҡалынлығы 1,8 метр. Бинаның күләм һәм киңлек составы куб формаһында, өҫкө өлөшөнә табан бер аҙ тарая, мөйөштәрендә дүрт бәләкәй көмбәҙле ҙур көмбәҙ ярымшары менән ҡапланған. Мавзолей планы буйынса квадрат формаһында. Бинаның яҡтылыҡ яғына йүнәлгән бөтә фасадтары ла бер тигеҙ, бер архитектура яғы ла төп тип билдәләнмәгән, был, үҙ сиратында, уның композицияһының үҙәк характерын билдәләй. Ҡәтғи симметрик булғанлыҡтан бина дүрт ниша инеү урынына, тышҡы мөйөштәренә төҙөлгән капителһеҙ өс сирек колонналарға эйә. Мавзолейҙың инеү урыны [[арка]]лары перспективала эскә ҡарай кәмей{{Sfn|Пугаченкова|1949|p=12—14}}. Инеу уйымдарының ҡапҡастары ағас урҙаларҙан эшләнгән, уларҙың бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған береһендә куфи шрифты менән Исмәғил Сәмәниҙең ейәненең — Нәср ибн Әхмәттең исеме менән уйылған яҙыу табылған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} . [[Көмбәҙ|Көмбәҙҙәр]] һәм елкәндәр, аркаларҙың өҫтө ҡаймалары, колонналар, бордюрҙар, стеналарҙың эске һәм тышҡы яҫылығы кирбес менән биҙәлгән{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} .

Кирбестән һәм һырлы балсыҡ гипстан ҡырҡылған биҙәүестәр аҙ күләмдә ҡулланылған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} . Горизонталь һәм мөйөш аҫтына һалынған кирбес, кирбесте яҫы һәм вертикаль, диагональ һәм «шыршы» рәүешендә сиратлаштырыу, ҙур диск кеүек ҡырҡылған кирбес, дүрт япраҡлы розеткалар, фигуралы тәҙрә рәшәткәләре, кирбес һалыуҙың тәрәнләтелгән фонында ҡабарынҡы фигуралар — был материалдың виртуозлығы буйынса бындай фактура сифаттарын ул ваҡытта донъя архитектураһының башҡа бер ниндәй ҡомартҡыһы ла белмәй ине.{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} .

Интерьерында үтә күренмәле аркалар билбауынан торған көмбәҙ аҫты констуркциялары ярусы үҙенсәлекле, аркалары шулай уҡ асыҡ галереяға, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, өҫкө урау коридорға уйымдар менән тоташҡан{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}}. Ул периметры буйлап рельефлы кирбес таҫмалар менән уратып алынған аркалар менән ҡапланған уйымдарҙан тора. Акаларының аҫҡы өлөшөндәге тишектәре ҙур булмаған тәҙрә уйымдары, улар артында галерея{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} . Булатов М. С. мавзолейҙың асыҡ галереяһы прообразын ниндәйҙер « [[Сәбалар|сәбаларҙың]]&lt;nowiki/&gt;» мифик «Төп сәбәп ғибәҙәтханаһы» образында күрә, уның тураһында иҫке һәм ғилми булмаған сығанаҡта табылған ҡыҫҡаса телгә алыуҙы ул үҙенсә аңлата{{Sfn|Булатов|1976|p=78}} {{Sfn|Булатов|1976|p=81}}. Был фараздың яһалмалығы һәм дәлилдәрҙең булмауы уның тураһында етди фекер алышыу мөмкинлеген бирмәй {{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} .

Мавзолейҙың көньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә Исмәғил Сәмәниҙең ҙур һәм күп тапҡыр ремонтланған ҡәбер ташы урынлашҡан{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} {{Sfn|Пугаченкова|1949|p=12—14}} .

Кирбестән төҙөлгән һәм өҫтөнә көмбәҙ ҡуйылған портал-көмбәҙле мавзолейҙарҙың архитектура формалары тирмә төҙөлөшө принциптарына барып тоташа, улар тәүҙә [[Төрки халыҡтар|төрөктәрҙең]] ҡурғандарында, һуңыраҡ ислам осоро мавзолейҙарында ҡулланыла {{Sfn|Пугаченкова|1965|p=129—131}}{{Sfn|Камолиддин|2009}}. Сәмәниҙәр мавзолейы урындағы [[Сөғд батшалығы|сөғд]] төҙөлөшөнөң боронғо практикаһы менән бәйле, ул исламға тиклемге осорға барып тоташа, уның формалашыуы алдағы дәүерҙәрҙә була. Тромптарҙа көмбәҙ конструкцияһы{{Sfn|Воронина|1973|p=39—43}}, перспективалы-аркалы инеү урыны һәм асыҡ галерея мотивы, эскә беркетелгән өс дүртенсел мөйөшлө колонналар темаһы һәм эске колонкалар стиле, фриздар һәм кирбес менән төрлөсә һалынып яһалған архивольттар, терракот кирбестәр — былар барыһы ла боронғо сөғд архитектураһы ҡомартҡыларында күҙәтелә, уның традициялары менән Сәмәниҙәр дәүерендәге Бохара монументаль архитектураһы органик бәйле{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} {{Sfn|Воронина|1973|p=39—43}}.

== Мавзолей диурҙарында билдәләр һәм символдар ==
[[Файл:Le_mausolée_des_Samanides_(Boukhara,_Ouzbékistan)_(5680504550).jpg|альт=|мини|200x200пкс]]
Үзбәк ғалимы Ш. С. Камолиддин был проекттың будда диненән килеп сығыуы тураһында ышандырғыс дәлилдәр килтерә{{Sfn|Старр|2017}}. Сәмәниҙәр мавзолейы диуарҙарындағы билдәләр бер-береһе эсенә беркетелгән квадраттарҙан һәм уртаһында түңәрәктән торған ҡатмарлы геометрик композицияны күрһәтә; улар будда-манихей мандалаһының махсус төрө булып тора, уларҙы будда символдары тип иҫәпләргә мөмкин. Мавзолей дөйөм планировкаһы, өҫтән ҡарағанда, будда-манихей мандалаһының теүәл репродукцияһы тип иҫәпләнә{{Sfn|Камолиддин|2009|с=49—61}}.

== Халыҡ риүәйәттәре һәм легендалары ==
Риүәйәттәр буйынса, Бохара халҡына ''хәҙрәт солтан'' тип билдәле Исмәғил Сәмәни, үлгәндән һуң да ил менән идара итә. Кешеләр, күрәһең, был риүәйәткә ысын күңелдән ышанған, сөнки уның үлеменә күп ваҡыт үткәс, икенсе көндө яуап алыу өмөтө менән мавзолейҙың көньяҡ яғындағы соҡорға яҙма үтенестәр ташлағандар, йәнәһе, был яуап уның төньяҡ яғында барлыҡҡа килә{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} . Икенсе риүәйәт буйынса, һуңыраҡ Исмәғил Сәмәни, мавзолейға килгән ике кеше уны алдарға маташҡандан һуң, үҙенең хакимлығынан баш тарта. Әммә [[XX быуат]] башына тиклем ғәфү итеү тураһында хат яҙып, ҡәбер итәгенә ҡуйһаң, үтенес үтәләсәк һәм яуапты, асыҡ иманлы тәҡүә кеше тапшырһа, яҙма рәүештә алырға мөмкин тигән хөрәфәт һаҡлана{{Sfn|Сухарёва|1976}}.

== Филателияла ==
* 1966 йылда СССР почта маркаһында Сәмәниҙәр мавзолейы һүрәтләнгән&lt;ref&gt;Каталог почтовых марок России и СССР. ''Каталог почтовых марок России и СССР''. &lt;nowiki&gt;https://stamprus.ru/&lt;/nowiki&gt;. Дата обращения: 10.07.21. Архивировано 27 июня 2021 года.&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:The Soviet Union 1966 CPA 3387 stamp (Tourist Resorts. Samanid Mausoleum, Bukhara, Uzbekistan and map of USSR) 600dpi.jpg|СССР почта маркаһы,  1966
Файл:Stamps of Uzbekistan, 2003-23.jpg|Узбәкстандың почта маркаһы, 2003
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{Refbegin|2}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Архитектурная эпиграфика Узбекистана|язык=|часть=Бухара|ответственный=Абдухаликов Ф. Ф|издание=|место=Т.|издательство=Uzbekistan today|ссылка=|год=2016|автор=|ref=Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Архитектурная эпиграфика Узбекистана|язык=|часть=Бухара|ответственный=Абдухаликов Ф. Ф|издание=|место=Т.|издательство=Ўзбекистон
миллий медиа ассоциацияси|ссылка=|год=2022|автор=|ref=Архитектурная эпиграфика Узбекистана}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Булатов, Митхат Сагадатдинович|Булатов М. С.]]|заглавие=Мавзолей Саманидов — жемчужина архитектуры Средней Азии|место=Т.|издательство=Издательство литературы и искусства им. Гафура Гуляма|год=1976|ref=Булатов}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Воронина, Вероника Леонидовна|Воронина В. Л.]]|заглавие=История искусства народов СССР|часть=Искусство Средней Азии и Казахстана|место=М.|издательство=Изобразительное искусство|год=1973|ref=Воронина}}
* {{Публикация|статья|автор=Камолиддин Ш. С.|заглавие=Символика Саманидов|издание=Asiatica: Труды по философии и культурам Востока|год=2009|ref=Камолиддин}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Корнилов, Пётр Евгеньевич|Корнилов П. Е.]]|заглавие=Архитектурные памятники Бухары|издание=Архитектура СССР|год=1936|ref=Корнилов}}
* {{Публикация|статья|автор=Мирзаахмедов Д. К.|заглавие=К изучению исторической топографии Бухары района мавзолея Саманидов|издание=История материальной культуры Узбекистана|год=1984|ref=Мирзаахмедов}}
* {{Публикация|книга|автор=Наршахи, Абу Бакр Мухаммад ибн Джа‘фар|заглавие=Та’рих-и Бухара. История Бухары|ответственный=Перевод, комментарии и примечания Ш. С. Камолиддина; археолого-топографический комментарий Е. Г. Некрасовой|место=Москва; Ташкент|издательство=SMI-ASIA; МИЦАИ|год=2010|ref=Наршахи}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Пугаченкова, Галина Анатольевна|Пугаченкова Г. А.]]|заглавие=Архитектурный генезис мавзолея Саманидов|издание=Общественные науки в Узбекистане|год=1962|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Пугаченкова Г. A.|заглавие=Бухара. (Узбекистан). (Серия «[[Сокровища зодчества народов СССР]]»)|место=М.|издательство=Академия архитектуры СССР|год=1949|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Пугаченкова Г. A.|заглавие=История искусств Узбекистана с древнейших времён до середины девятнадцатого века|место=М.|издательство=Искусство|год=1965|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Ремпель Л. И.|заглавие=Далекое и близкое. Бухарские записи|место=Т.|издательство=Из-во литературы и искусства им. Г. Гуляма|год=1981|ref=Ремпель}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Саиджанов, Муса Юлдашевич|Саиджанов М. Ю.]]|заглавие=Город Бухара и его старинные здания|год=2005|издание=Рабочие документы ИФЕАК|ref=Саиджанов}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Старр, Стивен Фредерик|Старр С. Ф.]]|заглавие=Утраченное Просвещение: Золотой век Центральной Азии от арабского завоевания до времени Тамерлана|место=М.|издательство=Альпина паблишер|год=2017|ref=Старр}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Сухарева, Ольга Александровна|Сухарёва О. А.]]|заглавие=Квартальная община позднефеодального города Бухары|место=М.|издательство=Наука|год=1976|ref=Сухарёва}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Хмельницкий, Сергей Григорьевич|Хмельницкий С. Г.]]|заглавие=Между Арабами и Тюрками. Раннеисламская архитектура Средней Азии|место=Берлин—Рига|издательство=GAMAJUN|год=1992|ref=Хмельницкий}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Шишкин, Василий Афанасьевич|Шишкин В. А.]]|заглавие=Архитектурные памятники Бухры|место=Т.|издательство=Наука|год=1936|ref=Шишкин}}
* {{Публикация|книга|автор=Ettinghausen, Richard|заглавие=Islamic Art and Architecture, 650—1250|место=Нью-Хейвен|издательство=Yale University Press|год=2003|ref=Ettinghausen}}
{{Refend}}
[[Категория:Сәмәниҙәр]]
[[Категория:Үзбәкстанда бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]</text>
      <sha1>f201hgb68bzx0exptj8tl13nx3teb68</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298346</id>
      <parentid>1298345</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T18:03:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1298346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34564" sha1="nnoukpbzt3qxs07ef0g1b4kcsrho0c2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәмәниҙәр мавзолейы''' ({{Lang-uz|Somoniylar maqbarasi}}) — [[Бохара]]ның ([[Үзбәкстан]]) тарихи үҙәгендә урынлашҡан [[сәмәниҙәр]] династияһы [[Кәшәнә|мавзолейы]], IX—X быуаттар башында [[Исмәғил Сәмәни]] (892—907) осоронда төҙөлгән.

Мавзолей — Урта Азия монументаль архитектураһының иң боронғо ҡомартҡыларының береһе һәм донъя әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}. Бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған мемориаль ҡоролма тәүҙә ҙурыраҡ некрополь өлөшө булған, унан бер нәмә лә ҡалмаған (бәләкәй зыярат мавзолей тирәһендә 1930-сы йылдар аҙағына тиклем генә урынлашҡан). Әлеге ваҡытта мавзолей Бохара оазисында Сәмәниҙәр дәүеренән һаҡланып ҡалған берҙән-бер бина булып тора{{Sfn|Шишкин|1936|p=33}}. Был шулай уҡ тулыһынса яндырылған кирбестән төҙөлгән тәүге ҡоролмаларҙың береһе. Төрлө ваҡытта [[Киров Сергей Миронович|С. М. Киров]] һәм Сәмәниҙәр исемен йөрөткән мавзолей үҙәк ҡала мәҙәниәт һәм ял паркында урынлашҡан.

1993 йылда «Бохара ҡалаһының тарихи үҙәге» булараҡ [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] объекттары исемлегенә индерелә. Ҡаланың төп туристик иҫтәлекле урындарының береһе булып тора.

== Тарихы ==
[[Файл:Мавзолей_Саманидов_Поль_Надар_1890_год.jpg|слева|мини|Сәмәниҙәр мавзолейы. Поль Надар, 1890]]
Ҡала диуарҙары эсендә һәм Бохараның тарихи үҙәге эргәһендә меңәр йылдар элекке архитектура ҡомартҡылары һаҡланған, улар араһында иң боронғоһо — [[Сәмәниҙәр]] мавзолейы{{Sfn|Корнилов|1936|с=62—64}}.

Мемориаль ҡәбер ҡоролмаларын төҙөү [[ислам]]&lt;nowiki/&gt;дың ҡайһы бер нормаларына ҡырҡа ҡаршы килә, әммә был тыйыу ғәрәп [[хәлифә]]&lt;nowiki/&gt;һе әл Мөнтәсирҙең (861—862) ҡәбере өҫтөндә «рөхсәт ителгән» беренсе мосолман Ҡубба әс-Сулабиә мавзолейын төҙөү менән боҙола, һуңыраҡ бында тағы ике хәлифә: әл Мөтәи (866—869) һәм әл-Мөхтәди (869—870) — ерләнә&lt;ref&gt;{{cite web|title=Святые места Бухары. Мазар Хазрат Имам|url=http://www.idmedina.ru/books/history_culture/minaret/12/almeev.htm|website=Idmedina.ru|access-date=2020-02-15|url-status=live|archive-date=2011-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310063631/http://www.idmedina.ru/books/history_culture/minaret/12/almeev.htm}}&lt;/ref&gt;, шунан һуң [[Ғәрәп хәлифәлеге]] составына ингән [[Урта Көнсығыш|Яҡын]] һәм [[Яҡын Көнсығыш]]тың бөтә исламлашҡан илдәрендә мавзолейҙар төҙөлә башлай{{Sfn|Пугаченкова|1962}} .

[[Мәүәрәннәһер]] хакимдары династияһының Сәмәниҙәр мавзолейы ла был йәһәттән ситтә ҡалмай{{Sfn|Пугаченкова|1962|p=47—53}}. Ерләү ҡоролмаһы, 1568—1569 йылдарҙа яңынан яҙылған [[ваҡыф]] грамотаһы буйынса, 868 йылда [[Исмәғил Сәмәни]] идара иткән осорҙа атаһы Әхмәт ибн Әсәдтең ҡәбере өҫтөндә төҙөлгән{{Sfn|Булатов|1976|p=12—13}} {{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}.

[[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙа]] был һәм бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланмаған башҡа мавзолейҙар Сәмәниҙәр династияһының ҙур некрополе территорияһында урынлашҡан{{Sfn|Мирзаахмедов|1984|с=221—237}}. Династия ҡолау менән (999) некрополь майҙаны яйлап кәмей, мавзолейҙар емерелә, XVI—XVIII быуаттарҙа уның территорияһында ҡала торлаҡ райондары төҙөлә башлай. Иртә урта быуаттарҙа некрополь майҙаны Науҡанда, һуңыраҡ Сәхәр-гөмбәҙән (дүрт көмбәҙ) {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}}, ә һуңғы урта быуаттарҙа — Баһадур бей тип атала, ә Сәмәниҙәр мавзолейы Исмәғил Сәмәни [[Мазар (кәшәнә)|мазары]] тип иҫәпләнә {{Sfn|Сухарёва|1976|с=132—133}} . «Сәйли нау» (Яңы йыл) байрамынан һуң Исмәғил Сәмәни мазары янындағы зыяратта (шулай уҡ Чашма-Әйүп мазары янында) өс көнлөк «сәйли мазор» үткәрелә, был мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу төрө була, унда башлыса ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнаша{{Sfn|Ремпель|1981|с=64}}.

Сығанаҡтарҙы өйрәнеү әҙәбиәтендә кәшәнә районы Науҡанда урта быуат еренең төньяҡ өлөшө менән тоташа. 2010 йылғы &quot;Бохара тарихы&quot;ның комментарийында Науканданың төньяҡ өлөшөндә Сәмәниҙәр некрополе урынлашҡан тип билдәләнә, унан Исмәғил Сәмәни мавзолейы һаҡланып ҡалған{{Sfn|Наршахи|2010|с=418}}.

[[XX быуат]] башына берҙән-бер һаҡланып ҡалған мавзолей тирәләй көнсығыш яғынан бер генә инеү урыны булған һәм бейек диуар менән уратып алынған бәләкәй генә зыярат ҡына ҡала. Бер нисә ярустағы күп һанлы ерләүҙәр иҫән ҡалған мавзолейҙы ышаныслы йәшергән, ул өлөшләтә тупраҡ менән ҡапланған ер аҫтында бер нисә быуат һаҡланған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} {{Sfn|Ettinghausen|2003}} {{Sfn|Старр|2017|p=236—237}}.
[[Файл:Бухара,_мавзолей_Исмоила_Сомони.jpg|слева|мини|200x200пкс|Көнбайыш яҡтан мавзолей күренеше]]
Мавзолейҙы тәүге тапҡыр 1924 йылда М. Гинцбург экспедицияһы тикшерә. Шул уҡ ваҡытта бинаның планы ла алына. 1925 йылда Боронғо ҡомартҡыларҙы һәм сәнғәтте һаҡлау буйынса Бохара ко комиссияһының ғилми секретары, Муса Юлдаш улы Сәйетжанов, тарафыанан бинаның япмаһын тергеҙеү ойошторола{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} {{Sfn|Саиджанов|2005|с=3—19}} . 1926—1928 йылдарҙа үткәрелгән В. Л. Вяткиндың ҡаҙыу эштәре барышында некрополь эсендә бер нисә ерләү, шул иҫәптән Исмәғил Сәмәниҙең үҙенең дә ерләнеүе һаҡланғаны асыҡлана{{Sfn|Булатов|1976}}. Шул саҡта некрополь бинаһының тағы ла боронғораҡ бинаның емереклектәре өҫтөндә торғаны асыҡлана, бәлки, ниндәйҙер кимәлдә ҡояш культы менән бәйле булыуы ихтимал.{{Sfn|Булатов|1976}} {{Sfn|Камолиддин|2009|с=49—61}}. 1928—1930 йылдарҙа мавзолейҙы П. С. Касаткин һәм Н. М. Бачинский өлөшләтә реставрациялай{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Л. И. Ремпель М. Я. Гинзбург менән Б. П. Деникеҙан аҙ өйрәнелгән мең йыл элекке һәйкәл тураһында ҡайһы бер деталдәрҙе белә һәм 1935 йылдың яҙында үҙе шул саҡта эшләгән Бөтә Союз архитектура академияһының командировкаһы буйынса Бохараға бара. Үҙенең хәтирәләрендә ул түбәндәгеләрҙе яҙа:
 Был ҡомартҡыны ташландыҡ зыяратта бер-береһенә өйөлгән ҡәбер склептары араһында таптым. Уның эргәһендә таш плитәләр менән көпләнгән ҙур булмаған һигеҙ ҡырлы һыу ятҡылығы урынлашҡан. Тегендә-бында емерелгән көмбәҙле ҡәберҙәрҙән урыны менән аяҡ һөйәге, баш һөйәге йәки кәфен ҡалдыҡтары һерәйеп тора. Ул ваҡытта бында аҙаҡ барлыҡҡа килгән күләгәле мәҙәниәт һәм ял паркы ла, һуңыраҡ барлыҡҡа килгән «Комсомол күле» лә юҡ ине. Шул саҡта, 1935 йылда, Сәмәниҙәр мавзолейы таҙартыуға мохтаж ине.{{Всемирное наследие|602}}Сәфәр барышында Л. И. Ремпель алдан үлсәүҙәр үткәрә һәм ҡомартҡыны өйрәнә, һөҙөмтәлә 1936 йылда «Академия архитектуры» журналында баҫылған «Исмәғил Сәмәни мавзолейы» тигән мәҡәлә баҫылып сыға{{Sfn|Ремпель|1981|с=18}}.

1937—1939 йылдарҙа мавзолей Б. Н. Засыпкин етәкселегендә ентекле тикшерелә һәм тергеҙелә. Ҡәберҙәре, кирбес көмбәҙ рәүешендә, бинаның бейеклегенең өстән бер өлөшөн тиерлек ҡаплаған зыярат юҡҡа сығарыла. Көмбәҙҙең тышҡы кирбес япмаһы һәм 1925 йылда көмбәҙ зенитындағы түңәрәк асыҡлыҡ өҫтөндә өҫтәлгән бәләкәй кирбес фонарҙан башҡа {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} {{Sfn|Хмельницкий|1992}} һуңғы өҫтәлмәләр алына. Тағы ике мавзолей нигеҙҙәре, ҡабартып һәм киҫеп эшләнгән IX быуат биҙәктәре менән тар һәм япма плиткалар табыла{{Sfn|Ремпель|1981|с=18}} . Был реставрация эштәре барышында, икенсе версия буйынса, 1940 йылда {{Sfn|Ремпель|1981|с=18}}, мавзолейҙың төп инеү урыны өҫтөндә буйға бысылған бүрәнә, ишек ҡапҡасына сүкеп яһалған ҡаҙаҡ менән ҡаҙаҡланған артыштан таҡта табыла. Унда ғәрәп яҙмаһының өҙөгө һаҡланған: &quot;… Нәср б. Әхмәт б. Исмәғил &quot; — Исмәғил Сәмәниҙең ейәненең исеме, моғайын, емерелгән мавзолейынан ҡайтанан ерләү ваҡытында бында күсерелгән {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана|2022}} .

[[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалып]] Үзбәкстан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң мавзолей тирәһендә биләмә төҙөкләндерелә, һәйкәлдең көньяҡ-көнсығышында яһалма һыуһаҡлағыс — [[һауыз]] тергеҙелә {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} . 1993 йылда мавзолей [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;Всемирное наследие ЮНЕСКО. Узбекистан. ''Photochronograph.ru''. Дата обращения: 20 января 2020. Архивировано 8 июня 2017 года.&lt;/ref&gt;.

Мең йылдан ашыу кәшәнә ҙур үҙгәрештәр кисермәгән, бинаның өҫкө өлөштәре, кирбестән йөҙләүҙең аҫты һәм ишектәрҙең өс дүртенсел колоннаһы ҡотолғоһоҙ юғалтыуҙарҙан зыян күргән&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2020-02-15|url-status=live|accessdate=2011-03-10}}&lt;/ref&gt;

== Мавзолейҙың ниндәй дәрәжәлә булыуын беренсе фәнни датала билдәләү һәм асыҡлау ==
Совет әҙәбиәтендә Сәмәниҙәр мавзолейы тураһында тәүге тапҡыр 1925 йылдың 4 майында Үзбәк ССР-ы Үҙәк башҡарма комитеты һәм Халыҡ комиссарҙары советы ҡарарында телгә алына. Был ҡарарға шул уҡ йыл аҙағында И. И. Умняков һылтана, ә 1926 йылда Б. Н. Засыпкин һәйкәлде телгә ала{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Сәмәниҙәр мавзолейының тәүге тасуирламаһын Борис Петрович Денике бирә . 1927 йылда баҫылып сыҡҡан Урта Азия сәнғәте тураһындағы китабының иллюстратив бүлеген мавзолейҙың тышҡы һәм эске фотоһүрәттәре менән аса һәм уны X быуаттың беренсе яртыһы менән билдәләй. Шул уҡ йылда ул В. В. Бартольд китабында, риүәйәт буйынса, Сәмәниҙәр дәүеренә ҡарай тип телгә алына{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Мавзолейҙың, үҙенең төҙөлөшө кеүек үк, Исмәғил Сәмәни хакимлыҡ иткән осорға ҡарағанлығы1926 йылға тиклем халыҡ йолаһына нигеҙләнгән. Был мәғлүмәттәр М. Ю. Сәйетйәновтың тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә фәнни дәлилләнә һәм академия фәнендә улар рус телендә баҫылып сыҡҡандан һуң таныла. Үҙенең тикшеренеүҙәрендә М. Сәйетйәнов, атап әйткәндә, [[Ваҡыф|ваҡыф уставтарына]] {{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} һәм Сәмәниҙәр шәжәрәһенә {{Sfn|Булатов|1976}} таянған.

== Архитектураһы ==
[[Файл:Бухара,_мавзолей_Исмоила_Сомони.jpg|слева|мини|200x200пкс|Көнбайыш яҡтан мавзолей күренеше]]
Был Мавзолей төҙөлөшө Урта Азия архитектураһы үҫешендә яңы дәүерҙе билдәләй, ул ғәрәптәр был төбәкте яулап алғандан һуң тергеҙелә&lt;ref&gt;Михаилидис, Мелани (2012). «Серебро Саманидов и торговля вдоль Мехового пути». Средневековые встречи. С. 315—338.&lt;/ref&gt;, фарсы телендә ғәҙәттә чахартаҡ тип атала — Сәмәниҙәрҙең сәсәниҙәр сығышлы булыуына һылтанма&lt;ref&gt;Михаилидис, Мелани (2014). «Династическая политика и мавзолей Саманидов». Ars Orientalis. С.20-39.&lt;/ref&gt;.

Бина тулыһынса яндырылған кирбестән төҙөлгән, был материал уның конструктив һәм техник үҙенсәлектәрен генә түгел, ә беренсел эстетик эффектын да билдәләй. Бинаның үлсәмдәре ҙур булмаған: 10,8 х 10,8 метр; фонарь менән дөйөм бейеклеге 15 метр, ә стеналары ҡалынлығы 1,8 метр. Бинаның күләм һәм киңлек составы куб формаһында, өҫкө өлөшөнә табан бер аҙ тарая, мөйөштәрендә дүрт бәләкәй көмбәҙле ҙур көмбәҙ ярымшары менән ҡапланған. Мавзолей планы буйынса квадрат формаһында. Бинаның яҡтылыҡ яғына йүнәлгән бөтә фасадтары ла бер тигеҙ, бер архитектура яғы ла төп тип билдәләнмәгән, был, үҙ сиратында, уның композицияһының үҙәк характерын билдәләй. Ҡәтғи симметрик булғанлыҡтан бина дүрт ниша инеү урынына, тышҡы мөйөштәренә төҙөлгән капителһеҙ өс сирек колонналарға эйә. Мавзолейҙың инеү урыны [[арка]]лары перспективала эскә ҡарай кәмей{{Sfn|Пугаченкова|1949|p=12—14}}. Инеу уйымдарының ҡапҡастары ағас урҙаларҙан эшләнгән, уларҙың бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған береһендә куфи шрифты менән Исмәғил Сәмәниҙең ейәненең — Нәср ибн Әхмәттең исеме менән уйылған яҙыу табылған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} . [[Көмбәҙ|Көмбәҙҙәр]] һәм елкәндәр, аркаларҙың өҫтө ҡаймалары, колонналар, бордюрҙар, стеналарҙың эске һәм тышҡы яҫылығы кирбес менән биҙәлгән{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} .

Кирбестән һәм һырлы балсыҡ гипстан ҡырҡылған биҙәүестәр аҙ күләмдә ҡулланылған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} . Горизонталь һәм мөйөш аҫтына һалынған кирбес, кирбесте яҫы һәм вертикаль, диагональ һәм «шыршы» рәүешендә сиратлаштырыу, ҙур диск кеүек ҡырҡылған кирбес, дүрт япраҡлы розеткалар, фигуралы тәҙрә рәшәткәләре, кирбес һалыуҙың тәрәнләтелгән фонында ҡабарынҡы фигуралар — был материалдың виртуозлығы буйынса бындай фактура сифаттарын ул ваҡытта донъя архитектураһының башҡа бер ниндәй ҡомартҡыһы ла белмәй ине.{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} .

Интерьерында үтә күренмәле аркалар билбауынан торған көмбәҙ аҫты констуркциялары ярусы үҙенсәлекле, аркалары шулай уҡ асыҡ галереяға, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, өҫкө урау коридорға уйымдар менән тоташҡан{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}}. Ул периметры буйлап рельефлы кирбес таҫмалар менән уратып алынған аркалар менән ҡапланған уйымдарҙан тора. Акаларының аҫҡы өлөшөндәге тишектәре ҙур булмаған тәҙрә уйымдары, улар артында галерея{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} . Булатов М. С. мавзолейҙың асыҡ галереяһы прообразын ниндәйҙер « [[Сәбалар|сәбаларҙың]]&lt;nowiki/&gt;» мифик «Төп сәбәп ғибәҙәтханаһы» образында күрә, уның тураһында иҫке һәм ғилми булмаған сығанаҡта табылған ҡыҫҡаса телгә алыуҙы ул үҙенсә аңлата{{Sfn|Булатов|1976|p=78}} {{Sfn|Булатов|1976|p=81}}. Был фараздың яһалмалығы һәм дәлилдәрҙең булмауы уның тураһында етди фекер алышыу мөмкинлеген бирмәй {{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} .

Мавзолейҙың көньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә Исмәғил Сәмәниҙең ҙур һәм күп тапҡыр ремонтланған ҡәбер ташы урынлашҡан{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} {{Sfn|Пугаченкова|1949|p=12—14}} .

Кирбестән төҙөлгән һәм өҫтөнә көмбәҙ ҡуйылған портал-көмбәҙле мавзолейҙарҙың архитектура формалары тирмә төҙөлөшө принциптарына барып тоташа, улар тәүҙә [[Төрки халыҡтар|төрөктәрҙең]] ҡурғандарында, һуңыраҡ ислам осоро мавзолейҙарында ҡулланыла {{Sfn|Пугаченкова|1965|p=129—131}}{{Sfn|Камолиддин|2009}}. Сәмәниҙәр мавзолейы урындағы [[Сөғд батшалығы|сөғд]] төҙөлөшөнөң боронғо практикаһы менән бәйле, ул исламға тиклемге осорға барып тоташа, уның формалашыуы алдағы дәүерҙәрҙә була. Тромптарҙа көмбәҙ конструкцияһы{{Sfn|Воронина|1973|p=39—43}}, перспективалы-аркалы инеү урыны һәм асыҡ галерея мотивы, эскә беркетелгән өс дүртенсел мөйөшлө колонналар темаһы һәм эске колонкалар стиле, фриздар һәм кирбес менән төрлөсә һалынып яһалған архивольттар, терракот кирбестәр — былар барыһы ла боронғо сөғд архитектураһы ҡомартҡыларында күҙәтелә, уның традициялары менән Сәмәниҙәр дәүерендәге Бохара монументаль архитектураһы органик бәйле{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} {{Sfn|Воронина|1973|p=39—43}}.

== Мавзолей диурҙарында билдәләр һәм символдар ==
[[Файл:Le_mausolée_des_Samanides_(Boukhara,_Ouzbékistan)_(5680504550).jpg|альт=|мини|200x200пкс]]
Үзбәк ғалимы Ш. С. Камолиддин был проекттың будда диненән килеп сығыуы тураһында ышандырғыс дәлилдәр килтерә{{Sfn|Старр|2017}}. Сәмәниҙәр мавзолейы диуарҙарындағы билдәләр бер-береһе эсенә беркетелгән квадраттарҙан һәм уртаһында түңәрәктән торған ҡатмарлы геометрик композицияны күрһәтә; улар будда-манихей мандалаһының махсус төрө булып тора, уларҙы будда символдары тип иҫәпләргә мөмкин. Мавзолей дөйөм планировкаһы, өҫтән ҡарағанда, будда-манихей мандалаһының теүәл репродукцияһы тип иҫәпләнә{{Sfn|Камолиддин|2009|с=49—61}}.

== Халыҡ риүәйәттәре һәм легендалары ==
Риүәйәттәр буйынса, Бохара халҡына ''хәҙрәт солтан'' тип билдәле Исмәғил Сәмәни, үлгәндән һуң да ил менән идара итә. Кешеләр, күрәһең, был риүәйәткә ысын күңелдән ышанған, сөнки уның үлеменә күп ваҡыт үткәс, икенсе көндө яуап алыу өмөтө менән мавзолейҙың көньяҡ яғындағы соҡорға яҙма үтенестәр ташлағандар, йәнәһе, был яуап уның төньяҡ яғында барлыҡҡа килә{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} . Икенсе риүәйәт буйынса, һуңыраҡ Исмәғил Сәмәни, мавзолейға килгән ике кеше уны алдарға маташҡандан һуң, үҙенең хакимлығынан баш тарта. Әммә [[XX быуат]] башына тиклем ғәфү итеү тураһында хат яҙып, ҡәбер итәгенә ҡуйһаң, үтенес үтәләсәк һәм яуапты, асыҡ иманлы тәҡүә кеше тапшырһа, яҙма рәүештә алырға мөмкин тигән хөрәфәт һаҡлана{{Sfn|Сухарёва|1976}}.

== Филателияла ==
* 1966 йылда СССР почта маркаһында Сәмәниҙәр мавзолейы һүрәтләнгән&lt;ref&gt;Каталог почтовых марок России и СССР. ''Каталог почтовых марок России и СССР''. &lt;nowiki&gt;https://stamprus.ru/&lt;/nowiki&gt;. Дата обращения: 10.07.21. Архивировано 27 июня 2021 года.&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:The Soviet Union 1966 CPA 3387 stamp (Tourist Resorts. Samanid Mausoleum, Bukhara, Uzbekistan and map of USSR) 600dpi.jpg|СССР почта маркаһы,  1966
Файл:Stamps of Uzbekistan, 2003-23.jpg|Узбәкстандың почта маркаһы, 2003
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{Refbegin|2}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Архитектурная эпиграфика Узбекистана|язык=|часть=Бухара|ответственный=Абдухаликов Ф. Ф|издание=|место=Т.|издательство=Uzbekistan today|ссылка=|год=2016|автор=|ref=Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Архитектурная эпиграфика Узбекистана|язык=|часть=Бухара|ответственный=Абдухаликов Ф. Ф|издание=|место=Т.|издательство=Ўзбекистон
миллий медиа ассоциацияси|ссылка=|год=2022|автор=|ref=Архитектурная эпиграфика Узбекистана}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Булатов, Митхат Сагадатдинович|Булатов М. С.]]|заглавие=Мавзолей Саманидов — жемчужина архитектуры Средней Азии|место=Т.|издательство=Издательство литературы и искусства им. Гафура Гуляма|год=1976|ref=Булатов}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Воронина, Вероника Леонидовна|Воронина В. Л.]]|заглавие=История искусства народов СССР|часть=Искусство Средней Азии и Казахстана|место=М.|издательство=Изобразительное искусство|год=1973|ref=Воронина}}
* {{Публикация|статья|автор=Камолиддин Ш. С.|заглавие=Символика Саманидов|издание=Asiatica: Труды по философии и культурам Востока|год=2009|ref=Камолиддин}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Корнилов, Пётр Евгеньевич|Корнилов П. Е.]]|заглавие=Архитектурные памятники Бухары|издание=Архитектура СССР|год=1936|ref=Корнилов}}
* {{Публикация|статья|автор=Мирзаахмедов Д. К.|заглавие=К изучению исторической топографии Бухары района мавзолея Саманидов|издание=История материальной культуры Узбекистана|год=1984|ref=Мирзаахмедов}}
* {{Публикация|книга|автор=Наршахи, Абу Бакр Мухаммад ибн Джа‘фар|заглавие=Та’рих-и Бухара. История Бухары|ответственный=Перевод, комментарии и примечания Ш. С. Камолиддина; археолого-топографический комментарий Е. Г. Некрасовой|место=Москва; Ташкент|издательство=SMI-ASIA; МИЦАИ|год=2010|ref=Наршахи}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Пугаченкова, Галина Анатольевна|Пугаченкова Г. А.]]|заглавие=Архитектурный генезис мавзолея Саманидов|издание=Общественные науки в Узбекистане|год=1962|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Пугаченкова Г. A.|заглавие=Бухара. (Узбекистан). (Серия «[[Сокровища зодчества народов СССР]]»)|место=М.|издательство=Академия архитектуры СССР|год=1949|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Пугаченкова Г. A.|заглавие=История искусств Узбекистана с древнейших времён до середины девятнадцатого века|место=М.|издательство=Искусство|год=1965|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Ремпель Л. И.|заглавие=Далекое и близкое. Бухарские записи|место=Т.|издательство=Из-во литературы и искусства им. Г. Гуляма|год=1981|ref=Ремпель}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Саиджанов, Муса Юлдашевич|Саиджанов М. Ю.]]|заглавие=Город Бухара и его старинные здания|год=2005|издание=Рабочие документы ИФЕАК|ref=Саиджанов}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Старр, Стивен Фредерик|Старр С. Ф.]]|заглавие=Утраченное Просвещение: Золотой век Центральной Азии от арабского завоевания до времени Тамерлана|место=М.|издательство=Альпина паблишер|год=2017|ref=Старр}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Сухарева, Ольга Александровна|Сухарёва О. А.]]|заглавие=Квартальная община позднефеодального города Бухары|место=М.|издательство=Наука|год=1976|ref=Сухарёва}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Хмельницкий, Сергей Григорьевич|Хмельницкий С. Г.]]|заглавие=Между Арабами и Тюрками. Раннеисламская архитектура Средней Азии|место=Берлин—Рига|издательство=GAMAJUN|год=1992|ref=Хмельницкий}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Шишкин, Василий Афанасьевич|Шишкин В. А.]]|заглавие=Архитектурные памятники Бухры|место=Т.|издательство=Наука|год=1936|ref=Шишкин}}
* {{Публикация|книга|автор=Ettinghausen, Richard|заглавие=Islamic Art and Architecture, 650—1250|место=Нью-Хейвен|издательство=Yale University Press|год=2003|ref=Ettinghausen}}
{{Refend}}
[[Категория:Сәмәниҙәр]]
[[Категория:Үзбәкстанда бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]</text>
      <sha1>nnoukpbzt3qxs07ef0g1b4kcsrho0c2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298347</id>
      <parentid>1298346</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T18:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1298347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34527" sha1="ao5pru78q52h3ls3ihil4i656gqdtb1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәмәниҙәр мавзолейы''' ({{Lang-uz|Somoniylar maqbarasi}}) — [[Бохара]]ның ([[Үзбәкстан]]) тарихи үҙәгендә урынлашҡан [[сәмәниҙәр]] династияһы [[Кәшәнә|мавзолейы]], IX—X быуаттар башында [[Исмәғил Сәмәни]] (892—907) осоронда төҙөлгән.

Мавзолей — Урта Азия монументаль архитектураһының иң боронғо ҡомартҡыларының береһе һәм донъя әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}. Бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған мемориаль ҡоролма тәүҙә ҙурыраҡ некрополь өлөшө булған, унан бер нәмә лә ҡалмаған (бәләкәй зыярат мавзолей тирәһендә 1930-сы йылдар аҙағына тиклем генә урынлашҡан). Әлеге ваҡытта мавзолей Бохара оазисында Сәмәниҙәр дәүеренән һаҡланып ҡалған берҙән-бер бина булып тора{{Sfn|Шишкин|1936|p=33}}. Был шулай уҡ тулыһынса яндырылған кирбестән төҙөлгән тәүге ҡоролмаларҙың береһе. Төрлө ваҡытта [[Киров Сергей Миронович|С. М. Киров]] һәм Сәмәниҙәр исемен йөрөткән мавзолей үҙәк ҡала мәҙәниәт һәм ял паркында урынлашҡан.

1993 йылда «Бохара ҡалаһының тарихи үҙәге» булараҡ [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] объекттары исемлегенә индерелә. Ҡаланың төп туристик иҫтәлекле урындарының береһе булып тора.

== Тарихы ==
[[Файл:Мавзолей_Саманидов_Поль_Надар_1890_год.jpg|слева|мини|Сәмәниҙәр мавзолейы. Поль Надар, 1890]]
Ҡала диуарҙары эсендә һәм Бохараның тарихи үҙәге эргәһендә меңәр йылдар элекке архитектура ҡомартҡылары һаҡланған, улар араһында иң боронғоһо — [[Сәмәниҙәр]] мавзолейы{{Sfn|Корнилов|1936|с=62—64}}.

Мемориаль ҡәбер ҡоролмаларын төҙөү [[ислам]]&lt;nowiki/&gt;дың ҡайһы бер нормаларына ҡырҡа ҡаршы килә, әммә был тыйыу ғәрәп [[хәлифә]]&lt;nowiki/&gt;һе әл Мөнтәсирҙең (861—862) ҡәбере өҫтөндә «рөхсәт ителгән» беренсе мосолман Ҡубба әс-Сулабиә мавзолейын төҙөү менән боҙола, һуңыраҡ бында тағы ике хәлифә: әл Мөтәи (866—869) һәм әл-Мөхтәди (869—870) — ерләнә&lt;ref&gt;{{cite web|title=Святые места Бухары. Мазар Хазрат Имам|url=http://www.idmedina.ru/books/history_culture/minaret/12/almeev.htm|website=Idmedina.ru|access-date=2020-02-15|url-status=live|archive-date=2011-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310063631/http://www.idmedina.ru/books/history_culture/minaret/12/almeev.htm}}&lt;/ref&gt;, шунан һуң [[Ғәрәп хәлифәлеге]] составына ингән [[Урта Көнсығыш|Яҡын]] һәм [[Яҡын Көнсығыш]]тың бөтә исламлашҡан илдәрендә мавзолейҙар төҙөлә башлай{{Sfn|Пугаченкова|1962}} .

[[Мәүәрәннәһер]] хакимдары династияһының Сәмәниҙәр мавзолейы ла был йәһәттән ситтә ҡалмай{{Sfn|Пугаченкова|1962|p=47—53}}. Ерләү ҡоролмаһы, 1568—1569 йылдарҙа яңынан яҙылған [[ваҡыф]] грамотаһы буйынса, 868 йылда [[Исмәғил Сәмәни]] идара иткән осорҙа атаһы Әхмәт ибн Әсәдтең ҡәбере өҫтөндә төҙөлгән{{Sfn|Булатов|1976|p=12—13}} {{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}.

[[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙа]] был һәм бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланмаған башҡа мавзолейҙар Сәмәниҙәр династияһының ҙур некрополе территорияһында урынлашҡан{{Sfn|Мирзаахмедов|1984|с=221—237}}. Династия ҡолау менән (999) некрополь майҙаны яйлап кәмей, мавзолейҙар емерелә, XVI—XVIII быуаттарҙа уның территорияһында ҡала торлаҡ райондары төҙөлә башлай. Иртә урта быуаттарҙа некрополь майҙаны Науҡанда, һуңыраҡ Сәхәр-гөмбәҙән (дүрт көмбәҙ) {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}}, ә һуңғы урта быуаттарҙа — Баһадур бей тип атала, ә Сәмәниҙәр мавзолейы Исмәғил Сәмәни [[Мазар (кәшәнә)|мазары]] тип иҫәпләнә {{Sfn|Сухарёва|1976|с=132—133}} . «Сәйли нау» (Яңы йыл) байрамынан һуң Исмәғил Сәмәни мазары янындағы зыяратта (шулай уҡ Чашма-Әйүп мазары янында) өс көнлөк «сәйли мазор» үткәрелә, был мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу төрө була, унда башлыса ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнаша{{Sfn|Ремпель|1981|с=64}}.

Сығанаҡтарҙы өйрәнеү әҙәбиәтендә кәшәнә районы Науҡанда урта быуат еренең төньяҡ өлөшө менән тоташа. 2010 йылғы &quot;Бохара тарихы&quot;ның комментарийында Науканданың төньяҡ өлөшөндә Сәмәниҙәр некрополе урынлашҡан тип билдәләнә, унан Исмәғил Сәмәни мавзолейы һаҡланып ҡалған{{Sfn|Наршахи|2010|с=418}}.

[[XX быуат]] башына берҙән-бер һаҡланып ҡалған мавзолей тирәләй көнсығыш яғынан бер генә инеү урыны булған һәм бейек диуар менән уратып алынған бәләкәй генә зыярат ҡына ҡала. Бер нисә ярустағы күп һанлы ерләүҙәр иҫән ҡалған мавзолейҙы ышаныслы йәшергән, ул өлөшләтә тупраҡ менән ҡапланған ер аҫтында бер нисә быуат һаҡланған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} {{Sfn|Ettinghausen|2003}} {{Sfn|Старр|2017|p=236—237}}.
[[Файл:Бухара,_мавзолей_Исмоила_Сомони.jpg|слева|мини|200x200пкс|Көнбайыш яҡтан мавзолей күренеше]]
Мавзолейҙы тәүге тапҡыр 1924 йылда М. Гинцбург экспедицияһы тикшерә. Шул уҡ ваҡытта бинаның планы ла алына. 1925 йылда Боронғо ҡомартҡыларҙы һәм сәнғәтте һаҡлау буйынса Бохара ко комиссияһының ғилми секретары, Муса Юлдаш улы Сәйетжанов, тарафыанан бинаның япмаһын тергеҙеү ойошторола{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} {{Sfn|Саиджанов|2005|с=3—19}} . 1926—1928 йылдарҙа үткәрелгән В. Л. Вяткиндың ҡаҙыу эштәре барышында некрополь эсендә бер нисә ерләү, шул иҫәптән Исмәғил Сәмәниҙең үҙенең дә ерләнеүе һаҡланғаны асыҡлана{{Sfn|Булатов|1976}}. Шул саҡта некрополь бинаһының тағы ла боронғораҡ бинаның емереклектәре өҫтөндә торғаны асыҡлана, бәлки, ниндәйҙер кимәлдә ҡояш культы менән бәйле булыуы ихтимал.{{Sfn|Булатов|1976}} {{Sfn|Камолиддин|2009|с=49—61}}. 1928—1930 йылдарҙа мавзолейҙы П. С. Касаткин һәм Н. М. Бачинский өлөшләтә реставрациялай{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Л. И. Ремпель М. Я. Гинзбург менән Б. П. Деникеҙан аҙ өйрәнелгән мең йыл элекке һәйкәл тураһында ҡайһы бер деталдәрҙе белә һәм 1935 йылдың яҙында үҙе шул саҡта эшләгән Бөтә Союз архитектура академияһының командировкаһы буйынса Бохараға бара. Үҙенең хәтирәләрендә ул түбәндәгеләрҙе яҙа:
 Был ҡомартҡыны ташландыҡ зыяратта бер-береһенә өйөлгән ҡәбер склептары араһында таптым. Уның эргәһендә таш плитәләр менән көпләнгән ҙур булмаған һигеҙ ҡырлы һыу ятҡылығы урынлашҡан. Тегендә-бында емерелгән көмбәҙле ҡәберҙәрҙән урыны менән аяҡ һөйәге, баш һөйәге йәки кәфен ҡалдыҡтары һерәйеп тора. Ул ваҡытта бында аҙаҡ барлыҡҡа килгән күләгәле мәҙәниәт һәм ял паркы ла, һуңыраҡ барлыҡҡа килгән «Комсомол күле» лә юҡ ине. Шул саҡта, 1935 йылда, Сәмәниҙәр мавзолейы таҙартыуға мохтаж ине.{{Всемирное наследие|602}}Сәфәр барышында Л. И. Ремпель алдан үлсәүҙәр үткәрә һәм ҡомартҡыны өйрәнә, һөҙөмтәлә 1936 йылда «Академия архитектуры» журналында баҫылған «Исмәғил Сәмәни мавзолейы» тигән мәҡәлә баҫылып сыға{{Sfn|Ремпель|1981|с=18}}.

1937—1939 йылдарҙа мавзолей Б. Н. Засыпкин етәкселегендә ентекле тикшерелә һәм тергеҙелә. Ҡәберҙәре, кирбес көмбәҙ рәүешендә, бинаның бейеклегенең өстән бер өлөшөн тиерлек ҡаплаған зыярат юҡҡа сығарыла. Көмбәҙҙең тышҡы кирбес япмаһы һәм 1925 йылда көмбәҙ зенитындағы түңәрәк асыҡлыҡ өҫтөндә өҫтәлгән бәләкәй кирбес фонарҙан башҡа {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} {{Sfn|Хмельницкий|1992}} һуңғы өҫтәлмәләр алына. Тағы ике мавзолей нигеҙҙәре, ҡабартып һәм киҫеп эшләнгән IX быуат биҙәктәре менән тар һәм япма плиткалар табыла{{Sfn|Ремпель|1981|с=18}} . Был реставрация эштәре барышында, икенсе версия буйынса, 1940 йылда {{Sfn|Ремпель|1981|с=18}}, мавзолейҙың төп инеү урыны өҫтөндә буйға бысылған бүрәнә, ишек ҡапҡасына сүкеп яһалған ҡаҙаҡ менән ҡаҙаҡланған артыштан таҡта табыла. Унда ғәрәп яҙмаһының өҙөгө һаҡланған: &quot;… Нәср б. Әхмәт б. Исмәғил &quot; — Исмәғил Сәмәниҙең ейәненең исеме, моғайын, емерелгән мавзолейынан ҡайтанан ерләү ваҡытында бында күсерелгән {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана|2022}} .

[[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалып]] Үзбәкстан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң мавзолей тирәһендә биләмә төҙөкләндерелә, һәйкәлдең көньяҡ-көнсығышында яһалма һыуһаҡлағыс — [[һауыз]] тергеҙелә {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}}. 1993 йылда мавзолей [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;Всемирное наследие ЮНЕСКО. Узбекистан. ''Photochronograph.ru''. Дата обращения: 20 января 2020. Архивировано 8 июня 2017 года.&lt;/ref&gt;.

Мең йылдан ашыу кәшәнә ҙур үҙгәрештәр кисермәгән, бинаның өҫкө өлөштәре, кирбестән йөҙләүҙең аҫты һәм ишектәрҙең өс дүртенсел колоннаһы ҡотолғоһоҙ юғалтыуҙарҙан зыян күргән{{sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}.

== Мавзолейҙың ниндәй дәрәжәлә булыуын беренсе фәнни датала билдәләү һәм асыҡлау ==
Совет әҙәбиәтендә Сәмәниҙәр мавзолейы тураһында тәүге тапҡыр 1925 йылдың 4 майында Үзбәк ССР-ы Үҙәк башҡарма комитеты һәм Халыҡ комиссарҙары советы ҡарарында телгә алына. Был ҡарарға шул уҡ йыл аҙағында И. И. Умняков һылтана, ә 1926 йылда Б. Н. Засыпкин һәйкәлде телгә ала{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Сәмәниҙәр мавзолейының тәүге тасуирламаһын Борис Петрович Денике бирә . 1927 йылда баҫылып сыҡҡан Урта Азия сәнғәте тураһындағы китабының иллюстратив бүлеген мавзолейҙың тышҡы һәм эске фотоһүрәттәре менән аса һәм уны X быуаттың беренсе яртыһы менән билдәләй. Шул уҡ йылда ул В. В. Бартольд китабында, риүәйәт буйынса, Сәмәниҙәр дәүеренә ҡарай тип телгә алына{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Мавзолейҙың, үҙенең төҙөлөшө кеүек үк, Исмәғил Сәмәни хакимлыҡ иткән осорға ҡарағанлығы1926 йылға тиклем халыҡ йолаһына нигеҙләнгән. Был мәғлүмәттәр М. Ю. Сәйетйәновтың тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә фәнни дәлилләнә һәм академия фәнендә улар рус телендә баҫылып сыҡҡандан һуң таныла. Үҙенең тикшеренеүҙәрендә М. Сәйетйәнов, атап әйткәндә, [[Ваҡыф|ваҡыф уставтарына]] {{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} һәм Сәмәниҙәр шәжәрәһенә {{Sfn|Булатов|1976}} таянған.

== Архитектураһы ==
[[Файл:Бухара,_мавзолей_Исмоила_Сомони.jpg|слева|мини|200x200пкс|Көнбайыш яҡтан мавзолей күренеше]]
Был Мавзолей төҙөлөшө Урта Азия архитектураһы үҫешендә яңы дәүерҙе билдәләй, ул ғәрәптәр был төбәкте яулап алғандан һуң тергеҙелә&lt;ref&gt;Михаилидис, Мелани (2012). «Серебро Саманидов и торговля вдоль Мехового пути». Средневековые встречи. С. 315—338.&lt;/ref&gt;, фарсы телендә ғәҙәттә чахартаҡ тип атала — Сәмәниҙәрҙең сәсәниҙәр сығышлы булыуына һылтанма&lt;ref&gt;Михаилидис, Мелани (2014). «Династическая политика и мавзолей Саманидов». Ars Orientalis. С.20-39.&lt;/ref&gt;.

Бина тулыһынса яндырылған кирбестән төҙөлгән, был материал уның конструктив һәм техник үҙенсәлектәрен генә түгел, ә беренсел эстетик эффектын да билдәләй. Бинаның үлсәмдәре ҙур булмаған: 10,8 х 10,8 метр; фонарь менән дөйөм бейеклеге 15 метр, ә стеналары ҡалынлығы 1,8 метр. Бинаның күләм һәм киңлек составы куб формаһында, өҫкө өлөшөнә табан бер аҙ тарая, мөйөштәрендә дүрт бәләкәй көмбәҙле ҙур көмбәҙ ярымшары менән ҡапланған. Мавзолей планы буйынса квадрат формаһында. Бинаның яҡтылыҡ яғына йүнәлгән бөтә фасадтары ла бер тигеҙ, бер архитектура яғы ла төп тип билдәләнмәгән, был, үҙ сиратында, уның композицияһының үҙәк характерын билдәләй. Ҡәтғи симметрик булғанлыҡтан бина дүрт ниша инеү урынына, тышҡы мөйөштәренә төҙөлгән капителһеҙ өс сирек колонналарға эйә. Мавзолейҙың инеү урыны [[арка]]лары перспективала эскә ҡарай кәмей{{Sfn|Пугаченкова|1949|p=12—14}}. Инеу уйымдарының ҡапҡастары ағас урҙаларҙан эшләнгән, уларҙың бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған береһендә куфи шрифты менән Исмәғил Сәмәниҙең ейәненең — Нәср ибн Әхмәттең исеме менән уйылған яҙыу табылған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} . [[Көмбәҙ|Көмбәҙҙәр]] һәм елкәндәр, аркаларҙың өҫтө ҡаймалары, колонналар, бордюрҙар, стеналарҙың эске һәм тышҡы яҫылығы кирбес менән биҙәлгән{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} .

