Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 4 1768 1298454 1298220 2026-05-29T13:15:27Z Тутыйғош 13835 /* Риза */ 1298454 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{Index box}} {{shortcut|ВП:ҠОР}} {{/Башлыҡ}} {{Яңы темалар аҫтан}} == CEE Newsletter is out now! == Dear all, The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you. The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place. You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year. As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes. Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026 As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru Happy reading! On behalf of the CEE Newsletter team, Karo <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30270755 --> == Тере баш бит == Хөрмәтле башкорт Википедиясе кулланучылары, күргәнсездер, татарча Википедиядә хәзер баш бит автоматик рәвештә үзе яңартылып бара, моны мин саха Википедиясенә дә керттем. Әгәр сез риза булсагыз, сезгә дә шундый үзгәрешләр кертер идем. 2025 елның октябреннән Татар Википедиясенең баш битендә сайланма һәм яхшы мәкаләләрне, төрле мәкаләләрдән җыелган кызыклы фактларны күрсәтүче бүлекләр, шулай ук сайланган исемлекләр һәм порталларлар бүлекләре көнгә берничә тапкыр автоматик рәвештә яңарып тора башлаганнар.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:27, 9 апрель 2026 (UTC) * Беҙҙә лә шулай автоматик рәүештә яңарып торһон ине-- ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 18:11, 9 апрель 2026 (UTC) * Бик яҡшы фекер, хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:20, 9 апрель 2026 (UTC) * Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:25, 10 апрель 2026 (UTC) Атна сурәтен дә яңартучы юк. Моны админнар гына эшли ала, тик активлары юк дип күренә. [[Ҡатнашыусы:Comp1089]], сез баш битне яклаудан алып, актив булмаган админнарның хокукларын ала аласызмы? Алар урынына активларны куегыз.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:30, 9 апрель 2026 (UTC) :Ике тәҡдимегеҙгә лә ризамын. Кемде ҡуйырға тәҡдим итәһегеҙ? Әүҙем хакимды һайлар өсөн [[Википедия:Хакимдар һайлау]] битендә һайлау үткәрергә кәрәк ине. Техник хаким ролен башҡарыр өсөн һеҙгә лә ул хоҡуҡтарҙы рәхәтләнеп бирер инем. [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:06, 10 апрель 2026 (UTC) :Илнур әфәнде, Баш биттең һаҡлау дәрәжәһен үҙгәрттем, хәҙер автоматик раҫланған ҡатнашыусылар уны төҙәтә ала. Һеҙгә ваҡытлыса (йә даими) хаким статусын бирһәм, ризаһығыҙмы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:53, 10 апрель 2026 (UTC) ::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча ярты елга куеп торсагыз була. Шуны якын арада эшләп чыгар идем. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 07:11, 14 апрель 2026 (UTC) :::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча интерфейс админы итеп куеп торсагыз, татВикидагы үзгәрешләрне сездә дә яңартып барырмын. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 16:47, 21 апрель 2026 (UTC) [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] админ була алыр ине, мин уны тәҡдим итәм--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:23, 9 апрель 2026 (UTC) *Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:28, 10 апрель 2026 (UTC) * Хәйерле көн! Админ эшен мин башҡара алмайым, сайтты алып барыу өсөн компьютер программаларын яҡшы белгән кеше кәрәк.--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 06:06, 10 апрель 2026 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] текст өҫтөндә эшләүселәр буйынса админ була алыр ине, компетенцияһы етерлек. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:19, 10 апрель 2026 (UTC) *:Компетенцияһы етерлек, әммә үҙе ризалығын белдермәгәс, тауыш биреүҙе ойоштора алмайбыҙ. Тағы ла кандидаттар бармы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:32, 10 апрель 2026 (UTC) ** Тере баш битне кабызып җибәрдем. Архивтан 10-15әр яхшы, сайланган мәкалә, кызыклы факт алып куйдым. Вакыт булгач калганнарын да өстәрмен. Болар көнгә берничә тапкыр яки кэш чистарткан саен яңарып торачаклар. Тагын тәкдимнәрегез булса бирегә языгыз, өстәрбез.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2026 (UTC) **:Рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 13:26, 20 апрель 2026 (UTC) * {{u|Il Nur}}, рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 16:10, 17 апрель 2026 (UTC) * Админлыҡҡа [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] кандидатураһын хуплайым. [[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 08:17, 25 апрель 2026 (UTC) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30513878 --> == CEEM 2026 == 2026 йылдың 18-20 сентябрендә Румынияның Клуж-Напока ҡалаһында [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2026 Үҙәк һәм Көнсығыш Европа волонтерҙары осрашыуы] уҙасаҡ. Башҡорт теле йәмғиәте, шәхси гранттарҙа тыш, бында бер вәкил ебәреү хоҡуғына эйә. Йәмғиәт [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеславны]] тәҡдим итә. Вәкил регистрацияны 30 майҙан да һуңға ҡалмайса уҙарға тейеш һәм регистрация уҙғанда был һайлауға һылтама ҡуяр. Һеҙ уның осрашыуҙа башҡорт телле йәмғиәтте тәҡдим итеүенә ризамы?--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) == Риза == * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) *:риза [[Махсус:Өлөштәр/&#126;2026-30804-69|&#126;2026-30804-69]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:&#126;2026-30804-69|фекер алышыу]]) 01:25, 23 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|фекер алышыу]]) 09:31, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:26, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 07:38, 19 май 2026 (UTC) *{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 06:36, 21 май 2026 (UTC) *{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 07:26, 21 май 2026 (UTC) *{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 17:40, 21 май 2026 (UTC) *{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 09:12, 27 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 13:15, 29 май 2026 (UTC) == Ҡаршы == == Фекер алышыу == mgit5fegvmmtj96vgolmmdxsy2cnnj1 0 25682 1298499 1296492 2026-05-29T23:29:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298499 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Гүзәл Ситдиҡова |Төп исеме = Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы |Рәсеме = Guzal Sitdikova 55.jpg |Киңлек = 200px |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 10.07.1952 |Тыуған урыны = Башҡорт АССР-ының {{ТУ|Белорет районы}} [[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]] ауылында |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = СССР, Россия |Эшмәкәрлек төрө = шағир |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2022) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = }} '''Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы''' ([[10 июнь]] [[1952 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] шағиры, прозаик, публицист, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡорт АССР-ы]] ХII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советының]] халыҡ депутаты (1991—1995), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1—3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1995—2008), Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы (2011—2012), Башҡортостан Республикаһы Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе (2004—2011), [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм Башҡортостан Республикаһы яҙыусылар берлектәре ағзаһы (1995), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2017)<ref name="БИ">[http://www.bashinform.ru/news/968624-opredelyen-laureat-gospremii-respubliki-imeni-khadii-davletshinoy/ Определен лауреат Госпремии Башкортостана имени Хадии Давлетшиной. {{Башинформ}}, 2017, 8 март]{{V|08|03|2017}}{{ref-ru}}</ref>. 2012 йылдан [[Башҡорт Википедияһы]]ның әүҙем мөхәррире. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] <ref name="">[https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/505754/]{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} В Уфе наградили писателей и поэтов Башкортостана</ref> (2022) == Биографияһы == Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы Ситдиҡова 1952 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ының [[Белорет районы]] [[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]] ауылында тыуған. [[Йөйәк]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбен, Белорет педагогия училищеһын, 1980 йылда [[Силәбе]] дәүләт мәҙәниәт институтын тамамлай. Хеҙмәт юлын [[Белорет]] ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәптә тәрбиәсе булып башлай. Артабан Белорет районы һәм ҡала гәзите [[Урал (гәзит)|«Урал»]]дың мөхәррире булып эшләй. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 1990 йылда Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. * 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһының 1-се, 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты була. * Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылышы Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы. * 2004—2011 йылдарҙа республиканың Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтен етәкләй. == Ижады == Гүзәл Ситдиҡова тиҫтәнән ашыу китап авторы. «Ағинәйҙәр ҡоро» хәрәкәтендә ҡатнаша, Википедияның башҡорт телендәге бүлеге үҫешенә күп көс һала: даими рәүештә мәҡәләләр яҙа, төҙәтмәләр индерә; Викикитапхана, Викиһүҙлек, Викиөҙөмтә Инкубатор проекттарын тулыландыра. [[2017 йыл]]да «Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы» төбәк йәмәғәт ойошмаһы тарафынан яҙыусының ''«Ҡолонсаҡ — арғымыҡ булыр бер саҡ»'' (шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр. — Өфө, Китап, 2014. — 156 бит) китабы Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге республика дәүләт премияһына тәҡдим ителде<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/961237/ Башҡортостандың Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһына дәғүә итеүселәр билдәләнде. {{Башинформ}}, 2017, 17 февраль]{{V|02|03|2017}}</ref><ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25377-premiyaa-kem-layy-bulyr.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Премияға кем лайыҡ булыр? {{БГ}}, 2017, 21 февраль]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|02|03|2017}}</ref>. Республика Башлығы указына ярашлы, 2017 йылда Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге республика дәүләт премияһы ''«Ҡолонсаҡ — арғымыҡ булыр бер саҡ»'' (шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр. — Өфө, Китап, 2014. — 156 бит) китабы өсөн ете дәғәүәсе араһынан яҙыусы һәм тәржемәсе Гүзәл Ситдиҡоваға бирелде<ref name="БИ" /><ref>[http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} Дәүләтбәкова Л. Ҡолонсаҡтан — арғымаҡҡа. {{БГ}}, 2017, 10 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }}{{V|10|03|2017}}</ref><ref>[http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/67611.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. Пресс-служба. Новости. Поздравления. 2017, 28 апреля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170511144412/http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/67611.html |date=2017-05-11 }}{{ref-ru}}{{V|28|04|2017}}</ref>. Гүзәл Ситдиҡова «ЛиФФт-2017» Бөтә Рәсәй әҙәби фестивалдәр фестивале конкурсында еңеүселәрҙең береһе булды. Ул Марина Цветаеваның «Принц һәм аҡҡоштар» һәм «Иҫке Мәскәүҙең өйҙәре» шиғырҙарын тәржемә иткәне өсөн беренсе урынды алды<ref name="АБИ">[http://www.bashinform.ru/bash/1004694/ Башҡорт шағирәһе — Марина Цветаеваның шиғырҙарын тәржемәләү конкурсы еңеүсеһе. {{Башинформ}}, 2017, 30 май]{{V|30|05|2017}}</ref>. 2021 йылдың 27 майында әҙип Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнде<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1598621-azat-badranov-ideya-foruma-pisateley-perevesti-format-raboty-v-sovremennye-praktiki/?clear_cache=Y Азат Бадранов: Идея форума писателей — перевести формат работы в современные практики. ИА «Башинформ», 27 мая 2021 года]{{ref-ru}}{{V|31|05|2021}}</ref> == Мемориалдағы тәржемәһе == Өфөләге [[«Ҡайғылы әсә» мемориалы (Өфө)|«Ҡайғылы әсә»]] мемориалында уйылған шиғырҙың башҡортсаға тәржемәсеһе. Тәржемә итеүенең тарихын ул «Хәтер тере тотҡан саҡта» тигән мәҡәләһендә бәйән итә<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/7351-bee-lem-ala-almay.html Хәтер тере тотҡан саҡта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611032443/http://bashgazet.ru/obshestvo/7351-bee-lem-ala-almay.html |date=2016-06-11 }}</ref>: <blockquote>Көтмәгәндә килеп сыҡты был хәл. Ул ваҡытта Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты инем. Бер көн хеҙмәттәшем Дмитрий Николаевич Купцов килеп инде. Ул афған һуғышында булған, эске ҡораллы конфликттарҙа, Чернобыль АЭС-ындағы һәләкәт эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашҡандарға социаль ярҙам күрһәтеү фонды рәйесе ине. Миңә ҡағыҙ һондо: — Гүзәл Рамаҙановна, һәйкәл асырға йөрөйбөҙ, унда ошо шиғыр яҙылырға тейеш. Тәржемә итеп бирегеҙ инде, зинһар. Мин уңайһыҙланып киттем: — Дмитрий Николаевич, һәйкәл бит — бик етди ҡомартҡы! Был эште беҙҙең күренекле шағирҙарға тәҡдим итеү дөрөҫөрәк булыр… Ул хәрбиҙәргә хас ҡәтғилек менән өҙөп кенә яуапланы: — Юҡ, беҙ хәл иттек инде — уны һеҙ тәржемә итергә тейеш! Кисектермәгеҙ, сөнки асыу ваҡыты билдәләнгән, рәссамға һуңламай эшкә тотонорға кәрәк!:</blockquote> {{столбцы}} {{столбец}} <blockquote> А нам с тобой не повезло: <br> К любимым нам не возвратиться. <br> Но матери всему назло<br> В толпе все ищут наши лица.<br> Все ждут, что мы придем домой,<br> Привычно постоим у двери.<br> Что мы убитые с тобой —<br> Они до смерти не поверят.<br> Вы верьте, мамы, мы живем,<br> Совсем вы нас не хороните.<br> Мы в добрых снах домой придем,<br> Вы только ждите, ждите, ждите…<br> Придем, обнимем нежно вас.<br> И слезы радости прольются.<br> Пускай не сами в этот час,<br> Пусть души наши к вам вернутся. </blockquote> {{столбец}} <blockquote> Яҙмаған беҙгә бәхеттәр:<br> Беҙ — һөйөлөп туймағандар.<br> Тик әсәләр һаман көтә,<br> Өмөттәрен юймағандар.<br> Һиҫкәнәләр, беҙҙер тиеп,<br> Елдәр ҡаҡһа ишек-ҡапҡа,<br> Улым тере, тере, тиеп,<br> Ышанмайса «ҡара» хатҡа.<br> Хәтерҙәрҙә йәшәгәндә<br> Ябылмаҫтар ҡайтыр юлдар,<br> Татлы төштәргә инербеҙ —<br> Шәһит булып ҡалған улдар.<br> Талпынып, йәнебеҙ осор,<br> Әсәйҙәр, һеҙ ҡалған яҡҡа.<br> …Беҙҙе үлем ала алмай<br> Хәтер тере тотҡан саҡта.<br> </blockquote> {{столбцы/конец}} == Китаптары == === Башҡорт телендә === : 1. Текетек: шиғри әкиәт. — Өфө: Китап, 1994. — 16 б. : 2. Бүрене еңгән бәрәс: шиғри әкиәт. — Өфө: Китап, 1999. — 24 б. : 3. Башҡорттарҙың ғаилә тормошо — мәҡәлдәрҙә һәм әйтемдәрҙә. — Өфө: «Виртуал», 2002. — 79 б. : 4. Үҙ Ҡояшым, үҙ Айым: шиғри әкиәт, мәҡәлдәр донъяһы, яҙмышнамә. — Өфө: Китап, 2002. — 240 б. : 5. Йәннәт баҡсаһы. — Өфө: Полиграфдизайн, 2005. — 102 б. : 6. Йәш ғаиләгә нәсихәттәр. — Өфө: Полиграфдизайн, 2006. — 11 б. : 7. Күсле ил — көслө ил: күңел сәхифәләре, шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2007. — 448 б. : 8. Ҡыштарҙың да бар бит үҙ ҡоштары: шиғырҙар. — Өфө: РУНМЦ МОРБ, 2010. — 136 б. : 9. Машина ниңә «дүрт-дүрт», ти: шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр. — Өфө: Китап, 2010. — 112 б. : 10. Гузаль Ситдыкова. Биобиблиографический указатель. — Уфа: Нац. Б-ка им. З. Валиди, 2012{{ref-ba}}{{ref-ru}} : 11. Йәннәт баҡсаһы. Юлъяҙмалар. Шиғырҙар. — Өфө: Уфимский полифграфкомбинат ДУП. 2014. — 232 бит{{ref-ba}} : 12. Ҡолонсаҡ — арғымаҡ булыр бер саҡ. Балалар өсөн шиғырҙар, хикәйәләр, әкиәттәр. — Өфө: Китап, 2014. — 154 б. : 13. Г. Ситдиҡова. Ағып килә мәңгелек: шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап. 2019. — 400 бит. ISBN 978-5-295-07217-8 : 14. Г. Ситдиҡова. Мин донъяны өйрәнәм. Мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөн шиғырҙар — Өфө: Инеш. 2020. — 26 бит. ISBN 978-5-6041457-8-4 : 15. Г. Ситдиҡова. Ана килә бәпәй. Мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөн шиғырҙар — Өфө: Инеш. 2020. — 26 бит. ISBN 978-5-6041458-0-7 : 16. Г. Ситдиҡова. Өшөрә менән Айытҡужа әйтеше. Беренсе "Байыҡ сәсән"конкурсы — Өфө: ЯСЙ «Беренсе типография». 2022. — ISBN 978-5-6047572-6-0 === Йыйынтыҡтарҙа баҫылған әҫәрҙәре === : 13. Июль ҡайтҡан; Далаларҙа: (шиғырҙар)// Йәш көстәр: шиғырҙар, хикәйәләр. — Өфө, 1984. — Б. 97—98 : 14. Шиғырҙар// Ете шишмә: шиғырҙар. — Өфө, 1988. — Б. 31—52 : 15. Муйылдар (хикәйәләр)//Мөхәббәткә хөкөм юҡ: повестар, хикәйәләр, юморескалар һәм пьесалар. — Өфө, 1997. — Б. 211—250 : 16. Ай һәм Ҡояш: (шиғырҙар)// Башҡорт шиғриәте антологияһы. — Өфө, 2001. — Б. 735—736 : 17. Туған тел: (шиғыр)// Халҡым теле — хаҡлыҡ теле. — Өфө, 2005. — Б. 117 : 18. Кем мин?: (шиғырҙар)// Из века в век. Башкирская поэзия. — М., 2008. — С. 498—505 : 19. Мәҡәл һәм әйтемдәрҙә ҡатын-ҡыҙҙың ғаиләлә тотҡан урыны.// Статус и роль женщины в современном мире. — Өфө, «Ғилем», 2011—106—110 бб. === Рус телендә === : 20. Соловьиная ива: (стихи)// Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков. — Уфа, 2007. — С. 389—390 : 21. Кто я?: (стихи)// Из века в век. Башкирская поэзия. — М. — С. 498—505 : 22. Круговорот. Стихи. — Бельские просторы, 2014. — № 7. — с. 3—9 : 23. Возрождение традиций (о чаепитии) — Чай — дело тонкое (Автор-составитель В. Баюканский) — М.:ИПО «У Никитских ворот», 2015. — 416 с. — с. 61-68 : 24. Природа милосердна. Стихи.(пер. с баш.яз. А. Шуралёв) - М.:ИПО «У Никитских ворот», - 2025. - 72 с. - ISBN-978-5-00246-547-7 === Башҡортсаға тәржемәләр === * Андерсен Г. Х. Стойкий оловянный солдатик //Книга для чт. для 1 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — С. 41—48. * Андерсен Г. Х. Гадкий утенок //Книга для чт. для 2 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — 152 с. * Андерсен Г. Х. Дюймовочка //Книга для чт. для 2 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — 152 с. * Андерсен Г. Х. Снежная королева//Книга для чт. для 3 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — С. 33—54. * Андерсен Г. Х. Дикие гуси //Книга для чт. для 3 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — С. 55—74. * Андерсен Г. Х. Сказки и истории (на баш. яз.) пер. Г. Ситдыковой ISBN 978-5-903622-51-1 — Уфа: Инеш, 2015. — 188 страниц * Л. Кэрролл. [[Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары]]. (Башҡортсаға Г. Ситдиҡова тәржемәһе) — Evertype (Ирландия), 2017. — 129 с. — ISBN-13 978-1-78201-201-6; ISBN-10-1-78201-201-X * Ҡыҙыл ләлә булып балҡырмын (ҡалмыҡсанан тәржемә) — М. Хонинов. Стану красным тюльпаном. — Элиста: КалмНЦ РАН,2021. — с.50-55. — ISBN 978-5-906881-76-2 == Ваҡытлы матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре == * Ул дыуамал иһә дауыл көҫәй, дауылдарҙа барҙай йән ялы. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2016, 9 сентябрь<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{БГ}}, 2016, 9 сентябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }}{{V|10|09|2016}}</ref>. * БАШҠОРТ ИЛЕ. Шиғыр шәлкеме. «Башҡортостан» гәзите, 2015, 10 октябрь<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19851-bashort-ile.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{БГ}}, 2015, 10 октябрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|10|09|2016}}</ref>. * Рәхмәт һиңә, ҡарт олатай! Хикәйә. «Башҡортостан» гәзите, 2012, 8 май<ref>[http://bashgazet.ru/shishki/3109-rhmt-i-art-olatay.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{БГ}}, 2012, 8 май]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|10|09|2016}}</ref>. * {{мәҡәлә |автор= Гүзәл Ситдиҡова|заглавие= «Ябай ғына ҡатын булараҡ асылырға теләгәйнем…»|ссылка= http://xn--80atidn7b.xn--p1ai/shonkarrubrikalari/38-samauirziyikkansi/1621-yabay-gina-katin-bularak-asilirgr-telegeynem|язык= |издание= [[Шоңҡар (журнал)|«Шоңҡар»]]|тип= журнал|год= 2011|том= |номер= 7|страницы= |doi= |issn=}} * Һәҙиә (поэма) — [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы|«Башҡортостан ҡыҙы»]] , 2017 — № 6 — 14-17 бб. == Әҙип һәм уның әҫәрҙәре хаҡында == * [[Туғыҙбаева Факиһа Һаҙый ҡыҙы|Туғыҙбаева Ф.]] «Күк иңләргә тауҙар өйрәтте…» [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2017, 1 март<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25508-kk-ilrg-tauar-yrtte.html.{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Тарих һөйләй әҫәрҙәре. {{БГ}}, 2017, 1 март]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|02|03|2017}}</ref>. * Баһуманова М. Гүзәлдең әйткәне күңелдә ҡалды. Шағирәнең «Үҙ Ҡояшым, үҙ Айым» китабын уҡығанда тыуған уйҙар. [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналы]], 2016, № 8<ref>[http://agidel-rb.ru/nomera/2016/63/minisa-baumanova6.html «Ағиҙел» журналы, 2016, № 8]{{V|01|09|2016}}</ref>. * Ғилманов Д. Исемдәр есемгә тап килһен! «Башҡортостан» гәзите, 2015, 9 декабрь<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/20585-isemdr-esemg-tap-kilen.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{БГ}}, 2015, 9 декабрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|01|09|2016}}</ref>. * Оставаясь самим собой (К юбилею литератора и общественного деятеля Гузели Ситдиковой). «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2012, 10 июнь<ref>[http://www.bashinform.ru/news/468890-ostavayas-samim-soboy-k-yubileyu-literatora-i-obshchestvennogo-deyatelya-guzeli-sitdikovoy/ Оставаясь самим собой (К юбилею литератора и общественного деятеля Гузели Ситдиковой). {{Башинформ}}, 2012, 10 июнь]{{ref-ru}}{{V|07|03|2017}}</ref>. * Әлисәнең һәм Гүзәл Ситдиҡованың Сәйерстандағы мажаралары 2018, 10 ғинуар<ref>[http://bashgazet.ru/litiratura/28908-lisne-m-gzl-sitdiovany-syerstanday-mazharalary.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{БГ}},2018, 10 ғинуар ]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|10|01|2018}}</ref> * [[Ҡотоева Гөлназ Мират ҡыҙы|Ҡотоева Г.]] «Ғүмерем зая үтмәһен тип йәшәйем» [[Башҡортостан ҡыҙы]], 2021, № 2<ref>[https://bashkortostankyzy.rbsmi.ru/articles/-ib/merem-zaya-tm-en-tip-y-sh-yem-697337/ Ғүмерем зая үтмәһен тип йәшәйем]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» күкрәккә таға торған билдәһе<ref>Решение Министра образования и науки Республики Башкортостан № 1300 от 07.06.2022 о награждении Г. Р. Ситдыковой Нагрудным знаком «Отличник народного образования»</ref> * [[Бөтә донъя башҡорттары конгрессы]]ның «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (2021)<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2021-02-20/v-ufe-15-letie-bashkirskoy-vikipedii-otmetili-forumom-volonterov-2010319 В Уфе 15-летие Башкирской Википедии отметили форумом волонтеров]</ref> * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2021) * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2002)<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1598621-azat-badranov-ideya-foruma-pisateley-perevesti-format-raboty-v-sovremennye-praktiki/?clear_cache=Y]</ref> * «Башҡортостан Республикаһы төҙөлөүгә 100 йыл» юбилей миҙалы (2018) * Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендә [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге республика премияһы лауреаты (2017)<ref name="БИ" /><ref>[http://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.04.28).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Российской Федерации и Республики Башкортостан. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. 2017, 28 апреля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230173037/https://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.04.28).pdf |date=2018-12-30 }}{{ref-ru}}{{V|28|04|2017}}</ref><ref>http://www.bashinform.ru/news/968624-opredelyen-laureat-gospremii-respubliki-imeni-khadii-davletshinoy/</ref> * «ЛиФФт—2017» Бөтә Рәсәй әҙәбиәт Фестивалдәре Фестиваленең Көмөш миҙалы (2017)<ref name="АБИ" /> * [[Байыҡ сәсән|Айҙар Байыҡ сәсән]] исемендәге Республика конкурсы Гран-При лауреаты (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/741364-v-bashkirii-poyavilis-novye-baikovedy/|author=Аралбаева Л.|title=В Башкирии появились новые баиковеды|date=2015-06-22|publisher=[[Башинформ|ИА «Башинформ»]]|accessdate=2016-01-05}}</ref>. * Рәсәй Лермонтов комитетының «М. Ю. Лермонтовтың 200 йыллыҡ тыуған көнө хөрмәтенә» юбилей миҙалы (2014) * [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ының Почёт грамотаһы (2012) * [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ының «Башҡортостан Республикаһы ҡануниәтен үҫтереүҙә айырым өлөш өсөн» Почёт тамғаһы (2009) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007) * Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары союзы Почёт грамотаһы (2007) * [[Рәсәй Федерацияһы]] Дәүләт Думаһы Федераль Йыйылышының Рәхмәте (2005) * Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң информация саралары министрлығының Почёт грамотаһы (1992) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * Статья в Башкирской энциклопедии, т.5 * Ситдыкова Гузаль Рамазановна// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005. — стр. 271, 284, 294 * Ситдыкова Гузаль Рамазановна// По пути созидания. — Уфа, Галигиль, 2005. — стр. 31, 32 * Гүзәл Ситдиҡова: биобиблиографик күрһәткес. — Өфө, Башҡортостан Республикаһы Ә. Вәлиди ис. Милли китапханаһы, 2011. − 40 б. * Гүзәл Ситдиҡова: биобиблиографик күрһәткес. — Өфө, Башҡортостан Республикаһы Ә. Вәлиди ис. Милли китапханаһы, 2012. — 58 б. * Фәүзиә Латипова. Донъяны биҙәй улар — Өфө, 2005. — 57—63, 142—149 б. == Һылтанмалар == * {{БЭ|92954}}{{V|2|03|2021}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/214 Литературная карта Республики Башкортостан. СИТДИКОВА ГУЗЕЛЬ РАМАЗАНОВНА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513021709/http://libmap.bashnl.ru/node/214 |date=2021-05-13 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Башҡортостан тәржемәселәре]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Башҡорт балалар яҙыусылары]] b53kd1nsqsg82o6usgijoghmoojy40o 0 60170 1298455 1287706 2026-05-29T15:39:53Z Lp0 on fire 46760 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Porahaml|Porahaml]] ([[User talk:Porahaml|talk]]): Cross-wiki spam (TwinkleGlobal) 1298455 wikitext text/x-wiki {{башҡа мәғәнәләре|Тарма (мәғәнәләр)}} {{Таксон | name = Тарма | regnum = Үҫемлектәр | image file = Cannabis sativa.jpg | image title = Сәсеү тармаһы | image descr = Сәсеү тармаһы | parent = Cannabaceae | rang = Род | latin = Cannabis | author = [[L.]] | syn = | children name = Единственный полиморфный вид | children = <center>{{bt-latrus|Cannabis sativa|Конопля посевная|aut=[[L.]]}}</center> | wikispecies = Cannabis | commons = Cannabis | itis = 19108 | ncbi = 3482 | eol = 72695 | grin = 2034 | ipni = 40737 }} '''Тарма́''' ({{lang-la|Cánnabis}}) — хужалыҡта ҡулланылған үлән. [[Рәсем:Cannabis harvesting (USSR, 1956).png|thumb|Советтар Союзы заманында тарма йыйыу, 1956 йыл)]] Тарманы кеше борон замандан сүс, кейем, ашамлыҡ өсөн иккән. Орлоҡтарын сей ашарға була, ваҡлап ашамлыҡҡа ҡушалар. Япраҡтан һәм һабаҡтан наркотик яһайҙар. {{Herb-stub}} [[Категория:Дарыу үҫемлектәре]] [[Категория:Туҡыу культуралары]] [[Категория:Евразия флораһы]] 662koxk81q74kk5nrpl7iua0mzwd0ls 0 72532 1298581 1057854 2026-05-30T09:24:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298581 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Тапаҡов Хәйҙәр Ниғәмәт улы |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 20.02.1955 |Тыуған урыны = Башҡорт АССР, {{ТыуғанУрыны|Йылайыр районы}}, [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр]] ауылы |Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = прозаик |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = проза |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт теле|башҡорт]] |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викиһандыҡ = }} '''Тапаҡов Хәйҙәр Ниғәмәт улы''' ([[20 февраль]] [[1955 йыл]]) — уҡытыусы, журналист, прозаик. 1999 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге]] (2014) һәм [[Сибай]] ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге (2010) премиялар лауреаты. == Биографияһы == Хәйҙәр Ниғәмәт улы Тапаҡов 1955 йылдың 20 февралендә [[Йылайыр районы]]ның [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр]] ауылында тыуған. [[1972 йыл]]да урта мәктәпте тамамлағас, Сибай медицина училищеһында уҡый, уны 1975 йылда тамамлап, фельдшер һөнәрен ала, һуңынан әрме сафтарында хеҙмәт итә. [[1979]]—[[1984]] йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ педагогия институты]]ның филология факультетында белем ала. Йылайыр, [[Ейәнсура районы|Ейәнсура]] райондарының һаулыҡ һаҡлау учреждениеларында, һуңынан Һабыр ауылына ҡайтып, мәктәптә эшләй, Йылайыр районы «Башҡорт» совхозында партия кабинеты мөдире, Һабыр ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе вазифаларын да башҡара, бер аҙ Йылайыр районы хакимиәтендә лә эшләп ала. 2000 йылда [[Сибай]] ҡалаһына күсеп килеп, «Ирәндек» лицейында уҡытыу менән бер рәттән Сибай төбәк яҙыусылар ойошмаһын да етәкләй. 2010 йылдан [[Атайсал (гәзит)|«Атайсал» гәзите]]нең директоры (баш мөхәррире)<ref>[http://ataysal.ru/?p=1 «Атайсал»: Тапаҡов Хәйҙәр Ниғәмәт улы, директор-баш мөхәррир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126133909/http://ataysal.ru/?p=1 |date=2016-01-26 }}</ref>. Хәйҙәр Тапаҡов — 20-нән ашыу повесть, 100-ҙән ашыу төрлө күләмдәге хикәйә, алты йыйынтыҡ авторы. 1999 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Әҫәрҙәрендә ауыл кешеләренең тормошон, эске донъяһын яҡтырта, ғаилә, һөйөү, дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен һүрәтләй. Ижтимағи-сәйәси, ғаилә-тәрбиә хаҡында яҙған публицистик мәҡәләләре менән гәзит-журнал биттәрендә йыш сығыш яһай. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), * Йыл уҡытыусыһы −2007, * Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007), * Сибай ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге премия лауреаты (2010). == Китаптары == * «Ғүмер бүләк итәм», хикәйәләр. — Өфө: Китап, 1997. — 240 бит. * «Ҡаршы сығып ал», повестар, хикәйәләр. — Өфө: Китап, 2005. * «Әсәйемдең аҡ күлдәге», повестар, хикәйәләр. — Өфө: Китап, 2010. — 512 бит. * «Офоҡтағы йондоҙ яҡтыһы», повестар, хикәйәләр. — Өфө: Китап, 2014. — 448 бит. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://libmap.bashnl.ru/node/979 Литературная карта Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|29|3|2019}} [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Баш мөхәррирҙәр]] [[Категория:Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусылары]] 20bqhp59p201bvuax8oioe1v58vnym5 0 75018 1298492 1243231 2026-05-29T18:55:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298492 wikitext text/x-wiki [[File:Safuanov.jpg|215px|thumb|upright|Профессор Суфиян Сафуанов]] {{Ук}} '''Сафуанов Суфиян Ғаяз улы''' ([[2 октябрь]] [[1931 йыл]] — [[30 ноябрь]] [[2009 йыл]]) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1963 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1962), профессор. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981), В. П. Бирюков (1988) һәм Фәтих Кәрим (2007) исемендәге премиялар лауреаты. == Биографияһы == Суфиян Ғаяз улы Сафуанов 1931 йылдың 2 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Туймазы районы]] [[Бикмәт (Туймазы районы)|Бикмәт]] ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. [[1945 йыл]]да [[Үрге Сәрҙек]] ете йыллыҡ мәктәбен, [[1950 йыл]]да [[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] педагогия училищеһын, [[1954 йыл]]да [[Ҡазан]] педагогия институтын тамамлай. Шунда уҡ 1954—1957 йылдарҙа аспирантурала уҡый. [[1957 йыл]]дан [[1994 йыл]]ға ҡәҙәр [[СССР]] Фәндәр академияһы Башҡортостан ғилми үҙәгенең [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында]] эшләй. 1962 йылда «филология фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай. [[1997 йыл]]дан [[2003 йыл]]ға тиклем [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институты]]нда [[татар теле]] һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире, [[2005 йыл]]ға тиклем — профессоры була. 1951 йылдан КПСС ағзаһы, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләгән осорҙа күп йылдар тәүге партия ойошмаһы секретары итеп һайлана. Суфиян Ғаяз улы Сафуанов оҙайлы ҡаты ауырыуҙан һуң 2009 йылдың 30 ноябрендә [[Өфө]]лә вафат була. Тыуған ауылы Бикмәт зыяратында ерләнгән. == Ғилми ижады == Матбуғатта Суфиян Сафуанов [[1949 йыл]]дан йәштәр темаһына арналған хикәйәләр һәм очерктар менән сығыш яһай башлай. Шулай ҙа уның төп һәләте тәнҡитсе — [[нәфис әҙәбиәт]] белгесе булараҡ асыла. Ул башҡорт яҙыусылары [[Али Карнай]], [[Ғайнан Хәйри]] һәм [[Әнүәр Бикчәнтәев]], татар яҙыусыһы И. Ғазиҙың тормошо һәм ижады тураһында китаптар баҫтыра. Ғалим «Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы» (1967) авторҙарының береһе була. «Күп милләтле совет әҙәбиәте тарихы»ның ([[Мәскәү]], 1972) 4-се томындағы башҡорт әҙәбиәтен яҡтыртҡан өлөшө лә уның тарафынан яҙыла. «Башҡорт әҙәбиәте тарихы»ның алты томлығын (Өфө, 1990—1996), шулай уҡ алты томлыҡ «Татар әҙәбиәте тарихы»н әҙерләгәндә лә туранан-тура ҡатнаша. Суфиян Сафуанов [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған йәш шағирҙарҙың ижад емештәрен туплауға, репрессияға эләккән [[башҡорт]] яҙыусыларының әҫәрҙәрен донъяға сығарыуға тос өлөш индерә. Мәҫәлән, үҙ ваҡытында «онотолоуға» дусар ителгән романдарҙан — [[Ғайнан Хәйри]]ҙең «Боролош»он, [[Дауыт Юлтый]]ҙың «Ҡан»ын, шулай уҡ Сафуан Яҡшығолов, Шиһабетдин Шәһәретдинов (Ш. Шәһәр) һәм [[Мөхтәров Хәсән Баһауетдин улы|Хәсән Мохтар]]ҙың әҫәрҙәре киң ҡатлам уҡыусыға барып етеүе уның күп йыллыҡ эш һөҙөмтәһе. «Дуҫлыҡ, туғанлыҡ сәхифәләре» (1976) тигән ҙур хеҙмәте, «Хаҡлыҡ әҙәбиәте, дуҫлыҡ әҙәбиәте» (1981) тигән китабы [[башҡорт әҙәбиәте]]нең милләт-ара һәм халыҡ-ара ижади бәйләнештәре, уның үҙенсәлектәре кеүек мөһим проблемаларға арналды. Суфиян Сафуанов илебеҙҙең төрлө халыҡтары әҙәбиәттәрен Башҡортостанда һәм башҡорт әҙәбиәтен СССР-ҙың союздаш һәм автономиялы республикаларында пропагандалауҙа әүҙем эшмәкәрлек күрһәтте. Ғалимдың «Башҡорт балалар әҙәбиәтенең үҫеш проблемалары» (Өфө, 1988) монографияһы был өлкәлә тәүге етди тикшеренеү булып тора. Суфиян Ғаяз улы милли әҙәбиәттәрҙең ([[башҡорт теле|башҡорт]], [[татар теле|татар]], [[рус теле|рус]], [[сыуаш теле|сыуаш]], [[украин теле|украин]] һ. б.) үҙ-ара йоғонтоһон һәм бәйләнештәрен өйрәнеүгә ҙур тырышлыҡ һалды. Уның [[рус теле|рус]] — [[башҡорт теле|башҡорт]], [[татар теле|татар]] — башҡорт, [[украин теле|украин]] — [[башҡорт теле|башҡорт]] әҙәби бәйләнештәре, [[башҡорт әҙәбиәте]]нең [[белорус теле|белорус]], [[Үзбәкстан|үзбәк]], [[ҡазаҡ теле|ҡазаҡ]], [[ҡырғыҙ теле|ҡырғыҙ]], [[сыуаш теле|сыуаш]], [[Әрмәнстан|әрмән]], [[литва]], [[һинд]] һәм башҡа [[әҙәбиәт]]тәр менән элемтә — мөнәсәбәттәре тураһындағы күп һанлы фәнни тикшеренеүҙәре төрлө нәшриәттәрҙә донъя күргән ғилми йыйынтыҡтарҙа урын алды һәм уның «Дуҫлыҡ һәм туғанлыҡ үрҙәре» (1976), «Хаҡлыҡ әҙәбиәте, дуҫлыҡ әҙәбиәте» (1981) китаптарында тупланды. Был хеҙмәттәр ғалим үҙе әҙерләгән «Башҡорт әҙәбиәтенең СССР халыҡтары әҙәбиәте менән үҙ-ара бәйләнеше» тигән 1981 һәм 1987 йылдарҙа рус телендә баҫылған ике томлыҡ библиографик исемлектә лә тулыһынса сағылыш тапты. Әҙәбиәтсе-ғалим [[Морат Рәхимҡолов]] менән берлектә Суфиян Ғаяз улы «Башҡортостан рус әҙәбиәтендә» тигән алты томлыҡ тупланманың 4, 5 һәм 6—сы томдарын, [[Роберт Паль]] менән хеҙмәттәшлек һөҙөмтәһендә «[[А. С. Пушкин]] һәм Башҡортостан» тигән китап нәшер итте. Быларҙан тыш С. Сафуановтың башҡорт һәм татар әҙәбиәттәре көндәлек торошо, Башҡортостан һәм [[Татарстан]] яҙыусылары һәм шағирҙары, шул иҫәптән ХХ быуат баштары һәм урталарында йәшәп ижад итеүсе әҙиптәр, тел һәм әҙәбиәт ғалимдары тураһындағы күп һанлы мәҡәләләре һәм рецензиялары «[[Ҙур совет энциклопедияһы]]»нда (русса БСЭ), «Ҡыҫҡа әҙәбиәт энциклопедияһы»нда (русса «Краткая литературная энциклопедия»), «Лермонтов энциклопедяһы»нда, Украин Совет һәм Украин әҙәбиәт энциклопедияларында, башҡа әҙәби белешмәләрҙә, Башҡортостанда һәм Татарстанда нәшер ителгән күп гәзит һәм журналдарҙа даими баҫылып торҙо. {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Төп хеҙмәттәре |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> * Али Карнай: Тормошо һәм ижад юлы. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1960. — 160 бит. * Ибраһим Ғази: Яҙыусы тураһында китап. Монография. — Ҡазан: Татарстан китап нәшриәте, 1968. — 168 бит.{{ref-tt}} * Әнүәр Бикчәнтәев ижады: Тәнҡит-биографик очерк. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1971. — 168 бит. * Дуҫлыҡ һәм туғанлыҡ үрҙәре: Монография. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1976. — 320 бит. * Башкирско-украинские литературные связи : (1946-1979) : библиогр. указ. / М-во культуры Башк. АССР. Библиогр. отд.; [сост.: С. Г. Сафуанов, И. А. Максютова; ред. Р. Х. Тимергалина; отв. за вып. М. Х. Закиров] .— Уфа : ГЖТО, 1979 .— 40 с. .— Имен. указ.: с. 33-36 .— Библиогр.: с. 36 (6 назв. жур. на башк. яз.; 8 назв. газ. 4 на рус., 3 на башк., 1 на тат. яз.) .— ISBN<ref>[http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzY3OQ/QmluZGVyMQ Библиографический указатель.]</ref>. * Межнациональные связи башкирской литературы. — М.: Наука, 1980. — 279 с.{{ref-ru}} * Хаҡлыҡ әҙәбиәте, дуҫлыҡ әҙәбиәте. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1981. — 288 бит. * Взаимосвязи башкирской советской литературы с литературами народов СССР: Библиографический указатель, часть I. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1981. — 191 с.{{ref-ru}}<ref>[http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMjQ4MQ/0LLQt9Cw0LjQvNC-0YHQstGP0LfQuA Библиографический указатель, часть I. ]</ref> * Взаимосвязи башкирской советской литературы с литературами народов СССР: Библиографический указатель, часть II. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1987. — 277 с.{{ref-ru}}<ref>[http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtNjkxNQ/0LLQt9Cw0LzQvtGB0LLRj9C30Lgg0LHQsNGI0LrQuNGA0YHQutC-0Lkg0LvQuNGC0LXRgNCw0YLRg9GA0YsuLi4g0KcuIDI Библиографический указатель, часть II. ]</ref> * Рухи күперләр. — Өфө: Китап, 2006. — 376 бит. ISBN 5-295-03867-X.{{ref-tt}} {{Конец скрытого блока}} |} == Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған мәҡәләләре == * [http://www.onlinegazeta.info/bashkortostan/bashkortostan_magazin_vatandash_online.htm Сафуанов С. Из кагорты первооткрывателей. Журнал Ватандаш. 2009, № 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426013002/http://www.onlinegazeta.info/bashkortostan/bashkortostan_magazin_vatandash_online.htm |date=2015-04-26 }}{{ref-ru}} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981); * [[Бирюков Владимир Павлович|В. П. Бирюков]] исемендәге Урал премияһы лауреаты; * [[Кәримов Фәтих Әхмәтвәли улы|Фәтих Кәрим]] исемендәге премия лауреаты. == Хәтер == * Юбилейный вечер памяти «Галимнәр күңеле - тирән дәрья». 21 октября в с. Татар-Улканово состоялся юбилейный вечер памяти «Галимнәр күңеле - тирән дәрья», посвященное 85-летию со дня рождения писателя, литературоведа, кандидата филологических наук Суфияна Сафуанова<ref>[http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&id=5871:%D1%8E%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%B8-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80-%D0%BA%D2%AF%D2%A3%D0%B5%D0%BB%D0%B5-%D1%82%D0%B8%D1%80%D3%99%D0%BD-%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%8C%D1%8F&Itemid=101 Межпоселенческая центральная библиотека муниципального района Туймазинский район. Официальный сайт. 2016, 21 октября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312211103/http://tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&id=5871:%D1%8E%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%B8-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80-%D0%BA%D2%AF%D2%A3%D0%B5%D0%BB%D0%B5-%D1%82%D0%B8%D1%80%D3%99%D0%BD-%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%8C%D1%8F&Itemid=101 |date=2017-03-12 }}{{V|29|10|2016}}{{ref-ru}}</ref>. * Романов В. Он преданно служил российской многонациональной литературе (К 85-летию со дня рождения Суфияна Сафуанова). [[Башинформ]] мәғлүмәт агентлығы, 2016, 2 октябрь<ref>[http://www.bashinform.ru/news/903636-on-predanno-sluzhil-rossiyskoy-mnogonatsionalnoy-literature-k-85-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-sufiyana-/. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 2 октябрь]{{ref-ru}}{{V|02|10|2016}}</ref>. == Ғаиләһе == * Улы Фәрит Суфиян улы Сафуанов (1.04.1958) — психология фәндәре докторы, профессор. Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының «В. П. Сербский исемендәге Социаль һәм суд психиатрияһы дәүләт фәнни үҙәге»нең суд психологияһы лабораторияһы етәксеһе<ref>[http://serbsky.ru/index.php/scientificunit/2011-04-04-14-07-58.html Федеральный медицинский исследовательский центр психиатрии и наркологии имени В.П. Сербского Минздрава России. Официальный сайт.Научные подразделения. Лаборатория психологии. Кратко о руководителе. Сафуанов Фарит Суфиянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170210040850/http://serbsky.ru/index.php/scientificunit/2011-04-04-14-07-58.html |date=2017-02-10 }}{{ref-ru}}{{V|23|02|2017}}</ref>; Мәскәү дәүләт психология-педагогия университетының клиник һәм суд психологияһы кафедраһы мөдире<ref>[http://mgppu.ru/people/122/536 Московский государственный психолого-педагогический университет. Официальный сайт. Институты и факультеты|Факультет юридической психологии|Кафедра клинической и судебной психологии|Сотрудники|Фарит Суфиянович Сафуанов]{{ref-ru}}{{V|23|02|2017}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|10|07|2017}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. {{ref-ru}}{{V|10|07|2017}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. {{V|10|07|2017}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр. {{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|92261}}{{V|28|01|2022}} * [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/92261/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200125135653/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/92261/ |date=2020-01-25 }} {{V|25|01|2020}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/927 Литературная карта Республики Башкортостан. Суфиян Гаязович Сафуанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221010647/http://libmap.bashnl.ru/node/927 |date=2017-02-21 }} * [https://ugppk.ru/node/9482.htm Официальный сайт Башкирского государственного педагогического университета им. М. Акмуллы. Галерия профессоров: Сафуанов Суфиян Гаязович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207080419/https://ugppk.ru/node/9482.htm |date=2019-12-07 }}{{ref-ru}}{{V|25|01|2020}} * [http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke9/ke9-6844.htm Сафуанов // Краткая литературная энциклопедия. Т. 9. — 1978] * [http://www.millattashlar.ru/index.php/Сафуанов_Суфиян_Гаязович Татарская энциклопедия] * [http://www.bashinform.ru/news/400309/ Он преданно служил российской многонациональной литературе (К 80-летию со дня рождения Суфияна Сафуанова)] * Әдәби бәйләнешләрне өйрәнде. Әдәбият белгече һәм язучы Суфиян Сафуановка 2 октябрьдә 85 яшь тулган булыр иде. [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң» гәзите]], 2016, 1 октябрь.{{V|29|10|2016}}{{ref-tt}}. * Сәлих Хәким. Туҡай һәм Башҡортостан // «Социалистик Татарстан», 1966, 23 август. * Минһажетдинов М. Тулы фекергә табан // «Әҙәби Башҡортостан», 1961, № 8. * Суфиян Сафуанов. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 3 декабрь 2009 йыл. [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты профессорҙары]] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте белгестәре]] [[Категория:В. П. Бирюков исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Ф. Кәрим исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] qau8shmnv3zj2d6z8z0xvbcm4t84kkb 0 78997 1298508 1297650 2026-05-30T04:33:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298508 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы |Төп исеме = |Рәсеме = Сурина_Сәрүәр_Рәшит_ҡыҙы.jpg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 8.12.1957 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылы |Гражданлығы = {{USSR}} {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = тележурналист |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} '''Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы''' (псевдонимы '''Кинйә Мәзит'''; [[8 декабрь]] [[1957 йыл]]) — [[драма (жанр)|драматург]][[журналистика|, журналист]], тәржемәсе, сценарист, балалар [[әҙәбиәт|яҙыусы]]һы, [[шиғриәт|шағир]]. [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] Яҙыусылар (2000) һәм Журналистар (1982) союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2007). Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы (2001), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла]] исемендәге (2007), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге (2012) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге (2019) премия]]<nowiki/>лар лауреаты. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы]]ның башҡарма комитетының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы менән бүләкләнгән (2017). == Биографияһы == Сәрүәр Рәшит ҡыҙы Сурина (ҡыҙ фамилияһы ''Искәндәрова'') 1957 йылдың 8 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылында тыуған. 1975 йылда [[Өфөләге 1-се интернат-мәктәп]]те (хәҙерге [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]]) тамамлай һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә. 1980 йылда Башҡортостан дәүләт радио һәм телевидение комитетында эш башлай. Сәрүәр Суринаның хеҙмәт юлы балалар һәм үҫмерҙәр өсөн телевизион тапшырыуҙар ойоштороуҙан башлана. Йәш быуында илһөйәрлек хисен үҫтереүгә арналған «Йәйғор», «Әкиәт йомғағы», «Күңелле станциялар», «Яҙыусылар — балаларға», «Фронт хаттары», «Туған яҡ биҙәктәре», «Туған моңдар», «Йырлайбыҙ ҙа уйнайбыҙ» кеүек телевизион теҙмәләр халыҡ ижады рухы менән һуғарыла. «Минең әкиәтем», «Тыуған яҡ легендалары», «Тыуған моңдар», «Әкиәт йомғағы» телевизион бәйгеләре тамашасы һөйөүен яулай. Башҡорт халыҡ әкиәттәре, легендалары, йыр тарихтары буйынса әҙерләгән «Ҡаҙҙы кем ашаған?», «Балта һурпаһы», «Аҡыллы ҡыҙ», «Кем көслө?», «Ҡырлай урманында осрашыуҙар», «Батыр ҡуян» һ.б. телеспектаклдәре телевидение фондында һаҡлана. 1992 йылдан «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһының «Хазина» ижади берекмәһе мөхәррире. 2010 йылдан «[[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]» ның комментатор-мөхәррире, 2018 йылға тиклем Башҡортостан юлдаш телевидениеһында өҙлөкһөҙ эшләй һәм [[Хеҙмәт ветераны (исем)|хеҙмәт ветераны]] статусына лайыҡ була. == Ижади эшмәкәрлеге == Сәрүәр Сурина мәктәп йылдарында уҡ шиғыр һәм хикәйәләр яҙа башлай. [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыған осорҙа «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә әүҙем шөғөлләнә. Уның балалар һәм өлкәндәр өсөн пьесаларҙан, сценарийҙарҙан, шиғырҙарҙан, әкиәттәрҙән торған биш китабы донъя күргән, әҙәби әҫәрҙәре ваҡытлы матбуғатта баҫылып тора. Журналист булараҡ, республикабыҙҙың гәзит һәм журналдарында халыҡ ижадына һәм шөғөлдәренә арналған мәҡәләләре, ижади портреттар, очерктар менән даими сығыш яһай. === Тележурналист === Сәрүәр Сурина [[Юлай Ғәйнетдинов]], Әнүәр Нурмөхәмәтов, Әлфиә Асылбаева-Батталова менән бергә [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]ның (БСТ) «Хазина» ижад берекмәһен ойоштороусыларҙың береһе. "Хазина" ижад берекмәһе 1992-2010 йылдарҙа эшләй, меңәрләгән телевизион тапшырыуҙар, фильмдар, репортаждарҙың төп темаһы: башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады, әҙәбиәте, мәҙәниәте, сәнғәте, һөнәрҙәре һәм кәсептәре, йырҙары һәм бейеүҙәре, халыҡ театрҙары һәм йола байрамдары - ошо уникаль хазинаны һаҡлаусы һәм артабан үҫтереүсе шәхестәр. Сәрүәр Сурина "Хазина" беремәһендә эшләү дәүерендә, республиканың барлыҡ район һәм ҡалаларында, Рәсәйҙең милләттәштәребеҙ көн иткән күп төбәктәрендә булып, [[башҡорт]] халҡының күп яҡлы ижад өлгөләрен табыуға, уларҙы киләсәк быуындар өсөн һаҡлауға һәм пропагандалауға тос өлөш индерә. Ул ижад иткән телевизион тапшырыуҙарҙың бер өлөшөн - 800-гә яҡын видеояҙманы Ютуб каналында "Сарвар Сурина" сайтында ҡарарға була. Ул халыҡ ижадының аҫыл үрнәктәрен сағылдырыусы айырым ижадсылар һәм фольлор коллективтары тураһында «Тыуған яҡ байрамдары», «Халыҡ оҫталары», «Туған тел дәрестәре» исемле тапшырыуҙар циклдарын әҙерләй. Уларҙа ижадсының тормошҡа киң һәм заманса ҡарашы, туған телгә, халҡыбыҙҙың тарихына, мәҙәниәтенә, ауыҙ-тел ижадына һәм әҙәбиәтенә ихтирамлы һәм һаҡсыл тойғолары сағыла. Бер үк ваҡытта был тапшырыуҙарҙа журналистың йор тасуирлы теле, бай лексикаһы ярылып ята. «Уҙаман», «Заң», «Шәхес» тигән баш аҫтында С. Р. Сурина үҙенең авторлыҡ программаларын эфирға сығара. Тапшырыуҙарҙа башҡорт халҡының арҙаҡлы ул-ҡыҙҙарының эшмәкәрлеге, уларҙың ғибрәтле-фәһемле яҙмыштары, оло ваҡиғалар шаңдауы һәм бөгөнгө заман проблемалары күрһәтелә. Был рубрикалар аҫтында [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Жәлил Кейекбаев]], [[Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы|Рамаҙан Өмөтбаев]], [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы|Зәйнәб Биишева]], [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы|Фатима Мостафина]], [[Салауат Дәүләтбаев]], [[Земфира Сәхипова]], [[Камил Әхиәров]], [[Суфиян Поварисов]], [[Хәлимә Ҡорбанаева]], [[Әкрәм Бейешев]], [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Рим Йәнғужин]], [[Сәлимә Түлебаева]], [[Фуат Биишев]], [[Ғөбәйҙулла Илишев]], [[Псәнчин Вәли Шәғәли улы|Вәли Псәнчин]], [[Флүрә Аҙнабаева]], [[Ғайса Хөсәйенов]], [[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Нәжибә Мәҡсүтова]], [[Азат Айытҡолов]], Хәнифә Әбүбәкерова, Миҙхәт Байрамғолов, Вәсилә Садиҡова, Әсмә Усманова, Дамир Вәлиев һәм башҡалар хаҡында телевизион портреттар әҙерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты БРГИ-1 (2018) * «Ал да нур сәс халҡыңа» — Бөтөн донъя башҡорттары башҡарма комитеты миҙалы (2017) * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2013) * Рәсәй Федерацияһы Журналистар Союзы Почёт грамотаһы (2011) * [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (2007)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}</ref> * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы (2007) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) * Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы лауреаты (2001) === Шағир, яҙыусы һәм драматург === {{Hider|title = ''Башҡала театрҙарында:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Йәш тамашасы театры, 1992, режиссеры Йәмилә Әбсәләмова), * «Заятүләк менән Һыуһылыу» (Башакадемтеатр, 1999, режиссеры Раушания Назарова), * «Янһарының тылсымлы санаһы»(Ҡурсаҡ театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Ҡаҙ батшаһы» (Ҡурсаҡ театры, 2003, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Аҫыл йөрәк» (Башакадемтеатр, 2003, режиссеры Рөстәм Хәкимов), * «Һыуһылыу әкиәте» (Милли йәштәр театры, 2005, режиссеры Илнур Муллабаев). * «Эҫе ҡар», Динис Бүләков повесы буйынса (Сибай «Сулпан» балалар театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Тылсымлы сана» (Сибай башҡорт драма театры, 2016). * «Урал легендалары. Торатау менән Ағиҙелһылыу», мюзикл (Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһе, 2019, режиссеры Лира Фәйзуллина). * «Ҡанифа юлы» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2019, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Донъя бабай» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2020, режиссеры Рөстәм Хәкимов). * «Абау, яусы килә!» (Салауат башҡорт драма театры, 2020, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Мамытбатыр менән Дәлеү Ғәйшә», Ҡашҡар ауылы тарихы (Сибай филармонияһы, 2021, режиссеры Сулпан Асҡарова); }} === Халыҡ театрҙары сәхнәһендә === {{Hider|title = {алыҡ театры сәхнәһендә|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Учалы районы Ҡорама өлгөлө балалар театры, 2000, режиссеры Ғаяз Ибраһимов). * «Тылсымлы хыял» (Дүртөйлө халыҡ театры, 2005), * «Аласабыр менеп кил, йәнем!» (Сәйетбаба халыҡ театры, 2005, режиссеры Зәйтүнә Зәйнышева), * «Сыңрау торна ҡаурыйы» (Ғафури халыҡ театры, 2005, режиссеры Кәримә Кайдалова), * «Гөлбәзир» (Балтас халыҡ театры, 2006, режиссеры Байрас Ибраһимов). * «Аҫыл йөрәк» (Ейәнсура өлгөлө балалар театры, 2016, режиссеры …). }} === Тәржемәсе === {{Hider|title = ''Сәрүәр Сурина тәржемәһендә классик драматургия әҫәрҙәре сәхнәлештерелә:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * А.