Кирбестән һәм һырлы балсыҡ гипстан ҡырҡылған биҙәүестәр аҙ күләмдә ҡулланылған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} . Горизонталь һәм мөйөш аҫтына һалынған кирбес, кирбесте яҫы һәм вертикаль, диагональ һәм «шыршы» рәүешендә сиратлаштырыу, ҙур диск кеүек ҡырҡылған кирбес, дүрт япраҡлы розеткалар, фигуралы тәҙрә рәшәткәләре, кирбес һалыуҙың тәрәнләтелгән фонында ҡабарынҡы фигуралар — был материалдың виртуозлығы буйынса бындай фактура сифаттарын ул ваҡытта донъя архитектураһының башҡа бер ниндәй ҡомартҡыһы ла белмәй ине.{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} .

Интерьерында үтә күренмәле аркалар билбауынан торған көмбәҙ аҫты констуркциялары ярусы үҙенсәлекле, аркалары шулай уҡ асыҡ галереяға, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, өҫкө урау коридорға уйымдар менән тоташҡан{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}}. Ул периметры буйлап рельефлы кирбес таҫмалар менән уратып алынған аркалар менән ҡапланған уйымдарҙан тора. Акаларының аҫҡы өлөшөндәге тишектәре ҙур булмаған тәҙрә уйымдары, улар артында галерея{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} . Булатов М. С. мавзолейҙың асыҡ галереяһы прообразын ниндәйҙер « [[Сәбалар|сәбаларҙың]]&lt;nowiki/&gt;» мифик «Төп сәбәп ғибәҙәтханаһы» образында күрә, уның тураһында иҫке һәм ғилми булмаған сығанаҡта табылған ҡыҫҡаса телгә алыуҙы ул үҙенсә аңлата{{Sfn|Булатов|1976|p=78}} {{Sfn|Булатов|1976|p=81}}. Был фараздың яһалмалығы һәм дәлилдәрҙең булмауы уның тураһында етди фекер алышыу мөмкинлеген бирмәй {{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} .

Мавзолейҙың көньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә Исмәғил Сәмәниҙең ҙур һәм күп тапҡыр ремонтланған ҡәбер ташы урынлашҡан{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} {{Sfn|Пугаченкова|1949|p=12—14}} .

Кирбестән төҙөлгән һәм өҫтөнә көмбәҙ ҡуйылған портал-көмбәҙле мавзолейҙарҙың архитектура формалары тирмә төҙөлөшө принциптарына барып тоташа, улар тәүҙә [[Төрки халыҡтар|төрөктәрҙең]] ҡурғандарында, һуңыраҡ ислам осоро мавзолейҙарында ҡулланыла {{Sfn|Пугаченкова|1965|p=129—131}}{{Sfn|Камолиддин|2009}}. Сәмәниҙәр мавзолейы урындағы [[Сөғд батшалығы|сөғд]] төҙөлөшөнөң боронғо практикаһы менән бәйле, ул исламға тиклемге осорға барып тоташа, уның формалашыуы алдағы дәүерҙәрҙә була. Тромптарҙа көмбәҙ конструкцияһы{{Sfn|Воронина|1973|p=39—43}}, перспективалы-аркалы инеү урыны һәм асыҡ галерея мотивы, эскә беркетелгән өс дүртенсел мөйөшлө колонналар темаһы һәм эске колонкалар стиле, фриздар һәм кирбес менән төрлөсә һалынып яһалған архивольттар, терракот кирбестәр — былар барыһы ла боронғо сөғд архитектураһы ҡомартҡыларында күҙәтелә, уның традициялары менән Сәмәниҙәр дәүерендәге Бохара монументаль архитектураһы органик бәйле{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} {{Sfn|Воронина|1973|p=39—43}}.

== Мавзолей диурҙарында билдәләр һәм символдар ==
[[Файл:Le_mausolée_des_Samanides_(Boukhara,_Ouzbékistan)_(5680504550).jpg|альт=|мини|200x200пкс]]
Үзбәк ғалимы Ш. С. Камолиддин был проекттың будда диненән килеп сығыуы тураһында ышандырғыс дәлилдәр килтерә{{Sfn|Старр|2017}}. Сәмәниҙәр мавзолейы диуарҙарындағы билдәләр бер-береһе эсенә беркетелгән квадраттарҙан һәм уртаһында түңәрәктән торған ҡатмарлы геометрик композицияны күрһәтә; улар будда-манихей мандалаһының махсус төрө булып тора, уларҙы будда символдары тип иҫәпләргә мөмкин. Мавзолей дөйөм планировкаһы, өҫтән ҡарағанда, будда-манихей мандалаһының теүәл репродукцияһы тип иҫәпләнә{{Sfn|Камолиддин|2009|с=49—61}}.

== Халыҡ риүәйәттәре һәм легендалары ==
Риүәйәттәр буйынса, Бохара халҡына ''хәҙрәт солтан'' тип билдәле Исмәғил Сәмәни, үлгәндән һуң да ил менән идара итә. Кешеләр, күрәһең, был риүәйәткә ысын күңелдән ышанған, сөнки уның үлеменә күп ваҡыт үткәс, икенсе көндө яуап алыу өмөтө менән мавзолейҙың көньяҡ яғындағы соҡорға яҙма үтенестәр ташлағандар, йәнәһе, был яуап уның төньяҡ яғында барлыҡҡа килә{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} . Икенсе риүәйәт буйынса, һуңыраҡ Исмәғил Сәмәни, мавзолейға килгән ике кеше уны алдарға маташҡандан һуң, үҙенең хакимлығынан баш тарта. Әммә [[XX быуат]] башына тиклем ғәфү итеү тураһында хат яҙып, ҡәбер итәгенә ҡуйһаң, үтенес үтәләсәк һәм яуапты, асыҡ иманлы тәҡүә кеше тапшырһа, яҙма рәүештә алырға мөмкин тигән хөрәфәт һаҡлана{{Sfn|Сухарёва|1976}}.

== Филателияла ==
* 1966 йылда СССР почта маркаһында Сәмәниҙәр мавзолейы һүрәтләнгән&lt;ref&gt;Каталог почтовых марок России и СССР. ''Каталог почтовых марок России и СССР''. &lt;nowiki&gt;https://stamprus.ru/&lt;/nowiki&gt;. Дата обращения: 10.07.21. Архивировано 27 июня 2021 года.&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:The Soviet Union 1966 CPA 3387 stamp (Tourist Resorts. Samanid Mausoleum, Bukhara, Uzbekistan and map of USSR) 600dpi.jpg|СССР почта маркаһы,  1966
Файл:Stamps of Uzbekistan, 2003-23.jpg|Узбәкстандың почта маркаһы, 2003
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{Refbegin|2}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Архитектурная эпиграфика Узбекистана|язык=|часть=Бухара|ответственный=Абдухаликов Ф. Ф|издание=|место=Т.|издательство=Uzbekistan today|ссылка=|год=2016|автор=|ref=Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Архитектурная эпиграфика Узбекистана|язык=|часть=Бухара|ответственный=Абдухаликов Ф. Ф|издание=|место=Т.|издательство=Ўзбекистон
миллий медиа ассоциацияси|ссылка=|год=2022|автор=|ref=Архитектурная эпиграфика Узбекистана}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Булатов, Митхат Сагадатдинович|Булатов М. С.]]|заглавие=Мавзолей Саманидов — жемчужина архитектуры Средней Азии|место=Т.|издательство=Издательство литературы и искусства им. Гафура Гуляма|год=1976|ref=Булатов}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Воронина, Вероника Леонидовна|Воронина В. Л.]]|заглавие=История искусства народов СССР|часть=Искусство Средней Азии и Казахстана|место=М.|издательство=Изобразительное искусство|год=1973|ref=Воронина}}
* {{Публикация|статья|автор=Камолиддин Ш. С.|заглавие=Символика Саманидов|издание=Asiatica: Труды по философии и культурам Востока|год=2009|ref=Камолиддин}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Корнилов, Пётр Евгеньевич|Корнилов П. Е.]]|заглавие=Архитектурные памятники Бухары|издание=Архитектура СССР|год=1936|ref=Корнилов}}
* {{Публикация|статья|автор=Мирзаахмедов Д. К.|заглавие=К изучению исторической топографии Бухары района мавзолея Саманидов|издание=История материальной культуры Узбекистана|год=1984|ref=Мирзаахмедов}}
* {{Публикация|книга|автор=Наршахи, Абу Бакр Мухаммад ибн Джа‘фар|заглавие=Та’рих-и Бухара. История Бухары|ответственный=Перевод, комментарии и примечания Ш. С. Камолиддина; археолого-топографический комментарий Е. Г. Некрасовой|место=Москва; Ташкент|издательство=SMI-ASIA; МИЦАИ|год=2010|ref=Наршахи}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Пугаченкова, Галина Анатольевна|Пугаченкова Г. А.]]|заглавие=Архитектурный генезис мавзолея Саманидов|издание=Общественные науки в Узбекистане|год=1962|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Пугаченкова Г. A.|заглавие=Бухара. (Узбекистан). (Серия «[[Сокровища зодчества народов СССР]]»)|место=М.|издательство=Академия архитектуры СССР|год=1949|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Пугаченкова Г. A.|заглавие=История искусств Узбекистана с древнейших времён до середины девятнадцатого века|место=М.|издательство=Искусство|год=1965|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Ремпель Л. И.|заглавие=Далекое и близкое. Бухарские записи|место=Т.|издательство=Из-во литературы и искусства им. Г. Гуляма|год=1981|ref=Ремпель}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Саиджанов, Муса Юлдашевич|Саиджанов М. Ю.]]|заглавие=Город Бухара и его старинные здания|год=2005|издание=Рабочие документы ИФЕАК|ref=Саиджанов}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Старр, Стивен Фредерик|Старр С. Ф.]]|заглавие=Утраченное Просвещение: Золотой век Центральной Азии от арабского завоевания до времени Тамерлана|место=М.|издательство=Альпина паблишер|год=2017|ref=Старр}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Сухарева, Ольга Александровна|Сухарёва О. А.]]|заглавие=Квартальная община позднефеодального города Бухары|место=М.|издательство=Наука|год=1976|ref=Сухарёва}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Хмельницкий, Сергей Григорьевич|Хмельницкий С. Г.]]|заглавие=Между Арабами и Тюрками. Раннеисламская архитектура Средней Азии|место=Берлин—Рига|издательство=GAMAJUN|год=1992|ref=Хмельницкий}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Шишкин, Василий Афанасьевич|Шишкин В. А.]]|заглавие=Архитектурные памятники Бухры|место=Т.|издательство=Наука|год=1936|ref=Шишкин}}
* {{Публикация|книга|автор=Ettinghausen, Richard|заглавие=Islamic Art and Architecture, 650—1250|место=Нью-Хейвен|издательство=Yale University Press|год=2003|ref=Ettinghausen}}
{{Refend}}
[[Категория:Сәмәниҙәр]]
[[Категория:Үзбәкстанда бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]</text>
      <sha1>ao5pru78q52h3ls3ihil4i656gqdtb1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298353</id>
      <parentid>1298347</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T18:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1298353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34555" sha1="7wlxpjxomuqb2n6f0ptbqpazc644tz6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәмәниҙәр мавзолейы''' ({{Lang-uz|Somoniylar maqbarasi}}) — [[Бохара]]ның ([[Үзбәкстан]]) тарихи үҙәгендә урынлашҡан [[сәмәниҙәр]] династияһы [[Кәшәнә|мавзолейы]], IX—X быуаттар башында [[Исмәғил Сәмәни]] (892—907) осоронда төҙөлгән.

Мавзолей — Урта Азия монументаль архитектураһының иң боронғо ҡомартҡыларының береһе һәм донъя әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}. Бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған мемориаль ҡоролма тәүҙә ҙурыраҡ некрополь өлөшө булған, унан бер нәмә лә ҡалмаған (бәләкәй зыярат мавзолей тирәһендә 1930-сы йылдар аҙағына тиклем генә урынлашҡан). Әлеге ваҡытта мавзолей Бохара оазисында Сәмәниҙәр дәүеренән һаҡланып ҡалған берҙән-бер бина булып тора{{Sfn|Шишкин|1936|p=33}}. Был шулай уҡ тулыһынса яндырылған кирбестән төҙөлгән тәүге ҡоролмаларҙың береһе. Төрлө ваҡытта [[Киров Сергей Миронович|С. М. Киров]] һәм Сәмәниҙәр исемен йөрөткән мавзолей үҙәк ҡала мәҙәниәт һәм ял паркында урынлашҡан.

1993 йылда «Бохара ҡалаһының тарихи үҙәге» булараҡ [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] объекттары исемлегенә индерелә. Ҡаланың төп туристик иҫтәлекле урындарының береһе булып тора.

== Тарихы ==
[[Файл:Мавзолей_Саманидов_Поль_Надар_1890_год.jpg|слева|мини|Сәмәниҙәр мавзолейы. Поль Надар, 1890]]
Ҡала диуарҙары эсендә һәм Бохараның тарихи үҙәге эргәһендә меңәр йылдар элекке архитектура ҡомартҡылары һаҡланған, улар араһында иң боронғоһо — [[Сәмәниҙәр]] мавзолейы{{Sfn|Корнилов|1936|с=62—64}}.

Мемориаль ҡәбер ҡоролмаларын төҙөү [[ислам]]&lt;nowiki/&gt;дың ҡайһы бер нормаларына ҡырҡа ҡаршы килә, әммә был тыйыу ғәрәп [[хәлифә]]&lt;nowiki/&gt;һе әл Мөнтәсирҙең (861—862) ҡәбере өҫтөндә «рөхсәт ителгән» беренсе мосолман Ҡубба әс-Сулабиә мавзолейын төҙөү менән боҙола, һуңыраҡ бында тағы ике хәлифә: әл Мөтәи (866—869) һәм әл-Мөхтәди (869—870) — ерләнә&lt;ref&gt;{{cite web|title=Святые места Бухары. Мазар Хазрат Имам|url=http://www.idmedina.ru/books/history_culture/minaret/12/almeev.htm|website=Idmedina.ru|access-date=2020-02-15|url-status=live|archive-date=2011-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310063631/http://www.idmedina.ru/books/history_culture/minaret/12/almeev.htm}}&lt;/ref&gt;, шунан һуң [[Ғәрәп хәлифәлеге]] составына ингән [[Урта Көнсығыш|Яҡын]] һәм [[Яҡын Көнсығыш]]тың бөтә исламлашҡан илдәрендә мавзолейҙар төҙөлә башлай{{Sfn|Пугаченкова|1962}} .

[[Мәүәрәннәһер]] хакимдары династияһының Сәмәниҙәр мавзолейы ла был йәһәттән ситтә ҡалмай{{Sfn|Пугаченкова|1962|p=47—53}}. Ерләү ҡоролмаһы, 1568—1569 йылдарҙа яңынан яҙылған [[ваҡыф]] грамотаһы буйынса, 868 йылда [[Исмәғил Сәмәни]] идара иткән осорҙа атаһы Әхмәт ибн Әсәдтең ҡәбере өҫтөндә төҙөлгән{{Sfn|Булатов|1976|p=12—13}} {{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}.

[[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙа]] был һәм бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланмаған башҡа мавзолейҙар Сәмәниҙәр династияһының ҙур некрополе территорияһында урынлашҡан{{Sfn|Мирзаахмедов|1984|с=221—237}}. Династия ҡолау менән (999) некрополь майҙаны яйлап кәмей, мавзолейҙар емерелә, XVI—XVIII быуаттарҙа уның территорияһында ҡала торлаҡ райондары төҙөлә башлай. Иртә урта быуаттарҙа некрополь майҙаны Науҡанда, һуңыраҡ Сәхәр-гөмбәҙән (дүрт көмбәҙ) {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}}, ә һуңғы урта быуаттарҙа — Баһадур бей тип атала, ә Сәмәниҙәр мавзолейы Исмәғил Сәмәни [[Мазар (кәшәнә)|мазары]] тип иҫәпләнә {{Sfn|Сухарёва|1976|с=132—133}} . «Сәйли нау» (Яңы йыл) байрамынан һуң Исмәғил Сәмәни мазары янындағы зыяратта (шулай уҡ Чашма-Әйүп мазары янында) өс көнлөк «сәйли мазор» үткәрелә, был мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу төрө була, унда башлыса ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнаша{{Sfn|Ремпель|1981|с=64}}.

Сығанаҡтарҙы өйрәнеү әҙәбиәтендә кәшәнә районы Науҡанда урта быуат еренең төньяҡ өлөшө менән тоташа. 2010 йылғы &quot;Бохара тарихы&quot;ның комментарийында Науканданың төньяҡ өлөшөндә Сәмәниҙәр некрополе урынлашҡан тип билдәләнә, унан Исмәғил Сәмәни мавзолейы һаҡланып ҡалған{{Sfn|Наршахи|2010|с=418}}.

[[XX быуат]] башына берҙән-бер һаҡланып ҡалған мавзолей тирәләй көнсығыш яғынан бер генә инеү урыны булған һәм бейек диуар менән уратып алынған бәләкәй генә зыярат ҡына ҡала. Бер нисә ярустағы күп һанлы ерләүҙәр иҫән ҡалған мавзолейҙы ышаныслы йәшергән, ул өлөшләтә тупраҡ менән ҡапланған ер аҫтында бер нисә быуат һаҡланған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} {{Sfn|Ettinghausen|2003}} {{Sfn|Старр|2017|p=236—237}}.
[[Файл:Бухара,_мавзолей_Исмоила_Сомони.jpg|слева|мини|200x200пкс|Көнбайыш яҡтан мавзолей күренеше]]
Мавзолейҙы тәүге тапҡыр 1924 йылда М. Гинцбург экспедицияһы тикшерә. Шул уҡ ваҡытта бинаның планы ла алына. 1925 йылда Боронғо ҡомартҡыларҙы һәм сәнғәтте һаҡлау буйынса Бохара ко комиссияһының ғилми секретары, Муса Юлдаш улы Сәйетжанов, тарафыанан бинаның япмаһын тергеҙеү ойошторола{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} {{Sfn|Саиджанов|2005|с=3—19}} . 1926—1928 йылдарҙа үткәрелгән В. Л. Вяткиндың ҡаҙыу эштәре барышында некрополь эсендә бер нисә ерләү, шул иҫәптән Исмәғил Сәмәниҙең үҙенең дә ерләнеүе һаҡланғаны асыҡлана{{Sfn|Булатов|1976}}. Шул саҡта некрополь бинаһының тағы ла боронғораҡ бинаның емереклектәре өҫтөндә торғаны асыҡлана, бәлки, ниндәйҙер кимәлдә ҡояш культы менән бәйле булыуы ихтимал.{{Sfn|Булатов|1976}} {{Sfn|Камолиддин|2009|с=49—61}}. 1928—1930 йылдарҙа мавзолейҙы П. С. Касаткин һәм Н. М. Бачинский өлөшләтә реставрациялай{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Л. И. Ремпель М. Я. Гинзбург менән Б. П. Деникеҙан аҙ өйрәнелгән мең йыл элекке һәйкәл тураһында ҡайһы бер деталдәрҙе белә һәм 1935 йылдың яҙында үҙе шул саҡта эшләгән Бөтә Союз архитектура академияһының командировкаһы буйынса Бохараға бара. Үҙенең хәтирәләрендә ул түбәндәгеләрҙе яҙа:
&lt;blockquote&gt;''Был ҡомартҡыны ташландыҡ зыяратта бер-береһенә өйөлгән ҡәбер склептары араһында таптым. Уның эргәһендә таш плитәләр менән көпләнгән ҙур булмаған һигеҙ ҡырлы һыу ятҡылығы урынлашҡан. Тегендә-бында емерелгән көмбәҙле ҡәберҙәрҙән урыны менән аяҡ һөйәге, баш һөйәге йәки кәфен ҡалдыҡтары һерәйеп тора. Ул ваҡытта бында аҙаҡ барлыҡҡа килгән күләгәле мәҙәниәт һәм ял паркы ла, һуңыраҡ барлыҡҡа килгән «Комсомол күле» лә юҡ ине. Шул саҡта, 1935 йылда, Сәмәниҙәр мавзолейы таҙартыуға мохтаж ине''&lt;/blockquote&gt;.{{Всемирное наследие|602}}Сәфәр барышында Л. И. Ремпель алдан үлсәүҙәр үткәрә һәм ҡомартҡыны өйрәнә, һөҙөмтәлә 1936 йылда «Академия архитектуры» журналында баҫылған «Исмәғил Сәмәни мавзолейы» тигән мәҡәлә баҫылып сыға{{Sfn|Ремпель|1981|с=18}}.

1937—1939 йылдарҙа мавзолей Б. Н. Засыпкин етәкселегендә ентекле тикшерелә һәм тергеҙелә. Ҡәберҙәре, кирбес көмбәҙ рәүешендә, бинаның бейеклегенең өстән бер өлөшөн тиерлек ҡаплаған зыярат юҡҡа сығарыла. Көмбәҙҙең тышҡы кирбес япмаһы һәм 1925 йылда көмбәҙ зенитындағы түңәрәк асыҡлыҡ өҫтөндә өҫтәлгән бәләкәй кирбес фонарҙан башҡа {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} {{Sfn|Хмельницкий|1992}} һуңғы өҫтәлмәләр алына. Тағы ике мавзолей нигеҙҙәре, ҡабартып һәм киҫеп эшләнгән IX быуат биҙәктәре менән тар һәм япма плиткалар табыла{{Sfn|Ремпель|1981|с=18}} . Был реставрация эштәре барышында, икенсе версия буйынса, 1940 йылда {{Sfn|Ремпель|1981|с=18}}, мавзолейҙың төп инеү урыны өҫтөндә буйға бысылған бүрәнә, ишек ҡапҡасына сүкеп яһалған ҡаҙаҡ менән ҡаҙаҡланған артыштан таҡта табыла. Унда ғәрәп яҙмаһының өҙөгө һаҡланған: &quot;… Нәср б. Әхмәт б. Исмәғил &quot; — Исмәғил Сәмәниҙең ейәненең исеме, моғайын, емерелгән мавзолейынан ҡайтанан ерләү ваҡытында бында күсерелгән {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана|2022}} .

[[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалып]] Үзбәкстан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң мавзолей тирәһендә биләмә төҙөкләндерелә, һәйкәлдең көньяҡ-көнсығышында яһалма һыуһаҡлағыс — [[һауыз]] тергеҙелә {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}}. 1993 йылда мавзолей [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;Всемирное наследие ЮНЕСКО. Узбекистан. ''Photochronograph.ru''. Дата обращения: 20 января 2020. Архивировано 8 июня 2017 года.&lt;/ref&gt;.

Мең йылдан ашыу кәшәнә ҙур үҙгәрештәр кисермәгән, бинаның өҫкө өлөштәре, кирбестән йөҙләүҙең аҫты һәм ишектәрҙең өс дүртенсел колоннаһы ҡотолғоһоҙ юғалтыуҙарҙан зыян күргән{{sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}.

== Мавзолейҙың ниндәй дәрәжәлә булыуын беренсе фәнни датала билдәләү һәм асыҡлау ==
Совет әҙәбиәтендә Сәмәниҙәр мавзолейы тураһында тәүге тапҡыр 1925 йылдың 4 майында Үзбәк ССР-ы Үҙәк башҡарма комитеты һәм Халыҡ комиссарҙары советы ҡарарында телгә алына. Был ҡарарға шул уҡ йыл аҙағында И. И. Умняков һылтана, ә 1926 йылда Б. Н. Засыпкин һәйкәлде телгә ала{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Сәмәниҙәр мавзолейының тәүге тасуирламаһын Борис Петрович Денике бирә . 1927 йылда баҫылып сыҡҡан Урта Азия сәнғәте тураһындағы китабының иллюстратив бүлеген мавзолейҙың тышҡы һәм эске фотоһүрәттәре менән аса һәм уны X быуаттың беренсе яртыһы менән билдәләй. Шул уҡ йылда ул В. В. Бартольд китабында, риүәйәт буйынса, Сәмәниҙәр дәүеренә ҡарай тип телгә алына{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Мавзолейҙың, үҙенең төҙөлөшө кеүек үк, Исмәғил Сәмәни хакимлыҡ иткән осорға ҡарағанлығы1926 йылға тиклем халыҡ йолаһына нигеҙләнгән. Был мәғлүмәттәр М. Ю. Сәйетйәновтың тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә фәнни дәлилләнә һәм академия фәнендә улар рус телендә баҫылып сыҡҡандан һуң таныла. Үҙенең тикшеренеүҙәрендә М. Сәйетйәнов, атап әйткәндә, [[Ваҡыф|ваҡыф уставтарына]] {{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} һәм Сәмәниҙәр шәжәрәһенә {{Sfn|Булатов|1976}} таянған.

== Архитектураһы ==
[[Файл:Бухара,_мавзолей_Исмоила_Сомони.jpg|слева|мини|200x200пкс|Көнбайыш яҡтан мавзолей күренеше]]
Был Мавзолей төҙөлөшө Урта Азия архитектураһы үҫешендә яңы дәүерҙе билдәләй, ул ғәрәптәр был төбәкте яулап алғандан һуң тергеҙелә&lt;ref&gt;Михаилидис, Мелани (2012). «Серебро Саманидов и торговля вдоль Мехового пути». Средневековые встречи. С. 315—338.&lt;/ref&gt;, фарсы телендә ғәҙәттә чахартаҡ тип атала — Сәмәниҙәрҙең сәсәниҙәр сығышлы булыуына һылтанма&lt;ref&gt;Михаилидис, Мелани (2014). «Династическая политика и мавзолей Саманидов». Ars Orientalis. С.20-39.&lt;/ref&gt;.

Бина тулыһынса яндырылған кирбестән төҙөлгән, был материал уның конструктив һәм техник үҙенсәлектәрен генә түгел, ә беренсел эстетик эффектын да билдәләй. Бинаның үлсәмдәре ҙур булмаған: 10,8 х 10,8 метр; фонарь менән дөйөм бейеклеге 15 метр, ә стеналары ҡалынлығы 1,8 метр. Бинаның күләм һәм киңлек составы куб формаһында, өҫкө өлөшөнә табан бер аҙ тарая, мөйөштәрендә дүрт бәләкәй көмбәҙле ҙур көмбәҙ ярымшары менән ҡапланған. Мавзолей планы буйынса квадрат формаһында. Бинаның яҡтылыҡ яғына йүнәлгән бөтә фасадтары ла бер тигеҙ, бер архитектура яғы ла төп тип билдәләнмәгән, был, үҙ сиратында, уның композицияһының үҙәк характерын билдәләй. Ҡәтғи симметрик булғанлыҡтан бина дүрт ниша инеү урынына, тышҡы мөйөштәренә төҙөлгән капителһеҙ өс сирек колонналарға эйә. Мавзолейҙың инеү урыны [[арка]]лары перспективала эскә ҡарай кәмей{{Sfn|Пугаченкова|1949|p=12—14}}. Инеу уйымдарының ҡапҡастары ағас урҙаларҙан эшләнгән, уларҙың бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған береһендә куфи шрифты менән Исмәғил Сәмәниҙең ейәненең — Нәср ибн Әхмәттең исеме менән уйылған яҙыу табылған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} . [[Көмбәҙ|Көмбәҙҙәр]] һәм елкәндәр, аркаларҙың өҫтө ҡаймалары, колонналар, бордюрҙар, стеналарҙың эске һәм тышҡы яҫылығы кирбес менән биҙәлгән{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} .

Кирбестән һәм һырлы балсыҡ гипстан ҡырҡылған биҙәүестәр аҙ күләмдә ҡулланылған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} . Горизонталь һәм мөйөш аҫтына һалынған кирбес, кирбесте яҫы һәм вертикаль, диагональ һәм «шыршы» рәүешендә сиратлаштырыу, ҙур диск кеүек ҡырҡылған кирбес, дүрт япраҡлы розеткалар, фигуралы тәҙрә рәшәткәләре, кирбес һалыуҙың тәрәнләтелгән фонында ҡабарынҡы фигуралар — был материалдың виртуозлығы буйынса бындай фактура сифаттарын ул ваҡытта донъя архитектураһының башҡа бер ниндәй ҡомартҡыһы ла белмәй ине.{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} .

Интерьерында үтә күренмәле аркалар билбауынан торған көмбәҙ аҫты констуркциялары ярусы үҙенсәлекле, аркалары шулай уҡ асыҡ галереяға, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, өҫкө урау коридорға уйымдар менән тоташҡан{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}}. Ул периметры буйлап рельефлы кирбес таҫмалар менән уратып алынған аркалар менән ҡапланған уйымдарҙан тора. Акаларының аҫҡы өлөшөндәге тишектәре ҙур булмаған тәҙрә уйымдары, улар артында галерея{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} . Булатов М. С. мавзолейҙың асыҡ галереяһы прообразын ниндәйҙер « [[Сәбалар|сәбаларҙың]]&lt;nowiki/&gt;» мифик «Төп сәбәп ғибәҙәтханаһы» образында күрә, уның тураһында иҫке һәм ғилми булмаған сығанаҡта табылған ҡыҫҡаса телгә алыуҙы ул үҙенсә аңлата{{Sfn|Булатов|1976|p=78}} {{Sfn|Булатов|1976|p=81}}. Был фараздың яһалмалығы һәм дәлилдәрҙең булмауы уның тураһында етди фекер алышыу мөмкинлеген бирмәй {{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} .

Мавзолейҙың көньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә Исмәғил Сәмәниҙең ҙур һәм күп тапҡыр ремонтланған ҡәбер ташы урынлашҡан{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} {{Sfn|Пугаченкова|1949|p=12—14}} .

Кирбестән төҙөлгән һәм өҫтөнә көмбәҙ ҡуйылған портал-көмбәҙле мавзолейҙарҙың архитектура формалары тирмә төҙөлөшө принциптарына барып тоташа, улар тәүҙә [[Төрки халыҡтар|төрөктәрҙең]] ҡурғандарында, һуңыраҡ ислам осоро мавзолейҙарында ҡулланыла {{Sfn|Пугаченкова|1965|p=129—131}}{{Sfn|Камолиддин|2009}}. Сәмәниҙәр мавзолейы урындағы [[Сөғд батшалығы|сөғд]] төҙөлөшөнөң боронғо практикаһы менән бәйле, ул исламға тиклемге осорға барып тоташа, уның формалашыуы алдағы дәүерҙәрҙә була. Тромптарҙа көмбәҙ конструкцияһы{{Sfn|Воронина|1973|p=39—43}}, перспективалы-аркалы инеү урыны һәм асыҡ галерея мотивы, эскә беркетелгән өс дүртенсел мөйөшлө колонналар темаһы һәм эске колонкалар стиле, фриздар һәм кирбес менән төрлөсә һалынып яһалған архивольттар, терракот кирбестәр — былар барыһы ла боронғо сөғд архитектураһы ҡомартҡыларында күҙәтелә, уның традициялары менән Сәмәниҙәр дәүерендәге Бохара монументаль архитектураһы органик бәйле{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} {{Sfn|Воронина|1973|p=39—43}}.

== Мавзолей диурҙарында билдәләр һәм символдар ==
[[Файл:Le_mausolée_des_Samanides_(Boukhara,_Ouzbékistan)_(5680504550).jpg|альт=|мини|200x200пкс]]
Үзбәк ғалимы Ш. С. Камолиддин был проекттың будда диненән килеп сығыуы тураһында ышандырғыс дәлилдәр килтерә{{Sfn|Старр|2017}}. Сәмәниҙәр мавзолейы диуарҙарындағы билдәләр бер-береһе эсенә беркетелгән квадраттарҙан һәм уртаһында түңәрәктән торған ҡатмарлы геометрик композицияны күрһәтә; улар будда-манихей мандалаһының махсус төрө булып тора, уларҙы будда символдары тип иҫәпләргә мөмкин. Мавзолей дөйөм планировкаһы, өҫтән ҡарағанда, будда-манихей мандалаһының теүәл репродукцияһы тип иҫәпләнә{{Sfn|Камолиддин|2009|с=49—61}}.

== Халыҡ риүәйәттәре һәм легендалары ==
Риүәйәттәр буйынса, Бохара халҡына ''хәҙрәт солтан'' тип билдәле Исмәғил Сәмәни, үлгәндән һуң да ил менән идара итә. Кешеләр, күрәһең, был риүәйәткә ысын күңелдән ышанған, сөнки уның үлеменә күп ваҡыт үткәс, икенсе көндө яуап алыу өмөтө менән мавзолейҙың көньяҡ яғындағы соҡорға яҙма үтенестәр ташлағандар, йәнәһе, был яуап уның төньяҡ яғында барлыҡҡа килә{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} . Икенсе риүәйәт буйынса, һуңыраҡ Исмәғил Сәмәни, мавзолейға килгән ике кеше уны алдарға маташҡандан һуң, үҙенең хакимлығынан баш тарта. Әммә [[XX быуат]] башына тиклем ғәфү итеү тураһында хат яҙып, ҡәбер итәгенә ҡуйһаң, үтенес үтәләсәк һәм яуапты, асыҡ иманлы тәҡүә кеше тапшырһа, яҙма рәүештә алырға мөмкин тигән хөрәфәт һаҡлана{{Sfn|Сухарёва|1976}}.

== Филателияла ==
* 1966 йылда СССР почта маркаһында Сәмәниҙәр мавзолейы һүрәтләнгән&lt;ref&gt;Каталог почтовых марок России и СССР. ''Каталог почтовых марок России и СССР''. &lt;nowiki&gt;https://stamprus.ru/&lt;/nowiki&gt;. Дата обращения: 10.07.21. Архивировано 27 июня 2021 года.&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:The Soviet Union 1966 CPA 3387 stamp (Tourist Resorts. Samanid Mausoleum, Bukhara, Uzbekistan and map of USSR) 600dpi.jpg|СССР почта маркаһы,  1966
Файл:Stamps of Uzbekistan, 2003-23.jpg|Узбәкстандың почта маркаһы, 2003
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{Refbegin|2}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Архитектурная эпиграфика Узбекистана|язык=|часть=Бухара|ответственный=Абдухаликов Ф. Ф|издание=|место=Т.|издательство=Uzbekistan today|ссылка=|год=2016|автор=|ref=Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Архитектурная эпиграфика Узбекистана|язык=|часть=Бухара|ответственный=Абдухаликов Ф. Ф|издание=|место=Т.|издательство=Ўзбекистон
миллий медиа ассоциацияси|ссылка=|год=2022|автор=|ref=Архитектурная эпиграфика Узбекистана}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Булатов, Митхат Сагадатдинович|Булатов М. С.]]|заглавие=Мавзолей Саманидов — жемчужина архитектуры Средней Азии|место=Т.|издательство=Издательство литературы и искусства им. Гафура Гуляма|год=1976|ref=Булатов}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Воронина, Вероника Леонидовна|Воронина В. Л.]]|заглавие=История искусства народов СССР|часть=Искусство Средней Азии и Казахстана|место=М.|издательство=Изобразительное искусство|год=1973|ref=Воронина}}
* {{Публикация|статья|автор=Камолиддин Ш. С.|заглавие=Символика Саманидов|издание=Asiatica: Труды по философии и культурам Востока|год=2009|ref=Камолиддин}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Корнилов, Пётр Евгеньевич|Корнилов П. Е.]]|заглавие=Архитектурные памятники Бухары|издание=Архитектура СССР|год=1936|ref=Корнилов}}
* {{Публикация|статья|автор=Мирзаахмедов Д. К.|заглавие=К изучению исторической топографии Бухары района мавзолея Саманидов|издание=История материальной культуры Узбекистана|год=1984|ref=Мирзаахмедов}}
* {{Публикация|книга|автор=Наршахи, Абу Бакр Мухаммад ибн Джа‘фар|заглавие=Та’рих-и Бухара. История Бухары|ответственный=Перевод, комментарии и примечания Ш. С. Камолиддина; археолого-топографический комментарий Е. Г. Некрасовой|место=Москва; Ташкент|издательство=SMI-ASIA; МИЦАИ|год=2010|ref=Наршахи}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Пугаченкова, Галина Анатольевна|Пугаченкова Г. А.]]|заглавие=Архитектурный генезис мавзолея Саманидов|издание=Общественные науки в Узбекистане|год=1962|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Пугаченкова Г. A.|заглавие=Бухара. (Узбекистан). (Серия «[[Сокровища зодчества народов СССР]]»)|место=М.|издательство=Академия архитектуры СССР|год=1949|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Пугаченкова Г. A.|заглавие=История искусств Узбекистана с древнейших времён до середины девятнадцатого века|место=М.|издательство=Искусство|год=1965|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Ремпель Л. И.|заглавие=Далекое и близкое. Бухарские записи|место=Т.|издательство=Из-во литературы и искусства им. Г. Гуляма|год=1981|ref=Ремпель}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Саиджанов, Муса Юлдашевич|Саиджанов М. Ю.]]|заглавие=Город Бухара и его старинные здания|год=2005|издание=Рабочие документы ИФЕАК|ref=Саиджанов}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Старр, Стивен Фредерик|Старр С. Ф.]]|заглавие=Утраченное Просвещение: Золотой век Центральной Азии от арабского завоевания до времени Тамерлана|место=М.|издательство=Альпина паблишер|год=2017|ref=Старр}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Сухарева, Ольга Александровна|Сухарёва О. А.]]|заглавие=Квартальная община позднефеодального города Бухары|место=М.|издательство=Наука|год=1976|ref=Сухарёва}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Хмельницкий, Сергей Григорьевич|Хмельницкий С. Г.]]|заглавие=Между Арабами и Тюрками. Раннеисламская архитектура Средней Азии|место=Берлин—Рига|издательство=GAMAJUN|год=1992|ref=Хмельницкий}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Шишкин, Василий Афанасьевич|Шишкин В. А.]]|заглавие=Архитектурные памятники Бухры|место=Т.|издательство=Наука|год=1936|ref=Шишкин}}
* {{Публикация|книга|автор=Ettinghausen, Richard|заглавие=Islamic Art and Architecture, 650—1250|место=Нью-Хейвен|издательство=Yale University Press|год=2003|ref=Ettinghausen}}
{{Refend}}
[[Категория:Сәмәниҙәр]]
[[Категория:Үзбәкстанда бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]</text>
      <sha1>7wlxpjxomuqb2n6f0ptbqpazc644tz6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298356</id>
      <parentid>1298353</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T19:04:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Мавзолейҙар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1298356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34601" sha1="2xrtyg75i3fhjgyfyy8p3fbcmaiunbx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәмәниҙәр мавзолейы''' ({{Lang-uz|Somoniylar maqbarasi}}) — [[Бохара]]ның ([[Үзбәкстан]]) тарихи үҙәгендә урынлашҡан [[сәмәниҙәр]] династияһы [[Кәшәнә|мавзолейы]], IX—X быуаттар башында [[Исмәғил Сәмәни]] (892—907) осоронда төҙөлгән.

Мавзолей — Урта Азия монументаль архитектураһының иң боронғо ҡомартҡыларының береһе һәм донъя әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}. Бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған мемориаль ҡоролма тәүҙә ҙурыраҡ некрополь өлөшө булған, унан бер нәмә лә ҡалмаған (бәләкәй зыярат мавзолей тирәһендә 1930-сы йылдар аҙағына тиклем генә урынлашҡан). Әлеге ваҡытта мавзолей Бохара оазисында Сәмәниҙәр дәүеренән һаҡланып ҡалған берҙән-бер бина булып тора{{Sfn|Шишкин|1936|p=33}}. Был шулай уҡ тулыһынса яндырылған кирбестән төҙөлгән тәүге ҡоролмаларҙың береһе. Төрлө ваҡытта [[Киров Сергей Миронович|С. М. Киров]] һәм Сәмәниҙәр исемен йөрөткән мавзолей үҙәк ҡала мәҙәниәт һәм ял паркында урынлашҡан.

1993 йылда «Бохара ҡалаһының тарихи үҙәге» булараҡ [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] объекттары исемлегенә индерелә. Ҡаланың төп туристик иҫтәлекле урындарының береһе булып тора.

== Тарихы ==
[[Файл:Мавзолей_Саманидов_Поль_Надар_1890_год.jpg|слева|мини|Сәмәниҙәр мавзолейы. Поль Надар, 1890]]
Ҡала диуарҙары эсендә һәм Бохараның тарихи үҙәге эргәһендә меңәр йылдар элекке архитектура ҡомартҡылары һаҡланған, улар араһында иң боронғоһо — [[Сәмәниҙәр]] мавзолейы{{Sfn|Корнилов|1936|с=62—64}}.

Мемориаль ҡәбер ҡоролмаларын төҙөү [[ислам]]&lt;nowiki/&gt;дың ҡайһы бер нормаларына ҡырҡа ҡаршы килә, әммә был тыйыу ғәрәп [[хәлифә]]&lt;nowiki/&gt;һе әл Мөнтәсирҙең (861—862) ҡәбере өҫтөндә «рөхсәт ителгән» беренсе мосолман Ҡубба әс-Сулабиә мавзолейын төҙөү менән боҙола, һуңыраҡ бында тағы ике хәлифә: әл Мөтәи (866—869) һәм әл-Мөхтәди (869—870) — ерләнә&lt;ref&gt;{{cite web|title=Святые места Бухары. Мазар Хазрат Имам|url=http://www.idmedina.ru/books/history_culture/minaret/12/almeev.htm|website=Idmedina.ru|access-date=2020-02-15|url-status=live|archive-date=2011-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310063631/http://www.idmedina.ru/books/history_culture/minaret/12/almeev.htm}}&lt;/ref&gt;, шунан һуң [[Ғәрәп хәлифәлеге]] составына ингән [[Урта Көнсығыш|Яҡын]] һәм [[Яҡын Көнсығыш]]тың бөтә исламлашҡан илдәрендә мавзолейҙар төҙөлә башлай{{Sfn|Пугаченкова|1962}} .

[[Мәүәрәннәһер]] хакимдары династияһының Сәмәниҙәр мавзолейы ла был йәһәттән ситтә ҡалмай{{Sfn|Пугаченкова|1962|p=47—53}}. Ерләү ҡоролмаһы, 1568—1569 йылдарҙа яңынан яҙылған [[ваҡыф]] грамотаһы буйынса, 868 йылда [[Исмәғил Сәмәни]] идара иткән осорҙа атаһы Әхмәт ибн Әсәдтең ҡәбере өҫтөндә төҙөлгән{{Sfn|Булатов|1976|p=12—13}} {{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}.

[[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙа]] был һәм бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланмаған башҡа мавзолейҙар Сәмәниҙәр династияһының ҙур некрополе территорияһында урынлашҡан{{Sfn|Мирзаахмедов|1984|с=221—237}}. Династия ҡолау менән (999) некрополь майҙаны яйлап кәмей, мавзолейҙар емерелә, XVI—XVIII быуаттарҙа уның территорияһында ҡала торлаҡ райондары төҙөлә башлай. Иртә урта быуаттарҙа некрополь майҙаны Науҡанда, һуңыраҡ Сәхәр-гөмбәҙән (дүрт көмбәҙ) {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}}, ә һуңғы урта быуаттарҙа — Баһадур бей тип атала, ә Сәмәниҙәр мавзолейы Исмәғил Сәмәни [[Мазар (кәшәнә)|мазары]] тип иҫәпләнә {{Sfn|Сухарёва|1976|с=132—133}} . «Сәйли нау» (Яңы йыл) байрамынан һуң Исмәғил Сәмәни мазары янындағы зыяратта (шулай уҡ Чашма-Әйүп мазары янында) өс көнлөк «сәйли мазор» үткәрелә, был мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу төрө була, унда башлыса ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнаша{{Sfn|Ремпель|1981|с=64}}.

Сығанаҡтарҙы өйрәнеү әҙәбиәтендә кәшәнә районы Науҡанда урта быуат еренең төньяҡ өлөшө менән тоташа. 2010 йылғы &quot;Бохара тарихы&quot;ның комментарийында Науканданың төньяҡ өлөшөндә Сәмәниҙәр некрополе урынлашҡан тип билдәләнә, унан Исмәғил Сәмәни мавзолейы һаҡланып ҡалған{{Sfn|Наршахи|2010|с=418}}.

[[XX быуат]] башына берҙән-бер һаҡланып ҡалған мавзолей тирәләй көнсығыш яғынан бер генә инеү урыны булған һәм бейек диуар менән уратып алынған бәләкәй генә зыярат ҡына ҡала. Бер нисә ярустағы күп һанлы ерләүҙәр иҫән ҡалған мавзолейҙы ышаныслы йәшергән, ул өлөшләтә тупраҡ менән ҡапланған ер аҫтында бер нисә быуат һаҡланған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} {{Sfn|Ettinghausen|2003}} {{Sfn|Старр|2017|p=236—237}}.
[[Файл:Бухара,_мавзолей_Исмоила_Сомони.jpg|слева|мини|200x200пкс|Көнбайыш яҡтан мавзолей күренеше]]
Мавзолейҙы тәүге тапҡыр 1924 йылда М. Гинцбург экспедицияһы тикшерә. Шул уҡ ваҡытта бинаның планы ла алына. 1925 йылда Боронғо ҡомартҡыларҙы һәм сәнғәтте һаҡлау буйынса Бохара ко комиссияһының ғилми секретары, Муса Юлдаш улы Сәйетжанов, тарафыанан бинаның япмаһын тергеҙеү ойошторола{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} {{Sfn|Саиджанов|2005|с=3—19}} . 1926—1928 йылдарҙа үткәрелгән В. Л. Вяткиндың ҡаҙыу эштәре барышында некрополь эсендә бер нисә ерләү, шул иҫәптән Исмәғил Сәмәниҙең үҙенең дә ерләнеүе һаҡланғаны асыҡлана{{Sfn|Булатов|1976}}. Шул саҡта некрополь бинаһының тағы ла боронғораҡ бинаның емереклектәре өҫтөндә торғаны асыҡлана, бәлки, ниндәйҙер кимәлдә ҡояш культы менән бәйле булыуы ихтимал.{{Sfn|Булатов|1976}} {{Sfn|Камолиддин|2009|с=49—61}}. 1928—1930 йылдарҙа мавзолейҙы П. С. Касаткин һәм Н. М. Бачинский өлөшләтә реставрациялай{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Л. И. Ремпель М. Я. Гинзбург менән Б. П. Деникеҙан аҙ өйрәнелгән мең йыл элекке һәйкәл тураһында ҡайһы бер деталдәрҙе белә һәм 1935 йылдың яҙында үҙе шул саҡта эшләгән Бөтә Союз архитектура академияһының командировкаһы буйынса Бохараға бара. Үҙенең хәтирәләрендә ул түбәндәгеләрҙе яҙа:
&lt;blockquote&gt;''Был ҡомартҡыны ташландыҡ зыяратта бер-береһенә өйөлгән ҡәбер склептары араһында таптым. Уның эргәһендә таш плитәләр менән көпләнгән ҙур булмаған һигеҙ ҡырлы һыу ятҡылығы урынлашҡан. Тегендә-бында емерелгән көмбәҙле ҡәберҙәрҙән урыны менән аяҡ һөйәге, баш һөйәге йәки кәфен ҡалдыҡтары һерәйеп тора. Ул ваҡытта бында аҙаҡ барлыҡҡа килгән күләгәле мәҙәниәт һәм ял паркы ла, һуңыраҡ барлыҡҡа килгән «Комсомол күле» лә юҡ ине. Шул саҡта, 1935 йылда, Сәмәниҙәр мавзолейы таҙартыуға мохтаж ине''&lt;/blockquote&gt;.{{Всемирное наследие|602}}Сәфәр барышында Л. И. Ремпель алдан үлсәүҙәр үткәрә һәм ҡомартҡыны өйрәнә, һөҙөмтәлә 1936 йылда «Академия архитектуры» журналында баҫылған «Исмәғил Сәмәни мавзолейы» тигән мәҡәлә баҫылып сыға{{Sfn|Ремпель|1981|с=18}}.

1937—1939 йылдарҙа мавзолей Б. Н. Засыпкин етәкселегендә ентекле тикшерелә һәм тергеҙелә. Ҡәберҙәре, кирбес көмбәҙ рәүешендә, бинаның бейеклегенең өстән бер өлөшөн тиерлек ҡаплаған зыярат юҡҡа сығарыла. Көмбәҙҙең тышҡы кирбес япмаһы һәм 1925 йылда көмбәҙ зенитындағы түңәрәк асыҡлыҡ өҫтөндә өҫтәлгән бәләкәй кирбес фонарҙан башҡа {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} {{Sfn|Хмельницкий|1992}} һуңғы өҫтәлмәләр алына. Тағы ике мавзолей нигеҙҙәре, ҡабартып һәм киҫеп эшләнгән IX быуат биҙәктәре менән тар һәм япма плиткалар табыла{{Sfn|Ремпель|1981|с=18}} . Был реставрация эштәре барышында, икенсе версия буйынса, 1940 йылда {{Sfn|Ремпель|1981|с=18}}, мавзолейҙың төп инеү урыны өҫтөндә буйға бысылған бүрәнә, ишек ҡапҡасына сүкеп яһалған ҡаҙаҡ менән ҡаҙаҡланған артыштан таҡта табыла. Унда ғәрәп яҙмаһының өҙөгө һаҡланған: &quot;… Нәср б. Әхмәт б. Исмәғил &quot; — Исмәғил Сәмәниҙең ейәненең исеме, моғайын, емерелгән мавзолейынан ҡайтанан ерләү ваҡытында бында күсерелгән {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана|2022}} .

[[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалып]] Үзбәкстан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң мавзолей тирәһендә биләмә төҙөкләндерелә, һәйкәлдең көньяҡ-көнсығышында яһалма һыуһаҡлағыс — [[һауыз]] тергеҙелә {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}}. 1993 йылда мавзолей [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;Всемирное наследие ЮНЕСКО. Узбекистан. ''Photochronograph.ru''. Дата обращения: 20 января 2020. Архивировано 8 июня 2017 года.&lt;/ref&gt;.

Мең йылдан ашыу кәшәнә ҙур үҙгәрештәр кисермәгән, бинаның өҫкө өлөштәре, кирбестән йөҙләүҙең аҫты һәм ишектәрҙең өс дүртенсел колоннаһы ҡотолғоһоҙ юғалтыуҙарҙан зыян күргән{{sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}.

== Мавзолейҙың ниндәй дәрәжәлә булыуын беренсе фәнни датала билдәләү һәм асыҡлау ==
Совет әҙәбиәтендә Сәмәниҙәр мавзолейы тураһында тәүге тапҡыр 1925 йылдың 4 майында Үзбәк ССР-ы Үҙәк башҡарма комитеты һәм Халыҡ комиссарҙары советы ҡарарында телгә алына. Был ҡарарға шул уҡ йыл аҙағында И. И. Умняков һылтана, ә 1926 йылда Б. Н. Засыпкин һәйкәлде телгә ала{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Сәмәниҙәр мавзолейының тәүге тасуирламаһын Борис Петрович Денике бирә . 1927 йылда баҫылып сыҡҡан Урта Азия сәнғәте тураһындағы китабының иллюстратив бүлеген мавзолейҙың тышҡы һәм эске фотоһүрәттәре менән аса һәм уны X быуаттың беренсе яртыһы менән билдәләй. Шул уҡ йылда ул В. В. Бартольд китабында, риүәйәт буйынса, Сәмәниҙәр дәүеренә ҡарай тип телгә алына{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Мавзолейҙың, үҙенең төҙөлөшө кеүек үк, Исмәғил Сәмәни хакимлыҡ иткән осорға ҡарағанлығы1926 йылға тиклем халыҡ йолаһына нигеҙләнгән. Был мәғлүмәттәр М. Ю. Сәйетйәновтың тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә фәнни дәлилләнә һәм академия фәнендә улар рус телендә баҫылып сыҡҡандан һуң таныла. Үҙенең тикшеренеүҙәрендә М. Сәйетйәнов, атап әйткәндә, [[Ваҡыф|ваҡыф уставтарына]] {{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} һәм Сәмәниҙәр шәжәрәһенә {{Sfn|Булатов|1976}} таянған.

== Архитектураһы ==
[[Файл:Бухара,_мавзолей_Исмоила_Сомони.jpg|слева|мини|200x200пкс|Көнбайыш яҡтан мавзолей күренеше]]
Был Мавзолей төҙөлөшө Урта Азия архитектураһы үҫешендә яңы дәүерҙе билдәләй, ул ғәрәптәр был төбәкте яулап алғандан һуң тергеҙелә&lt;ref&gt;Михаилидис, Мелани (2012). «Серебро Саманидов и торговля вдоль Мехового пути». Средневековые встречи. С. 315—338.&lt;/ref&gt;, фарсы телендә ғәҙәттә чахартаҡ тип атала — Сәмәниҙәрҙең сәсәниҙәр сығышлы булыуына һылтанма&lt;ref&gt;Михаилидис, Мелани (2014). «Династическая политика и мавзолей Саманидов». Ars Orientalis. С.20-39.&lt;/ref&gt;.

Бина тулыһынса яндырылған кирбестән төҙөлгән, был материал уның конструктив һәм техник үҙенсәлектәрен генә түгел, ә беренсел эстетик эффектын да билдәләй. Бинаның үлсәмдәре ҙур булмаған: 10,8 х 10,8 метр; фонарь менән дөйөм бейеклеге 15 метр, ә стеналары ҡалынлығы 1,8 метр. Бинаның күләм һәм киңлек составы куб формаһында, өҫкө өлөшөнә табан бер аҙ тарая, мөйөштәрендә дүрт бәләкәй көмбәҙле ҙур көмбәҙ ярымшары менән ҡапланған. Мавзолей планы буйынса квадрат формаһында. Бинаның яҡтылыҡ яғына йүнәлгән бөтә фасадтары ла бер тигеҙ, бер архитектура яғы ла төп тип билдәләнмәгән, был, үҙ сиратында, уның композицияһының үҙәк характерын билдәләй. Ҡәтғи симметрик булғанлыҡтан бина дүрт ниша инеү урынына, тышҡы мөйөштәренә төҙөлгән капителһеҙ өс сирек колонналарға эйә. Мавзолейҙың инеү урыны [[арка]]лары перспективала эскә ҡарай кәмей{{Sfn|Пугаченкова|1949|p=12—14}}. Инеу уйымдарының ҡапҡастары ағас урҙаларҙан эшләнгән, уларҙың бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған береһендә куфи шрифты менән Исмәғил Сәмәниҙең ейәненең — Нәср ибн Әхмәттең исеме менән уйылған яҙыу табылған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} . [[Көмбәҙ|Көмбәҙҙәр]] һәм елкәндәр, аркаларҙың өҫтө ҡаймалары, колонналар, бордюрҙар, стеналарҙың эске һәм тышҡы яҫылығы кирбес менән биҙәлгән{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} .