Островский («Глумов хатаһы йәки Дүрт аяҡлы аттың һөрөнгәне», 1998), * В.Шекспир («Лир король» , 2001), * К.Гольдони («Ике байға бер шомбай», 2002), * Ф.Бүләков («Саҡ-Суҡ ҡиссаһы» 2005; «Эх, күгәрсенкәйҙәрем!», 2008), * Н .Абдыкадыров («Сыңғыҙхандың һуңғы төйәге», 2005; «Тылсымлы сәңгелдәк», 2006). * Назим Хикмәт («Йүләркәй», 2009), * Владимир Ольшанский («Ун өсөнсө йондоҙ», 2011), * Вл. Гуркин («Саня, Ваня һәм дә Римас», 2010). Сәрүәр Сурина театр терминдарының башҡорт теленә ярашлы ҡулланышын эҙләй. Актёрлыҡ оҫталығы хаҡында «Ғәмәл» әсбабын (Таңсулпан Бабичева, 2000) тәржемә итә һәм русса-башҡортса сәхнә терминдары һүҙлеген төҙөй. Башҡорт академия драма театрының 85 йыллыҡ тарихын сағылдырған «Театр юлы» китабын (Суфия Күсемова, 2005) тәржемә итә. Башҡорт академия драма театрының 100 йыллығына ҡарата «Башҡорт театры» (Айһылыу Сәғитова, Гөлсәсәк Саламатова, 2019) китабын руссанан башҡортсаға тәржемә итә. Башҡортостан театр белгестәре Айһылыу Сәғитова, Һөйөндөк Сәйетов, Рида Буранова, Ирина Шәмсетдинова, Элвира Дәүләтбирҙина, Әлиә Мәмбәтова, Элвира Әбдрәҡиповаларҙың башҡорт театры тарихы, билдәле режиссерҙары һәм актерҙары хаҡында яҙмаларынан тупланған баҫма 2020 йылда «Рәсәйҙә иң яҡшы театр тураһында китап» исеменә лайыҡ була. }} === Сценарист === {{Hider|title = ''Байрамдар, юбилейҙар сцерарийҙары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = ;Республика мәҙәни-фольклор байрамдары: * «Салауат йыйыны» («Салауаттың үлемһеҙлеге», 2004, Салауат районы, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Ҡот тәңкәһе беҙҙә, Салауат!», 2005, Салауат районы, режиссёры Альмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Салауат доғаһы», 2008, Салауат ҡалаһы, режиссёры Азат Йыһаншин); * «Салауат йыйыны» («Батыр тыуған көн», 2009, Өфө ҡалаһы, режиссёры Рөстәм Хәкимов); * "Аҡмулланың аҡ юлдары" ("Светлые дороги Акмуллы") - мәғрифәтсенең тыуыуына 175 йыл, режиссеры Кәримә Кайдалова (2006); * «Сәйетбаба башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәген асыу һәм Шәжәрә байрамы», режиссеры Кәримә Кайдалова (2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», режиссеры Кәримә Кайдалова, 2006); * "Сәләмәт бул, Сәйетбаба!" - "Шэжэрэ села Саитбаба" - 300 йыллығы, режиссеры Кәримә Кайдалова, 2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «Йәш тауыштар» (әҙәби китап фестивале, 2006, 2007); ;Оло шәхестәрҙең юбилей һәм хәтер кисәләре: * «[[Динис Бүләков]]» («Хәтер кисәһе», 2001, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мостай Кәрим, 80 йәш» («Шағир инанған тик мәңгелеккә», 2004, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мәжит Ғафури, тыуыуына 125 йыл» («Сыңрау торна ҡаурыйы», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «[[Зәйнәб Биишева|Зәйнәб Биишева,]] тыуыуына 100 йыл» («Йырҙарға тиң ил ҡыҙы», 2008, режиссеры Салауат Итбаев); * «Зәйнәб Биишева, тыуыуына 100 йыл» («Бейеш быуаты», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «[[Арыҫлан Мөбәрәков|Арыҫлан Мөбәрәков,]] тыуыуына 100 йыл» («Башҡорт сәхнәһе арыҫланы», 2008, режиссеры Гөлли Мөбәрәкова); * «[[Ишмулла Дилмөхәмәтов|Ишмулла Дилмөхәмәтов,]] тыуыуына 90 йыл» («Яңғырасы. йырым!», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Мостай Кәрим, тыуыуына 85 йыл» («Әйләнә донъя күсәре», 2009, режиссеры Таңсулпан Бабичева); * «Рәйес Низаметдинов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Ирәмәл бүләге», 2015, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Артур Туҡтағолов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Һаҡмар моңо», 2016); * «Роберт Заһретдинов, тыуыуына 80 йыл» («Сың», 2016, режиссеры Айһылыу Заһретдинова); * «Рәүеф Ғәзиз улы Кәримов» СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры, Салауат Юлаев ордены кавалеры, физкультура уҡытыусыһы, 60 йәшенә юбилей кисәһе («Атай ҙа булдың һин беҙгә», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «1-се мәктәп-интернат», 60 йыллығы тантанаһы («Интернатым — пар ҡанатым», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Ауаз» (Илеш районында көнбайыш, төньяҡ төбәктәрҙәге башҡорт фольклор коллективтары фестивале, 2014); * «Уйын» (Ҡырмыҫҡалы районында башҡорт милли уйындарының республика байрамы, 2016, режиссеры Рәйес Низаметдинов); * «Сәсән» (Өфөнөң Киров районы йәштәре кисәһе, 2016); * «Ғаилә ҡото» (Өлгөлө Башҡорт ғаиләләре йыйыны, башҡорт ғаиләһе көнө — 1 март, 2017, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Хәйбулла яғы батырҙары» (100-летие Республики Башкортостан — Историко-культурный марафон — Хайбуллинский район), 2018); * «Рәми Ғарипов», тыуыуына 90 йыл («Уҡ осошо — шағир ғүмере», БРГИ-1 театр студияһы, 2022, режиссеры Алмира Ҡыуатова); }} === Башҡортостан телевидениеһы фондында һаҡланған фильмдар=== {{Hider|title = ''Сценарийҙар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Халҡым өмөттәрен һаҡлаған йорт» - «Дом, где хранятся надежды моего народа» (1994, хр. 1 сәғәт ) видеояҙмаһы Башҡортостан телевидениеһының алтын фондына ингән. 1-се мәктәп-интернаттың тарихы, уҡытыусылары һәм уҡыусылары тураһында С.Р.Сурина өс тиҫтәнән ашыу репортаждар, очерктар, фильмдар әҙерләй. * [[Миәкә районы|«Толпар атым — уң ҡанатым» (1986) һәм «Яугир ат Керчь» (2000) телеҡиссалары - Миәкә районы]]ндағы «Большевик» колхозының ([[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] ауылы) 112-се [[Башҡорт атлы дивизияһы]] составында Дондан Эльбаға тиклем һуғыш юлы үтеп, Башҡортостанға кире әйләнеп ҡайтҡан «Керчь» ҡушаматлы ат тураһында ; * «Пеликандарҙың төньяҡ баш ҡалаһы Берҡаҙан» (2000) экологик фильмы - [[Дәүләкән районы]]ндағы ҡасандыр берғаҙандар (пеликандар) төйәк иткән «Берҡаҙан» һаҙлығы яҙмышына арнала; * "Ырғыҙ ҡыҙы" - "Дочь Иргиза" - Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина тураһында (2001); * "Илдә ҡалды яҡтыһы" - "Свет на земле" - Зәйнәб Биишева яҙмышы хаҡында (2001); * «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ» (2001) этнографик фильмы - Миәкә районы туҡыу-һуғыу һөнәре оҫталары хаҡында; * «Башҡортостан аҫалары» телерепортаждары (2014, 2016) - балаҫ һуғыусыларҙың республика фестивалдәре Әлшәй районында; * «Уралдың тамбурлы сигеү оҫталары» (2005) телевизион фильмдары төньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ башҡорт төбәге хазинаһы; * «Аҡмулланың аҡ көндәре» - Миәкә районында мәғрифәтсе-шағир Аҡмулла көндәре (2006, 2008); * «Башҡорт һүҙлеген төҙөүселәр»(2000) - тел ғалимы, тарих фәндәре кандидаты Әкрәм Бейеш етәкселегендә БР-ның Тарих, Тел, Әҙәбиәт институты хеҙмәткәрҙәре төркөмө; * [[Урал батыр эпосы|«Урал батыр» эпосын]] яттан һөйләүсе мәктәп уҡыусыларының республика бәйгеләре хаҡында (1998-2018йй., 40-тан ашыу тапшырыу), * «Донъяның аҡ кейеҙе» - башҡорт кейеҙен баҫыусыларҙың Әбйәлил районындағы семинарҙары, 30-лап тапшырыу (2000—2010); * «Тамға» республика байрамы" - башҡорт художестволы кейеҙ картина оҫталары ижады (2001-2016 йй.), * «Мәңгелек наҙ — башҡорт шәле» - дебет шәл бәйләүсе оҫталарҙың республика фестивалдәре, 10 тапшырыу, 2005, 2009); * «Йыһан көмбәҙе — башҡорт тирмәһе» - "Салауат йыйыны"нда республика тирмәләр бәйгеһе, 6 тапшырыу (2006—2010); * «Башҡорт китабы — Ҡояштан үрнәк» - Башҡорт китап нәшриәте бүлектәре, мөхәррирҙәре, нәшриәттең 90 йыллығы — (2009); * «Китабеннас» - «Инеш», «Башинформ», «Ғилем» нәшриәттәре эше, боронғо ҡулъяҙмалар яҙмышы, 15 тапшырыу (1999—2003); * «Алтын тирмә яҡтыһы» (Свет «Золотой юрты» - Башҡортостандағы 120 халыҡ театрының ижады, 30 тапшырыу, (1998—2009); * «Алтын һуҡмаҡ» - Башҡортостан мәғрифәтселәре мираҫы хаҡында телеочерктар (2009, 2010); * «Шағирҙың күңел баҡсаһы» - "Цветущий сад души поэта" - башҡорт шағиры [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Шәйехзада Бабич]] хаҡында телеспектаклдәр (2006); * «Кинйә абыҙ васыяты» - «Завещание Кинзи-абыза» - башҡорт батыры Кинйә Арсланов хаҡында телефильм (2007); * «Бейеш быуаты» - «Век Бииша» - Зәйнәб Биишева ижады тураһында телефильмдар (2007); * «Туған тел тылсымы» - «Волшебство родного слога» - Фуат Биишев тураһында (2010); * башҡорт фольклор ансамблдәренең бөтә Рәсәй фестивалдәренән репортаждар теҙмәһе — «Ашҡаҙар таңдары» (2006, 2008, 2011); * «Бер ауылдың тарихы» - "История одного села" - телевизион рубрикаһында (2010-2012) Сурина республиканың көнбайыш төбәгендәге башҡорт ауылдары халҡы һәм уларҙың тарихи хәтере һаман да саф, төплө булып, башҡорт тамырҙарын онотмауы хаҡында утыҙҙан ашыу тапшырыуҙар теҙмәһе әҙерләй. 18-се быуатта Башҡортостанға припущенник булып күсеп килергә мәжбүр булған сарайлы-мең ырыуы башҡортары Миәкә районының Шатмантамаҡ, Елдәр, Сатый, Баязит, Кәркәле, Ҡасыған ауылдарына нигеҙ һалған, шулай уҡ Бишбүләк районы Айыт, Елбулаҡтамаҡ, Мораҙым, Дүсән, Исекәй, Ҡасҡын ауылдары тарихы буйынса тапшырыуҙар әҙерләй. Балтас районы Сәйтәк, Ҡарыш, Иҫке Балтас, Маты, Тушҡыр ауылдары тарихы яҡтыртыла, «Они видели Победу» телеҡиссалары әҙерләнә (2010—2012 йй.); * 2011—2016 йылдарҙа «Орнамент» телепроекты аша халыҡ һөнәрмәндәре, йолалары, фольклор йыйындары, шәжәрәселәр һәм шәжәрә байрамдары, һәләтле ижади төркөмдәр тураһында йөҙ илле фильм һәм махсус репортаждар аҙна һайын эфирға сыға. Ошо ысынбарлыҡ-рухиәт бәйләнешен сағылдырған телевизион ҡиссалар тамашасыларҙың оло ҡыҙыҡһыныуын уята. Башҡорт халҡының бай рухи мәҙәниәтен төрлө яҡлы итеп күрһәтеүе менән киләсәк быуындар өсөн оло әһәмиәткә эйә. <!-- Был уникаль йылъяҙмаларҙы Интернетта Ютуб сайтында «Школа-интернат-1» йәки «БРГИ-1» плейслисты аша эҙләп табырға мөмкин. Плейлистарға һылтанма эшләргә кәрәк. Энциклопедияла бындай һөйләм яҙылмай.--> }} == Баҫылған китаптар == * "Кем кеҫәлде тәмлерәк бешерә?" Балалар өсөн әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 1994. — 26 бит. * «Сыйырсыҡ тәсбихе». Балалар өсөн пьесалар, шиғырҙар, әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 2001. — 176 бит. * «Аҫыл йөрәк». Пьесалар, сценарийҙар. — Өфө: Китап, 2007. — 480 бит. * «Талисман счастья» — «Ҡот тәңкәһе». Пьесы, драматические композиции, сценарии литературных вечеров и фольклорных праздников. Уфа, «Китап», 2009, - 450 с. * «Волшебный узелок» — «Тылсымлы төйөнсөк». Стихи для детей. Уфа, "Китап", 2024 г. 165с. * «Моң көмбәҙе» — «Купола мелодий». Сборник сценариев для республиканских народных праздников. «Самрау». Уфа, 2017, 240с. * «Биҙәктәрҙе кем яһаған?». Әкиәттәр. Китап. Өфө, 2018, 75 б. — «Кто создал узоры?». Сказки. Уфа, 2018, 75с. * «Хоҙайҙан маҡтау» — «Хвала от Бога». Очерки, рассказы, сценарии фильмов о мастерах народных промыслов. Уфа, 2018, 210с. * === Сәрүәр Сурина төҙөгән һәм ойошторған китап баҫмалары: === {{Hider|title = ''Баҫмалар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Ырғыҙ ҡыҙы». Мәғариф министры Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина (1913—1998) тураһында иҫтәлектәр (42 авторҙан интервью), фотографиялар. Өфө, «Педкнига», 2013 й.2, 263 б. * «Первый Президент Республики Башкортостан Муртаза Губайдуллович Рахимов. Библиографический указатель.» Уфа, 2014, 170 с. Сост. С. Р. Бишева и С. Р. Сурина. * «Жизнь вопреки». "Элиза Мугафаровна Ахмерова. Воспоминания, фотовкладыши. Уфа, «Педкнига», 2014 г., 226 с. * «Иҫтә, һаман да иҫтә Оло Эйек буйҙары». Роза Арғынбаева иҫтәлектәре, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига». 2017 й. * «Бөрйән йөрәге». Детдом яҙмалары. Беренсе китап. Керамика рәссамы, скульптор Фәүзиә Усманова (1942) яҙмышнамә. Өфө, «Самрау», 2015, 156 б. * «Бөрйән йөрәге» «Киске Өфө» һабаҡтары. Гәзит мәҡәләләре, фотографиялар. Өфө, «Самрау», 2015, 220 б. * «Тайсын хикмәттәре». Рәмилә Тайсынова (1962) йыйған һәм башҡортсаға тәржемә иткән ғибрәтле хикәйәттәр, көләмәстәр йыйынтығы. Өфө. «Самрау», 2018 й., 260 б. * «Северное сияние». Ветеран труда Аниса Иншакова. Рассказы о вахтовиках на Севере. Уфа, «Самрау», 2017. 240 с. * «Йырлы йөрәк». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Шәрип Фатихов (1926—2018). Шиғырҙар, иҫтәлектәр, фотолар.Өфө, «Самрау», 2018, 232 б. * «Колосья моего поля». Салихьян Шарипов. "Стихи и авторские фотографии. Уфа, «Инеш», 2018, 150 с. * «Хәтер ҡуҙҙары». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 1-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига», 2017 й., 230 б. * «Юлдашым — оло юл башым». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 2-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау», 2018 й., 260 б. * «Йәшәү ҡәҙере». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 3-сө китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау», 2019 й., 232 б. * «Рәмил Мәжитов хаҡында һүҙ». Хәтернамә. Иҫтәлектәр, шиғырҙар, фотолар, мәҡәләләр. Өфө, «Инеш» 2021 й., 294 б. * «Яугирҙың ҡуйын дәфтәре». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Зәйнулла Сәлимов. Шиғырҙар, мәҡәләләр. Өфө, «Самрау», 2022 й, 172 б. * «Һөйөү вәғәҙәһе», Юрик Салдыев, Ҡәнифә Салдыева. Шиғырҙар, иҫтәлектәр. Өфө, «Самрау», 2022 й., 202 б. }} == Телефильмдәрҙең видеояҙмалары == * .[http://www.youtube.com/watch?v=Zjq8E0zHSug «Берҡаҙан» һаҙлығы] (Асылыкүл, Дәүләкән, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр.22 мин., 2000). * [http://shubino-video.narod.ru/news/bashkirskij_film_tolpar_atym_un_kanatym_smotret_onlajn/2015-01-29-642 «Толпар атым — уң ҡанатым»] (Керчь, Миәкә, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 20 мин., 2001). * [http://www.youtube.com/watch?v=enEQI-nFKDg «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ»] (Мастерицы тканых паласов, реж. Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 32 мин., 2001). * "Тамбур ҡайыуы" - ""Вышитая песня" (Тамбурное шитье башкир на северо-востоке, реж.Наиль Хамитов, хр.26 мин., 2003). * [http://www.youtube.com/watch?v=GeQA2v9nJJk «Тамға» кейеҙ байрамы] (Семинар мастеров башкирского войлока, Абзелил, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 ч., 2008). * [http://www.youtube.com/watch?v=ZA0Fvgf3MGE «Башҡорт шәле»] (Мастера башкирской шали, фестивали, Уфа, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 час, 2010). * "Кинйә абыҙ васыяты" <nowiki>https://youtu.be/MDvjS4igSF4</nowiki> (Кинйә Арыҫланов. реж.Әнүәр Нурмөхәмәтов, БСТ, хр. 1 час. 2008). * "Билән йыйыны" (Өфө йылғаһы буйы башҡорттары, 2014 - 2 бүлектә, 2016 - 2 бүлектә, 2018 - "Орнамент" циклында. Реж.Н.Хамитов). * «Все будет хорошо» (Флорида Хусаиновна Кудашева. Цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2017). * «Добро возвращается» (Лиза Киямовна Агадуллина, цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2021). == Гәзит һәм журналдарҙағы мәҡәләләре == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * '''"Ағиҙел", "Шоңҡар" журналы:''' * «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева — тыуыуына 115 йыл). «Ағиҙел», 2023, № 1, 58-70-се биттәр. * «Сабата, бишмәт, тупый, ҡалпаҡ, сеңләү…» (Сания Усманова, Балаҡатай), «Шоңҡар», 2017, № 10, 22-27-се биттәр, фото. * «Башҡорт аҫалы балаҫы» (төрҙәре, фестиваль). «Шоңҡар», 2018, № 1, 43-47-се биттәр, фото. * «Аҡ кейеҙем аҡ бәхеттәр юрай…». «Шоңҡар», 2018, № 7, 43-49-сы биттәр, фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Шоңҡар», 2018, № 4, 39-51-се биттәр, фото. *'''«Башҡортостан ҡыҙы» журналы:''' * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 7, 318-19-сы биттәр (1-се бүлек), фото. * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 8, 326-27-се биттәр (2-се бүлек), фото. * «Аҫалы балаҫ — донъя йәме». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 9, 26-27-се биттәр (3-сө бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 10, 30-31-се биттәр (1-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 11, 22-23-сө биттәр (2-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 12, 28-29-сы биттәр (3-сө бүлек), фото. * «Һуҡма шәл». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 1, 28-29-сы биттәр (4-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 2, 28-30-сы биттәр (5-се бүлек), фото. * «Түңгәүер моңо» (Фәриҙә Күҙәшева, Баймаҡ, Әбделкәрим). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 6, 28-29-сы биттәр, фото. * «Туҡ тулҡына йөрәктәрҙә» (Гөлназ Гәрәева, Ырымбур өлк., Иҫке Юлдаш а.). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 7, 12-13-сө биттәр, фото. * «Ауыл ҡото — Мөслимә» (Мәсәлимова, Әбйәлил)."Башҡортостан ҡыҙы", 2019, № 8, 12-13-сө биттәр, фото. * '''«Ватандаш» журналы:''' * «Ҡобайырға тереһыу бөркөп…» («Урал батыр» эпосын башҡарыусылар конкурсы тарихы) «Ватандаш», 2017, № 6, 142-154-се биттәр. * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Ватандаш», 2017, № 8, 162-168-се биттәр, фото. * «Илгә иман саҡырыусылар ҡоро» (Сибайҙағы мөнәжәтселәр бәйгеһе). «Ватандаш», 2017, № 12, 163-173-сө биттәр. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә» (эссе). «Ватандаш», 2018, № 4, 164-178-се биттәр, фото. * «Хранительницы народного искусства» (тамбур). «Ватандаш», 2018, № 7, стр.187-198 (перевод на англ.яз. Ф.Юнусовой), фото. * «Аҡ кейеҙем…» (Башҡорт халыҡ кәсебен тергеҙеү) «Ватандаш», 2018, № 9, 182-195-се биттәр, фото. * «Ғүмер — иртәнге төш» (Фәүзиә Усманова). «Ватандаш», № 1, 119-139-сы биттәр, фото. * «Бөрйән йөрәге» (Фәүзиә Усманова), «Ватандаш» журналы, 2019, № 2., фото. * «Парень с берегов Сакмары» (Артур Шайхитдинович Сурин). «Ватандаш», 2019, № 4, стр.200-2004. (псевдоним Кинзя Мазитов). * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Асма Маулембирдеевна Усманова, Хәйбулла). «Ватандаш», 2019, № 5, стр.59-79. * «Толпар атым — уң ҡанатым» (Керчь тигән ат тарихы, Миәкә). «Ватандаш», 2020, № 5. * '''"Башҡортостан" , «Республика Башкортостан», «Вечерняя Уфа» гәзитендә:''' * «Телесоратник культпроектов» (Айгуль Багамановна Усманова). «Республика Башкортостан», 23 сентября 2021г., № 110, стр.5. * «Щедрая яблоня Элизы Мугафаровны» (Элиза Ахмерова). «Вечерняя Уфа», 21 февраля 2020г., № 12, стр.18. * "Батырҙың таш ҡоймаһы" (Советтар Союзы Геройы Ахмәтғәлин, Учалы). "Башҡортостан" гәзите, 2020, 9 май. * '''Киске Өфө" гәзитендә:''' * [http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html «Вәзәм шәле».]"Киске Өфө", 2016. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308235916/http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html |date=2016-03-08 }} *"Халыҡ ижадын өйрәнеүсе һәм яратыусы" С.Сурина менән М.Хабилова әңгәмәһе. "Диалог" рубрикаһы. 2018, №7, 11-12-се б. * «Урал батыр бөрккән тереһыуға…» (Респ. конкурсына 20 йыл). «Киске Өфө», 2018, № 27, 11-се бит. * «Моңло ла һуң башҡорт доғаһы!» (Төбәк-ара 6-сы Мөнәжәтселәр конкурсы, Сибай). «Киске Өфө», 2018, № 42, 12-13-сө биттәр. * «Ҡышбабай таяғы» (яңы йыл тамашаһы өсөн пьеса). «Киске Өфө», 2018, № 48, 10-11-се биттәр. * "Туған тел тылсымы" (Фуат Биишев тураһында). "Киске Өфө", * «Фатима инәй». [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] гәзите, 2019, № 2 (836), 12-18 ғинуар. * «Бөрйән йөрәге. Фәүзиә апай китап яҙҙы». «Киске Өфө», 2019, №13, 12-се бит. * «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева) «Киске Өфө», 2019, № 17, 11-12-се биттәр. * «Быуат аръяғынан сәләм, йәки Круковский бөгөн кемде һайлар ине»."Киске Өфө", 2019, № 21, 11-12-се биттәр. * «Гәләбәштә…» (башҡорт милли кейемен тергеҙеүселәр фестивале, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2019, № 26, 12-13-сө биттәр. * «Көмөш күлдәр илендә» (Силәбе өлкәһе башҡорттары). «Киске Өфө», 2019, № 39, 12-15-се биттәр. * «Халҡыбыҙ әмәле — үҙ еребеҙ үләне». (Бөйҙә ауылында ағинәйҙәр йыйыны, Учалы). «Киске Өфө», № 40, 11-12-се биттәр. * «Иҙелбашы — аҡ ниәттәр башы» (Белорет районы ағинәйҙәре йыйыны). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. * «Күперҙәр һәм ҡапҡалар». (М.Кәрим «Оҙон-оҙаҡ баласаҡ» спектакленә рецензия, МЙТ). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. * «Те яҡҡамы, бы яҡҡамы?» (М.Кәрим тураһында иҫтәлектәр). «Киске Өфө», 2019, № 42, 11-12-се биттәр. * «Ейәнсураның Аҡьегете менән Аҡйондоҙо кем?» (Башҡорт гимназияһы). «Киске Өфө», 2019, № 43, 12-се бит. * «Тамсыларҙа диңгеҙ сағыла». (Диалог: БРГИ-1 75 йыллығы уңайынан)."Киске Өфө", 2019, № 46, 11-12-се биттәр. * «Күкрәүҙәрен тойоп замандың. Башҡорт театры тарихынан» (А.Сәғитова мәҡәләһенән тәржемә). «Киске Өфө», 2019, № 47, 12-се б. * «Һин янмаһаң, мин янмаһам». (Рәйес Түләк т-да Әмир Әминев)."Киске Өфө", 2019, № 49, 11-се бит. * «Башҡорт шәле» (Төрҙәре, халыҡ клубтары). «Киске Өфө», 2019, № 50, 12-се бит. * «Аңлы ғүмер артынан» (Гусевка, Ишкилде ауылы, Әбйәлил). «Киске Өфө», 2019, № 50, 13-сө бит. * «Ҡиссаи-Түләк» (шағир Рәйес Түләк). «Киске Өфө», 2019, № 51, 10-11-се биттәр. * «Бер күрешеү — бер ғүмер» (Мерәҫ ауылы ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2020, № 1, 11-се бит. * «Түңгәүер хәситәһе» (Хафиза Амантаева, Йылайыр). «Киске Өфө», 2020, № 1, 16-сы бит. * «Башҡортостан — гөлбостан, тип йырларға...». (БАДТ, Ҡадир Даян пьесаһы б-са спект. рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 7, 13-сө бит. * «Өс тағанға таян» (рәссам-дизайнер Роза Рафиҡ ҡыҙы Юлдашбаева). «Киске Өфө», 2020, № 11, 8-9-сы биттәр. * «Күҙгә күренмәгән һалдат» (Башдрамтеатр спектакленә рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 11, 11-се бит. * «Булыр илдең балалары Рәми мәктәбендә». (Шағир ис.премия тапшырыу. Кинйә Мәзит). «Киске Өфө», 2020, № 11, 14-се бит. * Баймаҡ, Иҫке Сибайҙа осрашыу. «Киске Өфө», 2020, № 15, 11-12-се биттәр. * «Булдыҡлы, егәрленең фекере киң, теле лә бай» (Сания Усманова, Балаҡатай). «Киске Өфө», 2020, № 27, 11-12-се биттәр. * «Бөрйән сергетышы». (Монасип, Собханғол, Кейекбай ауылдары). «Киске Өфө», 2020, № 29, 11-12-се биттәр. * «Беҙҙең мәҙәниәт министры» (Әминә Ивнәй ҡыҙы Шафиҡова). «Киске Өфө», 2020, № 33, 8-10-сы биттәр. * «Сәсән ташы» («Урал батыр» ҡобайырын яҙып алыуға 110 йыл). «Киске Өфө», 2020, № 33, 11-се бит. * «Вәзәм сәкәне» "(Артур Сурин исеменәдге кубок турниры, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 4, 11-се бит. * «Бәндәбикә рухташтары» (Күгәрсен, Мәҡсүт ағинәйҙәре). «Киске Өфө», 2020, № 6, 11-се бит. * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 13, 12-се бит (1-се бүлек). * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 14, 11-се бит (2-се бүлек). * «Салы ҡошо һағындырғайны» (Р. Н. Гунтекин «Салы ҡошо», спект. рецензия, Кинйә Мәзит, МЙТ). «Киске Өфө», 2020, №13,13-сө бит. * «Яугир ат кәрәк!» (Керчҡа һәйкәл. Миәкә)."Киске Өфө", 2020, № 16, 11-се бит. * «Квантун һалдатын йәлләгән башҡорт егете» (Салихйән Дәүләтбирҙин, Бөрйән). «Киске Өфө», 2020, № 18, 11-12-се биттәр. * «Селтәр» саң ҡаға. (Диалог: Милли кейем. Әлфиә Әхтәриева, Фатима Хәйретдинова). «Киске Өфө», 2020, № 21, 11-12-се биттәр. * «Шәүрә Мортазина. Легендар атаһының лайыҡлы ҡыҙы». (Айһылыу Сәғитова мәҡ-нән тәржемә). «Киске Өфө», 2020, № 26, 12-се бит. * "Туризм беҙгә төҫмө?" (Диалог: Салауат Тагирович Нафиков, РБ Туризм, министр). "Киске Өфө", 2020, № ..., 11-12-се бит. * «Кем ҡайыған үрәнәген…» («Тамбур», «Ете елән», «Ханымдар», Роза Юлдашбаева, Балаҡатай). 2020, «Киске Өфө», № 40, 11-се бит. * «Башҡорт кейеме — иң йөкмәткелеһе» (Диалог. Юлай Ғәлиуллин, Сәлимә Усманова). «Киске Өфө», 2020, № 42, 11-12-се биттәр. * «Ҡиссалар һәм доғалар юлы» (Хөрмәтулла Үтәшев китабы). «Киске Өфө», 2021, № 11, 14-се бит. * «Беҙ ағартмаһаҡ, кем ағартыр донъяны?» (Икенсе Этҡол, Ниғәмәт ауылы, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 12, 11-12--се бит. * «Уратауға ҡот ҡайтарыр Салауат» (Салауат Щербаков т-да Г.Батталова фильмына рецензия). «Киске Өфө», 2021, № 13, 11-се бит. * «Бер һапҡа һапланып» (Балан байрамы, Стәрлетамаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 13, 12--се бит., * «Димсе диңгеҙ кистерә». (Сәрүәр Сурина «Абау, димсе килә!» спект. рецензия, Динә Бәширова). «Киске Өфө», 2021, № 13, 14-се бит. * «Кемдәр генә ғашиҡ, ай, булмаған!». (Визажист Элеонора Ғәлләмова). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-се бит., * «Аптыранығыҙмы? Аптыраманыҡ!» (Ишмырҙа-Юкәләр ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-12--се бит., * "Боронғо Атайсалдың бөгөнгө заңы" "(Иҫке Сибайҙа осрашыу. Баймаҡ)."Киске Өфө", 2021, № 17, 11-12--се бит. * «Көйөргәҙелә бер ғүмер» (Ағинәйҙәрҙең йола байрамы, Ермолаевка). «Киске Өфө», 2021, № 30, 11-12--се бит. * «Музыка белгесе ниндәй була?» "Киске Өфө" (Диалог: Гөлназ Салауат ҡыҙы Галина). 2021, № 32, 11-12-се биттәр. * «Замандаш» экспедицияһы. «Киске Өфө», № }} == Әҙип тураһында == {{Hider|title = ''Китаптар һәм радиотапшырыуҙар''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Р. Камалов. «Драматурги — люди с детской душой» — «Драматургтар — бала күңелле кешеләр». «Башкортостан», 1998, 20 февраль. * Г. Ҡотоева. «Из тысячей чудес состоит мир» — «Мең мөғжизә бит ул донъя». «Башҡортостан ҡыҙы», 2004. * Т. Лотфуллина. «Могла быть певицей» — «Йырсы була алыр ине». «Аҙна». 2005, 16 сентябрь. * С. Абузаров. «Потрясающее зрелище»- «Йән тетрәткән тамаша». «Башҡортостан», 2005, 15 сентябрь. * Э. Халикова. «Обыкновенное чудо». «Ватандаш». 2006-5. * Л. Абдуллина. «Балаларға рәхмәтле». «Йәшлек», 2008, 21 сентябрь. * Ә. Үтәбай. "Сәрүәр Сурина: «Ынтылам гел Яҡтыға, ышанам гел Яҡшыға…». «Ағиҙел», 2017, № 12, 138-144-се биттәр. * Л.Кирәева "Сәрүәр Сурина: «Йылы һүҙ — йән аҙығы, тере һүҙ — тел асҡысы, ихлас һүҙ — йөрәк асҡысы…» «Ағиҙел», 2022, № 12. === «Юлдаш» һәм «Ашҡаҙар» радиоһы фондындағы тапшырыуҙар: === * «Һүҙ ҡәҙере» рубрикаһы (алып барыусыһы Әлфиә Батталова). «Ҡыш һәм ҡар тураһында» Сәрүәр Сурина. 4 тапшырыу. (2009). * «Илаһи ихласлыҡ» Зәйнәб Биишева тураһында иҫтәлек. С. Сурина уҡый. (2008). * «Балалар өсөн әкиәттәр». Сәрүәр Сурина уҡый. (2014). * «Халыҡ моңдары». Сәрүәр Сурина башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара. Алып барыусыһы Зөмәйрә Сафина. (2014). * «Ике йондоҙ». Алып барыусыһы Әхмәр Үтәбай менән Сәрүәр Сурина «Ашҡаҙар» радиоһында. (2013). * «Беҙҙең донъя» Алып барыусыһы Фәрзәнә Аҡбулатова менән Сәрүәр Сурина әңгәмәһе. (2014). }} == «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы фильмдары == == '''1. Эпос  “Урал-Батыр”.''' '''Репортажи и фильмы С.Р.Суриной в фонде БСТ и  Ютубе (Республиканский конкурс исполнителей эпоса) 1994-2018гг.''' == # # Әкиәт йомғағы. Телепередача  Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов.  Автор иллюстраций Рафик Мурдашев (Мелеуз), 22 мин. 1994.  <nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki>  Ред. С.Р.Сурина. Реж.Ф.Харисова.   # «Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Башгосфилармония Уфа, Организаторы  Минобразования, РЦНТ РБ, Хр. 39м.40с.,  26.07.96. Ред.   А.М.Сулейманов, реж. Ф.Н.Харисова, А.Х.Якупов. #  «Урал батыр-1997» 1-й  респ. конкурс юных сказителей. Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова). 07.02.97. Хр. 1ч. Ю.Гайнетдинов, А.М.Сулейманов, С.Р. Сурина, А.Х. Якупов. #  “Урал-батыр”-2000”. 2-й  респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ, не сохранились записи. # «Урал батыр-2001» . 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район. Хр. 27мин. 10.07.01. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина, А.В. Ханов. # «Урал батыр-2002». 4-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район.  Хр. 43м.27с. 16.08.02. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. #  «Урал батыр и мифология», научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, Хр. 42м.30c. 06.06.2003. <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. (Фануза Надршина и др.) # «Урал батыр -2003». 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н. хр. 1ч.03м.21с. 06.09.2003. <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. # «Урал батыр”. Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию Мухаметши Бурангулова,  14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. Организатор РЦНТ РБ. хр. 55м.05c. 24.01.2004. <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki>  С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. #   «Урал батыр - 2004». 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. Хр. 42м.45с. 12.07.2004. Нет записи. Р.Абдуллина, Ф.Ильбакова. #    «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. Хр. 40м.00с. 16.07.2005.  <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #   «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. Хр. 43м.47с. 17.07.2005. <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. Хр. 59м.25с. 22.07.2006. <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (Стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт). <nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki>  Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ. конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при: Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! Хр. 40м.20с. 23.07.2006. # «Песнь Уралу-2006».  8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Хр. 9м.21с. 23.07.2006.  (Конец второй части). <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) Исполнители эпоса, видеофильм. Хр. 1ч.27м.07с. 18.08.2007. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>   С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н,  ч. 1-я. 1ч.04м.47с. 22.09.2007 С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н. ч. 2-я. 57м.22с. 23.09.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. # «Песнь Уралу-2007»9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н.  ч. 3-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (начало). 59м.16с.  13.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2007». 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Стерлибашевский р-н, ч. 4-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (продолжение). 51м.38с.  21.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #   “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ. Хр. 1ч.39м.45с. 13.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, (Румиль Азнабаев, Ахмет Сулейманов, Асия Гайнуллина, Венера Баймухаметова, (27:50), Миндебай Юлмухаметов (30:30), Гульсасак Турумтаева (45:00) гран-при 2002), Айрат Атангулов (45:10, гран-при 2003), Миляуша Ильясова (гран-при 2004, ), Александр Щуплов (гран-при-2006,  45:40, 46:03), Алия Газизова (гран-при -2005, 45:07), Василя Казаргулова (гран-при -2007, 47:05), Альмира Калагаева, Флюра Абсаликова (55:50)... #   “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч. 2-я. Хр. 1ч. 00м.17с. 20.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов.   #  “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я. Хр. 1ч.00м.35с. 26.07.2008. #   “Песнь Уралу-2009” 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка». Хр. 1ч.14м.18с. 05 07.2009.  <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов. # "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”). II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. Хр. 26 мин.30 с. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов, Г.М.Азаматова. # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль ''' Передача 1. Часть 1 (6).''' Хр. 26 мин.'''2010г.''' <nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. (Конец репортажа продолжается в другой записи: <nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> ''' (конец 1-й части около 3 минут).''' # ''' '''“Урал-батыр-2010”. 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль.  Передача 1. Часть 2 (6). Хр. 26 мин. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. + Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г'''.''' # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль'''.''' Передача 2. Часть 4(6). Хр. 26 мин. 2010г. Гран-при Алия Газизова. <nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я. Хр. 26 мин. Гран-при Газиз Ишмухаметов. <nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki>  2011. С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2012”.  14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”, гран-при Инсаф Ямилев) Хр. 40мин. 2013. 40м.<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki>  Авторы Р.Сафарова, Н.С.Кинзябаева. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Первая передача на тему: “Юрты сэсэнов”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Вторая передача на тему: “Реликвии в юртах”. Хр. 13 мин., 2013.  <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова #  “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Третья передача на тему: “Родина сэсэна Альмухаметова”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Первая передача на тему: “Исполнители эпоса”. Хр. 13 мин. 2014. <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Вторая передача на тему: “Инсценировки эпоса”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Третья передача на тему: “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” ”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://yout</nowiki>. u.be/7y59UTSnVMY  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #  “Песнь Уралу – 2015”. 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. 30 мин. 2015. С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. # “Песнь Уралу – 2016”. 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2016. # “Песнь Уралу – 2017”. 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2017. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki>   три выпуска:  Н.Х.Хамитов, Айгиз-Тамыр. # “Песнь Уралу – 2018” 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. ЮБИЛЕЙный – 20-летие конкурса. Парад в Бурзяне. Открытие музея А.М.Сулейманова. 30 мин.   <nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. #   “Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау. Хр. 24 мин.40 сек. 2019. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> “Тамыр” студияһы. #   “Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг.” Дайджест. На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. Хр. 10 мин. 2012. <nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki>  С.Р.Сурина, Б.В.Каримов. #  “Урал Батыр” (ВЫПУСК 3) Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. Студия “ТАМЫР”. Хр. 20 мин. 2019. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. 13 мин. 2011. <nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". 13 мин. 2011.  <nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki>    С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Орнамент”. “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. Дни Якутской культуры в Республике Башкортостан. Встреча олонхосутов и исполнителей башкирского эпоса-кубаира "Урал-батыр". Уникальная школа олонхо с великими олонхосутами начала 21-го века - Николай Тимофеев, Петр Тихонов - со своими учениками. Руководитель Центра олонхо Агафья Захарова. Кадры из фильма "Фестиваль якутского народного эпоса "Олонхо", Саха-Якутия", 2013 год. Хр. 13 мин. 2011.  С.Р.Сурина, Г.М. Азаматова. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.1 (4). 2014г.''' <nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. Башкирские художники-войлочники весной 2014 года в г.Уфе собрались на научно-практический симпозиум по созданию костюмов для персонажей эпоса "Урал-батыр", в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.2 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Һомай, Самрау, Айһылыу, Ай, Ҡояш...''' <nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.3 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Кахкаха, Шульген, Змей.''' <nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала. ''' <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>     С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. # ''' ''' Статья С.Суриной об истории и победителях респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за  2017 год. <br />Сарвар Сурина, 2023.   # # == '''''2. Фильмы ТО «Хазина», ТО ГРПП ГУП ТРК «Башкортостан»''''' == == '''''АСМА МАУЛЕМБЕРДИЕВНА УСМАНОВА (1930-2015)''''' == краевед, ветеран просвещения, автор коллекции «Башкирский национальный костюм» руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы» Хайбуллинского района Республики Башкортостан 1. “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов. <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2. «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3. «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4. «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5. “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6. «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7. «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8. «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki> 9. Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10. «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11. «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина. (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12. «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13. «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16. "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы» - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17. «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18. «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19. “Ашҡаҙар тандары-2011”. “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20. «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21. «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина. 1990-2022гг. == '''3. БАШКИРСКАЯ ПУХОВАЯ ШАЛЬ''' == == '''Фильмы и репортажи по Башкирскому спутниковому телевидению (БСТ), организованные Суриной С.Р. и по ее консультации:''' == 1.     «Башкирские шали» 1-й респ. конкурс в Башгосфилармонии.  24м.40с. “Шали Башкирии”. Фильм А.Валеевой. 1992г. А.А.Валеева, Р.А.Исмагилов, С.Р.Сурина <nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> 2.    “Чудо башкирской шали” 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не РБ. 33м.30с. 2003г.  Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. <nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> 3.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. 44м.30 с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> 4.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. 50м. 41с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> 5.     Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 1(2), 44м.12с. 2009г.  Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> 6.    Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 2(2), 37м.37с. 2009г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki>  7.    Вечная нежность башкирской шали. 6-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). 1ч.10м. 2010г.  Сурина С.Р., Азаматова Г.М., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> 8.    Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 13мин. 2011г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> 9.      Надо знать. Шали. 13мин. 2010г. Саитбатталов И.М. 10. Семь чудес Башкортостана. Шали. 19 мин. 2009г. Абсалямова С., Валеева Р., Магадеева Р. <nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki>. 11. Орнамент. Вазямские шали. Репетиция и концерт. 24 мин. 2014. Сурина С.Р.  <nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki>   12.  Орнамент. Вазямские тканые шали. 13 мин. 2014г.  Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> 13.  Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре. 13мин. 2015г. <nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki>  Сурина С.Р. 14.  Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали. 10 мин. 2017г.  <nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> 15.  «Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. 03 мин., 2017г. М.Гафарова, Р.Искужин, “Вся Уфа”. <nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> 16. Башкирский народный танец с пуховой шалью. Кугарчинский район РБ. 06 мин. 2018г. Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> с уважением Сурина СР 01.03.2023. {{Hider|title = ''Китаптары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = '''краевед, ветеран просвещения,''' '''автор коллекции «Башкирский национальный костюм»''' '''руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы»''' '''Хайбуллинского района Республики Башкортостан''' авторы сценария С.Р. Сурина, Ю.И.Гайнетдинов, режиссёры А.Х.Якупов, Н.Х.Хамитов, Г.М.Азаматова 1.    “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов.  <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2.      «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3.    «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4.    «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5.    “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6.    «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7.    «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8.      «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki>   9.      Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10.          «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11.          «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина.     (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12.           «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13.          «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина,  Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14.           Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы»,  часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15.            Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16.          "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы»  - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17.          «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18.           «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19.           “Ашҡаҙар тандары-2011”.  “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”.  <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20.           «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21.           «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина.1990-2022гг. ; '''Передачи по БСТ о Башкирской шали (подготовленные С.Р.Суриной и с ее участием с1992 по 2020гг.):''' * {| class="wikitable" | colspan="2" | |название содержание Тема: “Башкирская шаль” Фильмы БСТ  со ссылками в канале “Ютуб-Сарвар Сурина.” |год создания |тайм-коды |хрон. |авторы |- | colspan="2" | |Шали Башкирии. Фильм А.Валеевой. 1992г. 1-й респ. конкурс «Башкирские шали» в БГФ |1992 |<nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> |24м.40с. |А.А.Валеева Р.А.Исмагилов С.Р.Сурина |- | |1.       |Чудо башкирской шали. 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не |2003 |<nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> |33м.30с. |Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. |- | |2.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> |44м.30с. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |3.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> |50м.41с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |4.       |Башкирская шаль. Вечная нежность башкирской шали. Часть 1(2), Уфа, 2009г. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> |44м.120с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |5.       |"Вечная нежность башкирской шали", часть 2 (2), Уфа, 2009г. Башкортостан. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> |37м.30с. |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |6.       |Вечная нежность башкирской шали . 6-й Респ.фестиваль в Уфе (ГДК) |2010 |00:00:59 – 01:03:00 |1ч.2м. |Сурина С.Р. Азаматова Г.М. Гайнанов Э.А. |- | |7.       |Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 2011г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |8.       |Надо знать. Шали. |2010 |00:14:00-00:27:12 |13м.12с. |Саитбатталов И. |- | |9.       |Семь чудес Башкортостана. Шали. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki> |19м. |Абсалямова С. Валеева Р. Магадеева Р. |- | |10.    |Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре 2015г |2015 |<nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |11.    |Орнамент Вазямские шали Репетиция и концерт. 2014. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki> |24м. |Сурина С.Р. |- | |12.    |Орнамент Вазямские тканые шали. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |13.    |Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали |2017 |<nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> |10м. | |- | |14.    |«Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. |2017 |<nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> |3 м. |М.Гафарова Р.Искужин “Вся Уфа” |- | |15.    |ОРНАМЕНТ. Башкирский народный танец с пуховой шалью. 2018. Кугарчинский район РБ. |2018 |<nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> |6м. |С.Р.Сурина |- | |16.    | | | | | |- | |17.    |ЗАН-18 (30). Миякинская радуга - асалы палас. Мастера народного ткачества Башкортостана. 2000г. |2000 |<nowiki>https://youtu.be/enEQI-nFKDg</nowiki> |27м |С.Р.Сурина В.А.Исяндавлетова |- | |18.    |Паласы Башкортостана. Часть 1. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/6C5HnZnYgxk</nowiki> |36м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Рахимов М. |- | |19.    |Паласы Башкортостана. Часть 2. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/Y0Vpv77g94Y</nowiki> |25м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. |- | |20.    |"Орнамент" Башкирский войлок (1), БСТ, на башк-рус.яз. Абзелил. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/secn4gHD440</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Хамитова Г.Ч. |- | | | | | | | |} * '''Телевизионные репортажи и телефильмы БСТ в цикле "Уралға йыр" - "Песнь Уралу" - о республиканском конкурсе исполнителей башкирского эпоса "Урал-батыр" (подготовленные С.Р.Суриной с 1994 по 2018гг.)''' * '''Фильмы и репортажи''' '''ТО «Хазина» и ГРПР (“Орнамент”)''' '''ГУП ТРК «Башкортостан»''' '''в 1996-2017гг.''' '''о республиканских конкурсах исполнителей башкирского народного эпоса «Урал батыр»''' {| class="wikitable" |№   |название |эфир и хронометраж |код |авторы |- |1.       |Әкиәт йомғағы. Телепередача  года Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов. Автор иллюстраций Рафик Мурдашев (Мелеуз) |1994 |<nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki> |С.Р.Сурина. А.Х.Якупов Ф.Харисова |- |2.     1. |«Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Уфа, Башгосфилармония Орг. Минобразования, РЦНТ | 26.07.96. Хр. 39м.40с | | А.М.Сулейманов Ф.Н.Харисова |- | 3.     2. | «Урал батыр-1997» 1-й респ. конкурс юных сказителей Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова) | 07.02.97. Хр. 1ч.00м. 00c. | | Ю.Гайнетдинов А.М.Сулейманов С.Р. Сурина А.Х. Якупов |- | |2-й респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ |<nowiki>---</nowiki> |<nowiki>- не сохранился в записи</nowiki> |<nowiki>----</nowiki> |- | 4.     3. | «Урал батыр-2001» 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район | 10.07.01. Хр. 27мин. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 4. | «Урал батыр-2002» 4-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район | 16.08.02. Хр. 43м.27с. | <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 5.       | «Урал батыр и мифология» научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. Фануза Надршина и др. | 06.06.2003. Хр. 42м.30c. | <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- |6.       | «Урал батыр -2003» 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н | 06.09.2003. хр. 1ч.03м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 7.       |«Урал батыр-2003» Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию М.Бурангулова, 14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. | 24.01.2004.хр. 55м.05c. | <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | | «Урал батыр - 2004» 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. | 12.07.2004. Хр. 42м.45с. | Нет записи | Р.Абдуллина Ф.Ильбакова |- | 8.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. | 16.07.2005. Хр. 40м.00с | <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 9.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. | 17.07.2005. Хр. 43м.47с | <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 10.               | «Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. | 22.07.2006. Хр. 59м.25с. | <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |11.             | «Песнь Уралу-2006» 8- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт) | 23.07.2006. Хр. 9м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |12.             |«Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при : Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! |23.07.2006. Хр. 40м.20с. |<nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.Кудакаев |- | 13.             | “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) исполнители эпоса, видеофильм | 18.08.2007. Хр. 1ч.27м.07с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |14.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 1-я. | 22.09.07 | 1ч.04м.47с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |15.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 2-я. | 23.09.07 | 57м.22с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- | 16.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 3-я (стихи Рами Гарипова) | 13.10.07 | 59м.16с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 17.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 4-я (стихи Рами Гарипова) | 21.10.07 | 51м.38с | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |18.             | “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ | 13.07.08. Хр. 1ч.39м.45с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев Э.А.Гайнанов |- |19.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при) Асия Гайнуллина, | 19.07.2008. хр. 59м.05с. | <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |20.