Кирбестән һәм һырлы балсыҡ гипстан ҡырҡылған биҙәүестәр аҙ күләмдә ҡулланылған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} . Горизонталь һәм мөйөш аҫтына һалынған кирбес, кирбесте яҫы һәм вертикаль, диагональ һәм «шыршы» рәүешендә сиратлаштырыу, ҙур диск кеүек ҡырҡылған кирбес, дүрт япраҡлы розеткалар, фигуралы тәҙрә рәшәткәләре, кирбес һалыуҙың тәрәнләтелгән фонында ҡабарынҡы фигуралар — был материалдың виртуозлығы буйынса бындай фактура сифаттарын ул ваҡытта донъя архитектураһының башҡа бер ниндәй ҡомартҡыһы ла белмәй ине.{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} .

Интерьерында үтә күренмәле аркалар билбауынан торған көмбәҙ аҫты констуркциялары ярусы үҙенсәлекле, аркалары шулай уҡ асыҡ галереяға, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, өҫкө урау коридорға уйымдар менән тоташҡан{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}}. Ул периметры буйлап рельефлы кирбес таҫмалар менән уратып алынған аркалар менән ҡапланған уйымдарҙан тора. Акаларының аҫҡы өлөшөндәге тишектәре ҙур булмаған тәҙрә уйымдары, улар артында галерея{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} . Булатов М. С. мавзолейҙың асыҡ галереяһы прообразын ниндәйҙер « [[Сәбалар|сәбаларҙың]]&lt;nowiki/&gt;» мифик «Төп сәбәп ғибәҙәтханаһы» образында күрә, уның тураһында иҫке һәм ғилми булмаған сығанаҡта табылған ҡыҫҡаса телгә алыуҙы ул үҙенсә аңлата{{Sfn|Булатов|1976|p=78}} {{Sfn|Булатов|1976|p=81}}. Был фараздың яһалмалығы һәм дәлилдәрҙең булмауы уның тураһында етди фекер алышыу мөмкинлеген бирмәй {{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} .

Мавзолейҙың көньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә Исмәғил Сәмәниҙең ҙур һәм күп тапҡыр ремонтланған ҡәбер ташы урынлашҡан{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} {{Sfn|Пугаченкова|1949|p=12—14}} .

Кирбестән төҙөлгән һәм өҫтөнә көмбәҙ ҡуйылған портал-көмбәҙле мавзолейҙарҙың архитектура формалары тирмә төҙөлөшө принциптарына барып тоташа, улар тәүҙә [[Төрки халыҡтар|төрөктәрҙең]] ҡурғандарында, һуңыраҡ ислам осоро мавзолейҙарында ҡулланыла {{Sfn|Пугаченкова|1965|p=129—131}}{{Sfn|Камолиддин|2009}}. Сәмәниҙәр мавзолейы урындағы [[Сөғд батшалығы|сөғд]] төҙөлөшөнөң боронғо практикаһы менән бәйле, ул исламға тиклемге осорға барып тоташа, уның формалашыуы алдағы дәүерҙәрҙә була. Тромптарҙа көмбәҙ конструкцияһы{{Sfn|Воронина|1973|p=39—43}}, перспективалы-аркалы инеү урыны һәм асыҡ галерея мотивы, эскә беркетелгән өс дүртенсел мөйөшлө колонналар темаһы һәм эске колонкалар стиле, фриздар һәм кирбес менән төрлөсә һалынып яһалған архивольттар, терракот кирбестәр — былар барыһы ла боронғо сөғд архитектураһы ҡомартҡыларында күҙәтелә, уның традициялары менән Сәмәниҙәр дәүерендәге Бохара монументаль архитектураһы органик бәйле{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} {{Sfn|Воронина|1973|p=39—43}}.

== Мавзолей диурҙарында билдәләр һәм символдар ==
[[Файл:Le_mausolée_des_Samanides_(Boukhara,_Ouzbékistan)_(5680504550).jpg|альт=|мини|200x200пкс]]
Үзбәк ғалимы Ш. С. Камолиддин был проекттың будда диненән килеп сығыуы тураһында ышандырғыс дәлилдәр килтерә{{Sfn|Старр|2017}}. Сәмәниҙәр мавзолейы диуарҙарындағы билдәләр бер-береһе эсенә беркетелгән квадраттарҙан һәм уртаһында түңәрәктән торған ҡатмарлы геометрик композицияны күрһәтә; улар будда-манихей мандалаһының махсус төрө булып тора, уларҙы будда символдары тип иҫәпләргә мөмкин. Мавзолей дөйөм планировкаһы, өҫтән ҡарағанда, будда-манихей мандалаһының теүәл репродукцияһы тип иҫәпләнә{{Sfn|Камолиддин|2009|с=49—61}}.

== Халыҡ риүәйәттәре һәм легендалары ==
Риүәйәттәр буйынса, Бохара халҡына ''хәҙрәт солтан'' тип билдәле Исмәғил Сәмәни, үлгәндән һуң да ил менән идара итә. Кешеләр, күрәһең, был риүәйәткә ысын күңелдән ышанған, сөнки уның үлеменә күп ваҡыт үткәс, икенсе көндө яуап алыу өмөтө менән мавзолейҙың көньяҡ яғындағы соҡорға яҙма үтенестәр ташлағандар, йәнәһе, был яуап уның төньяҡ яғында барлыҡҡа килә{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} . Икенсе риүәйәт буйынса, һуңыраҡ Исмәғил Сәмәни, мавзолейға килгән ике кеше уны алдарға маташҡандан һуң, үҙенең хакимлығынан баш тарта. Әммә [[XX быуат]] башына тиклем ғәфү итеү тураһында хат яҙып, ҡәбер итәгенә ҡуйһаң, үтенес үтәләсәк һәм яуапты, асыҡ иманлы тәҡүә кеше тапшырһа, яҙма рәүештә алырға мөмкин тигән хөрәфәт һаҡлана{{Sfn|Сухарёва|1976}}.

== Филателияла ==
* 1966 йылда СССР почта маркаһында Сәмәниҙәр мавзолейы һүрәтләнгән&lt;ref&gt;Каталог почтовых марок России и СССР. ''Каталог почтовых марок России и СССР''. &lt;nowiki&gt;https://stamprus.ru/&lt;/nowiki&gt;. Дата обращения: 10.07.21. Архивировано 27 июня 2021 года.&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:The Soviet Union 1966 CPA 3387 stamp (Tourist Resorts. Samanid Mausoleum, Bukhara, Uzbekistan and map of USSR) 600dpi.jpg|СССР почта маркаһы,  1966
Файл:Stamps of Uzbekistan, 2003-23.jpg|Узбәкстандың почта маркаһы, 2003
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{Refbegin|2}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Архитектурная эпиграфика Узбекистана|язык=|часть=Бухара|ответственный=Абдухаликов Ф. Ф|издание=|место=Т.|издательство=Uzbekistan today|ссылка=|год=2016|автор=|ref=Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Архитектурная эпиграфика Узбекистана|язык=|часть=Бухара|ответственный=Абдухаликов Ф. Ф|издание=|место=Т.|издательство=Ўзбекистон
миллий медиа ассоциацияси|ссылка=|год=2022|автор=|ref=Архитектурная эпиграфика Узбекистана}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Булатов, Митхат Сагадатдинович|Булатов М. С.]]|заглавие=Мавзолей Саманидов — жемчужина архитектуры Средней Азии|место=Т.|издательство=Издательство литературы и искусства им. Гафура Гуляма|год=1976|ref=Булатов}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Воронина, Вероника Леонидовна|Воронина В. Л.]]|заглавие=История искусства народов СССР|часть=Искусство Средней Азии и Казахстана|место=М.|издательство=Изобразительное искусство|год=1973|ref=Воронина}}
* {{Публикация|статья|автор=Камолиддин Ш. С.|заглавие=Символика Саманидов|издание=Asiatica: Труды по философии и культурам Востока|год=2009|ref=Камолиддин}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Корнилов, Пётр Евгеньевич|Корнилов П. Е.]]|заглавие=Архитектурные памятники Бухары|издание=Архитектура СССР|год=1936|ref=Корнилов}}
* {{Публикация|статья|автор=Мирзаахмедов Д. К.|заглавие=К изучению исторической топографии Бухары района мавзолея Саманидов|издание=История материальной культуры Узбекистана|год=1984|ref=Мирзаахмедов}}
* {{Публикация|книга|автор=Наршахи, Абу Бакр Мухаммад ибн Джа‘фар|заглавие=Та’рих-и Бухара. История Бухары|ответственный=Перевод, комментарии и примечания Ш. С. Камолиддина; археолого-топографический комментарий Е. Г. Некрасовой|место=Москва; Ташкент|издательство=SMI-ASIA; МИЦАИ|год=2010|ref=Наршахи}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Пугаченкова, Галина Анатольевна|Пугаченкова Г. А.]]|заглавие=Архитектурный генезис мавзолея Саманидов|издание=Общественные науки в Узбекистане|год=1962|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Пугаченкова Г. A.|заглавие=Бухара. (Узбекистан). (Серия «[[Сокровища зодчества народов СССР]]»)|место=М.|издательство=Академия архитектуры СССР|год=1949|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Пугаченкова Г. A.|заглавие=История искусств Узбекистана с древнейших времён до середины девятнадцатого века|место=М.|издательство=Искусство|год=1965|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Ремпель Л. И.|заглавие=Далекое и близкое. Бухарские записи|место=Т.|издательство=Из-во литературы и искусства им. Г. Гуляма|год=1981|ref=Ремпель}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Саиджанов, Муса Юлдашевич|Саиджанов М. Ю.]]|заглавие=Город Бухара и его старинные здания|год=2005|издание=Рабочие документы ИФЕАК|ref=Саиджанов}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Старр, Стивен Фредерик|Старр С. Ф.]]|заглавие=Утраченное Просвещение: Золотой век Центральной Азии от арабского завоевания до времени Тамерлана|место=М.|издательство=Альпина паблишер|год=2017|ref=Старр}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Сухарева, Ольга Александровна|Сухарёва О. А.]]|заглавие=Квартальная община позднефеодального города Бухары|место=М.|издательство=Наука|год=1976|ref=Сухарёва}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Хмельницкий, Сергей Григорьевич|Хмельницкий С. Г.]]|заглавие=Между Арабами и Тюрками. Раннеисламская архитектура Средней Азии|место=Берлин—Рига|издательство=GAMAJUN|год=1992|ref=Хмельницкий}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Шишкин, Василий Афанасьевич|Шишкин В. А.]]|заглавие=Архитектурные памятники Бухры|место=Т.|издательство=Наука|год=1936|ref=Шишкин}}
* {{Публикация|книга|автор=Ettinghausen, Richard|заглавие=Islamic Art and Architecture, 650—1250|место=Нью-Хейвен|издательство=Yale University Press|год=2003|ref=Ettinghausen}}
{{Refend}}
[[Категория:Сәмәниҙәр]]
[[Категория:Үзбәкстанда бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Мавзолейҙар]]</text>
      <sha1>2xrtyg75i3fhjgyfyy8p3fbcmaiunbx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298357</id>
      <parentid>1298356</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T19:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Биналар һәм ҡоролмалар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1298357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34667" sha1="ivhk1jdwxd53qui3c3zvq0orq1vqdff" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәмәниҙәр мавзолейы''' ({{Lang-uz|Somoniylar maqbarasi}}) — [[Бохара]]ның ([[Үзбәкстан]]) тарихи үҙәгендә урынлашҡан [[сәмәниҙәр]] династияһы [[Кәшәнә|мавзолейы]], IX—X быуаттар башында [[Исмәғил Сәмәни]] (892—907) осоронда төҙөлгән.

Мавзолей — Урта Азия монументаль архитектураһының иң боронғо ҡомартҡыларының береһе һәм донъя әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}. Бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған мемориаль ҡоролма тәүҙә ҙурыраҡ некрополь өлөшө булған, унан бер нәмә лә ҡалмаған (бәләкәй зыярат мавзолей тирәһендә 1930-сы йылдар аҙағына тиклем генә урынлашҡан). Әлеге ваҡытта мавзолей Бохара оазисында Сәмәниҙәр дәүеренән һаҡланып ҡалған берҙән-бер бина булып тора{{Sfn|Шишкин|1936|p=33}}. Был шулай уҡ тулыһынса яндырылған кирбестән төҙөлгән тәүге ҡоролмаларҙың береһе. Төрлө ваҡытта [[Киров Сергей Миронович|С. М. Киров]] һәм Сәмәниҙәр исемен йөрөткән мавзолей үҙәк ҡала мәҙәниәт һәм ял паркында урынлашҡан.

1993 йылда «Бохара ҡалаһының тарихи үҙәге» булараҡ [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] объекттары исемлегенә индерелә. Ҡаланың төп туристик иҫтәлекле урындарының береһе булып тора.

== Тарихы ==
[[Файл:Мавзолей_Саманидов_Поль_Надар_1890_год.jpg|слева|мини|Сәмәниҙәр мавзолейы. Поль Надар, 1890]]
Ҡала диуарҙары эсендә һәм Бохараның тарихи үҙәге эргәһендә меңәр йылдар элекке архитектура ҡомартҡылары һаҡланған, улар араһында иң боронғоһо — [[Сәмәниҙәр]] мавзолейы{{Sfn|Корнилов|1936|с=62—64}}.

Мемориаль ҡәбер ҡоролмаларын төҙөү [[ислам]]&lt;nowiki/&gt;дың ҡайһы бер нормаларына ҡырҡа ҡаршы килә, әммә был тыйыу ғәрәп [[хәлифә]]&lt;nowiki/&gt;һе әл Мөнтәсирҙең (861—862) ҡәбере өҫтөндә «рөхсәт ителгән» беренсе мосолман Ҡубба әс-Сулабиә мавзолейын төҙөү менән боҙола, һуңыраҡ бында тағы ике хәлифә: әл Мөтәи (866—869) һәм әл-Мөхтәди (869—870) — ерләнә&lt;ref&gt;{{cite web|title=Святые места Бухары. Мазар Хазрат Имам|url=http://www.idmedina.ru/books/history_culture/minaret/12/almeev.htm|website=Idmedina.ru|access-date=2020-02-15|url-status=live|archive-date=2011-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310063631/http://www.idmedina.ru/books/history_culture/minaret/12/almeev.htm}}&lt;/ref&gt;, шунан һуң [[Ғәрәп хәлифәлеге]] составына ингән [[Урта Көнсығыш|Яҡын]] һәм [[Яҡын Көнсығыш]]тың бөтә исламлашҡан илдәрендә мавзолейҙар төҙөлә башлай{{Sfn|Пугаченкова|1962}} .

[[Мәүәрәннәһер]] хакимдары династияһының Сәмәниҙәр мавзолейы ла был йәһәттән ситтә ҡалмай{{Sfn|Пугаченкова|1962|p=47—53}}. Ерләү ҡоролмаһы, 1568—1569 йылдарҙа яңынан яҙылған [[ваҡыф]] грамотаһы буйынса, 868 йылда [[Исмәғил Сәмәни]] идара иткән осорҙа атаһы Әхмәт ибн Әсәдтең ҡәбере өҫтөндә төҙөлгән{{Sfn|Булатов|1976|p=12—13}} {{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}.

[[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙа]] был һәм бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланмаған башҡа мавзолейҙар Сәмәниҙәр династияһының ҙур некрополе территорияһында урынлашҡан{{Sfn|Мирзаахмедов|1984|с=221—237}}. Династия ҡолау менән (999) некрополь майҙаны яйлап кәмей, мавзолейҙар емерелә, XVI—XVIII быуаттарҙа уның территорияһында ҡала торлаҡ райондары төҙөлә башлай. Иртә урта быуаттарҙа некрополь майҙаны Науҡанда, һуңыраҡ Сәхәр-гөмбәҙән (дүрт көмбәҙ) {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}}, ә һуңғы урта быуаттарҙа — Баһадур бей тип атала, ә Сәмәниҙәр мавзолейы Исмәғил Сәмәни [[Мазар (кәшәнә)|мазары]] тип иҫәпләнә {{Sfn|Сухарёва|1976|с=132—133}} . «Сәйли нау» (Яңы йыл) байрамынан һуң Исмәғил Сәмәни мазары янындағы зыяратта (шулай уҡ Чашма-Әйүп мазары янында) өс көнлөк «сәйли мазор» үткәрелә, был мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу төрө була, унда башлыса ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнаша{{Sfn|Ремпель|1981|с=64}}.

Сығанаҡтарҙы өйрәнеү әҙәбиәтендә кәшәнә районы Науҡанда урта быуат еренең төньяҡ өлөшө менән тоташа. 2010 йылғы &quot;Бохара тарихы&quot;ның комментарийында Науканданың төньяҡ өлөшөндә Сәмәниҙәр некрополе урынлашҡан тип билдәләнә, унан Исмәғил Сәмәни мавзолейы һаҡланып ҡалған{{Sfn|Наршахи|2010|с=418}}.

[[XX быуат]] башына берҙән-бер һаҡланып ҡалған мавзолей тирәләй көнсығыш яғынан бер генә инеү урыны булған һәм бейек диуар менән уратып алынған бәләкәй генә зыярат ҡына ҡала. Бер нисә ярустағы күп һанлы ерләүҙәр иҫән ҡалған мавзолейҙы ышаныслы йәшергән, ул өлөшләтә тупраҡ менән ҡапланған ер аҫтында бер нисә быуат һаҡланған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} {{Sfn|Ettinghausen|2003}} {{Sfn|Старр|2017|p=236—237}}.
[[Файл:Бухара,_мавзолей_Исмоила_Сомони.jpg|слева|мини|200x200пкс|Көнбайыш яҡтан мавзолей күренеше]]
Мавзолейҙы тәүге тапҡыр 1924 йылда М. Гинцбург экспедицияһы тикшерә. Шул уҡ ваҡытта бинаның планы ла алына. 1925 йылда Боронғо ҡомартҡыларҙы һәм сәнғәтте һаҡлау буйынса Бохара ко комиссияһының ғилми секретары, Муса Юлдаш улы Сәйетжанов, тарафыанан бинаның япмаһын тергеҙеү ойошторола{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} {{Sfn|Саиджанов|2005|с=3—19}} . 1926—1928 йылдарҙа үткәрелгән В. Л. Вяткиндың ҡаҙыу эштәре барышында некрополь эсендә бер нисә ерләү, шул иҫәптән Исмәғил Сәмәниҙең үҙенең дә ерләнеүе һаҡланғаны асыҡлана{{Sfn|Булатов|1976}}. Шул саҡта некрополь бинаһының тағы ла боронғораҡ бинаның емереклектәре өҫтөндә торғаны асыҡлана, бәлки, ниндәйҙер кимәлдә ҡояш культы менән бәйле булыуы ихтимал.{{Sfn|Булатов|1976}} {{Sfn|Камолиддин|2009|с=49—61}}. 1928—1930 йылдарҙа мавзолейҙы П. С. Касаткин һәм Н. М. Бачинский өлөшләтә реставрациялай{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Л. И. Ремпель М. Я. Гинзбург менән Б. П. Деникеҙан аҙ өйрәнелгән мең йыл элекке һәйкәл тураһында ҡайһы бер деталдәрҙе белә һәм 1935 йылдың яҙында үҙе шул саҡта эшләгән Бөтә Союз архитектура академияһының командировкаһы буйынса Бохараға бара. Үҙенең хәтирәләрендә ул түбәндәгеләрҙе яҙа:
&lt;blockquote&gt;''Был ҡомартҡыны ташландыҡ зыяратта бер-береһенә өйөлгән ҡәбер склептары араһында таптым. Уның эргәһендә таш плитәләр менән көпләнгән ҙур булмаған һигеҙ ҡырлы һыу ятҡылығы урынлашҡан. Тегендә-бында емерелгән көмбәҙле ҡәберҙәрҙән урыны менән аяҡ һөйәге, баш һөйәге йәки кәфен ҡалдыҡтары һерәйеп тора. Ул ваҡытта бында аҙаҡ барлыҡҡа килгән күләгәле мәҙәниәт һәм ял паркы ла, һуңыраҡ барлыҡҡа килгән «Комсомол күле» лә юҡ ине. Шул саҡта, 1935 йылда, Сәмәниҙәр мавзолейы таҙартыуға мохтаж ине''&lt;/blockquote&gt;.{{Всемирное наследие|602}}Сәфәр барышында Л. И. Ремпель алдан үлсәүҙәр үткәрә һәм ҡомартҡыны өйрәнә, һөҙөмтәлә 1936 йылда «Академия архитектуры» журналында баҫылған «Исмәғил Сәмәни мавзолейы» тигән мәҡәлә баҫылып сыға{{Sfn|Ремпель|1981|с=18}}.

1937—1939 йылдарҙа мавзолей Б. Н. Засыпкин етәкселегендә ентекле тикшерелә һәм тергеҙелә. Ҡәберҙәре, кирбес көмбәҙ рәүешендә, бинаның бейеклегенең өстән бер өлөшөн тиерлек ҡаплаған зыярат юҡҡа сығарыла. Көмбәҙҙең тышҡы кирбес япмаһы һәм 1925 йылда көмбәҙ зенитындағы түңәрәк асыҡлыҡ өҫтөндә өҫтәлгән бәләкәй кирбес фонарҙан башҡа {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} {{Sfn|Хмельницкий|1992}} һуңғы өҫтәлмәләр алына. Тағы ике мавзолей нигеҙҙәре, ҡабартып һәм киҫеп эшләнгән IX быуат биҙәктәре менән тар һәм япма плиткалар табыла{{Sfn|Ремпель|1981|с=18}} . Был реставрация эштәре барышында, икенсе версия буйынса, 1940 йылда {{Sfn|Ремпель|1981|с=18}}, мавзолейҙың төп инеү урыны өҫтөндә буйға бысылған бүрәнә, ишек ҡапҡасына сүкеп яһалған ҡаҙаҡ менән ҡаҙаҡланған артыштан таҡта табыла. Унда ғәрәп яҙмаһының өҙөгө һаҡланған: &quot;… Нәср б. Әхмәт б. Исмәғил &quot; — Исмәғил Сәмәниҙең ейәненең исеме, моғайын, емерелгән мавзолейынан ҡайтанан ерләү ваҡытында бында күсерелгән {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана|2022}} .

[[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалып]] Үзбәкстан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң мавзолей тирәһендә биләмә төҙөкләндерелә, һәйкәлдең көньяҡ-көнсығышында яһалма һыуһаҡлағыс — [[һауыз]] тергеҙелә {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}}. 1993 йылда мавзолей [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;Всемирное наследие ЮНЕСКО. Узбекистан. ''Photochronograph.ru''. Дата обращения: 20 января 2020. Архивировано 8 июня 2017 года.&lt;/ref&gt;.

Мең йылдан ашыу кәшәнә ҙур үҙгәрештәр кисермәгән, бинаның өҫкө өлөштәре, кирбестән йөҙләүҙең аҫты һәм ишектәрҙең өс дүртенсел колоннаһы ҡотолғоһоҙ юғалтыуҙарҙан зыян күргән{{sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}}.

== Мавзолейҙың ниндәй дәрәжәлә булыуын беренсе фәнни датала билдәләү һәм асыҡлау ==
Совет әҙәбиәтендә Сәмәниҙәр мавзолейы тураһында тәүге тапҡыр 1925 йылдың 4 майында Үзбәк ССР-ы Үҙәк башҡарма комитеты һәм Халыҡ комиссарҙары советы ҡарарында телгә алына. Был ҡарарға шул уҡ йыл аҙағында И. И. Умняков һылтана, ә 1926 йылда Б. Н. Засыпкин һәйкәлде телгә ала{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Сәмәниҙәр мавзолейының тәүге тасуирламаһын Борис Петрович Денике бирә . 1927 йылда баҫылып сыҡҡан Урта Азия сәнғәте тураһындағы китабының иллюстратив бүлеген мавзолейҙың тышҡы һәм эске фотоһүрәттәре менән аса һәм уны X быуаттың беренсе яртыһы менән билдәләй. Шул уҡ йылда ул В. В. Бартольд китабында, риүәйәт буйынса, Сәмәниҙәр дәүеренә ҡарай тип телгә алына{{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} .

Мавзолейҙың, үҙенең төҙөлөшө кеүек үк, Исмәғил Сәмәни хакимлыҡ иткән осорға ҡарағанлығы1926 йылға тиклем халыҡ йолаһына нигеҙләнгән. Был мәғлүмәттәр М. Ю. Сәйетйәновтың тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә фәнни дәлилләнә һәм академия фәнендә улар рус телендә баҫылып сыҡҡандан һуң таныла. Үҙенең тикшеренеүҙәрендә М. Сәйетйәнов, атап әйткәндә, [[Ваҡыф|ваҡыф уставтарына]] {{Sfn|Ремпель|1981|с=17}} һәм Сәмәниҙәр шәжәрәһенә {{Sfn|Булатов|1976}} таянған.

== Архитектураһы ==
[[Файл:Бухара,_мавзолей_Исмоила_Сомони.jpg|слева|мини|200x200пкс|Көнбайыш яҡтан мавзолей күренеше]]
Был Мавзолей төҙөлөшө Урта Азия архитектураһы үҫешендә яңы дәүерҙе билдәләй, ул ғәрәптәр был төбәкте яулап алғандан һуң тергеҙелә&lt;ref&gt;Михаилидис, Мелани (2012). «Серебро Саманидов и торговля вдоль Мехового пути». Средневековые встречи. С. 315—338.&lt;/ref&gt;, фарсы телендә ғәҙәттә чахартаҡ тип атала — Сәмәниҙәрҙең сәсәниҙәр сығышлы булыуына һылтанма&lt;ref&gt;Михаилидис, Мелани (2014). «Династическая политика и мавзолей Саманидов». Ars Orientalis. С.20-39.&lt;/ref&gt;.

Бина тулыһынса яндырылған кирбестән төҙөлгән, был материал уның конструктив һәм техник үҙенсәлектәрен генә түгел, ә беренсел эстетик эффектын да билдәләй. Бинаның үлсәмдәре ҙур булмаған: 10,8 х 10,8 метр; фонарь менән дөйөм бейеклеге 15 метр, ә стеналары ҡалынлығы 1,8 метр. Бинаның күләм һәм киңлек составы куб формаһында, өҫкө өлөшөнә табан бер аҙ тарая, мөйөштәрендә дүрт бәләкәй көмбәҙле ҙур көмбәҙ ярымшары менән ҡапланған. Мавзолей планы буйынса квадрат формаһында. Бинаның яҡтылыҡ яғына йүнәлгән бөтә фасадтары ла бер тигеҙ, бер архитектура яғы ла төп тип билдәләнмәгән, был, үҙ сиратында, уның композицияһының үҙәк характерын билдәләй. Ҡәтғи симметрик булғанлыҡтан бина дүрт ниша инеү урынына, тышҡы мөйөштәренә төҙөлгән капителһеҙ өс сирек колонналарға эйә. Мавзолейҙың инеү урыны [[арка]]лары перспективала эскә ҡарай кәмей{{Sfn|Пугаченкова|1949|p=12—14}}. Инеу уйымдарының ҡапҡастары ағас урҙаларҙан эшләнгән, уларҙың бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған береһендә куфи шрифты менән Исмәғил Сәмәниҙең ейәненең — Нәср ибн Әхмәттең исеме менән уйылған яҙыу табылған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} . [[Көмбәҙ|Көмбәҙҙәр]] һәм елкәндәр, аркаларҙың өҫтө ҡаймалары, колонналар, бордюрҙар, стеналарҙың эске һәм тышҡы яҫылығы кирбес менән биҙәлгән{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} {{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} .

Кирбестән һәм һырлы балсыҡ гипстан ҡырҡылған биҙәүестәр аҙ күләмдә ҡулланылған{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} . Горизонталь һәм мөйөш аҫтына һалынған кирбес, кирбесте яҫы һәм вертикаль, диагональ һәм «шыршы» рәүешендә сиратлаштырыу, ҙур диск кеүек ҡырҡылған кирбес, дүрт япраҡлы розеткалар, фигуралы тәҙрә рәшәткәләре, кирбес һалыуҙың тәрәнләтелгән фонында ҡабарынҡы фигуралар — был материалдың виртуозлығы буйынса бындай фактура сифаттарын ул ваҡытта донъя архитектураһының башҡа бер ниндәй ҡомартҡыһы ла белмәй ине.{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} .

Интерьерында үтә күренмәле аркалар билбауынан торған көмбәҙ аҫты констуркциялары ярусы үҙенсәлекле, аркалары шулай уҡ асыҡ галереяға, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, өҫкө урау коридорға уйымдар менән тоташҡан{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}}. Ул периметры буйлап рельефлы кирбес таҫмалар менән уратып алынған аркалар менән ҡапланған уйымдарҙан тора. Акаларының аҫҡы өлөшөндәге тишектәре ҙур булмаған тәҙрә уйымдары, улар артында галерея{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} . Булатов М. С. мавзолейҙың асыҡ галереяһы прообразын ниндәйҙер « [[Сәбалар|сәбаларҙың]]&lt;nowiki/&gt;» мифик «Төп сәбәп ғибәҙәтханаһы» образында күрә, уның тураһында иҫке һәм ғилми булмаған сығанаҡта табылған ҡыҫҡаса телгә алыуҙы ул үҙенсә аңлата{{Sfn|Булатов|1976|p=78}} {{Sfn|Булатов|1976|p=81}}. Был фараздың яһалмалығы һәм дәлилдәрҙең булмауы уның тураһында етди фекер алышыу мөмкинлеген бирмәй {{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} .

Мавзолейҙың көньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә Исмәғил Сәмәниҙең ҙур һәм күп тапҡыр ремонтланған ҡәбер ташы урынлашҡан{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016|p=53—64}} {{Sfn|Пугаченкова|1949|p=12—14}} .

Кирбестән төҙөлгән һәм өҫтөнә көмбәҙ ҡуйылған портал-көмбәҙле мавзолейҙарҙың архитектура формалары тирмә төҙөлөшө принциптарына барып тоташа, улар тәүҙә [[Төрки халыҡтар|төрөктәрҙең]] ҡурғандарында, һуңыраҡ ислам осоро мавзолейҙарында ҡулланыла {{Sfn|Пугаченкова|1965|p=129—131}}{{Sfn|Камолиддин|2009}}. Сәмәниҙәр мавзолейы урындағы [[Сөғд батшалығы|сөғд]] төҙөлөшөнөң боронғо практикаһы менән бәйле, ул исламға тиклемге осорға барып тоташа, уның формалашыуы алдағы дәүерҙәрҙә була. Тромптарҙа көмбәҙ конструкцияһы{{Sfn|Воронина|1973|p=39—43}}, перспективалы-аркалы инеү урыны һәм асыҡ галерея мотивы, эскә беркетелгән өс дүртенсел мөйөшлө колонналар темаһы һәм эске колонкалар стиле, фриздар һәм кирбес менән төрлөсә һалынып яһалған архивольттар, терракот кирбестәр — былар барыһы ла боронғо сөғд архитектураһы ҡомартҡыларында күҙәтелә, уның традициялары менән Сәмәниҙәр дәүерендәге Бохара монументаль архитектураһы органик бәйле{{Sfn|Хмельницкий|1992|p=125—140}} {{Sfn|Воронина|1973|p=39—43}}.

== Мавзолей диурҙарында билдәләр һәм символдар ==
[[Файл:Le_mausolée_des_Samanides_(Boukhara,_Ouzbékistan)_(5680504550).jpg|альт=|мини|200x200пкс]]
Үзбәк ғалимы Ш. С. Камолиддин был проекттың будда диненән килеп сығыуы тураһында ышандырғыс дәлилдәр килтерә{{Sfn|Старр|2017}}. Сәмәниҙәр мавзолейы диуарҙарындағы билдәләр бер-береһе эсенә беркетелгән квадраттарҙан һәм уртаһында түңәрәктән торған ҡатмарлы геометрик композицияны күрһәтә; улар будда-манихей мандалаһының махсус төрө булып тора, уларҙы будда символдары тип иҫәпләргә мөмкин. Мавзолей дөйөм планировкаһы, өҫтән ҡарағанда, будда-манихей мандалаһының теүәл репродукцияһы тип иҫәпләнә{{Sfn|Камолиддин|2009|с=49—61}}.

== Халыҡ риүәйәттәре һәм легендалары ==
Риүәйәттәр буйынса, Бохара халҡына ''хәҙрәт солтан'' тип билдәле Исмәғил Сәмәни, үлгәндән һуң да ил менән идара итә. Кешеләр, күрәһең, был риүәйәткә ысын күңелдән ышанған, сөнки уның үлеменә күп ваҡыт үткәс, икенсе көндө яуап алыу өмөтө менән мавзолейҙың көньяҡ яғындағы соҡорға яҙма үтенестәр ташлағандар, йәнәһе, был яуап уның төньяҡ яғында барлыҡҡа килә{{Sfn|Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара|2016}} . Икенсе риүәйәт буйынса, һуңыраҡ Исмәғил Сәмәни, мавзолейға килгән ике кеше уны алдарға маташҡандан һуң, үҙенең хакимлығынан баш тарта. Әммә [[XX быуат]] башына тиклем ғәфү итеү тураһында хат яҙып, ҡәбер итәгенә ҡуйһаң, үтенес үтәләсәк һәм яуапты, асыҡ иманлы тәҡүә кеше тапшырһа, яҙма рәүештә алырға мөмкин тигән хөрәфәт һаҡлана{{Sfn|Сухарёва|1976}}.

== Филателияла ==
* 1966 йылда СССР почта маркаһында Сәмәниҙәр мавзолейы һүрәтләнгән&lt;ref&gt;Каталог почтовых марок России и СССР. ''Каталог почтовых марок России и СССР''. &lt;nowiki&gt;https://stamprus.ru/&lt;/nowiki&gt;. Дата обращения: 10.07.21. Архивировано 27 июня 2021 года.&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:The Soviet Union 1966 CPA 3387 stamp (Tourist Resorts. Samanid Mausoleum, Bukhara, Uzbekistan and map of USSR) 600dpi.jpg|СССР почта маркаһы,  1966
Файл:Stamps of Uzbekistan, 2003-23.jpg|Узбәкстандың почта маркаһы, 2003
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{Refbegin|2}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Архитектурная эпиграфика Узбекистана|язык=|часть=Бухара|ответственный=Абдухаликов Ф. Ф|издание=|место=Т.|издательство=Uzbekistan today|ссылка=|год=2016|автор=|ref=Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Архитектурная эпиграфика Узбекистана|язык=|часть=Бухара|ответственный=Абдухаликов Ф. Ф|издание=|место=Т.|издательство=Ўзбекистон
миллий медиа ассоциацияси|ссылка=|год=2022|автор=|ref=Архитектурная эпиграфика Узбекистана}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Булатов, Митхат Сагадатдинович|Булатов М. С.]]|заглавие=Мавзолей Саманидов — жемчужина архитектуры Средней Азии|место=Т.|издательство=Издательство литературы и искусства им. Гафура Гуляма|год=1976|ref=Булатов}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Воронина, Вероника Леонидовна|Воронина В. Л.]]|заглавие=История искусства народов СССР|часть=Искусство Средней Азии и Казахстана|место=М.|издательство=Изобразительное искусство|год=1973|ref=Воронина}}
* {{Публикация|статья|автор=Камолиддин Ш. С.|заглавие=Символика Саманидов|издание=Asiatica: Труды по философии и культурам Востока|год=2009|ref=Камолиддин}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Корнилов, Пётр Евгеньевич|Корнилов П. Е.]]|заглавие=Архитектурные памятники Бухары|издание=Архитектура СССР|год=1936|ref=Корнилов}}
* {{Публикация|статья|автор=Мирзаахмедов Д. К.|заглавие=К изучению исторической топографии Бухары района мавзолея Саманидов|издание=История материальной культуры Узбекистана|год=1984|ref=Мирзаахмедов}}
* {{Публикация|книга|автор=Наршахи, Абу Бакр Мухаммад ибн Джа‘фар|заглавие=Та’рих-и Бухара. История Бухары|ответственный=Перевод, комментарии и примечания Ш. С. Камолиддина; археолого-топографический комментарий Е. Г. Некрасовой|место=Москва; Ташкент|издательство=SMI-ASIA; МИЦАИ|год=2010|ref=Наршахи}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Пугаченкова, Галина Анатольевна|Пугаченкова Г. А.]]|заглавие=Архитектурный генезис мавзолея Саманидов|издание=Общественные науки в Узбекистане|год=1962|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Пугаченкова Г. A.|заглавие=Бухара. (Узбекистан). (Серия «[[Сокровища зодчества народов СССР]]»)|место=М.|издательство=Академия архитектуры СССР|год=1949|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Пугаченкова Г. A.|заглавие=История искусств Узбекистана с древнейших времён до середины девятнадцатого века|место=М.|издательство=Искусство|год=1965|ref=Пугаченкова}}
* {{Публикация|книга|автор=Ремпель Л. И.|заглавие=Далекое и близкое. Бухарские записи|место=Т.|издательство=Из-во литературы и искусства им. Г. Гуляма|год=1981|ref=Ремпель}}
* {{Публикация|статья|автор=[[Саиджанов, Муса Юлдашевич|Саиджанов М. Ю.]]|заглавие=Город Бухара и его старинные здания|год=2005|издание=Рабочие документы ИФЕАК|ref=Саиджанов}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Старр, Стивен Фредерик|Старр С. Ф.]]|заглавие=Утраченное Просвещение: Золотой век Центральной Азии от арабского завоевания до времени Тамерлана|место=М.|издательство=Альпина паблишер|год=2017|ref=Старр}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Сухарева, Ольга Александровна|Сухарёва О. А.]]|заглавие=Квартальная община позднефеодального города Бухары|место=М.|издательство=Наука|год=1976|ref=Сухарёва}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Хмельницкий, Сергей Григорьевич|Хмельницкий С. Г.]]|заглавие=Между Арабами и Тюрками. Раннеисламская архитектура Средней Азии|место=Берлин—Рига|издательство=GAMAJUN|год=1992|ref=Хмельницкий}}
* {{Публикация|книга|автор=[[Шишкин, Василий Афанасьевич|Шишкин В. А.]]|заглавие=Архитектурные памятники Бухры|место=Т.|издательство=Наука|год=1936|ref=Шишкин}}
* {{Публикация|книга|автор=Ettinghausen, Richard|заглавие=Islamic Art and Architecture, 650—1250|место=Нью-Хейвен|издательство=Yale University Press|год=2003|ref=Ettinghausen}}
{{Refend}}
[[Категория:Сәмәниҙәр]]
[[Категория:Үзбәкстанда бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Мавзолейҙар]]
[[Категория:Биналар һәм ҡоролмалар]]</text>
      <sha1>ivhk1jdwxd53qui3c3zvq0orq1vqdff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Симфония №1 (Монасипов)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201198</id>
    <revision>
      <id>1298348</id>
      <timestamp>2026-05-28T18:05:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Composer Almaz Munasypov.jpg|мини|Композитор [[Алмаз Монасипов]]]] '''«Беренсе симфония»''' — татар композиторы [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] ижад иткән дүрт кисәктән торған ҙур симфоник әсәр. Симфония [[1963 йыл|1963 йылда]] яҙылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tatarica.org/ru/razdely/kul...</comment>
      <origin>1298348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4873" sha1="aw8rw6tnn0oke6iw5qdcwghe4yfib2x" xml:space="preserve">[[Файл:Composer Almaz Munasypov.jpg|мини|Композитор [[Алмаз Монасипов]]]]
'''«Беренсе симфония»''' — татар композиторы [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] ижад иткән дүрт кисәктән торған ҙур симфоник әсәр. Симфония [[1963 йыл|1963 йылда]] яҙылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tatarica.org/ru/razdely/kultura/iskusstvo/muzyka/personalii/monasypov-almaz-zakirovich|title=Монасыпов Алмаз Закирович|access-date=2026-05-17|lang=ru|website=tatarica.org}}&lt;/ref&gt; Партитураһы Мәскәүҙәге «Советский композитор» нәшриәтендә 1972 йылда баҫылып сыҡҡан, баҫма 115 биттән тора.&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Алмаз Закирович Монасипов|год=1972|всего страниц=115|место=Москва|издательство=Сов. композитор|заглавие=Первая симфония|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001954618}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Әҫәр беренсе симфония тип иҫәпләнһә лә, композитор моңарсы башҡа күләмле симфоник әҫәрҙәрҙе инде яҙған булған. Беренсенән, Алмаз Монасипов буласаҡ [[Муса Йәлил (симфония-поэма)]]ның бер кисәген консерваторияны тамамлаған саҡта диплом эше булараҡ тапшырған. Икенсенән, композитор [[1960 ел|1960 елда]] тормошҡа ашмай ҡалған “Шомбай” балетынан сюита хәҙерләгән булған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/o-pervyh-dodekafonnyh-initsiativah-kazanskih-kompozitorov|title=О первых «dodecaphonic initiatives» казанских композиторов|author=Шатрашанова М. В.|accessdate={{subst:бүген}}|access-date=2026-05-17|website=КиберЛенинка}}&lt;/ref&gt;

== Оркестр ==
Симфония ҙур составлы оркестр өсөн яҙылған. Әҫәрҙә пикколо-флейта, ике ғади флейта, ике гобой, инглиз бырғысы (ваҡыт-ваҡыт өсөнсө гобойға алмаштырыла), B һәм A-ға көйләнгән кларнеттар, B-ға көйләнгән бас-кларнет, ике фагот һәм бер контрафагот ҡулланыла. Баҡыр тынлы музыка ҡоралдары төркөмөнә F-ҡа көйләнгән дүрт валторна, B-ға көйләнгән өс торба, өс тромбон һәм туба инә. Һуҡма музыка ҡоралдары араһында литавра, бубен, барабандар, тәлинкәләр һәм там-там файҙаланыла. Шулай уҡ челеста, ксилофон, арфа һәм фортепиано партиялары бар. Ҡыллы музыка ҡоралдары төркөмөнә беренсе һәм икенсе скрипкалар, альттар, виолончелдәр һәм контрабастар керә.

== Стиль ==
Беренсе симфонияның стиль үҙенсәлектәрендә Европа музыка жанрҙары йоғонтоһо һиҙелә. Композитор концертино-серенада, баркаролла, пассакалья һәм сицилиан кеүек жанр элементтарын ҡулланған. Әҫәрҙә барокко дәүере традициялары менән бәйләнеш тә күҙәтелә. Симфонияла полифония алымдары киң урын алып тора.

[[Алмаз Монасипов]] ижадында Көнсығыштың ислам музыкаль-шиғри мәҙәниәт традициялары ла сағыла. Уның музыка телендә китап көйө, [[бәйет]] һәм [[мөнәжәт]] интонациялары һиҙелә.

Композитор [[Оркестр|оркестрҙың]] тембр мөмкинлектәрен киңәйтергә ынтылған. Симфонияларҙа күп һанлы һуҡма музыка ҡоралдары һәм piano ҡулланылған.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[Муса Йәлил (симфония-поэма)| Симфония №2 &quot;Муса Йәлил&quot;]]
* [[Симфония №3 (Монасипов)|Симфония №3]]
* [[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)|Симфония №4 “Дастан”]]

== Иҫкәрмәләр ==</text>
      <sha1>aw8rw6tnn0oke6iw5qdcwghe4yfib2x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298349</id>
      <parentid>1298348</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T18:06:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <origin>1298349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4954" sha1="qkaoqoz80gfgwtdv676z2xzsgzbmfw5" xml:space="preserve">[[Файл:Composer Almaz Munasypov.jpg|мини|Композитор [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]]]]
'''«Беренсе симфония»''' — татар композиторы [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] ижад иткән дүрт кисәктән торған ҙур симфоник әсәр. Симфония [[1963 йыл|1963 йылда]] яҙылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tatarica.org/ru/razdely/kultura/iskusstvo/muzyka/personalii/monasypov-almaz-zakirovich|title=Монасыпов Алмаз Закирович|access-date=2026-05-17|lang=ru|website=tatarica.org}}&lt;/ref&gt; Партитураһы Мәскәүҙәге «Советский композитор» нәшриәтендә 1972 йылда баҫылып сыҡҡан, баҫма 115 биттән тора.&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Алмаз Закирович Монасипов|год=1972|всего страниц=115|место=Москва|издательство=Сов. композитор|заглавие=Первая симфония|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001954618}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Әҫәр беренсе симфония тип иҫәпләнһә лә, композитор моңарсы башҡа күләмле симфоник әҫәрҙәрҙе инде яҙған булған. Беренсенән, Алмаз Монасипов буласаҡ [[Муса Йәлил (симфония-поэма)]]ның бер кисәген консерваторияны тамамлаған саҡта диплом эше булараҡ тапшырған. Икенсенән, композитор [[1960 йыл|1960 йылда]] тормошҡа ашмай ҡалған “Шомбай” балетынан сюита хәҙерләгән булған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/o-pervyh-dodekafonnyh-initsiativah-kazanskih-kompozitorov|title=О первых «dodecaphonic initiatives» казанских композиторов|author=Шатрашанова М. В.|accessdate={{subst:бүген}}|access-date=2026-05-17|website=КиберЛенинка}}&lt;/ref&gt;

== Оркестр ==
Симфония ҙур составлы оркестр өсөн яҙылған. Әҫәрҙә пикколо-флейта, ике ғади флейта, ике гобой, инглиз бырғысы (ваҡыт-ваҡыт өсөнсө гобойға алмаштырыла), B һәм A-ға көйләнгән кларнеттар, B-ға көйләнгән бас-кларнет, ике фагот һәм бер контрафагот ҡулланыла. Баҡыр тынлы музыка ҡоралдары төркөмөнә F-ҡа көйләнгән дүрт валторна, B-ға көйләнгән өс торба, өс тромбон һәм туба инә. Һуҡма музыка ҡоралдары араһында литавра, бубен, барабандар, тәлинкәләр һәм там-там файҙаланыла. Шулай уҡ челеста, ксилофон, арфа һәм фортепиано партиялары бар. Ҡыллы музыка ҡоралдары төркөмөнә беренсе һәм икенсе скрипкалар, альттар, виолончелдәр һәм контрабастар керә.

== Стиль ==
Беренсе симфонияның стиль үҙенсәлектәрендә Европа музыка жанрҙары йоғонтоһо һиҙелә. Композитор концертино-серенада, баркаролла, пассакалья һәм сицилиан кеүек жанр элементтарын ҡулланған. Әҫәрҙә барокко дәүере традициялары менән бәйләнеш тә күҙәтелә. Симфонияла полифония алымдары киң урын алып тора.

[[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] ижадында Көнсығыштың ислам музыкаль-шиғри мәҙәниәт традициялары ла сағыла. Уның музыка телендә китап көйө, [[бәйет]] һәм [[мөнәжәт]] интонациялары һиҙелә.

Композитор оркестрҙың тембр мөмкинлектәрен киңәйтергә ынтылған. Симфонияларҙа күп һанлы һуҡма музыка ҡоралдары һәм piano ҡулланылған.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[Муса Йәлил (симфония-поэма)| Симфония №2 &quot;Муса Йәлил&quot;]]
* [[Симфония №3 (Монасипов)|Симфония №3]]
* [[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)|Симфония №4 “Дастан”]]

== Иҫкәрмәләр ==</text>
      <sha1>qkaoqoz80gfgwtdv676z2xzsgzbmfw5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298350</id>
      <parentid>1298349</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T18:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <origin>1298350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5032" sha1="33sb6xtfoqbmkhyfm3qxxaq3lt6hjy7" xml:space="preserve">[[Файл:Composer Almaz Munasypov.jpg|мини|Композитор [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]]]]
'''«Беренсе симфония»''' — татар композиторы [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] ижад иткән дүрт кисәктән торған ҙур симфоник әсәр. Симфония [[1963 йыл|1963 йылда]] яҙылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tatarica.org/ru/razdely/kultura/iskusstvo/muzyka/personalii/monasypov-almaz-zakirovich|title=Монасыпов Алмаз Закирович|access-date=2026-05-17|lang=ru|website=tatarica.org}}&lt;/ref&gt; Партитураһы Мәскәүҙәге «Советский композитор» нәшриәтендә 1972 йылда баҫылып сыҡҡан, баҫма 115 биттән тора.&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Алмаз Закирович Монасипов|год=1972|всего страниц=115|место=Москва|издательство=Сов. композитор|заглавие=Первая симфония|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001954618}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Әҫәр беренсе симфония тип иҫәпләнһә лә, композитор моңарсы башҡа күләмле симфоник әҫәрҙәрҙе инде яҙған булған. Беренсенән, Алмаз Монасипов буласаҡ [[Муса Йәлил (симфония-поэма)]]ның бер кисәген консерваторияны тамамлаған саҡта диплом эше булараҡ тапшырған. Икенсенән, композитор [[1960 йыл|1960 йылда]] тормошҡа ашмай ҡалған “Шомбай” балетынан сюита хәҙерләгән булған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/o-pervyh-dodekafonnyh-initsiativah-kazanskih-kompozitorov|title=О первых «dodecaphonic initiatives» казанских композиторов|author=Шатрашанова М. В.|accessdate={{subst:бүген}}|access-date=2026-05-17|website=КиберЛенинка}}&lt;/ref&gt;

== Оркестр ==
Симфония ҙур составлы оркестр өсөн яҙылған. Әҫәрҙә пикколо-флейта, ике ғади флейта, ике гобой, инглиз бырғысы (ваҡыт-ваҡыт өсөнсө гобойға алмаштырыла), B һәм A-ға көйләнгән кларнеттар, B-ға көйләнгән бас-кларнет, ике фагот һәм бер контрафагот ҡулланыла. Баҡыр тынлы музыка ҡоралдары төркөмөнә F-ҡа көйләнгән дүрт валторна, B-ға көйләнгән өс торба, өс тромбон һәм туба инә. Һуҡма музыка ҡоралдары араһында литавра, бубен, барабандар, тәлинкәләр һәм там-там файҙаланыла. Шулай уҡ челеста, ксилофон, арфа һәм фортепиано партиялары бар. Ҡыллы музыка ҡоралдары төркөмөнә беренсе һәм икенсе скрипкалар, альттар, виолончелдәр һәм контрабастар керә.

== Стиль ==
Беренсе симфонияның стиль үҙенсәлектәрендә Европа музыка жанрҙары йоғонтоһо һиҙелә. Композитор концертино-серенада, баркаролла, пассакалья һәм сицилиан кеүек жанр элементтарын ҡулланған. Әҫәрҙә барокко дәүере традициялары менән бәйләнеш тә күҙәтелә. Симфонияла полифония алымдары киң урын алып тора.

[[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] ижадында Көнсығыштың ислам музыкаль-шиғри мәҙәниәт традициялары ла сағыла. Уның музыка телендә китап көйө, [[бәйет]] һәм [[мөнәжәт]] интонациялары һиҙелә.

Композитор оркестрҙың тембр мөмкинлектәрен киңәйтергә ынтылған. Симфонияларҙа күп һанлы һуҡма музыка ҡоралдары һәм piano ҡулланылған.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[Муса Йәлил (симфония-поэма)| Симфония №2 &quot;Муса Йәлил&quot;]]
* [[Симфония №3 (Монасипов)|Симфония №3]]
* [[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)|Симфония №4 “Дастан”]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:Татар композиторҙары]]</text>
      <sha1>33sb6xtfoqbmkhyfm3qxxaq3lt6hjy7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298400</id>
      <parentid>1298350</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T06:55:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <origin>1298400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5024" sha1="evol8eria1jgijqkmdd9zga00fncy4e" xml:space="preserve">[[Файл:Composer Almaz Munasypov.jpg|мини|Композитор [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]]]]
'''«Беренсе симфония»''' — татар композиторы [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] ижад иткән дүрт кисәктән торған ҙур симфоник әсәр. Симфония [[1963 йыл|1963 йылда]] яҙылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tatarica.org/ru/razdely/kultura/iskusstvo/muzyka/personalii/monasypov-almaz-zakirovich|title=Монасыпов Алмаз Закирович|access-date=2026-05-17|lang=ru|website=tatarica.org}}&lt;/ref&gt; Партитураһы Мәскәүҙәге «Советтар композиторы» нәшриәтендә 1972 йылда баҫылып сыҡҡан, баҫма 115 биттән тора.&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Алмаз Закирович Монасипов|год=1972|всего страниц=115|место=Москва|издательство=Сов. композитор|заглавие=Первая симфония|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001954618}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Әҫәр беренсе симфония тип иҫәпләнһә лә, композитор моңарсы башҡа күләмле симфоник әҫәрҙәрҙе инде яҙған булған. Беренсенән, Алмаз Монасипов [[Муса Йәлил (симфония-поэма)]]ның бер кисәген консерваторияны тамамлаған саҡта диплом эше булараҡ тапшырған. Икенсенән, композитор [[1960 йыл|1960 йылда]] тормошҡа ашмай ҡалған “Шомбай” балетынан сюита хәҙерләгән булған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/o-pervyh-dodekafonnyh-initsiativah-kazanskih-kompozitorov|title=О первых «dodecaphonic initiatives» казанских композиторов|author=Шатрашанова М. В.|accessdate={{subst:бүген}}|access-date=2026-05-17|website=КиберЛенинка}}&lt;/ref&gt;

== Оркестр ==
Симфония ҙур составлы оркестр өсөн яҙылған. Әҫәрҙә пикколо-флейта, ике ғади флейта, ике гобой, инглиз бырғысы (ваҡыт-ваҡыт өсөнсө гобойға алмаштырыла), B һәм A-ға көйләнгән кларнеттар, B-ға көйләнгән бас-кларнет, ике фагот һәм бер контрафагот ҡулланыла. Баҡыр тынлы музыка ҡоралдары төркөмөнә F-ҡа көйләнгән дүрт валторна, B-ға көйләнгән өс торба, өс тромбон һәм туба инә. Һуҡма музыка ҡоралдары араһында литавралар, бубен, барабандар, тәлинкәләр һәм там-там файҙаланыла. Шулай уҡ челеста, ксилофон, арфа һәм фортепиано партиялары бар. Ҡыллы музыка ҡоралдары төркөмөнә беренсе һәм икенсе скрипкалар, альттар, виолончелдәр һәм контрабастар керә.

== Стиль ==
Беренсе симфонияның стиль үҙенсәлектәрендә Европа музыка жанрҙары йоғонтоһо һиҙелә. Композитор концертино-серенада, баркаролла, пассакалья һәм сицилиана кеүек жанр элементтарын ҡулланған. Әҫәрҙә барокко дәүере традициялары менән бәйләнеш тә күҙәтелә. Симфонияла полифония алымдары киң урын алып тора.

[[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] ижадында Көнсығыштың ислам музыкаль-шиғри мәҙәниәт традициялары ла сағыла. Уның музыка телендә китап көйө, [[бәйет]] һәм [[мөнәжәт]] интонациялары һиҙелә.