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.2-я | 20.07.2008. хр. 1ч. 00м.17с. |<nowiki>https://youtu.be/C4RUY2frHn8</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |  21.             | “Песнь Уралу-2008” 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я | 26.07.2008. Хр. 1ч.00м.35с. |<nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- | 22.             | «Песнь Уралу -2009» 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка» | 05 07.2009. Хр. 1ч.14 м. 18сек. | <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |23.             | = "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”) = II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. |2011г. Хр. 26мин. 30с. |<nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |24.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 1 (6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |25.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 2 (6). 2010г. = = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, = |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |26.             |идео начнется через 8 = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г. = = (конең 1-й части около 3 минут) = |2010 Хр. 2, 5 мин. |<nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |27.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан. р-н. Передача 2. Часть 4(6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль |2010г. Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |28.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |29.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |30.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я |2011 Хр. 26м.   |<nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |31.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |32.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |33.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |34.             | “Орнамент” “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. |2011 |13м. |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |35.             |“Песнь Уралу – 2012” 14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”) Гран-при Инсаф Ямилев. |2013. Хр. 40м. |<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki> |С.Р.Сурина Р.Сафарова Н.С.Кинзябаева |- |36.             | = Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг. Дайджест. = = На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. = |2012. Хр. 10 мин. |<nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki> |С.Р.Сурина Б.В.Каримов |- |37.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |1 - “Юрты сэсэнов”  <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |38.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |2 - “Реликвии в юртах” <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |39.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |40.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |1. “Исполнители эпоса”, <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |41.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |2. “Инсценировки эпоса” <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |42.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |3. “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” <nowiki>https://youtu.be/7y59UTSnVMY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |43.             |“Песнь Уралу – 2015” 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2015 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |44.             |“Песнь Уралу – 2016” 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2016 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |45.             |“Песнь Уралу – 2017” три выпуска 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2017 |ЮТУБ: <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |АЙГИЗ-ТАМЫР Н.Х.Хамитов |- |46.             |“Песнь Уралу – 2018”  ЮБИЛЕЙный 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2018 Хр. 30 мин |<nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |47.             |Урал Батыр | ВЫПУСК 3 | Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. ТАМЫР. |2017. Хр. 24 мин. 40 с. |<nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |ТАМЫР студияһы. БСТ. |- |48.             |“Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау |2019 |20 мин. |С.Р.Сурина |- |49.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.1 (4). 2014г. = Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |50.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.2 (4). 2014г. Изготовление костюмов из войлока для Һомай, Самрау, Ай, Ҡояш... |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |51.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.3 (4). 2014г. Войлочные костюмы для Урала, шульгена, Айхылу и др. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |52.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4). 2014г. Войлочные костюмы для дивов, мифич. Персонажей из эпоса “Урал-батыр”. Талгат Засанович Масалимов, Карима Шариповна Кайдалова – руководители проекта. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |53.             |Статья С.Суриной об истории и победителях  респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за 2017 год. |2017 | | |} }} == '''4. "АШКАДАР ТАНДАРЫ" - фестиваль башкирских фольклорных коллективов, г.Стерлитамак. Репортажи БСТ, автор телеверсий Сарвар Сурина.''' == режиссеры монтажа Наил Хамитов, Гузель Азаматова  2006-2016 гг. 2006 – первый фестиваль - шесть передач-репортажей  хронометражом по 1 час. 2008 – второй фестиваль – шесть репортажей  хр. От 1ч. до 2 ч. 2011 – третий фестиваль – двенадцать репортажей по 30 мин. и полностью гала-концерты по 2 часа. Отдельные выступления полностью выданы в эфир – 4 репортажа (Курган, Бурзян, Гафури, Хайбулла) 2014 – рцнт не пригласил, решили сами снимать. Я вела свои съемки. 2016 – рцнт не пригласил, кто-то из них снял, не дали в эфир. = 1.     "Ашкаҙар таңдары-2011", 6-сы бүлек (12), 30 мин. 2012 й.н Республиканский праздник башкирского фольклора "Ашкадар тандары"- 2011. Ермекеевский район, Детский фольк. Анс.,  Ишимбайский район ф/а "Ишэй", Миякинский район ф/а "Кугидель" ("Күгиҙел", рук. Гульнур Динеева, Фидан Шафиков "Француз бәйете") Автор фильма Сарвар Сурина, реж. Гузель Азаматова, 2011г. = == '''5'''. '''''РОЗА Габдерауфовна МАННАНОВА (1923-2013), г.Ишимбай в телефильмах С.Р.Суриной''''' == 1.     "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть первая. 35 мин. 2015г. "Киссаи Бэндэ" - повествования о человеке, сказания о судьбах, мечтах и делах людей. Роза Габдерауфовна Маннанова (1923-2012) - родная племянница АхметЗаки Валиди-Тугана, старшая дочь его родного брата Габдерауфа (1895-1937). Розе Рауфовне и ее сестрам суждено было пройти все этапы лишения - сиротства, голода, преследований и унижений, из которых они - род Валидовых - вышли закаленными духовно, истинными борцами за жизнь и счастье человеческое. Съемки 2011года. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/wXeyL1g_wO</nowiki> 2.    "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть вторая. 27 мин. 2015г. Рассказ Розы ГабдеРауфовны Маннановой о судьбе семьи Валидовых из дер.Кузян Ишимбайского района Башкортостана. Лишения, боль утраты близких, враждебное отношение властей не смогли закрыть бьющий ключ жизнерадостности, великодушия, благородства, дарованных им от Аллаха. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина,  <nowiki>https://youtu.be/gammeyZxWtU</nowiki> 3.    "Орнамент" Ахмет Заки Валиди-Туган. Старейшины музея в Кузяне. Ишимбайский район. Роза Маннанова и ее дочь Ляля Нажиповна Ишкулова.  2015 г. Музей Заки Валиди Тугана в дер. Кузян Ишимбайского района Башкортостана открыт в 1994г. Экспонаты собраны по крупицам у родных и односельчан. Автор Сарвар Сурина. Оператор Эдуард Гайнанов. Р. 10 мин. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина <nowiki>https://youtu.be/5ZyRY9YLyGg</nowiki> 4.    “Орнамент” Роза Маннанова. Истории сувениров. Рассказ о подарках и сувенирах в семейном архиве. 13 мин. 2012. 5.    “Орнамент” Роза Маннанова. История жизни в рассказах об отце и родных. 13 мин. 2012. == '''6.''' '''АСИЯ СУЛТАНОВНА ГАЙНУЛЛИНА''' '''(1955)''' == == '''Интервью в телефильмах Сарвар Суриной.''' == == '''Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете,''' == == '''канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Хайбулла Ашкадар тандары Асия Гайнуллина”1990-2022гг.''' == 1.    "Бишек йыры-2002" часть 1, хр. 40 мин. 2002г. Колыбельные песни народов РБ. Выступление Асии Гайнуллиной "Улым  минең ир булыр" (Сибай 32:40 - 35:40:00),  "Хвала роженице и ребенку" (анс. "Кугиҙел" Мияки) БСТ, Башкирские народные обряды (анс. Күндеряк" Стерлибашевского района), колыбельные авторские песни. Ред. С.Сурина, реж. Н.Хамитов. ТО "Хазина". <nowiki>https://youtu.be/NOn8JIdAluc</nowiki> 2.    М.Акмулла (1831-1895). 175-летие Великого башкирского просветителя-поэта. Хр. 1 час.  2006г.. <nowiki>https://youtu.be/HXHslu9bt7A</nowiki> Юбилейные торжества на родной земле Мифтахетдина Акмуллы - в Миякинском районе Башкортостана, долины рек Дема (Дим, Күгиҙел), Уршак (Өршәк), где веками жили башкиры рода мин (мең, меңле, минг, минцы, мен) - куль-иль-минцы и сарайли-минцы. Почетные гости праздника: Рашит Имашев, Рашит Шакур, Ляля Имашева, Ильшат Муслимов, Габдулла Ахметшин, Гайса Хусаинов, Раил Асадуллин, Аитбай Хужин - ветеран войны из д. Аитово Миякин. района, Гарифа Кудрявая (Учалы), Ханифа Абубакирова (Абзелил), Асия Гайнуллина (Сибай), Анатолий Парпара (поэт, переводчик), Рамазан Шагалеев (Челябинск), руководители музея М.Акмуллы Байтимер и Татьяна Гильмановы (Туксанбай), Альбина, Ирина, Алмаз Гильмановы - потомки Акмуллы, Рауиля и Наил Давлетовы (д.Сафар), Артур Сурин - зам. министра Образования РБ (56:20), Гульфия Идельбаева, Факиха Тугузбаева, Рафаэль Шафиков, Ямиль Абдульманов, Зайнулла Хабибуллин, звучали стихи Акмуллы, народные песни. Автор сценария праздника и телефильма Сарвар Сурина, Реж. Карима Кайдалова, Наил Хамитов. БСТ, 2006г 3.     "Ашкадар Тандары - 2006".  Первый фестиваль. Гала-концерт.  Хр. 1час 55мин. Автор сцен. гала-концерта Зухра Файзуллина, режиссеры Ахмар Ахмадуллин, Риф Габитов, Сулпан Аскарова, Илшат Яхин, Сайдаш Сасанбаев. (Ҡатнашыусылар: Фәниә Арсланова (Хәйбулла), Зөләрәм Снегирева (Дәүләкән), Хәнифә Әбүбәкерова (Әбйәлил, Вәсилә Садиҡова, Ләлә Ғүмәрова 24:30, 59:20), Асма Усманова,  Ябай Малай (Хәйбулла 40:40, 1:34:12), Юлдыбаев (Көйөргәҙе 41:20), Ралия Аюпова (Дәүләкән, 59:30), Асия Гайнуллина (Сибай, 52:22, 01:02:57,  01:36:10), Фәниә Сынбулатова (Сибай), Розалия Солтангәрәева (1:36:40) Телерепортаж: С.Р.Сурина, Хамитов Н.Х., А.В. Ханов. 2006г. 4.    “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1 (всего 3 части). (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. Асия Гайнуллина (21:12-24:00). Урал батыр-2008. Часть 1 Стерлитамак.р-н, Юбилейный вечер конкурса. 2008г. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. 5.     "Ашкадар тандары-2008".  Гала-концерт. Стерлитамак. 2008г. <nowiki>https://youtu.be/tbc3SWZCfjo</nowiki> Гала-концерт Второго республиканского фестиваля башкирских фольклорных коллективов "Ашкадар тандары" (2008) в городе Стерлитамак Республики Башкортостан. Участники - 60 творческих коллективов. Театрализованное представление "В обрядах - тепло семейное". Автор - Асия Гайнуллина, реж. Азат Зиганшин. Гран-при - ф/а "Сэсмэуер" Абзелиловского р-на. Автор телеверсии Сарвар Сурина, реж. Наил Хамитов. 2008г. (Участники: Баязит Гайнуллин – ятаган и озляу  18:20-23:20) . 6.    "Белый войлок"- 2012. "Легенды минских башкир" часть 1 (2), хр. 26 мин. 40 сек. 2012г. <nowiki>https://youtu.be/7GvLI_CKD-0</nowiki>  Участники: Карима Кайдалова (00:45-01:20), (14:50-16:10), 24:30-26:30,  (18:38 – 19:44), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13), Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин... 7.    "Белый войлок"- 2012. Легенды и песни минских башкир. Часть 2(2), хр. 30 мин. БСТ, 2014. <nowiki>https://youtu.be/jvYCO0hVAmE</nowiki>   "Легенды и песни башкир минского рода" - Проект 7-го респ.семинара художников-войлочников, который прошел на турбазе "Сим" (директор Вячеслав Смахтин) Иглинского р-на РБ - Республики Башкортостан. Руководители семинара Карима Кайдалова, Ольга Суткевич. Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Асия Гайнуллина, Фидаил Хабибуллин...  Автор фильма Сарвар Суриной. Реж. Гузель Азаматова, оператор Дан Хамитов, монтажер Денис Молоков. 8.    “Орнамент” Войлочные костюмы для персонажей эпоса “Урал-батыр” в Центре войлока БГПУ им. Акмуллы, 4 передачи по 13 мин. 2010 г. Участники – авторы эскизов к костюмам и валяние: Талгат Масалимов, Карима Кайдалова (руководители семинара), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13). 9.    "Орнамент" Ткацкие станки в клубе села Орловка Архангельского района РБ. Хр. 13 мин. 2013. Сурина С.Р., Р.Р.Разяпов.  (Участники  3-го респ. семинара по ткачеству: Карима Кайдалова (организатор), Ляля Гумерова (из села Абзаново Архангельского р-на), Ольга Суткевич, Фаниса Сайфетдинова, Асия Гайнуллина, Гульнара Тажетдинова, Гузель Шембергер и др.)  <nowiki>https://youtu.be/NaKyqZp0T8g</nowiki> 10.      “Орнамент”.   Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”.  ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала.   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>   Сарвар Сурина, 2023. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/539 Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028174302/http://libmap.bashnl.ru/node/539 |date=2021-10-28 }}{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|92279}}{{V|04|12|2022}} * [https://www.youtube.com/channel/UCOANeHytlI1MFupvFFJRn7g?view_as=subscriber '''Ютуб-канал Сарвар Суриной'''] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Күгәрсен районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]] [[Категория:Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаттары]] ohvec8r59ducchuzrq956r092ouwqff 0 81572 1298586 1206030 2026-05-30T10:52:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298586 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Таһир Таһиров |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Таһир Исмәғил улы Ахунйәнов |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 15.9.1923 |Тыуған урыны = [[Өфө губернаһы]], [[Бәләбәй өйәҙе]], [[Бишбүләк]] улусы<ref name="Х">Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Бишбүләк районы}}.</ref>, [[Муса (Бишбүләк районы)|Муса]] ауылы |Вафат булыу датаһы = 25.11.2013 |Вафат булған урыны = <!-- {{ВафатБулыуУрыны |}}--> |Гражданлығы = СССР, Россия |Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы, журналист |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Трудового Красного Знамени|1971}}{{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени|1976}}{{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени|1986}}{{!!}}{{Орден Отечественной войны II степени|1985}} {{!}}- {{!}} {{Орден Дружбы народов|1980}}{{!!}}{{Орден Красной Звезды|1945}}{{!!}}{{Миҙал Хәрби хеҙмәттәре өсөн|1943}} {{!}}} |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = }} {{фамилиялаш|Таһиров}} '''Ахунйәнов Таһир Исмәғил улы, әҙәби псевдонимы Таһир Таһиров''' ([[15 сентябрь]] [[1923 йыл]] — [[25 ноябрь]] [[2013 йыл]]) — партия һәм йәмәғәт эшмәкәре, журналист, ғалим һәм яҙыусы. 1967—1987 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. Башҡорт АССР-ының 6—11‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Тарих фәндәре кандидаты (1961). 1943 йылдан КПСС, 1957 йылдан [[СССР]]-ҙың Журналистар, 1984 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союздары]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Фәтих Кәрим]] (1998), [[Мәжит Ғафури]] (2005) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976, 1986), Халыҡтар дуҫлығы (1980) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Таһир Исмәғил улы Ахунйәнов 1923 йылдың 25 сентябрендә [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] [[Бишбүләк]] улусының (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бишбүләк]] районы) [[Муса (Бишбүләк районы)|Муса]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Үҙҙәрендәге башланғыс мәктәптән һуң Айыт ете йыллыҡ һәм Миәкә районы [[Мәнәүезтамаҡ]] урта мәктәрендә уҡый. 1940 йылда [[Бәләбәй]] педагогия училищеһын тамамлай һәм [[Бишбүләк районы]]ны [[Муса (Бишбүләк районы)|Муса]] ауылындағы башланғыс, аҙаҡтан [[Яңы Васильевка]] ете йыллыҡ мәктәптәрендә балалар уҡыта. 1941 йылда Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә алына. Хәрби училище тамамлағандан һуң, взвод командиры вазифаһында [[Бөйөк Ватан һуғышы]] фронттарында немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы яуҙарҙа ҡатнаша. 1943 йылда Коммунистар партияһына инә. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн хәрби ордендар һәм миҙалдар менән наградлана. Армия сафтарынан 1946 йылда тыныс тормошҡа ҡайта һәм Яңы Васильевка ете йыллыҡ мәктәбенә директор итеп тәғәйенләнә, әммә күп тә үтмәй ВЛКСМ-дың Бишбүләк район комитетына ойоштороу бүлеге мөдире итеп алына, ноябрь айында райкомдың II секретары итеп һайлана. 1948—1950 йылдарҙа [[Өфө]]лә Өлкә партия мәктәбендә уҡый һәм уны тамамлағандан һуң [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның лекторы, аҙаҡтан пропаганда бүлеге мөдиренең урынбаҫары була. 1957—1961 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбендә уҡып ҡайтҡандан һуң КПСС өлкә комитетының фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. 1964 йылда [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] республика гәзитенең мөхәррире итеп раҫлана. 1967 йылдан алып 1987 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының идеология буйынса секретары булды. Партия органдарында эшләгән осорҙа КПСС-тың XXVI съезына делегат, [[Башҡорт АССР-ы]]ның VI—X саҡырылыш Юғары Советтары депутаты итеп һайланды. Фиәҡәр һәм намыҫлы хеҙмәт эшмәкәрлеге өсөн өс тапҡыр [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] һәм Халыҡтар дуҫлығы ордены, миҙалдар, шул иҫәптән Монгол Халыҡ Республикаһы миҙалы менән наградланған. Уҙған быуаттың алтмышынсы — һикһәненсе йылдарында Башҡорт АССР-ы хеҙмәтсәндәренең төрлө өлкәләрҙә өлгәшкән күп яҡлы уңыштарында һис шикһеҙ Таһир Исмәғил улы Ахунйәновтың шәхсән өлөшө тос ҡына. == Әҙәби эшмәкәрлеге == Таһир Таһиров әҙәби ижад менән һуғышҡа тиклем үк шөғөлләнә башлай: төрлө гәзиттәрҙә үҙенең мәҡәләләрен һәм шиғырҙарын баҫтыра. == Китаптары == * Изгеләр күктәрҙә йәшәй: Повестар. — Өфө: Китап, 1998. — 367 бит. * Лейтенанты: Повести и рассказы / Пер. с башк.- М.: Советский писатель, 1990. — 480 стр.{{ref-ru}} * Три буранных дня: Повесть и рассказы / Пер. с башк. — М.: Сов. Россия, 1987. — 256 стр.{{ref-ru}} * Зигуна: Повестар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1986. — 424 бит. * Кукушки слышу счет: Повесть и рассказы / Пер. с башк. — М.: Современник, 1984. — 192 стр.{{ref-ru}} * Ғәлиә: Повестар һәм хикәйәләр. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1984. — 304 бит. == Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре == * II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)<ref>{{Подвиг Народа|1510597023|title=Информация}}</ref> * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (25.05.1945)<ref>{{Подвиг Народа|44513714}}</ref> * Өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] * Халыҡтар дуҫлығы ордены * «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (30.04.1943)<ref>{{Подвиг Народа|17304884}}</ref> * [[Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премия]] * [[Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаттары|Мәжит Ғафури исемендәге премия]] == Әҙип тураһында == * [[Рамазанов Ғилемдар Йыһандар улы|Рамазанов Г.]] Молоды мы были. «Литературная Россия», 1981, 20 ноябрь.{{ref-ru}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М.]] Намыҫҡа тоғролоҡ. [[Башҡортостан (гәзит)|«Совет Башҡортостаны»]], 1983, 16 декабрь. * [[Рамазанов Ғилемдар Йыһандар улы|Рамазанов Ғ.]] Замандашлар язмышлары. [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]], 1984, 6 сентябрь. * [[Филиппов Александр Павлович|Филиппов А.]] Последняя трава: О Т. Тагирове // Истоки, 2002, № 23.{{ref-ru}} * [[Филиппов Александр Павлович|Филиппов А.]] Последняя трава: Очерк о жизни и деятельности Т. И. Ахунзянова. — Уфа: Скиф, 2006. — 88 стр.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1230-akhunj-nov-ta-ir-ism-il-uly}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/313 Литературная карта Республики Башкортостан: Тагиров Тагир Исмагилович (Ахунзянов)]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bizhbulyak.ru/index.php/bizhbulyak-ru/nasha-gordost/67-tagirov-tagir-ismagilovich Бижбуляк . Сайт. Наша гордость . Тагиров Тагир Исмагилович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140719225216/http://bizhbulyak.ru/index.php/bizhbulyak-ru/nasha-gordost/67-tagirov-tagir-ismagilovich |date=2014-07-19 }} [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]] [[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Ф. Кәрим исемендәге премия (Бәләбәй районы) лауреаттары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:8-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:9-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:10-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:11-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] 7u4w7uivzoivsin8dup0m73x0okgbh2 0 95999 1298507 1280461 2026-05-30T02:54:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298507 wikitext text/x-wiki {{Карточка награды |Название = Степан Злобин исемендәге әҙәби премия |Изображение = |Размер изображения = 120px |OriginalName = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}}<br /> {{Флагификация|Башҡортостан}} |Тип = маҡтаулы исем |КомуВручается = [[Урыҫ теле]]ндә ижад итеүсе әҙиптәргә тыуған яҡҡа арналған иң яҡшы әҫәр һәм юғары һөнәри оҫталыҡ өсөн бирелә |КемВручается = [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Яҙыусылары союзы]] |ОснованияНаграждения = |Статус = ғәмәлдә |Параметры = |ДатаУчреждения = [[1966 йыл]] |ПервоеНаграждение = |ПоследнееНаграждение = |Количество = |СтаршаяНаграда = |МладшаяНаграда = |Соответствует = }} '''Степан Злобин исемендәге әҙәби премия''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] премияһы. [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Яҙыусылары союзы]] тарафынан 1996 йылда булдырылған. [[Урыҫ теле]]ндә ижад итеүсе әҙиптәргә тыуған яҡҡа арналған иң яҡшы әҫәр һәм юғары һөнәри оҫталыҡ өсөн бирелә. Баштараҡ премия ике йылға бер тапҡыр тапшырылһа, хәҙер уның лауреаттары йыл һайын билдәләнә. == Премия лауреаттары == # [[Морат Рәхимҡолов]] # [[Александр Филиппов]] # [[Роберт Паль]] # [[Леонид Лушников]] # [[Юрий Андрианов]] # [[Ильяс Вәлиев‎]] # [[Камил Йыһаншин]] # [[Марсель Ғәфүров]] # [[Йәмил Мостафин]] # [[Рим Әхмәдов]] # [[Георгий Кацерик]] # [[Владимир Денисов]] # [[Юрий Горюхин]] # [[Алла Докучаева]] # [[Михаил Ерилин]] # [[Сергей Матюшин]] # Игорь Максимов # [[Николай Грахов]] # [[Светлана Сураева]] ---------------------------------------------- === 2017 === * [[Светлана Сураева]], прозаик, публицист, шағир һәм тәржемәсе<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1108704-literator-iz-ufy-svetlana-churaeva-stala-laureatom-premii-imeni-stepana-zlobina/ Литератор из Уфы Светлана Чураева стала лауреатом премии имени Степана Злобина. {{Башинформ}}, 2018, 26 января]{{ref-ru}}{{V|26|01|2018}}</ref>. === 2014 === * [[Николай Грахов]], балалар шағиры һәм яҙыусыһы, йырсы-шағир (бард), журналист һәм тәржемәсе<ref>[http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/news/234-ufimskomu-poetu-nikolayu-grahovu-prisuzhdena-premiya-imeni-stepana-zlobina.html Уфимскому поэту Николаю Грахову присуждена премия имени Степана Злобина — Официальный сайт Союза писателей Республики Башкортостан, 2014, 28 января] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024913/http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/news/234-ufimskomu-poetu-nikolayu-grahovu-prisuzhdena-premiya-imeni-stepana-zlobina.html |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}</ref>. === 2013 === * Игорь Максимов, республиканың иң өлкән [[урыҫтар|урыҫ]] яҙыусыларының береһе, ижади союзда тормай. [[Белорет районы]]нда йәшәй, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы<ref>[http://www.knizhnyj-larek.ru/news/igor-savelev-premiyu-russkomu-pisatelyu/?utm_source=copy&utm_medium=paste&utm_campaign=copypaste&utm_content=http%3A%2F%2Fwww.knizhnyj-larek.ru%2Fnews%2Figor-savelev-premiyu-russkomu-pisatelyu%2F Писательские награды: Игорь Савельев. Премию – русскому писателю. Сайт «Книжный ларек»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508140647/https://www.knizhnyj-larek.ru/news/igor-savelev-premiyu-russkomu-pisatelyu/?utm_source=copy&utm_medium=paste&utm_campaign=copypaste&utm_content=http%3A%2F%2Fwww.knizhnyj-larek.ru%2Fnews%2Figor-savelev-premiyu-russkomu-pisatelyu%2F |date=2021-05-08 }}{{ref-ru}}</ref>. === 2012 === * Сергей Матюшин (үлгәндән һуң)<ref>[http://ufavesti.ru/3374-premiya-imeni-stepana-zlobina-posmertno-prisuzhdena-pisatelyu-sergeyu-matyushinu.html Премия имени Степана Злобина посмертно присуждена писателю Сергею Матюшину — Информационно-аналитическая газета «Уфимские вести», 2013, 19 февраля]{{ref-ru}}</ref> === 2010 === * Алла Докучаева * [[Михаил Ерилин]] === 2009 === * [[Юрий Горюхин]], яҙыусы һәм журналист === 2009 === * Владимир Денисов === 2007 === * [[Георгий Кацерик]], яҙыусы, шағир һәм журналист. «Знахарь» повесы өсөн<ref>http://www.bashinform.ru/news/231734-prezentatsiya-knigi-georgiya-katserika-izlechenie-neizlechimykh-sostoyalas-v-ufe/ Кацерик — Злобин премияһының унынсы лауреаты булды</ref>. === 2003 <ref>[http://www.bashinform.ru/news/109192-v-ufe-proydet-vruchenie-literaturnoy-premii-imeni-stepana-zlobina/#ixzz3okqfkq6o В УФЕ ПРОЙДЕТ ВРУЧЕНИЕ ЛИТЕРАТУРНОЙ ПРЕМИИ ИМЕНИ СТЕПАНА ЗЛОБИНА — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2003, 10 декабрь]{{ref-ru}}</ref>=== * [[Марсель Ғәфүров]] * [[Рим Әхмәдов]] * [[Йәмил Мостафин]] === 2002 === * [[Камил Йыһаншин]] === 2000 === * Юрий Андрианов * [[Вәлиев Ильяс Иштуған улы]] — «Патриотизм һәм халыҡтар» монографияһы өсөн === 1999 === * [[Леонид Лушников]] === 1998 === * Роберт Паль === 1997 === * Александр Филиппов === 1996 === * Морат Рәхимҡолов == Сығанаҡтар == * [HTTP://LIBMAP.BASHNL.RU/NODE/161 Литературная карта Республики Башкортостан. Республиканская литературная премия имени Степана Злобина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513041327/http://libmap.bashnl.ru/NODE/161 |date=2021-05-13 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == [[Категория:Алфавит буйынса наградалар]] [[Категория:Башҡортостандың әҙәби премиялары]] [[Категория:Башҡортостан әҙәбиәте]] arggc2hx6qv9ob5fr436xo8mliy5i15 0 118057 1298587 1181142 2026-05-30T11:22:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298587 wikitext text/x-wiki {{Памятник |Русское название = Темерник таможняһы һәйкәле |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись изображения = |Ширина изображения = |Современный статус = |Страна = [[Рәсәй]] |Страна2 = |Название местоположения = ҡала |Местоположение = [[Дондағы Ростов]], ҡала яр буйы |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Позиционная карта = |Архитектурный стиль = |Автор проекта = |Архитектор = |Скульптор = Сергей Олешня һәм Анатолий Дементьев |Строитель = |Основатель = |Начало строительства = |Окончание строительства = |Состояние = |Высота = 2,2 метр |Материал = |Сайт = |Commons = }} '''Темерник таможняһы һәйкәле''' — [[2010 йыл]]да [[Дондағы Ростов]] ҡалаһына нигеҙ һалыу көнөндә, Темерник таможняһы һәйкәлен асыу тураһында Указ яҙылыуға арнап ҡала яры буйында тантаналы рәүештә асылған һынлы монумент<ref name="Памятник в честь основания Темерницкой таможни">[http://dontourism.ru/memorials_view.aspx?id=91 Памятник в честь основания Темерницкой таможни//Донской туризм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331025438/http://dontourism.ru/memorials_view.aspx?id=91 |date=2017-03-31 }}</ref>. Һәйкәл ҡала хакимиәте №890 ҡарарына (24.11.2010) ярашлы [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында урынлаштырылған<ref name="Об установке памятника в честь основания Темерницкой таможни">[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&backlink=1&&nd=144028959&&page=1&rdk=1#I0 Об установке памятника в честь основания Темерницкой таможни]</ref>. == Тарих == [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында  [[2010 йыл]]дың [[15 декабрь|15 декабрендә]] рәсми рәүештә Темерник таможняһы һәйкәле асыла. Был ваҡиға [[Дондағы Ростов]] ҡалаһының тыуған көнөн байрам итеү маҡсатында һәм Темерник таможняһы һәйкәлен асыу тураһында указға ҡул ҡуйыуға арнап үткәрелә. Скульптураны Новороссийск ҡалаһында иң оҫта етәкселәр эшләгән. Һәйкәл төҙөү скульпторҙары  Сергей Олешня һәм Анатолий Дементьев.  Монументты эшләүгә 7 айҙан күберәк ваҡыт кәрәк булған. [[2017 йыл]]дың [[24 февраль|24 февралендә]] һәйкәл өлөшләтә зыян күргән тигән мәғлүмәт була. Версия буйынса был  вандаллыҡ һөҙөмтәһе тип атала, ләкин һәйкәлдең өлөшләтә зыянланыуы юл-транспорт ваҡиғалары арҡаһында булып сыға<ref name="Мемориал ко Дню создания Темерницкой таможни частично разрушен Мемориал ко Дню создания Темерницкой таможни частично разрушен">[https://rostov.press/12266-memorial-ko-dnyu-sozdaniya-temernickoy-tamozhni-chastichno-razrushen.html Мемориал ко Дню создания Темерницкой таможни частично разрушен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331031651/https://rostov.press/12266-memorial-ko-dnyu-sozdaniya-temernickoy-tamozhni-chastichno-razrushen.html |date=2017-03-31 }}</ref>. == Тасуирлама == Композиция үҙәгендә — таможня офицеры фигураһы, ул  ҡулында [[1731 йыл]] менән билдәләнгән Сауҙа уставын тотҡан. Шулай уҡ уның ҡулында таможня эштәрен көйләүсе  башҡа документтар ҙа бар. Һәйкәлде төҙөгән саҡта шул осорға һәйкәлдең тышҡы ҡиәфәтен оҡшатыу маҡсатында тарихсылар  консультациялар алып бара. Һәйкәлдең бейеклеге 2 метр 20 сантиметр. Бронзанан эшләнгән. Һәйкәлде яр буйында асыу алдынан  монтаж эштәре бер нисә сәғәт буйы барған<ref name="В Ростове-на-Дону открыли памятник в честь основания Темерницкой таможни">[http://www.rostur.ru/news/7436/index.shtml В Ростове-на-Дону открыли памятник в честь основания Темерницкой таможни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331025112/http://www.rostur.ru/news/7436/index.shtml |date=2017-03-31 }}</ref>. Һәйкәл Яр урамындағы 15-се йорт ҡаршыһында ҡуйылған. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Дондағы Ростовтың иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Дондағы Ростов һәйкәлдәре]] [[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]] [[Категория:2010 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] cbi34lco8doy2xq3ramaqxc8stkkusw 0 125482 1298505 1181034 2026-05-30T02:08:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298505 wikitext text/x-wiki {{Карточка награды |Название = Социалистик Хеҙмәт Геройы |Изображение = Hero of Socialist Labor medal.svg |ИзображениеЛента = |Изображение2ст = |ИзображениеЛента2ст = |Изображение3ст = |ИзображениеЛента3ст = |OriginalName = |Страна = {{Флагификация|СССР}} |Тип = СССР-ҙың юғары исемдәре |КомуВручается = |ОснованияНаграждения = |Статус = тапшырылмай |Параметры = |ДатаУчреждения = 27.12.1938 |ПервоеНаграждение = 20.12.1939 |ПоследнееНаграждение = 21.12.1991 |Количество = 20&nbsp;605 |СтаршаяНаграда = |МладшаяНаграда = |Соответствует = Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы }} '''Социалистик Хеҙмәт Геройы''' — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа [[1938 йыл|1938]]—[[1991 йыл|1991 йылдарҙағы]] юғары исем, хеҙмәт өсөн бүләкләүҙең юғары дәрәжәһе. == Награданың тарихы == [[Файл:The Soviet Union 1949 CPA 1454 stamp (Three-year plan for better collective cattle breeding. Sheep, cattle and farm woman-Hero of Socialist Labour).jpg|справа|мини|300x300пкс|[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың почта маркаһы, [[1949 йыл]]: Ауыл хужалығы хеҙмәтсәндәренә өндәмә]] «[[Социализм|Социалистик]] Хеҙмәт Геройы» исеме һәм Исем тураһындағы положение СССР Юғары Советы Президиумының «Юғары отличие дәрәжәһе — Социалистик Хеҙмәт Геройы исемен булдырыу тураһында» [[1938 йыл|1938]] йыл [[27 декабрь]] Указы менән раҫлана. Уға тиклем Хеҙмәт Геройы тигән исем була. Положениела былай тиелә: «Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме новаторҙарса күренекле эшмәкәрлеге менән сәнәғәт, ауыл хужалығы, транспорт, сауҙа, фәнни асыштар һәм техник уйлап табыуҙар өлкәһендә Совет дәүләте алдында тиңһеҙ хеҙмәттәр күрһәткән, халыҡ хужалығын, фәнде, мәҙәниәтте күтәреүгә, СССР-ҙың ҡеүәтен һәм данын арттырыуға булышлыҡ иткән кешеләргә бирелә». Положениеға ярашлы, Социалистик Хеҙмәт Геройына [[Ленин ордены]] һәм СССР Юғары Советы Президиумы грамотаһы тапшырыла. Беренсе награда награда булдырылғандан һуң бер йыл үткәс тапшырыла: [[1939 йыл|1939 йылдың]] [[20 декабрь|20 декабрендә]] Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме алтмыш йәше тулыу уңайынан «Большевистик партияны ойоштороу эшендәге тиңһеҙ хеҙмәттәре, Совет дәүләтен булдырғаны, СССР-ҙа социалистик йәмғиәтте төҙөгәне һәм Советтар Союзы халыҡтары араһында дуҫлыҡты нығытҡаны өсөн» [[Сталин Иосиф Виссарионович|И.]] [[Сталин Иосиф Виссарионович|В.]] [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталинға]] бирелә<ref>{{cite web|url=http://top.rbc.ru/politics/29/03/2013/851714.shtml|title=В России будут награждать героев капиталистического труда :: Политика :: Top.rbc.ru|accessdate=2013-04-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FljJXtrM|archivedate=2013-04-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401031605/http://top.rbc.ru/politics/29/03/2013/851714.shtml |date=2013-04-01 }}</ref>. Һуңыраҡ СССР Юғары Советы Президиумының «Социалистик Хеҙмәт Геройҙары өсөн өҫтәмә отличие билдәләре тураһында»ғы [[1940 йыл]] [[22 май]] Указы менән айырым отличие билдәһе — «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы булдырыла. Башта яңы хеҙмәт батырлығы өсөн икенсе алтын миҙал менән бүләкләү ҡаралмаған була. [https://ru.wikisource.org/wiki/Указ%20Президиума%20ВС%20СССР%20от%203.03.1949%20о%20награждении%20Героев%20Социалистического%20Труда%20...%20второй%20золотой%20медалью%20«Серп%20и%20Молот» СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йыл 3 март Указы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} менән тәүге тапҡыр ауыл хужалығы алдынғыһы булған Социалистик Хеҙмәт Геройҙарын икенсе «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы менән наградлау мөмкинлеге раҫлана. Ошо Указ ике тапҡыр Геройҙар хөрмәтенә уларҙың тыуған төбәгендә бронза бюст ҡуйылыу мөмкинлеген бирә. Икенсе алтын миҙалдар менән халыҡ хужалығының башҡа тармаҡтарында эшләгәндәр ҙә наградлана. Башта Ленин ордены бер тапҡыр ғына тапшырылыр була. Һуңыраҡ СССР Юғары Советы Президиумы [[1967 йыл]] [[6 сентябрь]] Указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройҙарына, [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы Геройҙарына]] һәм Дан орденының өс дәрәжәһе кавалерҙарына льготалар булдыра. Еңеүҙең 30 йыллығына [[1975 йыл]] [[30 апрель]] Указы менән льготалар исемлеге киңәйтелә, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бөтөрөлһә лә, Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте менән раҫланған льготалар әле лә ғәмәлдә. [[1973 йыл]]да [[14 май]] Указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме тураһындағы Положение яңы редакцияла раҫлана. Положениела билдәләнеүенсә, «Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме хужалыҡ һәм социаль-мәҙәни төҙөлөш өлкәһендәге хеҙмәттәр өсөн юғары отличие дәрәжәһе булып тора» һәм «хеҙмәт ҡаһарманлығы күрһәткән, тиңһеҙ хеҙмәт эшмәкәрлеге менән ижтимағи етештереүҙең һөҙөмтәлелеген арттырыуға ҙур өлөш индергән, халыҡ хужалығын, фәнде, мәҙәниәтте күтәреүгә һәм СССР-ҙың ҡеүәтен һәм данын арттырыуға булышлыҡ иткән кешеләргә бирелә». 1940 йылдан «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы менән наградлауға ҡуйылған сикләү (өс тапҡырҙан артыҡ түгел) бөтөрөлә<ref>[http://iam.duma.gov.ru/node/3/4704/16850 К проекту федерального закона 247077-4 О внесении изменений в Федеральный закон О предоставлении социальных гарантий Героям Социалистического Труда и полным кавалерам ордена Трудовой Славы // Информационно-аналитические материалы Государственной Думы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141101174833/http://iam.duma.gov.ru/node/3/4704/16850 |date=2014-11-01 }}</ref>. Положение Ленин орденын «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы бирелгән һайын тапшырыу тәртибен индерә. Положение, Социалистик Хеҙмәт Геройы бер үк ваҡытта Советтар Союзы Геройы ла булһа, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройҙары өсөн кеүек үк, тыуған төбәгендә бронза бюст ҡуйылыу мөмкинлеген раҫлай. СССР Юғары Советы Президиумының «СССР-ҙың дәүләт наградалары менән наградлау тәртибен камиллаштырыу тураһында»ғы [[1988 йыл]] [[22 август]] Указы менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән икенсе тапҡыр бүләкләү туҡтатыла. Бер үк ваҡытта Социалистик Хеҙмәт Геройы ла булған Советтар Союзы Геройҙарына дәүләт органдарының һәм йәмәғәт ойошмаларының юллауы буйынса бронза бюст ҡуйылырға мөмкин була. Бронза бюстар Геройҙар иҫән саҡта ҡуйылмай. Өс йылдан, [[1991 йыл]]да, СССР наградалар системаһы менән бергә исем юҡҡа сығарыла. Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә бөтәһе '''20 605''' кеше<ref name="ReferenceA">[http://russia.tv/brand/show/brand_id/4977 Стаханов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170825135016/http://russia.tv/brand/show/brand_id/4977 |date=2017-08-25 }}</ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 21 560 кеше<ref>[http://lfpspb.com/contacts/4-2011-04-27-13-44-44/stranicy/3722-geroisoctruda.html Герои Социалистического Труда // Сайт Федерации профсоюзов Санкт-Петербурга и Ленинградской области]</ref>) лайыҡ була, шул иҫәптән 205 тапҡыр — ике һәм 16 тапҡыр — өс мәртәбә. Кәм тигәндә 20 кешегә был юғары исем вафатынан һуң тапшырыла. 89 кеше төрлө сәбәптәр буйынса Социалистик Хеҙмәт Геройы тигән исеменән мәхрүм ителә. 45 кешегә ҡарата исемде тапшырыу тураһындағы Указдар нигеҙһеҙ тигән сәбәп менән ғәмәлдән сығарыла. Тағы 3 кеше икенсе «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалынан мәхрүм ителә, йәғни ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы түгел, Социалистик Хеҙмәт Геройы ғына булып ҡала. СССР тарҡалғандан һуң иҫән Социалистик Хеҙмәт Геройы булған Рәсәй граждандарына ай һайын аҡсалата түләү бирелә, уның дәүмәле [[2014 йыл|2014 йылдың]] 1 апреленән 36 930 һум 55 тин тәшкил итә<ref>[http://www.pfrf.ru/branches/smolensk/news/~2014/04/28/62339 О звании Героя Труда Российской Федерации // Пенсионный фонд Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170626171134/http://www.pfrf.ru/branches/smolensk/news/~2014/04/28/62339 |date=2017-06-26 }}</ref>. == Айырыуса билдәле Социалистик Хеҙмәт Геройҙары == Беренсе Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме 1939 йыл 20 декабрь Указы менән [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталинға]] бирелә. [[1945 йыл]]да уға Советтар Союзы Геройы исеме лә бирелә. Ләкин Сталин үҙен был наградаға лайыҡ тип иҫәпләмәгәнлектән «Алтын Йондоҙ» миҙалын бер ҡасан да таҡмай, ә «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалын һәр ваҡыт түшендә йөрөтә<ref>Д-р наук, проф. </ref>. Икенсе Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме [[1940 йыл]] 2 ғинуар Указы менән В. А. Дегтярёвҡа бирелә. 949 йылда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бер нисә тапҡыр мәктәп уҡыусыларына тапшырыла: мамыҡ йыйған өсөн Мәхмүт Ишназаровҡа, Торсонали Мәтҡәзимовҡа һәм сәй йыйған өсөн Нателла Челебадзеға. СССР тарихында 16 кеше өс тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы була: # Александров Анатолий Петрович # Ванников Борис Львович # Духов Николай Леонидович # Зельдович Яков Борисович # Ильюшин Сергей Владимирович # Келдыш Мстислав Всеволодович # Кунаев Динмухамед Ахмедович # Курчатов Игорь Васильевич # Сахаров Андрей Дмитриевич # Славский Ефим Павлович # Туполев Андрей Николаевич # Турсункулов Хамракул # Харитон Юлий Борисович # Хрущёв Никита Сергеевич. # Черненко Константин Устинович # Щёлкин Кирилл Иванович. Өс тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы академик А. Д. Сахаров советтарға ҡаршы эшмәкәрлеге өсөн СССР Юғары Советы Президиумының [[1980 йыл]] [[8 ғинуар]] Указы менән был исемдән дә, «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалдарының өсөһөнән дә мәхрүм ителә. 201 кеше ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы була (бынан тыш, өс Социалистик Хеҙмәт Геройы икенсе исеменән, ә бер кеше ике исеменән дә мәхрүм ителә). Ун бер Социалистик Хеҙмәт Геройы бер үк ваҡытта[[ Советтар Союзы Геройы]] ла була: # [[Брежнев Леонид Ильич]] # Ворошилов Климент Ефремович # Головченко Василий Иванович # Гризодубова Валентина Степановна # Машеров Пётр Миронович # Орловский Кирилл Прокофьевич<br /> # [[Сталин Иосиф Виссарионович]] # Трайнин Пётр Афанасьевич # Третьяк Иван Моисеевич # Устинов Дмитрий Фёдорович<br /> # [[Хрущёв Никита Сергеевич]]. Советтар Союзы Маршалы Д. Ф. Устинов — бер юлы ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы һәм[[ Советтар Союзы Геройы]], ә ҡорал конструкторы [[Калашников Михаил Тимофеевич|М.]] [[Калашников Михаил Тимофеевич|Т.]] [[Калашников Михаил Тимофеевич|Калашников]] ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы һәм Рәсәй Федерацияһы Геройы була. Һигеҙ Социалистик Хеҙмәт Геройы Дан орденының тулы кавалеры була: # Величко Максим Константинович # Литвиненко Павел Андреевич # Мартыненко Анатолий Алексеевич # Пеллер Владимир Израйлевич<br /> # [[Солтанов Хәтмулла Аҫылгәрәй улы]] # Фёдоров Сергей Васильевич # Христенко Василий Тимофеевич # Яровой Михаил Саввич.<br /> Бер Социалистик Хеҙмәт Геройы Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры була<ref>Герои Социалистического Труда. — М.: Изд-во «Известия Советов народных депутатов». — 1988.</ref>: # Вашакидзе Борис Ильич.<br /> Бер Социалистик Хеҙмәт Геройы Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы булып тора<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=14621 Ефремов Герберт Александрович]</ref>: # Ефремов Герберт Александрович.<br /> СССР тарихында һуңғы тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә Ҡаҙағстандан опера йырсыһы Бибигөл Түләгәнова лайыҡ була, ул СССР Президентының [[1991 йыл]] [[21 декабрь]] Указы менән наградлана<ref>Указ Президента СССР от 21.12.1991 г. № УП-3122 [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=13499;div=LAW;mb=LAW;opt=1;ts=37A615193ACB6AE7DC12C31216129A71 "О присвоении Тулегеновой Б.]</ref><ref>[http://www.gorodokn.ru/people/geroizemljiak/heromedallwork.htm Герой Социалистического Труда.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226052634/http://www.gorodokn.ru/people/geroizemljiak/heromedallwork.htm |date=2012-12-26 }}</ref>. == Өҫтәмә факттар == * Награда эскизының авторы — архитектор М. И. Мержанов<ref>[http://www.sochi-news.ru/old/arhiv/htm/05/24_09_07.htm По проекту политзаключённого] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119183338/http://www.sochi-news.ru/old/arhiv/htm/05/24_09_07.htm |date=2012-01-19 }}</ref>. * Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме 170 кешегә бирелә. * 1947—1958 йылдарҙа Социалистик Хеҙмәт Геройы исемен 8376 кеше ала. Уларҙың күбеһе (7494 кеше) ауыл хужалығы эшсәне була. * Советтар Союзы Геройы исеменән айырмалы Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме тик СССР граждандарына ғына бирелә. Немец йәҙрәсе физигы Николаус Риль генә был ҡағиҙәгә индерелмәй. * Артистар һәм мәҙәниәтселәр араһында Социалистик Хеҙмәт Геройы исемен йөрөткән кешеләрҙе шаяртып ҡайһы берҙә «Гертруда» тип атар булалар<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/Сарнов,_Бенедикт_Михайлович Сарнов Б. М.]'' Наш советский новояз. — М.: Материк, 2002. </ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Хеҙмәт Геройы * [[Советтар Союзы Геройы]] * Рәсәй Федерацияһы Геройы * Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Колесников Г. А., Рожков А. М.|заглавие=Ордена и медали СССР|издание=2-е изд., доп|место=М.|издательство=Воениздат|год=1978|allpages=311|тираж=50 000}} * {{Китап|автор=Изотова М. А., Царёва Т.Б.|часть=Глава 5. Советская наградная система|заглавие=Ордена и медали России и СССР|ответственный=редакторы к.и.н. Хомутова Е., Рублёв С.|издание=1|место=[[Ростов-на-Дону]]|издательство=Владис|год='''2010'''|страницы=398|страниц=736|isbn=978-5-9567-0960-3|тираж=2500}} == Һылтанмалар == * [http://www.debryansk.ru/~tfizik/zakakt/main.htm Положение об орденах, медалях и почётных званиях.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061007052216/http://www.debryansk.ru/~tfizik/zakakt/main.htm |date=2006-10-07 }} * [https://web.archive.org/web/20130703152455/http://www.museum-rogwu.ru/PDF/00309.pdf Герои Социалистического Труда нефтяной отрасли] * [http://www.tv100.ru/program/view/4225 Документальный сериал «Здравствуй, страна героев!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513145719/http://tv100.ru/program/view/4225/ |date=2012-05-13 }} * [http://www.donvrem.dspl.ru/archPersonaliiArtText.aspx?pid=1&id=18 ''Трут В. П.'' История звания «Герой Социалистического Труда»] // ''Герои труда Дона'': биобиблиографический справочник / Донская государственная публичная библиотека. Ростов-на-Дону, 2008—2014. [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары| ]] [[Категория:Алфавит буйынса наградалар]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары исемлеге| ]] 7h00hjwbo8jxdw4hvy9wnp3jo3afhmg 0 126801 1298506 1283415 2026-05-30T02:47:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298506 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |имя = Старикова Валентина Ивановна |Изображение =|обрамить|центр |имя при рождении = |Дата рождения = 24.02.1949 |Место рождения = [[Өфө]] |Профессии = пианист, музык уҡытыусыһы |Инструменты = фортепиано |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |дата смерти = |место смерти = |Награды = <br /> Знак "За отличную работу" Министерства культуры СССР, лауреат международных конкурсов, заслуженный работник культуры Республики Башкортостан }} '''Старикова Валентина Ивановна''' ([[24 февраль]] [[1949 йыл]]) — Рәсәй пианисы, сәнғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре<ref>[http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemav/dok_leqyib.htm Указ Президента РБ «О присвоении почетного звания»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905220816/http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemav/dok_leqyib.htm |date=2019-09-05 }}</ref>, [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] доценты, халыҡ-ара һәм бөтә Рәсәй конкурстары лауреаты, Башҡортостандың [[Урта махсус музыка колледжы]] уҡытыусыһы. Бер нисә халыҡ-ара музыкаль конкурстарының жюри ағзаһы. == Биографияһы == Валентина Ивановна Старикова 1949 йылдың 24 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның баш ҡалаһы [[Өфө]]лә тыуған. Башланғыс музыкаль белемде М. В. Шаталова класында ала. [[Өфө сәнғәт училищеһы]]нда Г. Нейгауз уҡыусыһы Валерий Петрович Стародубровский класында уҡый. Юғары белемде [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтында сәнғәт институтында]] (Франк Александр Давыдович класы) ала, 1973 йылда тамамлай. Сәнғәт институтында уҡыта, артабан педагогик эшен [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]нда һәм [[Урта махсус музыка колледжы]]нда дауам итә. == Ижади һәм педагогик эшмәкәрлеге == Алдынғы Рәсәй фортепиано педагог-методисттары иҫәбенә инә<ref name=":0">[http://vechufa.ru/exclusive/3044-u-menya-tolko-odno-lyubimoe-zanyatie.html Газета «Вечерняя Уфа» 24.02.2014]</ref>. Эшләгән дәүерендә 60-тан ашыу халыҡ-ара һәм бөтә Рәсәй конкурстары лауреаттарын тәрбиәләне, улар араһында Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы Сергей Чипенко, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре Илдар Хисаметдинов, Татьяна Лонщакова һәм Александр Воротник, пианистар Ли Сион<ref>[http://kulturarb.ru/news/?ELEMENT_ID=22846 «Кореянка из Уфы покоряет Вену»]</ref> (Й. Гайдн исемендәге музыкаль конкурсы Гран-приһы, Вена, Австрия) һәм Денис Хөсәйенов (Халыҡ-ара Дельфий уйындарының Алтын миҙалы<ref>[http://ssmk.bash.muzkult.ru/news_article/563565/ 2015-02-10 «Музыка и культура» «Всевышний, Родитель, Учитель…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126201752/http://ssmk.bash.muzkult.ru/news_article/563565/ |date=2016-01-26 }}</ref>, Константин Игумнов исемендәге конкурстың I премияһы лауреаты). Уның уҡыусылары уҡыталар һәм концерттар менән Башҡортостандың күп ҡалаларында, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә сығыш яһайҙар. «Музыка для всех» мәктәп-студияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм уҡытыусыһы<ref>[http://www.bashinform.ru/news/735345-v-ufe-muzyke-budut-uchit-lyudey-vsekh-vozrastov/ ИА «Башинформ» В Уфе музыке будут учить людей всех возрастов]</ref>, мәҫәлән, Скавронский исемендәге пианистар һәм фортепиано ансамблдәренең халыҡ-ара конкурсы, А. Франк исемендәге, «На крыльях таланта» һәм «Йондоҙ иле» конкурс-фестивалдәре кеүек Пианистарҙың халыҡ-ара конкурстары жюри составына инә<ref>[http://kulturaufa.ru/odbor/news/?ELEMENT_ID=3779 Управление по культуре и искусству Администрации городского округа город Уфа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512154932/https://kulturaufa.ru/odbor/news/?ELEMENT_ID=3779 |date=2021-05-12 }}</ref> , фәнни-ғәмәли конференцияларҙың, даими ҡатнаша, «Искусство и образование-XXI» халыҡ-ара форумындағы сараларҙа даими ҡатнашыусыһы һәм ойоштороусыһы «Сәнғәт һәм мәғариф-XXI». Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә (Һиндостан, Көньяҡ Корея) үҙенең мастер-кластарын үткәрә. Фортепьяно сәнғәтенә өйрәтеү өлкәһендә бик күп методик публикацияларҙың авторы. [[Спиваков Владимир Теодорович|Владимир Спиваковтың халыҡ-ара Фондының]] даими партнеры<ref>[http://spivakovrb.ru/partners/1/ Международный благотворительный фонд Владимира Спивакова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131001521/http://spivakovrb.ru/partners/1/ |date=2016-01-31 }}</ref> == Эшмәкәрлеген баһалау == [[Слесарев, Юрий Степанович|Юрий Слесарев]], [[народный артист РФ]], [[профессор]] [[МГК им. Чайковского]]: "Мне доводилось слышать многих учеников Валентины Ивановны как на конкурсах, так и на мастер-классах, кроме того — на уроках в классе специального фортепиано, и я убеждён, что их высокий профессиональный уровень — это результат кропотливого труда талантливого педагога, каким я безусловно считаю Старикову. Её педагогическое мастерство и научно-методическая обеспеченность позволяют ей самой проводить мастер-классы и консультации для преподавателей фортепиано всех звеньев образования — школ, училищ, вузов. От коллег всегда слышу хорошие отзывы об этих мероприятиях. В моём классе в Московской консерватории и ЦССМШ обучались ученики Стариковой (в частности — Денис Хусаинов и Галина Минибаева), поэтому я особенно хорошо знаю высокое качество её работы как преподавателя".<ref name=":0" /> Является обладателем Гранта фонда «Русское исполнительское искусство»<ref>http://ufa.bezformata.ru/listnews/starikovoj-klass-demonstriroval-klass/3561224/|{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «Как Стариковой класс демонстрировал класс»</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары == Халыҡ-ара, бөтә Рәсәй һәм республика конкурстары лауреаты, Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, бүләкләнеүселәр билдәһе СССР-ҙың мәҙәниәт Министрлығы билдәһе «За отличную работу» менән бүләкләнгән. 2012 йылда Гран-при яулаған уҡыусыһы Ли Сионды әҙерләгәне өсөн халыҡ-ара жюриһы ҡарарына ярашлы махсус диплом менән наградлана<ref>[http://bspu.ru/node/28154 Преподаватели и студенты БГПУ одержали победу в музыкальном конкурсе-фестивале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130100010/http://bspu.ru/node/28154 |date=2016-01-30 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * В. И. Старикова на сайте БГПУ им. М. Акмуллы * Биографический очерк в газете «Вечерняя Уфа»<br /> [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:XX быуат музыка педагогтары]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәй пианистары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары]] [[Категория:24 февралдә тыуғандар]] [[Категория:1949 йылда тыуғандар]] d3uo5t0hplcq0j0caqn3jkffd53xkw0 0 128700 1298590 1290954 2026-05-30T11:56:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298590 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Жители восточного Тибета.jpg|thumb|300px|''Көнсығыш Тибет кешеләре''. В. Верещагин]] Тибет бик боронғо ике мәҙәниәт үҙәгендә - Һиндостан һәм Ҡытай араһында урынлашҡан, әммә уның географик урыны ғәмәлдә икеһенән дә айырым итә. Тибеттар Үҙәк йәки Көнсығыш Азиянан сыҡҡан тип әйтеп булмай, әммә телдәре сино-тибет телдәренә инеүенә ҡарағанда (ҡытай һәм бирма телдәре менән),икеһенән ҡушылып барлыҡҡа килгәндер тип фараз ҡорорға була. Шуға ҡарамаҫтан тарихи мәғлүмәттәр тибет мәҙәниәте күршеләрен бәйһеҙ рәүештә йәшәп килгәнен күрһәтә. == Алтарих == Тибетта (Тингри) табылған иң боронғо артефакттар 50 мең йыл элекке тип баһалана, былар таш балта һәм ҡырғыс. Неолит б.э.т. VI быуат менән билдәләнә, керамика, малсылыҡ һәм кәтмәнләп ер эшкәртеү эҙҙәре табыла (Каруй — Чамду янында) Чойгун мәҙәниәте бронза быуатына ҡарай<ref>[http://magada.ru/arxeologiya-tibeta/ Археология Тибета]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Чангтан ҡалҡыулығында алтарихҡа ҡараған (тимеры быуат) ҡәберҙәр бар, тик әлегә аныҡ ҡына аңлатмалар юҡ. Тибет яҙмаларына ҡарағанда, Шангшунг иленән Бон дине башланған.<ref>Чогьял Намкай Норбу. Драгоценное зеркало древней тарихи Шанг-Шунга и Тибета. Москва, изд. Шечен-Ганга</ref> == Иртә тарих осоро == VI быуат аҙағында VII быуат башында күтәрелгән '''Ярлунг династияһы''' яйлап күрше ҡәбиләләрҙе үҙенә буйһондороп, Тубо батшалығы төҙөй. '''Ярлунг династияһы''' ваҡыты әҙәбиәттә тәфсирләп яҡтыртылған<ref>Кузьмин С. Л. [[Скрытый Тибет. История независимости и оккупации|Скрытый Тибет. история независимости и оккупации]]. С.Петербург, изд. А. Терентьева, 2010, с.14-25. [http://savetibet.ru/2010/03/10/ancient_tibet.html]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Мәгәр хронологияһы буйынса бәхәстәр бар. Тибет хакимдары һәм Тан династияһы (Ҡытай) араһында династия ғаиләләре ҡорола, Ҡытай һәм Тибет халҡының сәйәси, хужалыҡ һәм мәҙәни бәйләнештәре артабан да үҫешә бара. IX-быуатта Тубо батшалығы бөлөнә. Тибет тарихында быға тиклемге осор идараһы «гамбо» тип атала, ә артабанғы 300 йыл — бүленеш осоро.Хакимдар үҙ-ара дошманлаша. Ҡытайҙа был ваҡытта шулай уҡ боларыштар булып тора, илдә әленән-әле власть алмашына һәм һуғыштар бара. XIII быуат уртаһында Тибет Монгол империяһына буйһондорола. Ҡытай Монгол империяһынан сыҡҡас, Ҡытай империяһы Мин Тибеттан юғары дин башлыҡтарын һәм район администрацияларын тәғәйенләүҙе тәртипкә һалдырта алмай. == Тибеттың барлыҡҡа килеүе легендалары == Ҡайһы бер тибет тарихи әҫәрҙәренән күренеүенсә, тибет халҡының башында маймыл һынлы бодхисаттва Авалокитешвара тау бәрейенә уның мәрхәмәтһеҙ холҡон йомшартыу өсөн өйләнә. Тәүге тибеттар уларҙың балаһы була ла инде. Беренсе батша Ньяти-цэнпо (Gnya'-khri-btsan-po) күктән төшкәнме, Һиндостандан килгәнме - уны илаһ һымаҡ күреп ҙурлайҙар. Ул һәр саҡ күк менән еп аша һөйләшеп торған, үлмәгән, ә шул еп буйлап күккә менеп киткән. Легендар батша Дигум-цэнпо (Dri-gum-brtsan-po) ата ҡараусыһы менән һуғышып киткән дә, күккә бәйләнгән ебе өҙөлөп, үлтерелгән. Дигум-цэнпо һәм башҡа батшалар ябай кешеләр кеүек үлгән, уларҙы яндырып ерләгәндәр Лхатотори Ньянцэн (''Lha tho-tho-ti gnyan-btsan'') идараһында күктән изге яҙмалар '''tsinta ma ni’i gzungs''' («Чинтамани-дхарани») һәм '''spang bkong phyag rgya ma''' төшә. Күк Йылъяҙмала бәлки был күккә табыныусылар (Бон дине) уйлап сығарылғандыр, ғәмәлдә уларҙы Буддхаракшита (Лосэмцо) һәм тәржемәсе Литэсэ алып килгән тип хәбәр ителә. == Тибет империяһы == Тибет тарихы VII - XI быуаттарҙа ентеклерәк һүрәтләнгән, империя ул мәл көньяҡта Бенгалиянан башлап (Һинд океаны) төньяҡта Монголияға тиклем ерҙәрҙе биләп ятҡан. Иң ҡеүәтле сағында империяға хәҙерге Бангладеш, Ассам, Бутан, Аракан ерҙәре ингән. Тибеттар Һиндостанға ҡарағанда Ҡытайға күберәк ҡаршылыҡ күрһәткән. === Тарихта тәүге телгә алыныу === Тибет тарихта Клавдий Птолемей «География»һында βαται тигән атама менән телгә алынған, грек транскрипцияһында - Bod. Артабан Тибетты Ҡытай текстарында Fa тигән атама менән яҙғандар. Тибет тарихында башҡа сығанаҡтар менән дә раҫланған яҙма батша Намри Сонгцене(Gnam-ri-slong-rtsan) тураһында, ул Ҡытайға етенсе быуатта илсе ебәргән булған (Beckwith, C. Uni. of Indiana Diss. 1977). === Ярлунг династияһы === Ярлунг династяһы тураһында Сонгцен Гампо батша идараһы ваҡытынан яҙыла башлаған. ==== Сонгцэна Гампо идараһы (617 - 650 ) ==== [[Файл:King Songsten Gampo's statue in his meditation cave at Yerpa.jpg|frame| Батша Сонгтсен Гампо ( Йерпа мәмерйәһе)]] Батша Сонгцэн Гампо осоронда Тибетҡа буддизм килә. Сонгцен Гампо Ҡытайҙан император ҡыҙын һоратҡан, әммә кире ҡағылған. Шунда ул Ҡытайға ҡаршы яу асҡан һәм Ҡытай император ризалашырға мәжбүр булған. 640 йылдағы никахтан һуң Тибет менән Ҡытай араһында оҙайлы тыныслыҡ урынлашҡан. 663 йылда тибет армиһы Тогон дәүләтен баҫып алған. Сонгцен Гампо үлгәндән һуң власть ейәненә күсә, ғәмәлдә ил менән министр идара итә башлай, ә буддизм көсһөҙләнә. ==== Трисонг Децен идараһы (755—797) ==== Батша Трисонг Децен илдә Будда тәғлимән тергеҙә, Һиндостани бөйөк һиндс гуруларын саҡыра, санскриттан Тәғлимәт текстарын тәржемә итә һәм будда сангхаһы ойоштора. Үҙәк Тибетта Самье монастырь университеты асыла, ул һаманғаса буддизмдың мөһим үҙәктәренең береһе булып ҡала. Трисонг Децен осоронда атаҡлы Самье монастырында Ҡытай монахы Хэшан һәм тантрасы Камалашила араһында ике йыллыҡ дискуссия була. Батша Трисонг Децен диспутта Камалашила еңеүен иғлан итә, шунан бирле Тибетта тантралы буддизм ныҡлы ерегә. Идара итә башлағанда империя бөлгөнлөктә була, ил сигендә болғаныштар була, көнбайыша ғәрәптәр яҡынлай. 763 йылда Трисонг Децен Ҡытай ҡыҫымына яуап итеп 200 меңлек һуғышсы менән Ҡытай баш ҡалаһы Чанъанға барып етә. Ҡытай императоры ҡасып китергә мәжбүр була. 783 йылда солох төҙөлә, Тибетҡа Кукунор ерҙәре бирелә. Трисонг Децен көнбайышҡа, Оксус йылғаһы яғына ла барып ҡарай, унда ғәрәп хәлифе Һарун әл-Рәшид менән бәрелешә. Хәлиф Ҡытай императоры менән Тибетҡа ҡаршы килешеүгә өлгәшә, һөҙөмтәлә Трисонг Децен экспансияһы туҡтатыла. Артабан 797 йылға тиклем Трисонг Децен ике яҡта - көнбайышта ғәрәптәр, төньяҡ һәм көнсығышта Ҡытай менән һуғыштар алып бара. ==== Ралпачан идараһы (815—838) ==== Ралпачан, Трисонг Децен ейәне, Непалдан, Һиндостандан, Ҡытайҙан, Кашмирҙан оҫталар саҡырып буддиа храмдары һәм монастырҙары төҙөттөрә башлай. Ул идаралыҡҡа монахтарға баш министрҙар менән бер кимәлдә тауыш биреү хоҡуғы бирә. Уның осоронда дәүләттә будда китаптары санскриттан тибет теленә күпләп тәржемә ителә. 822 йылда Ҡытай менән тибеттар биләгән еренә хоҡуҡ раҫланған солох төҙөлә, . Ралпачана осоронда империя көсһөҙләнә, хакимлыҡ интригаларға күмелә, Бон дине тотоусылар ризаһыҙлыҡ күрһәтә. ==== Ландарма идараһы (838—841) ==== Түңкәрелеш булып, батша Ралпачан үлтерелә, власҡа Ландарма килә, ә ул Бон дие тотоусылар яғында була, буддистарҙы эҙәрлекләй башлай. Монахтар һәм ғалимдар төпкөлдәрҙә йәшенә йәки илдән сығып китә. Ландарма үлгәс, империя ваҡ батшалыҡтарға тарҡала: Гуге, Ладак, Пулань һәм башҡалар. Шул мәлдән тибет тарихы бер нисә йөҙ йыл системалы яҡтыртылмай. == Ваҡланған Тибет (842—1247) == Ландарма үлгәс тәхет өсөн талаш китә. Граждандар һуғышы башлана, ул Сакья мәктәбе илгә идара итеүҙе үҙ ҡулына алғансы дауам итә. Ландарманың улымы, ҡустыһымы Вёсун Лхасаны, ә вариҫы Юймтэн Ярлунгты яулап ала,шунда үҙ династияһына нигеҙ һала<ref>Tsepon W. D. Shakabpa, ''Tibet, a Political History'' (New Haven: Yale, 1967), 53.</ref> Вёсуна улы Пэлкорцэн (Пэл Корцэн) үҙәк Тибеттың и ҙур өлөшөн ҡулында тота, ике ул үҫтерә. Тикьимдин улы юғары Нгариға китеп, Үҙәк Тибеттың дәрәжәле ҡыҙына өйләнә, унан көнбайыш династия китә<ref>Petech, L. The Kingdom of Ladakh. (Serie Orientale Roma 51) Rome: Instituto Italiano per il Medio ed Estremo Oriente, 1977: 14-16</ref> Тибет Империяһы 842 йылда тарҡалғас, боронғо батшалар тоҡомо Ньима-Гон Ладак династиһына нигеҙ һала. Кайде, уның баш балаһы, Мар-юлда (Ладак) идара итә башлай, ике кесе улы көнбайыш Тибетҡа баш була, Гуге һәм Пу-ран батшалыҡтарын төҙөй. Һуңғараҡ оло улы Гуге будда монахы булып китә (тибетского буддизмының икенсе этабы). Кесе улы Сон-эдәүләт эштәрен башҡара; уынң улдары династияны дауам итә<ref>Hoffman, Helmut, «Early and Medieval Tibet», in Sinor, David, ed., ''Cambridge History of Early Inner Asia'' Cambridge: Cambridge University Press, 1990), 388, 394. Shakabpa, 56.</ref> Үҙәк батша власы үҙәк Тибетты 842 - 1247 йылдарҙа бөтөнләй контролдә тотмай, тик буддизм Камала нығына [http://www.tbrc.org/kb/tbrc-detail.xq;jsessionid=FD6BD9F8B96FF3725E463160893F056E?RID=P1523&wylie=n даты] ({{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802162134/http://www.tbrc.org/kb/tbrc-detail.xq |date=2009-08-02 }}), Буддизм төньяҡ-көнсығыш Тибетта ла тергеҙелә. Вёсундың бер вариҫы 10 егетте Гёнпа Рабсэлға уҡырға ебәрә. Йәш ғалимдар 1042 йыл башында Атишины саҡырып килтерә һәм Буддизмды көньяҡ Тибетта таратыуға өлгәшә. Был төбәктә Тәғлимәт көслө була һәм Сакья монастыры-мәктәбе асыла (1073)<ref name="Grun37">Grunfeld 1996, p37-38. Hoffman, 393. Shakabpa, 54-55.</ref> Артабанғы ике быуатта Сакья сәйәси, дини һәм мәҙәни планда алға сыға. Монастырь Цурпху 1155 йылда төҙөлә. Төньяҡ-көнсығышта ( Тибет тан-тибет һуғыштарында яулаған ерҙәр) Гусыло дәүләте барлыҡҡа килә. == Тибет теократияһы == === Буддизмды тергеҙеү === Ландарма үлгәс, Тибет бер нисә кенәзлеккә тарҡала.Буддизм эҙәрлекләнмәй, әммә үҙәк хакимлыҡтан яҡлау тапмай. Вёсун һәм Пэл Корцэн храмдар һәм монастырҙар төҙөүҙе дауам итә. Камдан монахтар килгәс, инаныс ҡеүәтләнә башлай. Буддизм 901—1009 йылдарҙа көсһөҙләнеп ҡалған була. Яңы ғалимдар килә, улар храмдар төҙөтә. Дин Камсун Сан-кханда монах общиналары барлыҡҡа килә. 978 йылда '' У-Цанганан алтау''тип аталған төркөм килә һәм күптәрҙе монахлыҡҡа ҡабул итә. Пэл Чувори скитында өс монах булған<ref>Их называют «Три учёных из Тибета» Bod kyi mkhas pa mi gsum . Они похоронены в [[Синин|Синине]]</ref> улар Винае китаптарын алып көнбайыш Тибетҡа ҡасҡан. Төндә генә атлап, улар Ариға барып еткән (Тибет)<!-- временное уточнение -->|Ари. шунан Уйғырстанға барып еткән булырға тейештәр. == Монгол империяһы Юань == Күренекле Тибет будда остаҙҙарының бер тиклеме монгол хакимдары һарайҙарында көн күрә. Был Тибетты монголдарҙың тар-мар итеп бөтөүенән һаҡлап ҡына ҡалмай, тибет традициларын монгол халыҡтары араһында ла тарата, күсмәндәрҙең тормошон рухи яҡҡа үҙгәртә [[Файл:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|right|thumb|200px|Хан Һүбиләй]] 1227 йылда Сыңғыҙ хан ғәскәрҙәре Тангут дәүләте Си Сяны тар-мар итә, унда тура идара урынлаштыра. 1239 йылда Бөйөк хан Угедей улы Годан-хан Тибетҡа хәрби разведка ебәрә. Унда барған Дорда-дархан Тибетта бер нисә будда мәктәбе булыуын, иң йоғонтолоһо Сакья мәктәбе икәнен хәбәр итә. 1245 йылда Годан һарайына уның саҡырыуы буйынса Сакья мәктәбе башлығы Сакья-пандита (1182—1251) үҙенең үҫмер туғаны Пагба-лама менән килә. Сакья-пандита атаҡлы будди остаҙ, будда традициялары буйынса күп китаптар яҙған була. Ул Годан һарайында ҡалып, буддизмдың гуманистик нигеҙҙәренә өйрәтә. Ул Монгол империяһы менәна Тибет араһында тыныслыҡ, тотороҡлолоҡ булыуға йоғонто яһап тора. Сыңғыҙ хана Ясаһына ярашлы йәшәгән монголдар бар диндәргә ихтирам менән ҡараған, монастырь һәм сиркәүҙәрҙән һалым алмаған, шуға уларға был аңлайышлы булған . Айырым донъяуи хакимдарҙың һалып түләмәүе Тибетҡа 1251 йылда ғына, Сакья-пандита үлгәс кенә, һөжүм итеүгә килтергән. 1253 йылда Сакья-пандитаны буласаҡ император Һүбиләй Пекинға саҡырған булған, әммә ул үлгәс, үҫмер Пагба-ламаны ебәрә. 1260 йылда Һүбиләй үҙен император тип иғлан итә, Пагба-лама «дәүләттең остаҙы» булып китә. Тибет буддизмының абруйы бар Монгол империияһында үҫеп китә. Һүбиләй тибет буддизмын Ҡытай мәҙәниәте даосизм һәм конфуцианлығын индермәҫ өсөн файҙалана. Пагба-лама уның ҡушыуы буйынса монгол шаҡмаҡ яҙыуын барлыҡҡа килтерә, ул империяның барлыҡ телдәре өсөн ( монгол, тибет, уйғыр һәм ҡытай) ҡулланылырға тейеш була. Һүбиләй Пагба-ламаға Тибетта 13 өлкәлә дини башлыҡ булыуҙы йөкмәтә, Пагба-лама донъяуи хакимяды тәғәйенләй алған. 70 йыл самаһы Тибет теократик дәүләт була. Монголдар Тибетҡа сираттағы һүжүмде 1281 йылда яһай, сөнки Пагба-лама ул үҙе тәғәйенләгән донъяуи хаким Гунга-Сангпо ағыулап үлтергән тигән хәбәр килеп етә. Һүбиләйе осоронда Тибетта бер нисә тапҡыр халыҡ иҫәбе алына, Сакья монастыры менән Ханбалыҡ (Пекин) араһында 27 ям (почта) станцияһы эшләтә. Монгол императорҙары монастырҙар ремонтлауға аҡса бүлә торған булған. Карма Кагью Пекиндағы һуңғы монгол императоры Тогон-Тэмур ваҡытында йоғото яһай башлай һәм Кармапа Ранчжунг Дордже Тогон Тэмурға таж кейеҙереүҙә була,ә йәш Ролпэ Дордже императорҙы 3 йыл уҡыта. 1368 йылда халыҡ баш күтәреп, Ҡытай Монгол империяһынан айырыла. Тогон-Тэмур монгол далаларына ҡаса, 1370 йылда үлеп ҡала. Дрикунг-Кагью шулай уҡ Тибетта өҫтөнлөк алырға тырыша. 1290 йылда Сакья һәм Дрикунг монастыры араһында ҡораллы бәрелеш була, монголдарға ҡыҫылырға ьура килә һәм Дрикунг яҡлыларҙы баҫылдыра. Дрикунг Сакьяға ҡаршы булып ҡала, монгол империяһы хәлһеҙләнгәс, 1354 йылда Дрикунгтарҙан Чангчуб Гьялцен Тибеттың донъяуи башлығы булып китә. === Гэлуг мәктәбе күтәрелеү === [[Файл:Potala palace21.jpg|right|thumb|300px|Дворец Потала в Лхаса|Лхасе]] Гэлуг мәктәбе күтәрелеүҙә бөгөнгө ҡалмыҡтарға туғандаш хошуттар ҙур роль уйнай. Улар 1636 йылда Кукунор күле буйында төпләнеп ҡала һәм Хошут ханлығы төҙөй. Гуши-хан ( хошуттар хакимы) тибет буддизмын ҡабул иткән була, уларҙы «һары башлыҡтар» тип йөрөтәләр (был мәктәп остаздары шундай башлыҡ кейә). Гуши-хан 1642 йылда Далай-лама V -не үҙәк Тибет буддиҙарының төп башлығы тип иғлан итә, үҙе 1656 йылда вафат булғанға тиклем уның янындағы донъяуи хаким булып тора. === Мин Ҡытай империяһы === [[Файл:17th century Central Tibeten thanka of Guhyasamaja Akshobhyavajra, Rubin Museum of Art.jpg|thumb|right|200px|Тибетская [[Танка (живопись)|танка]] XVII века. Минский двор получал тибетские товары, включая и подобные танки, в качестве подарков, и в ответ одарял тибетских посланцев.<ref name="information office of the state council 73">Information Office of the State Council of the People’s Republic of China, ''Testimony of History'', 73.</ref><ref>Wang Jiawei & Nyima Gyaincain, ''The Historical Status of China’s Tibet'' (China Intercontinental Press, 1997), 39—41.</ref>]] Тибет менән Ҡытай араһында формаль сюзеренитет булған тигән гипотеза бар. Әммә император Цзяцзин (1521—1567) буддизмды түбән ҡуйып конфуцианлыҡты көсләп индереүе ризаһыҙлыҡ уята<ref name="wylie 470">Wylie, 470.</ref><ref name="wang nyima 1 40">Wang & Nyima, 1—40.</ref><ref name="laird 106 107">Laird, 106—107.</ref>. Һельмут Һоффман миндәр Тибетта номиналь рәүештә генә хаким һаналған тип иҫәпләй<ref name="Hoffman 65">Hoffman, 65.</ref>. ҠХР авторҙары Ван Цзявэй һәм Ньима Гьялцен киреһен иҫбатлай,тибеттар Пекинға император ҡулынан титул алырға килгән<ref name="wang nyima 37">Wang & Nyima, 37.</ref>. Мелвин С. Голдстейн Мин династияһы Тибетҡа ныҡлы йоғонто яһай алмаған тип яҙа<ref name="goldstein 4 5">Goldstein, 4—5.</ref> Икенсе тарихсылар Мин һарайы менән тибет ламалары араһындағы дини бәйләнештәргә иғтибар итергә кәрәк тип һанай<ref name="norbu 52">Norbu, 52.</ref><ref name="kolmas 32">Kolmas, 32.</ref>. Башҡа берәүҙәр сауҙа бәйләнештәренә баҫым яһай,даими рәүештә аттарға ихтыяж кисергәнлектән династия Мин ҡытай сәйенә алмаштырып алған тип раҫлайҙар<ref name="kolmas 29">Kolmas, 29.</ref><ref name="chan 262">Chan, 262.</ref><ref name="norbu 58">Norbu, 58.</ref><ref name="laird 137"/><ref name="wang nyima 42">Wang & Nyima, 42.</ref><ref name="dreyfus 504">Dreyfus, 504.</ref> XIV быуатта Тибетҡа ҡораллы һөжүмдәр эшләп ҡарағандар, әммә халыҡ һәр саҡ ҡаршы тороп, уларҙы үткәрмәгән<ref name="langlois">Langlois, 139 & 161.</ref><ref name="geiss 417 418">Geiss, 417—418.</ref>. Патрисия Эбрей, Томас Лэйярд, Ван Цзявэй һәм Ньима Гьялцен Мин империяһы, монголдарҙан айырмалы, тибет территорияһында даими гарнизондар тотмаған<ref name="laird 137">Laird, 137.</ref><ref name="ebrey 1999 227">Ebrey (1999), 227.</ref><ref name="wang nyima 38">Wang & Nyima, 38.</ref>. Император Ваньли (1572—1620) 1578 йылдан күршеләре менән монгол-тибет альянсы кеүек мөнәсәбәттәр булдырырға тырышҡан<ref name="wylie 470"/><ref name="kolmas 31">Kolmas, 30—31.</ref><ref name="goldstein 8">Goldstein, 8.</ref><ref name="laird 143 144">Laird, 143—144.</ref><ref name="The Ming Biographical History Project of the Association for Asian Studies 23">The Ming Biographical History Project of the Association for Asian Studies, ''Dictionary of Ming Biography'', 23.</ref>. XVI быуат ахырында Гэлугты яҡлау һылтауы менән монголдар даими Амдоға ағылған, һөҙөмтәлә Гуши-хан (1582—1655) 1642 йылда Тибетты буйһондорған<ref name="wylie 470"/><ref name="kolmas 34 35">Kolmas, 34—35.</ref><ref name="goldstein 6 8">Goldstein, 6—9.</ref><ref name="laird 152">Laird, 152.</ref> Күпселек тарихсылар фекеренсә, Тибет Мин империяһы өлөшө булмаған. Тышҡы буйһондороу атрибуттары Ҡытай императорын үҙ халҡы алдында Донъя хакимы итеп күрһәтеү өсөн генә ҡулланылған. Мин династияһына "буйһонғандар" исемлегендә Ҡытай менән хатта уртаҡ сиге лә булмаған 100-ләп территория күрһәтелгән: Бадахшан, Ғәрәбстан, Сәмәрҡәнд һәм башҡалар <ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_tributaries_of_Imperial_China List of tributaries of imperial China]</ref> Сауҙагәрҙәр, илселәр һәм башҡалар килгән дәүләттәрҙең барыһы ла "буйһонған" тип иғлан ителгән. === Цин Империяһы === [[Мин империяһы]] тарҡалғас, Ҡытайҙы маньчжуҙар яулап ала һәм ул [[Цин империяһы]] өлөшө булып китә. Маньчжур императоры Айсиньгиоро Сюанье Тибетты буйһондроу уйы менән йәшәй. 1705—1710 йылдарҙа Тибетта хошут хакимы Лхавзан-хан менән и тибет регенты Санчжай Чжамцо араһында тарҡылаш китә. [[Жуңғар ханлығы]]нда хакимлыҡҡа Цэван Рабдан ултыра. 1715 йылда Цин империяһы һәм Жуңғар ханлығы араһында һуғыш сыға. Цэван Рабдан үҙенең вассалы Цэрэн Дондуб ярҙамында 1717 йылда Тибетты яулай. Сюанье ошоноң менән файҙаланып, 1720 йылда ике колонна һәм тибет ополчениеһын ойраттарға ҡаршы ебәрә. Ойраттар Тибеттан китә, Цин империяһы иһә Үҙәк Азияла йоғонтоһон көсәйтә. Ойраттарҙы ҡыуғас, маньчжурҙар Лхаста ике меңлек монгол гарнизоны ҡалдыра. Тибет хөкүмәте менән яңы Далай-лама 1723 йылға тиклем уның коменданты ҡулы аҫтында ҡала. Киләһе маньчжур императоры, Айсиньгиоро Иньчжэнь Тибетта контролде көсәйтә бара. 1723 −1727 йылдарҙа цин ғәскәре Лхасанан сығарыла. Тибете үҙ-ара тартҡылаш китә.Боланы баҫтырыр өсөн Иньчжэнь Тибетҡа 15 мең ғәскәр ебәрә. Улар килеүгә аристократ Полонай үҙенең туғыҙ меңлек армияһы менән халыҡты тынысландырған була. Бының өсөн 1728 йылда уға кенәз титулы һәм илгә идара итеү хоҡығы бирелә. Тибетты контролдә тотор өсөн Иньчжэнь Лхасала ике цин резидентын һәм бер меңлек гарнизон ҡалдыра. Эске ваҡиғалар Тибетта маньчжур хакимлығын император Айсиньгиоро Хунли ваҡытында тағы көсәйеүгә килтерә. Маньчжурского контроленән ҡотолор өсөн Полонайҙың улы йәшерен генә ғәскәр йыя. 1750 йылда маньчжур наместниктары Чжурмэд-намчжалды үлтерә. Лхаса халҡы баш күтәреп, маньчжурҙарға ҡаршы сыға. Яуап итеп Хунли Тибетҡа өсөнсө тапҡыр ғәскәр ебәрә. 1751 йылда илде тарҡатыр өсөн ул идараны дүрт министр-хакимға бирә, уларҙы Далай-ламаға буйһондора. Хан һәм кенәз титулдары бөтөрөлә. Цинс гарнизоны арттырыла. Тибеттың үҙ аҡсаһы булмай, непал аҡсаһы ''мохар'' ҡулланыла. 1769 йылда Непалда яңы аҡса сығарыла. Тибете яңы''мохар'' индереү тураһында һөйләшеүҙәр башлана, тик ул һөҙөмтә бирмәй. Непал 1788 йылда Тибетҡа ҡаршы һуғыш башлай, илде талай. Тибетҡа ярҙамға ҡытай-маньчжур ғәскәре килә һәм непалдарҙы ҡыйрата, Катмандуға етә. 1792 йылда Непал хакимы Тибет сигенә үтмәҫкә, таланғандарҙы кире ҡайтарырға бурыс ала, һәм үҙен Цин империяһы яһаҡсыһы тип таный. 1792 йылғы еңеүҙе Хунли һәм Хэшэнь Тибетта маньчжур йоғонтоһон артабан да нығытыуға файҙаланалар. Цинс наместниктары Далай-лама һәм Панчен-лама менән бер дәрәжәгә күтәрелә. Маньчжур резиденттары улар менән идара итеүгә барып етә. Монгол һәм ҡытай гарнизондары ныҡ арта. Тибетҡа башҡа илдәр йоғонтоһо булмаһын өсөн цин императорҙары уларҙы донъянан изоляцияла ҡалдыра. Бер тиклем авторҙар әйтеүенсә, цин императорҙары юғарғы тибет иерархтары менән «чой — йонг» (остаҙ — ҡурсыусы) мөнәсәбәтендә булған, Тибет айырым дәүләт булып ҡалған; цин осоронда тибеттар үҙҙәре лә шундай фекерҙә булған<ref>Smith, W.W. 1997. 'Tibetan Nation. A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations'. Boulder: Westview.</ref><ref>Sperling, E. 2004. 'The Tibet-China conflict: history and polemics'. — Policy Studies, v. 7 (Washington, East-West Center). — http://www.eastwestcenterwashington.org/publications/publications.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023104049/http://www.eastwestcenterwashington.org/ |date=2020-10-23 }}.</ref><ref>'The Mongols and Tibet. A Historical Assessment of Relations Between the Mongol Empire and Tibet'. 2009. DIIR Publ.</ref><ref>Van Walt van Praag, M.C. 1987. 'The Status of Tibet: History, Rights, and Prospects in International Law'. Boulder, Colorado: Westview Press.</ref> == Тибет Ҙур уйында == Азияны, Тибетты Бөйөк Британия һәм Рәсәй державалары колониаль мәнфәғәттәре объекты итеп күрә. Ҙур уйында 1903—1904 йылдарҙа Тибетҡа Френсис Янгхазбенд командованиеһы аҫтында үткәрелгән британ экспедицияһы Тибет өсөн көрәштең кульминацияһы булып сыға. 1906 году инглиздәр Тибетҡа йәнә бер тыныс миссия ойоштора. Шул йылда уҡ Тибет буйынса инглиз-ҡытай конвенцияһына ҡул ҡуйыла. Ул Тибетҡа Цин империяһы сюзеренитетын таный . Инглиздәр Тибетты аннексияламаҫҡа һәм уға идара итеүгә ҡыҫылмаҫҡа килешә. Цин Империяһы Тибетҡа идара итеүгә сит дәүләттәрен ҡыҫылдырмаҫҡа бурыс ала. 1907 йылда Тибетҡа урыҫ-инглиз мөнөсәбәттәре инглиз-урыҫ килешеүе менән көйләнә (1907).Ике яҡ та Цин империяһының Тибетҡа сюзеренитетын таный. Ҡытай Тибетҡа тура идара итә башламаҡсы була. Һөҙөмтәлә Тибетҡа йәнә бер цин экспедицияһы ебәрелә (1910). 12 февралдә экспедиция Лхасаны ала. 25 февралдә маньчжурҙар рәсми рәүештә Далай-лама XIII вазифаһын һалыуын иғлан итә, ул Британ Һиндостанының төньяҡ-көнсығышына Сиккимға ҡаса. Ҡытайҙағы революция Тибеттан 1912 йыл аҙағына ҡытай ғәскәрен сығарыуға килтерә. == Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеү == 1911 йылда Цин империяһында Синьхай революцияһы башлана. Уның маҡсаты маньчжур династияһынан ҡотолоп, милли хань дәүләте төҙөү була. Ҡытайҙың провинцийялары һәм ерҙәренең губернаторҙары бер-бер артлы Пекиндан бойондороҡһоҙлоғ тураһында иғлан итә башлай. Тибет менән Монголия ла үҙҙәрен Цин империяһына бәйле, әммә Ҡытайҙың өлөшө түгел тип белдерә<ref>Кузьмин С. Л. Скрытый Тибет. История независимости и оккупации. С.-Петербург: изд. А. Терентьева, 2010, с.86-112, 466—496, 502—504</ref><ref>Van Walt van Praag M.C. 1987. The Status of Tibet: History, Rights, and Prospects in International Law. Boulder, Colorado: Westview Press, p.188, 320—321.</ref> Мөһим донъя державалары быны Ҡытайҙың эске эше тип һанай, нейтралитет тота. 1911 йылдаМонгол милли революцияһы юлы менән Цин империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ алған Монголия менән Тибет ҡына (1913) бер-береһен таный һәм үҙ-ара килешеү төҙөй. == Икенсе донъя һуғышы осоронда Тибет == Һуғыш алдынан Тибетҡа Френсис Янгхазбенд фатихаһы менән өс тапҡыр немец натуралисы Эрнст Шефер килеп китә. Тибет һуғыш осоронда нейтралитет тота. Тибеттың бында ла Ҡытайҙан бойондороҡһоҙлоҡ сәйәсәте прецедент будып сыға.Был осорҙа Лхасаға вермахт офицеры Генриха Харрер ҙа килеп сыға, ул британ лагерынан ҡасҡан булып сыға. Илья Толстой экспедицияһы булып китә, ул Һиндостандан Тибет аша Ҡытайға ҡорал ташыу мөмкин түгеллеген асыҡлай. == ҠХР составында == 1950 йылда НОАК (Ҡытай халыҡ-азатлыҡ армияһы) Чамдо Тибет районына үтеп инә. 1951 йылда Далай-лама XIV үҙ вәкәләтен арттырып, Пекин менән Тибетты тыныс юл менән азат итеү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, унда Ҡытайҙың Тибетҡа хоҡуҡтары яҙылған була<ref name=autogenerated1>[http://savetibet.ru/2010/03/10/peaceful_liberation_3.html Кузьмин С. Л. 2010. Скрытый Тибет. История независимости и оккупации. С.Петербург: изд. А. Терентьева, с.195-196] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180512021225/http://savetibet.ru/2010/03/10/peaceful_liberation_3.html |date=2018-05-12 }}</ref>. 1951 йылдың 24 октябрендә Мао Цзэдунға Далай-Лама исеменән телеграмма китә<ref name=autogenerated1 />. Тибетта ҡытайҙар «изге эштәр менән дуҫтар табыу» тактикаһы алып бар. 1956 йылда Тибет автоном районы булдырыу буйынса Әҙерлек комитеты ойошторола. 1950-се йылдар уртаһынан тибет ерҙәрендә реформаларҙы тиҙләтеү башлана,күпләп репрессиялар, язалауҙар китә, дингә ҡаршы эш, ҡытайлаштырыу бара.Тибет баш күтәреүе башлана (1959), ул Үҙәк Тибетҡа барып етә. Баш күтәреүселәрҙә баҫтырыу бара, ил талана, халыҡты репрессиялайҙар, ҡыралар. Будда статуялары Ҡытайға алып кителеп иретелә,аҫылташтары алына, монастырҙар емертелә. 1959 йылда «демократике реформалар» үткәрелеүе, уның барышында «артта ҡалған феодаль-крепостной режим» бөтөрөлдө тип хәбәр ителә<ref>[http://www.savetibet.ru/2010/03/10/tibet_book.html От народного восстания до Культурной революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920055737/http://savetibet.ru/2010/03/10/tibet_book.html |date=2012-09-20 }}</ref> Тибет хакимдарының бер өлөшө Далай-лама XIV һәм меңдәрсә башҡа тибеттар менән ҡасып китә. 1959 йылдан Һиндостандыңе Дхарамсала ҡалаһында Тибеттың һөргөндәге хөкүмәте эш алып бара. 1965 йылда рәсми рәүештә Тибет автоном районы (ТАР) иғлан ителә. Ҡытай Тибетты ныҡлы үҙләштреүгә, ҡытайлаштырыуға тотона. Тибетта күп ғәскәр индерелә, этник ҡытайҙар шунда күсенә. Ҡытайҙағы 1966 йылғы Мәҙәни революция ваҡытында Тибетта ла Мао Цзэдун тыуҙырған бола бара. Был осорҙа монастырҙар һәм храмдар тотош тиерлек ҡыйратыла, буддизм сәнғәте һәм китаптары юҡҡа сығарыла, монахтар репрессиялана<ref>[http://savetibet.ru/2010/03/10/cultural_revolution.html Культурная революция в Тибете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701023735/http://savetibet.ru/2010/03/10/cultural_revolution.html |date=2014-07-01 }}</ref> Һөргөндәге Тибет хөкүмәте белдереүенсә, Тибетта ҡытайҙар ерле халыҡтан күберәк була бара. 2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа ТАР күрһәтелмәй. Ҡытай хакимлығы осоронда Тибет автоном районында иген етештереү, мал һаны өсләтә артҡан. Уртаса ғүмер оҙонлоғо 36 йәштән 67 йәшкә еткән, халыҡ һаны 2009 йылда 3 миллионға еткән. 2008 йылда Тибетта боларыштар була. Монахтар Далай-ламаның Һиндостанға ҡыуылыуы йыллығына арнап тыныс митингыға сыға, шунан бола китә. Сычуань провинцияһында ҡытай полиция участкаһына һүжүм була<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7299597.stm Tibet unrest spreads beyond Lhasa]</ref> Митингыны ҡыуғанда ҡытай полицияһы ҡорал ҡулланған тигән мәғлүмәттәр ҙә бар. Ҡытай яғы быны кире ҡаға <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7299965.stm Troops 'did not shoot Tibetans']</ref> Тибеттарҙың күбеһе төпкөл ауылдарҙа йәшәй, мал аҫрай, ер эшкәртә. Һуңғы йылдарҙы уларҙы ултыраҡ тормошҡа күсереү бара. Шул уҡ ваҡытта хөкүмәт инвестициялары ярҙамында Тибетта ҡур ҡалаларҙа бум башланған. Был бум квалифицикациялы ҡытай мигранттары өсөн яҡшы, ә ерле тибеттарға зыян ғына. «Тибеттар ярлы ғына түгел. Уларҙың белемһеҙлеге ҡалаларҙа даими һәм яҡшы түләнгән эш табырға мөмкинлек ҡалдырмай», — тип әйтелә Тибет мәғлүмәт селтәрендә фәхишәлек артыуына бәйле мәҡәләлә<ref>[http://www.savetibet.ru/1124280960.html Тибет в России | Монахиня или проститутка? | Новости Тибета. История, культура, религия<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180606030025/http://www.savetibet.ru/1124280960.html |date=2018-06-06 }}</ref> Һуңғы осорҙа уникаль тибет мәҙәниәтен һаҡлау мәсьәләһе киҫкен тора. Хәҙерге тибеттар ҡытай ассимиляцияһына бирелә, был тибет теле һәм күп быуатлыҡ мәҙәниәте юғалыуына килтерә. Был йәһәттән проблеманы хәл итергә тырышыу Һиндостандағы Һөргөндәге Тибет хөкүмәте тарафынан ғына алып барыла <ref>[http://www.savetibet.ru Сохраним Тибет! | Политика, история, культура Тибета. Последние новости и статьи<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * Beckwith, Christopher I (1983). «The Revolt of 755 in Tibet» ''Contributions on Tibetan Language, History, and Culture.'' Ernst Steinkellner and Helmut Tauscher eds. Wiener Studien zur Tibetologie und Buddhismuskunde; Heft 10. Wien: Arbeitskreis für Tibetische und Buddhistische Studien, Universität Wien, pp. 1-16. reprinted in: ''The History of Tibet''. ed. Alex Mckay. London: Routledge Curzon, 2003: 273—285. * Beckwith, Christopher I (1987). ''The Tibetan Empire in Central Asia.'' Princeton: Princeton University Press. * Petech, Luciano (1988). «The Succession to the Tibetan Throne in 704-5.» ''Orientalia Iosephi Tucci Memoriae Dicata'', Serie Orientale Roma 41.3. pp. 1080—1087. * Richardson, Hugh E. (1965). «How Old was Srong Brtsan Sgampo» ''Bulletin of Tibetology'' 2.1. pp. 5-8. * Richardson, Hugh E. (1988) «The Succession to Lang Darma». ''Orientalia Iosephi Tucci Memoriae Dicata'', Serie Orientale Roma 41.3. pp. 1221—1229 * Zuiho Yamaguchi (1996) «The Fiction of King Dar-ma’s persecution of Buddhism» ''De Dunhuang au Japon: Etudes chinoises et bouddhiques offertes à Michel Soymié''. Genève : Librarie Droz S.A. * Wylie, Turnell V. (1977) «The First Mongol Conquest of Tibet Reinterpreted» Harvard Journal of Asiatic Studies 37.1: 103—133, * Goldstein, Melvyn C., with the help of Gelek Rimpche. ''A History of Modern Tibet, 1913—1951: The Demise of the Lamaist State'', Munshiram Manoharlal Publishers (1993), hardcover, 898 pages, ISBN 81-215-0582-8; University of California edition (1991), trade paperback, ISBN 0-520-07590-0. * Norbu, Thubten Jigme and Turnbull, Colin. 1968. '''''Tibet:''' Its History, Religion and People''. Reprint: Penguin Books, 1987. * [[Шакья, Церинг|Shakya, Tsering]], «The Dragon in the Land of Snows : A History of Modern Tibet Since 1947.» Penguin, (2000) paperback, 608 pages, ISBN 0-14-019615-3 * [[Штайн, Рольф Альфред|Stein, R. A]]. 1962. ''Tibetan Civilization''. First published in French. English translation by J. E. Stapelton Driver. Reprint: Stanford University Press (with minor revisions from 1977 Faber & Faber edition), 1995. ISBN 0-8047-0806-1 (hbk); ISBN 0-8047-0901-7 (sbk). * Yeshe De Project. 1986. ''ANCIENT TIBET: Research Materials from The Yeshe De Project''. Dharma Publishing. Berkeley. ISBN 0-89800-146-3 * [[Козлов Пётр Кузьмич|Козлов П. К.]] [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=140717 Тибет и Далай-лама, Петербург: 1920] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710094854/http://www.runivers.ru/lib/detail.php?ID=140717 |date=2009-07-10 }} * [http://www.savetibet.ru/2010/03/10/tibet_book.html Кузьмин С. Л. Скрытый Тибет: история независимости и оккупации. С.-Петербург: изд. А. Терентьева, 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920055737/http://savetibet.ru/2010/03/10/tibet_book.html |date=2012-09-20 }} * [https://www.academia.edu/12054909/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._2015._%D0%A2%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE_Kuzmin_S.L._2015._The_State_of_Tibet_historical_facts_and_international_law_ Кузьмин С. Л. Тибетское государство: исторические факты и международное право. — Eurasia: statum et legem (Евразия: государство и право), № 1(4), 2015, с. 148—157] * [[Кычанов, Евгений Иванович|Кычанов Е. И.]], [[Мельниченко, Борис Николаевич|Мельниченко Б. Н.]] ''[http://www.istorya.ru/book/tibet/index.php История Тибета с древнейших времен до наших дней] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180419002459/http://www.istorya.ru/book/tibet/index.php |date=2018-04-19 }}'' — М.: Вост. лит., 2005—351 с. — ISBN 5-02-018365-2 * Van Walt van Praag M.C. 1987. The Status of Tibet: History, Rights, and Prospects in International Law. Boulder, Colorado: Westview Press. * Ефимов Е. Г. К вопросу о результатах миссии Дж. Болгя в Тибете (1774—1775 ГОДЫ) // Вестник Волгоградского государственного университета. Серия 4: История. Регионоведение. Международные отношения. 2006. № 11. С. 146—149. * [http://www.tuva.asia/lib/books_regions/5156-dmitriev-kuzmin.html?utm_source=twitterfeed&utm_medium=twitter Дмитриев С. В., Кузьмин С. Л. Что такое Китай? Срединное государство в историческом мифе и реальной политике. — Восток (Oriens), № 3, 2012, с.5-19.] * [http://www.tuva.asia/lib/books_regions/6903-vasilev-kuzmin.html Дмитриев С. В., Кузьмин С. Л. Империя Цин как Китай: анатомия исторического мифа — Восток (Oriens), № 1, 2014, с. 5-17.] == Шулай уҡ ҡара == * Тибетский буддизм * Зона ахимсы * История европейского исследования Тибета == Һылтанмалар == * Козлов П. К. [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=140717 Тибет и Далай-лама на сайте «Руниверс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710094854/http://www.runivers.ru/lib/detail.php?ID=140717 |date=2009-07-10 }} * Цепон В. Д. Шакабпа — Тибет: политическая история. * [http://gumilevica.kulichki.net/articles/tibet05.htm Гумилев Л. Н. Величие и падение Древнего Тибета] * [http://gumilevica.kulichki.net/articles/tibet14.htm Гумилев Л. Н. Этническая история Тибета в I тысячелетии н. э.] * [http://www.tibet.com/ The Government of Tibet in Exile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090927004056/http://www.tibet.com/ |date=2009-09-27 }} * [http://www.nyingma.org/yd/bkth2.html Tibetan Buddhist Texts Chronology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050210142544/http://www.nyingma.org/yd/bkth2.html |date=2005-02-10 }} * [http://www.krugosvet.ru/articles/56/1005612/1005612a8.htm ПОЗДНИЕ МОНГОЛЬСКИЕ ГОСУДАРСТВА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090322132901/http://www.krugosvet.ru/articles/56/1005612/1005612a8.htm |date=2009-03-22 }} * [http://www.interfax-religion.ru/cis.php?act=print&div=7108 Всеволод Овчинников. Тибет стал частью Китая ещё в Средние века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190310191102/http://www.interfax-religion.ru/cis.php?act=print&div=7108 |date=2019-03-10 }} на сайте [http://www.interfax-religion.ru ИА «Интерфакс»] * [http://savetibet.ru/2008/04/16/let_me_object.html Андрей Терентьев. Позвольте возразить. Открытое письмо кандидата исторических наук], опубликованное на сайте [http://savetibet.ru Сохраним Тибет!] * [http://savetibet.ru/2010/06/08/ovchinnikov.html С. Л. Кузьмин. Заметки журналиста В. В. Овчинникова о Тибете: заблуждения или китайская пропаганда?] [[Категория:Тибет ]] [[Категория:Һиндостан тарихы]] [[Категория:Ҡытай тарихы]] [[Категория:Непал ]] ksxx0bfyarrdhdie37ja3stid3ews9k 0 137341 1298588 1279173 2026-05-30T11:50:59Z Makenzis 21282 /* Һылтанмалар */ 1298588 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Пюник» футбол клубы ''' ({{Lang-hy|Ֆուտբոլային Ակումբ „Փյունիկ“ Երևան}}) — [[Ереван]] ҡалаһында [[1992 йыл]]да ойошторолған [[Әрмәнстан|әрмән]] футбол клубы. Пюниктың [[Урыҫ теле|рус теленә]] тәржемәһе «Феникс» (мифик ҡош) тигәнде аңлата. Әрмәнстандың иң титуллы клубы булып тора. 11 тапҡыр — Әрмәнстан чемпионы, 6 тапҡыр — Әрмәнстан кубогы, 8 тапҡыр — Әрмәнстан Суперкубогы эйәһе. == Элекке атамалары == * 1992—1995 — «Оменетмен» * 1995—1999 — «Пюник» * 2000—2001 — «Арменикум» * 2001 — «Пюник» == Тарихы == Клубҡа [[1992 йыл]]да нигеҙ һалына. Команданың тәүге исеме «Оменетмен» (Երևան Հոմենտմեն). Ул әрмән дөйөм спорт союзы һәм әрмән скаут хәрәкәте атамаларының аббревиатураларынан алына. 1992 йылда Әрмәнстандың тәүге чемпионаты йомғаҡтары буйынса клуб чемпион исемен яулай. 1995 йылда атамаһы «Пюник» тип үҙгәртелә, 1999 йылда клуб тарҡатыла. 2001 йылда премьер-лига дебютанты — «Арменикум» клубы базаһында ҡабаттан ойошторола. «Арменикум» [[2000 йыл]] башында, клуб президенты «Арарат» легендаһы — Хорен Оганесян булған ваҡытта барлыҡҡа килә. Әрмәнстан беренселегендәге дебют сығышы 2000 йылда Беренсе лигала үтә<ref name="arm/2000/20">[http://www.klisf.info/tourns/arm/2000/20.htm Армения. Сезон — 2000. Первая лига (21.04 — 28.10)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829134558/http://www.klisf.info/tourns/arm/2000/20.htm|date=2010-08-29}} {{ref-ru}}(рус.)</ref>. «Ҡарабах» менән ныҡышмал көрәштә команда турнир тамамланыуға бер тур ҡалғас беренсе урын яулап, Премьер-лигаға сыға<ref name="arm/2000/20c">[http://www.klisf.info/tourns/arm/2000/20c.htm Армения. Сезон — 2000. Первая лига. Календарь соревнований] {{ref-ru}}</ref>. 17 туп иҫәбе менән иң яҡшы бомбардир тип беренселектең беренсе түңәрәген "Арменикум"да уҙғарған Вадим Каграманов билдәләнә. Клуб өсөн 13 гол индереп, Каграманов «Динамо»-2-гә күсә. Чемпионат башланғанға тиклем клуб тарҡатыла һәм ҡабаттан ойошторолған һәм Премьер-лигала уйнау хоҡуғын алған "Пюник"ка ҡушыла. Ҡабаттан ойошторолған һуң команда Премьер-лиганың беренсе миҙгелендә үк үҙенең уйыны һәм дәғүәселәрен еңеүе менән иғтибарҙы йәлеп итә. Бер нисә турҙан һуң үҙенә чемпионлыҡ тәьмин итеп, команда бер аҙ һәлкәүләнә, был иһә йомғаҡлау турында тигеҙ иҫәпкә уйнау һәм ике еңелеү менән тамамлана<ref>[http://www.klisf.info/tourns/arm/2001/10.htm Армения. Сезон — 2001. Высшая лига] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828231513/http://www.klisf.info/tourns/arm/2001/10.htm|date=2010-08-28}} {{Ref-ru}}(рус.)</ref><ref>[http://www.rsssf.com/tablesa/arme01.html Armenia 2001 Premier League] {{Ref-en}}(инг.)</ref>. Кубоктың ярым финалына еткәс, «Пюник» «Мика»ға ике уйында ла бер төрлө: 1:2 иҫәбе менән еңелә<ref>[http://www.klisf.info/tourns/arm/2001/90.htm Армения. Сезон — 2001. Кубок] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829134616/http://www.klisf.info/tourns/arm/2001/90.htm|date=2010-08-29}} {{Ref-ru}}(рус.)</ref><ref>[http://www.rsssf.com/tablesa/arme01.html Armenia Cup 2001] {{Ref-en}}(инг.)</ref>. Миҙгел йомғаҡтары буйынса, Премьер-лиганың иң яҡшы бомбардиры 21 туп индергән Арман Карамян була. Йылдың иң яҡшы уйынсыһы тип Вардан Минасян билдәләнә. Элегерәк клуб хужаһы Әрмәнстандың футбол федерацияһы президенты Рубен Айрапетян була, ул 2009 йылдың ғинуарында клубты Самвел Алексанянға һата. Самвел Алексанян да билдәле эшҡыуар һәм әрмән парламенты депутаты. 2017 йылда футбол клубын Рәсәй бизнесмены Артур Согомонян һатып ала.{{ЫС юҡ|16|06|2017}} == Еврокубоктарҙағы сығыштары == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" !Миҙгел !Турнир !Раунд !Дәғүәсе !Өйҙә !Ситтә !Дөйөм иҫәп |- ! rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |2002/03 | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2002-03 UEFA Champions League qualifying rounds|Беренсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Finland.svg|граница|22x22пкс|Финляндия]]{{флаг|Финляндия}} Тампере Юнайтед | bgcolor="#ddddff" |2:0 | bgcolor="#ddddff" |4:0 | bgcolor="#ddddff" |'''6:0''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol_keep_vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2002–03 UEFA Champions League qualifying rounds|Икенсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|граница|22x22пкс|Украина]]{{флаг|Украина}} Динамо Киев | bgcolor="#ffdddd" |2:2 | bgcolor="#ffdddd" |0:4 | bgcolor="#ffdddd" |'''2:6''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |2003/04 | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2003–04 UEFA Champions League qualifying rounds|Беренсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Iceland.svg|граница|22x22пкс|Исландия]]{{флаг|Исландия}} КР Рейкьявик | bgcolor="#ddddff" |1:0 | bgcolor="#ddddff" |1:1 | bgcolor="#ddddff" |'''2:1''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol_keep_vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2003–04 UEFA Champions League qualifying rounds|Икенсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Bulgaria.svg|граница|22x22пкс|Болгария]]{{флаг|Болгария}} ЦСКА София | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |0:1 | bgcolor="#ffdddd" |'''0:3''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |2004/05 | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2004–05 UEFA Champions League qualifying rounds|Беренсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Macedonia.svg|граница|22x22пкс|Республика Македония]]{{флаг|Македония}} Победа Прилеп | bgcolor="#ddddff" |1:1 | bgcolor="#ddddff" |3:1 | bgcolor="#ddddff" |'''4:2''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol_keep_vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2004–05 UEFA Champions League qualifying rounds|Беренсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|граница|22x22пкс|Украина]]{{флаг|Украина}} Шахтер Донецк | bgcolor="#ffdddd" |1:3 | bgcolor="#ffdddd" |0:1 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:4''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2005/06 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2005–06 UEFA Champions League qualifying rounds|Беренсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Finland.svg|граница|22x22пкс|Финляндия]]{{флаг|Финляндия}} Хака | bgcolor="#ffdddd" |2:2 | bgcolor="#ffdddd" |0:1 | bgcolor="#ffdddd" |'''2:5''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2006/07 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2006–07 UEFA Champions League qualifying rounds|Беренсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Moldova.svg|граница|22x22пкс|Молдавия]]{{флаг|Молдова}} Шериф | bgcolor="#ffdddd" |0:0 | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |'''0:5''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |2007/08 | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2007–08 UEFA Champions League qualifying rounds|Беренсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Ireland.svg|граница|22x22пкс|Ирландия]]{{флаг|Ирландия}} Дерри Сити | bgcolor="#ddddff" |2:0 | bgcolor="#ddddff" |0:0 | bgcolor="#ddddff" |'''2:0''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol_keep_vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2007–08 UEFA Champions League qualifying rounds|Икенсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|граница|22x22пкс|Украина]]{{флаг|Украина}} Шахтер Донецк | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |1:2 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:4''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2008/09 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2008–09 UEFA Champions League qualifying rounds|Беренсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Cyprus.svg|граница|22x22пкс|Республика Кипр]]{{флаг|Кипр}} Анортосис | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |0:1 | bgcolor="#ffdddd" |'''0:3''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2009/10 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2009–10 UEFA Champions League qualifying phase|Икенсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Croatia.svg|граница|22x22пкс|Хорватия]]{{флаг|Хорватия}} Динамо Загреб | bgcolor="#ffdddd" |0:0 | bgcolor="#ffdddd" |0:3 | bgcolor="#ffdddd" |'''0:3''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2010/11 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |Икенсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Serbia.svg|граница|22x22пкс|Сербия]]{{флаг|Сербия}} Партизан Белград | bgcolor="#ffdddd" |0:1 | bgcolor="#ffdddd" |1:3 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:4''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2011/12 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |Икенсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|граница|22x22пкс|Чехия]]{{флаг|Чехия}} Виктория Пльзень | bgcolor="#ffdddd" |0:4 | bgcolor="#ffdddd" |1:5 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:9''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2012/13 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |Беренсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Montenegro.svg|граница|22x22пкс|Черногория]]{{флаг|Черногория}} Зета | bgcolor="#ffdddd" |0:3 | bgcolor="#ffdddd" |2:1 | bgcolor="#ffdddd" |'''2:4''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |2013/14 | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |Беренсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Macedonia.svg|граница|22x22пкс|Республика Македония]]{{флаг|Македония}} Тетекс | bgcolor="#ddddff" |1:0 | bgcolor="#ddddff" |1:1 | bgcolor="#ddddff" |'''2:1''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol_keep_vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |Икенсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|граница|22x22пкс|Литва]]{{флаг|Литва}} Жальгирис | bgcolor="#ffdddd" |1:1 | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:3''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2014/15 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |Беренсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Kazakhstan.svg|граница|22x22пкс|Казахстан]]{{флаг|Казахстан}} Астана | bgcolor="#ffdddd" |1:4 | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:9''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |2015/16 | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |Беренсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_San_Marino.svg|граница|22x22пкс|Сан-Марино]]{{флаг|Сан Марино}} Фольгоре | bgcolor="#ddddff" |2:1 | bgcolor="#ddddff" |2:1 | bgcolor="#ddddff" |'''4:2''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol_keep_vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |Икенсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Norway.svg|граница|22x22пкс|Норвегия]]{{флаг|Норвегия}} Мольде | bgcolor="#ffdddd" |1:0 | bgcolor="#ffdddd" |0:5 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:5''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2016/17 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |Беренсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Gibraltar.svg|граница|22x22пкс|Гибралтар]]{{флаг|Гибралтар}} Европа | bgcolor="#ffdddd" |2:1 | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |'''2:3''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2017/18 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |Беренсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Slovakia.svg|граница|22x22пкс|Словакия]]{{флаг|Словакия}} Слован Братислава | bgcolor="#ffdddd" |1:4 | bgcolor="#ffdddd" |0:5 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:9''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |} {| cellpadding="3" cellspacing="0" style="border: 1px solid rgb(170, 170, 170); font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" ! style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" |Турнир ! align="center" style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" |Уйын ! align="center" style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" |Еңеү ! align="center" style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" |Бер яҡтың да еңмәүе ! align="center" style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" |Еңелеү ! align="center" style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" |Гол ! align="center" style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" |Баштан үткәреү |- |УЕФА чемпиондары лигаһы | align="center" |31 | align="center" |8 | align="center" |7 | align="center" |17 | align="center" |27 | align="center" |51 |- |Европа Лигаһы | align="center" |2 | align="center" |1 | align="center" |0 | align="center" |1 | align="center" |2 | align="center" |4 |- style="background:#E4E4E4;" ! align="centre" colspan="1" |Йәмғеһе !34 !9 !7 !18 !29 !55 |} === Ҙур еңеүҙәре һәм еңелеүҙәре === '''Иң ҙур еңеүҙәре:''' * '''«Пюник»''' — «Лори» Ванадзор — '''13:2''' (2002 йыл) * '''«Пюник»''' — «Киликия» Ереван — '''12:1''' (2006 йыл) * '''«Пюник»''' — «Аракс» Арарат — '''11:0''' (2003 йыл) ''Еврокуботарҙа.:'' * '''«Пюник»''' — «Тампере Юнайтед» (Финляндия) — '''4:0''' '''Иң ҙур еңелеүҙәре:''' * '''«Пюник»''' — «Ширак» Гюмри — '''0:3''' (2002 йыл) * '''«Пюник»''' — «Гандзасар» Капан — '''0:3''' (2008 йыл) ''Еврокубоктарҙа:'' * «Мольде» (Норвегия) — '''«Пюник»''' — '''5:0''' (2015 йыл) == Ағымдағы составы == == Ҡаҙаныштары == === Милли чемпионаттар === ; [[Файл:Gold_medal_icon.svg|15x15пкс]] Әрмәнстан чемпионы (12)<span> </span> : 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2015, 2022 ; [[Файл:Silver_medal_icon.svg|15x15пкс]] Әрмәнстан чемпионатының көмөш призеры (1)<span> </span> : 2011 ; [[Файл:Bronze_medal_icon.svg|15x15пкс]] Әрмәнстан чемпионатының бронза призеры (1) 2015/16 ; [[Файл:Cup_Winner.png]] Әрмәнстан Кубогы (7)<span> </span> : 2002, 2004, 2009, 2010, 2013, 2014, 2015 ; [[Файл:Cup_Finalist.png]] Әрмәнстан Кубогы финалисы(1)<span> </span> : 2006 ; [[Файл:Cup_Winner.png]] Әрмәнстан Суперкубогы (8)<span> </span> : 2002, 2004, 2005, 2007, 2008, 2010, 2011, 2015 ; [[Файл:Cup_Finalist.png]] Әрмәнстан Суперкубогы финалисы (4)<span> </span> : 2003, 2006, 2009. 🥉БДБ чемпионатының бронза призеры (1) === Команда призы === * «Fair Play»: 2009<ref>[http://www.armsport.am/ru/news/2/26/4015/ «Пюник» и «Бананц-3» удостоились приза «Fair Play»] {{Ref-ru}}(рус.)</ref>, 2010<ref>[http://www.ffa.am/ru/news/item/2010/11/16/fairplay/ «Пюник» и «Бананц-2» — победители конкурса Fair Play] {{Ref-ru}}(рус.)