Композитор оркестрҙың тембр мөмкинлектәрен киңәйтергә ынтылған. Симфонияларҙа күп һанлы һуҡма музыка ҡоралдары һәм piano ҡулланылған.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[Муса Йәлил (симфония-поэма)|Симфония №2 &quot;Муса Йәлил&quot;]]
* [[Симфония №3 (Монасипов)|Симфония №3]]
* [[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)|Симфония №4 “Дастан”]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:Татар композиторҙары]]</text>
      <sha1>evol8eria1jgijqkmdd9zga00fncy4e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298411</id>
      <parentid>1298400</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <origin>1298411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5077" sha1="pl3thqyvibrnmoewo645jqeq0475d3u" xml:space="preserve">[[Файл:Composer Almaz Munasypov.jpg|мини|Композитор [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]]]]
'''«Беренсе симфония»''' — татар композиторы [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] ижад иткән дүрт кисәктән торған ҙур симфоник әсәр. Симфония [[1963 йыл|1963 йылда]] яҙылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tatarica.org/ru/razdely/kultura/iskusstvo/muzyka/personalii/monasypov-almaz-zakirovich|title=Монасыпов Алмаз Закирович|access-date=2026-05-17|lang=ru|website=tatarica.org}}&lt;/ref&gt; Партитураһы Мәскәүҙәге «Советтар композиторы» нәшриәтендә 1972 йылда баҫылып сыҡҡан, баҫма 115 биттән тора.&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Алмаз Закирович Монасипов|год=1972|всего страниц=115|место=Москва|издательство=Сов. композитор|заглавие=Первая симфония|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001954618}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Әҫәр беренсе симфония тип иҫәпләнһә лә, композитор моңарсы башҡа күләмле симфоник әҫәрҙәрҙе инде яҙған булған. Беренсенән, Алмаз Монасипов [[Муса Йәлил (симфония-поэма)]]ның бер кисәген консерваторияны тамамлаған саҡта диплом эше булараҡ тапшырған. Икенсенән, композитор [[1960 йыл|1960 йылда]] тормошҡа ашмай ҡалған “Шомбай” балетынан сюита хәҙерләгән булған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/o-pervyh-dodekafonnyh-initsiativah-kazanskih-kompozitorov|title=О первых «dodecaphonic initiatives» казанских композиторов|author=Шатрашанова М. В.|accessdate={{subst:бүген}}|access-date=2026-05-17|website=КиберЛенинка}}&lt;/ref&gt;

== Оркестр ==
Симфония ҙур составлы оркестр өсөн яҙылған. Әҫәрҙә пикколо-флейта, ике ғади флейта, ике гобой, инглиз бырғысы (ваҡыт-ваҡыт өсөнсө гобойға алмаштырыла), B һәм A-ға көйләнгән кларнеттар, B-ға көйләнгән бас-кларнет, ике фагот һәм бер контрафагот ҡулланыла. Баҡыр тынлы музыка ҡоралдары төркөмөнә F-ҡа көйләнгән дүрт валторна, B-ға көйләнгән өс торба, өс тромбон һәм туба инә. Һуҡма музыка ҡоралдары араһында литавралар, бубен, барабандар, тәлинкәләр һәм там-там файҙаланыла. Шулай уҡ челеста, ксилофон, арфа һәм фортепиано партиялары бар. Ҡыллы музыка ҡоралдары төркөмөнә беренсе һәм икенсе скрипкалар, альттар, виолончелдәр һәм контрабастар керә.

== Стиль ==
Беренсе симфонияның стиль үҙенсәлектәрендә Европа музыка жанрҙары йоғонтоһо һиҙелә. Композитор концертино-серенада, баркаролла, пассакалья һәм сицилиана кеүек жанр элементтарын ҡулланған. Әҫәрҙә барокко дәүере традициялары менән бәйләнеш тә күҙәтелә. Симфонияла полифония алымдары киң урын алып тора.

[[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] ижадында Көнсығыштың ислам музыкаль-шиғри мәҙәниәт традициялары ла сағыла. Уның музыка телендә китап көйө, [[бәйет]] һәм [[мөнәжәт]] интонациялары һиҙелә.

Композитор оркестрҙың тембр мөмкинлектәрен киңәйтергә ынтылған. Симфонияларҙа күп һанлы һуҡма музыка ҡоралдары һәм piano ҡулланылған.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[Муса Йәлил (симфония-поэма)|Симфония №2 &quot;Муса Йәлил&quot;]]
* [[Симфония №3 (Монасипов)|Симфония №3]]
* [[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)|Симфония №4 “Дастан”]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:Татар композиторҙары]]
[[Категория:Алмаз Монасипов]]</text>
      <sha1>pl3thqyvibrnmoewo645jqeq0475d3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Сәмәниҙәр мавзолейы</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201199</id>
    <revision>
      <id>1298354</id>
      <timestamp>2026-05-28T18:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Мавзолей СаманидовI|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=ҡомартҡылар|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])18:52, 28 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1298354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="420" sha1="kipljpypfghfls7lh4yxyqleuseneil" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Мавзолей СаманидовI|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=ҡомартҡылар|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])18:52, 28 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>kipljpypfghfls7lh4yxyqleuseneil</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298369</id>
      <parentid>1298354</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T21:10:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1298369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="419" sha1="skbo0zwtqmgfsqmg6a1knv78biekr8e" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Мавзолей Саманидов|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=ҡомартҡылар|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])18:52, 28 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>skbo0zwtqmgfsqmg6a1knv78biekr8e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298370</id>
      <parentid>1298369</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T21:11:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1298370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="418" sha1="nsableyup0ixvqyz6jjehur1d6ykvm0" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Мавзолей Саманидов}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=ҡомартҡылар|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])18:52, 28 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>nsableyup0ixvqyz6jjehur1d6ykvm0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡәүәт II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201200</id>
    <revision>
      <id>1298360</id>
      <timestamp>2026-05-28T20:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/146264960|Кавад II]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1298360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11810" sha1="5xocwzuk7udus5i529fgg2ujsx892yy" xml:space="preserve">
'''Ҡәүәт II Шируе''' ( '''590—628''' ) — [[Сәсәниҙәр дәүләте|Ирандың]] батшалар батшаһы ( [[шаһиншаһ]] ), '''628''' йылда бер нисә ай идара итә. [[Сәсәниҙәр]] династияһынан,  Хөсрәв II Пәрүиздең оло улы. Ҡәүәткә Шируйе («Бала арыҫлан») ҡушаматы бирелгән, Иран тарихсылары уны йышыраҡ ошо ҡушамат менән атай.

== Идара итеүе ==

=== Власҡа килеүе ===
[[Фирҙәүси]] Ҡәүәтте Маврикийҙың ҡыҙы Византия принцессаһы [[:en:Maria (daughter of Maurice)|Марияның]] улы тип һанай. Риүәйәттәргә ярашлы, йондоҙнамәселәр Пәрүизгә уның оло улы сыуалыштар һәм бәлә-ҡазалар сәбәпсеһе буласағын юраған. Бәлки, шуғалыр ҙа Хөсрәв уны тәхет вариҫы итеп ҡуйырға теләмәй, Ҡәүәткә егерме өс йәш тулғас, уны ниндәйҙер   ғәйептәре өсөн һаҡ аҫтында тоторға бойора. Ул тәхетте һөйөклө ҡатыны Ширин менән никахынан булған кесе улы Мәрҙәншаһҡа тапшырырға ҡарар итә.Шируйены Хөсрәү II -гә  ҡаршы баш күтәреүселәр азат итә. Фирҙәүси яҙа: «Улы атаһының ғүмерен ҡыйырға теләмәй, әммә Хөсрәү тәхеттән ҡолауын танымай, һәм шул саҡта хәрби етәкселәр, шаһиншаһ уларға ҡамасауларға көсһөҙ булған Хөсрәүҙе үлтерә»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Tabari/frametext.htm |title=''Мухаммад ат-Табари''. Истории пророков и царей. XXXVI |access-date=2015-07-02 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125714/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Tabari/frametext.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ғөмүмән, фарсы китаптарынан һәм ауыҙ-тел ижадынан мәғлүмәт алған мосолман тарихсылары Ҡәүәт II-не ихтыярһыҙ һәм һәләтһеҙ хаким, ә шәхес булараҡ — асыҡтан-асыҡ яуыз итеп күрһәтә. «Ҡурҡаҡ һәм  етлекмәгән» (Фирҙәүси ҡылыҡһырламаһы буйынса) Ҡәүәт башта үҙенең бөтә ир туғандарын имгәтә, ә һуңынан үлтерә, егермегә тиклем(төрлө сығанаҡтар буйынса), шул иҫәптән Мәрҙәншаһты ла. Дөрөҫ, Сүриәнең аноним хроникаһы мәғлүмәттәре буйынса, Хөсрәү Пәрүизде һәм уның балаларын үлтереүҙең төп инициаторы ҡолатылған батшаның элекке чиновнигы, Яздиндың улы Шамта була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |title=Анонимная сирийская хроника о времени Сасанидов. § 16—17 |access-date=2015-07-02 |archive-date=2015-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702164753/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Феофан Византийлы атаһын үлтереүҙе тап Ҡәүәт II башлап ебәреүе һәм үлеменә тиклем биш көн буйы Хөсрәүҙе ишетмәгән йәберләүҙәргә дусар итеүе тураһында яҙа: 
{{Цитата башы}}''«Ҡулдарын арҡаһына сылбырҙар менән ныҡлап бәйләп, аяҡтарына, муйынына ауыр тимерҙәр һалып, әле йәш сағында аҡса һаҡлау өсөн төҙөгән ҡараңғы йортҡа ырғыталар; бында улар уны аслыҡтан ғазаплағандар, әҙ генә икмәк һәм һыу биргәндәр.. Сироис (йәғни Шируйе) шул саҡта: «Бушҡа йыйған, күптәрҙе аслыҡтан үлтергән, донъяны емереп ташлаған алтынын ашаһын», — тигән; ул сатраптарҙы уны әрләргә һәм уға төкөрөргә ебәргән; һуңынан тәхеткә ултыртырға теләгән Мәрҙәншаһын күҙе алдында үлтергән, шулай уҡ уның башҡа балаларын да уның алдында үлтереп, бөтә дошмандарын уларға һүгенергә, төкөрөргә ебәргән. Биш көн дауам иткән әрләштәрҙән һуң Сироис уға уҡтар менән атырға бойора, шулай итеп, тирандың яйлап-яйлап йәне сыға».''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Feofan/text9.phtml?id=11653 |title=''Феофан Исповедник''. Летопись, под 618 г. от Р. Х. |access-date=2015-07-02 |archive-date=2015-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318104200/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Feofan/text9.phtml?id=11653 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Цитата аҙағы}}

Артабан, риүәйәттәр буйынса, Ҡәүәт II атаһының тол ҡатынына, һаман да һылыу Ширинға өйләнергә теләй. Әммә ҡатын уны алдай, туй алдынан иренең ҡәберенә барырға рөхсәт һорай, йәнәһе ире уға  нимәлер ҡалдырған, һәм унда ағыу эсә.
[[Файл:Kavadhii.jpg|справа|мини|250x250пкс|Ҡәүәт II тәңкәһе]]
Әрмән тарихсылары, киреһенсә, Шируйены маҡтай, сөнки, беренсенән, ул византиялылар менән һуғышты тамамлай, икенсенән, халыҡты өс йылға һалымдан азат итеү тураһында указ сығара. «Сеерт йылъяҙмаһы» ның несториан авторы шаһтың христиан динен тотҡанын, хатта тәнендә тәре йөрөткәнен белдерә, был, әлбиттә, ышанырлыҡ түгел .

=== Тышҡы сәйәсәте ===
Ҡәүәт II тәхеткә ултырғанға тиклем Ирандың хәле бик ҡырҡыу була. Фарсылар еңелгән Византия менән оҙайлы һуғыш арҡаһында ил ҡаҡшаған. Көрәште дауам итергә көс булмаған. Ҡәүәт II шунда уҡ Гераклийға күбеһенсә несторий епископтары торған илселек ебәрә, шулай итеп власты үҙгәртеүе һәм тыныслыҡҡа ынтылыуы тураһында иғлан итә. Быға яуап итеп Ираклий, ҙур контрибуциянан тыш, бөтә әсирҙәрҙе азат итеүҙе, [[Ҡодос|Ҡодоста]] әсирлеккә алынған изгеләрҙе ҡайтарыу, Ҡәүәттең атаһы идара иткән осорҙа яулап алынған бөтә ерҙәрҙе кире ҡайтарыуҙы, шунда уҡ Византияның баҫып алынған биләмәһенән фарсы гарнизондарын һәм ялан армияларын сығарыуҙы талап итә.

Шарттар ҡабул ителә һәм 628 йылдың 3 апрелендә тыныслыҡ төҙөлә.

Әммә Гераклий фарсылар менән солох төҙөһә лә, [[Төрки халыҡтар|төрөктәр]] [[Кавказ аръяғы|Кавказ]] аръяғын емереүен дауам итә. Яҙын берләшкән төрки-хазар ғәскәре [[Тбилиси|Тифлисте]] ала. Тәүге ҡамау ваҡытында грузиндар һәм фарсылар тарафынан төрөктәргәкүрһәтелгән кәмһетеүҙәр өсөн үс итеп, хаған төрөктәр әсирлеккә ала алған һәр кемде ҡырырға бойора, ә грузин батшаһы менән фарсы марзбанын йәберләргә, һуҡыр итергә һәм тиреһен тунарға ҡуша.

=== Ҡәүәт II үлеме ===
Йыл элек һыу ағыҙып алып киткән Түбәнге Месопотамия баҫыуҙарын һаҡлаусы дамбаларҙы емереклектәр арҡаһында төҙәтеп булмай. Бер миҙгел эсендә бында уңдырышлы ерҙәрҙең һиҙелерлек өлөшө һаҙлыҡтарға әйләнә. Хатта батшаның үҙен дә аямаған эпидемия, аслыҡ башлана. Ҡәүәт II 628 йылдың октябрендә, һигеҙ айҙан да артыҡ батшалыҡ итмәй,  «ашҡаҙан ауырыуынан» ( [[дизентерия]] ) вафат була&lt;ref&gt;Анонимная сирийская хроника о времени Сасанидов. § 17.&amp;#x20;Дата обращения: 2 июля 2015.&amp;#x20;Архивировано 2 июля 2015 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Абу Ханифа ад-Динавари''. Книга длинных известий, стр. 117.&amp;#x20;Дата обращения: 8 июля 2015.&amp;#x20;Архивировано 18 марта 2015 года.&lt;/ref&gt;. Әммә Ҡәүәт II-нең үлеменә ағыу сәбәпсе булыуы ла ихтимал&lt;ref&gt;''Дашков С. Б.''&amp;#x20;Цари царей — Сасаниды.&amp;#x20;— С.&amp;#x20;184.&lt;/ref&gt;.

Ҡәүәт II  «фарсы батшаларының йолаһы буйынса» йәйҙе үткәрергә тип Хулфанға, йәғни Ктесифондан төньяҡтараҡ, юлда вафат була.

Уның үлеме Ирандағы бола һәм ихтилалдарға катализатор була, был Сәсәниҙәр державаһының көсһөҙләнеүенә һәм 23 йылдан һуң тулыһынса емерелеүенә килтерә.
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: black solid 1px&quot;
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:DarkKhaki;&quot; |'''[[Сәсәниҙәр]]''' 
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Khaki;&quot; width=&quot;30%&quot; |[[Файл:Senmurv.svg|60x60пкс]]&lt;br /&gt; &lt;small&gt;Алдағыһы:&lt;/small&gt;&lt;br /&gt; '''Хөсрәү II Пәрүиз'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Orange;&quot; width=&quot;40%&quot; | '''[[Сәсәниҙәр дәүләте|шаһиншаһ&lt;br /&gt; Иран һәм Иран булмаған]]'''&lt;br /&gt; '''628'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;(8 ай идара итә)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Khaki;&quot; width=&quot;30%&quot; |[[Файл:Senmurv.svg|60x60пкс]]&lt;br /&gt; &lt;small&gt;Вариҫы:&lt;/small&gt;&lt;br /&gt; '''Әрҙәшир III .'''
|-
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

*  
*  
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Ираҡта вафат булғандар]]
[[Категория:6 сентябрҙә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>5xocwzuk7udus5i529fgg2ujsx892yy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298361</id>
      <parentid>1298360</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T20:52:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1298361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12526" sha1="b9s4m01wwr9gs8rnx9u8tmuvkr74ncv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡәүәт II Шируйе''' ('''590—628''') — [[Сәсәниҙәр дәүләте|Ирандың]] батшалар батшаһы ([[шаһиншаһ]]), '''628''' йылда бер нисә ай идара итә. [[Сәсәниҙәр]] династияһынан, Хөсрәү II Пәрүиздең оло улы. Ҡәүәткә Шируйе («Бала арыҫлан») ҡушаматы бирелгән, Иран тарихсылары уны йышыраҡ ошо ҡушамат менән атай.

== Идара итеүе ==

=== Власҡа килеүе ===
[[Фирҙәүси]] Ҡәүәтте Маврикийҙың ҡыҙы Византия принцессаһы Марияның улы тип һанай. Риүәйәттәргә ярашлы, йондоҙнамәселәр Пәрүизгә уның оло улы сыуалыштар һәм бәлә-ҡазалар сәбәпсеһе буласағын юраған. Бәлки, шуғалыр ҙа Хөсрәв уны тәхет вариҫы итеп ҡуйырға теләмәй, Ҡәүәткә егерме өс йәш тулғас, уны ниндәйҙер ғәйептәре өсөн һаҡ аҫтында тоторға бойора. Ул тәхетте һөйөклө ҡатыны Ширин менән никахынан булған кесе улы Мәрҙәншаһҡа тапшырырға ҡарар итә. Шируйены Хөсрәү II -гә ҡаршы баш күтәреүселәр азат итә. Фирҙәүси яҙа: «Улы атаһының ғүмерен ҡыйырға теләмәй, әммә Хөсрәү тәхеттән ҡолауын танымай, һәм шул саҡта хәрби етәкселәр, шаһиншаһ уларға ҡамасауларға көсһөҙ булған Хөсрәүҙе үлтерә»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Tabari/frametext.htm |title=''Мухаммад ат-Табари''. Истории пророков и царей. XXXVI |access-date=2015-07-02 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125714/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Tabari/frametext.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ғөмүмән, фарсы китаптарынан һәм ауыҙ-тел ижадынан мәғлүмәт алған мосолман тарихсылары Ҡәүәт II-не ихтыярһыҙ һәм һәләтһеҙ хаким, ә шәхес булараҡ — асыҡтан-асыҡ яуыз итеп күрһәтә. «Ҡурҡаҡ һәм етлекмәгән» (Фирҙәүси ҡылыҡһырламаһы буйынса) Ҡәүәт башта үҙенең бөтә ир туғандарын имгәтә, ә һуңынан үлтерә, егермегә тиклем(төрлө сығанаҡтар буйынса), шул иҫәптән Мәрҙәншаһты ла. Дөрөҫ, Сүриәнең аноним хроникаһы мәғлүмәттәре буйынса, Хөсрәү Пәрүизде һәм уның балаларын үлтереүҙең төп инициаторы ҡолатылған батшаның элекке чиновнигы, Яздиндың улы Шамта була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |title=Анонимная сирийская хроника о времени Сасанидов. § 16—17 |access-date=2015-07-02 |archive-date=2015-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702164753/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Феофан Византийлы атаһын үлтереүҙе тап Ҡәүәт II башлап ебәреүе һәм үлеменә тиклем биш көн буйы Хөсрәүҙе ишетмәгән йәберләүҙәргә дусар итеүе тураһында яҙа:
{{Цитата башы}}''«Ҡулдарын арҡаһына сылбырҙар менән ныҡлап бәйләп, аяҡтарына, муйынына ауыр тимерҙәр һалып, әле йәш сағында аҡса һаҡлау өсөн төҙөгән ҡараңғы йортҡа ырғыталар; бында улар уны аслыҡтан ғазаплағандар, әҙ генә икмәк һәм һыу биргәндәр.. Сироис (йәғни Шируйе) шул саҡта: „Бушҡа йыйған, күптәрҙе аслыҡтан үлтергән, донъяны емереп ташлаған алтынын ашаһын“, — тигән; ул сатраптарҙы уны әрләргә һәм уға төкөрөргә ебәргән; һуңынан тәхеткә ултыртырға теләгән Мәрҙәншаһын күҙе алдында үлтергән, шулай уҡ уның башҡа балаларын да уның алдында үлтереп, бөтә дошмандарын уларға һүгенергә, төкөрөргә ебәргән. Биш көн дауам иткән әрләштәрҙән һуң Сироис уға уҡтар менән атырға бойора, шулай итеп, тирандың яйлап-яйлап йәне сыға».''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Feofan/text9.phtml?id=11653 |title=''Феофан Исповедник''. Летопись, под 618 г. от Р. Х. |access-date=2015-07-02 |archive-date=2015-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318104200/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Feofan/text9.phtml?id=11653 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Цитата аҙағы}}

Артабан, риүәйәттәр буйынса, Ҡәүәт II атаһының тол ҡатынына, һаман да һылыу Ширинға өйләнергә теләй. Әммә ҡатын уны алдай, туй алдынан иренең ҡәберенә барырға рөхсәт һорай, йәнәһе ире уға нимәлер ҡалдырған, һәм унда ағыу эсә.
[[Файл:Kavadhii.jpg|справа|мини|250x250пкс|Ҡәүәт II тәңкәһе]]
Әрмән тарихсылары, киреһенсә, Шируйены маҡтай, сөнки, беренсенән, ул византиялылар менән һуғышты тамамлай, икенсенән, халыҡты өс йылға һалымдан азат итеү тураһында указ сығара. «Сеерт йылъяҙмаһы» ның несториан авторы шаһтың христиан динен тотҡанын, хатта тәнендә тәре йөрөткәнен белдерә, был, әлбиттә, ышанырлыҡ түгел&lt;ref&gt;{{Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды|183—184|1}}&lt;/ref&gt;.

=== Тышҡы сәйәсәте ===
Ҡәүәт II тәхеткә ултырғанға тиклем Ирандың хәле бик ҡырҡыу була. Фарсылар еңелгән Византия менән оҙайлы һуғыш арҡаһында ил ҡаҡшаған. Көрәште дауам итергә көс булмаған. Ҡәүәт II шунда уҡ Гераклийға күбеһенсә несторий епископтары торған илселек ебәрә, шулай итеп власты үҙгәртеүе һәм тыныслыҡҡа ынтылыуы тураһында иғлан итә. Быға яуап итеп Ираклий, ҙур контрибуциянан тыш, бөтә әсирҙәрҙе азат итеүҙе, [[Ҡодос]]та әсирлеккә алынған изгеләрҙе ҡайтарыу, Ҡәүәттең атаһы идара иткән осорҙа яулап алынған бөтә ерҙәрҙе кире ҡайтарыуҙы, шунда уҡ Византияның баҫып алынған биләмәһенән фарсы гарнизондарын һәм ялан армияларын сығарыуҙы талап итә.

Шарттар ҡабул ителә һәм 628 йылдың 3 апрелендә тыныслыҡ төҙөлә.

Әммә Гераклий фарсылар менән солох төҙөһә лә, [[Төрки халыҡтар|төрөктәр]] [[Кавказ аръяғы]]н емереүен дауам итә. Яҙын берләшкән төрки-хазар ғәскәре [[Тбилиси|Тифлисте]] ала. Тәүге ҡамау ваҡытында грузиндар һәм фарсылар тарафынан төрөктәргәкүрһәтелгән кәмһетеүҙәр өсөн үс итеп, хаған төрөктәр әсирлеккә ала алған һәр кемде ҡырырға бойора, ә грузин батшаһы менән фарсы марзбанын йәберләргә, һуҡыр итергә һәм тиреһен тунарға ҡуша.

=== Ҡәүәт II үлеме ===
Йыл элек һыу ағыҙып алып киткән Түбәнге Месопотамия баҫыуҙарын һаҡлаусы дамбаларҙы емереклектәр арҡаһында төҙәтеп булмай. Бер миҙгел эсендә бында уңдырышлы ерҙәрҙең һиҙелерлек өлөшө һаҙлыҡтарға әйләнә. Хатта батшаның үҙен дә аямаған эпидемия, аслыҡ башлана. Ҡәүәт II 628 йылдың октябрендә, һигеҙ айҙан да артыҡ батшалыҡ итмәй, «ашҡаҙан ауырыуынан» ([[дизентерия]]) вафат була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |title=Анонимная сирийская хроника о времени Сасанидов. § 17 |access-date=2015-07-02 |archive-date=2015-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702164753/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Dinavari/text2.phtml?id=2353 |title=''Абу Ханифа ад-Динавари''. Книга длинных известий, стр. 117 |access-date=2015-07-08 |archive-date=2015-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318183839/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Dinavari/text2.phtml?id=2353 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Абу Ханифа ад-Динавари''. Книга длинных известий, стр. 117. Дата обращения: 8 июля 2015. Архивировано 18 марта 2015 года.&lt;/ref&gt;. Әммә Ҡәүәт II-нең үлеменә ағыу сәбәпсе булыуы ла ихтимал&lt;ref&gt;{{Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды|184|1}}&lt;/ref&gt;.

Ҡәүәт II «фарсы батшаларының йолаһы буйынса» йәйҙе үткәрергә тип Хулфанға, йәғни Ктесифондан төньяҡтараҡ, юлда вафат була.

Уның үлеме Ирандағы бола һәм ихтилалдарға катализатор була, был Сәсәниҙәр державаһының көсһөҙләнеүенә һәм 23 йылдан һуң тулыһынса емерелеүенә килтерә.
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: black solid 1px&quot;
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:DarkKhaki;&quot; |'''[[Сәсәниҙәр]]'''
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Khaki;&quot; width=&quot;30%&quot; |[[Файл:Senmurv.svg|60x60пкс]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;Алдағыһы:&lt;/small&gt;&lt;br&gt; '''Хөсрәү II Пәрүиз'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Orange;&quot; width=&quot;40%&quot; | '''[[Сәсәниҙәр дәүләте|шаһиншаһ&lt;br&gt; Иран һәм Иран булмаған]]'''&lt;br&gt; '''628'''&lt;br&gt; &lt;small&gt;(8 ай идара итә)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Khaki;&quot; width=&quot;30%&quot; |[[Файл:Senmurv.svg|60x60пкс]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;Вариҫы:&lt;/small&gt;&lt;br&gt; '''Әрҙәшир III .'''
|-
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды}}
* {{Книга:Дьяконов М. М.: Очерк истории Древнего Ирана}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Ираҡта вафат булғандар]]
[[Категория:6 сентябрҙә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>b9s4m01wwr9gs8rnx9u8tmuvkr74ncv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298362</id>
      <parentid>1298361</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T20:53:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәбиәт */</comment>
      <origin>1298362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12496" sha1="p9a6gkvyc1idhbaxnnch8wbsn09h12g" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡәүәт II Шируйе''' ('''590—628''') — [[Сәсәниҙәр дәүләте|Ирандың]] батшалар батшаһы ([[шаһиншаһ]]), '''628''' йылда бер нисә ай идара итә. [[Сәсәниҙәр]] династияһынан, Хөсрәү II Пәрүиздең оло улы. Ҡәүәткә Шируйе («Бала арыҫлан») ҡушаматы бирелгән, Иран тарихсылары уны йышыраҡ ошо ҡушамат менән атай.

== Идара итеүе ==

=== Власҡа килеүе ===
[[Фирҙәүси]] Ҡәүәтте Маврикийҙың ҡыҙы Византия принцессаһы Марияның улы тип һанай. Риүәйәттәргә ярашлы, йондоҙнамәселәр Пәрүизгә уның оло улы сыуалыштар һәм бәлә-ҡазалар сәбәпсеһе буласағын юраған. Бәлки, шуғалыр ҙа Хөсрәв уны тәхет вариҫы итеп ҡуйырға теләмәй, Ҡәүәткә егерме өс йәш тулғас, уны ниндәйҙер ғәйептәре өсөн һаҡ аҫтында тоторға бойора. Ул тәхетте һөйөклө ҡатыны Ширин менән никахынан булған кесе улы Мәрҙәншаһҡа тапшырырға ҡарар итә. Шируйены Хөсрәү II -гә ҡаршы баш күтәреүселәр азат итә. Фирҙәүси яҙа: «Улы атаһының ғүмерен ҡыйырға теләмәй, әммә Хөсрәү тәхеттән ҡолауын танымай, һәм шул саҡта хәрби етәкселәр, шаһиншаһ уларға ҡамасауларға көсһөҙ булған Хөсрәүҙе үлтерә»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Tabari/frametext.htm |title=''Мухаммад ат-Табари''. Истории пророков и царей. XXXVI |access-date=2015-07-02 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125714/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Tabari/frametext.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ғөмүмән, фарсы китаптарынан һәм ауыҙ-тел ижадынан мәғлүмәт алған мосолман тарихсылары Ҡәүәт II-не ихтыярһыҙ һәм һәләтһеҙ хаким, ә шәхес булараҡ — асыҡтан-асыҡ яуыз итеп күрһәтә. «Ҡурҡаҡ һәм етлекмәгән» (Фирҙәүси ҡылыҡһырламаһы буйынса) Ҡәүәт башта үҙенең бөтә ир туғандарын имгәтә, ә һуңынан үлтерә, егермегә тиклем(төрлө сығанаҡтар буйынса), шул иҫәптән Мәрҙәншаһты ла. Дөрөҫ, Сүриәнең аноним хроникаһы мәғлүмәттәре буйынса, Хөсрәү Пәрүизде һәм уның балаларын үлтереүҙең төп инициаторы ҡолатылған батшаның элекке чиновнигы, Яздиндың улы Шамта була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |title=Анонимная сирийская хроника о времени Сасанидов. § 16—17 |access-date=2015-07-02 |archive-date=2015-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702164753/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Феофан Византийлы атаһын үлтереүҙе тап Ҡәүәт II башлап ебәреүе һәм үлеменә тиклем биш көн буйы Хөсрәүҙе ишетмәгән йәберләүҙәргә дусар итеүе тураһында яҙа:
{{Цитата башы}}''«Ҡулдарын арҡаһына сылбырҙар менән ныҡлап бәйләп, аяҡтарына, муйынына ауыр тимерҙәр һалып, әле йәш сағында аҡса һаҡлау өсөн төҙөгән ҡараңғы йортҡа ырғыталар; бында улар уны аслыҡтан ғазаплағандар, әҙ генә икмәк һәм һыу биргәндәр.. Сироис (йәғни Шируйе) шул саҡта: „Бушҡа йыйған, күптәрҙе аслыҡтан үлтергән, донъяны емереп ташлаған алтынын ашаһын“, — тигән; ул сатраптарҙы уны әрләргә һәм уға төкөрөргә ебәргән; һуңынан тәхеткә ултыртырға теләгән Мәрҙәншаһын күҙе алдында үлтергән, шулай уҡ уның башҡа балаларын да уның алдында үлтереп, бөтә дошмандарын уларға һүгенергә, төкөрөргә ебәргән. Биш көн дауам иткән әрләштәрҙән һуң Сироис уға уҡтар менән атырға бойора, шулай итеп, тирандың яйлап-яйлап йәне сыға».''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Feofan/text9.phtml?id=11653 |title=''Феофан Исповедник''. Летопись, под 618 г. от Р. Х. |access-date=2015-07-02 |archive-date=2015-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318104200/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Feofan/text9.phtml?id=11653 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Цитата аҙағы}}

Артабан, риүәйәттәр буйынса, Ҡәүәт II атаһының тол ҡатынына, һаман да һылыу Ширинға өйләнергә теләй. Әммә ҡатын уны алдай, туй алдынан иренең ҡәберенә барырға рөхсәт һорай, йәнәһе ире уға нимәлер ҡалдырған, һәм унда ағыу эсә.
[[Файл:Kavadhii.jpg|справа|мини|250x250пкс|Ҡәүәт II тәңкәһе]]
Әрмән тарихсылары, киреһенсә, Шируйены маҡтай, сөнки, беренсенән, ул византиялылар менән һуғышты тамамлай, икенсенән, халыҡты өс йылға һалымдан азат итеү тураһында указ сығара. «Сеерт йылъяҙмаһы» ның несториан авторы шаһтың христиан динен тотҡанын, хатта тәнендә тәре йөрөткәнен белдерә, был, әлбиттә, ышанырлыҡ түгел&lt;ref&gt;{{Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды|183—184|1}}&lt;/ref&gt;.

=== Тышҡы сәйәсәте ===
Ҡәүәт II тәхеткә ултырғанға тиклем Ирандың хәле бик ҡырҡыу була. Фарсылар еңелгән Византия менән оҙайлы һуғыш арҡаһында ил ҡаҡшаған. Көрәште дауам итергә көс булмаған. Ҡәүәт II шунда уҡ Гераклийға күбеһенсә несторий епископтары торған илселек ебәрә, шулай итеп власты үҙгәртеүе һәм тыныслыҡҡа ынтылыуы тураһында иғлан итә. Быға яуап итеп Ираклий, ҙур контрибуциянан тыш, бөтә әсирҙәрҙе азат итеүҙе, [[Ҡодос]]та әсирлеккә алынған изгеләрҙе ҡайтарыу, Ҡәүәттең атаһы идара иткән осорҙа яулап алынған бөтә ерҙәрҙе кире ҡайтарыуҙы, шунда уҡ Византияның баҫып алынған биләмәһенән фарсы гарнизондарын һәм ялан армияларын сығарыуҙы талап итә.

Шарттар ҡабул ителә һәм 628 йылдың 3 апрелендә тыныслыҡ төҙөлә.

Әммә Гераклий фарсылар менән солох төҙөһә лә, [[Төрки халыҡтар|төрөктәр]] [[Кавказ аръяғы]]н емереүен дауам итә. Яҙын берләшкән төрки-хазар ғәскәре [[Тбилиси|Тифлисте]] ала. Тәүге ҡамау ваҡытында грузиндар һәм фарсылар тарафынан төрөктәргәкүрһәтелгән кәмһетеүҙәр өсөн үс итеп, хаған төрөктәр әсирлеккә ала алған һәр кемде ҡырырға бойора, ә грузин батшаһы менән фарсы марзбанын йәберләргә, һуҡыр итергә һәм тиреһен тунарға ҡуша.

=== Ҡәүәт II үлеме ===
Йыл элек һыу ағыҙып алып киткән Түбәнге Месопотамия баҫыуҙарын һаҡлаусы дамбаларҙы емереклектәр арҡаһында төҙәтеп булмай. Бер миҙгел эсендә бында уңдырышлы ерҙәрҙең һиҙелерлек өлөшө һаҙлыҡтарға әйләнә. Хатта батшаның үҙен дә аямаған эпидемия, аслыҡ башлана. Ҡәүәт II 628 йылдың октябрендә, һигеҙ айҙан да артыҡ батшалыҡ итмәй, «ашҡаҙан ауырыуынан» ([[дизентерия]]) вафат була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |title=Анонимная сирийская хроника о времени Сасанидов. § 17 |access-date=2015-07-02 |archive-date=2015-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702164753/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Dinavari/text2.phtml?id=2353 |title=''Абу Ханифа ад-Динавари''. Книга длинных известий, стр. 117 |access-date=2015-07-08 |archive-date=2015-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318183839/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Dinavari/text2.phtml?id=2353 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Абу Ханифа ад-Динавари''. Книга длинных известий, стр. 117. Дата обращения: 8 июля 2015. Архивировано 18 марта 2015 года.&lt;/ref&gt;. Әммә Ҡәүәт II-нең үлеменә ағыу сәбәпсе булыуы ла ихтимал&lt;ref&gt;{{Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды|184|1}}&lt;/ref&gt;.

Ҡәүәт II «фарсы батшаларының йолаһы буйынса» йәйҙе үткәрергә тип Хулфанға, йәғни Ктесифондан төньяҡтараҡ, юлда вафат була.

Уның үлеме Ирандағы бола һәм ихтилалдарға катализатор була, был Сәсәниҙәр державаһының көсһөҙләнеүенә һәм 23 йылдан һуң тулыһынса емерелеүенә килтерә.
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: black solid 1px&quot;
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:DarkKhaki;&quot; |'''[[Сәсәниҙәр]]'''
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Khaki;&quot; width=&quot;30%&quot; |[[Файл:Senmurv.svg|60x60пкс]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;Алдағыһы:&lt;/small&gt;&lt;br&gt; '''Хөсрәү II Пәрүиз'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Orange;&quot; width=&quot;40%&quot; | '''[[Сәсәниҙәр дәүләте|шаһиншаһ&lt;br&gt; Иран һәм Иран булмаған]]'''&lt;br&gt; '''628'''&lt;br&gt; &lt;small&gt;(8 ай идара итә)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Khaki;&quot; width=&quot;30%&quot; |[[Файл:Senmurv.svg|60x60пкс]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;Вариҫы:&lt;/small&gt;&lt;br&gt; '''Әрҙәшир III .'''
|-
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды
* Дьяконов М. М.: Очерк истории Древнего Ирана
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Ираҡта вафат булғандар]]
[[Категория:6 сентябрҙә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>p9a6gkvyc1idhbaxnnch8wbsn09h12g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298363</id>
      <parentid>1298362</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T20:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәбиәт */</comment>
      <origin>1298363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14036" sha1="7z99y6pykyme23ttb1nwxdhgs12svux" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡәүәт II Шируйе''' ('''590—628''') — [[Сәсәниҙәр дәүләте|Ирандың]] батшалар батшаһы ([[шаһиншаһ]]), '''628''' йылда бер нисә ай идара итә. [[Сәсәниҙәр]] династияһынан, Хөсрәү II Пәрүиздең оло улы. Ҡәүәткә Шируйе («Бала арыҫлан») ҡушаматы бирелгән, Иран тарихсылары уны йышыраҡ ошо ҡушамат менән атай.

== Идара итеүе ==

=== Власҡа килеүе ===
[[Фирҙәүси]] Ҡәүәтте Маврикийҙың ҡыҙы Византия принцессаһы Марияның улы тип һанай. Риүәйәттәргә ярашлы, йондоҙнамәселәр Пәрүизгә уның оло улы сыуалыштар һәм бәлә-ҡазалар сәбәпсеһе буласағын юраған. Бәлки, шуғалыр ҙа Хөсрәв уны тәхет вариҫы итеп ҡуйырға теләмәй, Ҡәүәткә егерме өс йәш тулғас, уны ниндәйҙер ғәйептәре өсөн һаҡ аҫтында тоторға бойора. Ул тәхетте һөйөклө ҡатыны Ширин менән никахынан булған кесе улы Мәрҙәншаһҡа тапшырырға ҡарар итә. Шируйены Хөсрәү II -гә ҡаршы баш күтәреүселәр азат итә. Фирҙәүси яҙа: «Улы атаһының ғүмерен ҡыйырға теләмәй, әммә Хөсрәү тәхеттән ҡолауын танымай, һәм шул саҡта хәрби етәкселәр, шаһиншаһ уларға ҡамасауларға көсһөҙ булған Хөсрәүҙе үлтерә»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Tabari/frametext.htm |title=''Мухаммад ат-Табари''. Истории пророков и царей. XXXVI |access-date=2015-07-02 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125714/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Tabari/frametext.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ғөмүмән, фарсы китаптарынан һәм ауыҙ-тел ижадынан мәғлүмәт алған мосолман тарихсылары Ҡәүәт II-не ихтыярһыҙ һәм һәләтһеҙ хаким, ә шәхес булараҡ — асыҡтан-асыҡ яуыз итеп күрһәтә. «Ҡурҡаҡ һәм етлекмәгән» (Фирҙәүси ҡылыҡһырламаһы буйынса) Ҡәүәт башта үҙенең бөтә ир туғандарын имгәтә, ә һуңынан үлтерә, егермегә тиклем(төрлө сығанаҡтар буйынса), шул иҫәптән Мәрҙәншаһты ла. Дөрөҫ, Сүриәнең аноним хроникаһы мәғлүмәттәре буйынса, Хөсрәү Пәрүизде һәм уның балаларын үлтереүҙең төп инициаторы ҡолатылған батшаның элекке чиновнигы, Яздиндың улы Шамта була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |title=Анонимная сирийская хроника о времени Сасанидов. § 16—17 |access-date=2015-07-02 |archive-date=2015-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702164753/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Феофан Византийлы атаһын үлтереүҙе тап Ҡәүәт II башлап ебәреүе һәм үлеменә тиклем биш көн буйы Хөсрәүҙе ишетмәгән йәберләүҙәргә дусар итеүе тураһында яҙа:
{{Цитата башы}}''«Ҡулдарын арҡаһына сылбырҙар менән ныҡлап бәйләп, аяҡтарына, муйынына ауыр тимерҙәр һалып, әле йәш сағында аҡса һаҡлау өсөн төҙөгән ҡараңғы йортҡа ырғыталар; бында улар уны аслыҡтан ғазаплағандар, әҙ генә икмәк һәм һыу биргәндәр.. Сироис (йәғни Шируйе) шул саҡта: „Бушҡа йыйған, күптәрҙе аслыҡтан үлтергән, донъяны емереп ташлаған алтынын ашаһын“, — тигән; ул сатраптарҙы уны әрләргә һәм уға төкөрөргә ебәргән; һуңынан тәхеткә ултыртырға теләгән Мәрҙәншаһын күҙе алдында үлтергән, шулай уҡ уның башҡа балаларын да уның алдында үлтереп, бөтә дошмандарын уларға һүгенергә, төкөрөргә ебәргән. Биш көн дауам иткән әрләштәрҙән һуң Сироис уға уҡтар менән атырға бойора, шулай итеп, тирандың яйлап-яйлап йәне сыға».''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Feofan/text9.phtml?id=11653 |title=''Феофан Исповедник''. Летопись, под 618 г. от Р. Х. |access-date=2015-07-02 |archive-date=2015-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318104200/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Feofan/text9.phtml?id=11653 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Цитата аҙағы}}

Артабан, риүәйәттәр буйынса, Ҡәүәт II атаһының тол ҡатынына, һаман да һылыу Ширинға өйләнергә теләй. Әммә ҡатын уны алдай, туй алдынан иренең ҡәберенә барырға рөхсәт һорай, йәнәһе ире уға нимәлер ҡалдырған, һәм унда ағыу эсә.
[[Файл:Kavadhii.jpg|справа|мини|250x250пкс|Ҡәүәт II тәңкәһе]]
Әрмән тарихсылары, киреһенсә, Шируйены маҡтай, сөнки, беренсенән, ул византиялылар менән һуғышты тамамлай, икенсенән, халыҡты өс йылға һалымдан азат итеү тураһында указ сығара. «Сеерт йылъяҙмаһы» ның несториан авторы шаһтың христиан динен тотҡанын, хатта тәнендә тәре йөрөткәнен белдерә, был, әлбиттә, ышанырлыҡ түгел&lt;ref&gt;{{Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды|183—184|1}}&lt;/ref&gt;.

=== Тышҡы сәйәсәте ===
Ҡәүәт II тәхеткә ултырғанға тиклем Ирандың хәле бик ҡырҡыу була. Фарсылар еңелгән Византия менән оҙайлы һуғыш арҡаһында ил ҡаҡшаған. Көрәште дауам итергә көс булмаған. Ҡәүәт II шунда уҡ Гераклийға күбеһенсә несторий епископтары торған илселек ебәрә, шулай итеп власты үҙгәртеүе һәм тыныслыҡҡа ынтылыуы тураһында иғлан итә. Быға яуап итеп Ираклий, ҙур контрибуциянан тыш, бөтә әсирҙәрҙе азат итеүҙе, [[Ҡодос]]та әсирлеккә алынған изгеләрҙе ҡайтарыу, Ҡәүәттең атаһы идара иткән осорҙа яулап алынған бөтә ерҙәрҙе кире ҡайтарыуҙы, шунда уҡ Византияның баҫып алынған биләмәһенән фарсы гарнизондарын һәм ялан армияларын сығарыуҙы талап итә.

Шарттар ҡабул ителә һәм 628 йылдың 3 апрелендә тыныслыҡ төҙөлә.

Әммә Гераклий фарсылар менән солох төҙөһә лә, [[Төрки халыҡтар|төрөктәр]] [[Кавказ аръяғы]]н емереүен дауам итә. Яҙын берләшкән төрки-хазар ғәскәре [[Тбилиси|Тифлисте]] ала. Тәүге ҡамау ваҡытында грузиндар һәм фарсылар тарафынан төрөктәргәкүрһәтелгән кәмһетеүҙәр өсөн үс итеп, хаған төрөктәр әсирлеккә ала алған һәр кемде ҡырырға бойора, ә грузин батшаһы менән фарсы марзбанын йәберләргә, һуҡыр итергә һәм тиреһен тунарға ҡуша.

=== Ҡәүәт II үлеме ===
Йыл элек һыу ағыҙып алып киткән Түбәнге Месопотамия баҫыуҙарын һаҡлаусы дамбаларҙы емереклектәр арҡаһында төҙәтеп булмай. Бер миҙгел эсендә бында уңдырышлы ерҙәрҙең һиҙелерлек өлөшө һаҙлыҡтарға әйләнә. Хатта батшаның үҙен дә аямаған эпидемия, аслыҡ башлана. Ҡәүәт II 628 йылдың октябрендә, һигеҙ айҙан да артыҡ батшалыҡ итмәй, «ашҡаҙан ауырыуынан» ([[дизентерия]]) вафат була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |title=Анонимная сирийская хроника о времени Сасанидов. § 17 |access-date=2015-07-02 |archive-date=2015-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702164753/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Dinavari/text2.phtml?id=2353 |title=''Абу Ханифа ад-Динавари''. Книга длинных известий, стр. 117 |access-date=2015-07-08 |archive-date=2015-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318183839/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Dinavari/text2.phtml?id=2353 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Абу Ханифа ад-Динавари''. Книга длинных известий, стр. 117. Дата обращения: 8 июля 2015. Архивировано 18 марта 2015 года.&lt;/ref&gt;. Әммә Ҡәүәт II-нең үлеменә ағыу сәбәпсе булыуы ла ихтимал&lt;ref&gt;{{Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды|184|1}}&lt;/ref&gt;.

Ҡәүәт II «фарсы батшаларының йолаһы буйынса» йәйҙе үткәрергә тип Хулфанға, йәғни Ктесифондан төньяҡтараҡ, юлда вафат була.

Уның үлеме Ирандағы бола һәм ихтилалдарға катализатор була, был Сәсәниҙәр державаһының көсһөҙләнеүенә һәм 23 йылдан һуң тулыһынса емерелеүенә килтерә.
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: black solid 1px&quot;
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:DarkKhaki;&quot; |'''[[Сәсәниҙәр]]'''
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Khaki;&quot; width=&quot;30%&quot; |[[Файл:Senmurv.svg|60x60пкс]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;Алдағыһы:&lt;/small&gt;&lt;br&gt; '''Хөсрәү II Пәрүиз'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Orange;&quot; width=&quot;40%&quot; | '''[[Сәсәниҙәр дәүләте|шаһиншаһ&lt;br&gt; Иран һәм Иран булмаған]]'''&lt;br&gt; '''628'''&lt;br&gt; &lt;small&gt;(8 ай идара итә)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Khaki;&quot; width=&quot;30%&quot; |[[Файл:Senmurv.svg|60x60пкс]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;Вариҫы:&lt;/small&gt;&lt;br&gt; '''Әрҙәшир III .'''
|-
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды
* Дьяконов М. М.: Очерк истории Древнего Ирана
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Ираҡта вафат булғандар]]
[[Категория:6 сентябрҙә вафат булғандар]]
{{Навигационная таблица
 |имя           = Сәсәниҙәр
 |state         = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 |заголовок     = [[Сәсәниҙәр]]¹
 |класс_списков = hlist

 |список1       =
* [[Сәсән]]
* [[Папак]]
* [[Әрдәшир Папакан]]
* [[Шапур I]]
* [[Ормизд I]]
* [[Бахрам I]]
* [[Бахрам II]]
* [[Бахрам III]]
* [[Нарсе]]
* [[Ормизд II]]
* [[Шапур II]]
* [[Әрҙәшир II]]
* [[Шапур III]]
* [[Бахрам IV]]
* [[Йездегерд I]]
* [[Бахрам V]]
* [[Йездегерд II]]
* [[Ормизд III]]
* [[Пероз]]
* [[Балаш (шахиншах)|Балаш]]
* [[Ҡәүәт I]]
* [[Замасп]]
* [[Хөсрәү I Ануширван]]
* [[Ормизд IV]]
* &lt;small&gt;[[Бахрам Чубин|Бахрам VI]]&lt;/small&gt;
* [[Хөсрәү II Парвиз]]
* [[Ҡәүәт II]]
* [[Әрҙәшир III]]
* &lt;small&gt;[[Фаррухан Шахрвараз|Шахрвараз]]&lt;/small&gt;
* [[Борандохт]]
* [[Әзәрмедохт]]
* [[Йездегерд III]]

 |внизу         = ¹&lt;small&gt;выделенные шрифтом маленького размера не относятся к этой династии&lt;/small&gt;
}}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || 
[[Категория:Цари раннесредневекового Ирана]] }}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Навигационные шаблоны:Династии|Сасаниды]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7z99y6pykyme23ttb1nwxdhgs12svux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298365</id>
      <parentid>1298363</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T21:04:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәбиәт */</comment>
      <origin>1298365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18385" sha1="88gyi0oaltd6og0xpwzo0z0ubsz0c3m" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡәүәт II Шируйе''' ('''590—628''') — [[Сәсәниҙәр дәүләте|Ирандың]] батшалар батшаһы ([[шаһиншаһ]]), '''628''' йылда бер нисә ай идара итә. [[Сәсәниҙәр]] династияһынан, Хөсрәү II Пәрүиздең оло улы. Ҡәүәткә Шируйе («Бала арыҫлан») ҡушаматы бирелгән, Иран тарихсылары уны йышыраҡ ошо ҡушамат менән атай.

== Идара итеүе ==

=== Власҡа килеүе ===
[[Фирҙәүси]] Ҡәүәтте Маврикийҙың ҡыҙы Византия принцессаһы Марияның улы тип һанай. Риүәйәттәргә ярашлы, йондоҙнамәселәр Пәрүизгә уның оло улы сыуалыштар һәм бәлә-ҡазалар сәбәпсеһе буласағын юраған. Бәлки, шуғалыр ҙа Хөсрәв уны тәхет вариҫы итеп ҡуйырға теләмәй, Ҡәүәткә егерме өс йәш тулғас, уны ниндәйҙер ғәйептәре өсөн һаҡ аҫтында тоторға бойора. Ул тәхетте һөйөклө ҡатыны Ширин менән никахынан булған кесе улы Мәрҙәншаһҡа тапшырырға ҡарар итә. Шируйены Хөсрәү II -гә ҡаршы баш күтәреүселәр азат итә. Фирҙәүси яҙа: «Улы атаһының ғүмерен ҡыйырға теләмәй, әммә Хөсрәү тәхеттән ҡолауын танымай, һәм шул саҡта хәрби етәкселәр, шаһиншаһ уларға ҡамасауларға көсһөҙ булған Хөсрәүҙе үлтерә»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Tabari/frametext.htm |title=''Мухаммад ат-Табари''. Истории пророков и царей. XXXVI |access-date=2015-07-02 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125714/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Tabari/frametext.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ғөмүмән, фарсы китаптарынан һәм ауыҙ-тел ижадынан мәғлүмәт алған мосолман тарихсылары Ҡәүәт II-не ихтыярһыҙ һәм һәләтһеҙ хаким, ә шәхес булараҡ — асыҡтан-асыҡ яуыз итеп күрһәтә. «Ҡурҡаҡ һәм етлекмәгән» (Фирҙәүси ҡылыҡһырламаһы буйынса) Ҡәүәт башта үҙенең бөтә ир туғандарын имгәтә, ә һуңынан үлтерә, егермегә тиклем(төрлө сығанаҡтар буйынса), шул иҫәптән Мәрҙәншаһты ла. Дөрөҫ, Сүриәнең аноним хроникаһы мәғлүмәттәре буйынса, Хөсрәү Пәрүизде һәм уның балаларын үлтереүҙең төп инициаторы ҡолатылған батшаның элекке чиновнигы, Яздиндың улы Шамта була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |title=Анонимная сирийская хроника о времени Сасанидов. § 16—17 |access-date=2015-07-02 |archive-date=2015-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702164753/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Феофан Византийлы атаһын үлтереүҙе тап Ҡәүәт II башлап ебәреүе һәм үлеменә тиклем биш көн буйы Хөсрәүҙе ишетмәгән йәберләүҙәргә дусар итеүе тураһында яҙа:
{{Цитата башы}}''«Ҡулдарын арҡаһына сылбырҙар менән ныҡлап бәйләп, аяҡтарына, муйынына ауыр тимерҙәр һалып, әле йәш сағында аҡса һаҡлау өсөн төҙөгән ҡараңғы йортҡа ырғыталар; бында улар уны аслыҡтан ғазаплағандар, әҙ генә икмәк һәм һыу биргәндәр.. Сироис (йәғни Шируйе) шул саҡта: „Бушҡа йыйған, күптәрҙе аслыҡтан үлтергән, донъяны емереп ташлаған алтынын ашаһын“, — тигән; ул сатраптарҙы уны әрләргә һәм уға төкөрөргә ебәргән; һуңынан тәхеткә ултыртырға теләгән Мәрҙәншаһын күҙе алдында үлтергән, шулай уҡ уның башҡа балаларын да уның алдында үлтереп, бөтә дошмандарын уларға һүгенергә, төкөрөргә ебәргән. Биш көн дауам иткән әрләштәрҙән һуң Сироис уға уҡтар менән атырға бойора, шулай итеп, тирандың яйлап-яйлап йәне сыға».''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Feofan/text9.phtml?id=11653 |title=''Феофан Исповедник''. Летопись, под 618 г. от Р. Х. |access-date=2015-07-02 |archive-date=2015-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318104200/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Feofan/text9.phtml?id=11653 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Цитата аҙағы}}

Артабан, риүәйәттәр буйынса, Ҡәүәт II атаһының тол ҡатынына, һаман да һылыу Ширинға өйләнергә теләй. Әммә ҡатын уны алдай, туй алдынан иренең ҡәберенә барырға рөхсәт һорай, йәнәһе ире уға нимәлер ҡалдырған, һәм унда ағыу эсә.
[[Файл:Kavadhii.jpg|справа|мини|250x250пкс|Ҡәүәт II тәңкәһе]]
Әрмән тарихсылары, киреһенсә, Шируйены маҡтай, сөнки, беренсенән, ул византиялылар менән һуғышты тамамлай, икенсенән, халыҡты өс йылға һалымдан азат итеү тураһында указ сығара. «Сеерт йылъяҙмаһы» ның несториан авторы шаһтың христиан динен тотҡанын, хатта тәнендә тәре йөрөткәнен белдерә, был, әлбиттә, ышанырлыҡ түгел&lt;ref&gt;{{Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды|183—184|1}}&lt;/ref&gt;.

=== Тышҡы сәйәсәте ===
Ҡәүәт II тәхеткә ултырғанға тиклем Ирандың хәле бик ҡырҡыу була. Фарсылар еңелгән Византия менән оҙайлы һуғыш арҡаһында ил ҡаҡшаған. Көрәште дауам итергә көс булмаған. Ҡәүәт II шунда уҡ Гераклийға күбеһенсә несторий епископтары торған илселек ебәрә, шулай итеп власты үҙгәртеүе һәм тыныслыҡҡа ынтылыуы тураһында иғлан итә. Быға яуап итеп Ираклий, ҙур контрибуциянан тыш, бөтә әсирҙәрҙе азат итеүҙе, [[Ҡодос]]та әсирлеккә алынған изгеләрҙе ҡайтарыу, Ҡәүәттең атаһы идара иткән осорҙа яулап алынған бөтә ерҙәрҙе кире ҡайтарыуҙы, шунда уҡ Византияның баҫып алынған биләмәһенән фарсы гарнизондарын һәм ялан армияларын сығарыуҙы талап итә.

Шарттар ҡабул ителә һәм 628 йылдың 3 апрелендә тыныслыҡ төҙөлә.

Әммә Гераклий фарсылар менән солох төҙөһә лә, [[Төрки халыҡтар|төрөктәр]] [[Кавказ аръяғы]]н емереүен дауам итә. Яҙын берләшкән төрки-хазар ғәскәре [[Тбилиси|Тифлисте]] ала. Тәүге ҡамау ваҡытында грузиндар һәм фарсылар тарафынан төрөктәргәкүрһәтелгән кәмһетеүҙәр өсөн үс итеп, хаған төрөктәр әсирлеккә ала алған һәр кемде ҡырырға бойора, ә грузин батшаһы менән фарсы марзбанын йәберләргә, һуҡыр итергә һәм тиреһен тунарға ҡуша.

=== Ҡәүәт II үлеме ===
Йыл элек һыу ағыҙып алып киткән Түбәнге Месопотамия баҫыуҙарын һаҡлаусы дамбаларҙы емереклектәр арҡаһында төҙәтеп булмай. Бер миҙгел эсендә бында уңдырышлы ерҙәрҙең һиҙелерлек өлөшө һаҙлыҡтарға әйләнә. Хатта батшаның үҙен дә аямаған эпидемия, аслыҡ башлана. Ҡәүәт II 628 йылдың октябрендә, һигеҙ айҙан да артыҡ батшалыҡ итмәй, «ашҡаҙан ауырыуынан» ([[дизентерия]]) вафат була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |title=Анонимная сирийская хроника о времени Сасанидов. § 17 |access-date=2015-07-02 |archive-date=2015-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702164753/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Dinavari/text2.phtml?id=2353 |title=''Абу Ханифа ад-Динавари''. Книга длинных известий, стр. 117 |access-date=2015-07-08 |archive-date=2015-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318183839/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Dinavari/text2.phtml?id=2353 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Абу Ханифа ад-Динавари''. Книга длинных известий, стр. 117. Дата обращения: 8 июля 2015. Архивировано 18 марта 2015 года.&lt;/ref&gt;. Әммә Ҡәүәт II-нең үлеменә ағыу сәбәпсе булыуы ла ихтимал&lt;ref&gt;{{Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды|184|1}}&lt;/ref&gt;.

Ҡәүәт II «фарсы батшаларының йолаһы буйынса» йәйҙе үткәрергә тип Хулфанға, йәғни Ктесифондан төньяҡтараҡ, юлда вафат була.

Уның үлеме Ирандағы бола һәм ихтилалдарға катализатор була, был Сәсәниҙәр державаһының көсһөҙләнеүенә һәм 23 йылдан һуң тулыһынса емерелеүенә килтерә.
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: black solid 1px&quot;
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:DarkKhaki;&quot; |'''[[Сәсәниҙәр]]'''
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Khaki;&quot; width=&quot;30%&quot; |[[Файл:Senmurv.svg|60x60пкс]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;Алдағыһы:&lt;/small&gt;&lt;br&gt; '''Хөсрәү II Пәрүиз'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Orange;&quot; width=&quot;40%&quot; | '''[[Сәсәниҙәр дәүләте|шаһиншаһ&lt;br&gt; Иран һәм Иран булмаған]]'''&lt;br&gt; '''628'''&lt;br&gt; &lt;small&gt;(8 ай идара итә)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Khaki;&quot; width=&quot;30%&quot; |[[Файл:Senmurv.svg|60x60пкс]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;Вариҫы:&lt;/small&gt;&lt;br&gt; '''Әрҙәшир III .'''
|-
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды
* Дьяконов М. М.: Очерк истории Древнего Ирана
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Ираҡта вафат булғандар]]
[[Категория:6 сентябрҙә вафат булғандар]]
{{Навигационная таблица
 |имя           = Сәсәниҙәр
 |state         = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 |заголовок     = [[Сәсәниҙәр]]¹
 |класс_списков = hlist

 |список1       =
* [[Сәсән]]
* [[Папак]]
* [[Әрдәшир Папакан]]
* [[Шапур I]]
* [[Ормизд I]]
* [[Бахрам I]]
* [[Бахрам II]]
* [[Бахрам III]]
* [[Нарсе]]
* [[Ормизд II]]
* [[Шапур II]]
* [[Әрҙәшир II]]
* [[Шапур III]]
* [[Бахрам IV]]
* [[Йездегерд I]]
* [[Бахрам V]]
* [[Йездегерд II]]
* [[Ормизд III]]
* [[Пероз]]
* [[Балаш (шахиншах)|Балаш]]
* [[Ҡәүәт I]]
* [[Замасп]]
* [[Хөсрәү I Ануширван]]
* [[Ормизд IV]]
* &lt;small&gt;[[Бахрам Чубин|Бахрам VI]]&lt;/small&gt;
* [[Хөсрәү II Парвиз]]
* [[Ҡәүәт II]]
* [[Әрҙәшир III]]
* &lt;small&gt;[[Фаррухан Шахрвараз|Шахрвараз]]&lt;/small&gt;
* [[Борандохт]]
* [[Әзәрмедохт]]
* [[Йездегерд III]]

 |внизу         = ¹&lt;small&gt;выделенные шрифтом маленького размера не относятся к этой династии&lt;/small&gt;
}}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || 
[[Категория:Цари раннесредневекового Ирана]] }}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Навигационные шаблоны:Династии|Сасаниды]]
&lt;/noinclude&gt;
{{Навигационная таблица
|имя = Иран шаһиншаһтары
|заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары
|класс_списков = hlist

|заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]]
|список1 =
* [[Бөйөк Кир II]]
* [[Камбис II]]
* [[Дарий I]]
* [[Ксеркс I]]
* [[Артаксеркс I]]
* [[Ксеркс II]]
* [[Секудиан]]
* [[Дарий II]]
* [[Артаксеркс II]]
* [[Артаксеркс III]]
* [[Арсес]]
* [[Дарий III]]

|заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]]
|список2 =
* [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]]
* [[Фраат II]]
* [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]]
* [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]]
* [[Готарз I]]
* [[Ород I]]
* [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]]
* [[Фраат III]]
* [[Ород II]]
* [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]]
* [[Пакор I]]
* [[Фраат IV]]
* [[Фраат V]]
* [[Муза Парфянская]]
* [[Ород III]]
* [[Вонон I]]
* [[Артабан III]]
* [[Тиридат III]]
* [[Вардан I]]
* [[Готарз II]]
* [[Вонон II]]
* [[Вологез I]]
* [[Вологез II]]
* [[Вологез III]]
* [[Хосрой (Ороз)]]
* [[Митридат IV]]
* [[Вологез IV]]
* [[Вологез V]]
* [[Вологез VI]]
* [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]]

|заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]]
|список3 =
* [[Ардашир Папакан]]
* [[Пероз|Пероз I]]
* [[Шапур I]]
* [[Ормизд I]]
* [[Бахрам I]]
* [[Бахрам II]]
* [[Бахрам III]]
* [[Нарсе]]
* [[Ормизд II]]
* [[Шапур II]]
* [[Арташир II]]
* [[Шапур III]]
* [[Бахрам IV]]
* [[Йездегерд I]]
* [[Бахрам V]]
* [[Йездегерд II]]
* [[Ормизд III]]
* [[Пероз]]
* [[Балаш (шахиншах)|Балаш]]
* [[Кавад I]]
* [[Замасп]]
* [[Хөсрәү I Ануширван]]
* [[Ормизд IV]]
* [[Бахрам Чубин]]
* [[Хөсрәү II Пәрүиз]]
* [[ҠәүәтII]]
* [[Әрташир III]]
* [[Фаррухан Шахрвараз]]
* [[Борандохт]]
* [[Азармедохт]]
* [[Хөсрәү V]]
* [[Йездегерд III]]

|заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]]
|список4 =
* [[Исмәғил I]]
* [[Тахмасп I]]
* [[Исмәғил II]]
* [[Мухаммад Худабенде]]
* [[Бөйөк Ғәббәс I]]
* [[Сефи I]]
* [[Ғәббәс II (шах Ирана)|Ғәббәс II]]
* [[Солейман Сефи]]
* [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]]
* [[Тахмасп II]]
* [[Ғәббәс III]]
* [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]]
* [[Сефевиды#Исмәғил III|Исмәғил III]]

|заголовок5 = [[Хотаки]]
|список5 =
* [[Мир Махмуд-шах|Мир Мәхмүт]]
* [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]]

|заголовок6 = [[әфшәриҙәр]]
|список6 =
* [[Надир-шах|Нәдир]]
* [[Али Адил-шах|Әли Әҙил]]
* [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]]
* [[Шахрох-шах|Шахрох]]

|заголовок7 = [[Зәндәр]]
|список7 =
* [[Али Мурад-шах|Әли Морат]]
* [[Джафар-шах|Джафар]]
* [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]]

|заголовок8 = [[Каджары (династия)|Ҡаджарҙар]]
|список8 =
* [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәт]]
* [[Фетх Али-шах|Фәтәли]]
* [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]]
* [[Насер ад-Дин Шах|Насретдин]]
* [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]]
* [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]]
* [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]]

|заголовок9 = [[Пәһләүиҙәр]]
|список9 =
* [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]]
* [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]]
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>88gyi0oaltd6og0xpwzo0z0ubsz0c3m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298366</id>
      <parentid>1298365</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T21:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>removed [[Category:Навигационные шаблоны:Династии]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1298366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18286" sha1="5njqttpepjubaj7xfypgvuf33sods08" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡәүәт II Шируйе''' ('''590—628''') — [[Сәсәниҙәр дәүләте|Ирандың]] батшалар батшаһы ([[шаһиншаһ]]), '''628''' йылда бер нисә ай идара итә. [[Сәсәниҙәр]] династияһынан, Хөсрәү II Пәрүиздең оло улы. Ҡәүәткә Шируйе («Бала арыҫлан») ҡушаматы бирелгән, Иран тарихсылары уны йышыраҡ ошо ҡушамат менән атай.

== Идара итеүе ==

=== Власҡа килеүе ===
[[Фирҙәүси]] Ҡәүәтте Маврикийҙың ҡыҙы Византия принцессаһы Марияның улы тип һанай. Риүәйәттәргә ярашлы, йондоҙнамәселәр Пәрүизгә уның оло улы сыуалыштар һәм бәлә-ҡазалар сәбәпсеһе буласағын юраған. Бәлки, шуғалыр ҙа Хөсрәв уны тәхет вариҫы итеп ҡуйырға теләмәй, Ҡәүәткә егерме өс йәш тулғас, уны ниндәйҙер ғәйептәре өсөн һаҡ аҫтында тоторға бойора. Ул тәхетте һөйөклө ҡатыны Ширин менән никахынан булған кесе улы Мәрҙәншаһҡа тапшырырға ҡарар итә. Шируйены Хөсрәү II -гә ҡаршы баш күтәреүселәр азат итә. Фирҙәүси яҙа: «Улы атаһының ғүмерен ҡыйырға теләмәй, әммә Хөсрәү тәхеттән ҡолауын танымай, һәм шул саҡта хәрби етәкселәр, шаһиншаһ уларға ҡамасауларға көсһөҙ булған Хөсрәүҙе үлтерә»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Tabari/frametext.htm |title=''Мухаммад ат-Табари''. Истории пророков и царей. XXXVI |access-date=2015-07-02 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125714/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Tabari/frametext.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ғөмүмән, фарсы китаптарынан һәм ауыҙ-тел ижадынан мәғлүмәт алған мосолман тарихсылары Ҡәүәт II-не ихтыярһыҙ һәм һәләтһеҙ хаким, ә шәхес булараҡ — асыҡтан-асыҡ яуыз итеп күрһәтә. «Ҡурҡаҡ һәм етлекмәгән» (Фирҙәүси ҡылыҡһырламаһы буйынса) Ҡәүәт башта үҙенең бөтә ир туғандарын имгәтә, ә һуңынан үлтерә, егермегә тиклем(төрлө сығанаҡтар буйынса), шул иҫәптән Мәрҙәншаһты ла. Дөрөҫ, Сүриәнең аноним хроникаһы мәғлүмәттәре буйынса, Хөсрәү Пәрүизде һәм уның балаларын үлтереүҙең төп инициаторы ҡолатылған батшаның элекке чиновнигы, Яздиндың улы Шамта була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |title=Анонимная сирийская хроника о времени Сасанидов. § 16—17 |access-date=2015-07-02 |archive-date=2015-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702164753/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Феофан Византийлы атаһын үлтереүҙе тап Ҡәүәт II башлап ебәреүе һәм үлеменә тиклем биш көн буйы Хөсрәүҙе ишетмәгән йәберләүҙәргә дусар итеүе тураһында яҙа:
{{Цитата башы}}''«Ҡулдарын арҡаһына сылбырҙар менән ныҡлап бәйләп, аяҡтарына, муйынына ауыр тимерҙәр һалып, әле йәш сағында аҡса һаҡлау өсөн төҙөгән ҡараңғы йортҡа ырғыталар; бында улар уны аслыҡтан ғазаплағандар, әҙ генә икмәк һәм һыу биргәндәр.. Сироис (йәғни Шируйе) шул саҡта: „Бушҡа йыйған, күптәрҙе аслыҡтан үлтергән, донъяны емереп ташлаған алтынын ашаһын“, — тигән; ул сатраптарҙы уны әрләргә һәм уға төкөрөргә ебәргән; һуңынан тәхеткә ултыртырға теләгән Мәрҙәншаһын күҙе алдында үлтергән, шулай уҡ уның башҡа балаларын да уның алдында үлтереп, бөтә дошмандарын уларға һүгенергә, төкөрөргә ебәргән. Биш көн дауам иткән әрләштәрҙән һуң Сироис уға уҡтар менән атырға бойора, шулай итеп, тирандың яйлап-яйлап йәне сыға».''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Feofan/text9.phtml?id=11653 |title=''Феофан Исповедник''. Летопись, под 618 г. от Р. Х. |access-date=2015-07-02 |archive-date=2015-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318104200/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Feofan/text9.phtml?id=11653 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Цитата аҙағы}}

Артабан, риүәйәттәр буйынса, Ҡәүәт II атаһының тол ҡатынына, һаман да һылыу Ширинға өйләнергә теләй. Әммә ҡатын уны алдай, туй алдынан иренең ҡәберенә барырға рөхсәт һорай, йәнәһе ире уға нимәлер ҡалдырған, һәм унда ағыу эсә.
[[Файл:Kavadhii.jpg|справа|мини|250x250пкс|Ҡәүәт II тәңкәһе]]
Әрмән тарихсылары, киреһенсә, Шируйены маҡтай, сөнки, беренсенән, ул византиялылар менән һуғышты тамамлай, икенсенән, халыҡты өс йылға һалымдан азат итеү тураһында указ сығара. «Сеерт йылъяҙмаһы» ның несториан авторы шаһтың христиан динен тотҡанын, хатта тәнендә тәре йөрөткәнен белдерә, был, әлбиттә, ышанырлыҡ түгел&lt;ref&gt;{{Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды|183—184|1}}&lt;/ref&gt;.

=== Тышҡы сәйәсәте ===
Ҡәүәт II тәхеткә ултырғанға тиклем Ирандың хәле бик ҡырҡыу була. Фарсылар еңелгән Византия менән оҙайлы һуғыш арҡаһында ил ҡаҡшаған. Көрәште дауам итергә көс булмаған. Ҡәүәт II шунда уҡ Гераклийға күбеһенсә несторий епископтары торған илселек ебәрә, шулай итеп власты үҙгәртеүе һәм тыныслыҡҡа ынтылыуы тураһында иғлан итә. Быға яуап итеп Ираклий, ҙур контрибуциянан тыш, бөтә әсирҙәрҙе азат итеүҙе, [[Ҡодос]]та әсирлеккә алынған изгеләрҙе ҡайтарыу, Ҡәүәттең атаһы идара иткән осорҙа яулап алынған бөтә ерҙәрҙе кире ҡайтарыуҙы, шунда уҡ Византияның баҫып алынған биләмәһенән фарсы гарнизондарын һәм ялан армияларын сығарыуҙы талап итә.

Шарттар ҡабул ителә һәм 628 йылдың 3 апрелендә тыныслыҡ төҙөлә.

Әммә Гераклий фарсылар менән солох төҙөһә лә, [[Төрки халыҡтар|төрөктәр]] [[Кавказ аръяғы]]н емереүен дауам итә. Яҙын берләшкән төрки-хазар ғәскәре [[Тбилиси|Тифлисте]] ала. Тәүге ҡамау ваҡытында грузиндар һәм фарсылар тарафынан төрөктәргәкүрһәтелгән кәмһетеүҙәр өсөн үс итеп, хаған төрөктәр әсирлеккә ала алған һәр кемде ҡырырға бойора, ә грузин батшаһы менән фарсы марзбанын йәберләргә, һуҡыр итергә һәм тиреһен тунарға ҡуша.

=== Ҡәүәт II үлеме ===
Йыл элек һыу ағыҙып алып киткән Түбәнге Месопотамия баҫыуҙарын һаҡлаусы дамбаларҙы емереклектәр арҡаһында төҙәтеп булмай. Бер миҙгел эсендә бында уңдырышлы ерҙәрҙең һиҙелерлек өлөшө һаҙлыҡтарға әйләнә. Хатта батшаның үҙен дә аямаған эпидемия, аслыҡ башлана. Ҡәүәт II 628 йылдың октябрендә, һигеҙ айҙан да артыҡ батшалыҡ итмәй, «ашҡаҙан ауырыуынан» ([[дизентерия]]) вафат була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |title=Анонимная сирийская хроника о времени Сасанидов. § 17 |access-date=2015-07-02 |archive-date=2015-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702164753/http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Anon_Syr1/text.phtml?id=12633 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Dinavari/text2.phtml?id=2353 |title=''Абу Ханифа ад-Динавари''. Книга длинных известий, стр. 117 |access-date=2015-07-08 |archive-date=2015-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318183839/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Dinavari/text2.phtml?id=2353 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Абу Ханифа ад-Динавари''. Книга длинных известий, стр. 117. Дата обращения: 8 июля 2015. Архивировано 18 марта 2015 года.&lt;/ref&gt;. Әммә Ҡәүәт II-нең үлеменә ағыу сәбәпсе булыуы ла ихтимал&lt;ref&gt;{{Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды|184|1}}&lt;/ref&gt;.

Ҡәүәт II «фарсы батшаларының йолаһы буйынса» йәйҙе үткәрергә тип Хулфанға, йәғни Ктесифондан төньяҡтараҡ, юлда вафат була.

Уның үлеме Ирандағы бола һәм ихтилалдарға катализатор була, был Сәсәниҙәр державаһының көсһөҙләнеүенә һәм 23 йылдан һуң тулыһынса емерелеүенә килтерә.
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: black solid 1px&quot;
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:DarkKhaki;&quot; |'''[[Сәсәниҙәр]]'''
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Khaki;&quot; width=&quot;30%&quot; |[[Файл:Senmurv.svg|60x60пкс]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;Алдағыһы:&lt;/small&gt;&lt;br&gt; '''Хөсрәү II Пәрүиз'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Orange;&quot; width=&quot;40%&quot; | '''[[Сәсәниҙәр дәүләте|шаһиншаһ&lt;br&gt; Иран һәм Иран булмаған]]'''&lt;br&gt; '''628'''&lt;br&gt; &lt;small&gt;(8 ай идара итә)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Khaki;&quot; width=&quot;30%&quot; |[[Файл:Senmurv.svg|60x60пкс]]&lt;br&gt; &lt;small&gt;Вариҫы:&lt;/small&gt;&lt;br&gt; '''Әрҙәшир III .'''
|-
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды
* Дьяконов М. М.: Очерк истории Древнего Ирана
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Ираҡта вафат булғандар]]
[[Категория:6 сентябрҙә вафат булғандар]]
{{Навигационная таблица
 |имя           = Сәсәниҙәр
 |state         = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 |заголовок     = [[Сәсәниҙәр]]¹
 |класс_списков = hlist

 |список1       =
* [[Сәсән]]
* [[Папак]]
* [[Әрдәшир Папакан]]
* [[Шапур I]]
* [[Ормизд I]]
* [[Бахрам I]]
* [[Бахрам II]]
* [[Бахрам III]]
* [[Нарсе]]
* [[Ормизд II]]
* [[Шапур II]]
* [[Әрҙәшир II]]
* [[Шапур III]]
* [[Бахрам IV]]
* [[Йездегерд I]]
* [[Бахрам V]]
* [[Йездегерд II]]
* [[Ормизд III]]
* [[Пероз]]
* [[Балаш (шахиншах)|Балаш]]
* [[Ҡәүәт I]]
* [[Замасп]]
* [[Хөсрәү I Ануширван]]
* [[Ормизд IV]]
* &lt;small&gt;[[Бахрам Чубин|Бахрам VI]]&lt;/small&gt;
* [[Хөсрәү II Парвиз]]
* [[Ҡәүәт II]]
* [[Әрҙәшир III]]
* &lt;small&gt;[[Фаррухан Шахрвараз|Шахрвараз]]&lt;/small&gt;
* [[Борандохт]]
* [[Әзәрмедохт]]
* [[Йездегерд III]]

 |внизу         = ¹&lt;small&gt;выделенные шрифтом маленького размера не относятся к этой династии&lt;/small&gt;
}}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || 
[[Категория:Цари раннесредневекового Ирана]] }}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;
{{Навигационная таблица
|имя = Иран шаһиншаһтары
|заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары
|класс_списков = hlist

|заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]]
|список1 =
* [[Бөйөк Кир II]]
* [[Камбис II]]
* [[Дарий I]]
* [[Ксеркс I]]
* [[Артаксеркс I]]
* [[Ксеркс II]]
* [[Секудиан]]
* [[Дарий II]]
* [[Артаксеркс II]]
* [[Артаксеркс III]]
* [[Арсес]]
* [[Дарий III]]

|заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]]
|список2 =
* [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]]
* [[Фраат II]]
* [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]]
* [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]]
* [[Готарз I]]
* [[Ород I]]
* [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]]
* [[Фраат III]]
* [[Ород II]]
* [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]]
* [[Пакор I]]
* [[Фраат IV]]
* [[Фраат V]]
* [[Муза Парфянская]]
* [[Ород III]]
* [[Вонон I]]
* [[Артабан III]]
* [[Тиридат III]]
* [[Вардан I]]
* [[Готарз II]]
* [[Вонон II]]
* [[Вологез I]]
* [[Вологез II]]
* [[Вологез III]]
* [[Хосрой (Ороз)]]
* [[Митридат IV]]
* [[Вологез IV]]
* [[Вологез V]]
* [[Вологез VI]]
* [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]]

|заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]]
|список3 =
* [[Ардашир Папакан]]
* [[Пероз|Пероз I]]
* [[Шапур I]]
* [[Ормизд I]]
* [[Бахрам I]]
* [[Бахрам II]]
* [[Бахрам III]]
* [[Нарсе]]
* [[Ормизд II]]
* [[Шапур II]]
* [[Арташир II]]
* [[Шапур III]]
* [[Бахрам IV]]
* [[Йездегерд I]]
* [[Бахрам V]]
* [[Йездегерд II]]
* [[Ормизд III]]
* [[Пероз]]
* [[Балаш (шахиншах)|Балаш]]
* [[Кавад I]]
* [[Замасп]]
* [[Хөсрәү I Ануширван]]
* [[Ормизд IV]]
* [[Бахрам Чубин]]
* [[Хөсрәү II Пәрүиз]]
* [[ҠәүәтII]]
* [[Әрташир III]]
* [[Фаррухан Шахрвараз]]
* [[Борандохт]]
* [[Азармедохт]]
* [[Хөсрәү V]]
* [[Йездегерд III]]

|заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]]
|список4 =
* [[Исмәғил I]]
* [[Тахмасп I]]
* [[Исмәғил II]]
* [[Мухаммад Худабенде]]
* [[Бөйөк Ғәббәс I]]
* [[Сефи I]]
* [[Ғәббәс II (шах Ирана)|Ғәббәс II]]
* [[Солейман Сефи]]
* [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]]
* [[Тахмасп II]]
* [[Ғәббәс III]]
* [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]]
* [[Сефевиды#Исмәғил III|Исмәғил III]]

|заголовок5 = [[Хотаки]]
|список5 =
* [[Мир Махмуд-шах|Мир Мәхмүт]]
* [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]]

|заголовок6 = [[әфшәриҙәр]]
|список6 =
* [[Надир-шах|Нәдир]]
* [[Али Адил-шах|Әли Әҙил]]
* [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]]
* [[Шахрох-шах|Шахрох]]

|заголовок7 = [[Зәндәр]]
|список7 =
* [[Али Мурад-шах|Әли Морат]]
* [[Джафар-шах|Джафар]]
* [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]]

|заголовок8 = [[Каджары (династия)|Ҡаджарҙар]]
|список8 =
* [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәт]]
* [[Фетх Али-шах|Фәтәли]]
* [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]]
* [[Насер ад-Дин Шах|Насретдин]]
* [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]]
* [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]]
* [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]]

|заголовок9 = [[Пәһләүиҙәр]]
|список9 =
* [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]]
* [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]]
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5njqttpepjubaj7xfypgvuf33sods08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Ҡәүәт II</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201201</id>
    <revision>
      <id>1298367</id>
      <timestamp>2026-05-28T21:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Кавад II|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])21:05, 28 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1298367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="385" sha1="owphfecgia7t2ki2x0yj3k6gn4ejfdh" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Кавад II|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])21:05, 28 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>owphfecgia7t2ki2x0yj3k6gn4ejfdh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201202</id>
    <revision>
      <id>1298373</id>
      <timestamp>2026-05-29T00:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Объект Всемирного наследия  |RusName      = Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы  |Name         = Natural and Culturo-Historical Region of Kotor  |Image        = 20090719 Crkva Gospa od Zdravlja Kotor Bay Montenegro.jpg  |imagecaption =   |State Party  = {{Черногория}} [[Черногория]]  |Type         =   |Criteria     = i, ii, iii, iv  |ID           = 125ter  |Link         =   |Region       =...</comment>
      <origin>1298373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2773" sha1="jqm5j4251vtm1enfu0mr2psxsanewuv" xml:space="preserve">{{Объект Всемирного наследия
 |RusName      = Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы
 |Name         = Natural and Culturo-Historical Region of Kotor
 |Image        = 20090719 Crkva Gospa od Zdravlja Kotor Bay Montenegro.jpg
 |imagecaption = 
 |State Party  = {{Черногория}} [[Черногория]]
 |Type         = 
 |Criteria     = i, ii, iii, iv
 |ID           = 125ter
 |Link         = 
 |Region       = Европа һәм Төньяҡ Америка
 |Coordinates  = 
  |lat_dir =N  |lat_deg = 42|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir =E  |lon_deg = 18|lon_min = 42|lon_sec = 
  |region     = ME
  |CoordScale = 2000 
 |Year         = 1979
 |Session      = 
 |Extension    = 2012, 2015
 |Danger       = 
}}
'''Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы''' ({{lang-ru|Природный и культурно-исторический район Котор}}, {{lang-cnr| Природни и културно-историјски регион Котора}}) — Черногорияла урынлашҡан һәм 1979 йылда исемлеккә индерелгән [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] объекты. Уның составына Котор ҡалаһының иҫке өлөшө ({{lang-it|Cattaro}}), [[Котор ҡултығы]]ның оборона ҡоролмалары һәм тирә-яғы инә.

[[ЮНЕСКО]]-ның тасуирламаһында билдәләнеүенсә, «[[Урта быуаттар]]ҙа Черногорияның [[Адриатик диңгеҙ|Адриатик диңгеҙенең]] яры буйындағы был тәбиғи гавань билдәле ташсылар һәм иконалар яҙыусылар мәктәптәре менән мөһим сәнғәт һәм сауҙа үҙәге була»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/125 |title=Природный и культурно-исторический район Котор |access-date=2020-03-23 |archive-date=2017-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330223915/http://whc.unesco.org/en/list/125 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==

=== Которҙың иҫке ҡалаһы ===
{{Main|Котор}}
[[Файл:Natural and Culturo-Historical Region of Kotor-108051.jpg | thumb | upright = 1.2 | [[Изге Трифон соборы]]]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://whc.unesco.org/en/list/125ter Природный и культурно-исторический район Котор на сайте ЮНЕСКО]{{ref|en}}

[[Категория:Котор]]</text>
      <sha1>jqm5j4251vtm1enfu0mr2psxsanewuv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298378</id>
      <parentid>1298373</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1298378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2859" sha1="599unf3x3cwyfsb0fdi122nynfa8l6a" xml:space="preserve">{{Объект Всемирного наследия
 |RusName      = Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы
 |Name         = Natural and Culturo-Historical Region of Kotor
 |Image        = 20090719 Crkva Gospa od Zdravlja Kotor Bay Montenegro.jpg
 |imagecaption = 
 |State Party  = {{Черногория}} [[Черногория]]
 |Type         = 
 |Criteria     = i, ii, iii, iv
 |ID           = 125ter
 |Link         = 
 |Region       = Европа һәм Төньяҡ Америка
 |Coordinates  = 
  |lat_dir =N  |lat_deg = 42|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir =E  |lon_deg = 18|lon_min = 42|lon_sec = 
  |region     = ME
  |CoordScale = 2000 
 |Year         = 1979
 |Session      = 
 |Extension    = 2012, 2015
 |Danger       = 
}}
'''Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы''' ({{lang-ru|Природный и культурно-исторический район Котор}}, {{lang-cnr| Природни и културно-историјски регион Котора}}) — Черногорияла урынлашҡан һәм 1979 йылда исемлеккә индерелгән [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] объекты. Уның составына Котор ҡалаһының иҫке өлөшө ({{lang-it|Cattaro}}), [[Котор ҡултығы]]ның оборона ҡоролмалары һәм тирә-яғы инә.

[[ЮНЕСКО]]-ның тасуирламаһында билдәләнеүенсә, «[[Урта быуаттар]]ҙа Черногорияның [[Адриатик диңгеҙ|Адриатик диңгеҙенең]] яры буйындағы был тәбиғи гавань билдәле ташсылар һәм иконалар яҙыусылар мәктәптәре менән мөһим сәнғәт һәм сауҙа үҙәге була»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/125 |title=Природный и культурно-исторический район Котор |access-date=2020-03-23 |archive-date=2017-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330223915/http://whc.unesco.org/en/list/125 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==

=== Которҙың иҫке ҡалаһы ===
{{Main|Котор}}
[[Файл:Natural and Culturo-Historical Region of Kotor-108051.jpg | thumb | upright = 1.2 | [[Изге Трифон соборы]]]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://whc.unesco.org/en/list/125ter Природный и культурно-исторический район Котор на сайте ЮНЕСКО]{{ref|en}}

[[Категория:Котор]]
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]</text>
      <sha1>599unf3x3cwyfsb0fdi122nynfa8l6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298379</id>
      <parentid>1298378</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Илдәр буйынса бөтә донъя мираҫы]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1298379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2941" sha1="avua6wiqfuovwi5p52zn0wkss922ctd" xml:space="preserve">{{Объект Всемирного наследия
 |RusName      = Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы
 |Name         = Natural and Culturo-Historical Region of Kotor
 |Image        = 20090719 Crkva Gospa od Zdravlja Kotor Bay Montenegro.jpg
 |imagecaption = 
 |State Party  = {{Черногория}} [[Черногория]]
 |Type         = 
 |Criteria     = i, ii, iii, iv
 |ID           = 125ter
 |Link         = 
 |Region       = Европа һәм Төньяҡ Америка
 |Coordinates  = 
  |lat_dir =N  |lat_deg = 42|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir =E  |lon_deg = 18|lon_min = 42|lon_sec = 
  |region     = ME
  |CoordScale = 2000 
 |Year         = 1979
 |Session      = 
 |Extension    = 2012, 2015
 |Danger       = 
}}
'''Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы''' ({{lang-ru|Природный и культурно-исторический район Котор}}, {{lang-cnr| Природни и културно-историјски регион Котора}}) — Черногорияла урынлашҡан һәм 1979 йылда исемлеккә индерелгән [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] объекты. Уның составына Котор ҡалаһының иҫке өлөшө ({{lang-it|Cattaro}}), [[Котор ҡултығы]]ның оборона ҡоролмалары һәм тирә-яғы инә.

[[ЮНЕСКО]]-ның тасуирламаһында билдәләнеүенсә, «[[Урта быуаттар]]ҙа Черногорияның [[Адриатик диңгеҙ|Адриатик диңгеҙенең]] яры буйындағы был тәбиғи гавань билдәле ташсылар һәм иконалар яҙыусылар мәктәптәре менән мөһим сәнғәт һәм сауҙа үҙәге була»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/125 |title=Природный и культурно-исторический район Котор |access-date=2020-03-23 |archive-date=2017-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330223915/http://whc.unesco.org/en/list/125 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==

=== Которҙың иҫке ҡалаһы ===
{{Main|Котор}}
[[Файл:Natural and Culturo-Historical Region of Kotor-108051.jpg | thumb | upright = 1.2 | [[Изге Трифон соборы]]]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://whc.unesco.org/en/list/125ter Природный и культурно-исторический район Котор на сайте ЮНЕСКО]{{ref|en}}

[[Категория:Котор]]
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Илдәр буйынса бөтә донъя мираҫы]]</text>
      <sha1>avua6wiqfuovwi5p52zn0wkss922ctd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298380</id>
      <parentid>1298379</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>removed [[Category:Илдәр буйынса бөтә донъя мираҫы]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1298380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2859" sha1="599unf3x3cwyfsb0fdi122nynfa8l6a" xml:space="preserve">{{Объект Всемирного наследия
 |RusName      = Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы
 |Name         = Natural and Culturo-Historical Region of Kotor
 |Image        = 20090719 Crkva Gospa od Zdravlja Kotor Bay Montenegro.jpg
 |imagecaption = 
 |State Party  = {{Черногория}} [[Черногория]]
 |Type         = 
 |Criteria     = i, ii, iii, iv
 |ID           = 125ter
 |Link         = 
 |Region       = Европа һәм Төньяҡ Америка
 |Coordinates  = 
  |lat_dir =N  |lat_deg = 42|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir =E  |lon_deg = 18|lon_min = 42|lon_sec = 
  |region     = ME
  |CoordScale = 2000 
 |Year         = 1979
 |Session      = 
 |Extension    = 2012, 2015
 |Danger       = 
}}
'''Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы''' ({{lang-ru|Природный и культурно-исторический район Котор}}, {{lang-cnr| Природни и културно-историјски регион Котора}}) — Черногорияла урынлашҡан һәм 1979 йылда исемлеккә индерелгән [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] объекты. Уның составына Котор ҡалаһының иҫке өлөшө ({{lang-it|Cattaro}}), [[Котор ҡултығы]]ның оборона ҡоролмалары һәм тирә-яғы инә.

[[ЮНЕСКО]]-ның тасуирламаһында билдәләнеүенсә, «[[Урта быуаттар]]ҙа Черногорияның [[Адриатик диңгеҙ|Адриатик диңгеҙенең]] яры буйындағы был тәбиғи гавань билдәле ташсылар һәм иконалар яҙыусылар мәктәптәре менән мөһим сәнғәт һәм сауҙа үҙәге була»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/125 |title=Природный и культурно-исторический район Котор |access-date=2020-03-23 |archive-date=2017-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330223915/http://whc.unesco.org/en/list/125 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==

=== Которҙың иҫке ҡалаһы ===
{{Main|Котор}}
[[Файл:Natural and Culturo-Historical Region of Kotor-108051.jpg | thumb | upright = 1.2 | [[Изге Трифон соборы]]]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://whc.unesco.org/en/list/125ter Природный и культурно-исторический район Котор на сайте ЮНЕСКО]{{ref|en}}

[[Категория:Котор]]
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]</text>
      <sha1>599unf3x3cwyfsb0fdi122nynfa8l6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298386</id>
      <parentid>1298380</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T02:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Которҙың иҫке ҡалаһы */</comment>
      <origin>1298386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6947" sha1="4zd8r9hulbba5efz8lvuisvp3iiwlds" xml:space="preserve">{{Объект Всемирного наследия
 |RusName      = Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы
 |Name         = Natural and Culturo-Historical Region of Kotor
 |Image        = 20090719 Crkva Gospa od Zdravlja Kotor Bay Montenegro.jpg
 |imagecaption = 
 |State Party  = {{Черногория}} [[Черногория]]
 |Type         = 
 |Criteria     = i, ii, iii, iv
 |ID           = 125ter
 |Link         = 
 |Region       = Европа һәм Төньяҡ Америка
 |Coordinates  = 
  |lat_dir =N  |lat_deg = 42|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir =E  |lon_deg = 18|lon_min = 42|lon_sec = 
  |region     = ME
  |CoordScale = 2000 
 |Year         = 1979
 |Session      = 
 |Extension    = 2012, 2015
 |Danger       = 
}}
'''Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы''' ({{lang-ru|Природный и культурно-исторический район Котор}}, {{lang-cnr| Природни и културно-историјски регион Котора}}) — Черногорияла урынлашҡан һәм 1979 йылда исемлеккә индерелгән [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] объекты. Уның составына Котор ҡалаһының иҫке өлөшө ({{lang-it|Cattaro}}), [[Котор ҡултығы]]ның оборона ҡоролмалары һәм тирә-яғы инә.

[[ЮНЕСКО]]-ның тасуирламаһында билдәләнеүенсә, «[[Урта быуаттар]]ҙа Черногорияның [[Адриатик диңгеҙ|Адриатик диңгеҙенең]] яры буйындағы был тәбиғи гавань билдәле ташсылар һәм иконалар яҙыусылар мәктәптәре менән мөһим сәнғәт һәм сауҙа үҙәге була»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/125 |title=Природный и культурно-исторический район Котор |access-date=2020-03-23 |archive-date=2017-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330223915/http://whc.unesco.org/en/list/125 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==

=== Которҙың иҫке ҡалаһы ===
{{Main|Котор}}
[[Файл:Natural and Culturo-Historical Region of Kotor-108051.jpg | thumb | upright = 1.2 | [[Изге Трифон соборы]]]]
Которҙың иҫке ҡалаһы ҡала диуарҙарында урынлашҡан, яҡшы һаҡланған һәм тергеҙелгән урта быуат ҡалаһы пейзажлы, унда иҫтәлекле биналар, шул иҫәптән изге Трифон католик кафедраль соборы (1166 йылда төҙөлгән) бар.

=== Которҙың һаҡ ҡоролмалары ===
{{Main |Которҙың һаҡ ҡоролмалары}}
[[Файл:Natural and Culturo-Historical Region of Kotor-108064.jpg|мини|слева|Котор бастионына күренеш]]
Нығытмалар урта быуаттар Котор ҡалаһын хәрби һаҡ ҡоролмалар системаһынан тора. Уларға ҡапҡалары һәм бастиондары, урҙары булған ҡала диуарҙары, Изге Иоанн замогы (San Giovanni) һәм ярҙам ҡоролмалары инә. Ҡайһы бер объекттар Рим һәм Византия осорона барып тоташһа ла, нығытмаларҙың күп өлөшө [[Венеция республикаһы]] осоронда төҙөлгән; һуңыраҡ ҡайһы бер модификацияларҙы австриялылар яһаған. Нығытмалар [[Бөтә донъя мираҫы]]ның мөһим аспекты булып тора&lt;ref name=kotor&gt;{{cite web|url=http://www.coe.int/t/dg4/cultureheritage/Regional/SEE/IRPPSAAH/PTA/PTA_Montenegro(SerbiaandMontenegro)_FortificationsofKotor.pdf|author=Preliminary Technical Assessment of the European Commission/Council of Europe Joint Programme on the Integrated Rehabilitation Project Plan/Survey on the Architectural and Archeological Heritage|title=Fortifications of Kotor, Kotor, Montenegro (Serbia and Montenegro), 2005|access-date=2008-11-16|archive-date=2008-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20081115180634/http://www.coe.int/t/dg4/cultureheritage/Regional/SEE/IRPPSAAH/PTA/PTA_Montenegro(SerbiaandMontenegro)_FortificationsofKotor.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Котор районы ===
{{Main |Котор ҡултығы}}
Бөтә донъя мираҫына ингән район Которҙың эске бухтаһын (Вериге боғаҙы аша) һәм тирә-яҡ тауҙарҙы, шулай уҡ [[Рисан]] һәм [[Пераст]] ҡалаларын үҙ эсенә ала. Изге Георгий (Sveti Đorđe) һәм Госпа-од-Шкрпьела (Gospa od Škrpijela) утрауҙары ла ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫының бер өлөшө булып тора.

== Һаҡлау ==
1979 йылдың 15 апрелендә Черногорияла [[ер тетрәү]] ваҡытында ул ныҡ зыян күргән, һәм шуға ла 1979 йылда Которҙың хәүеф аҫтында булған районы Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелегән. Ҡала байтаҡ тергеҙелгәндән һуң объект 2003 йылда был исемлектән сығарыла.

Бөтә донъя мираҫының был объекты төрлө проблемаларға осрай. Эрозия һәм ер тетрәү кеүек тәбиғи ҡурҡыныстар уға даими хәүеф тыуҙыра. Әммә иң киҫкен проблема булып кеше эшмәкәрлегенең йоғонтоһо тора. ЮНЕСКО докладында ҡалаларҙың үҫеше объектты һаҡлау маҡсатына тап килмәй тип билдәләнә&lt;ref name=unesco&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/download.cfm?id_document=100697|publisher=UNESCO|access-date=2008-11-16|title=Mission Report. The Natural and Culturo-Historical Region of Kotor|date=2008-02-21|archive-date=2012-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025120735/http://whc.unesco.org/download.cfm?id_document=100697|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://whc.unesco.org/en/list/125ter Природный и культурно-исторический район Котор на сайте ЮНЕСКО]{{ref|en}}

[[Категория:Котор]]
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]</text>
      <sha1>4zd8r9hulbba5efz8lvuisvp3iiwlds</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298387</id>
      <parentid>1298386</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T02:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1298387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6949" sha1="a9ej069yzfohdaib7i7m435gxlqgeig" xml:space="preserve">{{Объект Всемирного наследия
 |RusName      = Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы
 |Name         = Natural and Culturo-Historical Region of Kotor
 |Image        = 20090719 Crkva Gospa od Zdravlja Kotor Bay Montenegro.jpg
 |imagecaption = 
 |State Party  = {{Черногория}} [[Черногория]]
 |Type         = 
 |Criteria     = i, ii, iii, iv
 |ID           = 125ter
 |Link         = 
 |Region       = Европа һәм Төньяҡ Америка
 |Coordinates  = 
  |lat_dir =N  |lat_deg = 42|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir =E  |lon_deg = 18|lon_min = 42|lon_sec = 
  |region     = ME
  |CoordScale = 2000 
 |Year         = 1979
 |Session      = 
 |Extension    = 2012, 2015
 |Danger       = 
}}
'''Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы''' ({{lang-ru|Природный и культурно-исторический район Котор}}, {{lang-cnr| Природни и културно-историјски регион Котора}}) — Черногорияла урынлашҡан һәм 1979 йылда исемлеккә индерелгән [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] объекты. Уның составына Котор ҡалаһының иҫке өлөшө ({{lang-it|Cattaro}}), [[Котор ҡултығы]]ның оборона ҡоролмалары һәм тирә-яғы инә.

[[ЮНЕСКО]]-ның тасуирламаһында билдәләнеүенсә, «[[Урта быуаттар]]ҙа Черногорияның [[Адриатик диңгеҙ|Адриатик диңгеҙенең]] яры буйындағы был тәбиғи гавань билдәле ташсылар һәм иконалар биҙәүселәр мәктәптәре менән мөһим сәнғәт һәм сауҙа үҙәге була»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/125 |title=Природный и культурно-исторический район Котор |access-date=2020-03-23 |archive-date=2017-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330223915/http://whc.unesco.org/en/list/125 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==

=== Которҙың иҫке ҡалаһы ===
{{Main|Котор}}
[[Файл:Natural and Culturo-Historical Region of Kotor-108051.jpg | thumb | upright = 1.2 | [[Изге Трифон соборы]]]]
Которҙың иҫке ҡалаһы ҡала диуарҙарында урынлашҡан, яҡшы һаҡланған һәм тергеҙелгән урта быуат ҡалаһы пейзажлы, унда иҫтәлекле биналар, шул иҫәптән изге Трифон католик кафедраль соборы (1166 йылда төҙөлгән) бар.

=== Которҙың һаҡ ҡоролмалары ===
{{Main |Которҙың һаҡ ҡоролмалары}}
[[Файл:Natural and Culturo-Historical Region of Kotor-108064.jpg|мини|слева|Котор бастионына күренеш]]
Нығытмалар урта быуаттар Котор ҡалаһын хәрби һаҡ ҡоролмалар системаһынан тора. Уларға ҡапҡалары һәм бастиондары, урҙары булған ҡала диуарҙары, Изге Иоанн замогы (San Giovanni) һәм ярҙам ҡоролмалары инә. Ҡайһы бер объекттар Рим һәм Византия осорона барып тоташһа ла, нығытмаларҙың күп өлөшө [[Венеция республикаһы]] осоронда төҙөлгән; һуңыраҡ ҡайһы бер модификацияларҙы австриялылар яһаған. Нығытмалар [[Бөтә донъя мираҫы]]ның мөһим аспекты булып тора&lt;ref name=kotor&gt;{{cite web|url=http://www.coe.int/t/dg4/cultureheritage/Regional/SEE/IRPPSAAH/PTA/PTA_Montenegro(SerbiaandMontenegro)_FortificationsofKotor.pdf|author=Preliminary Technical Assessment of the European Commission/Council of Europe Joint Programme on the Integrated Rehabilitation Project Plan/Survey on the Architectural and Archeological Heritage|title=Fortifications of Kotor, Kotor, Montenegro (Serbia and Montenegro), 2005|access-date=2008-11-16|archive-date=2008-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20081115180634/http://www.coe.int/t/dg4/cultureheritage/Regional/SEE/IRPPSAAH/PTA/PTA_Montenegro(SerbiaandMontenegro)_FortificationsofKotor.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Котор районы ===
{{Main |Котор ҡултығы}}
Бөтә донъя мираҫына ингән район Которҙың эске бухтаһын (Вериге боғаҙы аша) һәм тирә-яҡ тауҙарҙы, шулай уҡ [[Рисан]] һәм [[Пераст]] ҡалаларын үҙ эсенә ала. Изге Георгий (Sveti Đorđe) һәм Госпа-од-Шкрпьела (Gospa od Škrpijela) утрауҙары ла ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫының бер өлөшө булып тора.

== Һаҡлау ==
1979 йылдың 15 апрелендә Черногорияла [[ер тетрәү]] ваҡытында ул ныҡ зыян күргән, һәм шуға ла 1979 йылда Которҙың хәүеф аҫтында булған районы Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелегән. Ҡала байтаҡ тергеҙелгәндән һуң объект 2003 йылда был исемлектән сығарыла.

Бөтә донъя мираҫының был объекты төрлө проблемаларға осрай. Эрозия һәм ер тетрәү кеүек тәбиғи ҡурҡыныстар уға даими хәүеф тыуҙыра. Әммә иң киҫкен проблема булып кеше эшмәкәрлегенең йоғонтоһо тора. ЮНЕСКО докладында ҡалаларҙың үҫеше объектты һаҡлау маҡсатына тап килмәй тип билдәләнә&lt;ref name=unesco&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/download.cfm?id_document=100697|publisher=UNESCO|access-date=2008-11-16|title=Mission Report. The Natural and Culturo-Historical Region of Kotor|date=2008-02-21|archive-date=2012-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025120735/http://whc.unesco.org/download.cfm?id_document=100697|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://whc.unesco.org/en/list/125ter Природный и культурно-исторический район Котор на сайте ЮНЕСКО]{{ref|en}}

[[Категория:Котор]]
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]</text>
      <sha1>a9ej069yzfohdaib7i7m435gxlqgeig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201203</id>
    <revision>
      <id>1298375</id>
      <timestamp>2026-05-29T00:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Природный и культурно-исторический район Котор|29 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=мәҙәниәт |тема2= |тема3=сәнғәт |ил=Черногория |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1298375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="284" sha1="gx4d8t4kn2awlik7v3yw2q4o4izgqfo" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Природный и культурно-исторический район Котор|29 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=мәҙәниәт |тема2= |тема3=сәнғәт |ил=Черногория |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>gx4d8t4kn2awlik7v3yw2q4o4izgqfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уруа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201204</id>
    <revision>
      <id>1298391</id>
      <timestamp>2026-05-29T05:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/153018495|Уруа]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1298391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5338" sha1="7t1qvl82etl2qdsy6z0khwtfwlbv8p4" xml:space="preserve">'''Уруа''' (URUxA &lt;sup&gt;ki&lt;/sup&gt; ) — боронғо Яҡын Көнсығыш ҡалаһы, боронғо [[Месопотамия]] һәм боронғо [[Элам]] сигендә урынлашҡан. Беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡта булған. Әлегә уның аныҡ урыны билдәһеҙ, әммә хәҙерге Ирандың Хузестан провинцияһы территорияһында булған тип фаразлана. Думузи-Уруа аллаһы Уммала Ур III  династияһы ваҡытында телгә алына&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Фрейн Д. и Стаки Д.|заглавие=«D», «Справочник по богам и богиням Древнего Ближнего Востока: три тысячи божеств Анатолии, Сирии, Израиля, Шумера, Вавилонии, Ассирии и Элама»|год=2021|место=Юниверсити-Парк, США:|издательство=издательство Пенсильванского государственного университета|страниц=67-79|isbn=https://archive.org/details/ebin.pub_a-handbook-of-gods-and-goddesses-of-the-ancient-near-east-three-thousan/mode/2up}}&lt;/ref&gt;

Уны шул уҡ төбәктә урынлашҡан Уруаз (уру-аз &lt;sup&gt;ки&lt;/sup&gt; ) менән бутарға ярамай

== Тарихы ==
Уруа — беҙҙең эраға тиклем 2450 йыл тирәһендә [[Шумер|Шумер батшалығында]] [[Лагаш]] батшаһы Эаннатум яулап алған ерҙәрҙең береһе. Яҙмаларының береһендә ул былай тип хәбәр итә: «Ул Уруа хакимын еңә, ул (ҡаланың) эмблемаһы менән авангардта тора». Ул шулай уҡ Уруаз ерен еңеп сығыу тураһында хәбәр итә: «Ул Уруазды талай һәм уның хакимын үлтерә». Уруаз хакимдары һуҡырлана .

Эаннатумдың юғары вазифалы кешеһе Дудуның Уруала нәҙер стена таҡтаташы эшләү өсөн таш һатып алыуы тураһында яҙма бар

[[Аккад|Аккад империяһында]], уның беренсе хакимы [[Саргон Боронғо|Аккад Саргон]] (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2334—2279 йылдар) идара иткән осорҙа йылдарҙан береһе «Уруа емерелгән йыл» тип атала.

Ур III династияһы ваҡытында, беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡ аҙағында, Уруа Ур империяһының тәғәйенләнгәннаместнигы менән һалым түләүсе провинцияһы була.  [[Нин-калла]], Ур III-нөң икенсе хакимы Шүлгиҙең (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2094—2046 йылдар) ҡатыны Уруала киң ерҙәргә эйә була. Шүлгиҙең улы кенәз Этель-пу-Дагандың Уруаға һарыҡ ҡырҡыуҙы күҙәтеү өсөн ебәрелгәне билдәле. Уруа ул ваҡытта йөн етештереү үҙәге булыуы менән билдәле Шу-Синдың батшалыҡ итеүенең 7-се йылында (беҙҙең эраға тиклем 2037—2028 йылдар тирәһе) бер текста «Уруаның Шүлгә-әҙәмгә, Уруа энсиһына (Боронғо Месопотамияла (б.э.т. 1000 йыл) дәүләт-ҡаланың хакимы титулы) тапшырылған яһағы» тураһында телгә алына.

== Урынлашыуы ==
Тәҡдимдәрҙең береһе — Ирандың Хузестан провинцияһындағы [[Дехлоран, Хузестан|Дехлуран тигеҙлегендә]] Тепе Мусиянды ҡаҙыу &lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.cairn-int.info/load_pdf.php?ID_ARTICLE=E_ASSY_114_0015&amp;download=1|автор=Ламберт У. Г. и Уиден М.|заглавие=«Надпись на статуе Самсуилуны из архива У. Г. Ламберта»|год=2020|издание=Revue d’assyriologie et d’archéologie orientale 114.1|страницы=15—62}}&lt;/ref&gt;  . [[Гирсу]] һәм [[Лагаш]] Уруа менән тығыҙ иҡтисади бәйләнеш тотҡан ҡала була. Ур  III  династияһының административ документтарына нигеҙләнеп, ҡала Пузриш Дагандан төньяҡ-көнсығышҡа һәм [[Суза]] янында, атап әйткәндә, Хузестандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан тип фаразлана.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Пашиме
* Мархаши
* [[Симуррум]]
* [[Аван (Элам)|Аван]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Боронғо Месопотамия ҡалалары]]</text>
      <sha1>7t1qvl82etl2qdsy6z0khwtfwlbv8p4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298392</id>
      <parentid>1298391</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T05:04:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1298392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5340" sha1="d2u00s16v9s7qc6pmaz8ufmy0uchfwt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Уруа''' (URUxA &lt;sup&gt;ki&lt;/sup&gt;) — боронғо Яҡын Көнсығыш ҡалаһы, боронғо [[Месопотамия]] һәм боронғо [[Элам]] сигендә урынлашҡан. Беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡта булған. Әлегә уның аныҡ урыны билдәһеҙ, әммә хәҙерге Ирандың Хузестан провинцияһы территорияһында булған тип фаразлана. Думузи-Уруа аллаһы Уммала Ур III династияһы ваҡытында телгә алына&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Фрейн Д. и Стаки Д.|заглавие=«D», «Справочник по богам и богиням Древнего Ближнего Востока: три тысячи божеств Анатолии, Сирии, Израиля, Шумера, Вавилонии, Ассирии и Элама»|год=2021|место=Юниверсити-Парк, США:|издательство=издательство Пенсильванского государственного университета|страниц=67-79|isbn=https://archive.org/details/ebin.pub_a-handbook-of-gods-and-goddesses-of-the-ancient-near-east-three-thousan/mode/2up}}&lt;/ref&gt;

Уны шул уҡ төбәктә урынлашҡан Уруаз (уру-аз &lt;sup&gt;ки&lt;/sup&gt;) менән бутарға ярамай

== Тарихы ==
Уруа — беҙҙең эраға тиклем 2450 йыл тирәһендә [[Шумер|Шумер батшалығында]] [[Лагаш]] батшаһы Эаннатум яулап алған ерҙәрҙең береһе. Яҙмаларының береһендә ул былай тип хәбәр итә: «Ул Уруа хакимын еңә, ул (ҡаланың) эмблемаһы менән авангардта тора». Ул шулай уҡ Уруаз ерен еңеп сығыу тураһында хәбәр итә: «Ул Уруазды талай һәм уның хакимын үлтерә». Уруаз хакимдары һуҡырлана.