</ref> === Уйынсыларҙың ҡаҙанышы === * ''Миҙгелд иң яҡшы бомбардирҙары:'' ** 2001 — Арман Карамян (21) ** 2002 — Арман Карамян (36) ** 2004 — Эдгар Манучарян, Галуст Петросян (21) ** 2010 — Маркос Пиццелли, Геворг Казарян (16) * ''Йылдың иң яҡшы футболсылары:'' ** 2001 — Вардан Минасян ** 2002 — Арман Карамян ** 2004 — Эдгар Манучарян ** 2007 — Левон Пачаджян ** 2008 — Саркис Овсепян ** 2009 — Генрих Мхитарян ** 2010 — Карлен Мкртчян * ''Иң яҡшы ҡапҡасылар:'' ** 2003 — Апула Эдель ** 2004 — Апула Эдель ** 2005 — Геворг Каспаров * ''Иң яҡшы һаҡсылар:'' ** 2003 — Хосе Андре Билибио ** 2004 — Александр Тадевосян ** 2005 — Александр Тадевосян * ''Иң яҡшы һөжүм итеүсе һаҡсылар:'' ** 2004 — Карл Ломбе * ''Иң яҡшы ярымһаҡсылар:'' ** 2003 — Левон Пачаджян * ''Иң яҡшы йәш футболсылар:'' ** 2007 — Геворг Казарян ** 2009 — Давид Маноян * ''Иң яҡшы йәш һаҡсылар:'' ** 2007 — Роберт Арзуманян * ''Миҙгел асышы:'' ** 2005 — Роберт Арзуманян ** 2009 — Давид Маноян * ''Иң яҡшы легионер:'' ** 2004 — Карл Ломбе * ''Иң перспективалы футболсы:'' ** 2009 — Давид Маноян * ''Иң яҡшы тренер:'' ** 2009 — Вардан Минасян ** 2010 — Вардан Минасян == Клуб етәкселеге == * Башҡарма директоры — {{Әрмәнстан флагы|20px}}Вардан Минасян * Техник директоры — {{Әрмәнстан флагы|20px}} Карен Арутюнян * Пресс-атташе — {{Әрмәнстан флагы|20px}} Ануш Ананян == Клуб хеҙмәткәрҙәре == * Баш тренер — {{Флаг Финляндии|20px}} Алексей Еременко * Тренер — {{Әрмәнстан флагы|20px}} Артур Мкртчян * Тренер — {{Әрмәнстан флагы|20px}} Вараздат Аветисян == Клубының баш тренерҙары == {| class="" style="margin-bottom: 10px;" | valign="top" | {| class="toccolours" ! bgcolor="silver" |Баш тренер ! bgcolor="silver" |Миҙгел ! bgcolor="silver" |Осор |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Левон Яблукян |2000—2001 |- bgcolor="#eeeeee" | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Самвел Дарбинян |2001—2002 |- | style="text-align:left;" |{{Флаг Аргентины|20px}} Оскар Гонсалес Лопес |2002—2003 |- bgcolor="#eeeeee" | style="text-align:left;" |{{Флаг Румынии|20px}} Михай Стойкицэ |2003—2004 |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Вардан Минасян |2004—2005 |- bgcolor="#eeeeee" | style="text-align:left;" |{{Нидерланд флагы|20px}} Хенк Висман |2005—2006 |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Самвел Петросян |2006—2007 |- bgcolor="#eeeeee" | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Армен Гюльбудагянц |2007—2008 |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Вардан Минасян |2008—2011 |- bgcolor="#eeeeee" | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Сурен Чахалян |2011—2012 |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Вардан Минасян |<center>в.б.</center> |2012—2013 |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Рафаэль Назарян |2013—2013 |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Вараздат Аветисян |<center>в.б.</center> |2013—2013 |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Саркис Овсепян |2013—2016 |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Артак Осеян |2016—2017 |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Армен Гюльбудагянц |2017 |- | style="text-align:left;" |{{Флаг Финляндии|20px}} Алексей Ерёменко |август-октябрь 2017 |- |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Армен Гюльбудагянц |2017 йылдың 1 октябренән |} |} == Клуб Президенттары == {| class="" style="margin-bottom: 10px;" | valign="top" | {| class="toccolours" ! bgcolor="silver" |Баш тренер ! bgcolor="silver" |Осор |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Хорен Оганесян |2000-2006 |- bgcolor="#eeeeee" | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Карен Арутюнян |2006-2010 |- bgcolor="#eeeeee" | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Рафик Айрапетян |2010 — {{Х. в.}} |} |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.fcpyunik.am/ Официальный сайт] {{ref-hy}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.club.pyunik-erevan..436..en.html Профиль на footballdatabase.eu] {{ref-en}} * [http://www.transfermarkt.de/de/pyunik-erewan/startseite/verein_10301.html Профиль на transfermarkt.de] {{ref-de}} * [http://www.football-lineups.com/team/Pyunik/All/Players/ Профиль на www.football-lineups.com] {{ref-en}} [[Категория:Алфавит буйынса футбол клубтары]] ksgoppytlpzj3ke6dx9rbc3oiodd9qq 1298589 1298588 2026-05-30T11:51:08Z Makenzis 21282 /* Һылтанмалар */ 1298589 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Пюник» футбол клубы ''' ({{Lang-hy|Ֆուտբոլային Ակումբ „Փյունիկ“ Երևան}}) — [[Ереван]] ҡалаһында [[1992 йыл]]да ойошторолған [[Әрмәнстан|әрмән]] футбол клубы. Пюниктың [[Урыҫ теле|рус теленә]] тәржемәһе «Феникс» (мифик ҡош) тигәнде аңлата. Әрмәнстандың иң титуллы клубы булып тора. 11 тапҡыр — Әрмәнстан чемпионы, 6 тапҡыр — Әрмәнстан кубогы, 8 тапҡыр — Әрмәнстан Суперкубогы эйәһе. == Элекке атамалары == * 1992—1995 — «Оменетмен» * 1995—1999 — «Пюник» * 2000—2001 — «Арменикум» * 2001 — «Пюник» == Тарихы == Клубҡа [[1992 йыл]]да нигеҙ һалына. Команданың тәүге исеме «Оменетмен» (Երևան Հոմենտմեն). Ул әрмән дөйөм спорт союзы һәм әрмән скаут хәрәкәте атамаларының аббревиатураларынан алына. 1992 йылда Әрмәнстандың тәүге чемпионаты йомғаҡтары буйынса клуб чемпион исемен яулай. 1995 йылда атамаһы «Пюник» тип үҙгәртелә, 1999 йылда клуб тарҡатыла. 2001 йылда премьер-лига дебютанты — «Арменикум» клубы базаһында ҡабаттан ойошторола. «Арменикум» [[2000 йыл]] башында, клуб президенты «Арарат» легендаһы — Хорен Оганесян булған ваҡытта барлыҡҡа килә. Әрмәнстан беренселегендәге дебют сығышы 2000 йылда Беренсе лигала үтә<ref name="arm/2000/20">[http://www.klisf.info/tourns/arm/2000/20.htm Армения. Сезон — 2000. Первая лига (21.04 — 28.10)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829134558/http://www.klisf.info/tourns/arm/2000/20.htm|date=2010-08-29}} {{ref-ru}}(рус.)</ref>. «Ҡарабах» менән ныҡышмал көрәштә команда турнир тамамланыуға бер тур ҡалғас беренсе урын яулап, Премьер-лигаға сыға<ref name="arm/2000/20c">[http://www.klisf.info/tourns/arm/2000/20c.htm Армения. Сезон — 2000. Первая лига. Календарь соревнований] {{ref-ru}}</ref>. 17 туп иҫәбе менән иң яҡшы бомбардир тип беренселектең беренсе түңәрәген "Арменикум"да уҙғарған Вадим Каграманов билдәләнә. Клуб өсөн 13 гол индереп, Каграманов «Динамо»-2-гә күсә. Чемпионат башланғанға тиклем клуб тарҡатыла һәм ҡабаттан ойошторолған һәм Премьер-лигала уйнау хоҡуғын алған "Пюник"ка ҡушыла. Ҡабаттан ойошторолған һуң команда Премьер-лиганың беренсе миҙгелендә үк үҙенең уйыны һәм дәғүәселәрен еңеүе менән иғтибарҙы йәлеп итә. Бер нисә турҙан һуң үҙенә чемпионлыҡ тәьмин итеп, команда бер аҙ һәлкәүләнә, был иһә йомғаҡлау турында тигеҙ иҫәпкә уйнау һәм ике еңелеү менән тамамлана<ref>[http://www.klisf.info/tourns/arm/2001/10.htm Армения. Сезон — 2001. Высшая лига] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828231513/http://www.klisf.info/tourns/arm/2001/10.htm|date=2010-08-28}} {{Ref-ru}}(рус.)</ref><ref>[http://www.rsssf.com/tablesa/arme01.html Armenia 2001 Premier League] {{Ref-en}}(инг.)</ref>. Кубоктың ярым финалына еткәс, «Пюник» «Мика»ға ике уйында ла бер төрлө: 1:2 иҫәбе менән еңелә<ref>[http://www.klisf.info/tourns/arm/2001/90.htm Армения. Сезон — 2001. Кубок] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829134616/http://www.klisf.info/tourns/arm/2001/90.htm|date=2010-08-29}} {{Ref-ru}}(рус.)</ref><ref>[http://www.rsssf.com/tablesa/arme01.html Armenia Cup 2001] {{Ref-en}}(инг.)</ref>. Миҙгел йомғаҡтары буйынса, Премьер-лиганың иң яҡшы бомбардиры 21 туп индергән Арман Карамян була. Йылдың иң яҡшы уйынсыһы тип Вардан Минасян билдәләнә. Элегерәк клуб хужаһы Әрмәнстандың футбол федерацияһы президенты Рубен Айрапетян була, ул 2009 йылдың ғинуарында клубты Самвел Алексанянға һата. Самвел Алексанян да билдәле эшҡыуар һәм әрмән парламенты депутаты. 2017 йылда футбол клубын Рәсәй бизнесмены Артур Согомонян һатып ала.{{ЫС юҡ|16|06|2017}} == Еврокубоктарҙағы сығыштары == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" !Миҙгел !Турнир !Раунд !Дәғүәсе !Өйҙә !Ситтә !Дөйөм иҫәп |- ! rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |2002/03 | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2002-03 UEFA Champions League qualifying rounds|Беренсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Finland.svg|граница|22x22пкс|Финляндия]]{{флаг|Финляндия}} Тампере Юнайтед | bgcolor="#ddddff" |2:0 | bgcolor="#ddddff" |4:0 | bgcolor="#ddddff" |'''6:0''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol_keep_vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2002–03 UEFA Champions League qualifying rounds|Икенсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|граница|22x22пкс|Украина]]{{флаг|Украина}} Динамо Киев | bgcolor="#ffdddd" |2:2 | bgcolor="#ffdddd" |0:4 | bgcolor="#ffdddd" |'''2:6''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |2003/04 | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2003–04 UEFA Champions League qualifying rounds|Беренсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Iceland.svg|граница|22x22пкс|Исландия]]{{флаг|Исландия}} КР Рейкьявик | bgcolor="#ddddff" |1:0 | bgcolor="#ddddff" |1:1 | bgcolor="#ddddff" |'''2:1''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol_keep_vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2003–04 UEFA Champions League qualifying rounds|Икенсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Bulgaria.svg|граница|22x22пкс|Болгария]]{{флаг|Болгария}} ЦСКА София | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |0:1 | bgcolor="#ffdddd" |'''0:3''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |2004/05 | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2004–05 UEFA Champions League qualifying rounds|Беренсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Macedonia.svg|граница|22x22пкс|Республика Македония]]{{флаг|Македония}} Победа Прилеп | bgcolor="#ddddff" |1:1 | bgcolor="#ddddff" |3:1 | bgcolor="#ddddff" |'''4:2''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol_keep_vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2004–05 UEFA Champions League qualifying rounds|Беренсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|граница|22x22пкс|Украина]]{{флаг|Украина}} Шахтер Донецк | bgcolor="#ffdddd" |1:3 | bgcolor="#ffdddd" |0:1 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:4''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2005/06 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2005–06 UEFA Champions League qualifying rounds|Беренсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Finland.svg|граница|22x22пкс|Финляндия]]{{флаг|Финляндия}} Хака | bgcolor="#ffdddd" |2:2 | bgcolor="#ffdddd" |0:1 | bgcolor="#ffdddd" |'''2:5''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2006/07 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2006–07 UEFA Champions League qualifying rounds|Беренсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Moldova.svg|граница|22x22пкс|Молдавия]]{{флаг|Молдова}} Шериф | bgcolor="#ffdddd" |0:0 | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |'''0:5''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |2007/08 | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2007–08 UEFA Champions League qualifying rounds|Беренсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Ireland.svg|граница|22x22пкс|Ирландия]]{{флаг|Ирландия}} Дерри Сити | bgcolor="#ddddff" |2:0 | bgcolor="#ddddff" |0:0 | bgcolor="#ddddff" |'''2:0''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol_keep_vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2007–08 UEFA Champions League qualifying rounds|Икенсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|граница|22x22пкс|Украина]]{{флаг|Украина}} Шахтер Донецк | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |1:2 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:4''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2008/09 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2008–09 UEFA Champions League qualifying rounds|Беренсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Cyprus.svg|граница|22x22пкс|Республика Кипр]]{{флаг|Кипр}} Анортосис | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |0:1 | bgcolor="#ffdddd" |'''0:3''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2009/10 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2009–10 UEFA Champions League qualifying phase|Икенсе һайлау раунды]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Croatia.svg|граница|22x22пкс|Хорватия]]{{флаг|Хорватия}} Динамо Загреб | bgcolor="#ffdddd" |0:0 | bgcolor="#ffdddd" |0:3 | bgcolor="#ffdddd" |'''0:3''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2010/11 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |Икенсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Serbia.svg|граница|22x22пкс|Сербия]]{{флаг|Сербия}} Партизан Белград | bgcolor="#ffdddd" |0:1 | bgcolor="#ffdddd" |1:3 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:4''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2011/12 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |Икенсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|граница|22x22пкс|Чехия]]{{флаг|Чехия}} Виктория Пльзень | bgcolor="#ffdddd" |0:4 | bgcolor="#ffdddd" |1:5 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:9''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2012/13 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |Беренсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Montenegro.svg|граница|22x22пкс|Черногория]]{{флаг|Черногория}} Зета | bgcolor="#ffdddd" |0:3 | bgcolor="#ffdddd" |2:1 | bgcolor="#ffdddd" |'''2:4''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |2013/14 | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |Беренсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Macedonia.svg|граница|22x22пкс|Республика Македония]]{{флаг|Македония}} Тетекс | bgcolor="#ddddff" |1:0 | bgcolor="#ddddff" |1:1 | bgcolor="#ddddff" |'''2:1''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol_keep_vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |Икенсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|граница|22x22пкс|Литва]]{{флаг|Литва}} Жальгирис | bgcolor="#ffdddd" |1:1 | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:3''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2014/15 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |Беренсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Kazakhstan.svg|граница|22x22пкс|Казахстан]]{{флаг|Казахстан}} Астана | bgcolor="#ffdddd" |1:4 | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:9''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |2015/16 | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |Беренсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_San_Marino.svg|граница|22x22пкс|Сан-Марино]]{{флаг|Сан Марино}} Фольгоре | bgcolor="#ddddff" |2:1 | bgcolor="#ddddff" |2:1 | bgcolor="#ddddff" |'''4:2''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol_keep_vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |Икенсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Norway.svg|граница|22x22пкс|Норвегия]]{{флаг|Норвегия}} Мольде | bgcolor="#ffdddd" |1:0 | bgcolor="#ffdddd" |0:5 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:5''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2016/17 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |Беренсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Gibraltar.svg|граница|22x22пкс|Гибралтар]]{{флаг|Гибралтар}} Европа | bgcolor="#ffdddd" |2:1 | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |'''2:3''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2017/18 | style="background:#e6e6fa" |УЕФА чемпиондары лигаһы | style="background:#e6e6fa" |Беренсе һайлау раунды | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |[[Файл:Flag_of_Slovakia.svg|граница|22x22пкс|Словакия]]{{флаг|Словакия}} Слован Братислава | bgcolor="#ffdddd" |1:4 | bgcolor="#ffdddd" |0:5 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:9''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol_delete_vote.svg|17x17пкс]] |} {| cellpadding="3" cellspacing="0" style="border: 1px solid rgb(170, 170, 170); font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" ! style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" |Турнир ! align="center" style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" |Уйын ! align="center" style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" |Еңеү ! align="center" style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" |Бер яҡтың да еңмәүе ! align="center" style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" |Еңелеү ! align="center" style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" |Гол ! align="center" style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" |Баштан үткәреү |- |УЕФА чемпиондары лигаһы | align="center" |31 | align="center" |8 | align="center" |7 | align="center" |17 | align="center" |27 | align="center" |51 |- |Европа Лигаһы | align="center" |2 | align="center" |1 | align="center" |0 | align="center" |1 | align="center" |2 | align="center" |4 |- style="background:#E4E4E4;" ! align="centre" colspan="1" |Йәмғеһе !34 !9 !7 !18 !29 !55 |} === Ҙур еңеүҙәре һәм еңелеүҙәре === '''Иң ҙур еңеүҙәре:''' * '''«Пюник»''' — «Лори» Ванадзор — '''13:2''' (2002 йыл) * '''«Пюник»''' — «Киликия» Ереван — '''12:1''' (2006 йыл) * '''«Пюник»''' — «Аракс» Арарат — '''11:0''' (2003 йыл) ''Еврокуботарҙа.:'' * '''«Пюник»''' — «Тампере Юнайтед» (Финляндия) — '''4:0''' '''Иң ҙур еңелеүҙәре:''' * '''«Пюник»''' — «Ширак» Гюмри — '''0:3''' (2002 йыл) * '''«Пюник»''' — «Гандзасар» Капан — '''0:3''' (2008 йыл) ''Еврокубоктарҙа:'' * «Мольде» (Норвегия) — '''«Пюник»''' — '''5:0''' (2015 йыл) == Ағымдағы составы == == Ҡаҙаныштары == === Милли чемпионаттар === ; [[Файл:Gold_medal_icon.svg|15x15пкс]] Әрмәнстан чемпионы (12)<span> </span> : 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2015, 2022 ; [[Файл:Silver_medal_icon.svg|15x15пкс]] Әрмәнстан чемпионатының көмөш призеры (1)<span> </span> : 2011 ; [[Файл:Bronze_medal_icon.svg|15x15пкс]] Әрмәнстан чемпионатының бронза призеры (1) 2015/16 ; [[Файл:Cup_Winner.png]] Әрмәнстан Кубогы (7)<span> </span> : 2002, 2004, 2009, 2010, 2013, 2014, 2015 ; [[Файл:Cup_Finalist.png]] Әрмәнстан Кубогы финалисы(1)<span> </span> : 2006 ; [[Файл:Cup_Winner.png]] Әрмәнстан Суперкубогы (8)<span> </span> : 2002, 2004, 2005, 2007, 2008, 2010, 2011, 2015 ; [[Файл:Cup_Finalist.png]] Әрмәнстан Суперкубогы финалисы (4)<span> </span> : 2003, 2006, 2009. 🥉БДБ чемпионатының бронза призеры (1) === Команда призы === * «Fair Play»: 2009<ref>[http://www.armsport.am/ru/news/2/26/4015/ «Пюник» и «Бананц-3» удостоились приза «Fair Play»] {{Ref-ru}}(рус.)</ref>, 2010<ref>[http://www.ffa.am/ru/news/item/2010/11/16/fairplay/ «Пюник» и «Бананц-2» — победители конкурса Fair Play] {{Ref-ru}}(рус.)</ref> === Уйынсыларҙың ҡаҙанышы === * ''Миҙгелд иң яҡшы бомбардирҙары:'' ** 2001 — Арман Карамян (21) ** 2002 — Арман Карамян (36) ** 2004 — Эдгар Манучарян, Галуст Петросян (21) ** 2010 — Маркос Пиццелли, Геворг Казарян (16) * ''Йылдың иң яҡшы футболсылары:'' ** 2001 — Вардан Минасян ** 2002 — Арман Карамян ** 2004 — Эдгар Манучарян ** 2007 — Левон Пачаджян ** 2008 — Саркис Овсепян ** 2009 — Генрих Мхитарян ** 2010 — Карлен Мкртчян * ''Иң яҡшы ҡапҡасылар:'' ** 2003 — Апула Эдель ** 2004 — Апула Эдель ** 2005 — Геворг Каспаров * ''Иң яҡшы һаҡсылар:'' ** 2003 — Хосе Андре Билибио ** 2004 — Александр Тадевосян ** 2005 — Александр Тадевосян * ''Иң яҡшы һөжүм итеүсе һаҡсылар:'' ** 2004 — Карл Ломбе * ''Иң яҡшы ярымһаҡсылар:'' ** 2003 — Левон Пачаджян * ''Иң яҡшы йәш футболсылар:'' ** 2007 — Геворг Казарян ** 2009 — Давид Маноян * ''Иң яҡшы йәш һаҡсылар:'' ** 2007 — Роберт Арзуманян * ''Миҙгел асышы:'' ** 2005 — Роберт Арзуманян ** 2009 — Давид Маноян * ''Иң яҡшы легионер:'' ** 2004 — Карл Ломбе * ''Иң перспективалы футболсы:'' ** 2009 — Давид Маноян * ''Иң яҡшы тренер:'' ** 2009 — Вардан Минасян ** 2010 — Вардан Минасян == Клуб етәкселеге == * Башҡарма директоры — {{Әрмәнстан флагы|20px}}Вардан Минасян * Техник директоры — {{Әрмәнстан флагы|20px}} Карен Арутюнян * Пресс-атташе — {{Әрмәнстан флагы|20px}} Ануш Ананян == Клуб хеҙмәткәрҙәре == * Баш тренер — {{Флаг Финляндии|20px}} Алексей Еременко * Тренер — {{Әрмәнстан флагы|20px}} Артур Мкртчян * Тренер — {{Әрмәнстан флагы|20px}} Вараздат Аветисян == Клубының баш тренерҙары == {| class="" style="margin-bottom: 10px;" | valign="top" | {| class="toccolours" ! bgcolor="silver" |Баш тренер ! bgcolor="silver" |Миҙгел ! bgcolor="silver" |Осор |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Левон Яблукян |2000—2001 |- bgcolor="#eeeeee" | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Самвел Дарбинян |2001—2002 |- | style="text-align:left;" |{{Флаг Аргентины|20px}} Оскар Гонсалес Лопес |2002—2003 |- bgcolor="#eeeeee" | style="text-align:left;" |{{Флаг Румынии|20px}} Михай Стойкицэ |2003—2004 |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Вардан Минасян |2004—2005 |- bgcolor="#eeeeee" | style="text-align:left;" |{{Нидерланд флагы|20px}} Хенк Висман |2005—2006 |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Самвел Петросян |2006—2007 |- bgcolor="#eeeeee" | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Армен Гюльбудагянц |2007—2008 |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Вардан Минасян |2008—2011 |- bgcolor="#eeeeee" | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Сурен Чахалян |2011—2012 |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Вардан Минасян |<center>в.б.</center> |2012—2013 |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Рафаэль Назарян |2013—2013 |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Вараздат Аветисян |<center>в.б.</center> |2013—2013 |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Саркис Овсепян |2013—2016 |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Артак Осеян |2016—2017 |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Армен Гюльбудагянц |2017 |- | style="text-align:left;" |{{Флаг Финляндии|20px}} Алексей Ерёменко |август-октябрь 2017 |- |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Армен Гюльбудагянц |2017 йылдың 1 октябренән |} |} == Клуб Президенттары == {| class="" style="margin-bottom: 10px;" | valign="top" | {| class="toccolours" ! bgcolor="silver" |Баш тренер ! bgcolor="silver" |Осор |- | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Хорен Оганесян |2000-2006 |- bgcolor="#eeeeee" | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Карен Арутюнян |2006-2010 |- bgcolor="#eeeeee" | style="text-align:left;" |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Рафик Айрапетян |2010 — {{Х. в.}} |} |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.fcpyunik.am/ Официальный сайт] {{ref-hy}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.club.pyunik-erevan..436..en.html Профиль на footballdatabase.eu] {{ref-en}} * [http://www.transfermarkt.de/de/pyunik-erewan/startseite/verein_10301.html Профиль на transfermarkt.de] {{ref-de}} [[Категория:Алфавит буйынса футбол клубтары]] j8051gqgvhzcnmywwz65r5g3fw54kws 0 139782 1298503 938275 2026-05-30T00:06:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298503 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Слободчиков Иван Фёдорович '''([[27 март]] [[1905 йыл]] — [[5 июль]] [[1994 йыл]]) — яҙыусы, тәржемәсе; хужалыҡ һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1937—1959 йылдарҙа [[Учалы]] урман хужалығы директоры, хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Учалы районы|Учалы район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, [[Йылайыр районы|Йылайыр район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1957—1959 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]]ның финанс төркөмө начальнигы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. == Биографияһы == Иван Фёдорович Слободчиков 1905 йылдың 27 мартында Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе<ref>Хәҙер [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы]]</ref> Слободчиков ауылында тыуған. 1921 йылда комсомол сафына алына һәм йәштәр ойошмаһы юлламаһы буйынса [[Сарапул]] ауыл хужалығы техникумына урмансыға уҡырға инә. Белем алып, 1937 йылда [[Башҡортостан]]ға лесничий булып эшкә китә. БАССР-ҙың Учалы районында таксатор, инженер, лесхоз директоры, район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, БАССР-ҙың Йылайыр район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Байкал аръяғы хәрби округында хеҙмәт итә, Япония менән һуғышта ҡатнаша. Демобилизациянан һуң Башҡортостанға ҡайта һәм пенсияға сыҡанға тиклем Йылайыр район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. Үҙенең беренсе шиғырҙарын 20-се йылдарҙа «На смену» һәм «Красное Прикамье» сарапул гәзиттәрендә, һуңыраҡ «Комсомольская правда» гәзитендә, Мәскәүҙә һәм Ленинградта коллектив йыйынтыҡтарҙа баҫтырып сығара. «Горят костры» тәүге хикәйәләр китабы 1962 йылда нәшер ителә. Һуңыраҡ «Подснежники» хикәйәләр китабын, «Кош-Елга», «Самородный ключик», «Дом с зелеными ставнями», «Июнь — пора горячая» повестарын, «Большие поляны», «Время надежды» романдарын яҙа. Һуңғы китабы булып «Облака над Суренью» тора(1988). == Китаптары == * «Первая ступень» (1980), * «Разговор о счастье» (1982) * «Такое светлое утро» (1985) * «Время надежды» Роман. * «Большие Поляны». Роман. Москва. Изд. «Современник», 1980 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|5|03|2019}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|5|03|2019}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.{{V|5|03|2019}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}{{V|5|03|2019}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/12540-slobodchikov-ivan-fjodorovich}}{{V|5|03|2019}} * http://libmap.bashnl.ru/node/982 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305062203/http://libmap.bashnl.ru/node/982 |date=2016-03-05 }} * http://ufa.ru/newsc_16714.html [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Шәхестәр:Учалы районы]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:27 мартта тыуғандар]] [[Категория:1905 йылда тыуғандар]] [[Категория:Силәбе өлкәһендә тыуғандар]] [[Категория:5 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1994 йылда вафат булғандар]] 5507n4f5i0mpif7926ulthxuwqrwhhk 0 143817 1298502 1104547 2026-05-29T23:47:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298502 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Scythia_serica.jpg|мини|290x290пкс|''Скифия'' картаһы. [[XVIII быуат]].]] '''Скифия''' (һ. б.-грек. Σκυθία, лат. Scythia) — антик географияла скифтар атамаһы менән берләшкән халыҡтар төркөмө таралып йәшәгән өлкә (антик сығанаҡтарҙа б.э.т. I мең йыллығында — б. э. I быуатында йәшәгән иран телле күсмә һәм ярым күсмә ҡәбиләләр төркөмөнөң дөйөмләштерелгән атамаһы). Тар мәғәнәлә '''Бөйөк Скифия''' тип [[Боронғо Греция|боронғо гректар]] Төньяҡ ҡара диңгеҙ буйын атаған. Киң мәғәнәлә (бөтә скиф халыҡтарының таралып йәшәүе) Скифияға Түбәнге [[Дунай|Дунай буйынан]] алып [[Алтай тауҙары]]на тиклемге дала, урманлы дала һәм [[Сүл|Көнсығыш Европа һәм Урта Азия сүллектәре]] индерелә. Көнсығыш скифтар йыш ҡына [[Сактар (ҡәбиләләр)|сак]] атамаһы менән телгә алына; һуңғыларға массагеттар ылыҡҡан<!--Ещё до нашей эры у многих античных авторов развивалась версия, что народы Скифии цивилизованности достигли ранее египтян<ref>Иванчик А. И. «Накануне колонизации. Северное Причерноморье и степные кочевники VIII—VII веков до н. э. в античной литературной традиции: фольклор, литература и история.» Pontus Septentrionalis III. Русское издание Pontus Septentrionalis III. Москва, Берлин: Палеограф ,2005 312 с., в том числе 14 иллюстраций ISBN 5-89526-015-2Иванчик А. И. Накануне колонизации…; С.208-209</ref>-->. Скифтар нигеҙ һалған дәүләт ҡоролоштары Ҡара диңгеҙ буйы скиф батшалығы һәм уның иң һуңғы вариҫы (Ҡырым Кесе Скифияһы йәки Тавр Скифияһы) үҙ эсенә Добруджалағы Кесе Скифияны; [[Бабилия|Ассирия-вавилон]] Ишҡузаһын һәм Кавказ аръяғындағы [[урарту]] сығанаҡтарын һәм[[Урмия (күл)|Урмия күле]] районын һәм мидия-фарсы батшалығы составындағы уның вариҫы Сакасенаны; Бактрия,[[Сөғд батшалығы]], Арахосия, Гандхар, Кашмир, Пенджаб, Раджастхан һәм Гуджарат территорияһындағы эллин осоро Һинд-скиф батшалыҡтарын индерә. == Халыҡтар составы һәм уларҙың күршеләре == {{начало цитаты}}Вот мы пришли к далёким рубежам земли,<br>В ''пространства скифов'', в дикую пустую дебрь.{{конец цитаты|источник= [[Эсхил]]. Ҡаҙаҡланған Прометей (А. И. Пиотровский тәржемәһе).}} <!-- для подобных утверждений нужны Авторитетные источники На основании «[[Сказание о Словене и Русе и городе Словенске]]» можно сделать выводы, что «Скифия», получила своё именование от западно-славянских племён, эмигрировавших из западных стран, впоследствии чего был основан князем Словеном город-«Словенск Великий», впоследствии был переименован в «Новгород Великий» (Словенами называли потомков рода князя Словена). {{начало цитаты}}Афету же по благословению отца своего Ноя излиявшуся на западныя и на северный страны даже и до полунощия. По мале же времени правнуцы Афетовы Скиф и Зардан отлучишася от братий своих и от рода своего от западных стран, и коснушася полуденных стран, и вселишася во Ексинопонте и живяху тамо многа лета, и от сих породишася сынове и внуцы и умножишася зело, и прозвашася по имени прадеда своего Скифа «Скифия Великая». И бысть между ими распря и междоусобица и крамола многа и тесноты ради места. Начальницы же тогда родители их княжаху единого отца сынове пяточислении кровницы, им же имена: 1) Словен, 2) Рус, 3) Болгар, 4 Коман, 5) Истер… «Князем убо скифским Словену и Русу, мудростию и храбростию в роде своем всех превозшедшим» (Оба князя скифских Словен и Рус, по мудрости и храбрости в роде своём всех превосходили). Впоследствии был основан город словенск великий, после новгород великий переименовался. «И старейший, Словен, с родом своим и со всеми, иже под рукою его, седе на реце, зовомей тогда Мутная, последи ж Волхов проименовася во имя старейшаго сына Словенова, Волхова зовома. Начало Словенску граду, иже последи Новъград Великий проименовася. И поставиша град, и именоваша его по имени князя своего Словенеск Великий, той же ныне Новъград, от устия великаго езера Илмеря вниз по велицей реце» {{конец цитаты|источник=}} Русских называли скифами вплоть до 18 века. Странно что этим фактам уделяется не достаточное внимание. --> «Проконнестан килгән Аристей» поэмаһына һылтанып, [[Геродот|Геродот<span style="color:#004000;">, </span>]]<nowiki/>скифтар асылда исседондарға саҡлы йәшәгән, уларҙан Аристей төп мәғлүмәт алған, тип билдәләгән. Исседондарҙан һуң аримасптар — һыңар күҙле кешеләр тереклек иткән; аримасптарҙан һуң — алтын һаҡлаусы грифондар, ә уларҙан да үрҙәрәк — диңгеҙ менән сиктәш гиперборейҙар. Аристейҙың һүҙҙәре буйынса, бөтә был халыҡтар, гиперборейҙарҙан тыш, даими рәүештә күршеләре менән һуғышҡан, өҫтәүенә, һуғышты беренсе булып аримасптар башлаған. Ҡорған фаразы яҡлылар, [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] һәм [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] [[Ҡара диңгеҙ|диңгеҙҙәренән]] төньяҡтараҡ ятҡан киңлектәрҙә, скифтарҙы ла индереп, аттарҙы эйәләштергән замандарҙа һинд-европалылыҡ сығанаҡтары барлыҡҡа килгән, тип дәлилләй. Бер фаразға ярашлы, 38 — 35 быуат элек йәшәгән скифтарҙы сейм-торба мәҙәниәте менән бәйле тип йөрөтәләр, әммә, евразия төбәгендә эҙемтәләре булһа ла, ҡайһы бер ҡорал төрҙәре таралыуы мәҙәниәттән {{comment|өҫтә торғанлыҡтан|было надкультурным}} һәм ҡыҫҡа ваҡытлы булғанлыҡтан, хәҙерге заманда «сейм-торба феномены» термины ҡулланыла. Аримасп-исседон һуғыштарының да иртә мәҙәниәттәр менән бәйләнештәре булған. Аримасптар исседондарҙы иленән ҡыуып сығарған, һуңынан исседондар скифтарҙы ҡыҫырыҡлаған, ә Көньяҡ (Ҡара) диңгеҙ буйында йәшәгән киммерийлылар, скифтар баҫымы арҡаһында, тыуған илен ташлап киткән. [[Файл:Scythian_Warriors.jpg|мини|290x290пкс|Скифтар. Көл уба ҡорғанында табылған туҫтаҡ рельеф (Эрмитаж).]] Геродот һәм башҡа антик авторҙар һүрәтләгәндән билдәле булыуынса, дөйөм алғанда, Скифия бер нисә тиҫтә антик халыҡты берләштергән, шуларҙың геродот йәшәгән осорҙа батша скифтарының, савроматтарҙың, таврҙарҙың, массагеттарҙың, агафирстарҙың, гелондарҙың, меланхлендарҙың, андрофагтарҙың, неврҙарҙың, будиндарҙың, аландарҙың батшалыҡтары һәм батшалары булған. Асылда Скифияның, ҡитға эсенә һәм, [[Дунай|Истра (Дунай)]] буйлап, өҫкә һуҙылған төньяҡ өлөшө башта агафирстар (уларға [[Карпат тауҙары|Карпат]] биләмәһен ҡайтарып ҡалдыралар), артабан неврҙар (йышыраҡ [[Беларусь|Белоруссия]] округтар), һуңынан андрофагтар (йыш ҡына балттар менән бәйләйҙәр) һәм меланхлендар менән сиктәш булған. Әммә был сиктәр шартлы булған, сөнки яҡынса б. э. т. 514—512 йылдар тирәһендә Дарий I ғәскәрҙәренең баҫып инеүе менән бәйле, бөтә батшаларҙың Бөйөк Скифия дөйөм батша Советы (Геродот. Китап 4.102) үткәрелгән, был бик ҙур территорияла халыҡтарҙың йәшәгән ғәмәлен көйләү алыу тураһында һөйләй. Һуңыраҡ антик һәм византия авторҙары Скифия тип атауын дауам иткән территорияла башҡа халыҡтар: Сарматия, Готия, Һунния, [[Византия империяһы|Византия]] осорондағы төньяҡ архонтлыҡтар өлкәләрендә һәм артабан Дунайҙың түбәнге ағымынан алып, Рустә<ref>[[Иванчик, Аскольд Игоревич|Иванчик А. И.]] «Накануне колонизации. Северное Причерноморье и степные кочевники VIII—VII вв. до н. э. в античной литературной традиции: фольклор, литература и история. Pontus Septentrionalis III». Русское издание Pontus Septentrionalis III. {{М.}}, {{comment|Б.|Берлин}}: «Палеограф», 2005 312 с., в том числе 14 илл. ISBN 5-89526-015-2</ref> барлыҡҡа килгән. Лаврентьев һәм Густын йылъяҙмалары (907 йыл тирәһе) хәбәрҙәренә ярашлы, Бөйөк Скифия (''Бөйөк скуфь'') [[Көньяҡ Буг|Буг]] һәм [[Днепр]] йылғалары [[Ҡара диңгеҙ|диңгеҙгә]] ҡойған ерҙә йәшәгән ҡәбиләләренән торған. Шулай уҡ көнсығыштан, <u>[[Болғарҙар|хазарҙарҙан]] йәғни скифтарҙан,</u> болғарҙарҙың [[Дунай]]ға килгәне телгә алына. == Географияһы == [[Файл:Chaldea_-_Map_-_The_Countries_around_Chaldea.png|слева|мини|350x350пкс|Боронғо картала Скифия (Scythia)]] Гекатей Милетский үҙенең "Ер тасуирлауы"на Скифияны һәм картаға ойкуменаларҙы индергән, ләкин Геродоттың һәм уның башҡа элгәрҙәренең әҫәрҙәре һаҡланмаған<ref>[http://his.1september.ru/article.php?ID=200500707 «История». Издательский дом «Первое сентября»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407023549/http://his.1september.ru/article.php?ID=200500707 |date=2016-04-07 }}</ref>. Геродот Тарихының 4 китабында Скифияны һүрәтләүҙе [[Дунай|Истра]] йылғаһынан («көнбайышта Скифияның беренсе йылғаһы», 48) башлай, Истрҙың скиф ҡушылдыҡтарына ул [[Прут (йылға)|Пирет]], Тиарант (Олт<ref>[http://www.evpatori.ru/gerodot-o-rekax-skifii.html Геродот о реках Скифии]</ref> йәки Сирет<ref name="ryb">{{Китап|автор=Рыбаков Б. А.|заглавие=Геродотова Скифия. Историко-географический анализ.|место=М.|издательство=Наука|год=1979|страниц=242}}</ref>), Арар (Сирет<ref name="uk">[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1295575909 Указатель собственных имён, географических названий и этнических групп]</ref>), Напарис (Яломица) һәм Ордесс (Арджеш<ref>[http://discoveries.ru/gerodot-i-fukidid-o-balkanskom-poluostrove-i-sredizemnomore.html Геродот и Фукидид о Балканском полуострове и Средиземноморье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826085936/http://discoveries.ru/gerodot-i-fukidid-o-balkanskom-poluostrove-i-sredizemnomore.html |date=2013-08-26 }}</ref>) йылғаларын индергән. Истрҙан көнсығышҡа Скифияның артабанғы билдәле йылғаһы — [[Днестр|Тирас]] (51) урынлашҡан. Һуңынан Ольвия (18) урынлашҡан Гипанис (53) тора. Гипанистан һуң көнсығышҡа Гипанис менән бер лиман ҡойған оло [[Днепр|Борисфен йылғаһы бар. Ике йылға араһындағы морон ''Гипполая ''(53) тип атала. Әммә боронғо Днепрҙың Ҡара диңгеҙгә ҡушылған аныҡ урыны бәхәс предметы булып тора. Берәүҙәр Днепр Синюха<ref name="scyf">[http://www.istorya.ru/book/skifia/06.php География Скифии по Геродоту] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020042513/http://www.istorya.ru/book/skifia/06.php |date=2012-10-20 }}</ref>, йылғаһы юлағынан аҡҡан тип иҫәпләй, башҡалары Днепр тамағын көньяҡҡа Донузлава районына күсереп ҡуя. Шулай уҡ Борисфендың ҡушылдығы ''Пантикап'' (54) та атала. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр Пантикапты Ингул, икенселәре — [[Ингулец (йылға)|Ингулец]]<ref>[http://www.kladina.narod.ru/rusanov/rusanov.htm Тайны Скифского квадрата]</ref> менән, ә академик Рыбаков — [[Ворскла]] менән тиңләштергән. Пантикап төньяҡтан аға, Гилея аша үтә һәм 3 көнлөк юлдан һуң, көнсығыштағы (18) тамағынан Борисфенға (90 км) ҡоя. Шунан ҡасандыр Керкинитида (йәғни Евпатория) районында диңгеҙгә ҡойған, әммә хәҙер юҡҡа сыҡҡан Гипакирис (55) килә. Гипакирис бер күлдән ағып сыға, әммә ғәмәлдә ул Герр йылғаһы аша сыҡҡан Борисфен (56) һыу юлы булып тора. Пантикаптан Геррға тиклем 10 көн юл (19), йәғни 300 км. Борисфендың ике тармаҡҡа бүленеү урыны Черкасы.районында урынлашҡан. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр Гипакиристы Ингулец<ref>[http://artkavun.kherson.ua/gorod_na_gipakirise.htm Город на Гипакирисе]</ref> менән тиңләштерәләр. Шулай уҡ, үрге ағымы Молочная йылғаһы<ref>[http://annales.info/skif/small/onomast.htm Ономастикон европейских скифов]</ref> йырҙаһы аша үтһә лә, Гипакиристың тамағы Донузлава районында урынлашҡан тигән фекер ҙә бар. Академик Рыбаков Гипакирис йылғаһын Конка йылғаһы менән тиңләштергән, ә уның тамағын Каркинит ҡултығы районында урынлаштырған. Клавдий Птолемейға ярашлы, Азия Скифияһы шул яҡтарҙа башланы буйынса Меотида ([[Аҙау диңгеҙе|Азов диңгеҙе]]) һәм Ра (Иҙел) йылғалары аръяғына, көньяғында Чинай(Ҡытай) урынлашҡан көнсығыштағы Серикка, көньяҡҡа — Сөғд батшалығына һәм Һиндостанға һәм төньяҡҡа — күрелмәгән ерҙәргә тиклем һуҙылған. Әле көнбайыштан көнсығыш йүнәлешендә Азия Скифияһын Имайҙың был яғына һәм теге яғына бүлгәндәр, өҫтәүенә, Имай атамаһы менән төрлө тау һырттарын: Уралды, Белуртағты, Гималайҙы, Тянь-Шанды билдәләгәндәр. Боронғолар Азия Скифияһының: Ра һәм Оксанан ([[Амударъя|Амударья]]) тыш — Паропамис (моғайын, Обь), Яйыҡ (хәҙерге Урал) һ. б. йылғаларын белгәндәр. Арал диңгеҙе тураһында боронғолар бик буталсыҡ күҙ алдына килтергәндәр: Иаксарт йылғаһы (хәҙерге [[Һырдаръя]]) Страбон буйлап Каспий диңгеҙенә ҡойған. Плиний буйынса, саҡтарҙы хазарҙар тип атағандар. Ул шулай уҡ Дондан көнсығышҡа һәм төньяҡҡа һуҙылған Бөйөк Скифия, артабан Дондан Днепрға табан ятҡан — Кесе Скифия тураһында һөйләй. Страбон да шулай уҡ Оло йәки Азия Скифияһы тураһында һөйләй. Скифтар тураһында ул былай тигән: «был халыҡтарҙың боронғо тарихы ысын мәғәнәлә билдәле түгел, сөнки ысын хәл-ваҡиғаларға ҡарағанда, әкиәткә яҡын ижад емештәре күберәк һорау һәм ихтирам менән файҙаланғанлыҡтан, яҙыусылар әҫәрҙәрен уйҙырмаларға таянып яҙған». Григор Уреке румын телендә яҙылған "Кенәз Арон Водаға тиклем Молдавия дәүләте йылъяҙмаһы"нда Скифияның биләмәләрен һүрәтләй: ''«XVI. 1. Һәм сүллек һәм Тартарияһында (''Tartariia ''cea ''pustie'') урҙалар бик күп, бөтәһенән элек Жунғария (Zagaar), йәғни Скифия (Stitia), Эмаум (Emaum һәм Emmaum) менән Катаио (Cataio) һәм Тангут (Tangut) батшалығы араһында».'' Скифияның төньяҡ сиге тип [[Төньяҡ Боҙло океан|Төньяҡ океан]]<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%82_%D0%BE_%D0%B4%D0%B2%D1%83%D1%85_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%85Трактат о двух Сарматиях]</ref> иҫәпләнгән. Б. Н. Граков фекеренсә, Украиналағы Запорожье өлкәһендә скиф осоро Каменское ҡаласығы бөтә Дала Скифияһының сауҙа, һөнәрселек һәм административ үҙәге булған. С. Я Ольговский был нығытылған тораҡ урыны боронғо миҙгелле сауҙа үҙәге булыуы мөмкин тигән фекер әйткән. Н. А. Гаврилюк был ҡомартҡыны ҡышлауҙар урыныда, иң яҡшы һыубаҫар көтөүлектәрҙе һәм мөһим сауҙа юлдарын контролдә тотҡан урындарҙа барлыҡҡа килгән ҙур булмаған малсылыҡ тораҡтары конгломераты тип иҫәпләй<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Граков Б. Н.] Каменское городище на Днепре // Материалы и исследования по археологии СССР. — 1954. — № 30. — 237 с.</ref><ref>Гаврилюк Н. А. Каменское городище и его округа // Проблемы скифо-сарматской археологии. — Запорожье, 1987. — С. 31-32.</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Кесе Скифия * Боронғо грек мифологияһында Скифия һәм Кавказ * Ишҡуза — Алғы Азиялағы скиф батшалығы * Һинд-скиф батшалығы == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} {{Викисловарь|Скифия}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = [[Рыбаков, Борис Александрович|Рыбаков Б. А.]] | заглавие = «Геродотова Скифия: Историко-географический анализ» | ссылка = | ответственный = Отв. ред. [[Шелов, Дмитрий Борисович|Д. Б. Шелов]]; [[Институт археологии АН СССР]]; Художник [[Седельников, Николай Александрович|Н. А. Седельников]] | издание = | место = {{М}} | издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] | год = 1979 | страниц = 248 | doi = | тираж = 50000 | ref = }} (в пер.) * {{книга |автор = [[Агбунов, Михаил Васильевич|Агбунов М. В.]] |заглавие = «Путешествие в загадочную Скифию» |ссылка = |ответственный = Отв. редакторы: д-р истор. наук [[Кругликова, Ирина Тимофеевна|И. Т. Кругликова]], д-р геогр. наук [[Хотинский, Никита Александрович|Н. А. Хотинский]]; Рецензенты: д.и.н. [[Раевский, Дмитрий Сергеевич|Д. С. Раевский]], к.и.н. [[Подосинов, Александр Васильевич|А. В. Подосинов]]; Академия наук СССР; Художник Ф. Б. Левченко |издание = |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1989 |страниц = 192, [16] |серия = [[Страницы истории нашей Родины]] |isbn = 5-02-004620-5 |тираж = 50&nbsp;000 }} (обл.) * ''[[Фоменко, Игорь Константинович|Фоменко И. К.]]'' «Скифия — Тартария — Московия — Россия — взгляд из Европы. Россия на старинных картах.» — М.: ООО «Фирма Актеон», 2008. 812 с., ил. == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Скифия}} * ''[[Вернадский Г. В.]]'' [http://rodstvo.ru/rus/hist/ver1.htm Древняя Русь.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301173543/http://rodstvo.ru/rus/hist/ver1.htm |date=2009-03-01 }} * ''[[Бонгард-Левин Г. М.]], [[Грантовский Э. А.]]'' [http://www.biblio.nhat-nam.ru/Sk-Ind.pdf «От Скифии до Индии. Древние арии: мифы и история.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106181349/http://www.biblio.nhat-nam.ru/Sk-Ind.pdf |date=2012-01-06 }} — 2 изд., испр. и доп. — М.: Мысль, 1983. — 206 с. * ''Петрухин В. Я., Раевский Д. С.'' [http://dorogiistorii.ru/doc/Petruhin%20Otcherci.pdf «Очерки истории народов России в древности и раннем средневековье» М.: Знак, 2004. — 416 с..] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518124925/http://dorogiistorii.ru/doc/Petruhin%20Otcherci.pdf |date=2013-05-18 }} * ''[[Скржинская, Марина Владимировна|Скржинская М. В.]]'' [http://his.1september.ru/article.php?ID=200500707 «Между Истром и Танаисом. Геродот в Скифии».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407023549/http://his.1september.ru/article.php?ID=200500707 |date=2016-04-07 }} {{Правители Великой Скифии}} {{rq|check|refless|wikify}} [[Категория:Скифия|*]] [[Категория:Туран ҡәбиләләре]] [[Категория:Евразия тарихы]] rsu0nql2ar5149bvy5aujyfpftx67hk 0 144137 1298564 1264487 2026-05-30T08:24:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298564 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тажетдинов Азамат Әғзәм улы''' ([[12 декабрь]] [[1938 йыл]] — [[2015 йыл]]) — Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2013). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты (2005). == Биографияһы == Азамат Әғзәм улы Тажетдинов [[1938 йыл]]да [[Баймаҡ районы]] [[Байым (Баймаҡ районы)|Байым]] ауылында тыуған. Бала сағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осорона тура килә. Атаһы (1898 йылғы) һуғышҡа китә һәм 1943 йылдың 13 мартында Смоленск йүнәлешендәге һуғышта батырҙарса һәләк була. Ғаиләлә әсә ҡулында атайһыҙ алты бала ҡала<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/14285-bee-atayary-uysh-urlany.html Беҙҙең атайҙарҙы һуғыш урланы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180916203725/http://bashgazet.ru/obshestvo/14285-bee-atayary-uysh-urlany.html |date=2018-09-16 }}</ref>. Азамат Әғзәм улына өлкәндәр менән бер рәттән ауырлыҡтарҙы күтәрергә, донъя мәшәҡәттәрен атҡарырға, колхозда бил бөгөргә тура килә. Шулай ҙа бала саҡтан күңелендә белемгә һөйөү йөрөткән малайға әсәһенең ҡеүәтләү һүҙҙәре дәрт өҫтәй. Башланғыс мәктәпте [[Байым мәктәбе (Баймаҡ районы)|Байым]]да, ете класты [[2-се Этҡол мәктәбе]]ндә тамамлағас, уҡытыусы булыу теләге уны Темәс педагогия педучилищеһына алып килә. 1956 йылда [[Темәс башҡорт педагогия училищеһы|Темәс педучилищеһы]] ябылыуы арҡаһында Азамат аҙаҡҡы курсты 1957 йылда [[Белорет педагогия колледжы|Белоретта]] уҡып бөтә<ref name="А. Тажетдинов">А. Ә. Тажетдинов. Күңелдәрҙә яра төҙәлмәгән.Өфө, «Ғилем», 2010.</ref>. Беренсе эш урыны — Баймаҡ районы [[Байыш мәктәбе (Баймаҡ районы)|Байыш мәктәбе]], артабан — Икенсе Этҡол мәктәбендә эшләй. 1965 йылда ситтән тороп [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетын тамамлай. 1965—1969 йылдарҙа Баймаҡ район мәғариф бүлегендә инспектор вазифаһын башҡара. 1969—1977 йылдарҙа Икенсе Этҡол урта мәктәбенең директоры булып эшләй. Тап Азамат Әғзәм улы директор вазифаһын башҡарған саҡта яңы, замана талаптарына яуап биргән мәктәп төҙөлә<ref name="Ватандаш">http://vatandash.ru/index.php?article=2394{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Последователь Баим-ишана</ref>. Хаҡлы ялға сыҡҡансы мәктәптә тарих, география дәрестәрен алып бара<ref name="Тажетдинов Азамат Әғзәм улы">Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.</ref>. 1972—1974 йылдарҙа марксизм-ленинизм университетын тамамлай. Азамат Әғзәм улы йәмәғәтселек эштәрендә бик әүҙем ҡатнаша: ауыл советы депутаты ла, лектор ҙа, пропагандист та, партия ойошмаһы секретары ла, ветерандар советы рәйесе лә, хатта үҙешмәкәр сәнғәттә лә<ref name="А. Тажетдинов"></ref>. Республика матбуғатында әленән-әле мәҡәләләре сығып тора. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң, А. Тажетдинов Байым һәм Икенсе Этҡол ауылдары тарихы менән ҡыҙыҡһына, тикшеренеү, эҙләнеү эштәре алып бара. Байым ауылы халҡы өсөн 2012 йылдың йәйендә үткәрелгән [[Байым ишан]]дың 280-йыллығына арналған тантаналар онотолмаҫлыҡ хәтирә булып ҡалды. А. Тажетдинов бик күп архив мәғлүмәттәргә эйә булып, халыҡҡа үҙ тарихын ҡайтарып бирә, аңын аса. Оло йәшенә ҡарамаҫтан Азамат Әғзәм улы үҙе лә, мәғрифәтсе Байым ишан кеүек, халыҡҡа белем тарата. Уның көсө менән Байым ишанға һәйкәл ҡуйыла<ref name="Ватандаш"></ref>. 2015 йылда вафат була. == Хәтер == * 2-се Этҡол мәктәбе бинаһына күренекле педагог, яҙыусы-тарихсы, мәктәпкә нигеҙ һалыусы Тажетдинов Азамат Әғзәм улына мемориаль таҡта ҡуйылған. * 2018 йылдың 15 декабрендә 2-се Этҡол ауылында А. Ә. Тажетдиновтың Хәтер кисәһе үтте<ref>https://vk.com/feed?w=wall519293940_193 Хәтер кисәһе</ref>. == Китаптары == * «Беҙ — Байымдар» (2003); * «Ел-дауылдар аша» (2005); * «Шәһәрғәзе сәсән» (2005); * «Ғүмерем ағыштары — ғаиләм яҙмыштары» (2008); * «Сәсәндәр иленә сәйәхәт» (2009); * «Күңелдәрҙә яра төҙәлмәгән» (2010); * Оло юлда Юлык (2012); * «Байым ишан нәҫелдәре» (2013)<ref name="А. Тажетдинов"></ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы (2003). * Батыр Вәлид исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2005). * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2013) * Күп һанлы СССР һәм республика маҡтау грамолары менән бүләкләнгән<ref name="Тажетдинов Азамат Әғзәм улы"></ref>. * «Хеҙмәт ветераны» миҙалы.(1987). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [http://bashgazet.ru/obshestvo/14285-bee-atayary-uysh-urlany.html Беҙҙең атайҙарҙы һуғыш урланы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180916203725/http://bashgazet.ru/obshestvo/14285-bee-atayary-uysh-urlany.html |date=2018-09-16 }} * А. Ә. Тажетдинов. Күңелдәрҙә яра төҙәлмәгән.Өфө, «Ғилем», 2010. * Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл. * [http://libmap.bashnl.ru/node/1116 Азамат Тажитдинов]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2646 «Киске Өфө», 27.07. 2015. Урал Мостафин. ХАЛЫҠ УҠЫТЫУСЫҺЫ] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:1938 йылда тыуғандар]] [[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]] [[Категория:Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаттары]] ixsjhn2bngv45iot2qhwyouopns8i5o 0 144248 1298481 1057096 2026-05-29T18:36:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298481 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сафари клубы''' ({{lang-fr|Safari Club}}, {{lang-ar|نادي السفاري}}, {{lang-fa|صفری باشگاه}}, {{lang-en|Safari Club}}) — разведка органдарының халыҡ-ара берлеге,  [[1976 йыл]]да [[Африка]]ға [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]]  һәм [[Коммунизм|коммунистик]]  үтеп инеүе  менән көрәшеү өсөн ойошторола.  [[Франция]], [[Марокко]], [[Мысыр]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] һәм [[Иран]]дың [[махсус хеҙмәттәр]]ен берләштерә. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Израиль|Израилдең]] разведкалары менән хеҙмәттәшлек итә. [[Һалҡын һуғыш|Коммунизм таралыуға ҡаршы]] көрәш сиктәрендә бер нисә хәрби, финанс һәм йәшерен  дипломатик операция  үткәрә.  == Ойошторолуы == === Ойошманың бурыстары === [[Файл:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Toegangspoort_van_de_Mount_Kenya_Safari_Club_TMnr_20014548.jpg|слева|мини|152x152пкс|[[Кения]]ла Сафари тау клубы; Сафари клубының беренсе ойоштороу кәңәшмәһе үткән урын ]] Сафари клубын (атамаһы тәүге ойоштороу кәңәшмәһе үткән [[Кения]] курортынан алынған) ойоштороуға [[1975]]—[[1976 йыл]]дарҙа [[Ангола]]ла власты  совет яҡлы [[Марксизм|марксистик]] МПЛА партияһы ҡулға алыуы этәргес бирә. Халыҡ-ара  разведкалар альянсы  [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] экспансияһына ҡаршы тороу һәм [[Африка]]ла антикоммунистик хәрәкәткә һәр яҡлап ярҙам күрһәтеү маҡсатын ҡуя  <ref>Miglietta, American Alliance Policy (2002)</ref>. Бынан тыш, уставта иҡтисади эшмәкәрлек  (атап әйткәндә, [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] предприятиеларына инвестициялар яһау) һәм аныҡ хәрби ярҙам күрһәтеү ҙә ҡарала. === Төҙөлөшө һәм ҡатнашыусылары === Клубты ойоштороу тәҡдимен   [[Франция|француз]] Тышҡы документация һәм контрразведка хеҙмәте директоры  Александр де Маранш бирә. Уның менән бергә ойошманы булдырыу тураһындағы  пактҡа [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]ның Дөйөм разведка хеҙмәте директоры Кәмал Әдхәм, [[Мысыр]]ҙың Дөйөм разведка хеҙмәте директоры Кәмал Хәсән Али, [[Марокко]] разведкаһы начальнигы Әхмәт Длими, [[Иран]]дың САВАК махсус хеҙмәте еткәсеһе  Нематолла Насири ҡул ҡуя. Сафари клубының оператив үҙәге [[1976 йыл]]дың [[1 сентябрь|1 сентябренән]]  [[Ҡаһирә]]лә эшләй<ref>[http://greatoperation.narod.ru/5/moscitvsbear.htm Великие операции спецслужб. "ХОЛОДНАЯ ВОЙНА". "МОСКИТ" ПРОТИВ "МЕДВЕДЯ"]</ref>. Структураһына штаб, секретариат, планлаштырыу бүлеге һәм оператив  бүлек инә.  