Эаннатумдың юғары вазифалы кешеһе Дудуның Уруала нәҙер стена таҡтаташы эшләү өсөн таш һатып алыуы тураһында яҙма бар

[[Аккад|Аккад империяһында]], уның беренсе хакимы [[Саргон Боронғо|Аккад Саргон]] (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2334—2279 йылдар) идара иткән осорҙа йылдарҙан береһе «Уруа емерелгән йыл» тип атала.

Ур III династияһы ваҡытында, беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡ аҙағында, Уруа Ур империяһының тәғәйенләнгәннаместнигы менән һалым түләүсе провинцияһы була. [[Нин-калла]], Ур III-нөң икенсе хакимы Шүлгиҙең (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2094—2046 йылдар) ҡатыны Уруала киң ерҙәргә эйә була. Шүлгиҙең улы кенәз Этель-пу-Дагандың Уруаға һарыҡ ҡырҡыуҙы күҙәтеү өсөн ебәрелгәне билдәле. Уруа ул ваҡытта йөн етештереү үҙәге булыуы менән билдәле Шу-Синдың батшалыҡ итеүенең 7-се йылында (беҙҙең эраға тиклем 2037—2028 йылдар тирәһе) бер текста «Уруаның Шүлгә-әҙәмгә, Уруа энсиһына (Боронғо Месопотамияла (б.э.т. 1000 йыл) дәүләт-ҡаланың хакимы титулы) тапшырылған яһағы» тураһында телгә алына.

== Урынлашыуы ==
Тәҡдимдәрҙең береһе — Ирандың Хузестан провинцияһындағы [[Дехлоран, Хузестан|Дехлуран тигеҙлегендә]] Тепе Мусиянды ҡаҙыу&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.cairn-int.info/load_pdf.php?ID_ARTICLE=E_ASSY_114_0015&amp;download=1|автор=Ламберт У. Г. и Уиден М.|заглавие=«Надпись на статуе Самсуилуны из архива У. Г. Ламберта»|год=2020|издание=Revue d’assyriologie et d’archéologie orientale 114.1|страницы=15—62}}&lt;/ref&gt; . [[Гирсу]] һәм [[Лагаш]] Уруа менән тығыҙ иҡтисади бәйләнеш тотҡан ҡала була. Ур III династияһының административ документтарына нигеҙләнеп, ҡала Пузриш Дагандан төньяҡ-көнсығышҡа һәм [[Суза]] янында, атап әйткәндә, Хузестандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан тип фаразлана.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Пашиме
* Мархаши
* [[Симуррум]]
* [[Аван (Элам)|Аван]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Боронғо Месопотамия ҡалалары]]</text>
      <sha1>d2u00s16v9s7qc6pmaz8ufmy0uchfwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298393</id>
      <parentid>1298392</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T05:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1298393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5554" sha1="pakev2q9kcpll35vt3kv93829f5cojf" xml:space="preserve">{{Древний город
|позиционная карта = Иран
|страна = [[Иран]]
|
|lat_deg    = 33.096111
| lon_deg    = 47.526111
|подпись = примерное местоположение
}}
'''Уруа''' (URUxA &lt;sup&gt;ki&lt;/sup&gt;) — боронғо Яҡын Көнсығыш ҡалаһы, боронғо [[Месопотамия]] һәм боронғо [[Элам]] сигендә урынлашҡан. Беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡта булған. Әлегә уның аныҡ урыны билдәһеҙ, әммә хәҙерге Ирандың Хузестан провинцияһы территорияһында булған тип фаразлана. Думузи-Уруа аллаһы Уммала Ур III династияһы ваҡытында телгә алына&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Фрейн Д. и Стаки Д.|заглавие=«D», «Справочник по богам и богиням Древнего Ближнего Востока: три тысячи божеств Анатолии, Сирии, Израиля, Шумера, Вавилонии, Ассирии и Элама»|год=2021|место=Юниверсити-Парк, США:|издательство=издательство Пенсильванского государственного университета|страниц=67-79|isbn=https://archive.org/details/ebin.pub_a-handbook-of-gods-and-goddesses-of-the-ancient-near-east-three-thousan/mode/2up}}&lt;/ref&gt;

Уны шул уҡ төбәктә урынлашҡан Уруаз (уру-аз &lt;sup&gt;ки&lt;/sup&gt;) менән бутарға ярамай

== Тарихы ==
Уруа — беҙҙең эраға тиклем 2450 йыл тирәһендә [[Шумер|Шумер батшалығында]] [[Лагаш]] батшаһы Эаннатум яулап алған ерҙәрҙең береһе. Яҙмаларының береһендә ул былай тип хәбәр итә: «Ул Уруа хакимын еңә, ул (ҡаланың) эмблемаһы менән авангардта тора». Ул шулай уҡ Уруаз ерен еңеп сығыу тураһында хәбәр итә: «Ул Уруазды талай һәм уның хакимын үлтерә». Уруаз хакимдары һуҡырлана.

Эаннатумдың юғары вазифалы кешеһе Дудуның Уруала нәҙер стена таҡтаташы эшләү өсөн таш һатып алыуы тураһында яҙма бар

[[Аккад|Аккад империяһында]], уның беренсе хакимы [[Саргон Боронғо|Аккад Саргон]] (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2334—2279 йылдар) идара иткән осорҙа йылдарҙан береһе «Уруа емерелгән йыл» тип атала.

Ур III династияһы ваҡытында, беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡ аҙағында, Уруа Ур империяһының тәғәйенләнгәннаместнигы менән һалым түләүсе провинцияһы була. [[Нин-калла]], Ур III-нөң икенсе хакимы Шүлгиҙең (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2094—2046 йылдар) ҡатыны Уруала киң ерҙәргә эйә була. Шүлгиҙең улы кенәз Этель-пу-Дагандың Уруаға һарыҡ ҡырҡыуҙы күҙәтеү өсөн ебәрелгәне билдәле. Уруа ул ваҡытта йөн етештереү үҙәге булыуы менән билдәле Шу-Синдың батшалыҡ итеүенең 7-се йылында (беҙҙең эраға тиклем 2037—2028 йылдар тирәһе) бер текста «Уруаның Шүлгә-әҙәмгә, Уруа энсиһына (Боронғо Месопотамияла (б.э.т. 1000 йыл) дәүләт-ҡаланың хакимы титулы) тапшырылған яһағы» тураһында телгә алына.

== Урынлашыуы ==
Тәҡдимдәрҙең береһе — Ирандың Хузестан провинцияһындағы [[Дехлоран, Хузестан|Дехлуран тигеҙлегендә]] Тепе Мусиянды ҡаҙыу&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.cairn-int.info/load_pdf.php?ID_ARTICLE=E_ASSY_114_0015&amp;download=1|автор=Ламберт У. Г. и Уиден М.|заглавие=«Надпись на статуе Самсуилуны из архива У. Г. Ламберта»|год=2020|издание=Revue d’assyriologie et d’archéologie orientale 114.1|страницы=15—62}}&lt;/ref&gt; . [[Гирсу]] һәм [[Лагаш]] Уруа менән тығыҙ иҡтисади бәйләнеш тотҡан ҡала була. Ур III династияһының административ документтарына нигеҙләнеп, ҡала Пузриш Дагандан төньяҡ-көнсығышҡа һәм [[Суза]] янында, атап әйткәндә, Хузестандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан тип фаразлана.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Пашиме
* Мархаши
* [[Симуррум]]
* [[Аван (Элам)|Аван]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Боронғо Месопотамия ҡалалары]]</text>
      <sha1>pakev2q9kcpll35vt3kv93829f5cojf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298394</id>
      <parentid>1298393</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T05:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Юҡҡа сыҡҡан ҡалалар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1298394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5614" sha1="c2oskm3cm7s1xan2eidd0cuw77xiwu0" xml:space="preserve">{{Древний город
|позиционная карта = Иран
|страна = [[Иран]]
|
|lat_deg    = 33.096111
| lon_deg    = 47.526111
|подпись = примерное местоположение
}}
'''Уруа''' (URUxA &lt;sup&gt;ki&lt;/sup&gt;) — боронғо Яҡын Көнсығыш ҡалаһы, боронғо [[Месопотамия]] һәм боронғо [[Элам]] сигендә урынлашҡан. Беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡта булған. Әлегә уның аныҡ урыны билдәһеҙ, әммә хәҙерге Ирандың Хузестан провинцияһы территорияһында булған тип фаразлана. Думузи-Уруа аллаһы Уммала Ур III династияһы ваҡытында телгә алына&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Фрейн Д. и Стаки Д.|заглавие=«D», «Справочник по богам и богиням Древнего Ближнего Востока: три тысячи божеств Анатолии, Сирии, Израиля, Шумера, Вавилонии, Ассирии и Элама»|год=2021|место=Юниверсити-Парк, США:|издательство=издательство Пенсильванского государственного университета|страниц=67-79|isbn=https://archive.org/details/ebin.pub_a-handbook-of-gods-and-goddesses-of-the-ancient-near-east-three-thousan/mode/2up}}&lt;/ref&gt;

Уны шул уҡ төбәктә урынлашҡан Уруаз (уру-аз &lt;sup&gt;ки&lt;/sup&gt;) менән бутарға ярамай

== Тарихы ==
Уруа — беҙҙең эраға тиклем 2450 йыл тирәһендә [[Шумер|Шумер батшалығында]] [[Лагаш]] батшаһы Эаннатум яулап алған ерҙәрҙең береһе. Яҙмаларының береһендә ул былай тип хәбәр итә: «Ул Уруа хакимын еңә, ул (ҡаланың) эмблемаһы менән авангардта тора». Ул шулай уҡ Уруаз ерен еңеп сығыу тураһында хәбәр итә: «Ул Уруазды талай һәм уның хакимын үлтерә». Уруаз хакимдары һуҡырлана.

Эаннатумдың юғары вазифалы кешеһе Дудуның Уруала нәҙер стена таҡтаташы эшләү өсөн таш һатып алыуы тураһында яҙма бар

[[Аккад|Аккад империяһында]], уның беренсе хакимы [[Саргон Боронғо|Аккад Саргон]] (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2334—2279 йылдар) идара иткән осорҙа йылдарҙан береһе «Уруа емерелгән йыл» тип атала.

Ур III династияһы ваҡытында, беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡ аҙағында, Уруа Ур империяһының тәғәйенләнгәннаместнигы менән һалым түләүсе провинцияһы була. [[Нин-калла]], Ур III-нөң икенсе хакимы Шүлгиҙең (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2094—2046 йылдар) ҡатыны Уруала киң ерҙәргә эйә була. Шүлгиҙең улы кенәз Этель-пу-Дагандың Уруаға һарыҡ ҡырҡыуҙы күҙәтеү өсөн ебәрелгәне билдәле. Уруа ул ваҡытта йөн етештереү үҙәге булыуы менән билдәле Шу-Синдың батшалыҡ итеүенең 7-се йылында (беҙҙең эраға тиклем 2037—2028 йылдар тирәһе) бер текста «Уруаның Шүлгә-әҙәмгә, Уруа энсиһына (Боронғо Месопотамияла (б.э.т. 1000 йыл) дәүләт-ҡаланың хакимы титулы) тапшырылған яһағы» тураһында телгә алына.

== Урынлашыуы ==
Тәҡдимдәрҙең береһе — Ирандың Хузестан провинцияһындағы [[Дехлоран, Хузестан|Дехлуран тигеҙлегендә]] Тепе Мусиянды ҡаҙыу&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.cairn-int.info/load_pdf.php?ID_ARTICLE=E_ASSY_114_0015&amp;download=1|автор=Ламберт У. Г. и Уиден М.|заглавие=«Надпись на статуе Самсуилуны из архива У. Г. Ламберта»|год=2020|издание=Revue d’assyriologie et d’archéologie orientale 114.1|страницы=15—62}}&lt;/ref&gt; . [[Гирсу]] һәм [[Лагаш]] Уруа менән тығыҙ иҡтисади бәйләнеш тотҡан ҡала була. Ур III династияһының административ документтарына нигеҙләнеп, ҡала Пузриш Дагандан төньяҡ-көнсығышҡа һәм [[Суза]] янында, атап әйткәндә, Хузестандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан тип фаразлана.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Пашиме
* Мархаши
* [[Симуррум]]
* [[Аван (Элам)|Аван]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Боронғо Месопотамия ҡалалары]]
[[Категория:Юҡҡа сыҡҡан ҡалалар]]</text>
      <sha1>c2oskm3cm7s1xan2eidd0cuw77xiwu0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298395</id>
      <parentid>1298394</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T05:07:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Иран тарихы]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1298395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5659" sha1="rk0hxa66m0stk4eagoom4g9y226uwzy" xml:space="preserve">{{Древний город
|позиционная карта = Иран
|страна = [[Иран]]
|
|lat_deg    = 33.096111
| lon_deg    = 47.526111
|подпись = примерное местоположение
}}
'''Уруа''' (URUxA &lt;sup&gt;ki&lt;/sup&gt;) — боронғо Яҡын Көнсығыш ҡалаһы, боронғо [[Месопотамия]] һәм боронғо [[Элам]] сигендә урынлашҡан. Беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡта булған. Әлегә уның аныҡ урыны билдәһеҙ, әммә хәҙерге Ирандың Хузестан провинцияһы территорияһында булған тип фаразлана. Думузи-Уруа аллаһы Уммала Ур III династияһы ваҡытында телгә алына&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Фрейн Д. и Стаки Д.|заглавие=«D», «Справочник по богам и богиням Древнего Ближнего Востока: три тысячи божеств Анатолии, Сирии, Израиля, Шумера, Вавилонии, Ассирии и Элама»|год=2021|место=Юниверсити-Парк, США:|издательство=издательство Пенсильванского государственного университета|страниц=67-79|isbn=https://archive.org/details/ebin.pub_a-handbook-of-gods-and-goddesses-of-the-ancient-near-east-three-thousan/mode/2up}}&lt;/ref&gt;

Уны шул уҡ төбәктә урынлашҡан Уруаз (уру-аз &lt;sup&gt;ки&lt;/sup&gt;) менән бутарға ярамай

== Тарихы ==
Уруа — беҙҙең эраға тиклем 2450 йыл тирәһендә [[Шумер|Шумер батшалығында]] [[Лагаш]] батшаһы Эаннатум яулап алған ерҙәрҙең береһе. Яҙмаларының береһендә ул былай тип хәбәр итә: «Ул Уруа хакимын еңә, ул (ҡаланың) эмблемаһы менән авангардта тора». Ул шулай уҡ Уруаз ерен еңеп сығыу тураһында хәбәр итә: «Ул Уруазды талай һәм уның хакимын үлтерә». Уруаз хакимдары һуҡырлана.

Эаннатумдың юғары вазифалы кешеһе Дудуның Уруала нәҙер стена таҡтаташы эшләү өсөн таш һатып алыуы тураһында яҙма бар

[[Аккад|Аккад империяһында]], уның беренсе хакимы [[Саргон Боронғо|Аккад Саргон]] (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2334—2279 йылдар) идара иткән осорҙа йылдарҙан береһе «Уруа емерелгән йыл» тип атала.

Ур III династияһы ваҡытында, беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡ аҙағында, Уруа Ур империяһының тәғәйенләнгәннаместнигы менән һалым түләүсе провинцияһы була. [[Нин-калла]], Ур III-нөң икенсе хакимы Шүлгиҙең (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2094—2046 йылдар) ҡатыны Уруала киң ерҙәргә эйә була. Шүлгиҙең улы кенәз Этель-пу-Дагандың Уруаға һарыҡ ҡырҡыуҙы күҙәтеү өсөн ебәрелгәне билдәле. Уруа ул ваҡытта йөн етештереү үҙәге булыуы менән билдәле Шу-Синдың батшалыҡ итеүенең 7-се йылында (беҙҙең эраға тиклем 2037—2028 йылдар тирәһе) бер текста «Уруаның Шүлгә-әҙәмгә, Уруа энсиһына (Боронғо Месопотамияла (б.э.т. 1000 йыл) дәүләт-ҡаланың хакимы титулы) тапшырылған яһағы» тураһында телгә алына.

== Урынлашыуы ==
Тәҡдимдәрҙең береһе — Ирандың Хузестан провинцияһындағы [[Дехлоран, Хузестан|Дехлуран тигеҙлегендә]] Тепе Мусиянды ҡаҙыу&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.cairn-int.info/load_pdf.php?ID_ARTICLE=E_ASSY_114_0015&amp;download=1|автор=Ламберт У. Г. и Уиден М.|заглавие=«Надпись на статуе Самсуилуны из архива У. Г. Ламберта»|год=2020|издание=Revue d’assyriologie et d’archéologie orientale 114.1|страницы=15—62}}&lt;/ref&gt; . [[Гирсу]] һәм [[Лагаш]] Уруа менән тығыҙ иҡтисади бәйләнеш тотҡан ҡала була. Ур III династияһының административ документтарына нигеҙләнеп, ҡала Пузриш Дагандан төньяҡ-көнсығышҡа һәм [[Суза]] янында, атап әйткәндә, Хузестандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан тип фаразлана.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Пашиме
* Мархаши
* [[Симуррум]]
* [[Аван (Элам)|Аван]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Боронғо Месопотамия ҡалалары]]
[[Категория:Юҡҡа сыҡҡан ҡалалар]]
[[Категория:Иран тарихы]]</text>
      <sha1>rk0hxa66m0stk4eagoom4g9y226uwzy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298396</id>
      <parentid>1298395</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T05:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1298396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7986" sha1="5iyduslldch2l8h68j0pnxqxsp8y3w7" xml:space="preserve">{{Древний город
|позиционная карта = Иран
|страна = [[Иран]]
|
|lat_deg    = 33.096111
| lon_deg    = 47.526111
|подпись = примерное местоположение
}}
'''Уруа''' (URUxA &lt;sup&gt;ki&lt;/sup&gt;) — боронғо Яҡын Көнсығыш ҡалаһы, боронғо [[Месопотамия]] һәм боронғо [[Элам]] сигендә урынлашҡан. Беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡта булған. Әлегә уның аныҡ урыны билдәһеҙ, әммә хәҙерге Ирандың Хузестан провинцияһы территорияһында булған тип фаразлана. Думузи-Уруа аллаһы Уммала Ур III династияһы ваҡытында телгә алына&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Фрейн Д. и Стаки Д. |заглавие=«D», «Справочник по богам и богиням Древнего Ближнего Востока: три тысячи божеств Анатолии, Сирии, Израиля, Шумера, Вавилонии, Ассирии и Элама» |год=2021 |место=Юниверсити-Парк, США: |издательство=издательство Пенсильванского государственного университета |всего страниц=67-79 |isbn=https://archive.org/details/ebin.pub_a-handbook-of-gods-and-goddesses-of-the-ancient-near-east-three-thousan/mode/2up}}&lt;/ref&gt;.

Уны шул уҡ төбәктә урынлашҡан Уруаз (уру-аз &lt;sup&gt;ки&lt;/sup&gt;) менән бутарға ярамай

== Тарихы ==
Уруа — беҙҙең эраға тиклем 2450 йыл тирәһендә [[Шумер|Шумер батшалығында]] [[Лагаш]] батшаһы Эаннатум яулап алған ерҙәрҙең береһе. Яҙмаларының береһендә ул былай тип хәбәр итә: «Ул Уруа хакимын еңә, ул (ҡаланың) эмблемаһы менән авангардта тора». Ул шулай уҡ Уруаз ерен еңеп сығыу тураһында хәбәр итә: «Ул Уруазды талай һәм уның хакимын үлтерә». Уруаз хакимдары һуҡырлана&lt;ref&gt;Фрейн Д. «Лагас», в книге «Пресаргонический период: ранние периоды», том 1 (2700—2350 гг. до н. э.), RIM «Царские надписи Месопотамии», том 1, Торонто: University of Toronto Press, стр. 77-293, 2008&lt;/ref&gt;.

Эаннатумдың юғары вазифалы кешеһе Дудуның Уруала нәҙер стена таҡтаташы эшләү өсөн таш һатып алыуы тураһында яҙма бар&lt;ref&gt;Ренетт С., «Расписная керамика из Аль-Хибы: хронология Годин-Тепе III и взаимодействие между древним Лагашем и Эламом», Iran, том 53, стр. 49-63, 2015&lt;/ref&gt;

[[Аккад|Аккад империяһында]], уның беренсе хакимы [[Саргон Боронғо|Аккад Саргон]] (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2334—2279 йылдар) идара иткән осорҙа йылдарҙан береһе «Уруа емерелгән йыл» тип атала&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://cdli-gh.github.io/year-names/HTML/T2K1.htm&lt;/ref&gt;.

Ур III династияһы ваҡытында, беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡ аҙағында, Уруа Ур империяһының тәғәйенләнгәннаместнигы менән һалым түләүсе провинцияһы була&lt;ref&gt;Штайнкеллер П. «Вопрос о Мархаши: вклад в историческую географию Ирана в III тысячелетии до н. э.». Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie, том 72, № 2, стр. 237—265, 1982&lt;/ref&gt;. [[Нин-калла]], Ур III-нөң икенсе хакимы Шүлгиҙең (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2094—2046 йылдар) ҡатыны Уруала киң ерҙәргә эйә була. Шүлгиҙең улы кенәз Этель-пу-Дагандың Уруаға һарыҡ ҡырҡыуҙы күҙәтеү өсөн ебәрелгәне билдәле. Уруа ул ваҡытта йөн етештереү үҙәге булыуы менән билдәле&lt;ref&gt;Шарлах Т., «Княжеские должности в царстве Шульги», Journal of Ancient Near Eastern History, том 9, № 1, стр. 1-68, 2022&lt;/ref&gt;. Шу-Синдың батшалыҡ итеүенең 7-се йылында (беҙҙең эраға тиклем 2037—2028 йылдар тирәһе) бер текста «Уруаның Шүлгә-әҙәмгә, Уруа энсиһына (Боронғо Месопотамияла (б.э.т. 1000 йыл) дәүләт-ҡаланың хакимы титулы) тапшырылған яһағы» тураһында телгә алына&lt;ref&gt;Халло У. У., «Шумерский амфиктионий», Journal of Cuneiform Studies, том 14, № 3, стр. 88-114, 1960&lt;/ref&gt;.

== Урынлашыуы ==
Тәҡдимдәрҙең береһе — Ирандың Хузестан провинцияһындағы [[Дехлоран, Хузестан|Дехлуран тигеҙлегендә]] Тепе Мусиянды ҡаҙыу&lt;ref&gt;{{Статья |ссылка=https://www.cairn-int.info/load_pdf.php?ID_ARTICLE=E_ASSY_114_0015&amp;download=1 |автор=Ламберт У. Г. и Уиден М. |заглавие=«Надпись на статуе Самсуилуны из архива У. Г. Ламберта» |год=2020 |издание=Revue d’assyriologie et d’archéologie orientale 114.1 |страницы=15—62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Зейниванд М., «Цилиндрическая печать с аморрейским именем из Тепе-Мусияна, равнина Дех-Луран», Journal of Cuneiform Studies, том 71, стр. 77-83, 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Нили Дж. А. и Райт Х. Т., «Ранние поселения и ирригация на равнине Дех-Луран», Анн-Арбор, 1994&lt;/ref&gt;. [[Гирсу]] һәм [[Лагаш]] Уруа менән тығыҙ иҡтисади бәйләнеш тотҡан ҡала була. Ур III династияһының административ документтарына нигеҙләнеп, ҡала Пузриш Дагандан төньяҡ-көнсығышҡа һәм [[Суза]] янында, атап әйткәндә, Хузестандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан тип фаразлана&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Нотизио П., «Принц Этель-пу-Даган, сын Шульги», From the 21st Century B.C. to the 21st Century A.D.: Материалы Международной конференции по неошумерским исследованиям, состоявшейся в Мадриде 22-24 июля 2010 года, под редакцией С. Дж. Гарфинкеля и М. Молины, Юниверсити-Парк, США: издательство Пенсильванского государственного университета, стр. 207—220, 2013&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Пашиме
* Мархаши
* [[Симуррум]]
* [[Аван (Элам)|Аван]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Боронғо Месопотамия ҡалалары]]
[[Категория:Юҡҡа сыҡҡан ҡалалар]]
[[Категория:Иран тарихы]]</text>
      <sha1>5iyduslldch2l8h68j0pnxqxsp8y3w7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Уруа</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201205</id>
    <revision>
      <id>1298397</id>
      <timestamp>2026-05-29T05:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Уруа|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=тарих|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])05:44, 29 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1298397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="380" sha1="ondn1eiq5tv5nzqstb799nmki8lhm1o" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Уруа|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=тарих|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])05:44, 29 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ondn1eiq5tv5nzqstb799nmki8lhm1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Симфония №1 (Монасипов)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201206</id>
    <revision>
      <id>1298401</id>
      <timestamp>2026-05-29T06:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Фәрһад|тема=мәҙәниәт |тема2=|тема3= |ил=Татарстан |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1298401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147" sha1="kvh7lwcs5m1g7x3y0cobvxrhd2psadl" xml:space="preserve">{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Фәрһад|тема=мәҙәниәт |тема2=|тема3= |ил=Татарстан |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>kvh7lwcs5m1g7x3y0cobvxrhd2psadl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Муса Йәлил (симфония-поэма)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201207</id>
    <revision>
      <id>1298402</id>
      <timestamp>2026-05-29T06:57:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Фәрһад|тема=мәҙәниәт |тема2=|тема3= |ил=Татарстан |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1298402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147" sha1="kvh7lwcs5m1g7x3y0cobvxrhd2psadl" xml:space="preserve">{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Фәрһад|тема=мәҙәниәт |тема2=|тема3= |ил=Татарстан |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>kvh7lwcs5m1g7x3y0cobvxrhd2psadl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Симфония №3 (Монасипов)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201208</id>
    <revision>
      <id>1298405</id>
      <timestamp>2026-05-29T07:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5873608|Симфония №3 (Монасыйпов)]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1298405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6361" sha1="8v4rwcb4p35a1jkpch0pwegjdyp72tz" xml:space="preserve">[[Файл:Razil_Valeev_(photo_archive)_18.jpg|мини|Рәзил Вәлиев [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] менән]]
'''Cимфония №3''' — симфоник әҫәр, [[1974 йыл|1974 йылда]] яҙылған, күренекле татар композиторы, дирижер, виолончелист һәм уҡытыусы [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасыповтың]] (1925—2008) дүрт симфоник әҫәренең береһе. 

== Тарихы ==
Әҫәр тәүге тапҡыр Татарстан Композиторҙар союзы пленумында [[1975 йыл|1975 йылда]] яңғырай, премьеранан һуң оҙаҡ ваҡыт бер дирижерҙы ла ҡабат башҡарырға саҡырмайҙар.

[[2005 йыл|2005 йылдың]] йәйендә, [[Татарстан Республикаһының Халык артисы|Татарстандың]] халыҡ артисы, Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, дирижёр Рөстәм Абязов етәкселегендә Татарстан Республикаһының Дәүләт симфоник оркестры тарафынан яҙҙырыу өсөн ҡабат башҡарылған. Шул уҡ йылдың 14 декабрендә Рөстәм Абязов етәкселегендә әҫәр халыҡ алдында икенсе тапҡыр яңғыраған. &lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-17|date=2005|lang=ru|title=Алмаз Монасыпов, Государственный Симфонический Оркестр Республики Татарстан , Дирижер Рустем Абязов - Симфоническая Музыка|url=https://www.discogs.com/release/13926341-%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7-%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2-%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%9E%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82}}&lt;/ref&gt;

Партитураһы 1977 елда «Советтар композиторы» нәшриәтендә баҫтырылған. &lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-17|date=2005|lang=ru|title=Алмаз Монасыпов, Государственный Симфонический Оркестр Республики Татарстан , Дирижер Рустем Абязов - Симфоническая Музыка|url=https://www.discogs.com/release/13926341-%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7-%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2-%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%9E%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82}}&lt;/ref&gt;

== Музыкаль үзенчәлекләре ==
Симфония дүрт өлөштән тора. [[Алмаз Монасыйпов|Алмаз Монасипов]] унда Европа музыкаль жанрҙарын ҡулланған: баркароллаға оҡшаған йырҙар, пассакалья һәм сицилиана.

Партитураға [[Морзе әлифбасы|Морзе]] [[Морзе әлифбасы|әлифбаһында]] SOS сигналы ритмы индерелгән булыуы – әҫәрҙең төп үҙенсәлеге. Был ритм теманың үҫешенең кульминацион моменттарында көслө итеп яңғырай. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Дулат-Алеев|first=В.|title=Татарская музыкальная литература|publisher=Казанская государственная консерватория|year=2007|isbn=978-5-85401-082-5|location=Казань|pages=311–328}}&lt;/ref&gt;

Симфония фәлсәфи темаларҙы яҡтырта. Кешенең донъяла үҙ урынын эҙләүе һәм яуызлыҡҡа, көсләүгә ҡаршы тороу кәрәклеген бәйән итә. Татар музыкаһында иң ҡатмарлы симфоник әҫәрҙәрҙең береһе тип һанала.

== Оркестр составы ==
 Әҫәр ҙур симфоник оркестр өсөн яҙылған. Партитурала түбәндәге инструменттар ҡаралған:
Ағас тынлы музыка ҡоралдары:

• Пикколо (= III флейта)

• 2 флейта (I — контральт флейта, II — II пикколо)

• 2 гобой

• Инглиз бырғыһы (=III гобой)

• 2 кларнет

• Бас-кларнет (= III кларнет)

• 2 фагот

• Контрафагот

Баҡыр тынлы музыка ҡоралдары:

• 4 валторна (F)

• 3 торба (B)

• 3 тромбон

• Туба

Һуҡма музыка ҡоралдары:

• Литавралар

• Тимер өсмөйөш

• Ағас (Леньо)

• Ҡамсы (Фруста)

• Тамбурин

• Тамбур

• Тәлинкәләр

• Ҙур барабан

• Там-там

• Сыңдар

• Ксилофон

Башҡа музыка ҡоралдары:

• Арфа

• Фортепиано

Ҡыллы музыка ҡоралдары:

• I скрипкалар

• II скрипкалар

• Альттар

• Виолончелдәр

• Контрабастар

== Әһәмиәте ==
Алмаз Монасиповтың Өсөнсө симфонияһы татар профессиональ музыкаһында иң тәрән мәғәнәле һәм ҡатмарлы әҫәрҙәрҙең береһе булып ҡала. Унда композитор ижадының фәлсәфәүи һәм гражданлыҡ йүнәлеше асыҡ сағыла.

== Шулай ҙа ҡарағыҙ ==

* [[Симфония №1 (Монасипов)|Cимфония №1]]
* [[Муса Йәлил (симфония-поэма)|Симфония №2 &quot;Муса Йәлил&quot;.]]
* [[Симфония №4 &quot;Дастан&quot;.]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:Алмаз Монасипов]]</text>
      <sha1>8v4rwcb4p35a1jkpch0pwegjdyp72tz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298406</id>
      <parentid>1298405</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T07:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Симфония №3 (Монасыйпов)]] битенең исемен [[Симфония №3 (Монасипов)]] тип Фәрһад алыштырҙы: хата</comment>
      <origin>1298405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6361" sha1="8v4rwcb4p35a1jkpch0pwegjdyp72tz" xml:space="preserve">[[Файл:Razil_Valeev_(photo_archive)_18.jpg|мини|Рәзил Вәлиев [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] менән]]
'''Cимфония №3''' — симфоник әҫәр, [[1974 йыл|1974 йылда]] яҙылған, күренекле татар композиторы, дирижер, виолончелист һәм уҡытыусы [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасыповтың]] (1925—2008) дүрт симфоник әҫәренең береһе. 

== Тарихы ==
Әҫәр тәүге тапҡыр Татарстан Композиторҙар союзы пленумында [[1975 йыл|1975 йылда]] яңғырай, премьеранан һуң оҙаҡ ваҡыт бер дирижерҙы ла ҡабат башҡарырға саҡырмайҙар.

[[2005 йыл|2005 йылдың]] йәйендә, [[Татарстан Республикаһының Халык артисы|Татарстандың]] халыҡ артисы, Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, дирижёр Рөстәм Абязов етәкселегендә Татарстан Республикаһының Дәүләт симфоник оркестры тарафынан яҙҙырыу өсөн ҡабат башҡарылған. Шул уҡ йылдың 14 декабрендә Рөстәм Абязов етәкселегендә әҫәр халыҡ алдында икенсе тапҡыр яңғыраған. &lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-17|date=2005|lang=ru|title=Алмаз Монасыпов, Государственный Симфонический Оркестр Республики Татарстан , Дирижер Рустем Абязов - Симфоническая Музыка|url=https://www.discogs.com/release/13926341-%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7-%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2-%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%9E%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82}}&lt;/ref&gt;

Партитураһы 1977 елда «Советтар композиторы» нәшриәтендә баҫтырылған. &lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-17|date=2005|lang=ru|title=Алмаз Монасыпов, Государственный Симфонический Оркестр Республики Татарстан , Дирижер Рустем Абязов - Симфоническая Музыка|url=https://www.discogs.com/release/13926341-%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7-%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2-%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%9E%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82}}&lt;/ref&gt;

== Музыкаль үзенчәлекләре ==
Симфония дүрт өлөштән тора. [[Алмаз Монасыйпов|Алмаз Монасипов]] унда Европа музыкаль жанрҙарын ҡулланған: баркароллаға оҡшаған йырҙар, пассакалья һәм сицилиана.

Партитураға [[Морзе әлифбасы|Морзе]] [[Морзе әлифбасы|әлифбаһында]] SOS сигналы ритмы индерелгән булыуы – әҫәрҙең төп үҙенсәлеге. Был ритм теманың үҫешенең кульминацион моменттарында көслө итеп яңғырай. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Дулат-Алеев|first=В.|title=Татарская музыкальная литература|publisher=Казанская государственная консерватория|year=2007|isbn=978-5-85401-082-5|location=Казань|pages=311–328}}&lt;/ref&gt;

Симфония фәлсәфи темаларҙы яҡтырта. Кешенең донъяла үҙ урынын эҙләүе һәм яуызлыҡҡа, көсләүгә ҡаршы тороу кәрәклеген бәйән итә. Татар музыкаһында иң ҡатмарлы симфоник әҫәрҙәрҙең береһе тип һанала.

== Оркестр составы ==
 Әҫәр ҙур симфоник оркестр өсөн яҙылған. Партитурала түбәндәге инструменттар ҡаралған:
Ағас тынлы музыка ҡоралдары:

• Пикколо (= III флейта)

• 2 флейта (I — контральт флейта, II — II пикколо)

• 2 гобой

• Инглиз бырғыһы (=III гобой)

• 2 кларнет

• Бас-кларнет (= III кларнет)

• 2 фагот

• Контрафагот

Баҡыр тынлы музыка ҡоралдары:

• 4 валторна (F)

• 3 торба (B)

• 3 тромбон

• Туба

Һуҡма музыка ҡоралдары:

• Литавралар

• Тимер өсмөйөш

• Ағас (Леньо)

• Ҡамсы (Фруста)

• Тамбурин

• Тамбур

• Тәлинкәләр

• Ҙур барабан

• Там-там

• Сыңдар

• Ксилофон

Башҡа музыка ҡоралдары:

• Арфа

• Фортепиано

Ҡыллы музыка ҡоралдары:

• I скрипкалар

• II скрипкалар

• Альттар

• Виолончелдәр

• Контрабастар

== Әһәмиәте ==
Алмаз Монасиповтың Өсөнсө симфонияһы татар профессиональ музыкаһында иң тәрән мәғәнәле һәм ҡатмарлы әҫәрҙәрҙең береһе булып ҡала. Унда композитор ижадының фәлсәфәүи һәм гражданлыҡ йүнәлеше асыҡ сағыла.

== Шулай ҙа ҡарағыҙ ==

* [[Симфония №1 (Монасипов)|Cимфония №1]]
* [[Муса Йәлил (симфония-поэма)|Симфония №2 &quot;Муса Йәлил&quot;.]]
* [[Симфония №4 &quot;Дастан&quot;.]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:Алмаз Монасипов]]</text>
      <sha1>8v4rwcb4p35a1jkpch0pwegjdyp72tz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298412</id>
      <parentid>1298406</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <origin>1298412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6309" sha1="907h0xxr5dmb0zv9ejwrmyj05ynzoxx" xml:space="preserve">[[Файл:Razil_Valeev_(photo_archive)_18.jpg|мини|Рәзил Вәлиев [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] менән]]
'''Cимфония №3''' — симфоник әҫәр, [[1974 йыл|1974 йылда]] яҙылған, күренекле татар композиторы, дирижер, виолончелист һәм уҡытыусы [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасиповтың]] (1925—2008) дүрт симфоник әҫәренең береһе. 

== Тарихы ==
Әҫәр тәүге тапҡыр Татарстан Композиторҙар союзы пленумында [[1975 йыл|1975 йылда]] яңғырай, премьеранан һуң оҙаҡ ваҡыт бер дирижерҙы ла ҡабат башҡарырға саҡырмайҙар.

[[2005 йыл|2005 йылдың]] йәйендә, [[Татарстан Республикаһының Халык артисы|Татарстандың]] халыҡ артисы, Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, дирижёр Рөстәм Абязов етәкселегендә Татарстан Республикаһының Дәүләт симфоник оркестры тарафынан яҙҙырыу өсөн ҡабат башҡарылған. Шул уҡ йылдың 14 декабрендә Рөстәм Абязов етәкселегендә әҫәр халыҡ алдында икенсе тапҡыр яңғыраған.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-17|date=2005|lang=ru|title=Алмаз Монасыпов, Государственный Симфонический Оркестр Республики Татарстан , Дирижер Рустем Абязов - Симфоническая Музыка|url=https://www.discogs.com/release/13926341-%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7-%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2-%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%9E%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82}}&lt;/ref&gt;

Партитураһы 1977 елда «Советтар композиторы» нәшриәтендә баҫтырылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-17|date=2005|lang=ru|title=Алмаз Монасыпов, Государственный Симфонический Оркестр Республики Татарстан , Дирижер Рустем Абязов - Симфоническая Музыка|url=https://www.discogs.com/release/13926341-%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7-%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2-%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%9E%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82}}&lt;/ref&gt;

== Музыкаль үзенчәлекләре ==
Симфония дүрт өлөштән тора. [[Алмаз Монасыйпов|Алмаз Монасипов]] унда Европа музыкаль жанрҙарын ҡулланған: баркароллаға оҡшаған йырҙар, пассакалья һәм сицилиана.

Партитураға [[Морзе алфавиты|Морзе әлифбаһында]] SOS сигналы ритмы индерелгән булыуы – әҫәрҙең төп үҙенсәлеге. Был ритм теманың үҫешенең кульминацион моменттарында көслө итеп яңғырай. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Дулат-Алеев|first=В.|title=Татарская музыкальная литература|publisher=Казанская государственная консерватория|year=2007|isbn=978-5-85401-082-5|location=Казань|pages=311–328}}&lt;/ref&gt;

Симфония фәлсәфи темаларҙы яҡтырта. Кешенең донъяла үҙ урынын эҙләүе һәм яуызлыҡҡа, көсләүгә ҡаршы тороу кәрәклеген бәйән итә. Татар музыкаһында иң ҡатмарлы симфоник әҫәрҙәрҙең береһе тип һанала.

== Оркестр составы ==
Әҫәр ҙур симфоник оркестр өсөн яҙылған. Партитурала түбәндәге инструменттар ҡаралған:
Ағас тынлы музыка ҡоралдары:

• Пикколо (= III флейта)
• 2 флейта (I — контральт флейта, II — II пикколо)
• 2 гобой
• Инглиз бырғыһы (=III гобой)
• 2 кларнет
• Бас-кларнет (= III кларнет)
• 2 фагот
• Контрафагот

Баҡыр тынлы музыка ҡоралдары:

• 4 валторна (F)
• 3 торба (B)
• 3 тромбон
• Туба

Һуҡма музыка ҡоралдары:
• Литавралар
• Тимер өсмөйөш
• Ағас (Леньо)
• Ҡамсы (Фруста)
• Тамбурин
• Кесе барабан
• Тәлинкәләр
• Ҙур барабан
• Там-там

• Сыңдар
• Ксилофон

Башҡа музыка ҡоралдары:
• Арфа
• Фортепиано

Ҡыллы музыка ҡоралдары:
• I скрипкалар
• II скрипкалар
• Альттар
• Виолончелдәр
• Контрабастар

== Әһәмиәте ==
Алмаз Монасиповтың Өсөнсө симфонияһы татар профессиональ музыкаһында иң тәрән мәғәнәле һәм ҡатмарлы әҫәрҙәрҙең береһе булып ҡала. Унда композитор ижадының фәлсәфәүи һәм гражданлыҡ йүнәлеше асыҡ сағыла.

== Шулай ҙа ҡарағыҙ ==

* [[Симфония №1 (Монасипов)|Cимфония №1]]
* [[Муса Йәлил (симфония-поэма)|Симфония №2 &quot;Муса Йәлил&quot;.]]
* [[Симфония №4 &quot;Дастан&quot;]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:Алмаз Монасипов]]</text>
      <sha1>907h0xxr5dmb0zv9ejwrmyj05ynzoxx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298414</id>
      <parentid>1298412</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:11:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>/* Оркестр составы */</comment>
      <origin>1298414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6310" sha1="e90tjhfhd4ctuz3nt7rcspjr4nb8clj" xml:space="preserve">[[Файл:Razil_Valeev_(photo_archive)_18.jpg|мини|Рәзил Вәлиев [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] менән]]
'''Cимфония №3''' — симфоник әҫәр, [[1974 йыл|1974 йылда]] яҙылған, күренекле татар композиторы, дирижер, виолончелист һәм уҡытыусы [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасиповтың]] (1925—2008) дүрт симфоник әҫәренең береһе. 

== Тарихы ==
Әҫәр тәүге тапҡыр Татарстан Композиторҙар союзы пленумында [[1975 йыл|1975 йылда]] яңғырай, премьеранан һуң оҙаҡ ваҡыт бер дирижерҙы ла ҡабат башҡарырға саҡырмайҙар.

[[2005 йыл|2005 йылдың]] йәйендә, [[Татарстан Республикаһының Халык артисы|Татарстандың]] халыҡ артисы, Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, дирижёр Рөстәм Абязов етәкселегендә Татарстан Республикаһының Дәүләт симфоник оркестры тарафынан яҙҙырыу өсөн ҡабат башҡарылған. Шул уҡ йылдың 14 декабрендә Рөстәм Абязов етәкселегендә әҫәр халыҡ алдында икенсе тапҡыр яңғыраған.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-17|date=2005|lang=ru|title=Алмаз Монасыпов, Государственный Симфонический Оркестр Республики Татарстан , Дирижер Рустем Абязов - Симфоническая Музыка|url=https://www.discogs.com/release/13926341-%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7-%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2-%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%9E%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82}}&lt;/ref&gt;

Партитураһы 1977 елда «Советтар композиторы» нәшриәтендә баҫтырылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-17|date=2005|lang=ru|title=Алмаз Монасыпов, Государственный Симфонический Оркестр Республики Татарстан , Дирижер Рустем Абязов - Симфоническая Музыка|url=https://www.discogs.com/release/13926341-%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7-%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2-%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%9E%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82}}&lt;/ref&gt;

== Музыкаль үзенчәлекләре ==
Симфония дүрт өлөштән тора. [[Алмаз Монасыйпов|Алмаз Монасипов]] унда Европа музыкаль жанрҙарын ҡулланған: баркароллаға оҡшаған йырҙар, пассакалья һәм сицилиана.

Партитураға [[Морзе алфавиты|Морзе әлифбаһында]] SOS сигналы ритмы индерелгән булыуы – әҫәрҙең төп үҙенсәлеге. Был ритм теманың үҫешенең кульминацион моменттарында көслө итеп яңғырай. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Дулат-Алеев|first=В.|title=Татарская музыкальная литература|publisher=Казанская государственная консерватория|year=2007|isbn=978-5-85401-082-5|location=Казань|pages=311–328}}&lt;/ref&gt;

Симфония фәлсәфи темаларҙы яҡтырта. Кешенең донъяла үҙ урынын эҙләүе һәм яуызлыҡҡа, көсләүгә ҡаршы тороу кәрәклеген бәйән итә. Татар музыкаһында иң ҡатмарлы симфоник әҫәрҙәрҙең береһе тип һанала.

== Оркестр составы ==
Әҫәр ҙур симфоник оркестр өсөн яҙылған. Партитурала түбәндәге инструменттар ҡаралған:

Ағас тынлы музыка ҡоралдары:

• Пикколо (= III флейта)
• 2 флейта (I — контральт флейта, II — II пикколо)
• 2 гобой
• Инглиз бырғыһы (=III гобой)
• 2 кларнет
• Бас-кларнет (= III кларнет)
• 2 фагот
• Контрафагот

Баҡыр тынлы музыка ҡоралдары:

• 4 валторна (F)
• 3 торба (B)
• 3 тромбон
• Туба

Һуҡма музыка ҡоралдары:
• Литавралар
• Тимер өсмөйөш
• Ағас (Леньо)
• Ҡамсы (Фруста)
• Тамбурин
• Кесе барабан
• Тәлинкәләр
• Ҙур барабан
• Там-там

• Сыңдар
• Ксилофон

Башҡа музыка ҡоралдары:
• Арфа
• Фортепиано

Ҡыллы музыка ҡоралдары:
• I скрипкалар
• II скрипкалар
• Альттар
• Виолончелдәр
• Контрабастар

== Әһәмиәте ==
Алмаз Монасиповтың Өсөнсө симфонияһы татар профессиональ музыкаһында иң тәрән мәғәнәле һәм ҡатмарлы әҫәрҙәрҙең береһе булып ҡала. Унда композитор ижадының фәлсәфәүи һәм гражданлыҡ йүнәлеше асыҡ сағыла.

== Шулай ҙа ҡарағыҙ ==

* [[Симфония №1 (Монасипов)|Cимфония №1]]
* [[Муса Йәлил (симфония-поэма)|Симфония №2 &quot;Муса Йәлил&quot;.]]
* [[Симфония №4 &quot;Дастан&quot;]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:Алмаз Монасипов]]</text>
      <sha1>e90tjhfhd4ctuz3nt7rcspjr4nb8clj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298421</id>
      <parentid>1298414</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шулай ҙа ҡарағыҙ */</comment>
      <origin>1298421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6370" sha1="ea7hvcp2kabtfojedixkw8ybhlzyvj9" xml:space="preserve">[[Файл:Razil_Valeev_(photo_archive)_18.jpg|мини|Рәзил Вәлиев [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] менән]]
'''Cимфония №3''' — симфоник әҫәр, [[1974 йыл|1974 йылда]] яҙылған, күренекле татар композиторы, дирижер, виолончелист һәм уҡытыусы [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасиповтың]] (1925—2008) дүрт симфоник әҫәренең береһе. 

== Тарихы ==
Әҫәр тәүге тапҡыр Татарстан Композиторҙар союзы пленумында [[1975 йыл|1975 йылда]] яңғырай, премьеранан һуң оҙаҡ ваҡыт бер дирижерҙы ла ҡабат башҡарырға саҡырмайҙар.

[[2005 йыл|2005 йылдың]] йәйендә, [[Татарстан Республикаһының Халык артисы|Татарстандың]] халыҡ артисы, Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, дирижёр Рөстәм Абязов етәкселегендә Татарстан Республикаһының Дәүләт симфоник оркестры тарафынан яҙҙырыу өсөн ҡабат башҡарылған. Шул уҡ йылдың 14 декабрендә Рөстәм Абязов етәкселегендә әҫәр халыҡ алдында икенсе тапҡыр яңғыраған.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-17|date=2005|lang=ru|title=Алмаз Монасыпов, Государственный Симфонический Оркестр Республики Татарстан , Дирижер Рустем Абязов - Симфоническая Музыка|url=https://www.discogs.com/release/13926341-%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7-%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2-%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%9E%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82}}&lt;/ref&gt;

Партитураһы 1977 елда «Советтар композиторы» нәшриәтендә баҫтырылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-17|date=2005|lang=ru|title=Алмаз Монасыпов, Государственный Симфонический Оркестр Республики Татарстан , Дирижер Рустем Абязов - Симфоническая Музыка|url=https://www.discogs.com/release/13926341-%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7-%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2-%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%9E%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82}}&lt;/ref&gt;

== Музыкаль үзенчәлекләре ==
Симфония дүрт өлөштән тора. [[Алмаз Монасыйпов|Алмаз Монасипов]] унда Европа музыкаль жанрҙарын ҡулланған: баркароллаға оҡшаған йырҙар, пассакалья һәм сицилиана.

Партитураға [[Морзе алфавиты|Морзе әлифбаһында]] SOS сигналы ритмы индерелгән булыуы – әҫәрҙең төп үҙенсәлеге. Был ритм теманың үҫешенең кульминацион моменттарында көслө итеп яңғырай. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Дулат-Алеев|first=В.|title=Татарская музыкальная литература|publisher=Казанская государственная консерватория|year=2007|isbn=978-5-85401-082-5|location=Казань|pages=311–328}}&lt;/ref&gt;

Симфония фәлсәфи темаларҙы яҡтырта. Кешенең донъяла үҙ урынын эҙләүе һәм яуызлыҡҡа, көсләүгә ҡаршы тороу кәрәклеген бәйән итә. Татар музыкаһында иң ҡатмарлы симфоник әҫәрҙәрҙең береһе тип һанала.

== Оркестр составы ==
Әҫәр ҙур симфоник оркестр өсөн яҙылған. Партитурала түбәндәге инструменттар ҡаралған:

Ағас тынлы музыка ҡоралдары:

• Пикколо (= III флейта)
• 2 флейта (I — контральт флейта, II — II пикколо)
• 2 гобой
• Инглиз бырғыһы (=III гобой)
• 2 кларнет
• Бас-кларнет (= III кларнет)
• 2 фагот
• Контрафагот

Баҡыр тынлы музыка ҡоралдары:

• 4 валторна (F)
• 3 торба (B)
• 3 тромбон
• Туба

Һуҡма музыка ҡоралдары:
• Литавралар
• Тимер өсмөйөш
• Ағас (Леньо)
• Ҡамсы (Фруста)
• Тамбурин
• Кесе барабан
• Тәлинкәләр
• Ҙур барабан
• Там-там

• Сыңдар
• Ксилофон

Башҡа музыка ҡоралдары:
• Арфа
• Фортепиано

Ҡыллы музыка ҡоралдары:
• I скрипкалар
• II скрипкалар
• Альттар
• Виолончелдәр
• Контрабастар

== Әһәмиәте ==
Алмаз Монасиповтың Өсөнсө симфонияһы татар профессиональ музыкаһында иң тәрән мәғәнәле һәм ҡатмарлы әҫәрҙәрҙең береһе булып ҡала. Унда композитор ижадының фәлсәфәүи һәм гражданлыҡ йүнәлеше асыҡ сағыла.

== Шулай ҙа ҡарағыҙ ==

* [[Симфония №1 (Монасипов)|Cимфония №1]]
* [[Муса Йәлил (симфония-поэма)|Симфония №2 &quot;Муса Йәлил&quot;.]]
* [[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)|Симфония №4 &quot;Дастан&quot;]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:Алмаз Монасипов]]</text>
      <sha1>ea7hvcp2kabtfojedixkw8ybhlzyvj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Симфония №3 (Монасыйпов)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201209</id>
    <redirect title="Симфония №3 (Монасипов)" />
    <revision>
      <id>1298407</id>
      <timestamp>2026-05-29T07:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>[[Симфония №3 (Монасыйпов)]] битенең исемен [[Симфония №3 (Монасипов)]] тип Фәрһад алыштырҙы: хата</comment>
      <origin>1298407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="n5srar3831f90xzwd3iy36xg3v69312" xml:space="preserve">#перенаправление [[Симфония №3 (Монасипов)]]</text>
      <sha1>n5srar3831f90xzwd3iy36xg3v69312</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Алмаз Монасипов</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201210</id>
    <revision>
      <id>1298408</id>
      <timestamp>2026-05-29T07:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Төркем:Татар композиторҙары]]</comment>
      <origin>1298408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="o7e6v6qm1rchcuwr15jkwam9tb5wrvd" xml:space="preserve">[[Төркем:Татар композиторҙары]]</text>
      <sha1>o7e6v6qm1rchcuwr15jkwam9tb5wrvd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298409</id>
      <parentid>1298408</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T07:59:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <origin>1298409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="5yk1wpe37wpvevp4zv1lz2lme9dgvgo" xml:space="preserve">[[Категория:Татар композиторҙары]]</text>
      <sha1>5yk1wpe37wpvevp4zv1lz2lme9dgvgo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Симфония №3 (Монасипов)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201211</id>
    <revision>
      <id>1298413</id>
      <timestamp>2026-05-29T08:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Фәрһад|тема=мәҙәниәт |тема2=|тема3= |ил=Татарстан |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1298413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147" sha1="kvh7lwcs5m1g7x3y0cobvxrhd2psadl" xml:space="preserve">{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Фәрһад|тема=мәҙәниәт |тема2=|тема3= |ил=Татарстан |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>kvh7lwcs5m1g7x3y0cobvxrhd2psadl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201212</id>
    <revision>
      <id>1298415</id>
      <timestamp>2026-05-29T08:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5874072|Симфония №4 «Дастан» (Монасыйпов)]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1298415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5472" sha1="alyctmykwmjlbuqvzuyq1pv8ftdx4y8" xml:space="preserve">
[[Файл:Razil_Valeev_(photo_archive)_18.jpg|мини|Рәзил Вәлиев [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] менән]]
'''Симфония № 4 «Дастан»''' — [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Закир улы Монасыповтың]] (1925—2008) һуңғы симфонияһы. Ул [[1978 йыл|1978 йылда]] яҙылған  Композиторҙың дүрт симфонияһының һуңғыһы һәм иң үҙенсәлекле әҫәрҙәренең береһе.

== Тарих ==
Әҫәр 1978 йылда яҙылһа ла, уның ноталары 1983 йылда ғына «Советтар композиторы» нәшриәтендә 64 битлек күләмдә баҫылып сыға. 

== Музыкаль үҙенсәлектәре ==
Симфония, композиторҙың [[Муса Йәлил (симфония-поэма)|«Муса Йәлил» симфонияһы кеүек үк,]] бер хәрәкәттән тора һәм айырым исем йөрөтә. Әҫәрҙең структураһы бас-остинато темаһына нигеҙләнгән ваҡ циклик вариацияларҙан тора. Өс тематик һыҙыҡ параллель үҫеш ала. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Дулат-Алеев|first=В.|title=Татарская музыкальная литература|publisher=Казанская государственная консерватория|year=2007|isbn=978-5-85401-082-5|location=Казань|pages=311–328}}&lt;/ref&gt;

== Әҫәрҙең төп үҙенсәлектәре: ==
Әҫәр татар мәҙәниәте менән тығыҙ бәйле. Композитор [[бәйет]] һәм [[Мөнәжәт|мөнәжәттең]] боронғо ритмдарын ҡуллана. Төрлө инструменталь һәм вокаль композицияларҙа өйрәнелгән алымдарҙы симфонияға индерә. Симфонияла татар [[Дастан|эпостарының]] шиғри рухы, батырлыҡ һәм башҡа эпик традициялар сағыла. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Дулат-Алеев|first=В.|title=Татарская музыкальная литература|publisher=Казанская государственная консерватория|year=2007|isbn=978-5-85401-082-5|location=Казань|pages=311–328}}&lt;/ref&gt;

&quot;Дастан&quot; - татар профессиональ музыкаһында милли мәҙәниәттең боронғо һәм урта быуат әҙәби традицияларын симфоник формала сағылдырған әҫәр. Шиғри жанр булараҡ, Монасыповтың &quot;Дастан&quot;ы халыҡ ижады ҡағиҙәләренә лә тура килә, шул уҡ ваҡытта яҙма әҙәбиәт һәм шәхси ижад элементтарын берләштерә.

== Оркестр составы ==
Әҫәр ҙур симфоник оркестр өсөн яҙылған. Партитураға түбәндәге инструменттар инә:

'''Ағас тынлы музыка ҡоралдары:'''

• Кесе флейта (пикколо) (= III ғади флейта)

• 2 ғади флейта

• 3 гобой

• 3 кларнет (A һәм B-ға көйләнгән) (III кларнет = кесе кларнет (пикколо) (Es))

• Саксофон-сопрано (B)

• 2 фагот

'''Баҡыр тынлы музыка ҡоралдары:'''

• 4 бырғы (F)

• 3 торба (B)

• 3 тромбон

• Туба

'''Башҡа музыка ҡоралдары:'''

• Орган

• Фортепиано (микрофон менән)

• Клавесин (микрофон менән)

'''Һуҡма музыка ҡоралдары:'''

• Төркөм I: 3 том-том, тамбурин, касса, легно, һыйыр ҡыңғырауы, пьято, тимер өсмөйөш

• Төркөм II: тамбурин, пьяцци, ҙур барабан, там-там

• Төркөм III: фруста, пьяцци, ксилофон

• Төркөм IV: тамбурин, ағас (легно), пьято, ҙур барабан, там-там

'''Ҡыллылар:'''

• I скрипкалар

• II скрипкалар

• Альттар

• Виолончелдәр

• Контрабастар

== Әһәмиәте ==
 «Дастан» симфонияһы Алмаз Монасыпов ижадында татар милли рухын, боронғо эпик традицияларҙы һәм заманса симфоник телде уңышлы берләштереү өлгөһө булып тора. Әҫәр татар музыкаһында милли тематиканы фәлсәфи һәм ҡаһарманлыҡ планында асҡан мөһим әҫәрҙәрҙең береһе тип һанала.

== Шулай ҙа ҡарағыҙ ==
 [[Симфония №1 (Монасипов)|Симфония №1]]

 [[Муса Йәлил (симфония-поэма)|Симфония №2 “Муса Йәлил”]]

 [[Симфония №3 (Монасыйпов)|Симфония №3]]

== Искәрмәләр ==
 

[[Категория:Алмаз Монасипов]]</text>
      <sha1>alyctmykwmjlbuqvzuyq1pv8ftdx4y8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298417</id>
      <parentid>1298415</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:16:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шулай ҙа ҡарағыҙ */</comment>
      <origin>1298417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5469" sha1="3y72l75n2rho7sygxhoy99cr8fltn8a" xml:space="preserve">
[[Файл:Razil_Valeev_(photo_archive)_18.jpg|мини|Рәзил Вәлиев [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] менән]]
'''Симфония № 4 «Дастан»''' — [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Закир улы Монасыповтың]] (1925—2008) һуңғы симфонияһы. Ул [[1978 йыл|1978 йылда]] яҙылған  Композиторҙың дүрт симфонияһының һуңғыһы һәм иң үҙенсәлекле әҫәрҙәренең береһе.

== Тарих ==
Әҫәр 1978 йылда яҙылһа ла, уның ноталары 1983 йылда ғына «Советтар композиторы» нәшриәтендә 64 битлек күләмдә баҫылып сыға. 

== Музыкаль үҙенсәлектәре ==
Симфония, композиторҙың [[Муса Йәлил (симфония-поэма)|«Муса Йәлил» симфонияһы кеүек үк,]] бер хәрәкәттән тора һәм айырым исем йөрөтә. Әҫәрҙең структураһы бас-остинато темаһына нигеҙләнгән ваҡ циклик вариацияларҙан тора. Өс тематик һыҙыҡ параллель үҫеш ала. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Дулат-Алеев|first=В.|title=Татарская музыкальная литература|publisher=Казанская государственная консерватория|year=2007|isbn=978-5-85401-082-5|location=Казань|pages=311–328}}&lt;/ref&gt;

== Әҫәрҙең төп үҙенсәлектәре: ==
Әҫәр татар мәҙәниәте менән тығыҙ бәйле. Композитор [[бәйет]] һәм [[Мөнәжәт|мөнәжәттең]] боронғо ритмдарын ҡуллана. Төрлө инструменталь һәм вокаль композицияларҙа өйрәнелгән алымдарҙы симфонияға индерә. Симфонияла татар [[Дастан|эпостарының]] шиғри рухы, батырлыҡ һәм башҡа эпик традициялар сағыла. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Дулат-Алеев|first=В.|title=Татарская музыкальная литература|publisher=Казанская государственная консерватория|year=2007|isbn=978-5-85401-082-5|location=Казань|pages=311–328}}&lt;/ref&gt;

&quot;Дастан&quot; - татар профессиональ музыкаһында милли мәҙәниәттең боронғо һәм урта быуат әҙәби традицияларын симфоник формала сағылдырған әҫәр. Шиғри жанр булараҡ, Монасыповтың &quot;Дастан&quot;ы халыҡ ижады ҡағиҙәләренә лә тура килә, шул уҡ ваҡытта яҙма әҙәбиәт һәм шәхси ижад элементтарын берләштерә.

== Оркестр составы ==
Әҫәр ҙур симфоник оркестр өсөн яҙылған. Партитураға түбәндәге инструменттар инә:

'''Ағас тынлы музыка ҡоралдары:'''

• Кесе флейта (пикколо) (= III ғади флейта)

• 2 ғади флейта

• 3 гобой

• 3 кларнет (A һәм B-ға көйләнгән) (III кларнет = кесе кларнет (пикколо) (Es))

• Саксофон-сопрано (B)

• 2 фагот

'''Баҡыр тынлы музыка ҡоралдары:'''

• 4 бырғы (F)

• 3 торба (B)

• 3 тромбон

• Туба

'''Башҡа музыка ҡоралдары:'''

• Орган

• Фортепиано (микрофон менән)

• Клавесин (микрофон менән)

'''Һуҡма музыка ҡоралдары:'''

• Төркөм I: 3 том-том, тамбурин, касса, легно, һыйыр ҡыңғырауы, пьято, тимер өсмөйөш

• Төркөм II: тамбурин, пьяцци, ҙур барабан, там-там

• Төркөм III: фруста, пьяцци, ксилофон

• Төркөм IV: тамбурин, ағас (легно), пьято, ҙур барабан, там-там

'''Ҡыллылар:'''

• I скрипкалар

• II скрипкалар

• Альттар

• Виолончелдәр

• Контрабастар

== Әһәмиәте ==
 «Дастан» симфонияһы Алмаз Монасыпов ижадында татар милли рухын, боронғо эпик традицияларҙы һәм заманса симфоник телде уңышлы берләштереү өлгөһө булып тора. Әҫәр татар музыкаһында милли тематиканы фәлсәфи һәм ҡаһарманлыҡ планында асҡан мөһим әҫәрҙәрҙең береһе тип һанала.

== Шулай ҙа ҡарағыҙ ==
[[Симфония №1 (Монасипов)|Симфония №1]]

[[Муса Йәлил (симфония-поэма)|Симфония №2 “Муса Йәлил”]]

[[Симфония №3 (Монасыйпов)|Симфония №3]]

== Искәрмәләр ==
 

[[Категория:Алмаз Монасипов]]</text>
      <sha1>3y72l75n2rho7sygxhoy99cr8fltn8a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298418</id>
      <parentid>1298417</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:17:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шулай ҙа ҡарағыҙ */</comment>
      <origin>1298418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5471" sha1="ors8edjgyw5u41zvjr7t297tltk5lrv" xml:space="preserve">
[[Файл:Razil_Valeev_(photo_archive)_18.jpg|мини|Рәзил Вәлиев [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] менән]]
'''Симфония № 4 «Дастан»''' — [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Закир улы Монасыповтың]] (1925—2008) һуңғы симфонияһы. Ул [[1978 йыл|1978 йылда]] яҙылған  Композиторҙың дүрт симфонияһының һуңғыһы һәм иң үҙенсәлекле әҫәрҙәренең береһе.

== Тарих ==
Әҫәр 1978 йылда яҙылһа ла, уның ноталары 1983 йылда ғына «Советтар композиторы» нәшриәтендә 64 битлек күләмдә баҫылып сыға. 

== Музыкаль үҙенсәлектәре ==
Симфония, композиторҙың [[Муса Йәлил (симфония-поэма)|«Муса Йәлил» симфонияһы кеүек үк,]] бер хәрәкәттән тора һәм айырым исем йөрөтә. Әҫәрҙең структураһы бас-остинато темаһына нигеҙләнгән ваҡ циклик вариацияларҙан тора. Өс тематик һыҙыҡ параллель үҫеш ала. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Дулат-Алеев|first=В.|title=Татарская музыкальная литература|publisher=Казанская государственная консерватория|year=2007|isbn=978-5-85401-082-5|location=Казань|pages=311–328}}&lt;/ref&gt;

== Әҫәрҙең төп үҙенсәлектәре: ==
Әҫәр татар мәҙәниәте менән тығыҙ бәйле. Композитор [[бәйет]] һәм [[Мөнәжәт|мөнәжәттең]] боронғо ритмдарын ҡуллана. Төрлө инструменталь һәм вокаль композицияларҙа өйрәнелгән алымдарҙы симфонияға индерә. Симфонияла татар [[Дастан|эпостарының]] шиғри рухы, батырлыҡ һәм башҡа эпик традициялар сағыла. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Дулат-Алеев|first=В.|title=Татарская музыкальная литература|publisher=Казанская государственная консерватория|year=2007|isbn=978-5-85401-082-5|location=Казань|pages=311–328}}&lt;/ref&gt;

&quot;Дастан&quot; - татар профессиональ музыкаһында милли мәҙәниәттең боронғо һәм урта быуат әҙәби традицияларын симфоник формала сағылдырған әҫәр. Шиғри жанр булараҡ, Монасыповтың &quot;Дастан&quot;ы халыҡ ижады ҡағиҙәләренә лә тура килә, шул уҡ ваҡытта яҙма әҙәбиәт һәм шәхси ижад элементтарын берләштерә.

== Оркестр составы ==
Әҫәр ҙур симфоник оркестр өсөн яҙылған. Партитураға түбәндәге инструменттар инә:

'''Ағас тынлы музыка ҡоралдары:'''

• Кесе флейта (пикколо) (= III ғади флейта)

• 2 ғади флейта

• 3 гобой

• 3 кларнет (A һәм B-ға көйләнгән) (III кларнет = кесе кларнет (пикколо) (Es))

• Саксофон-сопрано (B)

• 2 фагот

'''Баҡыр тынлы музыка ҡоралдары:'''

• 4 бырғы (F)

• 3 торба (B)

• 3 тромбон

• Туба

'''Башҡа музыка ҡоралдары:'''

• Орган

• Фортепиано (микрофон менән)

• Клавесин (микрофон менән)

'''Һуҡма музыка ҡоралдары:'''

• Төркөм I: 3 том-том, тамбурин, касса, легно, һыйыр ҡыңғырауы, пьято, тимер өсмөйөш

• Төркөм II: тамбурин, пьяцци, ҙур барабан, там-там

• Төркөм III: фруста, пьяцци, ксилофон

• Төркөм IV: тамбурин, ағас (легно), пьято, ҙур барабан, там-там

'''Ҡыллылар:'''

• I скрипкалар
• II скрипкалар
• Альттар
• Виолончелдәр
• Контрабастар

== Әһәмиәте ==
«Дастан» симфонияһы Алмаз Монасыпов ижадында татар милли рухын, боронғо эпик традицияларҙы һәм заманса симфоник телде уңышлы берләштереү өлгөһө булып тора. Әҫәр татар музыкаһында милли тематиканы фәлсәфи һәм ҡаһарманлыҡ планында асҡан мөһим әҫәрҙәрҙең береһе тип һанала.

== Шулай ҙа ҡарағыҙ ==

* [[Симфония №1 (Монасипов)|Симфония №1]]

* [[Муса Йәлил (симфония-поэма)|Симфония №2 “Муса Йәлил”]]

* [[Симфония №3 (Монасыйпов)|Симфония №3]]

== Искәрмәләр ==
 

[[Категория:Алмаз Монасипов]]</text>
      <sha1>ors8edjgyw5u41zvjr7t297tltk5lrv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298419</id>
      <parentid>1298418</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:20:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <origin>1298419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6088" sha1="l3pnv3eeyynsv3mo2an81xjlkpmciei" xml:space="preserve">
[[Файл:Razil_Valeev_(photo_archive)_18.jpg|мини|Рәзил Вәлиев [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасипов]] менән]]
'''Симфония № 4 «Дастан»''' — [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Закир улы Монасиповтың]] (1925—2008) һуңғы симфонияһы. Ул [[1978 йыл|1978 йылда]] яҙылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-17|lang=ru|title=Монасыпов Алмаз Закирович|url=https://tatarica.org/ru/razdely/kultura/iskusstvo/muzyka/personalii/monasypov-almaz-zakirovich|website=tatarica.org}}&lt;/ref&gt; Композиторҙың дүрт симфонияһының һуңғыһы һәм иң үҙенсәлекле әҫәрҙәренең береһе.

== Тарих ==
Әҫәр 1978 йылда яҙылһа ла, уның ноталары 1983 йылда ғына «Советтар композиторы» нәшриәтендә 64 битлек күләмдә баҫылып сыға.&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Алмаз Закирович Монасыпов|год=1983|всего страниц=64|место=Москва|издательство=Сов. композитор|заглавие=Четвертая симфония: (Дастан): Для большого симф. оркестра|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001954620}}&lt;/ref&gt; 

== Музыкаль үҙенсәлектәре ==
Симфония, композиторҙың [[Муса Йәлил (симфония-поэма)|«Муса Йәлил» симфонияһы кеүек үк,]] бер хәрәкәттән тора һәм айырым исем йөрөтә. Әҫәрҙең структураһы бас-остинато темаһына нигеҙләнгән ваҡ циклик вариацияларҙан тора. Өс тематик һыҙыҡ параллель үҫеш ала. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Дулат-Алеев|first=В.|title=Татарская музыкальная литература|publisher=Казанская государственная консерватория|year=2007|isbn=978-5-85401-082-5|location=Казань|pages=311–328}}&lt;/ref&gt;

== Әҫәрҙең төп үҙенсәлектәре: ==
Әҫәр татар мәҙәниәте менән тығыҙ бәйле. Композитор [[бәйет]] һәм [[Мөнәжәт|мөнәжәттең]] боронғо ритмдарын ҡуллана. Төрлө инструменталь һәм вокаль композицияларҙа өйрәнелгән алымдарҙы симфонияға индерә. Симфонияла татар [[Дастан|эпостарының]] шиғри рухы, батырлыҡ һәм башҡа эпик традициялар сағыла. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Дулат-Алеев|first=В.|title=Татарская музыкальная литература|publisher=Казанская государственная консерватория|year=2007|isbn=978-5-85401-082-5|location=Казань|pages=311–328}}&lt;/ref&gt;

&quot;Дастан&quot; – татар профессиональ музыкаһында милли мәҙәниәттең боронғо һәм урта быуат әҙәби традицияларын симфоник формала сағылдырған әҫәр. Шиғри жанр булараҡ, Монасиповтың &quot;Дастан&quot;ы халыҡ ижады ҡағиҙәләренә лә тура килә, шул уҡ ваҡытта яҙма әҙәбиәт һәм шәхси ижад элементтарын берләштерә.

== Оркестр составы ==
Әҫәр ҙур симфоник оркестр өсөн яҙылған. Партитураға түбәндәге инструменттар инә:

'''Ағас тынлы музыка ҡоралдары:'''

• Кесе флейта (пикколо) (= III ғади флейта)

• 2 ғади флейта

• 3 гобой

• 3 кларнет (A һәм B-ға көйләнгән) (III кларнет = кесе кларнет (пикколо) (Es))

• Саксофон-сопрано (B)

• 2 фагот

'''Баҡыр тынлы музыка ҡоралдары:'''

• 4 бырғы (F)

• 3 торба (B)

• 3 тромбон

• Туба

'''Башҡа музыка ҡоралдары:'''

• Орган

• Фортепиано (микрофон менән)

• Клавесин (микрофон менән)

'''Һуҡма музыка ҡоралдары:'''

• Төркөм I: 3 том-том, тамбурин, касса, легно, һыйыр ҡыңғырауы, пьято, тимер өсмөйөш

• Төркөм II: тамбурин, пьяцци, ҙур барабан, там-там

• Төркөм III: фруста, пьяцци, ксилофон

• Төркөм IV: тамбурин, ағас (легно), пьято, ҙур барабан, там-там

'''Ҡыллылар:'''

• I скрипкалар

• II скрипкалар

• Альттар

• Виолончелдәр

• Контрабастар

== Әһәмиәте ==
«Дастан» симфонияһы Алмаз Монасыпов ижадында татар милли рухын, боронғо эпик традицияларҙы һәм заманса симфоник телде уңышлы берләштереү өлгөһө булып тора. Әҫәр татар музыкаһында милли тематиканы фәлсәфи һәм ҡаһарманлыҡ планында асҡан мөһим әҫәрҙәрҙең береһе тип һанала.

== Шулай ҙа ҡарағыҙ ==

* [[Симфония №1 (Монасипов)|Симфония №1]]

* [[Муса Йәлил (симфония-поэма)|Симфония №2 “Муса Йәлил”]]

* [[Симфония №3 (Монасыйпов)|Симфония №3]]

== Искәрмәләр ==
 

[[Категория:Алмаз Монасипов]]</text>
      <sha1>l3pnv3eeyynsv3mo2an81xjlkpmciei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201213</id>
    <revision>
      <id>1298422</id>
      <timestamp>2026-05-29T08:27:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Фәрһад|тема=мәҙәниәт |тема2=|тема3= |ил=Татарстан |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1298422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147" sha1="kvh7lwcs5m1g7x3y0cobvxrhd2psadl" xml:space="preserve">{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Фәрһад|тема=мәҙәниәт |тема2=|тема3= |ил=Татарстан |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>kvh7lwcs5m1g7x3y0cobvxrhd2psadl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәсәншин Азамат Данил улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201214</id>
    <revision>
      <id>1298423</id>
      <timestamp>2026-05-29T08:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5934842|Азамат Хәсәншин]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1298423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6061" sha1="qdrtsky1has9lbrv57a3jhg17mkh5t7" xml:space="preserve">{{Персона}}'''Азамат Данил улы Хәсәншин''' ( 27 февраль 1971 йыл ) — композитор, дирижер, музыка белгесе, сәнғәт фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, Башҡортостан һәм Рәсәй Композиторҙар союзы ағзаһы.

== Биографияһы ==
Азамат Хәсәншин 1971 йылдың 27 февралендә Ҡазанда билдәле композитор [[Хәсәншин Данил Дәүләтша улы|Данил Хәсәншин]] ғаиләһендә тыуа &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-28|title=Хасаншин Азамат Данилович|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=301|website=www.unioncomposers.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-28|lang=ru|title=Азамат Данилович Хасаншин {{!}} Научный вестник Московской консерватории|url=https://nv.mosconsv.ru/persons/azamat-danilovich-khasanshin|archive-url=http://web.archive.org/web/20230127211704/https://nv.mosconsv.ru/persons/azamat-danilovich-khasanshin|archive-date=2023-01-27|website=nv.mosconsv.ru}}&lt;/ref&gt;. 1995 йылда П.И.Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһын [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы|Рәсәйҙең халыҡ артисы]] А.С.Лемандың композиция класы буйынса тамамлай. 1995—1997 йылдарҙа уҡыуын ассистентура-стажировкала дауам итә&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;. 2006 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Етәкселәре булып сәнғәт фәндәре докторы В.В.Задератский һәм философия фәндәре докторы С.Х. Раппопорт&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;.

=== Эшмәкәрлеге ===
[[Файл:Ismagilov_Ufa_Academy_of_Arts_(March_2025)_-0_1.jpg|мини|[[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]]]
 Уфаға ҡайтып, [[Уфа дәүләт сәнғәт институты|Уфа дәүләт сәнғәт институтына]] эшкә инә. 2006 елда [[Башкортстан]] [[Башкортстан|Республикаһында]] тәүге эстрада-джаз башҡарыуы һәм тауыш режиссураһы кафедраһын аса һәм уның тәүге мөдире була. 2011—2023 йылдарҙа (бер нисә ваҡытлы тәнәфестәр менән) студенттар симфоник оркестрын етәкләй. Хәҙер ул ике ансамблде — OPUS Иҫке һәм заманса музыка оркестрын һәм университеттың джаз биг-бэндын етәкләй, Уфа дәүләт сәнғәт институтында эстрада-джаз башҡарыуы һәм тауыш режиссураһы кафедраһының доценты булып эшләй.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ufaart.ru/employees-list/xasanshin-azamat-danilovich|title=Азамат Хасаншин|website=УГИИ имени Загира Исмагилова|lang=ru|access-date=2026-05-28}}&lt;/ref&gt;

=== Фәнни эшмәкәрлеге ===
 Хәсәншин музыка һәм заманса сәнғәт проблемалары буйынса тиҫтәләгән фәнни мәҡәлә авторы. Улар Рәсәйҙең күренекле журналдарында баҫыла.

== Ижады ==
 2016 елда «Саошиант легендаһы» хореографик перформансы проекты «Таврида» йәштәр форумында еңеүсе була һәм грант ала. 2018 елда ул Башкортстанда «БашкортARTстан» халыҡ-ара заманса сәнғәт фестивален ойоштора. Фестивалдә Гавриил Попов, Оливье Мессиан, [[Игорь Стравинский]], Альфред Шнитке, Стив Райх кеүек ХХ-ХХI быуаттың билдәле композиторҙарының әҫәрҙәре Башкортстанда тәүге тапҡыр яңғырай.
Уның музыкаһы [[Татарстан|Татарстанда]], [[Башҡортостан|Башкортостанда]], Рәсәй төбәктәрендә һәм [[Вьетнам]], [[Босния һәм Герцеговина]], [[Төньяҡ Македония|Македония]], [[Төркиә]] кеүек сит илдәрҙә төрлө фестивалдәрҙә йыш башҡарылып тора. Әҫәрҙәре Рәсәйҙең күренекле ансамблдәре һәм симфоник оркестрҙары репертуарына инә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==

* 1995 елдан Рәсәй композиторҙар берлеге ағзаһы.

* 2004 елда «Башкортстан йыл уҡытыусыһы» исеменә лайыҡ була.

* 2025 елда [[Россия Федерациясе]] Йәмәғәт палатаһы конкурсында ижади һөнәрҙәрҙең иң яҡшы остаздары һәм педагогтары араһында еңеүсе.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-28|lang=ru|title=Педагог из Уфы победил в конкурсе мастеров в сфере культуры и искусства РФ|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2025-12-25/pedagog-iz-ufy-pobedil-v-konkurse-masterov-v-sfere-kultury-i-iskusstva-rf-4520740|website=www.bashinform.ru}}&lt;/ref&gt;

 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:Башҡортостан композиторҙары]]
[[Категория:Татарстан композиторҙары]]</text>
      <sha1>qdrtsky1has9lbrv57a3jhg17mkh5t7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298424</id>
      <parentid>1298423</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <origin>1298424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6108" sha1="izw43pibbxjnntfzvelth8r766qn19v" xml:space="preserve">{{Персона}}'''Азамат Данил улы Хәсәншин''' ( 27 февраль 1971 йыл ) — композитор, дирижер, музыка белгесе, сәнғәт фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, Башҡортостан һәм Рәсәй Композиторҙар союзы ағзаһы.

== Биографияһы ==
Азамат Хәсәншин 1971 йылдың 27 февралендә Ҡазанда билдәле композитор [[Хәсәншин Данил Дәүләтша улы|Данил Хәсәншин]] ғаиләһендә тыуа &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-28|title=Хасаншин Азамат Данилович|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=301|website=www.unioncomposers.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-28|lang=ru|title=Азамат Данилович Хасаншин {{!}} Научный вестник Московской консерватории|url=https://nv.mosconsv.ru/persons/azamat-danilovich-khasanshin|archive-url=http://web.archive.org/web/20230127211704/https://nv.mosconsv.ru/persons/azamat-danilovich-khasanshin|archive-date=2023-01-27|website=nv.mosconsv.ru}}&lt;/ref&gt;. 1995 йылда П.И.Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһын [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы|Рәсәйҙең халыҡ артисы]] А.С.Лемандың композиция класы буйынса тамамлай. 1995—1997 йылдарҙа уҡыуын ассистентура-стажировкала дауам итә&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;. 2006 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Етәкселәре булып сәнғәт фәндәре докторы В.В.Задератский һәм философия фәндәре докторы С.Х. Раппопорт&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;.

=== Эшмәкәрлеге ===
[[Файл:Ismagilov_Ufa_Academy_of_Arts_(March_2025)_-0_1.jpg|мини|[[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]]]
Өфөгә ҡайтып, [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтына]] эшкә инә. 2006 елда [[Башҡортостан|Башкортостан Республикаһында]] тәүге эстрада-джаз башҡарыуы һәм тауыш режиссураһы кафедраһын аса һәм уның тәүге мөдире була. 2011—2023 йылдарҙа (бер нисә ваҡытлы тәнәфестәр менән) студенттар симфоник оркестрын етәкләй. Хәҙер ул ике ансамблде — OPUS Иҫке һәм заманса музыка оркестрын һәм университеттың джаз биг-бэндын етәкләй, Өфө дәүләт сәнғәт институтында эстрада-джаз башҡарыуы һәм тауыш режиссураһы кафедраһының доценты булып эшләй.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ufaart.ru/employees-list/xasanshin-azamat-danilovich|title=Азамат Хасаншин|website=УГИИ имени Загира Исмагилова|lang=ru|access-date=2026-05-28}}&lt;/ref&gt;

=== Фәнни эшмәкәрлеге ===
Хәсәншин музыка һәм заманса сәнғәт проблемалары буйынса тиҫтәләгән фәнни мәҡәлә авторы. Улар Рәсәйҙең күренекле журналдарында баҫыла.

== Ижады ==
2016 елда «Саошиант легендаһы» хореографик перформансы проекты «Таврида» йәштәр форумында еңеүсе була һәм грант ала. 2018 елда ул Башкортстанда «БашкортARTстан» халыҡ-ара заманса сәнғәт фестивален ойоштора. Фестивалдә Гавриил Попов, Оливье Мессиан, [[Игорь Стравинский]], Альфред Шнитке, Стив Райх кеүек ХХ-ХХI быуаттың билдәле композиторҙарының әҫәрҙәре Башкортстанда тәүге тапҡыр яңғырай.

Уның музыкаһы [[Татарстан|Татарстанда]], [[Башҡортостан|Башкортостанда]], Рәсәй төбәктәрендә һәм [[Вьетнам]], [[Босния һәм Герцеговина]], [[Төньяҡ Македония|Македония]], [[Төркиә]] кеүек сит илдәрҙә төрлө фестивалдәрҙә йыш башҡарылып тора. Әҫәрҙәре Рәсәйҙең күренекле ансамблдәре һәм симфоник оркестрҙары репертуарына инә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==

* 1995 елдан Рәсәй композиторҙар берлеге ағзаһы.

* 2004 елда «Башкортстан йыл уҡытыусыһы» исеменә лайыҡ була.

* 2025 елда [[Рәсәй Федерацияһы]] Йәмәғәт палатаһы конкурсында ижади һөнәрҙәрҙең иң яҡшы остаздары һәм педагогтары араһында еңеүсе.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-28|lang=ru|title=Педагог из Уфы победил в конкурсе мастеров в сфере культуры и искусства РФ|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2025-12-25/pedagog-iz-ufy-pobedil-v-konkurse-masterov-v-sfere-kultury-i-iskusstva-rf-4520740|website=www.bashinform.ru}}&lt;/ref&gt;

 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:Башҡортостан композиторҙары]]
[[Категория:Татарстан композиторҙары]]</text>
      <sha1>izw43pibbxjnntfzvelth8r766qn19v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298425</id>
      <parentid>1298424</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:42:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1298425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6118" sha1="5toinnldv63ie4rmygeo2w9rc1ll8kq" xml:space="preserve">{{Персона}}'''Азамат Данил улы Хәсәншин''' ( 27 февраль 1971 йыл ) — композитор, дирижер, музыка белгесе, сәнғәт фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, Башҡортостан һәм Рәсәй Композиторҙар союзы ағзаһы.

== Биографияһы ==
Азамат Хәсәншин 1971 йылдың 27 февралендә Ҡазанда билдәле композитор [[Хәсәншин Данил Дәүләтша улы|Данил Хәсәншин]] ғаиләһендә тыуа &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-28|title=Хасаншин Азамат Данилович|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=301|website=www.unioncomposers.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-28|lang=ru|title=Азамат Данилович Хасаншин {{!}} Научный вестник Московской консерватории|url=https://nv.mosconsv.ru/persons/azamat-danilovich-khasanshin|archive-url=http://web.archive.org/web/20230127211704/https://nv.mosconsv.ru/persons/azamat-danilovich-khasanshin|archive-date=2023-01-27|website=nv.mosconsv.ru}}&lt;/ref&gt;. 1995 йылда П.И.Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһын [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы|Рәсәйҙең халыҡ артисы]] А.С.Лемандың композиция класы буйынса тамамлай. 1995—1997 йылдарҙа уҡыуын ассистентура-стажировкала дауам итә&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;. 2006 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Етәкселәре булып сәнғәт фәндәре докторы В.В.Задератский һәм философия фәндәре докторы С.Х. Раппопорт&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;.

=== Эшмәкәрлеге ===
[[Файл:Ismagilov_Ufa_Academy_of_Arts_(March_2025)_-0_1.jpg|мини|[[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]]]
Өфөгә ҡайтып, [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтына]] эшкә инә. 2006 йылда [[Башҡортостан|Башкортостан Республикаһында]] тәүге эстрада-джаз башҡарыуы һәм тауыш режиссураһы кафедраһын аса һәм уның тәүге мөдире була. 2011—2023 йылдарҙа (бер нисә ваҡытлы тәнәфестәр менән) студенттар симфоник оркестрын етәкләй. Хәҙер ул ике ансамблде — OPUS Иҫке һәм заманса музыка оркестрын һәм университеттың джаз биг-бэндын етәкләй, Өфө дәүләт сәнғәт институтында эстрада-джаз башҡарыуы һәм тауыш режиссураһы кафедраһының доценты булып эшләй.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ufaart.ru/employees-list/xasanshin-azamat-danilovich|title=Азамат Хасаншин|website=УГИИ имени Загира Исмагилова|lang=ru|access-date=2026-05-28}}&lt;/ref&gt;

=== Фәнни эшмәкәрлеге ===
Хәсәншин музыка һәм заманса сәнғәт проблемалары буйынса тиҫтәләгән фәнни мәҡәлә авторы. Улар Рәсәйҙең күренекле журналдарында баҫыла.

== Ижады ==
2016 йылда «Саошиант легендаһы» хореографик перформансы проекты «Таврида» йәштәр форумында еңеүсе була һәм грант ала. 2018 йылда ул Башкортстанда «БашкортARTстан» халыҡ-ара заманса сәнғәт фестивален ойоштора. Фестивалдә Гавриил Попов, Оливье Мессиан, [[Игорь Стравинский]], Альфред Шнитке, Стив Райх кеүек ХХ-ХХI быуаттың билдәле композиторҙарының әҫәрҙәре Башкортстанда тәүге тапҡыр яңғырай.

Уның музыкаһы [[Татарстан|Татарстанда]], [[Башҡортостан|Башкортостанда]], Рәсәй төбәктәрендә һәм [[Вьетнам]], [[Босния һәм Герцеговина]], [[Төньяҡ Македония|Македония]], [[Төркиә]] кеүек сит илдәрҙә төрлө фестивалдәрҙә йыш башҡарылып тора. Әҫәрҙәре Рәсәйҙең күренекле ансамблдәре һәм симфоник оркестрҙары репертуарына инә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==

* 1995 йыдан Рәсәй композиторҙар берлеге ағзаһы.

* 2004 йылда «Башкортстан йыл уҡытыусыһы» исеменә лайыҡ була.

* 2025 йылда [[Рәсәй Федерацияһы]] Йәмәғәт палатаһы конкурсында ижади һөнәрҙәрҙең иң яҡшы остаздары һәм педагогтары араһында еңеүсе.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-28|lang=ru|title=Педагог из Уфы победил в конкурсе мастеров в сфере культуры и искусства РФ|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2025-12-25/pedagog-iz-ufy-pobedil-v-konkurse-masterov-v-sfere-kultury-i-iskusstva-rf-4520740|website=www.bashinform.ru}}&lt;/ref&gt;

 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:Башҡортостан композиторҙары]]
[[Категория:Татарстан композиторҙары]]</text>
      <sha1>5toinnldv63ie4rmygeo2w9rc1ll8kq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Хәсәншин Азамат Данил улы</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201215</id>
    <revision>
      <id>1298426</id>
      <timestamp>2026-05-29T08:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фәрһад</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Фәрһад|тема=мәҙәниәт |тема2=|тема3= |ил=Татарстан |ил2= Башҡортостан|ил3= }}</comment>
      <origin>1298426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="171" sha1="m6efq1zrdp42epy9n70b0xwrogzg13o" xml:space="preserve">{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Фәрһад|тема=мәҙәниәт |тема2=|тема3= |ил=Татарстан |ил2= Башҡортостан|ил3= }}</text>
      <sha1>m6efq1zrdp42epy9n70b0xwrogzg13o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәләф ибн Әхмәт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201216</id>
    <revision>
      <id>1298434</id>
      <timestamp>2026-05-29T09:16:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/142377683|Халяф ибн Ахмад]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1298434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4313" sha1="g8pwa0q14bpqh4c5674yb5pkp677ebi" xml:space="preserve">'''Хәләф ибн Әхмәт''' ([[Тажиктар|таж.]] Хәләф ибн Әхмәт, фарс . خلф بن احمد;  ноябрь 937 — март 1009) — хәҙерге [[Иран]] һәм [[Афғанстан|Афғанстандың]] Систан төбәгендә хакимлыҡ иткән Сәффәриҙәр империяһының һуңғы әһәмиәтле хакимы. Уның идараһы ҡеүәтлерәк күршеләрҙең баҫымы аҫтында бойондороҡһоҙлоҡ, мәҙәни ҡурсалау  өсөн көрәш һәм Сәффәриҙәрҙең кәмеүе менән билдәләнә.


== Биографияһы ==
Хәләф ибн Әхмәт — Сәффәри әмире Әбү Джәфәр Әхмәт ибн Мөхәммәттең һәм әмир Әмр ибн Ләйстең ҡыҙы Баныуҙың улы. [[Ислам энциклопедияһы (төрөксә)|Ислам энциклопедияһы]]&lt;nowiki/&gt;на ярашлы, вариҫ булғанда, ул [[Хөрәсән]] һәм [[Ираҡ|Ираҡта]] белем ала, унда [[фиҡһ]] һәм [[хәҙис]] өйрәнә{{Sfn|Uslu|1997|s=238}} .

963 йылда атаһы үлтерелгәндән һуң, Хәләф Сәффәриҙәр дәүләте әмире булып китә һәм үҙенең ағаһы, Сәмәниҙәр ғәскәрендә генерал булып хеҙмәт иткән [[Тахир ибн Абу-Али|Таһир ибн Әбү Ғәлиҙе,]] хакимдашы тип иғлан итә. 964 йылда Хәләф [[Хаж|хажға]] китә һәм Таһирҙы урынбаҫары итеп ҡалдыра. Хәләф хаждан ҡайтҡас, Таһир уға Систанға инергә рөхсәт итмәй. Таһир үҙ исеменән тәңкәләр һуға башлай. Хәләф Мансур I идара иткән [[Сәмәниҙәр дәүләте|Сәмәниҙәр дәүләтенә]] китә, ул уға хәрби ярҙам күрһәтә{{Sfn|Uslu|1997|s=238}}.

Таһир үлгәндән һуң (969/70) Систанда уның улы Хөсәйен идара итә. Хәләф ғәскәре Хөсәйен ғәскәрен еңеп, уны [[Бохара|Бохараға]] ҡасырға мәжбүр итә, һәм Систан Хәләф ҡулына ҡайта. 986/987 йылдарҙа Буст Сәфәриҙәр контроленә күсә, әммә һуңынан ҡала ташландыҡ хәлдә була һәм  [[Ғәзнәүиҙәр дәүләте|Ғәзнәүиҙәр дәүләтенә]] ҡайтарыла. Хәләф идара иткән осорҙа сәфәриҙәр буидтарға һәм Ғәзнәүи Мәхмүткә ҡаршы һуғыш алып бара.

1002 йылда Мәхмүт Ғәзнәүи Систанға бәреп инә, Хәләф еңелә һәм Сәфәриҙәр династияһын аҙаҡ тамам юҡҡа сығара.  Ғәзнәүи Хәләфте Джаузджан ҡәлғәләренең береһенә ебәрә. Хәләфтең [[Ҡараханиҙар]] менән хатлашыуы тураһындағы имеш-мимештәр арҡаһында Ғәзнәүи уны Гардезға ебәрә, унда ул 1009 йылдың мартында вафат була{{Sfn|Uslu|1997|s=239}} .

Хәләф Сәффәриҙәр династияһының һуңғы бойондороҡһоҙ хакимы була; унан һуң әмирҙәрҙе [[сәмәниҙәр]] һәм [[ғәзнәүиҙәр]] тәғәйенләй. Ул фән һәм әҙәбиәттең меценаты булараҡ билдәле була; уның һарайында шағирҙар Бедиуззаман әл-Хәмәҙәни һәм Эбул-Фәтәли ижад итә{{Sfn|Uslu|1997|s=239}}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Мәҡәлә|ссылка=https://cdn2.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/15/C15005313.pdf|заглавие=HALEF es-SAFFAR|автор=Recep Uslu|издание=TDV İslâm Ansiklopedisi|том=15|год=1997|страницы=238-239|ref=Uslu}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>g8pwa0q14bpqh4c5674yb5pkp677ebi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298435</id>
      <parentid>1298434</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T09:22:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1298435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4472" sha1="gtej0o0jftjnlaru9vp6s4fq0665frc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хәләф ибн Әхмәт''' ([[Тажиктар|таж.]] Хәләф ибн Әхмәт, фарс . خلф بن احمد; ноябрь 937 — март 1009) — хәҙерге [[Иран]] һәм [[Афғанстан]]дың Систан төбәгендә хакимлыҡ иткән Сәффәриҙәр империяһының һуңғы әһәмиәтле хакимы. Уның идараһы ҡеүәтлерәк күршеләрҙең баҫымы аҫтында бойондороҡһоҙлоҡ, мәҙәни ҡурсалау өсөн көрәш һәм Сәффәриҙәрҙең кәмеүе менән билдәләнә.


== Биографияһы ==
Хәләф ибн Әхмәт — Сәффәри әмире Әбү Джәфәр Әхмәт ибн Мөхәммәттең һәм әмир Әмр ибн Ләйстең ҡыҙы Баныуҙың улы. [[Ислам энциклопедияһы (төрөксә)|Ислам энциклопедияһы]]&lt;nowiki/&gt;на ярашлы, вариҫ булғанда, ул [[Хөрәсән]] һәм [[Ираҡ]]та белем ала, унда [[фиҡһ]] һәм [[хәҙис]] өйрәнә{{Sfn|Uslu|1997|s=238}}.

963 йылда атаһы үлтерелгәндән һуң, Хәләф Сәффәриҙәр дәүләте әмире булып китә һәм үҙенең ағаһы, Сәмәниҙәр ғәскәрендә генерал булып хеҙмәт иткән [[Тахир ибн Абу-Али|Таһир ибн Әбү Ғәлиҙе,]] хакимдашы тип иғлан итә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.mintageworld.com/media/detail/9207-khalaf-ibn-ahmad-of-saffarid-dynasty/|title= Халаф ибн Ахмад из династии Саффаридов|website = |access-date = 2026-05-28|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. 964 йылда Хәләф [[хаж]]ға китә һәм Таһирҙы урынбаҫары итеп ҡалдыра. Хәләф хаждан ҡайтҡас, Таһир уға Систанға инергә рөхсәт итмәй. Таһир үҙ исеменән тәңкәләр һуға башлай. Хәләф Мансур I идара иткән [[Сәмәниҙәр дәүләтенә]]нә китә, ул уға хәрби ярҙам күрһәтә{{Sfn|Uslu|1997|s=238}}.

Таһир үлгәндән һуң (969/70) Систанда уның улы Хөсәйен идара итә. Хәләф ғәскәре Хөсәйен ғәскәрен еңеп, уны [[Бохара]]ға ҡасырға мәжбүр итә, һәм Систан Хәләф ҡулына ҡайта. 986/987 йылдарҙа Буст Сәфәриҙәр контроленә күсә, әммә һуңынан ҡала ташландыҡ хәлдә була һәм [[Ғәзнәүиҙәр дәүләте]]нә ҡайтарыла. Хәләф идара иткән осорҙа сәфәриҙәр буидтарға һәм Ғәзнәүи Мәхмүткә ҡаршы һуғыш алып бара.

1002 йылда Мәхмүт Ғәзнәүи Систанға бәреп инә, Хәләф еңелә һәм Сәфәриҙәр династияһын аҙаҡ тамам юҡҡа сығара&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғәзнәүи Хәләфте Джаузджан ҡәлғәләренең береһенә ебәрә. Хәләфтең [[Ҡараханиҙар]] менән хатлашыуы тураһындағы имеш-мимештәр арҡаһында Ғәзнәүи уны Гардезға ебәрә, унда ул 1009 йылдың мартында вафат була{{Sfn|Uslu|1997|s=239}}.

Хәләф Сәффәриҙәр династияһының һуңғы бойондороҡһоҙ хакимы була; унан һуң әмирҙәрҙе [[сәмәниҙәр]] һәм [[ғәзнәүиҙәр]] тәғәйенләй. Ул фән һәм әҙәбиәттең меценаты булараҡ билдәле була; уның һарайында шағирҙар Бедиуззаман әл-Хәмәҙәни һәм Эбул-Фәтәли ижад итә{{Sfn|Uslu|1997|s=239}}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Мәҡәлә|ссылка=https://cdn2.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/15/C15005313.pdf|заглавие=HALEF es-SAFFAR|автор=Recep Uslu|издание=TDV İslâm Ansiklopedisi|том=15|год=1997|страницы=238—239|ref=Uslu}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>gtej0o0jftjnlaru9vp6s4fq0665frc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298436</id>
      <parentid>1298435</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T09:23:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәбиәт */</comment>
      <origin>1298436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4508" sha1="me276w35fujmbd55964s7vpa2met5nm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хәләф ибн Әхмәт''' ([[Тажиктар|таж.]] Хәләф ибн Әхмәт, фарс . خلф بن احمد; ноябрь 937 — март 1009) — хәҙерге [[Иран]] һәм [[Афғанстан]]дың Систан төбәгендә хакимлыҡ иткән Сәффәриҙәр империяһының һуңғы әһәмиәтле хакимы. Уның идараһы ҡеүәтлерәк күршеләрҙең баҫымы аҫтында бойондороҡһоҙлоҡ, мәҙәни ҡурсалау өсөн көрәш һәм Сәффәриҙәрҙең кәмеүе менән билдәләнә.


== Биографияһы ==
Хәләф ибн Әхмәт — Сәффәри әмире Әбү Джәфәр Әхмәт ибн Мөхәммәттең һәм әмир Әмр ибн Ләйстең ҡыҙы Баныуҙың улы. [[Ислам энциклопедияһы (төрөксә)|Ислам энциклопедияһы]]&lt;nowiki/&gt;на ярашлы, вариҫ булғанда, ул [[Хөрәсән]] һәм [[Ираҡ]]та белем ала, унда [[фиҡһ]] һәм [[хәҙис]] өйрәнә{{Sfn|Uslu|1997|s=238}}.

963 йылда атаһы үлтерелгәндән һуң, Хәләф Сәффәриҙәр дәүләте әмире булып китә һәм үҙенең ағаһы, Сәмәниҙәр ғәскәрендә генерал булып хеҙмәт иткән [[Тахир ибн Абу-Али|Таһир ибн Әбү Ғәлиҙе,]] хакимдашы тип иғлан итә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.mintageworld.com/media/detail/9207-khalaf-ibn-ahmad-of-saffarid-dynasty/|title= Халаф ибн Ахмад из династии Саффаридов|website = |access-date = 2026-05-28|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. 964 йылда Хәләф [[хаж]]ға китә һәм Таһирҙы урынбаҫары итеп ҡалдыра. Хәләф хаждан ҡайтҡас, Таһир уға Систанға инергә рөхсәт итмәй. Таһир үҙ исеменән тәңкәләр һуға башлай. Хәләф Мансур I идара иткән [[Сәмәниҙәр дәүләтенә]]нә китә, ул уға хәрби ярҙам күрһәтә{{Sfn|Uslu|1997|s=238}}.

Таһир үлгәндән һуң (969/70) Систанда уның улы Хөсәйен идара итә. Хәләф ғәскәре Хөсәйен ғәскәрен еңеп, уны [[Бохара]]ға ҡасырға мәжбүр итә, һәм Систан Хәләф ҡулына ҡайта. 986/987 йылдарҙа Буст Сәфәриҙәр контроленә күсә, әммә һуңынан ҡала ташландыҡ хәлдә була һәм [[Ғәзнәүиҙәр дәүләте]]нә ҡайтарыла. Хәләф идара иткән осорҙа сәфәриҙәр буидтарға һәм Ғәзнәүи Мәхмүткә ҡаршы һуғыш алып бара.

1002 йылда Мәхмүт Ғәзнәүи Систанға бәреп инә, Хәләф еңелә һәм Сәфәриҙәр династияһын аҙаҡ тамам юҡҡа сығара&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғәзнәүи Хәләфте Джаузджан ҡәлғәләренең береһенә ебәрә. Хәләфтең [[Ҡараханиҙар]] менән хатлашыуы тураһындағы имеш-мимештәр арҡаһында Ғәзнәүи уны Гардезға ебәрә, унда ул 1009 йылдың мартында вафат була{{Sfn|Uslu|1997|s=239}}.

Хәләф Сәффәриҙәр династияһының һуңғы бойондороҡһоҙ хакимы була; унан һуң әмирҙәрҙе [[сәмәниҙәр]] һәм [[ғәзнәүиҙәр]] тәғәйенләй. Ул фән һәм әҙәбиәттең меценаты булараҡ билдәле була; уның һарайында шағирҙар Бедиуззаман әл-Хәмәҙәни һәм Эбул-Фәтәли ижад итә{{Sfn|Uslu|1997|s=239}}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Мәҡәлә|ссылка=https://cdn2.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/15/C15005313.pdf|заглавие=HALEF es-SAFFAR|автор=Recep Uslu|издание=TDV İslâm Ansiklopedisi|том=15|год=1997|страницы=238—239|ref=Uslu}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>me276w35fujmbd55964s7vpa2met5nm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298437</id>
      <parentid>1298436</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T09:25:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Хакимдар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1298437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4512" sha1="3wfddzdfcb5xckslluh0jct1tsf34s1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хәләф ибн Әхмәт''' ([[Тажиктар|таж.]] Хәләф ибн Әхмәт, фарс . خلф بن احمد; ноябрь 937 — март 1009) — хәҙерге [[Иран]] һәм [[Афғанстан]]дың Систан төбәгендә хакимлыҡ иткән Сәффәриҙәр империяһының һуңғы әһәмиәтле хакимы. Уның идараһы ҡеүәтлерәк күршеләрҙең баҫымы аҫтында бойондороҡһоҙлоҡ, мәҙәни ҡурсалау өсөн көрәш һәм Сәффәриҙәрҙең кәмеүе менән билдәләнә.


== Биографияһы ==
Хәләф ибн Әхмәт — Сәффәри әмире Әбү Джәфәр Әхмәт ибн Мөхәммәттең һәм әмир Әмр ибн Ләйстең ҡыҙы Баныуҙың улы. [[Ислам энциклопедияһы (төрөксә)|Ислам энциклопедияһы]]&lt;nowiki/&gt;на ярашлы, вариҫ булғанда, ул [[Хөрәсән]] һәм [[Ираҡ]]та белем ала, унда [[фиҡһ]] һәм [[хәҙис]] өйрәнә{{Sfn|Uslu|1997|s=238}}.

963 йылда атаһы үлтерелгәндән һуң, Хәләф Сәффәриҙәр дәүләте әмире булып китә һәм үҙенең ағаһы, Сәмәниҙәр ғәскәрендә генерал булып хеҙмәт иткән [[Тахир ибн Абу-Али|Таһир ибн Әбү Ғәлиҙе,]] хакимдашы тип иғлан итә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.mintageworld.com/media/detail/9207-khalaf-ibn-ahmad-of-saffarid-dynasty/|title= Халаф ибн Ахмад из династии Саффаридов|website = |access-date = 2026-05-28|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. 964 йылда Хәләф [[хаж]]ға китә һәм Таһирҙы урынбаҫары итеп ҡалдыра. Хәләф хаждан ҡайтҡас, Таһир уға Систанға инергә рөхсәт итмәй. Таһир үҙ исеменән тәңкәләр һуға башлай. Хәләф Мансур I идара иткән [[Сәмәниҙәр дәүләтенә]]нә китә, ул уға хәрби ярҙам күрһәтә{{Sfn|Uslu|1997|s=238}}.

Таһир үлгәндән һуң (969/70) Систанда уның улы Хөсәйен идара итә. Хәләф ғәскәре Хөсәйен ғәскәрен еңеп, уны [[Бохара]]ға ҡасырға мәжбүр итә, һәм Систан Хәләф ҡулына ҡайта. 986/987 йылдарҙа Буст Сәфәриҙәр контроленә күсә, әммә һуңынан ҡала ташландыҡ хәлдә була һәм [[Ғәзнәүиҙәр дәүләте]]нә ҡайтарыла. Хәләф идара иткән осорҙа сәфәриҙәр буидтарға һәм Ғәзнәүи Мәхмүткә ҡаршы һуғыш алып бара.

1002 йылда Мәхмүт Ғәзнәүи Систанға бәреп инә, Хәләф еңелә һәм Сәфәриҙәр династияһын аҙаҡ тамам юҡҡа сығара&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғәзнәүи Хәләфте Джаузджан ҡәлғәләренең береһенә ебәрә. Хәләфтең [[Ҡараханиҙар]] менән хатлашыуы тураһындағы имеш-мимештәр арҡаһында Ғәзнәүи уны Гардезға ебәрә, унда ул 1009 йылдың мартында вафат була{{Sfn|Uslu|1997|s=239}}.

Хәләф Сәффәриҙәр династияһының һуңғы бойондороҡһоҙ хакимы була; унан һуң әмирҙәрҙе [[сәмәниҙәр]] һәм [[ғәзнәүиҙәр]] тәғәйенләй. Ул фән һәм әҙәбиәттең меценаты булараҡ билдәле була; уның һарайында шағирҙар Бедиуззаман әл-Хәмәҙәни һәм Эбул-Фәтәли ижад итә{{Sfn|Uslu|1997|s=239}}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Мәҡәлә|ссылка=https://cdn2.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/15/C15005313.pdf|заглавие=HALEF es-SAFFAR|автор=Recep Uslu|издание=TDV İslâm Ansiklopedisi|том=15|год=1997|страницы=238—239|ref=Uslu}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Хакимдар]]</text>
      <sha1>3wfddzdfcb5xckslluh0jct1tsf34s1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Хәләф ибн Әхмәт</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201217</id>
    <revision>
      <id>1298438</id>
      <timestamp>2026-05-29T09:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Халяф ибн Ахмад|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])09:26, 29 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1298438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="400" sha1="3v32jafwm9cdhpyax7u0xn9fjjfkhte" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Халяф ибн Ахмад|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])09:26, 29 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>3v32jafwm9cdhpyax7u0xn9fjjfkhte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нәргиз Мөхәммәди</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201218</id>
    <revision>
      <id>1298440</id>
      <timestamp>2026-05-29T10:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/153078318|Мохаммади, Наргиз]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1298440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7078" sha1="bk7g4sel0fkdr70buzp1xzvm888kr3w" xml:space="preserve">'''Наргиз''' ( '''Наргес''' ) '''Сафия Мөхәммәди''' ( перс. نرگس صفیه محمدی  {{Lang-az|Nərgiz Məhəmmədi}} 1972 йылдың 21 апрелендә     [[Иран|тыуған]] ​ &lt;ref name=&quot;PBS&quot;&gt;{{Cite web|author=Muhammad Sahimi|subtitle=2012-05-10|accessdate=2012-06-29|access-date=2012-10-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2023 йылда «Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙы иҙеүгә ҡаршы көрәш һәм кеше хоҡуҡтарын һәм бөтәһе өсөн дә азатлыҡты яҡлау өсөн» Нобель премияһына лайыҡ була. Ул үҙенең эшмәкәрлеге өсөн Иран режимы тарафынан эҙәрлекләнә, төрмәлә ултыра.