Сафари клубын финанслау өсөн  Сәғүд миллиардеры Аднан Хашогги яуаплы була. Клубтың финанс  операциялары  [[Лондон]]дың Халыҡ-ара кредит һәм коммерция банкы (''BCCI'') аша үткәрелә. Дөйөм алғанда, Сафари клубында тәьминәт бурыстары түбәндәгесә бүленә:  Франция технологиялар бирә, Сәғүд Ғәрәбстаны — финанс, Мысыр, Марокко һәм Иран ғәскәрҙәр менән ҡорал ҡуя. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың [[Үҙәк разведка идаралығы]]  формаль яҡтан Сафари клубына инмәй. Илдең ҡануниәтендәге ҡаты сикләүҙәр һәм Джимми Картер хакимиәтенең либераль сәйәсәте бының сәбәпсеһе була. Әммә ЦРУ ойошма менән даими   оператив бәйләнештә тора. Был мөнәсәбәттә Генри Киссинджер аралашсы була. ЦРУ-ның оператив хеҙмәткәрҙәре Теодор Шекли, Томас Клайнс һәм Эдвин Уилсон Клубта йәшерен ҡатнаша<ref>[http://www.globalresearch.ca/launching-the-u-s-terror-war-the-cia-9-11-afghanistan-and-central-asia/29799 Launching the U.S. Terror War: the CIA, 9/11, Afghanistan, and Central Asia. Background: the Safari Club and William Casey]</ref>. Өлкән  Джордж Буш  менән дә даими бәйләнеш тормошҡа ашырыла, Клуб ойошторолған мәлгә ул — ЦРУ директоры, һуңынан АҠЩ-тың вице-президенты, унан һуң [[АҠШ президенты|президенты]] була.  == Төп акциялары == === Заир һуғышында === [[Файл:Zairian_troops_with_Moroccan.jpg|справа|мини|Шаба, 1977. [[Марокко]] ғәскәрҙәре Заир армияһына ярҙамға килә]] 1977 йылдың яҙында Заирҙың Шаба провинцияһында Ангола яҡлы һул фетнәселәрҙе ҡыйратыуҙы ойоштороу Сафари клубының тәүге эре операцияһы була<ref>Mahmood Mamdani, ''Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terrorism''. [//ru.wikipedia.org/wiki/New_York New York]: Pantheon, [//ru.wikipedia.org/wiki/2004 2004]</ref>. Клуб  президент  Мобутуға,  халыҡ-ара ҡатнашлыҡ ойоштороп, фетнәне баҫтырырға ярҙамлаша.  Франция  —  хәрби  транспорт авиацияһы, Мысыр — осоусылар составы, Марокко  һуғышта хәл иткес роль уйнаған экспедиция корпусы менән ҡатнаша.  Шабалағы еңеү Анголаның  коммунистик режимына баҫымды көсәйтергә, шулай уҡ Заирҙа  француз һәм бельгий тау тоҡомдары сығарыу бизнесын һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирә. Артабан Сафари клубы аша Анголаның коммунизмға ҡаршы УНИТА хәрәкәтен  5 миллион АҠШ доллары күләмендә финанслау ойошторола. === Африка Мөгөҙөндәге һуғышта === 1977—1978 йылдарҙа барған Эфиопия—Сомали һуғышында ла Сафари клубы әүҙем ҡатнаша <ref>[http://www.topix.com/forum/world/ethiopia/T50KR4TQ1JNUARS7K ''American: USA Cause of all Wars & Violence in the World''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140531105143/http://www.topix.com/forum/world/ethiopia/T50KR4TQ1JNUARS7K |date=2014-05-31 }}</ref>. Клуб  [[Сомали]]ға ярҙам итә, сөнки Сиад Барре режимы, СССР менән араһын өҙөү шартына күнеп, хәрби ярҙамды алырға ризалаша. Сәғүд Ғәрәбстаны Сомали армияһына Мысырҙан ҡорал  һатып алып бирә.  Иран  Сомалиға иҫке бронетехникаһын оҙата. Африка Мөгөҙөндәге һуғыш «Сафари клубы» менән АҠШ хакимиәте араһында етди ыҙғышҡа сәбәп була. Иран шаһы  [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]]  Сомали яғында булырға өндәй. АҠШ президентының милли хәүефһеҙлек буйынса ярҙамсыһы  Збигнев Бжезинский Клуб ағзалары ҡарарын яҡлай һәм  [[АҠШ президенты|президент]]  Картерға  Сомалиға ярҙам йөҙөнән  авианосецтарҙы шул яҡҡа борорға тәҡдим итә. Картер,  Сиад  Барреның  агрессивлығына асыуланып, был тәҡдимдән баш тарта. Сомалиға ярҙам итеү планын Картер   [[1980 йыл]]дың йәйендә генә ҡабул итә. Ләкин уларҙы тормошҡа ашырыу менән киләһе хакимиәткә шөғөлләнергә тура килә.   === Яҡын Көнсығышта аралашсылыҡ === [[Файл:Camp_David,_Menachem_Begin,_Anwar_Sadat,_1978.jpg|слева|мини|Кэмп-Дэвид, 1978. Әнүәр Садат, Джимми Картер, [[Менахем Бегин]]:  Америка аралашсылығы менән юғары кимәлдәге Мысыр—Израиль  һөйләшеүҙәре]] «Сафари клубы» Мысыр менән Израиль араһында алып барылған һөйләшеүҙәрҙең ыңғай һөҙөмтәгә өлгәшеүендә ҙур роль уйнай. Ул президент Садаттың [[Иерусалим]]ға сәфәрен (1977), Кэмп-Дэвид  осрашыуын (1978) һәм солох договорын төҙөүҙе (1979) ойоштороуҙа ҡатнаша. Был процесс  Марокко разведкаһы аша  Ицхак  Рабиндың Әнүәр   Садатҡа яҙған хатын (унда Ливияның һөжүмгә әҙерләнеүе тураһында хәбәр ителә)  тапшырыуҙы ойоштороуҙан башлана. Артабан  Мароккола  Израиль һәм Мысыр разведчиктарының йәшерен һөйләшеүҙәре үтә. Һуңынан Теодор Шекли  Картер заманындағы ЦРУ  директоры Стэнсфилд  Тэрнерҙың  ЦРУ менән [[Моссад]] араһында айырым мөнәсәбәттәр булыуы тураһында белдереүен инҡар итә. == Рейган ваҡытында Иранһыҙ == 1979 йылда Ирандағы Ислам инҡилабы Сафари клубына шаңҡытҡыс тәьҫир яһай <ref>[http://www.niiss.ru/Misc/ignb.htm Исламский радикализм как побочный эффект "холодной войны". Афганская война - "мать джихадов"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304100401/http://www.niiss.ru/Misc/ignb.htm |date=2016-03-04 }}</ref>. САВАК архивтарында табылған   документтар билдәлелек алғас,  шуға тиклем йәшерен йәшәп килгән Клубтың барлығы асыла. Иранды юғалтҡас  (һәм генерал Насири аҫылғас) та, Клуб эшмәкәрлеген дауам итә.   [[1981 йыл]]да, АҠШ-та власҡа   [[Рональд  Рейган]] хакимиәте килгәс, АҠШ менән мөнәсәбәт ҡырҡа үҙгәрә.   Сафари клубының оператив системаһын ЦРУ-ның яңы директоры Уильям Кейси үҙ ҡарамағына ала. Сафари клубының етди оператив, сәйәси һәм финанс  ҡеүәте Рейган Доктринаһында файҙаланыла.  Клубты нигеҙләгән Александр де Маранш   1980-се йылдарҙа  Рейгандың сәйәси советнигы була. Сафари клубының координациялау системаһы "Демократик Интернационал" ойошмаһын  төҙөүҙә ҡулланыла. Африкала Заир плацдармынан   Жонас  Савимби  армияһын тәьмин итеү көйләнә. СССР менән көрәштә [[Афған һуғышы|афған мөжәһиттәренә]] ярҙамлашыу мөһим йүнәлешкә әйләнә.  Сафари клубы тәжрибәһе  [[Никарагуа]]  контрастарына ярҙам ойоштороуҙа ҡуланыла. Шулай итеп, ойошма эшмәкәрлегенең географик даирәһе бик ныҡ киңәйтелә. Сафари клубы [[Һалҡын һуғыш]]тың ун биш йыллап дауам иткән һуңғы өлөшөндә социалистик лагерҙы һындырыуҙа мөһим урын алып тора<ref>Rachel Bronson. Thicker than Oil: America's Uneasy Partnership with Saudi Arabia / "A New and Glorious Chapter". The Safari Club</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == *[[Көньяҡ Атлантик договор ойошмаһы|САТО]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Хәрби-сәйәси блоктар]] [[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]] [[Категория:Махсус хеҙмәттәр]] [[Категория:Һалҡын һуғыш]] 2kpcohmvb6g8pr2fv8cq2k59qpvqxkq 0 145885 1298500 1213970 2026-05-29T23:32:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298500 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ситдыҡов Гена Әхмәт улы''' ([[22 ғинуар]] [[1934 йыл]] — [[20 июль]] [[1998 йыл]]) — ғалим-тау инженеры. Техник фәндәр докторы (1985), профессор (1993). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1980) һәм атҡаҙанған нефтсеһе (1982)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/92603/ Ситдыҡов Гена Әхмәт улы]</ref>. == Биографияһы == Гена Әхмәт улы Ситдыҡов [[1934 йыл]]дың [[22 ғинуар]]ында [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. [[1956 йыл]]да [[Өфө нефть институты]]н тамамлай. Хеҙмәт юлын [[Ҡазан]]да “Татнефтегазразведка” тресында башлай, өлкән инженер, участка начальнигы булып эшләй. [[1960 йыл]]да “БашНИПИнефт”кә күсә, өлкән инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория етәксеһе була. 1972—94 йылдарҙа “Геофизика” ғилми‑производство фирмаһында хеҙмәт юлын дауам итә: сектор мөдире, лаборатория мөдире, баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Фәнни‑производство эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, уйлап табыуҙары скважиналарҙы быраулау һәм һынау менән бәйле. Һыу сығарған ҡатламдарҙы тикшереп, изоляциялау өсөн герметизаторҙар уйлап тапҡан һәм индергән. Г. Ситдыҡов торбаларҙа, ҡатлам һынау ҡорамалдары, шул иҫәптән горизонталь скважиналар өсөн (“Уралец”, СВАБ‑58, ПД‑115, ЗГ‑115 һ.б.), скважиналарға төшөрөлә торған колонналарҙы ике стадияла ҡатнаш цементлау ысулы һәм уны тормошҡа ашырыу өсөн ҡоролмалар (пакер-штуцер ШЗ‑190/146 һ.б.) эшләүгә етәкселек итә. Гена Әхмәт улының асыштары [[Башҡортостан]], [[Татарстан]], Белорус һәм Тажик ССР‑ҙары, [[Төмән]] өлкәһе предприятиеларында ҡулланыла. 180‑дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 46 уйлап табыу авторы. 1998 йылдың 20 июлендә Өфөлә вафат була һәм ҡала зыяратында ерләнә. == Фәнни хеҙмәттәре һәм уйлап табыуҙары == * Методическое руководство по оперативному контролю и диагностированию осложнённости условий проводки скважин в поглощающих пластах. Уфа, 1975 (авторҙаш). * [http://patents.su/3-1776291-sposob-izolyacii-plastov-v-skvazhinakh.html Способ изоляции пластов в скважинах]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://patents.su/3-1819995-sposob-opredeleniya-mestopolozheniya-predmetov-v-skvazhine.html Способ определения местоположения предметов в скважине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724143545/http://patents.su/3-1819995-sposob-opredeleniya-mestopolozheniya-predmetov-v-skvazhine.html |date=2017-07-24 }} * [http://patents.su/4-1654550-ustrojjstvo-dlya-zakanchivaniya-skvazhin.html Устройство для заканчивания скважин]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.findpatent.ru/byauthors/533064/ Патенты автора Ситдыков Гена Ахметович[RU]] * [http://patents.su/5-1170112-yakor-pakera.html Якорь пакера ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026222635/http://patents.su/5-1170112-yakor-pakera.html |date=2017-10-26 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://bashenc.online/ba/articles/92603/ Башҡорт энциклопедияһы — Ситдыҡов Гена Әхмәт улы]{{V|21|01|2021}} * [http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A1%D0%B8%D1%82%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Свободная энциклопедия Урала. Ситдыков Гена Ахметович]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|21|01|2021}} * [http://enc.rusoil.net/index.php/person/88-spisok-personalij/138-s Энциклопедия УГНТУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190201203249/http://enc.rusoil.net/index.php/person/88-spisok-personalij/138-s |date=2019-02-01 }} [[Категория:Рәсәй инженерҙары]] [[Категория:СССР инженерҙары]] sdyhebc4658rds6u8mlnxkkd0gywdlk 0 150341 1298478 1236258 2026-05-29T18:27:10Z ~2026-31076-46 47897 әҙ үҙгәртеү 1298478 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Сәскәләр күпере»''' ({{lang-ro|Podul de Flori}}) — [[Румыния]]-[[СССР]] дәүләт сигендә, Прут йылғаһы яр буйында булған ике сараның атамаһы<ref>{{cite web |url=http://adevarul.ro/moldova/politica/moldova-lor-moldova-noastra-1_518795e5053c7dd83f76be90/index.html |title=Moldova lor, Moldova noastră... |work=Adevărul |author=Ion Petrescu |date=May 6, 2013 |language=ro}}</ref>. Был саралар барышында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң тәүге тапҡыр СССР-Румыния сиге аша шәхестәрҙе аныҡлаусы документтарҙы күрһәтмәйенсә үтергә мөмкин булған. Акциялар уҙғарыу барышында Прут йылғаһының ике яҡ ярынан һыуға сәскәләр ташланған, һәм был ике ваҡиғаға исем биргән. == Беренсе «Сәскәләр күпере» == Беренсе акция 1990 йылдың 6 майында урындағы ваҡыт буйынса 13:00 алып 19:00 сәғәткә тиклем булған. Беренсе «Сәскәләр күпере» барышында Румыния граждандарына Прут йылғаһы аша Молдавия ССР-ы яғына бер ниндәй документтарҙы күрһәтмәйенсә сығырға рөхсәт бирелгән<ref>{{cite web |url=http://www.timpul.md/articol/podul-de-flori-10337.html |title=Podul de Flori |work=Timpul.md |author=Nicolae Roibu |date=May 6, 2010 |language=ro}}</ref>. Прут йылғаһы буйлап 700 километрға һуҙылған сиктә уның аша сығыу өсөн 8 пункттар йыһазландырылған: Мойкань-Перерыта, Стынка-Костешты, Яссы-Унгень, Унгень-Унгень күпере, Албица-Леушень, Фэлчиу-Циганка, Оанча-Кагул, Галац-Джурджулешты<ref>{{cite web |url=http://glasul.md/podul-de-flori-peste-prut-implineste-23-de-ani/ |title="Podul de flori" peste Prut împlinește 23 de ani |work=Glasul.md |date=June 16, 2014 |language=ro }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707060437/http://glasul.md/podul-de-flori-peste-prut-implineste-23-de-ani/ |date=July 7, 2017 }}</ref>. Акцияла яҡынса 1,2 миллион кеше ҡатнашҡан<ref>{{cite web |url=http://istoria.md/articol/204/Podul_de_flori |title=Podul de flori (1990–1991) |work=Istoria.md |language=ro}}</ref>. Шаһиттар был ваҡиғаны [[Берлин диуары]] ҡолауы менән сағыштырғандар, был күп ғаиләләргә ҡушылырға мөмкинлек биргән — Прут йылғаһын «һыулы Берлин диуары» тип атағандар<ref>{{cite web |url=http://www.historia.ro/exclusiv_web/historia-nr-125-mai-2012/articol/mai-1990-podul-flori |title=Mai 1990, "Podul de Flori" |work=Historia.ro |lang=ro |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141028164401/http://www.historia.ro/exclusiv_web/historia-nr-125-mai-2012/articol/mai-1990-podul-flori |archivedate=October 28, 2014 |df=mdy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141028164401/http://www.historia.ro/exclusiv_web/historia-nr-125-mai-2012/articol/mai-1990-podul-flori |date=October 28, 2014 }}</ref>. Унгень тирәһендә яҡынса 250 мең кеше сик аша үткән<ref>{{cite web |url=http://www.jc.md/podul-de-flori-stropit-cu-lacrimi/ |title=Podul de flori, stropit cu lacrimi |work=Jurnal de Chișinău |date=May 7, 2010 |language=ro }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020122939/http://www.jc.md/podul-de-flori-stropit-cu-lacrimi/ |date=October 20, 2020 }}</ref>. Демонстрацияны Донъяла румындарҙың берҙәмлеге өсөн мәҙәни союзы<ref>{{cite web |url=http://www.moldova.org/teodor-baconschi-despre-podul-de-flori-din-6-mai-1990-208714-rom/ |title=Teodor Baconschi despre "Podul de Flori" din 6 mai 1990 |work=Moldova.org |date=May 5, 2010 |language=ro}}</ref>, Бухарест — Кишинёв мәҙәни йәмғиәте һәм [[Молдованың Халыҡ фронты]] ойошторған. Иртәнсәк үк Румынияның яр буйында меңләгән граждандар килеп сыҡҡан улар сәскәләр тотоп килгән һәм уларҙы йылғаға ебәргәндәр. Тиҙҙән һыуға ташланған сәскәләр символик һуҡмаҡты тәшкил иткән. Көндөң уртаһында священниктар төркөмө Te Deum сиркәү гимнын башҡарған<ref name="prahova">{{cite web |url=http://www.ziarulprahova.ro/stiri/cultura/69733/20-de-ani-de-la-podul-de-flori |title=20 de ani de la "Podul de Flori" |work=Ziarul Prahova |author=Ioan Popescu |date=May 6, 2010 |language=ro}}</ref>, бынан һуң оҙайлы осорҙан һуң тәүге тапҡыр Прут йылғаһының ике яғындала ҡыңғырау сыңы яңғыраған. Йылғаға йәнә сәскәләр ташланған һәм граждандар күпер аша йүнәлеп туғандары һәм яҡындары менән осрашҡандар. Киске сәғәт алтыға тиклем байрам саралары һәм уйындар дауам иткән. Бынан һуң Молдавия ССР-ы менән Румыния араһындағы сикте үтеү процедураһы бик ныҡ ябайлаштырылған<ref>{{cite web |url=http://adevarul.ro/moldova/actualitate/fotovideo-23-ani-pod-flori-prut-1_51878534053c7dd83f768a3b/index.html |title=23 de ani de la primul Pod de Flori peste Prut: momentul în care românii au putut păși în Basarabia fără pașaport și viză |work=Adevărul |date=May 6, 2013 |language=ro}}</ref>. == Икенсе «Сәскәләр күпере» == Ошондай - үрҙәге кеүек - икенсе акция 1991 йылдың 16 июнендә булған. Был ваҡытта Молдавия ССР-ы халҡы Румыния сиген документтар күрһәтмәйенсә үтә алғандар. Rompres мәғлүмәттәре буйынса, 150 меңдән ашыу Бессарабия халҡы Скулень янында сикте үткән һәм Яссы жудецына килгән<ref name="agerpres">{{cite web |url=http://www.agerpres.ro/6maiarhiva/1991/06/16/iasi-podul-de-flori-00-00-00 |title=Iași: Podul de flori |work=Agerpres |date=June 16, 1991 |language=ro }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141028162455/http://www.agerpres.ro/6maiarhiva/1991/06/16/iasi-podul-de-flori-00-00-00 |date=October 28, 2014 }}</ref>. Сик аша үткәндәр араһында [[Кишинёв]]тың мэры Николай Костин етәкселегендә Молдавия парламентының делегацияһы булған<ref name="agerpres" />. Галац ҡалаһында Успение Богородицы сиркәүе алдында Румыния менән Молдавияның берҙәмлеген символлаштырылған тәре урынлаштырылған. == Реакция == * {{Флаг Молдавии}} 1991 йылдың авгусында [[Молдова Республикаһы]] президенты Мирча Снегур [[Румыния]] президенты Ион Илиескуға Молдавия һәм Румыния союзын рәсми төҙөү тураһында һөйләшеүҙәр уҙғарырға тәҡдим иткән: был осраҡта Снегур Румынияның вице-президенты була алған. Снегурҙың тәҡдиме яуапһыҙ ҡалған<ref>{{cite web |url=http://adevarul.ro/news/politica/cum-explica-ion-iliescu-faptul-romania-republica-moldova-nu-s-au-unit-august-1991-1_53e7567d0d133766a82a7a34/index.html |title=Cum explică Ion Iliescu faptul că România și Republica Moldova nu s-au unit în august 1991 |work=Adevărul |author=Sebastian Zachmann |date=August 10, 2014 |language=ro}}</ref>. * {{Флаг Франции}} [[Франция]] президенты Франсуа Миттеран, СССР президенты [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачёвтың]] үтенесе буйынса, Ион Илиеску менән телефон аша аралашҡанда демонстрацияларға бәйле уйланылмаған бер ниндәй ҙә ҡарар ҡабул итмәүен һораған<ref>{{cite web |url=http://adevarul.ro/news/eveniment/exista-mare-ura-fata-romani-ucraina-1_50ad00107c42d5a6638d5c1e/index.html#commentsPage-6 |title="Există o mare ură față de români în Ucraina" |work=Adevărul |date=April 11, 2011 |language=ro}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * King, Charles. ''The Moldovans''. Hoover Press, 2000, ISBN 0-8179-9792-X. * {{Cite book | first = Mircea | last = Snegur | title = Labirintul destinului. Memorii. Vol. I | publisher = Fundația ''Draghiștea'' | location = Chișinău | year = 2007 | id = }} * {{Cite book | first = Grigore | last = Vieru | title = Taina care mă apără | publisher = Editura Princeps edit | location = Iași | year = 2008 | id = }} == Һылтанмалар == * [http://www.basarabeni.ro/stiri/stiri-de-top/cine-isi-mai-aminteste-de-podul-de-flori-653/ Мостом Цветов] * {{youtube|tAODHRo2WrQ|Мостом Цветов}} * [https://web.archive.org/web/20090907131818/http://vodpod.com/watch/1469749-grigore-vieru-podul-de-flori-muzica-corala-vocile- YouTube — Григоре Виеру: Мостом Цветов] * [http://www.unimedia.md/?mod=news&id=10709 Unimedia — Мостом Цветов- Stela Popa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090609151052/http://www.unimedia.md/?mod=news&id=10709 |date=2009-06-09 }} * [http://www.jurnalulbtd.ro/articol-Podul-de-flori---prima-deschidere-a-frontierelor-dintre-Romania-si-Republica-Moldova-35-551.html "Podul de flori – prima deschidere a frontierelor dintre România și Republica Moldova"], ''Jurnalul de Botoșani și Dorohoi'', 7 мая 2005 {{ref-ro}} * Ştefan Plugaru, [http://www.probasarabia.bro.ro/istoricul_asociatiei.htm "Istoricul Asociației Culturale „Pro Basarabia și Bucovina”, Filiala „Mihail Kogălniceanu” Huși"]{{dead link|date=November 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ro}} * [https://web.archive.org/web/20080424032352/http://www.tvr.ro/articol.php?id=27890&c=2009 "Podul de flori" (Мостом цветов)] {{ref-ro}} [[Категория:Молдавияла протест акциялары]] [[Категория:Румынияла протест акциялары]] [[Категория:СССР тарҡалыуы]] 56iclxdcfmvwpq17b3gvts4dyyeyn9v 0 155183 1298551 1194266 2026-05-30T06:41:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298551 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Сәмиғуллин}} '''Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы''' ([[15 ноябрь]] [[1947 йыл]]) — хоҡуҡ белгесе, педагог. Юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015), Рәсәй Юридик фәндәр академияһы ағзаһы. [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация]] авторҙарының береһе. == Биографияһы == 1947 йылдың 15 ноябрендә [[Башҡортостан АССР-ы]]ның {{ТУ|Асҡын районы}} [[Сураш (Асҡын районы)|Сураш]] ауылында тыуған. Атаһы — Кәлимулла Сәмиғулла улы (1919—1996), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, уҡытыусы; әсәһе — Заифа Ғәйнейән ҡыҙы (1925 й.т.), уҡытыусы. 1955—1963 йылдарҙа Сураш, Светлый Ключ һәм Урыҫ Сарсы (икеһе лә — Пермь өлкәһе Октябрьский районы), [[Михайловка (Асҡын районы)|Михайловка]], [[Урмияҙ]] ауылдары мәктәптәрендә уҡый. 1963—1967 йылдарҙа — Красноуфимск педагогия училищеһында белем алған. 1972 йылда Свердловск юридик институтын тамамлаған<ref name="БЭ">{{БЭ|12237}}</ref>. 1972 йылдан Свердловск юридик институтында эшләй, бер үк ваҡытта 1972—1976 йылдарҙа аспирантурала уҡый һәм 1975 йылда «Локальные нормы в советском праве» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1976 йылдан Омск дәүләт университетында, 1982 йылдан — Себер автомобиль‑юл институтында, шулай [[Омск]] ҡалаһының башҡа юғары уҡыу йорттарында (медицина институты, ауыл хужалығы институты һәм башҡалар) уҡыта. 1984 йылдан Башҡорт АССР‑ының Юстиция министрлығында халыҡ хужалығында хоҡуҡи эш буйынса бүлектең етәксеһе була. 1988 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда доцент дәрәжәһендә уҡыта. 1991 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың секретариат начальнигы урынбаҫары, 1994 йылдан — закон сығарыу һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре бүлеге мөдире булып эшләй. Бер үк ваҡытта 1993—2000 йылдарҙа [[Көнсығыш иҡтисад, гуманитар фәндәр, идара итеү һәм хоҡуҡ институты]]ның дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы кафедраһы мөдире була. 1995—2005 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институтында дәүләт хоҡуғы кафедраһы мөдире була. 2005 йылдан Рәсәй сауҙа‑иҡтисад университетының Өфө институтында (филиалында): юридик факультет деканы вазифаһын башҡарыусы, 2008 йылдан хоҡуҡи һәм гуманитар дисциплиналар кафедраһы мөдире. 2010 йылдан — Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһының дәүләт, хоҡуҡ һәм халыҡ‑ара мөнәсәбәттәр теорияһы кафедраһы мөдире; [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]]ның конституцион хоҡуҡ кафедраһы профессоры. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни хеҙмәттәре дәүләт һәм хоҡуҡ тарихына, дөйөм теорияһына, конституцион, хосуси һәм халыҡ хоҡуғы проблемаларына, хоҡуҡ философияһы һәм социология юриспруденцияһына арналған. 300‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы. === Төп хеҙмәттәре === ;Китаптар * Конституционное развитие Башкирии. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1991. — 174 с. * Теория права : курс лекций. в 4-х частях — Уфа : ВЭГУ, 1996, 1998. — 107 с. * Введение в юридическую специальность. — Уфа : Гилем, 2002. — 160 с. * Конституционное право России : курс лекций. — 3-е изд., испр. и доп. — Уфа : БашГУ, 2004. — 430 с. * Ислам и право: опыт постижения. — Уфа : Гилем, 2006. — 240 с. * Традиция в правосфере: теоретико-правовое исследование. — Уфа : Диалог, 2008. — 320 с. * Государство (общетеоретические очерки). — Уфа, 2012. — 109 с. * Начала гуманистического права (очерки по курсу общей теории права). — Уфа : Аркаим, 2013. — 384 с. * Логическое основание права и его языковое оформление : монография. — Уфа : Академия ВЭГУ, 2014. — 76 с. * Правосознание: корень добра и справедливости : монография. — 3-е изд., перераб. и испр. — М. : Омега-Л ; Уфа : Диалог, 2015. — 176 с. — (Университетская книга). * Метаправо: исходные начала : монография. — Уфа : Академия ВЭГУ, 2015. — 64 с. * Восток: мозаика правовых традиций : монография. — Уфа : Академия ВЭГУ, 2016. — 180 с. * Право: северный вектор. ‒ Уфа : Академия ВЭГУ, 2017. — 72 с. ;Мәҡәләләр * Локальные нормы и их виды // Правоведение. — 1976. — № 2. — С. 38-43.<ref>[https://elibrary.ru/item.asp?id=23944917 НАУЧНАЯ ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА (eLIBRARY.RU)]</ref> * О становлении государственности в Башкирском крае (историко-правовой очерк) // Государство и право. — 1998. — № 3. — С. 119—125.<ref>[http://www.igpran.ru/journal/public/1998-3.pdf Федеральное государственное бюджетное учреждение науки Институт государства и права Российской академии наук(http://www.igpran.ru)]</ref> * Право и неправо // Государство и право. — 2002. — № 3. — С. 5-8.<ref>[http://www.igpran.ru/journal/public/2002-3.pdf Федеральное государственное бюджетное учреждение науки Институт государства и права Российской академии наук(http://www.igpran.ru)]</ref> * О правовом статусе субъекта Федерации // Казанский федералист. — 2003. — № 3 (7). — С. 4-12.<ref>[http://www.kazanfed.ru/publications/kazanfederalist/n7/1/ Казанский центр федерализма и публичной политики (http://www.kazanfed.ru)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171111100241/http://www.kazanfed.ru/publications/kazanfederalist/n7/1/ |date=2017-11-11 }}</ref> * Правовое прочтение творческого наследия [[Ушинский Константин Дмитриевич|К. Д. Ушинского]] // Право и политика. — 2004. — № 4 (52). — С. 112—123.<ref>[http://www.nbpublish.com/library_read_article.php?id=-1108 Nota Bene. Publishing Technologies. NB-Media Ltd.(http://www.nbpublish.com)]</ref> * Исмаил-бей Гаспралы и его концепция модернизации тюрко-татарской мусульманской общины России // Политика и общество. — 2004. — № 2. — С. 133—142.<ref>[http://www.nbpublish.com/library_read_article.php?id=-1278 Nota Bene. Publishing Technologies. NB-Media Ltd.(http://www.nbpublish.com)]</ref> Статья опубликована под псевдонимом Авенир Самиге. * Закат права, или переоценка ценностей. Статья опубликована в нескольких изданиях: 1) Право и политика : научный юридический журнал. — 2005. — № 12 (72). — С. 143—151<ref>[http://www.nbpublish.com/library_read_article.php?id=-3150 Nota Bene. Publishing Technologies. NB-Media Ltd.(http://www.nbpublish.com)]</ref>; 2) Ядкяр : научно-гуманитарный и общественно-политический журнал АН РБ. — 2006. — № 3. — С. 64-72;3) Ленинградский юридический журнал. — 2006. — № 2 (6). — С. 15-26.<ref>[https://elibrary.ru/item.asp?id=15264934 НАУЧНАЯ ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА (eLIBRARY.RU)]</ref> * Насираддин Туси — корифей правовой мысли средневекового Востока // Проблемы востоковедения. — 2010. — № 3 (49). — С. 58-62.<ref>[https://elibrary.ru/item.asp?id=20342983 НАУЧНАЯ ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА (eLIBRARY.RU)]</ref> * О развитии идеи законности применительно к современным условиям // Вестник ВЭГУ. — 2014. — № 2 (70). — С. 78-85.<ref>[https://elibrary.ru/item.asp?id=23025260 НАУЧНАЯ ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА (eLIBRARY.RU)]</ref> * Справедливость как сторона человеческой деятельности // Вестник БИСТ. — 2011. — № 4 (12). — С. 19-33.<ref>[https://elibrary.ru/item.asp?id=17421751 НАУЧНАЯ ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА (eLIBRARY.RU)]</ref> * Референдум как институт демократии // Экономика и управление. Юбилейный номер — журналу 20 лет. — 2014. — № 6 (122). — С. 132—137.<ref>[https://elibrary.ru/item.asp?id=22634485 НАУЧНАЯ ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА (eLIBRARY.RU)]</ref> * Местное самоуправление в контексте гарантий / Конституционное и муниципальное право. — 2016. — № 1. — С. 67-70.<ref>[https://elibrary.ru/item.asp?id=25444694 НАУЧНАЯ ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА (eLIBRARY.RU)]</ref> * Уфимская директория и ее конституция // Вестник ВЭГУ. — 2016. — № 1 (81). — С. 86-97.<ref>[https://elibrary.ru/item.asp?id=25469742 НАУЧНАЯ ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА (eLIBRARY.RU)]</ref> * Локальное нормативное правовое регулирование: состояние и перспективы // Журнал российского права. — 2016. — № 4. — С. 15-24.<ref>[https://elibrary.ru/item.asp?id=25848688 НАУЧНАЯ ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА (eLIBRARY.RU)]</ref> * О нормативном и ненормативном в праве и правовом регулировании // Вестник ВЭГУ. — 2017. — № 2 (88). — С. 88-97.<ref>[https://elibrary.ru/item.asp?id=29004370 НАУЧНАЯ ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА (eLIBRARY.RU)]</ref> * О замечательном человеке и выдающемся ученом-юристе (95 лет со дня рождения А. В. Мицкевича) // Журнал российского права. — 2017. — № 5. — С. 153—157.<ref>[https://elibrary.ru/item.asp?id=29205333 НАУЧНАЯ ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА (eLIBRARY.RU)]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|92801}}{{V|11|11|2022}} * [http://www.vegu.ru/academy/teacher/?id=61&PAGEN_2=2# Академия ВЭГУ (http://www.vegu.ru)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110061541/http://www.vegu.ru/academy/teacher/?id=61&PAGEN_2=2 |date=2017-11-10 }} * [http://www.uireu.ru/structure/kt&ig&p.htm Уфимский институт (филиал) Российский экономический университет имени Г. В. Плеханова (http://www.uireu.ru)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113112711/http://www.uireu.ru/structure/kt%26ig%26p.htm |date=2017-11-13 }} * [http://libmap.bashnl.ru/node/821 Литературная карта Республики Башкортостан (http://libmap.bashnl.ru)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113030701/http://libmap.bashnl.ru/node/821 |date=2019-11-13 }} * [https://xn--h1av7a.xn--b1aew.xn--p1ai/Press-sluzhba/Novosti/item/9082592 Официальный сайт Уфимского юридического института МВД России (https://уюи.мвд.рф)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113030654/https://xn--h1av7a.xn--b1aew.xn--p1ai/Press-sluzhba/Novosti/item/9082592 |date=2019-11-13 }} * [http://law.edu.ru/person/person.asp?persID=1121565 Федеральный правовой портал «Юридическая Россия» (http://law.edu.ru)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112132229/http://law.edu.ru/person/person.asp?persID=1121565 |date=2017-11-12 }} [[Категория:Урал юридик университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Рәсәй юристары]] iurxlgudyp3vi7z4bf2fe5vfj11rtsp 0 175018 1298585 1200203 2026-05-30T10:06:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298585 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Татьяна Будович''' ({{Lang-be|Таццяна Будовіч}}, ысын исеме '''Таццяна Васільеўна Барадуля''', [[12 ғинуар]] [[1977 йыл]], [[Минск]]) — белорус шағирәһе, әҙәби тәнҡитсе, пародист. Максим Богданович исемендәге дәүләт әҙәбиәт музейының ғилми хеҙмәткәре. Белорус Яҙыусылары союзы ағзаһы<ref>Барадуля, Таццяна Васільеўна. Нацыянальная бібліятэка Беларусі.<small>Дата обращения: 21 августа 2019.</small></ref>. == Биографияһы == Татьяна Будович 1994 йылда 154-се мәктәпте тамамлай. 1998 йылда Хәҙерге белем институтын «Финанс һәм кредит» һөнәре буйынса тамамлай<ref>Таццяна Будовіч-Барадуля. Kamunikat.org.<small>Дата обращения: 21 августа 2019.</small></ref>. 2005 йылда ситтән тороп [[Белорус дәүләт университеты]]ның тарих факультетын тамамлай. Максим Богданович музейының «Белорусская хатка» филиалында, Беларусь Милли фәнәдәр академияһының Тарих институтында эшләй. Максим Богданович исемендәге дәүләт әҙәбиәт музейының ғилми хеҙмәткәре<ref>Таццяна Будовіч-Барадуля.&#x20; Kamunikat.org.<small>Дата обращения: 21 августа 2019.</small></ref>. Парашют спорты һәм альпинизм буйынса 3-сө спорт разряды бар. Кейәүҙә. Ике ул тәрбиәләп үҫтерә. == Ижады == Ижади юлын шиғриәттән башлай, һуңынан тәнҡиткә күсә. Проза яҙа, ҡайһы берҙә пародия жанрына мөрәжәғәт итә<ref>''Бадак А.''&#x20;Таццяна Будовіч-Барадуля. Рытуал.&#x20; Звязда&#x20;(29&nbsp;июля 2017).&#x20;<small>Дата обращения: 21 августа 2019.</small></ref> (Та дорШпілька псевдонимы аҫтында). 1995 йылда беренсе шиғри йыйынтығы «Першацвет» журналында (белорус теленән — «Первоцвет») баҫылып сыға<ref>Таццяна Будовіч-Барадуля.&#x20; Kamunikat.org.&#x20;<small>Дата обращения: 21 августа 2019.</small></ref>. Һайланма шиғырҙары «Маладосць», «Полымя», «Бярозка» журналдарында, «Літаратура і мастацтва», «{{нп3|Чырвоная змена||be|Чырвоная змена}}», «Наша Ніва» гәзиттәрендә һ.б. баҫылып сыға. 2002 йылда уның «Дуэль паглядаў» («Дуэль взглядов») шиғырҙар йыйынтығы «Беларускі кнігазбор» нәшриәтендә сыға. Әҙәби-тәнҡит мәҡәләләре һәм бер нисә күҙәтеүҙәре бер нисә тапҡыр «Новы час» («Литературная Беларусь» ҡушымтаһы). баҫылып сыға. == Библиография == * Будовіч Т. В. Дуэль паглядаў: кніга вершаў. — Мінск: Беларускі кнігазбор, 2002. — 49 с. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * Будовіч Таццяна // Саюз беларускіх пісьменнікаў: афіцыйны сайт. — Эл. рэсурс: http://www.lit-bel.org/by/friends/b/181.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180423150124/http://lit-bel.org/by/friends/b/181.html |date=2018-04-23 }} * Будовіч-Барадуля Таццяна // Творы ў Беларускай Інтэрнэт-бібліятэцы «Камунікат». — Эл. рэсурс: http://kamunikat.org/Budovicz_Tacciana.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502194235/http://kamunikat.org/Budovicz_Tacciana.html |date=2021-05-02 }} [[Категория:Белоруссия шағирҙары]] [[Категория:Минскиҙа тыуғандар]] [[Категория:1977 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] nrnuz6qm2l91qyh4xetpvpu0pul6bmn 0 191627 1298570 1287534 2026-05-30T08:49:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298570 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''«Талибан»''', йәки '''талибтар''' ({{Lang-ps|طالبان}} «студенттар, [[Мәҙрәсә|мәҙрәсә шәкерттәре]]»), — донъяның күп илдәрендә тыйылған [[исламсылыҡ]] радикаль дини-сәйәси хәрбиләштерелгән хәрәкәт (шул иҫәптән [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]])<ref>{{Cite web |url=http://www.fsb.ru/fsb/npd/terror.htm |title=Единый федеральный список организаций, в том числе иностранных и международных организаций, признанных в соответствии с законодательством Российской Федерации террористическими |access-date=2017-10-19 |archive-date=2016-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402145332/http://www.fsb.ru/fsb/npd/terror.htm |deadlink=no }}</ref>. == Тарихы == [[Афғанстан]]да пуштундар араһында 1994 йылда барлыҡҡа килгән террористик ойошма, 1996 йылдан 2001 йылға тиклем Афғанстан менән идара итә һәм 2021 йылда власҡа ҡайта: 2021 йылдың яҙында америка ғәскәрҙәрен тулыһынса сығарыу ниәттәрен раҫланғандан һуң 15 августа илдең баш ҡалаһы [[Кабул|Ҡабулды]] баҫып ала һәм Афғанстанды тулыһынса контролгә алыуын иғлан итә. «Талибан» [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] ([[Рәсәй Федерацияһының Юғары суды|Рәсәй юғары суды]])<ref>{{Cite web|url=http://www.fsb.ru/fsb/npd/terror.htm|title=Единый федеральный список организаций, в том числе иностранных и международных организаций, признанных в соответствии с законодательством Российской Федерации террористическими|lang=ru|website=[[ФСБ России]]|date=2021-08-31|accessdate=2021-12-31|archive-date=2016-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402145332/http://www.fsb.ru/fsb/npd/terror.htm|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.ntv.ru/novosti/1338776/|title=ФСБ опубликовала список запрещенных в РФ организаций|website=[[НТВ]]|date=2015-02-27|accessdate=2017-10-19|archive-date=2017-10-19|deadlink=no|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019215848/http://www.ntv.ru/novosti/1338776/}}</ref>, [[Төркиә|Төркиәлә]]<ref>{{Cite journal|url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/neusbf/743916|first=Göktuğ|last3=Bozbaş|date=2020-12-27|title=Afgan Talibani: Dünü Bugünü ve Yarını|pmc=tr|journal=2|accessdate=2021-08-18|issn=2021-08-16}}</ref> һәм [[Канада]]ла<ref>{{Cite web|url=https://www.publicsafety.gc.ca/cnt/ntnl-scrt/cntr-trrrsm/lstd-ntts/crrnt-lstd-ntts-en.aspx#53|title=Public Safety Canada: Listed Terrorist Entities|accessdate=2021-08-16|archive-date=2020-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200301160957/https://www.publicsafety.gc.ca/cnt/ntnl-scrt/cntr-trrrsm/lstd-ntts/crrnt-lstd-ntts-en.aspx#53|deadlink=no}}</ref> террористик ойошма тип таныла. Әммә, шул уҡ ваҡытта, Рәсәйҙә 2022 йылдың мартынан Афғанстан менән аккредитация менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырылыуын иҫәпкә алырға<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/5283463 Лавров объявил об аккредитации в России первого дипломата от талибов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331052033/https://www.kommersant.ru/doc/5283463 |date=2022-03-31 }} // 31.03.2022 г. «Коммерсантъ».</ref><ref>[https://www.interfax.ru/world/832297 Лавров объявил об аккредитации в РФ первого дипломата правительства талибов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331082953/https://www.interfax.ru/world/832297 |date=2022-03-31 }} // 31.03.2022 г. «Интерфакс».</ref>. 2021 йылдың 15 авгусында [[Кабулдың Ҡолауы (2021)|Ҡабулдың ҡолауынан]] һуң «Талибан» Афғанстандың бөтә биләмәһен үҙ контроленә ала һәм унда үҙенең власын урынлаштыра. Әлеге ваҡытта талиб власын БМО-ның бер дәүләт-ағзаһы ла танымаған. Халыҡ-ара берләшмә Ҡабул ҡолаған көндө эшләүен туҡтатҡан [[Афғанстан]] Ислам Республикаһының власын законлы тип иҫәпләүен дауам итә. == Кешеләре һаны == * 1995 25 мең<ref>{{Cite web|url=http://www.continent.kz/library/KN-2/2-2_4.html|title=Библиотека КонтиненТа<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2006-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070326205255/http://www.continent.kz/library/KN-2/2-2_4.html|archivedate=2007-03-26|deadlink=yes}}</ref> * 1998 яҡынса 110 мең<ref>{{Cite web|url=http://easttime.ru/countries/topics/2/13/82.html|title=Государственный и Политический строй Афганистана<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2006-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070312012106/http://www.easttime.ru/countries/topics/2/13/82.html|archivedate=2007-03-12|deadlink=yes}}</ref> * 2006 яҡынса 12 мең<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F07%2F02%2Fwtalib102.xml|title=Brutal one-legged fanatic who loves the limelight — Telegraph<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2021-07-15|archivedate=2007-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070327104425/http://www.telegraph.co.uk:80/news/main.jhtml?xml=/news/2006/07/02/wtalib102.xml|deadlink=yes}}</ref> * 2010 27 мең<ref>{{Cite web|url=http://ru.trend.az/regions/world/afghanistan/1643629.html|title=Талибы в Афганистане увеличили свою численность на 35 процентов|accessdate=2010-08-15|archivedate=2010-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100429050900/http://ru.trend.az:80/regions/world/afghanistan/1643629.html|deadlink=no}}</ref> * 2014 5260 мең * 2021 яҡынса 70 мең == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == ; урыҫ телендә {{Refbegin|2}} * [[Белокреницкий, Вячеслав Яковлевич|Белокреницкий В. Я.]], [[Сикоев, Руслан Романович|Сикоев Р. Р.]] [https://book.ivran.ru/f/dvizhenie-taliban-i-perspektivy-afganistana-i-pakistana.pdf Движение Талибан и перспективы Афганистана и Пакистана.] — М.: [[Институт востоковедения РАН]], 2014. — 216 с. * {{БРЭ}} * [[Коргун, Виктор Григорьевич|Коргун В. Г.]] Афганистан и «воины Аллаха» // [[Азия и Африка сегодня]]. — 2008. — № 9 * Марсден П. Талибан: Война и религия в Афганистане. / Пер. с англ. Е. Егоровой, Е. Клиновой. — М.: Городец, 2002. — 173 с. ISBN 5-9258-0043-5 * [[Никитенко, Евгений Григорьевич|Никитенко Е. Г.]] Движение «Талибан»: прошлое или будущее? // [[Военная мысль]]. — 2004. — № 4. * {{Китап|автор=[[Рашид, Ахмед|Рашид А.]]|заглавие={{нп3|Талибан. Ислам, нефть и новая Большая Игра в Центральной Азии|Талибан. Ислам, нефть и новая Большая Игра в Центральной Азии||Jihad: The Rise of Militant Islam in Central Asia}}|ответственный=пер. с англ. М. Поваляева|место=М.|издательство=Библион — Русская книга|год=2003|страниц=368|isbn=5-902005-03-5, ISBN 1-86064-417-1|тираж=3000|ref=Рашид}} * [[Сикоев, Руслан Романович|Сикоев Р. Р.]] Талибы (религиозно-политический портрет). — 2-е изд. — М.: [[Институт востоковедения РАН]]: Крафт+, 2004. — 251 с. ISBN 5-93675-064-7 * {{БРЭ}} * [[Умнов, Александр Юрьевич|Умнов А. Ю.]] «Талибан» в исламском контексте // Ислам на постсоветском пространстве: взгляд изнутри. / Под ред.: [[Малашенко, Алексей Всеволодович|А. В. Малашенко]], М. Б. Олкотт; [[Московский центр Карнеги]]. — М.: Арт-Бизнес-Центр, 2001. —320 с. — 3000 экз. * [[Умнов, Алексей Юрьевич|Умнов А. Ю.]] Талибы и террористы — не одно и то же // [[Мировая экономика и международные отношения]]. — 2002. — № 3. — C. 53—54 * Шашок Л. А. Эволюция радикального исламского движения «Талибан» от основания до наших дней. — М : Этносоциум, 2020. — 113 с. ISBN 978-5-907021-61-7 500 экз. {{Refend}} ; башҡа телдәрҙә {{Refbegin|2}} * ''Afsar Sh, Samples Ch., Wood Th.'' [https://ru.scribd.com/document/126081054/MILREVIEW-Taliban-Organizational-Analysis The Taliban: An Organizational Analysis] // {{Тәржемәһеҙ 3|Military Review}}. May/Jun2008. — Vol. 88. — № 3. — P. 58-73 (пер. на русс. — [http://constitutions.ru/?p=9109 «Талибан. Организационный анализ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314073137/https://constitutions.ru/?p=9109 |date=2022-03-14 }}) * ''Goodson L. P.'' Afghanistan’s endless war: State failure, regional politics, and the rise of the Taliban. — Seattle; London, 2001. * {{Китап|автор={{нп3|Matinuddin, Kamal|Matinuddin K.||Kamal Matinuddin}}|заглавие=The Taliban Phenomenon: Afghanistan 1994—1997|ссылка=https://books.google.com/books?id=BIyVMkjat2MC|год=1999|место=Karachi|издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]|isbn=0-19-579274-2|ref=Matinuddin}} {{Refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://web.archive.org/web/20170626005552/http://shahamat.info/ «Голос Джихада»], сайт движения Талибан. Доступен на пушту, [http://shahamat-urdu.com урду] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151118091447/http://shahamat-urdu.com/ |date=2015-11-18 }}, [https://web.archive.org/web/20170914032725/http://shahamat-farsi.com/ дари (фарси-кабули)], [http://shahamat-arabic.com арабском] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201206020716/http://www.shahamat-arabic.com/ |date=2020-12-06 }} и [http://shahamat-english.com английском]. * {{ВТ-ЛП|Талибан}} * [[Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://tass.ru/opinions/7876949 Соглашение США с талибами: признание провала американцев в Афганистане?] // [[ТАСС]], 02.03.2020 * [[Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://tass.ru/opinions/8843113 Талибам помощь России не нужна. Что стоит за скандальной публикацией New York Times] // [[ТАСС]], 29.06.2020 * [[Кривушин, Иван Владимирович|Кривушин И. В.]] [https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/TALIBAN.html Талибан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407005723/https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/TALIBAN.html |date=2022-04-07 }} // [[Кругосвет]] * {{статья |автор=[[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П. В.]] |заглавие=Как вырождается «Талибан» |ссылка= |издание=Военное обозрение |год=11.09.2014 |ref=Густерин |archiveurl= |archivedate=}} {{әҙерләмә}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Радикаль ойошмалар]] [[Категория:Ислам террористик ойошмалары]] [[Категория:Афғанстан тарихы]] th5w9mtmk1hzpsdj70rdjxirqwvuccj 102 199994 1298460 1298449 2026-05-29T16:22:29Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1298460 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |46 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[Нәргиз Мөхәммәди]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |12 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[Ом законы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |52 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[Котор]]{{*}} [[Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |85 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[Исмәғил Сәмәни]]{{*}}[[Мансур Хеҡмәт]]{{*}} [[Мәлик шаһ I]]{{*}} [[Сәмәниҙәр мавзолейы]]{{*}} [[Ҡәүәт II]]{{*}} [[Уруа]]{{*}} [[Хәләф ибн Әхмәт]]{{*}} [[Хәсән хан Ҡаджар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |64 | | |- |{{u|Марьям Султанбаева}} |[[Татар Шуғаны]]{{*}} [[Чарна-Бухта]] |2 | | |- |{{u|Фәрһад}} |[[Хәсәншин Азамат Данил улы]]{{*}} [[Симфония №1 (Монасипов)]]{{*}}[[Муса Йәлил (симфония-поэма)]]{{*}}[[Симфония №3 (Монасипов)]]{{*}} [[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)]] |5 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] juc8n35xab0oulri9w4meemxfy1xj2m 1298466 1298460 2026-05-29T16:53:24Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1298466 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |46 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[Нәргиз Мөхәммәди]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |12 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[Ом законы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |52 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[Котор]]{{*}} [[Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |85 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[Исмәғил Сәмәни]]{{*}}[[Мансур Хеҡмәт]]{{*}} [[Мәлик шаһ I]]{{*}} [[Сәмәниҙәр мавзолейы]]{{*}} [[Ҡәүәт II]]{{*}} [[Уруа]]{{*}} [[Хәләф ибн Әхмәт]]{{*}} [[Хәсән хан Ҡаджар]]{{*}}[[Ғөләмәли хан Ҡаджар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |65 | | |- |{{u|Марьям Султанбаева}} |[[Татар Шуғаны]]{{*}} [[Чарна-Бухта]] |2 | | |- |{{u|Фәрһад}} |[[Хәсәншин Азамат Данил улы]]{{*}} [[Симфония №1 (Монасипов)]]{{*}}[[Муса Йәлил (симфония-поэма)]]{{*}}[[Симфония №3 (Монасипов)]]{{*}} [[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)]] |5 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] tjhuvi6xdnwp7ulwjqpso0o3qs7q2y6 1298495 1298466 2026-05-29T18:58:08Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1298495 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |46 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[Нәргиз Мөхәммәди]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |12 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[Ом законы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |52 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[Котор]]{{*}} [[Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |85 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[Исмәғил Сәмәни]]{{*}}[[Мансур Хеҡмәт]]{{*}} [[Мәлик шаһ I]]{{*}} [[Сәмәниҙәр мавзолейы]]{{*}} [[Ҡәүәт II]]{{*}} [[Уруа]]{{*}} [[Хәләф ибн Әхмәт]]{{*}} [[Хәсән хан Ҡаджар]]{{*}}[[Ғөләмәли хан Ҡаджар]]{{*}} [[Мәхмүт Панахиан]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |66 | | |- |{{u|Марьям Султанбаева}} |[[Татар Шуғаны]]{{*}} [[Чарна-Бухта]] |2 | | |- |{{u|Фәрһад}} |[[Хәсәншин Азамат Данил улы]]{{*}} [[Симфония №1 (Монасипов)]]{{*}}[[Муса Йәлил (симфония-поэма)]]{{*}}[[Симфония №3 (Монасипов)]]{{*}} [[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)]] |5 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] ivhikunvbogtstepn59zom49aie1pqr 1298498 1298495 2026-05-29T20:54:09Z Ilsina Ilgizovna 31396 /* Ҡатнашыусылар */ 1298498 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк)]]{{*}} [[Тәбриз]]{{*}} [[Хәмсә]]{{*}} [[Сажиҙар]]{{*}} [[Сәһәнд]]{{*}} [[Гуләмдәр]]{{*}} [[Әмирзадә Хәйри Ғосман улы]]{{*}} [[Мәшһәд]]{{*}} [[Сиған мәҙәниәте]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |46 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]{{*}} [[Вероника Кобалия]]{{*}}{{*}} [[]]{{*}}{{*}} [[]]{{*}} |5 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[Имрен Айҡут]]{{*}} [[Нежла Атеш]]{{*}} [[Берна Ғөзбаши]]{{*}} [[Джейда Сунгур]]{{*}} [[Джанан Гөллү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[Нәргиз Мөхәммәди]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |12 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[Диэлектрик]]{{*}} [[Йондоҙ ваҡыты]]{{*}} [[Йылан тешләүе]]{{*}} [[Эндоскопия]]{{*}} [[Бил пункцияһы]]{{*}} [[Вегетатив хәл]]{{*}} [[Астродинамика]]{{*}} [[Эфемерида]]{{*}} [[Ом законы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |52 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[Укок]]{{*}} [[Урҙа мәмерйәһе]]{{*}} [[Юлемисте (күл)]]{{*}} [[Таллин ҡултығы]]{{*}} [[Рухну]]{{*}} [[Рига ҡултығы]]{{*}} [[Карула (милли парк)]]{{*}} [[Лахемаа]]{{*}} [[Пакри (ярымутрау)]]{{*}} [[Таллин (аэропорт)]]{{*}} [[Мууга (порт)]]{{*}} [[Таллин порты]]{{*}} [[Ванасадам]]{{*}} [[Таллин техник университеты]]{{*}} [[Осмуссаар]]{{*}} [[Эстония тәбиғәт музейы]]{{*}} [[Таш күпер (Тарту)]]{{*}} [[Пюхаярв]]{{*}} [[Вилсанди (милли парк)]]{{*}} [[Сааремаа]]{{*}} [[Матсалу (милли парк)]]{{*}} [[Соомаа]]{{*}} [[Никшич]]{{*}} [[Котор]]{{*}} [[Которҙың тәбиғи һәм мәҙәни-тарихи районы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |85 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[Шәһәрстан күпере]]{{*}} [[Сәттар хан]]{{*}}[[Ованес Оганян]]{{*}}[[Мостафа Мирсәлим]]{{*}}[[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)]]{{*}}[[Ғәббәс Хәлили]]{{*}}[[Ғәбиб Сәхир]]{{*}}[[Хөсәйен Шәһәби]] {{*}} [[Фәтулла хан Әкбәр]]{{*}} [[Мир Йәләл Пашаев]]{{*}} [[Мәрзиә Мәхмәлбаф]] {{*}} [[Кәрим Сәнжәби]]{{*}} [[Хушенг Сәйхун]]{{*}} [[Ләйлә Пәһләүи]]{{*}} [[Шаһназ Пәһләүи]]{{*}} [[Хәмит Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Абдул Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әхмәт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Нур Пәһләүи]]{{*}} [[Йәсмин Пәһләүи]]{{*}} [[Мәхмүт Реза Пәһләүи]]{{*}} [[Әшрәф Пәһләүи]]{{*}} [[Әли Әкбәр Бахман]]{{*}} [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]]{{*}} [[Әли Реза Пәһләүи I]]{{*}} [[Мехрәнгиз Дәүләтшаһи]]{{*}}[[Шафиҡ Шәһрийәр]]{{*}} [[Шәмс Пәһләүи]]{{*}} [[Фатима Пәһләүи]]{{*}} [[Пәрүин Ардалан]]{{*}}[[Ғөләм Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Реза Пәһләүи (шаһзада)]]{{*}}[[Әли Реза Пәһләүи]]{{*}}[[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]{{*}}[[Әли Әҙил шаһ]]{{*}}[[Хәмит Мирза]]{{*}} [[Әхмәт ибн Исмәғил]]{{*}} [[Исмәғил Сәмәни]]{{*}}[[Мансур Хеҡмәт]]{{*}} [[Мәлик шаһ I]]{{*}} [[Сәмәниҙәр мавзолейы]]{{*}} [[Ҡәүәт II]]{{*}} [[Уруа]]{{*}} [[Хәләф ибн Әхмәт]]{{*}} [[Хәсән хан Ҡаджар]]{{*}}[[Ғөләмәли хан Ҡаджар]]{{*}} [[Мәхмүт Панахиан]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |66 | | |- |{{u|Марьям Султанбаева}} |[[Татар Шуғаны]]{{*}} [[Чарна-Бухта]] |2 | | |- |{{u|Фәрһад}} |[[Хәсәншин Азамат Данил улы]]{{*}} [[Симфония №1 (Монасипов)]]{{*}}[[Муса Йәлил (симфония-поэма)]]{{*}}[[Симфония №3 (Монасипов)]]{{*}} [[Симфония №4 «Дастан» (Монасипов)]] |5 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] t4jg4nck14ktmx97crbzh6p7yhm8mrp 0 200031 1298539 1295406 2026-05-30T05:43:51Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298539 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы''' ([[14 апрель]] [[1999 йыл]], [[Яр Саллы]]) — Рәсәй [[Ауыр атлетика|штангасыһы]]. 45 кг тиклем ауырлыҡ категорияһында биш тапҡыр Рәсәй чемпионы (2021, 2022, 2023, 2024, 2025), 2025 йылғы Рәсәй кубогы еңеүсеһе. == Биографияһы == 1999 йылдың 14 апрелендә Яр Саллы ҡалаһында тыуған. Яр Саллы дәүләт педагогия университетында уҡый. 2018 йылда «Рәсәйҙең спорт мастеры» исемен ала. 2020 йылда Рәсәй чемпионатында көмөш миҙал яулай, ә 2021 йылда 45 кг ауырлыҡ категорияһында еңә. 2021 йылда үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы. 2021 йылда Ташкентта үтәсәк донъя чемпионатында ҡатнаша. 2023 йылда Яңы Уренгойҙа үткән ауыр атлетика буйынса Рәсәй чемпионатында Регина ике күнекмәлә дөйөм ауырлыҡ 150 килограмм тәшкил итеп, карьераһында өсөнсө тапҡыр чемпион исемен яулай. 2024 йылдың июлендә Новосибирскиҙа үткән Рәсәй чемпионатында Регина карьераһында дүртенсе тапҡыр 45 килограмлыҡ ауырлыҡ категорияһында ил чемпионатында еңеү яулай. 