== Биографияһы ==
1972 йылдың 21  апрелендә Ирандың [[Зәнжан]] &lt;ref name=&quot;PBS&quot;&gt;{{Cite web|author=Muhammad Sahimi|subtitle=2012-05-10|accessdate=2012-06-29|access-date=2012-10-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;ҡалаһында әзербайжан ғаиләһендә тыуған &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iranian Peace laureate Mohammadi: 'lioness' locked up for challenging Tehran|url=https://www.reuters.com/world/iranian-peace-laureate-mohammadi-lioness-locked-up-challenging-tehran-2023-10-06/|accessdate=2023-10-11|work=[[Reuters]]|date=2023-10-06|language=en|quote=Born in the city of Zanjan in northern Iran in 1972 into a family from Iran's Azeri ethnic minority, Mohammadi began her activism while a student studying physics at a university in nearby Qazvin.|archivedate=2023-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231007140713/https://www.reuters.com/world/iranian-peace-laureate-mohammadi-lioness-locked-up-challenging-tehran-2023-10-06/}}&lt;/ref&gt; . Бала сағын Корвала ( [[Курдистан]] провинцияһы), Кередждә һәм Ошневиела үткәрә &lt;ref&gt;{{Cite web|subtitle=2023-10-06|access-date=2023-10-06}}&lt;/ref&gt; . [[Ҡәзвин|Ҡәзвиндағы]] Имам Хөмәйни исемендәге халыҡ-ара университетын физика буйынса тамамлай &lt;ref name=&quot;PBS&quot; /&gt; . 2000 йылдарҙа төҙөлөш компанияһында инженер булып эшләй, бойондороҡһоҙ баҫмаларҙа рубрикалар яҙа, [[Ширин Эбади]] ойошторған хоҡуҡ һаҡлау үҙәгенең матбуғат секретары була  .

1998 йылдан бирле Мөхәммәди бер нисә тапҡыр ҡулға алына, 2016 йылда үлем язаһын бөтөрөү өсөн көрәшкән хоҡуҡ һаҡлау хәрәкәтен етәкләгәне өсөн 16 йылға төрмәгә хөкөм ителә («законһыҙ төркөм ойоштороуҙа», «милли именлеккә ҡаршы заговорҙа» һәм «я'''уыз пропаганда'''»таратыуҙа ғәйепләнә). Ул биш тапҡыр хөкөм ителгән, дөйөм алғанда 31 йылға иркенән мәрхүм ителгән  һәм 154 [[Ғүкүбә|ҡамсы менән]] һуҡтырылыуға . Ул 2020 йылда азат ителә, әммә 2021 йылдың аҙағында тағы ла ҡулға алына, 2021 йылдың майында Ирандың енәйәт кодексының 500-сө статьяһы буйынса («дошманлыҡ пропагандаһы») ситтән тороп хөкөм ителә, 30 айға төрмәгә ултыртыла, 80 ҡамсы менән һуғыуға, һәм [[Тәһран|штраф]] һалына. &lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2023-10-06|accessdate=2023-10-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Iran Human Rights Defenders Report&quot;&gt;{{Cite news|url=https://iranhr.net/media/files/HRD_Report_Iran_Human_Rights_Eng.pdf|title=Iran Human Rights Defenders Report|work=Iran Human Rights|date=2020-11-12|accessdate=2021-03-10|archivedate=2022-10-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221027013542/https://iranhr.net/media/files/HRD_Report_Iran_Human_Rights_Eng.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2023-10-06|subtitle=2021-11-19|accessdate=2023-06-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2023 йылдың авгусында уның Иран төрмәләрендә көс ҡулланыу тураһында ҡулға алынғанда интервью биргәне һәм [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһына]] рәсми мөрәжәғәттәр төҙөгәне өсөн төрмәгә ултыртыу ваҡыты оҙайтыла  .

2023 йылда Мөхәммәди «Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙы иҙеүгә ҡаршы көрәше һәм кеше хоҡуҡтарын һәм бөтәһе өсөн дә азатлыҡты яҡлау өсөн көрәше өсөн» Нобель премияһына лайыҡ була &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|first=Vilde|subtitle=2023-10-06|access-date=2023-10-06}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{Cite web|subtitle=2023-10-06|access-date=2023-10-06|accessdate=2023-10-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt; . Премияны  [[Осло|Ослола]] Наргиздың балалары, 17 йәшлек игеҙәктәр Киана һәм Али Рахмани ала, улар әсәләренең сығышын уҡый &lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2023-12-11|accessdate=2023-12-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

2026 йылдың 7 февралендә Мөхәммәди йыйылыш, заговор һәм пропаганда өсөн ете йыл ярымға төрмәгә хөкөм ителә һәм ике йылға Ирандан сығыу тыйыла &lt;ref&gt;{{Cite web|work=[[Meduza]]}}&lt;/ref&gt; .

2026 йылдың майында ҡатын аңын юғалтыуы һәм ҡаты инфаркт арҡаһында дауаханаға эләгә &lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt; . Нобель комитеты Иран властарынан Нәргизде азат итеүҙе талап итә &lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt; .

== Наградалары ==

* Нобель премияһы (2023) &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|first=Vilde|subtitle=2023-10-06|access-date=2023-10-06}}&lt;/ref&gt;
* ЮНЕСКО-ның Гильермо Кано исемендәге Бөтә донъя матбуғат азатлығы премияһы (2023)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Нобель премияһы лауреаты булған ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1972 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>bk7g4sel0fkdr70buzp1xzvm888kr3w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298441</id>
      <parentid>1298440</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T10:07:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1298441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6989" sha1="2i3id15a7xmdo1qtbzbbchg60uf44fs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Наргиз''' ('''Наргес''') '''Сафия Мөхәммәди''' (перс. نرگس صفیه محمدی {{Lang-az|Nərgiz Məhəmmədi}} 1972 йылдың 21 апрелендә [[Иран|тыуған]] ​&lt;ref name=&quot;PBS&quot;&gt;{{Cite web|author=Muhammad Sahimi|subtitle=2012-05-10|accessdate=2012-06-29|access-date=2012-10-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2023 йылда «Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙы иҙеүгә ҡаршы көрәш һәм кеше хоҡуҡтарын һәм бөтәһе өсөн дә азатлыҡты яҡлау өсөн» Нобель премияһына лайыҡ була. Ул үҙенең эшмәкәрлеге өсөн Иран режимы тарафынан эҙәрлекләнә, төрмәлә ултыра.

== Биографияһы ==
1972 йылдың 21 апрелендә Ирандың [[Зәнжан]]&lt;ref name=&quot;PBS&quot;&gt;{{Cite web|author=Muhammad Sahimi|subtitle=2012-05-10|accessdate=2012-06-29|access-date=2012-10-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;ҡалаһында әзербайжан ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iranian Peace laureate Mohammadi: 'lioness' locked up for challenging Tehran|url=https://www.reuters.com/world/iranian-peace-laureate-mohammadi-lioness-locked-up-challenging-tehran-2023-10-06/|accessdate=2023-10-11|work=[[Reuters]]|date=2023-10-06|language=en|quote=Born in the city of Zanjan in northern Iran in 1972 into a family from Iran's Azeri ethnic minority, Mohammadi began her activism while a student studying physics at a university in nearby Qazvin.|archivedate=2023-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231007140713/https://www.reuters.com/world/iranian-peace-laureate-mohammadi-lioness-locked-up-challenging-tehran-2023-10-06/}}&lt;/ref&gt; . Бала сағын Корвала ([[Курдистан]] провинцияһы), Кередждә һәм Ошневиела үткәрә&lt;ref&gt;{{Cite web|subtitle=2023-10-06|access-date=2023-10-06}}&lt;/ref&gt;. [[Ҡәзвин|Ҡәзвиндағы]] Имам Хөмәйни исемендәге халыҡ-ара университетын физика буйынса тамамлай&lt;ref name=&quot;PBS&quot; /&gt; . 2000 йылдарҙа төҙөлөш компанияһында инженер булып эшләй, бойондороҡһоҙ баҫмаларҙа рубрикалар яҙа, [[Ширин Эбади]] ойошторған хоҡуҡ һаҡлау үҙәгенең матбуғат секретары була.

1998 йылдан бирле Мөхәммәди бер нисә тапҡыр ҡулға алына, 2016 йылда үлем язаһын бөтөрөү өсөн көрәшкән хоҡуҡ һаҡлау хәрәкәтен етәкләгәне өсөн 16 йылға төрмәгә хөкөм ителә («законһыҙ төркөм ойоштороуҙа», «милли именлеккә ҡаршы заговорҙа» һәм &quot;я'''уыз пропаганда'''&quot;таратыуҙа ғәйепләнә). Ул биш тапҡыр хөкөм ителгән, дөйөм алғанда 31 йылға иркенән мәрхүм ителгән һәм 154 [[Ғүкүбә|ҡамсы менән]] һуҡтырылыуға . Ул 2020 йылда азат ителә, әммә 2021 йылдың аҙағында тағы ла ҡулға алына, 2021 йылдың майында Ирандың енәйәт кодексының 500-сө статьяһы буйынса («дошманлыҡ пропагандаһы») ситтән тороп хөкөм ителә, 30 айға төрмәгә ултыртыла, 80 ҡамсы менән һуғыуға, һәм [[Тәһран|штраф]] һалына.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2023-10-06|accessdate=2023-10-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iran Human Rights Defenders Report&quot;&gt;{{Cite news|url=https://iranhr.net/media/files/HRD_Report_Iran_Human_Rights_Eng.pdf|title=Iran Human Rights Defenders Report|work=Iran Human Rights|date=2020-11-12|accessdate=2021-03-10|archivedate=2022-10-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221027013542/https://iranhr.net/media/files/HRD_Report_Iran_Human_Rights_Eng.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2023-10-06|subtitle=2021-11-19|accessdate=2023-06-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2023 йылдың авгусында уның Иран төрмәләрендә көс ҡулланыу тураһында ҡулға алынғанда интервью биргәне һәм [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]на рәсми мөрәжәғәттәр төҙөгәне өсөн төрмәгә ултыртыу ваҡыты оҙайтыла .

2023 йылда Мөхәммәди «Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙы иҙеүгә ҡаршы көрәше һәм кеше хоҡуҡтарын һәм бөтәһе өсөн дә азатлыҡты яҡлау өсөн көрәше өсөн» Нобель премияһына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|first=Vilde|subtitle=2023-10-06|access-date=2023-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{Cite web|subtitle=2023-10-06|access-date=2023-10-06|accessdate=2023-10-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt; . Премияны [[Осло]]ла Наргиздың балалары, 17 йәшлек игеҙәктәр Киана һәм Али Рахмани ала, улар әсәләренең сығышын уҡый&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2023-12-11|accessdate=2023-12-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

2026 йылдың 7 февралендә Мөхәммәди йыйылыш, заговор һәм пропаганда өсөн ете йыл ярымға төрмәгә хөкөм ителә һәм ике йылға Ирандан сығыу тыйыла&lt;ref&gt;{{Cite web|work=[[Meduza]]}}&lt;/ref&gt; .

2026 йылдың майында ҡатын аңын юғалтыуы һәм ҡаты инфаркт арҡаһында дауаханаға эләгә&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt; . Нобель комитеты Иран властарынан Нәргизде азат итеүҙе талап итә&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt; .

== Наградалары ==
* Нобель премияһы (2023)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|first=Vilde|subtitle=2023-10-06|access-date=2023-10-06}}&lt;/ref&gt;
* ЮНЕСКО-ның Гильермо Кано исемендәге Бөтә донъя матбуғат азатлығы премияһы (2023)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Нобель премияһы лауреаты булған ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1972 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>2i3id15a7xmdo1qtbzbbchg60uf44fs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298444</id>
      <parentid>1298441</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T10:28:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1298444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10753" sha1="cx2ncljpj2fuyibgmo3iaiyttceaov2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Нәргиз''' ('''Наргес''') '''Сафия Мөхәммәди''' (перс. نرگس صفیه محمدی {{Lang-az|Nərgiz Məhəmmədi}} 1972 йылдың 21 апрелендә [[Иран|тыуған]] ​&lt;ref name=&quot;PBS&quot;&gt;{{Cite web|author=Muhammad Sahimi|subtitle=2012-05-10|accessdate=2012-06-29|access-date=2012-10-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2023 йылда «Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙы иҙеүгә ҡаршы көрәш һәм кеше хоҡуҡтарын һәм бөтәһе өсөн дә азатлыҡты яҡлау өсөн» Нобель премияһына лайыҡ була. Ул үҙенең эшмәкәрлеге өсөн Иран режимы тарафынан эҙәрлекләнә, төрмәлә ултыра.

== Биографияһы ==
1972 йылдың 21 апрелендә Ирандың [[Зәнжан]] ҡалаһында&lt;ref name=&quot;PBS&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2012/05/profile-nationalist-religious-and-steadfast-narges-mohammadi.html|title=Nationalist, Religious, and Resolute: Narges Mohammadi|author=Muhammad Sahimi|date=2012-05-10|publisher=PBS|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629071816/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2012/05/profile-nationalist-religious-and-steadfast-narges-mohammadi.html|archive-date=2012-06-29|access-date=2012-10-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әзербайжан ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;{{cite news|title=Iranian Peace laureate Mohammadi: 'lioness' locked up for challenging Tehran|url=https://www.reuters.com/world/iranian-peace-laureate-mohammadi-lioness-locked-up-challenging-tehran-2023-10-06/|access-date=2023-10-11|work=[[Reuters]]|date=2023-10-06|language=en|quote=Born in the city of Zanjan in northern Iran in 1972 into a family from Iran's Azeri ethnic minority, Mohammadi began her activism while a student studying physics at a university in nearby Qazvin.|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007140713/https://www.reuters.com/world/iranian-peace-laureate-mohammadi-lioness-locked-up-challenging-tehran-2023-10-06/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Бала сағын Корвала ([[Курдистан]] провинцияһы), Кередждә һәм Ошневиела үткәрә&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://english.sawtbeirut.com/world/iranian-human-rights-activist-narges-mohammadi-gets-nobel-peace-prize/ |title=Iranian human rights activist Narges Mohammadi gets Nobel Peace Prize |lang=en |website=Sawt Beirut International |date=2023-10-06 |access-date=2023-10-06}}&lt;/ref&gt;[[Ҡәзвин|Ҡәзвиндағы]] Имам Хөмәйни исемендәге халыҡ-ара университетын физика буйынса тамамлай&lt;ref name=&quot;PBS&quot; /&gt; . 2000 йылдарҙа төҙөлөш компанияһында инженер булып эшләй, бойондороҡһоҙ баҫмаларҙа рубрикалар яҙа, [[Ширин Эбади]] ойошторған хоҡуҡ һаҡлау үҙәгенең матбуғат секретары була&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://www.forbes.ru/forbes-woman/497987-protiv-gosudarstvennogo-nasilia-za-cto-nargiz-mohammadi-polucila-nobelevskuu-premiu Против государственного насилия: за что Наргиз Мохаммади получила Нобелевскую премию]&lt;/ref&gt;.


1998 йылдан бирле Мөхәммәди бер нисә тапҡыр ҡулға алына, 2016 йылда үлем язаһын бөтөрөү өсөн көрәшкән хоҡуҡ һаҡлау хәрәкәтен етәкләгәне өсөн 16 йылға төрмәгә хөкөм ителә («законһыҙ төркөм ойоштороуҙа», «милли именлеккә ҡаршы заговорҙа» һәм &quot;я'''уыз пропаганда'''&quot;таратыуҙа ғәйепләнә). Ул биш тапҡыр хөкөм ителгән, дөйөм алғанда 31 йылға иркенән мәрхүм ителгән һәм 154 [[Ғүкүбә|ҡамсы менән]] һуҡтырылыуға . Ул 2020 йылда азат ителә, әммә 2021 йылдың аҙағында тағы ла ҡулға алына, 2021 йылдың майында Ирандың енәйәт кодексының 500-сө статьяһы буйынса («дошманлыҡ пропагандаһы») ситтән тороп хөкөм ителә, 30 айға төрмәгә ултыртыла, 80 ҡамсы менән һуғыуға, һәм [[Тәһран|штраф]] һалына&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.interfax.ru/world/924464 |title=Нобелевская премия мира присуждена иранской правозащитнице Мохаммади |access-date=2023-10-06 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006175430/https://www.interfax.ru/world/924464 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iran Human Rights Defenders Report&quot;&gt;{{Cite news |url= https://iranhr.net/media/files/HRD_Report_Iran_Human_Rights_Eng.pdf |title= Iran Human Rights Defenders Report |work= Iran Human Rights |date= 2020-11-12 |access-date= 2021-03-10 |archive-date= 2022-10-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20221027013542/https://iranhr.net/media/files/HRD_Report_Iran_Human_Rights_Eng.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=IRAN: Narges Mohammadi back in prison to serve her 30 months prison sentence |url=https://www.fidh.org/en/region/asia/iran/iran-narges-mohammadi-back-in-prison-to-serve-her-30-months-prison |website=International Federation for Human Rights |access-date=2023-10-06 |language=en |date=2021-11-19 |archive-date=2023-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605111330/https://www.fidh.org/en/region/asia/iran/iran-narges-mohammadi-back-in-prison-to-serve-her-30-months-prison |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023 йылдың авгусында уның Иран төрмәләрендә көс ҡулланыу тураһында ҡулға алынғанда интервью биргәне һәм [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]на рәсми мөрәжәғәттәр төҙөгәне өсөн төрмәгә ултыртыу ваҡыты оҙайтыла&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

2023 йылда Мөхәммәди «Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙы иҙеүгә ҡаршы көрәше һәм кеше хоҡуҡтарын һәм бөтәһе өсөн дә азатлыҡты яҡлау өсөн көрәше өсөн» Нобель премияһына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nrk.no/norge/se-hvem-som-far-nobels-fredspris-2023-1.16584990|title=Se hvem som får Nobels fredspris 2023|lang=nb|first=Vilde|last=Helljesen|website=NRK|date=2023-10-06|access-date=2023-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/articles/cnevw8m2wxxo |title=«Женщины. Жизнь. Свобода». Нобелевская премия мира присуждена иранской активистке за права женщин Наргиз Мохаммади |publisher=[[Русская служба Би-би-си]] |date=2023-10-06 |access-date=2023-10-06 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006093704/https://www.bbc.com/russian/articles/cnevw8m2wxxo |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
  Премияны [[Осло]]ла Наргиздың балалары, 17 йәшлек игеҙәктәр Киана һәм Али Рахмани ала, улар әсәләренең сығышын уҡый&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6394498|title=В Осло состоялось вручение Нобелевской премии мира|access-date=2023-12-11|archive-date=2023-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211094102/https://www.kommersant.ru/doc/6394498|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2026 йылдың 7 февралендә Мөхәммәди йыйылыш, заговор һәм пропаганда өсөн ете йыл ярымға төрмәгә хөкөм ителә һәм ике йылға Ирандан сығыу тыйыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://meduza.io/news/2026/02/09/laureata-nobelevskoy-premii-nargiz-mohammadi-prigovorili-k-semi-s-polovinoy-godam-tyurmy|title=В Иране лауреата Нобелевской премии Наргиз Мохаммади приговорили к семи с половиной годам тюрьмы|work=[[Meduza]]}}&lt;/ref&gt;.

2026 йылдың майында ҡатын аңын юғалтыуы һәм ҡаты инфаркт арҡаһында дауаханаға эләгәа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2026/05/02/laureatku-nobelevskoy-premii-mira-gospitalizirovali-v-tyurme-v-irane/|title=Лауреата Нобелевской премии мира госпитализировали в тюрьме в Иране|lang=ru|website=Lenta.RU|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt;. Нобелевский комитет требует от властей Ирана выпустить Наргиз&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2026/05/02/nobelevskiy-komitet-potreboval-vypustit-iranskuyu-politzaklyuchennuyu/|title=Нобелевский комитет потребовал выпустить иранскую политзаключенную|lang=ru|website=Lenta.RU|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt;. Нобель комитеты Иран властарынан Нәргизде азат итеүҙе талап итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2026/05/02/nobelevskiy-komitet-potreboval-vypustit-iranskuyu-politzaklyuchennuyu/|title=Нобелевский комитет потребовал выпустить иранскую политзаключенную|lang=ru|website=Lenta.RU|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* Нобель премияһы (2023)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[ЮНЕСКО]]-ның Гильермо Кано исемендәге Бөтә донъя матбуғат азатлығы премияһы (2023)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Нобель премияһы лауреаты булған ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1972 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>cx2ncljpj2fuyibgmo3iaiyttceaov2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298445</id>
      <parentid>1298444</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T10:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1298445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10661" sha1="gnpoeteg6efp8up7stynbdumfuk9m8r" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Нәргиз''' ('''Наргес''') '''Сафия Мөхәммәди''' (перс. نرگس صفیه محمدی {{Lang-az|Nərgiz Məhəmmədi}} 1972 йылдың 21 апрелендә [[Иран|тыуған]] ​2023 йылда «Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙы иҙеүгә ҡаршы көрәш һәм кеше хоҡуҡтарын һәм бөтәһе өсөн дә азатлыҡты яҡлау өсөн» Нобель премияһына лайыҡ була. Ул үҙенең эшмәкәрлеге өсөн Иран режимы тарафынан эҙәрлекләнә, төрмәлә ултыра.

== Биографияһы ==
1972 йылдың 21 апрелендә Ирандың [[Зәнжан]] ҡалаһында&lt;ref name=&quot;PBS&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2012/05/profile-nationalist-religious-and-steadfast-narges-mohammadi.html|title=Nationalist, Religious, and Resolute: Narges Mohammadi|author=Muhammad Sahimi|date=2012-05-10|publisher=PBS|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629071816/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2012/05/profile-nationalist-religious-and-steadfast-narges-mohammadi.html|archive-date=2012-06-29|access-date=2012-10-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әзербайжан ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;{{cite news|title=Iranian Peace laureate Mohammadi: 'lioness' locked up for challenging Tehran|url=https://www.reuters.com/world/iranian-peace-laureate-mohammadi-lioness-locked-up-challenging-tehran-2023-10-06/|access-date=2023-10-11|work=[[Reuters]]|date=2023-10-06|language=en|quote=Born in the city of Zanjan in northern Iran in 1972 into a family from Iran's Azeri ethnic minority, Mohammadi began her activism while a student studying physics at a university in nearby Qazvin.|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007140713/https://www.reuters.com/world/iranian-peace-laureate-mohammadi-lioness-locked-up-challenging-tehran-2023-10-06/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Бала сағын Корвала ([[Курдистан]] провинцияһы), Кередждә һәм Ошневиела үткәрә&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://english.sawtbeirut.com/world/iranian-human-rights-activist-narges-mohammadi-gets-nobel-peace-prize/ |title=Iranian human rights activist Narges Mohammadi gets Nobel Peace Prize |lang=en |website=Sawt Beirut International |date=2023-10-06 |access-date=2023-10-06}}&lt;/ref&gt;[[Ҡәзвин|Ҡәзвиндағы]] Имам Хөмәйни исемендәге халыҡ-ара университетын физика буйынса тамамлай&lt;ref name=&quot;PBS&quot; /&gt; . 2000 йылдарҙа төҙөлөш компанияһында инженер булып эшләй, бойондороҡһоҙ баҫмаларҙа рубрикалар яҙа, [[Ширин Эбади]] ойошторған хоҡуҡ һаҡлау үҙәгенең матбуғат секретары була&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://www.forbes.ru/forbes-woman/497987-protiv-gosudarstvennogo-nasilia-za-cto-nargiz-mohammadi-polucila-nobelevskuu-premiu Против государственного насилия: за что Наргиз Мохаммади получила Нобелевскую премию]&lt;/ref&gt;.

1998 йылдан бирле Мөхәммәди бер нисә тапҡыр ҡулға алына, 2016 йылда үлем язаһын бөтөрөү өсөн көрәшкән хоҡуҡ һаҡлау хәрәкәтен етәкләгәне өсөн 16 йылға төрмәгә хөкөм ителә («законһыҙ төркөм ойоштороуҙа», «милли именлеккә ҡаршы заговорҙа» һәм &quot;я'''уыз пропаганда'''&quot;таратыуҙа ғәйепләнә). Ул биш тапҡыр хөкөм ителгән, дөйөм алғанда 31 йылға иркенән мәрхүм ителгән һәм 154 [[Ғүкүбә|ҡамсы менән]] һуҡтырылыуға . Ул 2020 йылда азат ителә, әммә 2021 йылдың аҙағында тағы ла ҡулға алына, 2021 йылдың майында Ирандың енәйәт кодексының 500-сө статьяһы буйынса («дошманлыҡ пропагандаһы») ситтән тороп хөкөм ителә, 30 айға төрмәгә ултыртыла, 80 ҡамсы менән һуғыуға, һәм [[Тәһран|штраф]] һалына&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.interfax.ru/world/924464 |title=Нобелевская премия мира присуждена иранской правозащитнице Мохаммади |access-date=2023-10-06 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006175430/https://www.interfax.ru/world/924464 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iran Human Rights Defenders Report&quot;&gt;{{Cite news |url= https://iranhr.net/media/files/HRD_Report_Iran_Human_Rights_Eng.pdf |title= Iran Human Rights Defenders Report |work= Iran Human Rights |date= 2020-11-12 |access-date= 2021-03-10 |archive-date= 2022-10-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20221027013542/https://iranhr.net/media/files/HRD_Report_Iran_Human_Rights_Eng.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=IRAN: Narges Mohammadi back in prison to serve her 30 months prison sentence |url=https://www.fidh.org/en/region/asia/iran/iran-narges-mohammadi-back-in-prison-to-serve-her-30-months-prison |website=International Federation for Human Rights |access-date=2023-10-06 |language=en |date=2021-11-19 |archive-date=2023-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605111330/https://www.fidh.org/en/region/asia/iran/iran-narges-mohammadi-back-in-prison-to-serve-her-30-months-prison |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023 йылдың авгусында уның Иран төрмәләрендә көс ҡулланыу тураһында ҡулға алынғанда интервью биргәне һәм [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]на рәсми мөрәжәғәттәр төҙөгәне өсөн төрмәгә ултыртыу ваҡыты оҙайтыла&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

2023 йылда Мөхәммәди «Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙы иҙеүгә ҡаршы көрәше һәм кеше хоҡуҡтарын һәм бөтәһе өсөн дә азатлыҡты яҡлау өсөн көрәше өсөн» Нобель премияһына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nrk.no/norge/se-hvem-som-far-nobels-fredspris-2023-1.16584990|title=Se hvem som får Nobels fredspris 2023|lang=nb|first=Vilde|last=Helljesen|website=NRK|date=2023-10-06|access-date=2023-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/articles/cnevw8m2wxxo |title=«Женщины. Жизнь. Свобода». Нобелевская премия мира присуждена иранской активистке за права женщин Наргиз Мохаммади |publisher=[[Русская служба Би-би-си]] |date=2023-10-06 |access-date=2023-10-06 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006093704/https://www.bbc.com/russian/articles/cnevw8m2wxxo |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
  Премияны [[Осло]]ла Наргиздың балалары, 17 йәшлек игеҙәктәр Киана һәм Али Рахмани ала, улар әсәләренең сығышын уҡый&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6394498|title=В Осло состоялось вручение Нобелевской премии мира|access-date=2023-12-11|archive-date=2023-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211094102/https://www.kommersant.ru/doc/6394498|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2026 йылдың 7 февралендә Мөхәммәди йыйылыш, заговор һәм пропаганда өсөн ете йыл ярымға төрмәгә хөкөм ителә һәм ике йылға Ирандан сығыу тыйыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://meduza.io/news/2026/02/09/laureata-nobelevskoy-premii-nargiz-mohammadi-prigovorili-k-semi-s-polovinoy-godam-tyurmy|title=В Иране лауреата Нобелевской премии Наргиз Мохаммади приговорили к семи с половиной годам тюрьмы|work=[[Meduza]]}}&lt;/ref&gt;.

2026 йылдың майында ҡатын аңын юғалтыуы һәм ҡаты инфаркт арҡаһында дауаханаға эләгәа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2026/05/02/laureatku-nobelevskoy-premii-mira-gospitalizirovali-v-tyurme-v-irane/|title=Лауреата Нобелевской премии мира госпитализировали в тюрьме в Иране|lang=ru|website=Lenta.RU|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt;. Нобелевский комитет требует от властей Ирана выпустить Наргиз&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2026/05/02/nobelevskiy-komitet-potreboval-vypustit-iranskuyu-politzaklyuchennuyu/|title=Нобелевский комитет потребовал выпустить иранскую политзаключенную|lang=ru|website=Lenta.RU|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt;. Нобель комитеты Иран властарынан Нәргизде азат итеүҙе талап итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2026/05/02/nobelevskiy-komitet-potreboval-vypustit-iranskuyu-politzaklyuchennuyu/|title=Нобелевский комитет потребовал выпустить иранскую политзаключенную|lang=ru|website=Lenta.RU|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Нобель премияһы (2023)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[ЮНЕСКО]]-ның Гильермо Кано исемендәге Бөтә донъя матбуғат азатлығы премияһы (2023)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Нобель премияһы лауреаты булған ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1972 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>gnpoeteg6efp8up7stynbdumfuk9m8r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298446</id>
      <parentid>1298445</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T10:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫкәрмәләр */</comment>
      <origin>1298446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10663" sha1="lejnj1ju9xdcw37fsrr1a295e61jlhe" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Нәргиз''' ('''Наргес''') '''Сафия Мөхәммәди''' (перс. نرگس صفیه محمدی {{Lang-az|Nərgiz Məhəmmədi}} 1972 йылдың 21 апрелендә [[Иран|тыуған]] ​2023 йылда «Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙы иҙеүгә ҡаршы көрәш һәм кеше хоҡуҡтарын һәм бөтәһе өсөн дә азатлыҡты яҡлау өсөн» Нобель премияһына лайыҡ була. Ул үҙенең эшмәкәрлеге өсөн Иран режимы тарафынан эҙәрлекләнә, төрмәлә ултыра.

== Биографияһы ==
1972 йылдың 21 апрелендә Ирандың [[Зәнжан]] ҡалаһында&lt;ref name=&quot;PBS&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2012/05/profile-nationalist-religious-and-steadfast-narges-mohammadi.html|title=Nationalist, Religious, and Resolute: Narges Mohammadi|author=Muhammad Sahimi|date=2012-05-10|publisher=PBS|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629071816/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2012/05/profile-nationalist-religious-and-steadfast-narges-mohammadi.html|archive-date=2012-06-29|access-date=2012-10-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әзербайжан ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;{{cite news|title=Iranian Peace laureate Mohammadi: 'lioness' locked up for challenging Tehran|url=https://www.reuters.com/world/iranian-peace-laureate-mohammadi-lioness-locked-up-challenging-tehran-2023-10-06/|access-date=2023-10-11|work=[[Reuters]]|date=2023-10-06|language=en|quote=Born in the city of Zanjan in northern Iran in 1972 into a family from Iran's Azeri ethnic minority, Mohammadi began her activism while a student studying physics at a university in nearby Qazvin.|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007140713/https://www.reuters.com/world/iranian-peace-laureate-mohammadi-lioness-locked-up-challenging-tehran-2023-10-06/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Бала сағын Корвала ([[Курдистан]] провинцияһы), Кередждә һәм Ошневиела үткәрә&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://english.sawtbeirut.com/world/iranian-human-rights-activist-narges-mohammadi-gets-nobel-peace-prize/ |title=Iranian human rights activist Narges Mohammadi gets Nobel Peace Prize |lang=en |website=Sawt Beirut International |date=2023-10-06 |access-date=2023-10-06}}&lt;/ref&gt;[[Ҡәзвин|Ҡәзвиндағы]] Имам Хөмәйни исемендәге халыҡ-ара университетын физика буйынса тамамлай&lt;ref name=&quot;PBS&quot; /&gt; . 2000 йылдарҙа төҙөлөш компанияһында инженер булып эшләй, бойондороҡһоҙ баҫмаларҙа рубрикалар яҙа, [[Ширин Эбади]] ойошторған хоҡуҡ һаҡлау үҙәгенең матбуғат секретары була&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://www.forbes.ru/forbes-woman/497987-protiv-gosudarstvennogo-nasilia-za-cto-nargiz-mohammadi-polucila-nobelevskuu-premiu Против государственного насилия: за что Наргиз Мохаммади получила Нобелевскую премию]&lt;/ref&gt;.

1998 йылдан бирле Мөхәммәди бер нисә тапҡыр ҡулға алына, 2016 йылда үлем язаһын бөтөрөү өсөн көрәшкән хоҡуҡ һаҡлау хәрәкәтен етәкләгәне өсөн 16 йылға төрмәгә хөкөм ителә («законһыҙ төркөм ойоштороуҙа», «милли именлеккә ҡаршы заговорҙа» һәм &quot;я'''уыз пропаганда'''&quot;таратыуҙа ғәйепләнә). Ул биш тапҡыр хөкөм ителгән, дөйөм алғанда 31 йылға иркенән мәрхүм ителгән һәм 154 [[Ғүкүбә|ҡамсы менән]] һуҡтырылыуға . Ул 2020 йылда азат ителә, әммә 2021 йылдың аҙағында тағы ла ҡулға алына, 2021 йылдың майында Ирандың енәйәт кодексының 500-сө статьяһы буйынса («дошманлыҡ пропагандаһы») ситтән тороп хөкөм ителә, 30 айға төрмәгә ултыртыла, 80 ҡамсы менән һуғыуға, һәм [[Тәһран|штраф]] һалына&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.interfax.ru/world/924464 |title=Нобелевская премия мира присуждена иранской правозащитнице Мохаммади |access-date=2023-10-06 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006175430/https://www.interfax.ru/world/924464 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iran Human Rights Defenders Report&quot;&gt;{{Cite news |url= https://iranhr.net/media/files/HRD_Report_Iran_Human_Rights_Eng.pdf |title= Iran Human Rights Defenders Report |work= Iran Human Rights |date= 2020-11-12 |access-date= 2021-03-10 |archive-date= 2022-10-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20221027013542/https://iranhr.net/media/files/HRD_Report_Iran_Human_Rights_Eng.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=IRAN: Narges Mohammadi back in prison to serve her 30 months prison sentence |url=https://www.fidh.org/en/region/asia/iran/iran-narges-mohammadi-back-in-prison-to-serve-her-30-months-prison |website=International Federation for Human Rights |access-date=2023-10-06 |language=en |date=2021-11-19 |archive-date=2023-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605111330/https://www.fidh.org/en/region/asia/iran/iran-narges-mohammadi-back-in-prison-to-serve-her-30-months-prison |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023 йылдың авгусында уның Иран төрмәләрендә көс ҡулланыу тураһында ҡулға алынғанда интервью биргәне һәм [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]на рәсми мөрәжәғәттәр төҙөгәне өсөн төрмәгә ултыртыу ваҡыты оҙайтыла&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

2023 йылда Мөхәммәди «Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙы иҙеүгә ҡаршы көрәше һәм кеше хоҡуҡтарын һәм бөтәһе өсөн дә азатлыҡты яҡлау өсөн көрәше өсөн» Нобель премияһына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nrk.no/norge/se-hvem-som-far-nobels-fredspris-2023-1.16584990|title=Se hvem som får Nobels fredspris 2023|lang=nb|first=Vilde|last=Helljesen|website=NRK|date=2023-10-06|access-date=2023-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/articles/cnevw8m2wxxo |title=«Женщины. Жизнь. Свобода». Нобелевская премия мира присуждена иранской активистке за права женщин Наргиз Мохаммади |publisher=[[Русская служба Би-би-си]] |date=2023-10-06 |access-date=2023-10-06 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006093704/https://www.bbc.com/russian/articles/cnevw8m2wxxo |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
  Премияны [[Осло]]ла Наргиздың балалары, 17 йәшлек игеҙәктәр Киана һәм Али Рахмани ала, улар әсәләренең сығышын уҡый&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6394498|title=В Осло состоялось вручение Нобелевской премии мира|access-date=2023-12-11|archive-date=2023-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211094102/https://www.kommersant.ru/doc/6394498|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2026 йылдың 7 февралендә Мөхәммәди йыйылыш, заговор һәм пропаганда өсөн ете йыл ярымға төрмәгә хөкөм ителә һәм ике йылға Ирандан сығыу тыйыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://meduza.io/news/2026/02/09/laureata-nobelevskoy-premii-nargiz-mohammadi-prigovorili-k-semi-s-polovinoy-godam-tyurmy|title=В Иране лауреата Нобелевской премии Наргиз Мохаммади приговорили к семи с половиной годам тюрьмы|work=[[Meduza]]}}&lt;/ref&gt;.

2026 йылдың майында ҡатын аңын юғалтыуы һәм ҡаты инфаркт арҡаһында дауаханаға эләгәа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2026/05/02/laureatku-nobelevskoy-premii-mira-gospitalizirovali-v-tyurme-v-irane/|title=Лауреата Нобелевской премии мира госпитализировали в тюрьме в Иране|lang=ru|website=Lenta.RU|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt;. Нобелевский комитет требует от властей Ирана выпустить Наргиз&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2026/05/02/nobelevskiy-komitet-potreboval-vypustit-iranskuyu-politzaklyuchennuyu/|title=Нобелевский комитет потребовал выпустить иранскую политзаключенную|lang=ru|website=Lenta.RU|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt;. Нобель комитеты Иран властарынан Нәргизде азат итеүҙе талап итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2026/05/02/nobelevskiy-komitet-potreboval-vypustit-iranskuyu-politzaklyuchennuyu/|title=Нобелевский комитет потребовал выпустить иранскую политзаключенную|lang=ru|website=Lenta.RU|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Нобель премияһы (2023)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[ЮНЕСКО]]-ның Гильермо Кано исемендәге Бөтә донъя матбуғат азатлығы премияһы (2023)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Нобель премияһы лауреаты булған ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1972 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>lejnj1ju9xdcw37fsrr1a295e61jlhe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298447</id>
      <parentid>1298446</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T10:32:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1298447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10662" sha1="am7i7ks7vw6o8j5m3fez7v66ryr6ovy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Нәргиз''' ('''Наргес''') '''Сафия Мөхәммәди''' (перс. نرگس صفیه محمدی {{Lang-az|Nərgiz Məhəmmədi}} 1972 йылдың 21 апрелендә [[Иран|тыуған]] ​2023 йылда «Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙы иҙеүгә ҡаршы көрәш һәм кеше хоҡуҡтарын һәм бөтәһе өсөн дә азатлыҡты яҡлау өсөн» Нобель премияһына лайыҡ була. Ул үҙенең эшмәкәрлеге өсөн Иран режимы тарафынан эҙәрлекләнә, төрмәлә ултыра.

== Биографияһы ==
1972 йылдың 21 апрелендә Ирандың [[Зәнжан]] ҡалаһында&lt;ref name=&quot;PBS&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2012/05/profile-nationalist-religious-and-steadfast-narges-mohammadi.html|title=Nationalist, Religious, and Resolute: Narges Mohammadi|author=Muhammad Sahimi|date=2012-05-10|publisher=PBS|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629071816/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2012/05/profile-nationalist-religious-and-steadfast-narges-mohammadi.html|archive-date=2012-06-29|access-date=2012-10-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әзербайжан ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;{{cite news|title=Iranian Peace laureate Mohammadi: 'lioness' locked up for challenging Tehran|url=https://www.reuters.com/world/iranian-peace-laureate-mohammadi-lioness-locked-up-challenging-tehran-2023-10-06/|access-date=2023-10-11|work=[[Reuters]]|date=2023-10-06|language=en|quote=Born in the city of Zanjan in northern Iran in 1972 into a family from Iran's Azeri ethnic minority, Mohammadi began her activism while a student studying physics at a university in nearby Qazvin.|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007140713/https://www.reuters.com/world/iranian-peace-laureate-mohammadi-lioness-locked-up-challenging-tehran-2023-10-06/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Бала сағын Корвала ([[Курдистан]] провинцияһы), Кередждә һәм Ошневиела үткәрә&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://english.sawtbeirut.com/world/iranian-human-rights-activist-narges-mohammadi-gets-nobel-peace-prize/ |title=Iranian human rights activist Narges Mohammadi gets Nobel Peace Prize |lang=en |website=Sawt Beirut International |date=2023-10-06 |access-date=2023-10-06}}&lt;/ref&gt;[[Ҡәзвин|Ҡәзвиндағы]] Имам Хөмәйни исемендәге халыҡ-ара университетын физика буйынса тамамлай&lt;ref name=&quot;PBS&quot; /&gt; . 2000 йылдарҙа төҙөлөш компанияһында инженер булып эшләй, бойондороҡһоҙ баҫмаларҙа рубрикалар яҙа, [[Ширин Эбади]] ойошторған хоҡуҡ һаҡлау үҙәгенең матбуғат секретары була&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://www.forbes.ru/forbes-woman/497987-protiv-gosudarstvennogo-nasilia-za-cto-nargiz-mohammadi-polucila-nobelevskuu-premiu Против государственного насилия: за что Наргиз Мохаммади получила Нобелевскую премию]&lt;/ref&gt;.

1998 йылдан бирле Мөхәммәди бер нисә тапҡыр ҡулға алына, 2016 йылда үлем язаһын бөтөрөү өсөн көрәшкән хоҡуҡ һаҡлау хәрәкәтен етәкләгәне өсөн 16 йылға төрмәгә хөкөм ителә («законһыҙ төркөм ойоштороуҙа», «милли именлеккә ҡаршы заговорҙа» һәм &quot;я'''уыз пропаганда'''&quot;таратыуҙа ғәйепләнә). Ул биш тапҡыр хөкөм ителгән, дөйөм алғанда 31 йылға иркенән мәрхүм ителгән һәм 154 [[Ғүкүбә|ҡамсы менән]] һуҡтырылыуға . Ул 2020 йылда азат ителә, әммә 2021 йылдың аҙағында тағы ла ҡулға алына, 2021 йылдың майында Ирандың енәйәт кодексының 500-сө статьяһы буйынса («дошманлыҡ пропагандаһы») ситтән тороп хөкөм ителә, 30 айға төрмәгә ултыртыла, 80 ҡамсы менән һуғыуға, һәм [[Тәһран|штраф]] һалына&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.interfax.ru/world/924464 |title=Нобелевская премия мира присуждена иранской правозащитнице Мохаммади |access-date=2023-10-06 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006175430/https://www.interfax.ru/world/924464 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iran Human Rights Defenders Report&quot;&gt;{{Cite news |url= https://iranhr.net/media/files/HRD_Report_Iran_Human_Rights_Eng.pdf |title= Iran Human Rights Defenders Report |work= Iran Human Rights |date= 2020-11-12 |access-date= 2021-03-10 |archive-date= 2022-10-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20221027013542/https://iranhr.net/media/files/HRD_Report_Iran_Human_Rights_Eng.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=IRAN: Narges Mohammadi back in prison to serve her 30 months prison sentence |url=https://www.fidh.org/en/region/asia/iran/iran-narges-mohammadi-back-in-prison-to-serve-her-30-months-prison |website=International Federation for Human Rights |access-date=2023-10-06 |language=en |date=2021-11-19 |archive-date=2023-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605111330/https://www.fidh.org/en/region/asia/iran/iran-narges-mohammadi-back-in-prison-to-serve-her-30-months-prison |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023 йылдың авгусында уның Иран төрмәләрендә көс ҡулланыу тураһында ҡулға алынғанда интервью биргәне һәм [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]на рәсми мөрәжәғәттәр төҙөгәне өсөн төрмәгә ултыртыу ваҡыты оҙайтыла&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

2023 йылда Мөхәммәди «Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙы иҙеүгә ҡаршы көрәше һәм кеше хоҡуҡтарын һәм бөтәһе өсөн дә азатлыҡты яҡлау өсөн көрәше өсөн» Нобель премияһына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nrk.no/norge/se-hvem-som-far-nobels-fredspris-2023-1.16584990|title=Se hvem som får Nobels fredspris 2023|lang=nb|first=Vilde|last=Helljesen|website=NRK|date=2023-10-06|access-date=2023-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/articles/cnevw8m2wxxo |title=«Женщины. Жизнь. Свобода». Нобелевская премия мира присуждена иранской активистке за права женщин Наргиз Мохаммади |publisher=[[Русская служба Би-би-си]] |date=2023-10-06 |access-date=2023-10-06 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006093704/https://www.bbc.com/russian/articles/cnevw8m2wxxo |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Премияны [[Осло]]ла Наргиздың балалары, 17 йәшлек игеҙәктәр Киана һәм Али Рахмани ала, улар әсәләренең сығышын уҡый&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6394498|title=В Осло состоялось вручение Нобелевской премии мира|access-date=2023-12-11|archive-date=2023-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211094102/https://www.kommersant.ru/doc/6394498|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2026 йылдың 7 февралендә Мөхәммәди йыйылыш, заговор һәм пропаганда өсөн ете йыл ярымға төрмәгә хөкөм ителә һәм ике йылға Ирандан сығыу тыйыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://meduza.io/news/2026/02/09/laureata-nobelevskoy-premii-nargiz-mohammadi-prigovorili-k-semi-s-polovinoy-godam-tyurmy|title=В Иране лауреата Нобелевской премии Наргиз Мохаммади приговорили к семи с половиной годам тюрьмы|work=[[Meduza]]}}&lt;/ref&gt;.

2026 йылдың майында ҡатын аңын юғалтыуы һәм ҡаты инфаркт арҡаһында дауаханаға эләгәа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2026/05/02/laureatku-nobelevskoy-premii-mira-gospitalizirovali-v-tyurme-v-irane/|title=Лауреата Нобелевской премии мира госпитализировали в тюрьме в Иране|lang=ru|website=Lenta.RU|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt;. Нобелевский комитет требует от властей Ирана выпустить Наргиз&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2026/05/02/nobelevskiy-komitet-potreboval-vypustit-iranskuyu-politzaklyuchennuyu/|title=Нобелевский комитет потребовал выпустить иранскую политзаключенную|lang=ru|website=Lenta.RU|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt;. Нобель комитеты Иран властарынан Нәргизде азат итеүҙе талап итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2026/05/02/nobelevskiy-komitet-potreboval-vypustit-iranskuyu-politzaklyuchennuyu/|title=Нобелевский комитет потребовал выпустить иранскую политзаключенную|lang=ru|website=Lenta.RU|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Нобель премияһы (2023)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[ЮНЕСКО]]-ның Гильермо Кано исемендәге Бөтә донъя матбуғат азатлығы премияһы (2023)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Нобель премияһы лауреаты булған ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1972 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>am7i7ks7vw6o8j5m3fez7v66ryr6ovy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298448</id>
      <parentid>1298447</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T10:34:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1298448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10689" sha1="lgn045ay09mny3dxwkr3e7n7tjt6f9u" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Нәргиз''' ('''Наргес''') '''Сафия Мөхәммәди''' (перс. نرگس صفیه محمدی {{Lang-az|Nərgiz Məhəmmədi}} [[1972 йыл]]дың [[21 апрель|21 апреленд]]ә [[Иран]]. [[2023 йыл|​2023 йылда]] «Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙы иҙеүгә ҡаршы көрәш һәм кеше хоҡуҡтарын һәм бөтәһе өсөн дә азатлыҡты яҡлау өсөн» [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була. Үҙенең эшмәкәрлеге өсөн Иран режимы тарафынан эҙәрлекләнә, төрмәлә ултыра.

== Биографияһы ==
1972 йылдың 21 апрелендә Ирандың [[Зәнжан]] ҡалаһында&lt;ref name=&quot;PBS&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2012/05/profile-nationalist-religious-and-steadfast-narges-mohammadi.html|title=Nationalist, Religious, and Resolute: Narges Mohammadi|author=Muhammad Sahimi|date=2012-05-10|publisher=PBS|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629071816/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2012/05/profile-nationalist-religious-and-steadfast-narges-mohammadi.html|archive-date=2012-06-29|access-date=2012-10-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әзербайжан ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;{{cite news|title=Iranian Peace laureate Mohammadi: 'lioness' locked up for challenging Tehran|url=https://www.reuters.com/world/iranian-peace-laureate-mohammadi-lioness-locked-up-challenging-tehran-2023-10-06/|access-date=2023-10-11|work=[[Reuters]]|date=2023-10-06|language=en|quote=Born in the city of Zanjan in northern Iran in 1972 into a family from Iran's Azeri ethnic minority, Mohammadi began her activism while a student studying physics at a university in nearby Qazvin.|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007140713/https://www.reuters.com/world/iranian-peace-laureate-mohammadi-lioness-locked-up-challenging-tehran-2023-10-06/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Бала сағын Корвала ([[Курдистан]] провинцияһы), Кередждә һәм Ошневиела үткәрә&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://english.sawtbeirut.com/world/iranian-human-rights-activist-narges-mohammadi-gets-nobel-peace-prize/ |title=Iranian human rights activist Narges Mohammadi gets Nobel Peace Prize |lang=en |website=Sawt Beirut International |date=2023-10-06 |access-date=2023-10-06}}&lt;/ref&gt;[[Ҡәзвин|Ҡәзвиндағы]] Имам Хөмәйни исемендәге халыҡ-ара университетын физика буйынса тамамлай&lt;ref name=&quot;PBS&quot; /&gt; . 2000 йылдарҙа төҙөлөш компанияһында инженер булып эшләй, бойондороҡһоҙ баҫмаларҙа рубрикалар яҙа, [[Ширин Эбади]] ойошторған хоҡуҡ һаҡлау үҙәгенең матбуғат секретары була&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://www.forbes.ru/forbes-woman/497987-protiv-gosudarstvennogo-nasilia-za-cto-nargiz-mohammadi-polucila-nobelevskuu-premiu Против государственного насилия: за что Наргиз Мохаммади получила Нобелевскую премию]&lt;/ref&gt;.

1998 йылдан бирле Мөхәммәди бер нисә тапҡыр ҡулға алына, 2016 йылда үлем язаһын бөтөрөү өсөн көрәшкән хоҡуҡ һаҡлау хәрәкәтен етәкләгәне өсөн 16 йылға төрмәгә хөкөм ителә («законһыҙ төркөм ойоштороуҙа», «милли именлеккә ҡаршы заговорҙа» һәм &quot;я'''уыз пропаганда'''&quot;таратыуҙа ғәйепләнә). Ул биш тапҡыр хөкөм ителгән, дөйөм алғанда 31 йылға иркенән мәрхүм ителгән һәм 154 [[Ғүкүбә|ҡамсы менән]] һуҡтырылыуға . Ул 2020 йылда азат ителә, әммә 2021 йылдың аҙағында тағы ла ҡулға алына, 2021 йылдың майында Ирандың енәйәт кодексының 500-сө статьяһы буйынса («дошманлыҡ пропагандаһы») ситтән тороп хөкөм ителә, 30 айға төрмәгә ултыртыла, 80 ҡамсы менән һуғыуға, һәм [[Тәһран|штраф]] һалына&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.interfax.ru/world/924464 |title=Нобелевская премия мира присуждена иранской правозащитнице Мохаммади |access-date=2023-10-06 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006175430/https://www.interfax.ru/world/924464 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iran Human Rights Defenders Report&quot;&gt;{{Cite news |url= https://iranhr.net/media/files/HRD_Report_Iran_Human_Rights_Eng.pdf |title= Iran Human Rights Defenders Report |work= Iran Human Rights |date= 2020-11-12 |access-date= 2021-03-10 |archive-date= 2022-10-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20221027013542/https://iranhr.net/media/files/HRD_Report_Iran_Human_Rights_Eng.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=IRAN: Narges Mohammadi back in prison to serve her 30 months prison sentence |url=https://www.fidh.org/en/region/asia/iran/iran-narges-mohammadi-back-in-prison-to-serve-her-30-months-prison |website=International Federation for Human Rights |access-date=2023-10-06 |language=en |date=2021-11-19 |archive-date=2023-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605111330/https://www.fidh.org/en/region/asia/iran/iran-narges-mohammadi-back-in-prison-to-serve-her-30-months-prison |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023 йылдың авгусында уның Иран төрмәләрендә көс ҡулланыу тураһында ҡулға алынғанда интервью биргәне һәм [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]на рәсми мөрәжәғәттәр төҙөгәне өсөн төрмәгә ултыртыу ваҡыты оҙайтыла&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

2023 йылда Мөхәммәди «Иранда ҡатын-ҡыҙҙарҙы иҙеүгә ҡаршы көрәше һәм кеше хоҡуҡтарын һәм бөтәһе өсөн дә азатлыҡты яҡлау өсөн көрәше өсөн» Нобель премияһына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nrk.no/norge/se-hvem-som-far-nobels-fredspris-2023-1.16584990|title=Se hvem som får Nobels fredspris 2023|lang=nb|first=Vilde|last=Helljesen|website=NRK|date=2023-10-06|access-date=2023-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/articles/cnevw8m2wxxo |title=«Женщины. Жизнь. Свобода». Нобелевская премия мира присуждена иранской активистке за права женщин Наргиз Мохаммади |publisher=[[Русская служба Би-би-си]] |date=2023-10-06 |access-date=2023-10-06 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006093704/https://www.bbc.com/russian/articles/cnevw8m2wxxo |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Премияны [[Осло]]ла Наргиздың балалары, 17 йәшлек игеҙәктәр Киана һәм Али Рахмани ала, улар әсәләренең сығышын уҡый&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6394498|title=В Осло состоялось вручение Нобелевской премии мира|access-date=2023-12-11|archive-date=2023-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211094102/https://www.kommersant.ru/doc/6394498|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2026 йылдың 7 февралендә Мөхәммәди йыйылыш, заговор һәм пропаганда өсөн ете йыл ярымға төрмәгә хөкөм ителә һәм ике йылға Ирандан сығыу тыйыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://meduza.io/news/2026/02/09/laureata-nobelevskoy-premii-nargiz-mohammadi-prigovorili-k-semi-s-polovinoy-godam-tyurmy|title=В Иране лауреата Нобелевской премии Наргиз Мохаммади приговорили к семи с половиной годам тюрьмы|work=[[Meduza]]}}&lt;/ref&gt;.

2026 йылдың майында ҡатын аңын юғалтыуы һәм ҡаты инфаркт арҡаһында дауаханаға эләгәа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2026/05/02/laureatku-nobelevskoy-premii-mira-gospitalizirovali-v-tyurme-v-irane/|title=Лауреата Нобелевской премии мира госпитализировали в тюрьме в Иране|lang=ru|website=Lenta.RU|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt;. Нобелевский комитет требует от властей Ирана выпустить Наргиз&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2026/05/02/nobelevskiy-komitet-potreboval-vypustit-iranskuyu-politzaklyuchennuyu/|title=Нобелевский комитет потребовал выпустить иранскую политзаключенную|lang=ru|website=Lenta.RU|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt;. Нобель комитеты Иран властарынан Нәргизде азат итеүҙе талап итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2026/05/02/nobelevskiy-komitet-potreboval-vypustit-iranskuyu-politzaklyuchennuyu/|title=Нобелевский комитет потребовал выпустить иранскую политзаключенную|lang=ru|website=Lenta.RU|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Нобель премияһы (2023)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[ЮНЕСКО]]-ның Гильермо Кано исемендәге Бөтә донъя матбуғат азатлығы премияһы (2023)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Нобель премияһы лауреаты булған ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1972 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>lgn045ay09mny3dxwkr3e7n7tjt6f9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Нәргиз Мөхәммәди</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201219</id>
    <revision>
      <id>1298442</id>
      <timestamp>2026-05-29T10:09:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Мохаммади, Наргиз|29 май 2026 йыл}}</comment>
      <origin>1298442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="4u79dejr1vycliu4lxnmtu9othkocmi" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Мохаммади, Наргиз|29 май 2026 йыл}}</text>
      <sha1>4u79dejr1vycliu4lxnmtu9othkocmi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298450</id>
      <parentid>1298442</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T10:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1298450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="197" sha1="o8ilqx691bslyxbb0np3ii6vgca3csh" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Мохаммади, Наргиз|29 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Баныу|тема=шәхес |тема2=|тема3= |ил=Иран|ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>o8ilqx691bslyxbb0np3ii6vgca3csh</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>