2025 йылдың авгусында Санкт-Петербургта үткән Рәсәй чемпионатында Регина дөйөм һөҙөмтәһе 154 кг менән алтын миҙал яулай, снэтчта икенсе, клин-энд-джеркта беренсе урынды яулай. 2025 йылдың октябрендә Норвегияның Фёрде ҡалаһында үткән донъя чемпионатында нейтраль булып сығыш яһай. Ул 48 кг ауырлыҡ категорияһында В финалында сығыш яһаны һәм 152 кг ауырлыҡ менән дөйөм иҫәптә 21-се урынды яуланы. 2026 йылдың февралендә Люберцыҙа үткән Россия Кубогында үҙе өсөн яңы категорияла, 49 кг тиклем, ул ике өйрәнеү суммаһында 159 кг һөҙөмтә менән икенсе урынды ала һәм титулды Елизавета Аткинаға оттора. {{нет ссылок}} == Төп һөҙөмтәләр == {| class="wikitable" !Йыл ! Ярыштар . ! Урын ! Ҡатмарлылыҡ .<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /> категория ! Ер,<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /> кг ! Этергә,<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /> кг ! Һан,<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /> кг ! Урын |- | 2020 йыл | Рәсәй чемпионаты 1990 й. | [[Грозный|Грозный .]] | кг тиклем | align="center" | 61 | align="center" | 84 | align="center" | 145 | align="center" | {{2}} |- | rowspan="2" | 2021 йыл | Рәсәй чемпионаты 1990 й. | [[Ханты-Мансийск|Ханты-Мансийск .]] | кг тиклем | align="center" | 65 | align="center" | 83 | align="center" | 148 | align="center" | {{1}} |- | Донъя чемпионаты . | [[Ташкент]] | кг тиклем | align="center" | — | align="center" | 89 | align="center" | — | align="center" | — |- | rowspan="1" | 2022 йыл | Рәсәй чемпионаты 1990 й. | [[Хабаровск|Хабаровск .]] | кг тиклем | align="center" | 65 | align="center" | 90 | align="center" | 155 | align="center" | {{1}} |- | rowspan="1" | 2023 йыл | Рәсәй чемпионаты 1990 й. | [[Яңы Уренгой|Яңы Уренгой .]] | кг тиклем | align="center" | 65 | align="center" | 85 | align="center" | 150 | align="center" | {{1}} |- | rowspan="1" | 2024 йыл . | Рәсәй чемпионаты 1990 й. | [[Новосибирск|Новосибирск й.]] | кг тиклем | align="center" | 66 | align="center" | 83 | align="center" | 149 | align="center" | {{1}} |- | rowspan="2" | 2025 йыл | Рәсәй чемпионаты 1990 й. | [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург .]] | кг тиклем | align="center" | 65 | align="center" | 89 | align="center" | 154 | align="center" | {{1}} |- | Донъя чемпионаты . | Форде | кг тиклем | align="center" | 65 | align="center" | 87 | align="center" | 152 | align="center" | 21 |- | rowspan="1" | 2026 йыл | Рәсәй кубогы . | [[Люберцы|Люберцы .]] | кг тиклем . | align="center" | 67 | align="center" | 92 | align="center" | 159 | align="center" | {{2}} |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://iwf.sport/weightlifting_/athletes-bios/?athlete=shaidullina-regina-1999-04-14&id=17484 Регина Шәйҙуллина] IWF сайтында [[Категория:Рәсәйҙең спорт мастерҙары]] [[Категория:Яр Саллыла тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1999 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 апрелдә тыуғандар]] nvhljbiknji72v76ebfzvl1xvxx3dnc 0 200033 1298509 1292435 2026-05-30T04:33:31Z Баныу 28584 викилаштырыу, орфография, стилде төҙәтеү, эске һылтанмалар (гиперссылкалар), иғтибарлы булығыҙ! 1298509 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Гөлүсә Марат ҡыҙы Ғәлиева''' ([[1997 йыл|1997 йылдың]] [[8 ноябрь|8 ноябрендә]] [[Арса|Арск ҡалаһында]] тыуған) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[бокс]]ёры . 2023 йылғы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] чемпионатының көмөш призёры, 2016, 2017, 2018, 2021 һәм 2025 йылдарҙағы Рәсәй беренселегенең биш тапҡыр бронза призёры. 2024 йылғы [[БРИКС]] уйындарының бронза призёры. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры. == Карьера == Гөлүсә Марат ҡыҙы [[Татарстан Республикаһы]]ның Арск ҡалаһында тыуған. Тренерҙары М.Ғ.Ғәлиев, Ю. Б. Чеботарев. Ул «Динамо» өсөн уйнай. 2016, 2017, 2018 һәм 2021 йылдарҙа Рәсәй чемпионатының бронза призёры. 2023 йылда Рәсәй чемпионатының көмөш призёры. 2014 йылда үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы. 2018 йылғы донъя университет чемпионатында көмөш призёр. 2019 йылғы йәштәр араһында Европа чемпионатында көмөш миҙал яулаусы. 2025 йылдың декабрендә [[Өфө]]лә үткән Рәсәй чемпионатында 50 килограмм ауырлыҡ категорияһында бронза миҙал яулай. Ул ярымфиналда Арина Вострикованан еңелә. Миҙалға юлланғанда ул Элеонора Чашина һәм Рината Безелде еңә. [[Рәсәй Федерацияһы]] Спорт министрының 2015 йылдың 24 февралендәге 19-сы һанлы бойороғо менән Гөлсиәгә Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт оҫтаһы тигән спорт исеме бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://infosport.ru/person/boks/galieva-gelyusa-maratovna Гөлүсә Ғәлиева.] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Татарстанда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1997 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 ноябрҙә тыуғандар]] 4s50gepa0q5lvgrmld0wxw46mln5j3p 1298510 1298509 2026-05-30T04:38:17Z Баныу 28584 күренеште төҙәтеү, башҡортса түгел 1298510 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Гөлүсә Марат ҡыҙы Ғәлиева''' ([[8 ноябрь]] [[1997 йыл]], [[Арса]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[бокс]]ёры. 2023 йылғы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] чемпионатының көмөш призёры, 2016, 2017, 2018, 2021 һәм 2025 йылдарҙағы Рәсәй беренселегенең биш тапҡыр бронза призёры. 2024 йылғы [[БРИКС]] уйындарының бронза призёры. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры. == Карьера == Гөлүсә Марат ҡыҙы [[Татарстан Республикаһы]]ның Арса ҡалаһында тыуған. Тренерҙары М.Ғ.Ғәлиев, Ю. Б. Чеботарев. Ул «Динамо» өсөн уйнай. 2016, 2017, 2018 һәм 2021 йылдарҙа Рәсәй чемпионатының бронза призёры. 2023 йылда Рәсәй чемпионатының көмөш призёры. 2014 йылда үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы. 2018 йылғы донъя университет чемпионатында көмөш призёр. 2019 йылғы йәштәр араһында Европа чемпионатында көмөш миҙал яулаусы. 2025 йылдың декабрендә [[Өфө]]лә үткән Рәсәй чемпионатында 50 килограмм ауырлыҡ категорияһында бронза миҙал яулай. Ул ярымфиналда Арина Вострикованан еңелә. Миҙалға юлланғанда ул Элеонора Чашина һәм Рината Безелде еңә. [[Рәсәй Федерацияһы]] Спорт министрының 2015 йылдың 24 февралендәге 19-сы һанлы бойороғо менән Гөлсиәгә Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт оҫтаһы тигән спорт исеме бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://infosport.ru/person/boks/galieva-gelyusa-maratovna Гөлүсә Ғәлиева.] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Татарстанда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1997 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 ноябрҙә тыуғандар]] e4fr681dx5eovyhawaxcjq89j3rygoa 1298511 1298510 2026-05-30T04:40:54Z Баныу 28584 /* Карьера */ пунктуация 1298511 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Гөлүсә Марат ҡыҙы Ғәлиева''' ([[8 ноябрь]] [[1997 йыл]], [[Арса]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[бокс]]ёры. 2023 йылғы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] чемпионатының көмөш призёры, 2016, 2017, 2018, 2021 һәм 2025 йылдарҙағы Рәсәй беренселегенең биш тапҡыр бронза призёры. 2024 йылғы [[БРИКС]] уйындарының бронза призёры. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры. == Карьера == Гөлүсә Марат ҡыҙы [[Татарстан Республикаһы]]ның Арса ҡалаһында тыуған. Тренерҙары — Ғәлиев М.Ғ., Чеботарев Ю. Б. . Ул «Динамо» өсөн уйнай. 2016, 2017, 2018 һәм 2021 йылдарҙа Рәсәй чемпионатының бронза призёры. 2023 йылда Рәсәй чемпионатының көмөш призёры. 2014 йылда үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы. 2018 йылғы донъя университет чемпионатында көмөш призёр. 2019 йылғы йәштәр араһында Европа чемпионатында көмөш миҙал яулаусы. 2025 йылдың декабрендә [[Өфө]]лә үткән Рәсәй чемпионатында 50 килограмм ауырлыҡ категорияһында бронза миҙал яулай. Ул ярымфиналда Арина Вострикованан еңелә. Миҙалға юлланғанда ул Элеонора Чашина һәм Рината Безелде еңә. [[Рәсәй Федерацияһы]] Спорт министрының 2015 йылдың 24 февралендәге 19-сы һанлы бойороғо менән Гөлсиәгә Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт оҫтаһы тигән спорт исеме бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://infosport.ru/person/boks/galieva-gelyusa-maratovna Гөлүсә Ғәлиева.] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Татарстанда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1997 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 ноябрҙә тыуғандар]] azbmb3xoep66q2s3yidaqfmrjdgycd8 1298512 1298511 2026-05-30T04:43:38Z Баныу 28584 1298512 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гөлүсә Марат ҡыҙы Ғәлиева''' ([[8 ноябрь]] [[1997 йыл]], [[Арса]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[бокс]]ёры. 2023 йылғы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] чемпионатының көмөш призёры, 2016, 2017, 2018, 2021 һәм 2025 йылдарҙағы Рәсәй беренселегенең биш тапҡыр бронза призёры. 2024 йылғы [[БРИКС]] уйындарының бронза призёры. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры. == Карьера == Гөлүсә Марат ҡыҙы [[Татарстан Республикаһы]]ның Арса ҡалаһында тыуған. Тренерҙары — Ғәлиев М.Ғ., Чеботарев Ю. Б. . Ул «Динамо» өсөн уйнай. 2016, 2017, 2018 һәм 2021 йылдарҙа Рәсәй чемпионатының бронза призёры. 2023 йылда Рәсәй чемпионатының көмөш призёры. 2014 йылда үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы. 2018 йылғы донъя университет чемпионатында көмөш призёр. 2019 йылғы йәштәр араһында Европа чемпионатында көмөш миҙал яулаусы. 2025 йылдың декабрендә [[Өфө]]лә үткән Рәсәй чемпионатында 50 килограмм ауырлыҡ категорияһында бронза миҙал яулай. Ул ярымфиналда Арина Вострикованан еңелә. Миҙалға юлланғанда ул Элеонора Чашина һәм Рината Безелде еңә. [[Рәсәй Федерацияһы]] Спорт министрының 2015 йылдың 24 февралендәге 19-сы һанлы бойороғо менән Гөлсиәгә Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт оҫтаһы тигән спорт исеме бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://infosport.ru/person/boks/galieva-gelyusa-maratovna Гөлүсә Ғәлиева.] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Татарстанда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1997 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 ноябрҙә тыуғандар]] 76ngpnv72kejziohc90oq0x4b8m0bw5 1298513 1298512 2026-05-30T04:44:03Z Баныу 28584 1298513 wikitext text/x-wiki {{ФИО}} {{Боксёр | Имя = Гелюса Галиева | Фотография = |Прозвище = |Гражданство = {{RUS}} |Дата рождения = 8.11.1997 |Место рождения = {{МР|Арск|в Арске}}, [[Татарстан]], [[Россия]] |Дата смерти = |Место смерти = |Проживание = [[Арск]], [[Татарстан]], [[Россия]] | Весовая категория = до 50 кг | Спортивный разряд = | Медали = {{ОИ-спорт|[[Бокс]]}} {{Турнир|[[Игры стран БРИКС]]}} {{Медаль|Бронза|[[Спортивные игры БРИКС 2024|Казань 2024]]|[[Бокс на играх стран БРИКС 2024|до 50 кг]]}} {{турнир|Государственные и ведомственные награды}} {{Мастер спорта России международного класса}} }} '''Гөлүсә Марат ҡыҙы Ғәлиева''' ([[8 ноябрь]] [[1997 йыл]], [[Арса]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[бокс]]ёры. 2023 йылғы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] чемпионатының көмөш призёры, 2016, 2017, 2018, 2021 һәм 2025 йылдарҙағы Рәсәй беренселегенең биш тапҡыр бронза призёры. 2024 йылғы [[БРИКС]] уйындарының бронза призёры. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры. == Карьера == Гөлүсә Марат ҡыҙы [[Татарстан Республикаһы]]ның Арса ҡалаһында тыуған. Тренерҙары — Ғәлиев М.Ғ., Чеботарев Ю. Б. . Ул «Динамо» өсөн уйнай. 2016, 2017, 2018 һәм 2021 йылдарҙа Рәсәй чемпионатының бронза призёры. 2023 йылда Рәсәй чемпионатының көмөш призёры. 2014 йылда үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы. 2018 йылғы донъя университет чемпионатында көмөш призёр. 2019 йылғы йәштәр араһында Европа чемпионатында көмөш миҙал яулаусы. 2025 йылдың декабрендә [[Өфө]]лә үткән Рәсәй чемпионатында 50 килограмм ауырлыҡ категорияһында бронза миҙал яулай. Ул ярымфиналда Арина Вострикованан еңелә. Миҙалға юлланғанда ул Элеонора Чашина һәм Рината Безелде еңә. [[Рәсәй Федерацияһы]] Спорт министрының 2015 йылдың 24 февралендәге 19-сы һанлы бойороғо менән Гөлсиәгә Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт оҫтаһы тигән спорт исеме бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://infosport.ru/person/boks/galieva-gelyusa-maratovna Гөлүсә Ғәлиева.] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Татарстанда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1997 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 ноябрҙә тыуғандар]] 8h7wrkfh0z9toh82b1tdqxcyr1tfafp 1298514 1298513 2026-05-30T04:45:42Z Баныу 28584 1298514 wikitext text/x-wiki {{ФИО}} {{Боксёр | Имя = Гелюса Галиева | Фотография = |Прозвище = |Гражданство = {{RUS}} |Дата рождения = 8.11.1997 |Место рождения = {{МР|Арск|в Арске}}, [[Татарстан]], [[Россия]] |Дата смерти = |Место смерти = |Йәшәгән урыны = [[Арса]], [[Татарстан]], [[Россия]] | Весовая категория = до 50 кг | Спортивный разряд = | Медали = {{ОИ-спорт|[[Бокс]]}} {{Турнир|[[Игры стран БРИКС]]}} {{Медаль|Бронза|[[Спортивные игры БРИКС 2024|Казань 2024]]|[[Бокс на играх стран БРИКС 2024|до 50 кг]]}} {{турнир|Государственные и ведомственные награды}} {{Мастер спорта России международного класса}} }} '''Гөлүсә Марат ҡыҙы Ғәлиева''' ([[8 ноябрь]] [[1997 йыл]], [[Арса]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[бокс]]ёры. 2023 йылғы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] чемпионатының көмөш призёры, 2016, 2017, 2018, 2021 һәм 2025 йылдарҙағы Рәсәй беренселегенең биш тапҡыр бронза призёры. 2024 йылғы [[БРИКС]] уйындарының бронза призёры. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры. == Карьера == Гөлүсә Марат ҡыҙы [[Татарстан Республикаһы]]ның Арса ҡалаһында тыуған. Тренерҙары — Ғәлиев М.Ғ., Чеботарев Ю. Б. . Ул «Динамо» өсөн уйнай. 2016, 2017, 2018 һәм 2021 йылдарҙа Рәсәй чемпионатының бронза призёры. 2023 йылда Рәсәй чемпионатының көмөш призёры. 2014 йылда үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы. 2018 йылғы донъя университет чемпионатында көмөш призёр. 2019 йылғы йәштәр араһында Европа чемпионатында көмөш миҙал яулаусы. 2025 йылдың декабрендә [[Өфө]]лә үткән Рәсәй чемпионатында 50 килограмм ауырлыҡ категорияһында бронза миҙал яулай. Ул ярымфиналда Арина Вострикованан еңелә. Миҙалға юлланғанда ул Элеонора Чашина һәм Рината Безелде еңә. [[Рәсәй Федерацияһы]] Спорт министрының 2015 йылдың 24 февралендәге 19-сы һанлы бойороғо менән Гөлсиәгә Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт оҫтаһы тигән спорт исеме бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://infosport.ru/person/boks/galieva-gelyusa-maratovna Гөлүсә Ғәлиева.] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Татарстанда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1997 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 ноябрҙә тыуғандар]] 9gmuu9zetm11uc6jbceu5wt4dtanord 1298515 1298514 2026-05-30T04:46:56Z Баныу 28584 1298515 wikitext text/x-wiki {{ФИО}} {{Боксёр | Имя = Гелюса Галиева | Фотография = |Прозвище = |Гражданство = {{RUS}} |Дата рождения = 8.11.1997 |Место рождения = {{МР|Арск|в Арске}}, [[Татарстан]], [[Россия]] |Дата смерти = |Место смерти = | Весовая категория = до 50 кг | Спортивный разряд = | Медали = {{ОИ-спорт|[[Бокс]]}} {{Турнир|[[Игры стран БРИКС]]}} {{Медаль|Бронза|[[Спортивные игры БРИКС 2024|Казань 2024]]|[[Бокс на играх стран БРИКС 2024|до 50 кг]]}} {{турнир|Государственные и ведомственные награды}} {{Мастер спорта России международного класса}} }} '''Гөлүсә Марат ҡыҙы Ғәлиева''' ([[8 ноябрь]] [[1997 йыл]], [[Арса]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[бокс]]ёры. 2023 йылғы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] чемпионатының көмөш призёры, 2016, 2017, 2018, 2021 һәм 2025 йылдарҙағы Рәсәй беренселегенең биш тапҡыр бронза призёры. 2024 йылғы [[БРИКС]] уйындарының бронза призёры. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры. == Карьера == Гөлүсә Марат ҡыҙы [[Татарстан Республикаһы]]ның Арса ҡалаһында тыуған. Тренерҙары — Ғәлиев М.Ғ., Чеботарев Ю. Б. . Ул «Динамо» өсөн уйнай. 2016, 2017, 2018 һәм 2021 йылдарҙа Рәсәй чемпионатының бронза призёры. 2023 йылда Рәсәй чемпионатының көмөш призёры. 2014 йылда үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы. 2018 йылғы донъя университет чемпионатында көмөш призёр. 2019 йылғы йәштәр араһында Европа чемпионатында көмөш миҙал яулаусы. 2025 йылдың декабрендә [[Өфө]]лә үткән Рәсәй чемпионатында 50 килограмм ауырлыҡ категорияһында бронза миҙал яулай. Ул ярымфиналда Арина Вострикованан еңелә. Миҙалға юлланғанда ул Элеонора Чашина һәм Рината Безелде еңә. [[Рәсәй Федерацияһы]] Спорт министрының 2015 йылдың 24 февралендәге 19-сы һанлы бойороғо менән Гөлсиәгә Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт оҫтаһы тигән спорт исеме бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://infosport.ru/person/boks/galieva-gelyusa-maratovna Гөлүсә Ғәлиева.] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Татарстанда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1997 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 ноябрҙә тыуғандар]] lnluywb94bh5cxzj9lbhv004ytqpr88 1298516 1298515 2026-05-30T04:47:28Z Баныу 28584 1298516 wikitext text/x-wiki {{ФИО}} {{Боксёр | Имя = Гелюса Галиева | Фотография = |Прозвище = |Гражданство = {{RUS}} |Дата рождения = 8.11.1997 |Место рождения = {{МР|Арса}}, [[Татарстан]], [[Россия]] |Дата смерти = |Место смерти = | Весовая категория = до 50 кг | Спортивный разряд = | Медали = {{ОИ-спорт|[[Бокс]]}} {{Турнир|[[Игры стран БРИКС]]}} {{Медаль|Бронза|[[Спортивные игры БРИКС 2024|Казань 2024]]|[[Бокс на играх стран БРИКС 2024|до 50 кг]]}} {{турнир|Государственные и ведомственные награды}} {{Мастер спорта России международного класса}} }} '''Гөлүсә Марат ҡыҙы Ғәлиева''' ([[8 ноябрь]] [[1997 йыл]], [[Арса]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[бокс]]ёры. 2023 йылғы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] чемпионатының көмөш призёры, 2016, 2017, 2018, 2021 һәм 2025 йылдарҙағы Рәсәй беренселегенең биш тапҡыр бронза призёры. 2024 йылғы [[БРИКС]] уйындарының бронза призёры. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры. == Карьера == Гөлүсә Марат ҡыҙы [[Татарстан Республикаһы]]ның Арса ҡалаһында тыуған. Тренерҙары — Ғәлиев М.Ғ., Чеботарев Ю. Б. . Ул «Динамо» өсөн уйнай. 2016, 2017, 2018 һәм 2021 йылдарҙа Рәсәй чемпионатының бронза призёры. 2023 йылда Рәсәй чемпионатының көмөш призёры. 2014 йылда үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы. 2018 йылғы донъя университет чемпионатында көмөш призёр. 2019 йылғы йәштәр араһында Европа чемпионатында көмөш миҙал яулаусы. 2025 йылдың декабрендә [[Өфө]]лә үткән Рәсәй чемпионатында 50 килограмм ауырлыҡ категорияһында бронза миҙал яулай. Ул ярымфиналда Арина Вострикованан еңелә. Миҙалға юлланғанда ул Элеонора Чашина һәм Рината Безелде еңә. [[Рәсәй Федерацияһы]] Спорт министрының 2015 йылдың 24 февралендәге 19-сы һанлы бойороғо менән Гөлсиәгә Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт оҫтаһы тигән спорт исеме бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://infosport.ru/person/boks/galieva-gelyusa-maratovna Гөлүсә Ғәлиева.] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Татарстанда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1997 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 ноябрҙә тыуғандар]] oucm8u5nem3lvowjslryrjsiu9ievnm 1298517 1298516 2026-05-30T04:50:04Z Баныу 28584 1298517 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ғәлиева}} {{Боксёр | Имя = Гелюса Галиева | Фотография = |Прозвище = |Гражданство = {{RUS}} |Дата рождения = 8.11.1997 |Место рождения = {{МР|Арса}}, [[Татарстан]], [[Россия]] |Дата смерти = |Место смерти = | Весовая категория = до 50 кг | Спортивный разряд = | Медали = {{ОИ-спорт|[[Бокс]]}} {{Турнир|[[Игры стран БРИКС]]}} {{Медаль|Бронза|[[Спортивные игры БРИКС 2024|Казань 2024]]|[[Бокс на играх стран БРИКС 2024|до 50 кг]]}} {{турнир|Государственные и ведомственные награды}} {{Мастер спорта России международного класса}} }} '''Гөлүсә Марат ҡыҙы Ғәлиева''' ([[8 ноябрь]] [[1997 йыл]], [[Арса]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[бокс]]ёры. 2023 йылғы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] чемпионатының көмөш призёры, 2016, 2017, 2018, 2021 һәм 2025 йылдарҙағы Рәсәй беренселегенең биш тапҡыр бронза призёры. 2024 йылғы [[БРИКС]] уйындарының бронза призёры. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры. == Карьера == Гөлүсә Марат ҡыҙы [[Татарстан Республикаһы]]ның Арса ҡалаһында тыуған. Тренерҙары — Ғәлиев М.Ғ., Чеботарев Ю. Б. . Ул «Динамо» өсөн уйнай. 2016, 2017, 2018 һәм 2021 йылдарҙа Рәсәй чемпионатының бронза призёры. 2023 йылда Рәсәй чемпионатының көмөш призёры. 2014 йылда үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы. 2018 йылғы донъя университет чемпионатында көмөш призёр. 2019 йылғы йәштәр араһында Европа чемпионатында көмөш миҙал яулаусы. 2025 йылдың декабрендә [[Өфө]]лә үткән Рәсәй чемпионатында 50 килограмм ауырлыҡ категорияһында бронза миҙал яулай. Ул ярымфиналда Арина Вострикованан еңелә. Миҙалға юлланғанда ул Элеонора Чашина һәм Рината Безелде еңә. [[Рәсәй Федерацияһы]] Спорт министрының 2015 йылдың 24 февралендәге 19-сы һанлы бойороғо менән Гөлсиәгә Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт оҫтаһы тигән спорт исеме бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://infosport.ru/person/boks/galieva-gelyusa-maratovna Гөлүсә Ғәлиева.] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Татарстанда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1997 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 ноябрҙә тыуғандар]] c4rj2w43qkacp8mktmmi91trjhm068k 1298518 1298517 2026-05-30T04:50:59Z Баныу 28584 /* Карьера */ 1298518 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ғәлиева}} {{Боксёр | Имя = Гелюса Галиева | Фотография = |Прозвище = |Гражданство = {{RUS}} |Дата рождения = 8.11.1997 |Место рождения = {{МР|Арса}}, [[Татарстан]], [[Россия]] |Дата смерти = |Место смерти = | Весовая категория = до 50 кг | Спортивный разряд = | Медали = {{ОИ-спорт|[[Бокс]]}} {{Турнир|[[Игры стран БРИКС]]}} {{Медаль|Бронза|[[Спортивные игры БРИКС 2024|Казань 2024]]|[[Бокс на играх стран БРИКС 2024|до 50 кг]]}} {{турнир|Государственные и ведомственные награды}} {{Мастер спорта России международного класса}} }} '''Гөлүсә Марат ҡыҙы Ғәлиева''' ([[8 ноябрь]] [[1997 йыл]], [[Арса]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[бокс]]ёры. 2023 йылғы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] чемпионатының көмөш призёры, 2016, 2017, 2018, 2021 һәм 2025 йылдарҙағы Рәсәй беренселегенең биш тапҡыр бронза призёры. 2024 йылғы [[БРИКС]] уйындарының бронза призёры. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры. == Карьераһы == Гөлүсә Марат ҡыҙы [[Татарстан Республикаһы]]ның Арса ҡалаһында тыуған. Тренерҙары — Ғәлиев М.Ғ., Чеботарев Ю. Б. . Ул «Динамо» өсөн уйнай. 2016, 2017, 2018 һәм 2021 йылдарҙа Рәсәй чемпионатының бронза призёры. 2023 йылда Рәсәй чемпионатының көмөш призёры. 2014 йылда үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы. 2018 йылғы донъя университет чемпионатында көмөш призёр. 2019 йылғы йәштәр араһында Европа чемпионатында көмөш миҙал яулаусы. 2025 йылдың декабрендә [[Өфө]]лә үткән Рәсәй чемпионатында 50 килограмм ауырлыҡ категорияһында бронза миҙал яулай. Ул ярымфиналда Арина Вострикованан еңелә. Миҙалға юлланғанда ул Элеонора Чашина һәм Рината Безелде еңә. [[Рәсәй Федерацияһы]] Спорт министрының 2015 йылдың 24 февралендәге 19-сы һанлы бойороғо менән Гөлсиәгә Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт оҫтаһы тигән спорт исеме бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://infosport.ru/person/boks/galieva-gelyusa-maratovna Гөлүсә Ғәлиева.] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Татарстанда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1997 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 ноябрҙә тыуғандар]] omnae58nu9521wws3ns50vztuaoo0cj 1298519 1298518 2026-05-30T05:01:27Z Баныу 28584 /* Карьераһы */ сығанаҡтар 1298519 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ғәлиева}} {{Боксёр | Имя = Гелюса Галиева | Фотография = |Прозвище = |Гражданство = {{RUS}} |Дата рождения = 8.11.1997 |Место рождения = {{МР|Арса}}, [[Татарстан]], [[Россия]] |Дата смерти = |Место смерти = | Весовая категория = до 50 кг | Спортивный разряд = | Медали = {{ОИ-спорт|[[Бокс]]}} {{Турнир|[[Игры стран БРИКС]]}} {{Медаль|Бронза|[[Спортивные игры БРИКС 2024|Казань 2024]]|[[Бокс на играх стран БРИКС 2024|до 50 кг]]}} {{турнир|Государственные и ведомственные награды}} {{Мастер спорта России международного класса}} }} '''Гөлүсә Марат ҡыҙы Ғәлиева''' ([[8 ноябрь]] [[1997 йыл]], [[Арса]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[бокс]]ёры. 2023 йылғы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] чемпионатының көмөш призёры, 2016, 2017, 2018, 2021 һәм 2025 йылдарҙағы Рәсәй беренселегенең биш тапҡыр бронза призёры. 2024 йылғы [[БРИКС]] уйындарының бронза призёры. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры. == Карьераһы == Гөлүсә Марат ҡыҙы [[Татарстан Республикаһы]]ның Арса ҡалаһында тыуған. Тренерҙары — Ғәлиев М.Ғ., Чеботарев Ю. Б. . Ул «Динамо» өсөн уйнай<ref>{{Cite web|url=https://infosport.ru/person/boks/galieva-gelyusa-maratovna|title=ГАЛИЕВА Гелюса Маратовна {{!}} Российские спортсмены {{!}} Спортивная Россия|lang=ru|website=infosport.ru|access-date=2023-11-14|archive-date=2023-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231114122729/https://infosport.ru/person/boks/galieva-gelyusa-maratovna|url-status=live}}</ref>. 2016, 2017, 2018 һәм 2021 йылдарҙа Рәсәй чемпионатының бронза призёры. 2023 йылда Рәсәй чемпионатының көмөш призёры. 2014 йылда үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы<ref>{{Cite web|url=https://tatar-congress.org/ru/blog/17-letnyaya-chempionka-rf-po-boksu-gelyusa-galieva-iz-tatarstana-stala-chempionkoy-evropy-po-boksu/|title=17-летняя чемпионка РФ по боксу Гелюса Галиева из Татарстана стала чемпионкой Европы по боксу|lang=ru-RU|first=Гөлназ|last=Шәйхи|website=Всемирный конгресс татар|access-date=2023-11-14|archive-date=2023-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231114115941/https://tatar-congress.org/ru/blog/17-letnyaya-chempionka-rf-po-boksu-gelyusa-galieva-iz-tatarstana-stala-chempionkoy-evropy-po-boksu/|url-status=live}}</ref>. 2018 йылғы донъя университет чемпионатында көмөш призёр. 2019 йылғы йәштәр араһында Европа чемпионатында көмөш миҙал яулаусы. 2025 йылдың декабрендә [[Өфө]]лә үткән Рәсәй чемпионатында 50 килограмм ауырлыҡ категорияһында бронза миҙал яулай. Ул ярымфиналда [[Вострикова Арина Евгеньевна|Арина Вострикованан]] еңелә<ref>{{Cite web|url=https://rusboxing.ru/news/8471|title=Чемпионат России среди женщин. Полуфиналы|website=rusboxing.ru|access-date=2025-12-04}}</ref>. Миҙалға юлланғанда ул Элеонора Чашина һәм [[Безель Рината Юрьевна|Безелде]] еңә. [[Рәсәй Федерацияһы]] Спорт министрының 2015 йылдың 24 февралендәге 19-сы һанлы бойороғо менән Гөлүсәгә Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт оҫтаһы тигән исем бирелә<ref>{{Cite web|url=https://msrfinfo.ru/people/18086|title=ГАЛИЕВА Гелюса Маратовна - Мастер спорта России международного класса :: Статистика и аналитика развития спорта в России|website=msrfinfo.ru|access-date=2023-11-14|archive-date=2023-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230517162942/https://msrfinfo.ru/people/18086|url-status=live}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://infosport.ru/person/boks/galieva-gelyusa-maratovna Гөлүсә Ғәлиева.] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Татарстанда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1997 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 ноябрҙә тыуғандар]] t8b9wp01c20s17a0vjqio38o058m6xm 1298541 1298519 2026-05-30T05:55:13Z Баныу 28584 /* Карьераһы */ 1298541 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ғәлиева}} {{Боксёр | Имя = Гелюса Галиева | Фотография = |Прозвище = |Гражданство = {{RUS}} |Дата рождения = 8.11.1997 |Место рождения = {{МР|Арса}}, [[Татарстан]], [[Россия]] |Дата смерти = |Место смерти = | Весовая категория = до 50 кг | Спортивный разряд = | Медали = {{ОИ-спорт|[[Бокс]]}} {{Турнир|[[Игры стран БРИКС]]}} {{Медаль|Бронза|[[Спортивные игры БРИКС 2024|Казань 2024]]|[[Бокс на играх стран БРИКС 2024|до 50 кг]]}} {{турнир|Государственные и ведомственные награды}} {{Мастер спорта России международного класса}} }} '''Гөлүсә Марат ҡыҙы Ғәлиева''' ([[8 ноябрь]] [[1997 йыл]], [[Арса]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[бокс]]ёры. 2023 йылғы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] чемпионатының көмөш призёры, 2016, 2017, 2018, 2021 һәм 2025 йылдарҙағы Рәсәй беренселегенең биш тапҡыр бронза призёры. 2024 йылғы [[БРИКС]] уйындарының бронза призёры. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры. == Карьераһы == Гөлүсә Марат ҡыҙы [[Татарстан Республикаһы]]ның Арса ҡалаһында тыуған. Тренерҙары — Ғәлиев М.Ғ., Чеботарев Ю. Б. Ул «Динамо» өсөн уйнай<ref>{{Cite web|url=https://infosport.ru/person/boks/galieva-gelyusa-maratovna|title=ГАЛИЕВА Гелюса Маратовна {{!}} Российские спортсмены {{!}} Спортивная Россия|lang=ru|website=infosport.ru|access-date=2023-11-14|archive-date=2023-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231114122729/https://infosport.ru/person/boks/galieva-gelyusa-maratovna|url-status=live}}</ref>. 2016, 2017, 2018 һәм 2021 йылдарҙа Рәсәй чемпионатының бронза призёры. 2023 йылда Рәсәй чемпионатының көмөш призёры. 2014 йылда үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы<ref>{{Cite web|url=https://tatar-congress.org/ru/blog/17-letnyaya-chempionka-rf-po-boksu-gelyusa-galieva-iz-tatarstana-stala-chempionkoy-evropy-po-boksu/|title=17-летняя чемпионка РФ по боксу Гелюса Галиева из Татарстана стала чемпионкой Европы по боксу|lang=ru-RU|first=Гөлназ|last=Шәйхи|website=Всемирный конгресс татар|access-date=2023-11-14|archive-date=2023-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231114115941/https://tatar-congress.org/ru/blog/17-letnyaya-chempionka-rf-po-boksu-gelyusa-galieva-iz-tatarstana-stala-chempionkoy-evropy-po-boksu/|url-status=live}}</ref>. 2018 йылғы донъя университет чемпионатында көмөш призёр. 2019 йылғы йәштәр араһында Европа чемпионатында көмөш миҙал яулаусы. 2025 йылдың декабрендә [[Өфө]]лә үткән Рәсәй чемпионатында 50 килограмм ауырлыҡ категорияһында бронза миҙал яулай. Ул ярымфиналда [[Вострикова Арина Евгеньевна|Арина Вострикованан]] еңелә<ref>{{Cite web|url=https://rusboxing.ru/news/8471|title=Чемпионат России среди женщин. Полуфиналы|website=rusboxing.ru|access-date=2025-12-04}}</ref>. Миҙалға юлланғанда ул Элеонора Чашина һәм [[Безель Рината Юрьевна|Безелде]] еңә. [[Рәсәй Федерацияһы]] Спорт министрының 2015 йылдың 24 февралендәге 19-сы һанлы бойороғо менән Гөлүсәгә Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт оҫтаһы тигән исем бирелә<ref>{{Cite web|url=https://msrfinfo.ru/people/18086|title=ГАЛИЕВА Гелюса Маратовна - Мастер спорта России международного класса :: Статистика и аналитика развития спорта в России|website=msrfinfo.ru|access-date=2023-11-14|archive-date=2023-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230517162942/https://msrfinfo.ru/people/18086|url-status=live}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://infosport.ru/person/boks/galieva-gelyusa-maratovna Гөлүсә Ғәлиева.] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Татарстанда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1997 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 ноябрҙә тыуғандар]] 8x5ztwmja3wj454rf2wj2ipoz69z119 1 200047 1298520 1292437 2026-05-30T05:04:31Z Баныу 28584 1298520 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Галиева, Гелюса Маратовна|30 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Ilnaz26|тема=спорт|тема2=|тема3= |ил=Татарҙар |ил2= |ил3= }} lcr05ev0szbtxobbjgkw0sowvt5fgah 0 200183 1298532 1293377 2026-05-30T05:38:14Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298532 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Фатима бинт Хөзәм''' ({{Lang-ar|فَاطِمَة بِنْت حُزَام}} ; '''Өммәл-Бәнин''' ({{Lang-ar|أُمّ ٱلْبَنِين}} «улдар әсәһе»; 683 йылда вафат була) — [[Али ибн Әбү Талип|Ғәли ибн Әби Талибтың]] ҡатыны, дүртенсе Рәшидун хәлифәһе (656—661 йылдарҙа идара итә) һәм беренсе [[Шиғыйҙар|шиғый]] [[имам]]. Ул Ҡайс конфедерацияһы составындағы ҡәбилә [[Бану Килаб]] ҡәбиләһенә ҡарай{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. Өммө әл-Банин 632 йылда, тәүге ҡатыны [[Фатима (Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы)|Фатима]] үлгәндән һуң күп тә үтмәй, ислам пәйғәмбәре [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәттең]] ҡыҙы, ире Алиға өйләнгән{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. Ул Алиға дүрт ул тапҡан, улар барыһы ла 680 йылда Кәрбәлә һуғышында һәләк булған{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. == Биографияһы == Атаһы — Бану Килаб ырыуынан Әбү әл-Мәжл Хизәм бинт Халид, ә әсәһе — Сүһәйл бинт Әмир бинт Мәликтең ҡыҙы Ләйлә йәки Сәмәмә. Киләб ырыуы — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ата-баба ырыуы. Уның тыуған көнө билдәһеҙ. Шиғый тарихсыһы Әбү әл-Фараж әл-Исфахани уның Али ибн Әби Талиб менән өйләнешеүе тураһында ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙе үҙенең «Мәҡәтил әл-Талибиййин» тарихи-биографик йыйынтығында бирә. Ғәлиҙең ғәрәп шәжәрәһен белгән ағаһы Аҡил Фатима бинт Хизәмде Али менән таныштыра, сөнки уның ырыуы батырлыҡ менән дан тота, һәм ул Алиҙың батыр улдары булырына өмөтләнә. Шулай итеп, Ғәли уға һижриҙең 11-се йылында өйләнә. Уның Ғәли менән өйләнешеүе ғаиләгә дүрт ул тыуа: Ғәббәс, Абдулла, Джәғфәр һәм Ғөсмән. Тап улдарының батырлығы арҡаһында ул Өмми әл-Банин (һүҙмә-һүҙ «улдарҙың әсәһе») тип атала, был титул Фатима бинт Хузәмгә йөкмәтелә. 680 йылда дүртеһе лә бер туған ҡустыһы Хөсәйен ибн Али менән бергә Кәрбәлә яуында һуғыша һәм уның менән бергә һәләк була. Кәрбәләнән әсирҙәр каруаны Мәҙинәгә ингәс, улар уға улдарының ғазаплы үлемдәре тураһында хәбәр килтерә, һәм быны ишеткәс, Өмми әл-Бәнин, Хөсәйенде тере килеш күрер өсөн, улдарын һәм ерҙәге бөтә нәмәне бирәсәге тураһында әйтә, тиҙәр. Шиғый ғалимы Йософ әл-Ошкури быны уның Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ғаиләһенә, Әхл-Бәйткә тоғролоғо билдәһе тип һанай.{{нет ссылок|дата=30 мая 2025}} Кәрбәләнән ҡайтҡас, [[Зәйнәб - Мөхәммәт Пәйғәмбәр ейәнсәре|Зәйнәб бинт Ғәли]] Өммәл-Бәнигә шәхсән үҙе килеп, уның ҡайғыһын уртаҡлашҡан, тиҙәр. Ул даими рәүештә Мәҙинәләге әл-Бәҡи зыяратына барып, ейәне Өбәйҙулла ибн Аббастың вафатына ҡайғыра. Улдары өсөн шул тиклем борсола, хатта ундағы халыҡты, шул иҫәптән [[Өмәүиҙәр хәлифәлеге|Өмәүиҙәр хәлифәһе]] Мәрүән I ибн әл-Хәкәмде лә илата. {{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}} Ул әл-Баҡиҙа, Мөхәммәттең һеңлеләре Сафия һәм Атика эргәһендә ерләнгән, әммә үлем йылы, шулай уҡ тыуған көнө билдәһеҙ. {{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}} Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа уның үлем көнө 13 [[Йомадиәл ахыр|Джумәҙә әл-Әхир,]] 64 йәки 70 тип билдәләнә. == Шиғый мәҙәниәтендә == Шиғи ҡатын-кыҙҙар, бигерәк тә Иранда, Өмми әл-Банина тауауыл доғаһын уҡыйҙар, уның рухынан, бигерәк тә улар бик мохтаж булғанда йәки ауыр ваҡытларҙа сабырлыҡ алыу өсөн, доғаларын уларға ҡушыуын һорайҙар. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Blukbashi, Ali; Yusofi-Oshkuri, Hasan (2020) (in fa). ام البنین [Umm al-Banin]. Encyclopaedia Islamica Foundation. <nowiki>https://cgie.org.ir/fa/article/225713/ام-البنین</nowiki>. Blukbashi, Ali; Yusofi-Oshkuri, Hasan (2020) (in fa). ام البنین [Umm al-Banin]. Encyclopaedia Islamica Foundation. <nowiki>https://cgie.org.ir/fa/article/225713/ام-البنین</nowiki>.  == Һылтанмалар == {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] nuqkziiduosk1u25fcves5r8xsr6tnl 1298533 1298532 2026-05-30T05:38:42Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298533 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Фатима бинт Хөзәм''' ({{Lang-ar|فَاطِمَة بِنْت حُزَام}} ; '''Өммәл-Бәнин''' ({{Lang-ar|أُمّ ٱلْبَنِين}} «улдар әсәһе»; 683 йылда вафат була) — [[Али ибн Әбү Талип|Ғәли ибн Әби Талибтың]] ҡатыны, дүртенсе Рәшидун хәлифәһе (656—661 йылдарҙа идара итә) һәм беренсе [[Шиғыйҙар|шиғый]] [[имам]]. Ул Ҡайс конфедерацияһы составындағы ҡәбилә [[Бану Килаб]] ҡәбиләһенә ҡарай{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. Өммө әл-Банин 632 йылда, тәүге ҡатыны [[Фатима (Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы)|Фатима]] үлгәндән һуң күп тә үтмәй, ислам пәйғәмбәре [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәттең]] ҡыҙы, ире Алиға өйләнгән{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. Ул Алиға дүрт ул тапҡан, улар барыһы ла 680 йылда Кәрбәлә һуғышында һәләк булған{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. == Биографияһы == Атаһы — Бану Килаб ырыуынан Әбү әл-Мәжл Хизәм бинт Халид, ә әсәһе — Сүһәйл бинт Әмир бинт Мәликтең ҡыҙы Ләйлә йәки Сәмәмә. Киләб ырыуы — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ата-баба ырыуы. Уның тыуған көнө билдәһеҙ. Шиғый тарихсыһы Әбү әл-Фараж әл-Исфахани уның Али ибн Әби Талиб менән өйләнешеүе тураһында ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙе үҙенең «Мәҡәтил әл-Талибиййин» тарихи-биографик йыйынтығында бирә. Ғәлиҙең ғәрәп шәжәрәһен белгән ағаһы Аҡил Фатима бинт Хизәмде Али менән таныштыра, сөнки уның ырыуы батырлыҡ менән дан тота, һәм ул Алиҙың батыр улдары булырына өмөтләнә. Шулай итеп, Ғәли уға һижриҙең 11-се йылында өйләнә. Уның Ғәли менән өйләнешеүе ғаиләгә дүрт ул тыуа: Ғәббәс, Абдулла, Джәғфәр һәм Ғөсмән. Тап улдарының батырлығы арҡаһында ул Өмми әл-Банин (һүҙмә-һүҙ «улдарҙың әсәһе») тип атала, был титул Фатима бинт Хузәмгә йөкмәтелә. 680 йылда дүртеһе лә бер туған ҡустыһы Хөсәйен ибн Али менән бергә Кәрбәлә яуында һуғыша һәм уның менән бергә һәләк була. Кәрбәләнән әсирҙәр каруаны Мәҙинәгә ингәс, улар уға улдарының ғазаплы үлемдәре тураһында хәбәр килтерә, һәм быны ишеткәс, Өмми әл-Бәнин, Хөсәйенде тере килеш күрер өсөн, улдарын һәм ерҙәге бөтә нәмәне бирәсәге тураһында әйтә, тиҙәр. Шиғый ғалимы Йософ әл-Ошкури быны уның Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ғаиләһенә, Әхл-Бәйткә тоғролоғо билдәһе тип һанай.{{нет ссылок|дата=30 мая 2026}} Кәрбәләнән ҡайтҡас, [[Зәйнәб - Мөхәммәт Пәйғәмбәр ейәнсәре|Зәйнәб бинт Ғәли]] Өммәл-Бәнигә шәхсән үҙе килеп, уның ҡайғыһын уртаҡлашҡан, тиҙәр. Ул даими рәүештә Мәҙинәләге әл-Бәҡи зыяратына барып, ейәне Өбәйҙулла ибн Аббастың вафатына ҡайғыра. Улдары өсөн шул тиклем борсола, хатта ундағы халыҡты, шул иҫәптән [[Өмәүиҙәр хәлифәлеге|Өмәүиҙәр хәлифәһе]] Мәрүән I ибн әл-Хәкәмде лә илата. {{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}} Ул әл-Баҡиҙа, Мөхәммәттең һеңлеләре Сафия һәм Атика эргәһендә ерләнгән, әммә үлем йылы, шулай уҡ тыуған көнө билдәһеҙ. {{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}} Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа уның үлем көнө 13 [[Йомадиәл ахыр|Джумәҙә әл-Әхир,]] 64 йәки 70 тип билдәләнә. == Шиғый мәҙәниәтендә == Шиғи ҡатын-кыҙҙар, бигерәк тә Иранда, Өмми әл-Банина тауауыл доғаһын уҡыйҙар, уның рухынан, бигерәк тә улар бик мохтаж булғанда йәки ауыр ваҡытларҙа сабырлыҡ алыу өсөн, доғаларын уларға ҡушыуын һорайҙар. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Blukbashi, Ali; Yusofi-Oshkuri, Hasan (2020) (in fa). ام البنین [Umm al-Banin]. Encyclopaedia Islamica Foundation. <nowiki>https://cgie.org.ir/fa/article/225713/ام-البنین</nowiki>. Blukbashi, Ali; Yusofi-Oshkuri, Hasan (2020) (in fa). ام البنین [Umm al-Banin]. Encyclopaedia Islamica Foundation. <nowiki>https://cgie.org.ir/fa/article/225713/ام-البنین</nowiki>.  == Һылтанмалар == {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] fwerh6uw1y2rii5oqmmpo4el7b60ena 1298534 1298533 2026-05-30T05:39:09Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298534 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Фатима бинт Хөзәм''' ({{Lang-ar|فَاطِمَة بِنْت حُزَام}} ; '''Өммәл-Бәнин''' ({{Lang-ar|أُمّ ٱلْبَنِين}} «улдар әсәһе»; 683 йылда вафат була) — [[Али ибн Әбү Талип|Ғәли ибн Әби Талибтың]] ҡатыны, дүртенсе Рәшидун хәлифәһе (656—661 йылдарҙа идара итә) һәм беренсе [[Шиғыйҙар|шиғый]] [[имам]]. Ул Ҡайс конфедерацияһы составындағы ҡәбилә [[Бану Килаб]] ҡәбиләһенә ҡарай{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. Өммө әл-Банин 632 йылда, тәүге ҡатыны [[Фатима (Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы)|Фатима]] үлгәндән һуң күп тә үтмәй, ислам пәйғәмбәре [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәттең]] ҡыҙы, ире Алиға өйләнгән{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. Ул Алиға дүрт ул тапҡан, улар барыһы ла 680 йылда Кәрбәлә һуғышында һәләк булған{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. == Биографияһы == Атаһы — Бану Килаб ырыуынан Әбү әл-Мәжл Хизәм бинт Халид, ә әсәһе — Сүһәйл бинт Әмир бинт Мәликтең ҡыҙы Ләйлә йәки Сәмәмә. Киләб ырыуы — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ата-баба ырыуы. Уның тыуған көнө билдәһеҙ. Шиғый тарихсыһы Әбү әл-Фараж әл-Исфахани уның Али ибн Әби Талиб менән өйләнешеүе тураһында ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙе үҙенең «Мәҡәтил әл-Талибиййин» тарихи-биографик йыйынтығында бирә. Ғәлиҙең ғәрәп шәжәрәһен белгән ағаһы Аҡил Фатима бинт Хизәмде Али менән таныштыра, сөнки уның ырыуы батырлыҡ менән дан тота, һәм ул Алиҙың батыр улдары булырына өмөтләнә. Шулай итеп, Ғәли уға һижриҙең 11-се йылында өйләнә. Уның Ғәли менән өйләнешеүе ғаиләгә дүрт ул тыуа: Ғәббәс, Абдулла, Джәғфәр һәм Ғөсмән. Тап улдарының батырлығы арҡаһында ул Өмми әл-Банин (һүҙмә-һүҙ «улдарҙың әсәһе») тип атала, был титул Фатима бинт Хузәмгә йөкмәтелә. 680 йылда дүртеһе лә бер туған ҡустыһы Хөсәйен ибн Али менән бергә Кәрбәлә яуында һуғыша һәм уның менән бергә һәләк була. Кәрбәләнән әсирҙәр каруаны Мәҙинәгә ингәс, улар уға улдарының ғазаплы үлемдәре тураһында хәбәр килтерә, һәм быны ишеткәс, Өмми әл-Бәнин, Хөсәйенде тере килеш күрер өсөн, улдарын һәм ерҙәге бөтә нәмәне бирәсәге тураһында әйтә, тиҙәр. Шиғый ғалимы Йософ әл-Ошкури быны уның Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ғаиләһенә, Әхл-Бәйткә тоғролоғо билдәһе тип һанай.{{нет ссылок|дата=30 май 2026}} Кәрбәләнән ҡайтҡас, [[Зәйнәб - Мөхәммәт Пәйғәмбәр ейәнсәре|Зәйнәб бинт Ғәли]] Өммәл-Бәнигә шәхсән үҙе килеп, уның ҡайғыһын уртаҡлашҡан, тиҙәр. Ул даими рәүештә Мәҙинәләге әл-Бәҡи зыяратына барып, ейәне Өбәйҙулла ибн Аббастың вафатына ҡайғыра. Улдары өсөн шул тиклем борсола, хатта ундағы халыҡты, шул иҫәптән [[Өмәүиҙәр хәлифәлеге|Өмәүиҙәр хәлифәһе]] Мәрүән I ибн әл-Хәкәмде лә илата. {{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}} Ул әл-Баҡиҙа, Мөхәммәттең һеңлеләре Сафия һәм Атика эргәһендә ерләнгән, әммә үлем йылы, шулай уҡ тыуған көнө билдәһеҙ. {{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}} Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа уның үлем көнө 13 [[Йомадиәл ахыр|Джумәҙә әл-Әхир,]] 64 йәки 70 тип билдәләнә. == Шиғый мәҙәниәтендә == Шиғи ҡатын-кыҙҙар, бигерәк тә Иранда, Өмми әл-Банина тауауыл доғаһын уҡыйҙар, уның рухынан, бигерәк тә улар бик мохтаж булғанда йәки ауыр ваҡытларҙа сабырлыҡ алыу өсөн, доғаларын уларға ҡушыуын һорайҙар. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Blukbashi, Ali; Yusofi-Oshkuri, Hasan (2020) (in fa). ام البنین [Umm al-Banin]. Encyclopaedia Islamica Foundation. <nowiki>https://cgie.org.ir/fa/article/225713/ام-البنین</nowiki>. Blukbashi, Ali; Yusofi-Oshkuri, Hasan (2020) (in fa). ام البنین [Umm al-Banin]. Encyclopaedia Islamica Foundation. <nowiki>https://cgie.org.ir/fa/article/225713/ام-البنین</nowiki>.  == Һылтанмалар == {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] 9gldfqmryglaps4s2shykaurhupa502 1298535 1298534 2026-05-30T05:39:56Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298535 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Фатима бинт Хөзәм''' ({{Lang-ar|فَاطِمَة بِنْت حُزَام}} ; '''Өммәл-Бәнин''' ({{Lang-ar|أُمّ ٱلْبَنِين}} «улдар әсәһе»; 683 йылда вафат була) — [[Али ибн Әбү Талип|Ғәли ибн Әби Талибтың]] ҡатыны, дүртенсе Рәшидун хәлифәһе (656—661 йылдарҙа идара итә) һәм беренсе [[Шиғыйҙар|шиғый]] [[имам]]. Ул Ҡайс конфедерацияһы составындағы ҡәбилә [[Бану Килаб]] ҡәбиләһенә ҡарай{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. Өммө әл-Банин 632 йылда, тәүге ҡатыны [[Фатима (Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы)|Фатима]] үлгәндән һуң күп тә үтмәй, ислам пәйғәмбәре [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәттең]] ҡыҙы, ире Алиға өйләнгән{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. Ул Алиға дүрт ул тапҡан, улар барыһы ла 680 йылда Кәрбәлә һуғышында һәләк булған{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. == Биографияһы == Атаһы — Бану Килаб ырыуынан Әбү әл-Мәжл Хизәм бинт Халид, ә әсәһе — Сүһәйл бинт Әмир бинт Мәликтең ҡыҙы Ләйлә йәки Сәмәмә. Киләб ырыуы — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ата-баба ырыуы. Уның тыуған көнө билдәһеҙ. Шиғый тарихсыһы Әбү әл-Фараж әл-Исфахани уның Али ибн Әби Талиб менән өйләнешеүе тураһында ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙе үҙенең «Мәҡәтил әл-Талибиййин» тарихи-биографик йыйынтығында бирә. Ғәлиҙең ғәрәп шәжәрәһен белгән ағаһы Аҡил Фатима бинт Хизәмде Али менән таныштыра, сөнки уның ырыуы батырлыҡ менән дан тота, һәм ул Алиҙың батыр улдары булырына өмөтләнә. Шулай итеп, Ғәли уға һижриҙең 11-се йылында өйләнә. Уның Ғәли менән өйләнешеүе ғаиләгә дүрт ул тыуа: Ғәббәс, Абдулла, Джәғфәр һәм Ғөсмән. Тап улдарының батырлығы арҡаһында ул Өмми әл-Банин (һүҙмә-һүҙ «улдарҙың әсәһе») тип атала, был титул Фатима бинт Хузәмгә йөкмәтелә. 680 йылда дүртеһе лә бер туған ҡустыһы Хөсәйен ибн Али менән бергә Кәрбәлә яуында һуғыша һәм уның менән бергә һәләк була. Кәрбәләнән әсирҙәр каруаны Мәҙинәгә ингәс, улар уға улдарының ғазаплы үлемдәре тураһында хәбәр килтерә, һәм быны ишеткәс, Өмми әл-Бәнин, Хөсәйенде тере килеш күрер өсөн, улдарын һәм ерҙәге бөтә нәмәне бирәсәге тураһында әйтә, тиҙәр. Шиғый ғалимы Йософ әл-Ошкури быны уның Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ғаиләһенә, Әхл-Бәйткә тоғролоғо билдәһе тип һанай.{{нет ссылок|дата=30 май 2026 йыл}} Кәрбәләнән ҡайтҡас, [[Зәйнәб - Мөхәммәт Пәйғәмбәр ейәнсәре|Зәйнәб бинт Ғәли]] Өммәл-Бәнигә шәхсән үҙе килеп, уның ҡайғыһын уртаҡлашҡан, тиҙәр. Ул даими рәүештә Мәҙинәләге әл-Бәҡи зыяратына барып, ейәне Өбәйҙулла ибн Аббастың вафатына ҡайғыра. Улдары өсөн шул тиклем борсола, хатта ундағы халыҡты, шул иҫәптән [[Өмәүиҙәр хәлифәлеге|Өмәүиҙәр хәлифәһе]] Мәрүән I ибн әл-Хәкәмде лә илата. {{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}} Ул әл-Баҡиҙа, Мөхәммәттең һеңлеләре Сафия һәм Атика эргәһендә ерләнгән, әммә үлем йылы, шулай уҡ тыуған көнө билдәһеҙ. {{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}} Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа уның үлем көнө 13 [[Йомадиәл ахыр|Джумәҙә әл-Әхир,]] 64 йәки 70 тип билдәләнә. == Шиғый мәҙәниәтендә == Шиғи ҡатын-кыҙҙар, бигерәк тә Иранда, Өмми әл-Банина тауауыл доғаһын уҡыйҙар, уның рухынан, бигерәк тә улар бик мохтаж булғанда йәки ауыр ваҡытларҙа сабырлыҡ алыу өсөн, доғаларын уларға ҡушыуын һорайҙар. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Blukbashi, Ali; Yusofi-Oshkuri, Hasan (2020) (in fa). ام البنین [Umm al-Banin]. Encyclopaedia Islamica Foundation. <nowiki>https://cgie.org.ir/fa/article/225713/ام-البنین</nowiki>. Blukbashi, Ali; Yusofi-Oshkuri, Hasan (2020) (in fa). ام البنین [Umm al-Banin]. Encyclopaedia Islamica Foundation. <nowiki>https://cgie.org.ir/fa/article/225713/ام-البنین</nowiki>.  == Һылтанмалар == {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] is2u6llnad1z9yidzvr6eqoavnl2o0r 1298536 1298535 2026-05-30T05:40:14Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298536 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Фатима бинт Хөзәм''' ({{Lang-ar|فَاطِمَة بِنْت حُزَام}} ; '''Өммәл-Бәнин''' ({{Lang-ar|أُمّ ٱلْبَنِين}} «улдар әсәһе»; 683 йылда вафат була) — [[Али ибн Әбү Талип|Ғәли ибн Әби Талибтың]] ҡатыны, дүртенсе Рәшидун хәлифәһе (656—661 йылдарҙа идара итә) һәм беренсе [[Шиғыйҙар|шиғый]] [[имам]]. Ул Ҡайс конфедерацияһы составындағы ҡәбилә [[Бану Килаб]] ҡәбиләһенә ҡарай{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. Өммө әл-Банин 632 йылда, тәүге ҡатыны [[Фатима (Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы)|Фатима]] үлгәндән һуң күп тә үтмәй, ислам пәйғәмбәре [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәттең]] ҡыҙы, ире Алиға өйләнгән{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. Ул Алиға дүрт ул тапҡан, улар барыһы ла 680 йылда Кәрбәлә һуғышында һәләк булған{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. == Биографияһы == Атаһы — Бану Килаб ырыуынан Әбү әл-Мәжл Хизәм бинт Халид, ә әсәһе — Сүһәйл бинт Әмир бинт Мәликтең ҡыҙы Ләйлә йәки Сәмәмә. Киләб ырыуы — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ата-баба ырыуы. Уның тыуған көнө билдәһеҙ. Шиғый тарихсыһы Әбү әл-Фараж әл-Исфахани уның Али ибн Әби Талиб менән өйләнешеүе тураһында ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙе үҙенең «Мәҡәтил әл-Талибиййин» тарихи-биографик йыйынтығында бирә. Ғәлиҙең ғәрәп шәжәрәһен белгән ағаһы Аҡил Фатима бинт Хизәмде Али менән таныштыра, сөнки уның ырыуы батырлыҡ менән дан тота, һәм ул Алиҙың батыр улдары булырына өмөтләнә. Шулай итеп, Ғәли уға һижриҙең 11-се йылында өйләнә. Уның Ғәли менән өйләнешеүе ғаиләгә дүрт ул тыуа: Ғәббәс, Абдулла, Джәғфәр һәм Ғөсмән. Тап улдарының батырлығы арҡаһында ул Өмми әл-Банин (һүҙмә-һүҙ «улдарҙың әсәһе») тип атала, был титул Фатима бинт Хузәмгә йөкмәтелә. 680 йылда дүртеһе лә бер туған ҡустыһы Хөсәйен ибн Али менән бергә Кәрбәлә яуында һуғыша һәм уның менән бергә һәләк була. Кәрбәләнән әсирҙәр каруаны Мәҙинәгә ингәс, улар уға улдарының ғазаплы үлемдәре тураһында хәбәр килтерә, һәм быны ишеткәс, Өмми әл-Бәнин, Хөсәйенде тере килеш күрер өсөн, улдарын һәм ерҙәге бөтә нәмәне бирәсәге тураһында әйтә, тиҙәр. Шиғый ғалимы Йософ әл-Ошкури быны уның Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ғаиләһенә, Әхл-Бәйткә тоғролоғо билдәһе тип һанай.{{нет ссылок}} Кәрбәләнән ҡайтҡас, [[Зәйнәб - Мөхәммәт Пәйғәмбәр ейәнсәре|Зәйнәб бинт Ғәли]] Өммәл-Бәнигә шәхсән үҙе килеп, уның ҡайғыһын уртаҡлашҡан, тиҙәр. Ул даими рәүештә Мәҙинәләге әл-Бәҡи зыяратына барып, ейәне Өбәйҙулла ибн Аббастың вафатына ҡайғыра. Улдары өсөн шул тиклем борсола, хатта ундағы халыҡты, шул иҫәптән [[Өмәүиҙәр хәлифәлеге|Өмәүиҙәр хәлифәһе]] Мәрүән I ибн әл-Хәкәмде лә илата. {{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}} Ул әл-Баҡиҙа, Мөхәммәттең һеңлеләре Сафия һәм Атика эргәһендә ерләнгән, әммә үлем йылы, шулай уҡ тыуған көнө билдәһеҙ. {{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}} Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа уның үлем көнө 13 [[Йомадиәл ахыр|Джумәҙә әл-Әхир,]] 64 йәки 70 тип билдәләнә. == Шиғый мәҙәниәтендә == Шиғи ҡатын-кыҙҙар, бигерәк тә Иранда, Өмми әл-Банина тауауыл доғаһын уҡыйҙар, уның рухынан, бигерәк тә улар бик мохтаж булғанда йәки ауыр ваҡытларҙа сабырлыҡ алыу өсөн, доғаларын уларға ҡушыуын һорайҙар. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Blukbashi, Ali; Yusofi-Oshkuri, Hasan (2020) (in fa). ام البنین [Umm al-Banin]. Encyclopaedia Islamica Foundation. <nowiki>https://cgie.org.ir/fa/article/225713/ام-البنین</nowiki>. Blukbashi, Ali; Yusofi-Oshkuri, Hasan (2020) (in fa). ام البنین [Umm al-Banin]. Encyclopaedia Islamica Foundation. <nowiki>https://cgie.org.ir/fa/article/225713/ام-البنین</nowiki>.  == Һылтанмалар == {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] jz7q1fqinnxsr4e92lrh4dblsqqdtme 1298537 1298536 2026-05-30T05:40:56Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298537 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Фатима бинт Хөзәм''' ({{Lang-ar|فَاطِمَة بِنْت حُزَام}} ; '''Өммәл-Бәнин''' ({{Lang-ar|أُمّ ٱلْبَنِين}} «улдар әсәһе»; 683 йылда вафат була) — [[Али ибн Әбү Талип|Ғәли ибн Әби Талибтың]] ҡатыны, дүртенсе Рәшидун хәлифәһе (656—661 йылдарҙа идара итә) һәм беренсе [[Шиғыйҙар|шиғый]] [[имам]]. Ул Ҡайс конфедерацияһы составындағы ҡәбилә [[Бану Килаб]] ҡәбиләһенә ҡарай{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. Өммө әл-Банин 632 йылда, тәүге ҡатыны [[Фатима (Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы)|Фатима]] үлгәндән һуң күп тә үтмәй, ислам пәйғәмбәре [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәттең]] ҡыҙы, ире Алиға өйләнгән{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. Ул Алиға дүрт ул тапҡан, улар барыһы ла 680 йылда Кәрбәлә һуғышында һәләк булған{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. == Биографияһы == Атаһы — Бану Килаб ырыуынан Әбү әл-Мәжл Хизәм бинт Халид, ә әсәһе — Сүһәйл бинт Әмир бинт Мәликтең ҡыҙы Ләйлә йәки Сәмәмә. Киләб ырыуы — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ата-баба ырыуы. Уның тыуған көнө билдәһеҙ. Шиғый тарихсыһы Әбү әл-Фараж әл-Исфахани уның Али ибн Әби Талиб менән өйләнешеүе тураһында ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙе үҙенең «Мәҡәтил әл-Талибиййин» тарихи-биографик йыйынтығында бирә. Ғәлиҙең ғәрәп шәжәрәһен белгән ағаһы Аҡил Фатима бинт Хизәмде Али менән таныштыра, сөнки уның ырыуы батырлыҡ менән дан тота, һәм ул Алиҙың батыр улдары булырына өмөтләнә. Шулай итеп, Ғәли уға һижриҙең 11-се йылында өйләнә. Уның Ғәли менән өйләнешеүе ғаиләгә дүрт ул тыуа: Ғәббәс, Абдулла, Джәғфәр һәм Ғөсмән. Тап улдарының батырлығы арҡаһында ул Өмми әл-Банин (һүҙмә-һүҙ «улдарҙың әсәһе») тип атала, был титул Фатима бинт Хузәмгә йөкмәтелә. 680 йылда дүртеһе лә бер туған ҡустыһы Хөсәйен ибн Али менән бергә Кәрбәлә яуында һуғыша һәм уның менән бергә һәләк була. Кәрбәләнән әсирҙәр каруаны Мәҙинәгә ингәс, улар уға улдарының ғазаплы үлемдәре тураһында хәбәр килтерә, һәм быны ишеткәс, Өмми әл-Бәнин, Хөсәйенде тере килеш күрер өсөн, улдарын һәм ерҙәге бөтә нәмәне бирәсәге тураһында әйтә, тиҙәр. Шиғый ғалимы Йософ әл-Ошкури быны уның Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ғаиләһенә, Әхл-Бәйткә тоғролоғо билдәһе тип һанай. Кәрбәләнән ҡайтҡас, [[Зәйнәб - Мөхәммәт Пәйғәмбәр ейәнсәре|Зәйнәб бинт Ғәли]] Өммәл-Бәнигә шәхсән үҙе килеп, уның ҡайғыһын уртаҡлашҡан, тиҙәр. Ул даими рәүештә Мәҙинәләге әл-Бәҡи зыяратына барып, ейәне Өбәйҙулла ибн Аббастың вафатына ҡайғыра. Улдары өсөн шул тиклем борсола, хатта ундағы халыҡты, шул иҫәптән [[Өмәүиҙәр хәлифәлеге|Өмәүиҙәр хәлифәһе]] Мәрүән I ибн әл-Хәкәмде лә илата. {{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}} Ул әл-Баҡиҙа, Мөхәммәттең һеңлеләре Сафия һәм Атика эргәһендә ерләнгән, әммә үлем йылы, шулай уҡ тыуған көнө билдәһеҙ. {{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}} Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа уның үлем көнө 13 [[Йомадиәл ахыр|Джумәҙә әл-Әхир,]] 64 йәки 70 тип билдәләнә. == Шиғый мәҙәниәтендә == Шиғи ҡатын-кыҙҙар, бигерәк тә Иранда, Өмми әл-Банина тауауыл доғаһын уҡыйҙар, уның рухынан, бигерәк тә улар бик мохтаж булғанда йәки ауыр ваҡытларҙа сабырлыҡ алыу өсөн, доғаларын уларға ҡушыуын һорайҙар. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Blukbashi, Ali; Yusofi-Oshkuri, Hasan (2020) (in fa). ام البنین [Umm al-Banin]. Encyclopaedia Islamica Foundation. <nowiki>https://cgie.org.ir/fa/article/225713/ام-البنین</nowiki>. Blukbashi, Ali; Yusofi-Oshkuri, Hasan (2020) (in fa). ام البنین [Umm al-Banin]. Encyclopaedia Islamica Foundation. <nowiki>https://cgie.org.ir/fa/article/225713/ام-البنین</nowiki>.  == Һылтанмалар == {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] bih3q9b4ln8c75wdmkutg1w37vrgxou 1298538 1298537 2026-05-30T05:41:33Z Баныу 28584 /* Әҙәбиәт */ 1298538 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Фатима бинт Хөзәм''' ({{Lang-ar|فَاطِمَة بِنْت حُزَام}} ; '''Өммәл-Бәнин''' ({{Lang-ar|أُمّ ٱلْبَنِين}} «улдар әсәһе»; 683 йылда вафат була) — [[Али ибн Әбү Талип|Ғәли ибн Әби Талибтың]] ҡатыны, дүртенсе Рәшидун хәлифәһе (656—661 йылдарҙа идара итә) һәм беренсе [[Шиғыйҙар|шиғый]] [[имам]]. Ул Ҡайс конфедерацияһы составындағы ҡәбилә [[Бану Килаб]] ҡәбиләһенә ҡарай{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. Өммө әл-Банин 632 йылда, тәүге ҡатыны [[Фатима (Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы)|Фатима]] үлгәндән һуң күп тә үтмәй, ислам пәйғәмбәре [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәттең]] ҡыҙы, ире Алиға өйләнгән{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. Ул Алиға дүрт ул тапҡан, улар барыһы ла 680 йылда Кәрбәлә һуғышында һәләк булған{{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}}. == Биографияһы == Атаһы — Бану Килаб ырыуынан Әбү әл-Мәжл Хизәм бинт Халид, ә әсәһе — Сүһәйл бинт Әмир бинт Мәликтең ҡыҙы Ләйлә йәки Сәмәмә. Киләб ырыуы — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ата-баба ырыуы. Уның тыуған көнө билдәһеҙ. Шиғый тарихсыһы Әбү әл-Фараж әл-Исфахани уның Али ибн Әби Талиб менән өйләнешеүе тураһында ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙе үҙенең «Мәҡәтил әл-Талибиййин» тарихи-биографик йыйынтығында бирә. Ғәлиҙең ғәрәп шәжәрәһен белгән ағаһы Аҡил Фатима бинт Хизәмде Али менән таныштыра, сөнки уның ырыуы батырлыҡ менән дан тота, һәм ул Алиҙың батыр улдары булырына өмөтләнә. Шулай итеп, Ғәли уға һижриҙең 11-се йылында өйләнә. Уның Ғәли менән өйләнешеүе ғаиләгә дүрт ул тыуа: Ғәббәс, Абдулла, Джәғфәр һәм Ғөсмән. Тап улдарының батырлығы арҡаһында ул Өмми әл-Банин (һүҙмә-һүҙ «улдарҙың әсәһе») тип атала, был титул Фатима бинт Хузәмгә йөкмәтелә. 680 йылда дүртеһе лә бер туған ҡустыһы Хөсәйен ибн Али менән бергә Кәрбәлә яуында һуғыша һәм уның менән бергә һәләк була. Кәрбәләнән әсирҙәр каруаны Мәҙинәгә ингәс, улар уға улдарының ғазаплы үлемдәре тураһында хәбәр килтерә, һәм быны ишеткәс, Өмми әл-Бәнин, Хөсәйенде тере килеш күрер өсөн, улдарын һәм ерҙәге бөтә нәмәне бирәсәге тураһында әйтә, тиҙәр. Шиғый ғалимы Йософ әл-Ошкури быны уның Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ғаиләһенә, Әхл-Бәйткә тоғролоғо билдәһе тип һанай. Кәрбәләнән ҡайтҡас, [[Зәйнәб - Мөхәммәт Пәйғәмбәр ейәнсәре|Зәйнәб бинт Ғәли]] Өммәл-Бәнигә шәхсән үҙе килеп, уның ҡайғыһын уртаҡлашҡан, тиҙәр. Ул даими рәүештә Мәҙинәләге әл-Бәҡи зыяратына барып, ейәне Өбәйҙулла ибн Аббастың вафатына ҡайғыра. Улдары өсөн шул тиклем борсола, хатта ундағы халыҡты, шул иҫәптән [[Өмәүиҙәр хәлифәлеге|Өмәүиҙәр хәлифәһе]] Мәрүән I ибн әл-Хәкәмде лә илата. {{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}} Ул әл-Баҡиҙа, Мөхәммәттең һеңлеләре Сафия һәм Атика эргәһендә ерләнгән, әммә үлем йылы, шулай уҡ тыуған көнө билдәһеҙ. {{Sfn|Blukbashi, Yusofi-Oshkuri|2020}} Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа уның үлем көнө 13 [[Йомадиәл ахыр|Джумәҙә әл-Әхир,]] 64 йәки 70 тип билдәләнә. == Шиғый мәҙәниәтендә == Шиғи ҡатын-кыҙҙар, бигерәк тә Иранда, Өмми әл-Банина тауауыл доғаһын уҡыйҙар, уның рухынан, бигерәк тә улар бик мохтаж булғанда йәки ауыр ваҡытларҙа сабырлыҡ алыу өсөн, доғаларын уларға ҡушыуын һорайҙар. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Blukbashi, Ali; Yusofi-Oshkuri, Hasan (2020) (in fa). ام البنین [Umm al-Banin]. Encyclopaedia Islamica Foundation. <nowiki>https://cgie.org.ir/fa/article/225713/ام-البنین</nowiki>. Blukbashi, Ali; Yusofi-Oshkuri, Hasan (2020) (in fa). ام البنین [Umm al-Banin]. Encyclopaedia Islamica Foundation. <nowiki>https://cgie.org.ir/fa/article/225713/ام-البنین</nowiki>.  == Һылтанмалар == {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] 0xbn37eatjle5lubz17l6a45fajp2rk 0 200185 1298542 1293386 2026-05-30T06:02:50Z Баныу 28584 /* Иҫкәрмәләр */ 1298542 wikitext text/x-wiki {{Рәссам}}'''Маре Винт''' ({{Lang-et|Mare Vint}} ), тыуған '''Маре Мянд''' ({{Lang-et|Mare Mänd}}), совет документтары буйынса Маре Иоханнесовна Винт (15 сентябрь 1942 йыл, Таллинн — 10 май 2020 йыл) — совет һәм эстон графикаһы; «идеаль пейзаждар» тип аталған әҫәрҙәр авторы булараҡ билдәле. == Биографияһы == [[Файл:Andres_Tolts,_Mare_Vint_ja_Anatoli_Strahhov_1994.jpg|слева|мини|Андерс Тольц, Маре Винт һәм Анатолий Страхов, 1994]] 9-сы урта мәктәпте 1961 йылда тамамлай, 1962—1967 йылдарҙа Эстония ССР-ының Дәүләт сәнғәт институтында быяла һүрәт төшөрөү һөнәре буйынса уҡый. 1967—1969 йылдарҙа Таллиндың 46-сы мәктәбендә (хәҙерге Пельгулин гимназияһы) сәнғәт уҡытыусыһы, һуңыраҡ штаттан тыш рәссам булып эшләй. 1973 йылдан Эстония рәссамдар союзы һәм 1992 йылдан Эстония гравёрҙар ассоциацияһы<ref name="Spin TEK AS 2010" /> ағзаһы. 1968 йылдан төҫлө ҡәләм һәм буяу, шулай уҡ литография һәм сериграфия алымдарын ҡулланып, үҙенең эштәрен күргәҙмәләргә ҡуя. Винт башлыса ҡағыҙҙа эшләй, әммә һуңғы йылдарында полотнола һүрәт төшөрә башлай. Эстонияның авангард хәрәкәте составына инә, ул ваҡыттағы Рәсәй андерграунд рәссамдары менән бәйләнешкә инә, 1970—1980 йылдарҙа халыҡ-ара биенналеларҙа әүҙем ҡатнаша. Уның ижадының төп нигеҙендә «идеаль пейзаж» эҙләү, техноген ҡоролмалар менән тәбиғәт араһындағы гармония ята. Эстония архитектура музейы мәғлүмәттәре буйынса, Винттың ижады эстетикаһы уның быуын рәссамдарының реакцион стиле менән бәйле, улар мотивтарҙы япондарға хас ҡыҫҡалыҡтан һәм бушлыҡтан үҙләштерә. Шул уҡ ваҡытта уның архитектура мотивтарында 1970-се йылдарҙа йәш архитекторҙар тарафынан эстон сәнғәт йәмәғәтселегенә индерелгән постмодернистик алымды ла танырға мөмкин ине (тарихи биналар, классицизм элементтары, тәбиғәт менән ҡала мөхите араһындағы бәйләнеш). Маре Винттың 1960-сыларҙың икенсе яртыһындағы — 1970-селәрҙең беренсе яртыһындағы эштәре рәсемдәрҙең Ҡара-Аҡ контрасты менән характерлана, уларҙа төҫ күберәк шартлы була. 1967—1976 йылдарҙа Тынис Винтҡа, 1987—2014 йылдарҙа Андрес Толстойға өйләнгән. == Уның ҡайһы бер билдәле әҫәрҙәре == * Балкон (1973) — литография, ҡағыҙ, 60,3 х 56 см * Кирбес стена (1977) - литография, ҡағыҙ, 62,1 х 60,2 см <ref name="arterritory" /> * 1977 йылда Һиндостандың ҡағыҙға буяуы, 41,5 х 40,7 см <ref name="arterritory" /> * Ҙур урманда (1978) — литография, ҡағыҙ <ref name="arterritory" /> * 1995 йылда литография, ҡағыҙ, 42 х 41 см <ref name="arterritory" /> == Бүләктәр == * 1972 йылда Риекала үткән III Халыҡ-ара рәсем сәнғәте биенналеһының махсус премияһы * 1975 йылда Люблянала үткән 11-се Халыҡ-ара график биенналеның ҡала премияһы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> <ref name="Кривцов" /> * 4-се Таллин типография өс йыллығының махсус премияһы (1977) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> («Сирп джа Васар» гәзите премияһы) <ref name="Кривцов" /> * 9-сы Таллин баҫма өс йыллығының махсус премияһы (1992) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Яана Йенсена в области книжной графики||et|Jaan Jenseni raamatugraafika aastapreemia}} (1984, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1986 йылда 7-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1989 йылда 8-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Кристьяна Рауда в области искусств|Премия имени Кристьяна Рауда|et|Kristjan Raua nimeline kunstipreemia}} (2001) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Галерея G премияһы (2007, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Өс йыллыҡ MANU PROPRIA күргәҙмәһе дипломы (2009, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> === Дәүләт наградалары === * IV дәрәжә Аҡ Йондоҙ ордены (2015) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} # Тасвирый сәнгать әрхибе — 2003. # {{Cite web|url=https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|title=Маре Иоханнесовна Винт|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321220914/https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher=Артхив|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|title=Маре Винт. В поисках идеального ландшафта|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321193533/https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|archivedate=2024-03-21|date=2021-01-21|language=ru|publisher=arterritory.com|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://www.artun.ee/popText.php?id=281|title=vilistlased|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070606203004/http://www.artun.ee/popText.php?id=281|archivedate=2007-06-06|date=2007-06-06|language=et|publisher=Klaasikunst}}'''(et)'''. # {{Cite web|url=http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|title=täna|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610164738/http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|archivedate=2020-06-10|date=2010-07-28|publisher=Spin TEK AS|accessdate=2020-05-11}} # {{Cite web|url=https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|title=Геометрия и метафизика. Маре Винт и Арне Маазик|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215412/https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher={{нп5|Эстонский музей архитектуры||et|Eesti Arhitektuurimuuseum}}|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://babanata.ru/?p=9683|title=Винт Маре|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215411/http://babanata.ru/?p=9683|archivedate=2024-03-21|author=Никита Кривцов|date=2014-02-20|language=ru|publisher=Записки о художниках|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|title=Täismahus nimekiri: presidendilt saab tänavu teenetemärgi 99 inimest|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150204130552/http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|archivedate=2015-02-04|date=2015-02-04|language=et|publisher=[[ERR]]|accessdate=2020-05-11}}'''(et)'''. [[Категория:2020 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]] rzf6bg31mzcvjprtbd0t78nwlfrg0mt 1298543 1298542 2026-05-30T06:03:39Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298543 wikitext text/x-wiki {{Рәссам}}'''Маре Винт''' ({{Lang-et|Mare Vint}} ), тыуған '''Маре Мянд''' ({{Lang-et|Mare Mänd}}), совет документтары буйынса Маре Иоханнесовна Винт (15 сентябрь 1942 йыл, Таллинн — 10 май 2020 йыл) — совет һәм эстон графикаһы; «идеаль пейзаждар» тип аталған әҫәрҙәр авторы булараҡ билдәле. == Биографияһы == [[Файл:Andres_Tolts,_Mare_Vint_ja_Anatoli_Strahhov_1994.jpg|слева|мини|Андерс Тольц, Маре Винт һәм Анатолий Страхов, 1994]] 9-сы урта мәктәпте 1961 йылда тамамлай, 1962—1967 йылдарҙа Эстония ССР-ының Дәүләт сәнғәт институтында быяла һүрәт төшөрөү һөнәре буйынса уҡый. 1967—1969 йылдарҙа Таллиндың 46-сы мәктәбендә (хәҙерге Пельгулин гимназияһы) сәнғәт уҡытыусыһы, һуңыраҡ штаттан тыш рәссам булып эшләй. 1973 йылдан Эстония рәссамдар союзы һәм 1992 йылдан Эстония гравёрҙар ассоциацияһы<ref name="Spin TEK AS 2010" /> ағзаһы. 1968 йылдан төҫлө ҡәләм һәм буяу, шулай уҡ литография һәм сериграфия алымдарын ҡулланып, үҙенең эштәрен күргәҙмәләргә ҡуя. Винт башлыса ҡағыҙҙа эшләй, әммә һуңғы йылдарында полотнола һүрәт төшөрә башлай. Эстонияның авангард хәрәкәте составына инә, ул ваҡыттағы Рәсәй андерграунд рәссамдары менән бәйләнешкә инә, 1970—1980 йылдарҙа халыҡ-ара биенналеларҙа әүҙем ҡатнаша. Уның ижадының төп нигеҙендә «идеаль пейзаж» эҙләү, техноген ҡоролмалар менән тәбиғәт араһындағы гармония ята. Эстония архитектура музейы мәғлүмәттәре буйынса, Винттың ижады эстетикаһы уның быуын рәссамдарының реакцион стиле менән бәйле, улар мотивтарҙы япондарға хас ҡыҫҡалыҡтан һәм бушлыҡтан үҙләштерә. Шул уҡ ваҡытта уның архитектура мотивтарында 1970-се йылдарҙа йәш архитекторҙар тарафынан эстон сәнғәт йәмәғәтселегенә индерелгән постмодернистик алымды ла танырға мөмкин ине (тарихи биналар, классицизм элементтары, тәбиғәт менән ҡала мөхите араһындағы бәйләнеш). Маре Винттың 1960-сыларҙың икенсе яртыһындағы — 1970-селәрҙең беренсе яртыһындағы эштәре рәсемдәрҙең Ҡара-Аҡ контрасты менән характерлана, уларҙа төҫ күберәк шартлы була. 1967—1976 йылдарҙа Тынис Винтҡа, 1987—2014 йылдарҙа Андрес Толстойға өйләнгән. {{нет внутренних ссылок}} == Уның ҡайһы бер билдәле әҫәрҙәре == * Балкон (1973) — литография, ҡағыҙ, 60,3 х 56 см * Кирбес стена (1977) - литография, ҡағыҙ, 62,1 х 60,2 см <ref name="arterritory" /> * 1977 йылда Һиндостандың ҡағыҙға буяуы, 41,5 х 40,7 см <ref name="arterritory" /> * Ҙур урманда (1978) — литография, ҡағыҙ <ref name="arterritory" /> * 1995 йылда литография, ҡағыҙ, 42 х 41 см <ref name="arterritory" /> == Бүләктәр == * 1972 йылда Риекала үткән III Халыҡ-ара рәсем сәнғәте биенналеһының махсус премияһы * 1975 йылда Люблянала үткән 11-се Халыҡ-ара график биенналеның ҡала премияһы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> <ref name="Кривцов" /> * 4-се Таллин типография өс йыллығының махсус премияһы (1977) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> («Сирп джа Васар» гәзите премияһы) <ref name="Кривцов" /> * 9-сы Таллин баҫма өс йыллығының махсус премияһы (1992) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Яана Йенсена в области книжной графики||et|Jaan Jenseni raamatugraafika aastapreemia}} (1984, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1986 йылда 7-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1989 йылда 8-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Кристьяна Рауда в области искусств|Премия имени Кристьяна Рауда|et|Kristjan Raua nimeline kunstipreemia}} (2001) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Галерея G премияһы (2007, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Өс йыллыҡ MANU PROPRIA күргәҙмәһе дипломы (2009, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> === Дәүләт наградалары === * IV дәрәжә Аҡ Йондоҙ ордены (2015) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} # Тасвирый сәнгать әрхибе — 2003. # {{Cite web|url=https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|title=Маре Иоханнесовна Винт|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321220914/https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher=Артхив|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|title=Маре Винт. В поисках идеального ландшафта|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321193533/https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|archivedate=2024-03-21|date=2021-01-21|language=ru|publisher=arterritory.com|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://www.artun.ee/popText.php?id=281|title=vilistlased|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070606203004/http://www.artun.ee/popText.php?id=281|archivedate=2007-06-06|date=2007-06-06|language=et|publisher=Klaasikunst}}'''(et)'''. # {{Cite web|url=http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|title=täna|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610164738/http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|archivedate=2020-06-10|date=2010-07-28|publisher=Spin TEK AS|accessdate=2020-05-11}} # {{Cite web|url=https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|title=Геометрия и метафизика. Маре Винт и Арне Маазик|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215412/https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher={{нп5|Эстонский музей архитектуры||et|Eesti Arhitektuurimuuseum}}|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://babanata.ru/?p=9683|title=Винт Маре|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215411/http://babanata.ru/?p=9683|archivedate=2024-03-21|author=Никита Кривцов|date=2014-02-20|language=ru|publisher=Записки о художниках|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|title=Täismahus nimekiri: presidendilt saab tänavu teenetemärgi 99 inimest|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150204130552/http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|archivedate=2015-02-04|date=2015-02-04|language=et|publisher=[[ERR]]|accessdate=2020-05-11}}'''(et)'''. [[Категория:2020 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]] evet8vram8lpapp7i74cf2rl1n6800l 1298544 1298543 2026-05-30T06:04:15Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298544 wikitext text/x-wiki {{Рәссам}}'''Маре Винт''' ({{Lang-et|Mare Vint}} ), тыуған '''Маре Мянд''' ({{Lang-et|Mare Mänd}}), совет документтары буйынса Маре Иоханнесовна Винт (15 сентябрь 1942 йыл, Таллинн — 10 май 2020 йыл) — совет һәм эстон графикаһы; «идеаль пейзаждар» тип аталған әҫәрҙәр авторы булараҡ билдәле. == Биографияһы == [[Файл:Andres_Tolts,_Mare_Vint_ja_Anatoli_Strahhov_1994.jpg|слева|мини|Андерс Тольц, Маре Винт һәм Анатолий Страхов, 1994]] 9-сы урта мәктәпте 1961 йылда тамамлай, 1962—1967 йылдарҙа Эстония ССР-ының Дәүләт сәнғәт институтында быяла һүрәт төшөрөү һөнәре буйынса уҡый. 1967—1969 йылдарҙа Таллиндың 46-сы мәктәбендә (хәҙерге Пельгулин гимназияһы) сәнғәт уҡытыусыһы, һуңыраҡ штаттан тыш рәссам булып эшләй. 1973 йылдан Эстония рәссамдар союзы һәм 1992 йылдан Эстония гравёрҙар ассоциацияһы<ref name="Spin TEK AS 2010" /> ағзаһы. 1968 йылдан төҫлө ҡәләм һәм буяу, шулай уҡ литография һәм сериграфия алымдарын ҡулланып, үҙенең эштәрен күргәҙмәләргә ҡуя. Винт башлыса ҡағыҙҙа эшләй, әммә һуңғы йылдарында полотнола һүрәт төшөрә башлай. Эстонияның авангард хәрәкәте составына инә, ул ваҡыттағы Рәсәй андерграунд рәссамдары менән бәйләнешкә инә, 1970—1980 йылдарҙа халыҡ-ара биенналеларҙа әүҙем ҡатнаша. Уның ижадының төп нигеҙендә «идеаль пейзаж» эҙләү, техноген ҡоролмалар менән тәбиғәт араһындағы гармония ята. Эстония архитектура музейы мәғлүмәттәре буйынса, Винттың ижады эстетикаһы уның быуын рәссамдарының реакцион стиле менән бәйле, улар мотивтарҙы япондарға хас ҡыҫҡалыҡтан һәм бушлыҡтан үҙләштерә. Шул уҡ ваҡытта уның архитектура мотивтарында 1970-се йылдарҙа йәш архитекторҙар тарафынан эстон сәнғәт йәмәғәтселегенә индерелгән постмодернистик алымды ла танырға мөмкин ине (тарихи биналар, классицизм элементтары, тәбиғәт менән ҡала мөхите араһындағы бәйләнеш). Маре Винттың 1960-сыларҙың икенсе яртыһындағы — 1970-селәрҙең беренсе яртыһындағы эштәре рәсемдәрҙең Ҡара-Аҡ контрасты менән характерлана, уларҙа төҫ күберәк шартлы була. 1967—1976 йылдарҙа Тынис Винтҡа, 1987—2014 йылдарҙа Андрес Толстойға өйләнгән. {{нет ссылок}} == Уның ҡайһы бер билдәле әҫәрҙәре == * Балкон (1973) — литография, ҡағыҙ, 60,3 х 56 см * Кирбес стена (1977) - литография, ҡағыҙ, 62,1 х 60,2 см <ref name="arterritory" /> * 1977 йылда Һиндостандың ҡағыҙға буяуы, 41,5 х 40,7 см <ref name="arterritory" /> * Ҙур урманда (1978) — литография, ҡағыҙ <ref name="arterritory" /> * 1995 йылда литография, ҡағыҙ, 42 х 41 см <ref name="arterritory" /> == Бүләктәр == * 1972 йылда Риекала үткән III Халыҡ-ара рәсем сәнғәте биенналеһының махсус премияһы * 1975 йылда Люблянала үткән 11-се Халыҡ-ара график биенналеның ҡала премияһы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> <ref name="Кривцов" /> * 4-се Таллин типография өс йыллығының махсус премияһы (1977) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> («Сирп джа Васар» гәзите премияһы) <ref name="Кривцов" /> * 9-сы Таллин баҫма өс йыллығының махсус премияһы (1992) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Яана Йенсена в области книжной графики||et|Jaan Jenseni raamatugraafika aastapreemia}} (1984, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1986 йылда 7-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1989 йылда 8-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Кристьяна Рауда в области искусств|Премия имени Кристьяна Рауда|et|Kristjan Raua nimeline kunstipreemia}} (2001) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Галерея G премияһы (2007, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Өс йыллыҡ MANU PROPRIA күргәҙмәһе дипломы (2009, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> === Дәүләт наградалары === * IV дәрәжә Аҡ Йондоҙ ордены (2015) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} # Тасвирый сәнгать әрхибе — 2003. # {{Cite web|url=https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|title=Маре Иоханнесовна Винт|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321220914/https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher=Артхив|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|title=Маре Винт. В поисках идеального ландшафта|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321193533/https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|archivedate=2024-03-21|date=2021-01-21|language=ru|publisher=arterritory.com|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://www.artun.ee/popText.php?id=281|title=vilistlased|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070606203004/http://www.artun.ee/popText.php?id=281|archivedate=2007-06-06|date=2007-06-06|language=et|publisher=Klaasikunst}}'''(et)'''. # {{Cite web|url=http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|title=täna|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610164738/http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|archivedate=2020-06-10|date=2010-07-28|publisher=Spin TEK AS|accessdate=2020-05-11}} # {{Cite web|url=https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|title=Геометрия и метафизика. Маре Винт и Арне Маазик|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215412/https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher={{нп5|Эстонский музей архитектуры||et|Eesti Arhitektuurimuuseum}}|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://babanata.ru/?p=9683|title=Винт Маре|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215411/http://babanata.ru/?p=9683|archivedate=2024-03-21|author=Никита Кривцов|date=2014-02-20|language=ru|publisher=Записки о художниках|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|title=Täismahus nimekiri: presidendilt saab tänavu teenetemärgi 99 inimest|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150204130552/http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|archivedate=2015-02-04|date=2015-02-04|language=et|publisher=[[ERR]]|accessdate=2020-05-11}}'''(et)'''. [[Категория:2020 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]] f2fo8y6riikth4ywr15d3wejmo572xf 1298546 1298544 2026-05-30T06:08:21Z Баныу 28584 [[Special:Contributions/Баныу|Баныу]] ([[User talk:Баныу|әңгәмә]]) төҙәтеүҙәре [[User:Ilnaz26|Ilnaz26]] ҡатнашыусыһының һуңғы өлгөһөнә кире ҡайтарылды 1293386 wikitext text/x-wiki {{Рәссам}}'''Маре Винт''' ({{Lang-et|Mare Vint}} ), тыуған '''Маре Мянд''' ({{Lang-et|Mare Mänd}}), совет документтары буйынса Маре Иоханнесовна Винт (15 сентябрь 1942 йыл, Таллинн — 10 май 2020 йыл) — совет һәм эстон графикаһы; «идеаль пейзаждар» тип аталған әҫәрҙәр авторы булараҡ билдәле. == Биографияһы == [[Файл:Andres_Tolts,_Mare_Vint_ja_Anatoli_Strahhov_1994.jpg|слева|мини|Андерс Тольц, Маре Винт һәм Анатолий Страхов, 1994]] 9-сы урта мәктәпте 1961 йылда тамамлай, 1962—1967 йылдарҙа Эстония ССР-ының Дәүләт сәнғәт институтында быяла һүрәт төшөрөү һөнәре буйынса уҡый. 1967—1969 йылдарҙа Таллиндың 46-сы мәктәбендә (хәҙерге Пельгулин гимназияһы) сәнғәт уҡытыусыһы, һуңыраҡ штаттан тыш рәссам булып эшләй. 1973 йылдан Эстония рәссамдар союзы һәм 1992 йылдан Эстония гравёрҙар ассоциацияһы<ref name="Spin TEK AS 2010" /> ағзаһы. 1968 йылдан төҫлө ҡәләм һәм буяу, шулай уҡ литография һәм сериграфия алымдарын ҡулланып, үҙенең эштәрен күргәҙмәләргә ҡуя. Винт башлыса ҡағыҙҙа эшләй, әммә һуңғы йылдарында полотнола һүрәт төшөрә башлай. Эстонияның авангард хәрәкәте составына инә, ул ваҡыттағы Рәсәй андерграунд рәссамдары менән бәйләнешкә инә, 1970—1980 йылдарҙа халыҡ-ара биенналеларҙа әүҙем ҡатнаша. Уның ижадының төп нигеҙендә «идеаль пейзаж» эҙләү, техноген ҡоролмалар менән тәбиғәт араһындағы гармония ята. Эстония архитектура музейы мәғлүмәттәре буйынса, Винттың ижады эстетикаһы уның быуын рәссамдарының реакцион стиле менән бәйле, улар мотивтарҙы япондарға хас ҡыҫҡалыҡтан һәм бушлыҡтан үҙләштерә. Шул уҡ ваҡытта уның архитектура мотивтарында 1970-се йылдарҙа йәш архитекторҙар тарафынан эстон сәнғәт йәмәғәтселегенә индерелгән постмодернистик алымды ла танырға мөмкин ине (тарихи биналар, классицизм элементтары, тәбиғәт менән ҡала мөхите араһындағы бәйләнеш). Маре Винттың 1960-сыларҙың икенсе яртыһындағы — 1970-селәрҙең беренсе яртыһындағы эштәре рәсемдәрҙең Ҡара-Аҡ контрасты менән характерлана, уларҙа төҫ күберәк шартлы була. 1967—1976 йылдарҙа Тынис Винтҡа, 1987—2014 йылдарҙа Андрес Толстойға өйләнгән. == Уның ҡайһы бер билдәле әҫәрҙәре == * Балкон (1973) — литография, ҡағыҙ, 60,3 х 56 см * Кирбес стена (1977) - литография, ҡағыҙ, 62,1 х 60,2 см <ref name="arterritory" /> * 1977 йылда Һиндостандың ҡағыҙға буяуы, 41,5 х 40,7 см <ref name="arterritory" /> * Ҙур урманда (1978) — литография, ҡағыҙ <ref name="arterritory" /> * 1995 йылда литография, ҡағыҙ, 42 х 41 см <ref name="arterritory" /> == Бүләктәр == * 1972 йылда Риекала үткән III Халыҡ-ара рәсем сәнғәте биенналеһының махсус премияһы * 1975 йылда Люблянала үткән 11-се Халыҡ-ара график биенналеның ҡала премияһы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> <ref name="Кривцов" /> * 4-се Таллин типография өс йыллығының махсус премияһы (1977) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> («Сирп джа Васар» гәзите премияһы) <ref name="Кривцов" /> * 9-сы Таллин баҫма өс йыллығының махсус премияһы (1992) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Яана Йенсена в области книжной графики||et|Jaan Jenseni raamatugraafika aastapreemia}} (1984, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1986 йылда 7-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1989 йылда 8-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Кристьяна Рауда в области искусств|Премия имени Кристьяна Рауда|et|Kristjan Raua nimeline kunstipreemia}} (2001) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Галерея G премияһы (2007, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Өс йыллыҡ MANU PROPRIA күргәҙмәһе дипломы (2009, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> === Дәүләт наградалары === * IV дәрәжә Аҡ Йондоҙ ордены (2015) == Иҫкәрмәләр == # Тасвирый сәнгать әрхибе — 2003. # {{Cite web|url=https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|title=Маре Иоханнесовна Винт|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321220914/https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher=Артхив|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|title=Маре Винт. В поисках идеального ландшафта|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321193533/https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|archivedate=2024-03-21|date=2021-01-21|language=ru|publisher=arterritory.com|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://www.artun.ee/popText.php?id=281|title=vilistlased|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070606203004/http://www.artun.ee/popText.php?id=281|archivedate=2007-06-06|date=2007-06-06|language=et|publisher=Klaasikunst}}'''(et)'''. # {{Cite web|url=http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|title=täna|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610164738/http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|archivedate=2020-06-10|date=2010-07-28|publisher=Spin TEK AS|accessdate=2020-05-11}} # {{Cite web|url=https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|title=Геометрия и метафизика. Маре Винт и Арне Маазик|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215412/https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher={{нп5|Эстонский музей архитектуры||et|Eesti Arhitektuurimuuseum}}|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://babanata.ru/?p=9683|title=Винт Маре|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215411/http://babanata.ru/?p=9683|archivedate=2024-03-21|author=Никита Кривцов|date=2014-02-20|language=ru|publisher=Записки о художниках|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|title=Täismahus nimekiri: presidendilt saab tänavu teenetemärgi 99 inimest|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150204130552/http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|archivedate=2015-02-04|date=2015-02-04|language=et|publisher=[[ERR]]|accessdate=2020-05-11}}'''(et)'''. [[Категория:2020 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]] 5h6watmcw5mvlfoqoytd9xxvy83020e 1298547 1298546 2026-05-30T06:09:54Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298547 wikitext text/x-wiki {{Рәссам}}'''Маре Винт''' ({{Lang-et|Mare Vint}} ), тыуған '''Маре Мянд''' ({{Lang-et|Mare Mänd}}), совет документтары буйынса Маре Иоханнесовна Винт (15 сентябрь 1942 йыл, Таллинн — 10 май 2020 йыл) — совет һәм эстон графикаһы; «идеаль пейзаждар» тип аталған әҫәрҙәр авторы булараҡ билдәле. == Биографияһы == [[Файл:Andres_Tolts,_Mare_Vint_ja_Anatoli_Strahhov_1994.jpg|слева|мини|Андерс Тольц, Маре Винт һәм Анатолий Страхов, 1994]] 9-сы урта мәктәпте 1961 йылда тамамлай, 1962—1967 йылдарҙа Эстония ССР-ының Дәүләт сәнғәт институтында быяла һүрәт төшөрөү һөнәре буйынса уҡый. 1967—1969 йылдарҙа Таллиндың 46-сы мәктәбендә (хәҙерге Пельгулин гимназияһы) сәнғәт уҡытыусыһы, һуңыраҡ штаттан тыш рәссам булып эшләй. 1973 йылдан Эстония рәссамдар союзы һәм 1992 йылдан Эстония гравёрҙар ассоциацияһы<ref name="Spin TEK AS 2010" /> ағзаһы. 1968 йылдан төҫлө ҡәләм һәм буяу, шулай уҡ литография һәм сериграфия алымдарын ҡулланып, үҙенең эштәрен күргәҙмәләргә ҡуя. Винт башлыса ҡағыҙҙа эшләй, әммә һуңғы йылдарында полотнола һүрәт төшөрә башлай. Эстонияның авангард хәрәкәте составына инә, ул ваҡыттағы Рәсәй андерграунд рәссамдары менән бәйләнешкә инә, 1970—1980 йылдарҙа халыҡ-ара биенналеларҙа әүҙем ҡатнаша. Уның ижадының төп нигеҙендә «идеаль пейзаж» эҙләү, техноген ҡоролмалар менән тәбиғәт араһындағы гармония ята. Эстония архитектура музейы мәғлүмәттәре буйынса, Винттың ижады эстетикаһы уның быуын рәссамдарының реакцион стиле менән бәйле, улар мотивтарҙы япондарға хас ҡыҫҡалыҡтан һәм бушлыҡтан үҙләштерә. Шул уҡ ваҡытта уның архитектура мотивтарында 1970-се йылдарҙа йәш архитекторҙар тарафынан эстон сәнғәт йәмәғәтселегенә индерелгән постмодернистик алымды ла танырға мөмкин ине (тарихи биналар, классицизм элементтары, тәбиғәт менән ҡала мөхите араһындағы бәйләнеш). Маре Винттың 1960-сыларҙың икенсе яртыһындағы — 1970-селәрҙең беренсе яртыһындағы эштәре рәсемдәрҙең Ҡара-Аҡ контрасты менән характерлана, уларҙа төҫ күберәк шартлы була. 1967—1976 йылдарҙа Тынис Винтҡа, 1987—2014 йылдарҙа Андрес Толстойға өйләнгән. {{нет источников|раздел|дата=2026-05-30}} == Уның ҡайһы бер билдәле әҫәрҙәре == * Балкон (1973) — литография, ҡағыҙ, 60,3 х 56 см * Кирбес стена (1977) - литография, ҡағыҙ, 62,1 х 60,2 см <ref name="arterritory" /> * 1977 йылда Һиндостандың ҡағыҙға буяуы, 41,5 х 40,7 см <ref name="arterritory" /> * Ҙур урманда (1978) — литография, ҡағыҙ <ref name="arterritory" /> * 1995 йылда литография, ҡағыҙ, 42 х 41 см <ref name="arterritory" /> == Бүләктәр == * 1972 йылда Риекала үткән III Халыҡ-ара рәсем сәнғәте биенналеһының махсус премияһы * 1975 йылда Люблянала үткән 11-се Халыҡ-ара график биенналеның ҡала премияһы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> <ref name="Кривцов" /> * 4-се Таллин типография өс йыллығының махсус премияһы (1977) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> («Сирп джа Васар» гәзите премияһы) <ref name="Кривцов" /> * 9-сы Таллин баҫма өс йыллығының махсус премияһы (1992) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Яана Йенсена в области книжной графики||et|Jaan Jenseni raamatugraafika aastapreemia}} (1984, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1986 йылда 7-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1989 йылда 8-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Кристьяна Рауда в области искусств|Премия имени Кристьяна Рауда|et|Kristjan Raua nimeline kunstipreemia}} (2001) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Галерея G премияһы (2007, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Өс йыллыҡ MANU PROPRIA күргәҙмәһе дипломы (2009, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> === Дәүләт наградалары === * IV дәрәжә Аҡ Йондоҙ ордены (2015) == Иҫкәрмәләр == # Тасвирый сәнгать әрхибе — 2003. # {{Cite web|url=https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|title=Маре Иоханнесовна Винт|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321220914/https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher=Артхив|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|title=Маре Винт. В поисках идеального ландшафта|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321193533/https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|archivedate=2024-03-21|date=2021-01-21|language=ru|publisher=arterritory.com|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://www.artun.ee/popText.php?id=281|title=vilistlased|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070606203004/http://www.artun.ee/popText.php?id=281|archivedate=2007-06-06|date=2007-06-06|language=et|publisher=Klaasikunst}}'''(et)'''. # {{Cite web|url=http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|title=täna|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610164738/http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|archivedate=2020-06-10|date=2010-07-28|publisher=Spin TEK AS|accessdate=2020-05-11}} # {{Cite web|url=https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|title=Геометрия и метафизика. Маре Винт и Арне Маазик|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215412/https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher={{нп5|Эстонский музей архитектуры||et|Eesti Arhitektuurimuuseum}}|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://babanata.ru/?p=9683|title=Винт Маре|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215411/http://babanata.ru/?p=9683|archivedate=2024-03-21|author=Никита Кривцов|date=2014-02-20|language=ru|publisher=Записки о художниках|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|title=Täismahus nimekiri: presidendilt saab tänavu teenetemärgi 99 inimest|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150204130552/http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|archivedate=2015-02-04|date=2015-02-04|language=et|publisher=[[ERR]]|accessdate=2020-05-11}}'''(et)'''. [[Категория:2020 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]] 1j2vohn7l15po1rsn99n66rws7d35aj 1298548 1298547 2026-05-30T06:10:26Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298548 wikitext text/x-wiki {{Рәссам}}'''Маре Винт''' ({{Lang-et|Mare Vint}} ), тыуған '''Маре Мянд''' ({{Lang-et|Mare Mänd}}), совет документтары буйынса Маре Иоханнесовна Винт (15 сентябрь 1942 йыл, Таллинн — 10 май 2020 йыл) — совет һәм эстон графикаһы; «идеаль пейзаждар» тип аталған әҫәрҙәр авторы булараҡ билдәле. == Биографияһы == [[Файл:Andres_Tolts,_Mare_Vint_ja_Anatoli_Strahhov_1994.jpg|слева|мини|Андерс Тольц, Маре Винт һәм Анатолий Страхов, 1994]] 9-сы урта мәктәпте 1961 йылда тамамлай, 1962—1967 йылдарҙа Эстония ССР-ының Дәүләт сәнғәт институтында быяла һүрәт төшөрөү һөнәре буйынса уҡый. 1967—1969 йылдарҙа Таллиндың 46-сы мәктәбендә (хәҙерге Пельгулин гимназияһы) сәнғәт уҡытыусыһы, һуңыраҡ штаттан тыш рәссам булып эшләй. 1973 йылдан Эстония рәссамдар союзы һәм 1992 йылдан Эстония гравёрҙар ассоциацияһы<ref name="Spin TEK AS 2010" /> ағзаһы. 1968 йылдан төҫлө ҡәләм һәм буяу, шулай уҡ литография һәм сериграфия алымдарын ҡулланып, үҙенең эштәрен күргәҙмәләргә ҡуя. Винт башлыса ҡағыҙҙа эшләй, әммә һуңғы йылдарында полотнола һүрәт төшөрә башлай. Эстонияның авангард хәрәкәте составына инә, ул ваҡыттағы Рәсәй андерграунд рәссамдары менән бәйләнешкә инә, 1970—1980 йылдарҙа халыҡ-ара биенналеларҙа әүҙем ҡатнаша. Уның ижадының төп нигеҙендә «идеаль пейзаж» эҙләү, техноген ҡоролмалар менән тәбиғәт араһындағы гармония ята. Эстония архитектура музейы мәғлүмәттәре буйынса, Винттың ижады эстетикаһы уның быуын рәссамдарының реакцион стиле менән бәйле, улар мотивтарҙы япондарға хас ҡыҫҡалыҡтан һәм бушлыҡтан үҙләштерә. Шул уҡ ваҡытта уның архитектура мотивтарында 1970-се йылдарҙа йәш архитекторҙар тарафынан эстон сәнғәт йәмәғәтселегенә индерелгән постмодернистик алымды ла танырға мөмкин ине (тарихи биналар, классицизм элементтары, тәбиғәт менән ҡала мөхите араһындағы бәйләнеш). Маре Винттың 1960-сыларҙың икенсе яртыһындағы — 1970-селәрҙең беренсе яртыһындағы эштәре рәсемдәрҙең Ҡара-Аҡ контрасты менән характерлана, уларҙа төҫ күберәк шартлы була. 1967—1976 йылдарҙа Тынис Винтҡа, 1987—2014 йылдарҙа Андрес Толстойға өйләнгән. {{нет источников|дата=2026-05-30}} == Уның ҡайһы бер билдәле әҫәрҙәре == * Балкон (1973) — литография, ҡағыҙ, 60,3 х 56 см * Кирбес стена (1977) - литография, ҡағыҙ, 62,1 х 60,2 см <ref name="arterritory" /> * 1977 йылда Һиндостандың ҡағыҙға буяуы, 41,5 х 40,7 см <ref name="arterritory" /> * Ҙур урманда (1978) — литография, ҡағыҙ <ref name="arterritory" /> * 1995 йылда литография, ҡағыҙ, 42 х 41 см <ref name="arterritory" /> == Бүләктәр == * 1972 йылда Риекала үткән III Халыҡ-ара рәсем сәнғәте биенналеһының махсус премияһы * 1975 йылда Люблянала үткән 11-се Халыҡ-ара график биенналеның ҡала премияһы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> <ref name="Кривцов" /> * 4-се Таллин типография өс йыллығының махсус премияһы (1977) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> («Сирп джа Васар» гәзите премияһы) <ref name="Кривцов" /> * 9-сы Таллин баҫма өс йыллығының махсус премияһы (1992) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Яана Йенсена в области книжной графики||et|Jaan Jenseni raamatugraafika aastapreemia}} (1984, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1986 йылда 7-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1989 йылда 8-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Кристьяна Рауда в области искусств|Премия имени Кристьяна Рауда|et|Kristjan Raua nimeline kunstipreemia}} (2001) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Галерея G премияһы (2007, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Өс йыллыҡ MANU PROPRIA күргәҙмәһе дипломы (2009, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> === Дәүләт наградалары === * IV дәрәжә Аҡ Йондоҙ ордены (2015) == Иҫкәрмәләр == # Тасвирый сәнгать әрхибе — 2003. # {{Cite web|url=https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|title=Маре Иоханнесовна Винт|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321220914/https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher=Артхив|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|title=Маре Винт. В поисках идеального ландшафта|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321193533/https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|archivedate=2024-03-21|date=2021-01-21|language=ru|publisher=arterritory.com|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://www.artun.ee/popText.php?id=281|title=vilistlased|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070606203004/http://www.artun.ee/popText.php?id=281|archivedate=2007-06-06|date=2007-06-06|language=et|publisher=Klaasikunst}}'''(et)'''. # {{Cite web|url=http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|title=täna|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610164738/http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|archivedate=2020-06-10|date=2010-07-28|publisher=Spin TEK AS|accessdate=2020-05-11}} # {{Cite web|url=https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|title=Геометрия и метафизика. Маре Винт и Арне Маазик|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215412/https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher={{нп5|Эстонский музей архитектуры||et|Eesti Arhitektuurimuuseum}}|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://babanata.ru/?p=9683|title=Винт Маре|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215411/http://babanata.ru/?p=9683|archivedate=2024-03-21|author=Никита Кривцов|date=2014-02-20|language=ru|publisher=Записки о художниках|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|title=Täismahus nimekiri: presidendilt saab tänavu teenetemärgi 99 inimest|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150204130552/http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|archivedate=2015-02-04|date=2015-02-04|language=et|publisher=[[ERR]]|accessdate=2020-05-11}}'''(et)'''. [[Категория:2020 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]] 3i1sprsncd4723bsd2r07oa6oj2xg9r 1298549 1298548 2026-05-30T06:10:49Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298549 wikitext text/x-wiki {{Рәссам}}'''Маре Винт''' ({{Lang-et|Mare Vint}} ), тыуған '''Маре Мянд''' ({{Lang-et|Mare Mänd}}), совет документтары буйынса Маре Иоханнесовна Винт (15 сентябрь 1942 йыл, Таллинн — 10 май 2020 йыл) — совет һәм эстон графикаһы; «идеаль пейзаждар» тип аталған әҫәрҙәр авторы булараҡ билдәле. == Биографияһы == [[Файл:Andres_Tolts,_Mare_Vint_ja_Anatoli_Strahhov_1994.jpg|слева|мини|Андерс Тольц, Маре Винт һәм Анатолий Страхов, 1994]] 9-сы урта мәктәпте 1961 йылда тамамлай, 1962—1967 йылдарҙа Эстония ССР-ының Дәүләт сәнғәт институтында быяла һүрәт төшөрөү һөнәре буйынса уҡый. 1967—1969 йылдарҙа Таллиндың 46-сы мәктәбендә (хәҙерге Пельгулин гимназияһы) сәнғәт уҡытыусыһы, һуңыраҡ штаттан тыш рәссам булып эшләй. 1973 йылдан Эстония рәссамдар союзы һәм 1992 йылдан Эстония гравёрҙар ассоциацияһы<ref name="Spin TEK AS 2010" /> ағзаһы. 1968 йылдан төҫлө ҡәләм һәм буяу, шулай уҡ литография һәм сериграфия алымдарын ҡулланып, үҙенең эштәрен күргәҙмәләргә ҡуя. Винт башлыса ҡағыҙҙа эшләй, әммә һуңғы йылдарында полотнола һүрәт төшөрә башлай. Эстонияның авангард хәрәкәте составына инә, ул ваҡыттағы Рәсәй андерграунд рәссамдары менән бәйләнешкә инә, 1970—1980 йылдарҙа халыҡ-ара биенналеларҙа әүҙем ҡатнаша. Уның ижадының төп нигеҙендә «идеаль пейзаж» эҙләү, техноген ҡоролмалар менән тәбиғәт араһындағы гармония ята. Эстония архитектура музейы мәғлүмәттәре буйынса, Винттың ижады эстетикаһы уның быуын рәссамдарының реакцион стиле менән бәйле, улар мотивтарҙы япондарға хас ҡыҫҡалыҡтан һәм бушлыҡтан үҙләштерә. Шул уҡ ваҡытта уның архитектура мотивтарында 1970-се йылдарҙа йәш архитекторҙар тарафынан эстон сәнғәт йәмәғәтселегенә индерелгән постмодернистик алымды ла танырға мөмкин ине (тарихи биналар, классицизм элементтары, тәбиғәт менән ҡала мөхите араһындағы бәйләнеш). Маре Винттың 1960-сыларҙың икенсе яртыһындағы — 1970-селәрҙең беренсе яртыһындағы эштәре рәсемдәрҙең Ҡара-Аҡ контрасты менән характерлана, уларҙа төҫ күберәк шартлы була. 1967—1976 йылдарҙа Тынис Винтҡа, 1987—2014 йылдарҙа Андрес Толстойға өйләнгән. {{нет источников}} == Уның ҡайһы бер билдәле әҫәрҙәре == * Балкон (1973) — литография, ҡағыҙ, 60,3 х 56 см * Кирбес стена (1977) - литография, ҡағыҙ, 62,1 х 60,2 см <ref name="arterritory" /> * 1977 йылда Һиндостандың ҡағыҙға буяуы, 41,5 х 40,7 см <ref name="arterritory" /> * Ҙур урманда (1978) — литография, ҡағыҙ <ref name="arterritory" /> * 1995 йылда литография, ҡағыҙ, 42 х 41 см <ref name="arterritory" /> == Бүләктәр == * 1972 йылда Риекала үткән III Халыҡ-ара рәсем сәнғәте биенналеһының махсус премияһы * 1975 йылда Люблянала үткән 11-се Халыҡ-ара график биенналеның ҡала премияһы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> <ref name="Кривцов" /> * 4-се Таллин типография өс йыллығының махсус премияһы (1977) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> («Сирп джа Васар» гәзите премияһы) <ref name="Кривцов" /> * 9-сы Таллин баҫма өс йыллығының махсус премияһы (1992) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Яана Йенсена в области книжной графики||et|Jaan Jenseni raamatugraafika aastapreemia}} (1984, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1986 йылда 7-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1989 йылда 8-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Кристьяна Рауда в области искусств|Премия имени Кристьяна Рауда|et|Kristjan Raua nimeline kunstipreemia}} (2001) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Галерея G премияһы (2007, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Өс йыллыҡ MANU PROPRIA күргәҙмәһе дипломы (2009, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> === Дәүләт наградалары === * IV дәрәжә Аҡ Йондоҙ ордены (2015) == Иҫкәрмәләр == # Тасвирый сәнгать әрхибе — 2003. # {{Cite web|url=https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|title=Маре Иоханнесовна Винт|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321220914/https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher=Артхив|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|title=Маре Винт. В поисках идеального ландшафта|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321193533/https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|archivedate=2024-03-21|date=2021-01-21|language=ru|publisher=arterritory.com|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://www.artun.ee/popText.php?id=281|title=vilistlased|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070606203004/http://www.artun.ee/popText.php?id=281|archivedate=2007-06-06|date=2007-06-06|language=et|publisher=Klaasikunst}}'''(et)'''. # {{Cite web|url=http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|title=täna|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610164738/http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|archivedate=2020-06-10|date=2010-07-28|publisher=Spin TEK AS|accessdate=2020-05-11}} # {{Cite web|url=https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|title=Геометрия и метафизика. Маре Винт и Арне Маазик|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215412/https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher={{нп5|Эстонский музей архитектуры||et|Eesti Arhitektuurimuuseum}}|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://babanata.ru/?p=9683|title=Винт Маре|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215411/http://babanata.ru/?p=9683|archivedate=2024-03-21|author=Никита Кривцов|date=2014-02-20|language=ru|publisher=Записки о художниках|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|title=Täismahus nimekiri: presidendilt saab tänavu teenetemärgi 99 inimest|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150204130552/http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|archivedate=2015-02-04|date=2015-02-04|language=et|publisher=[[ERR]]|accessdate=2020-05-11}}'''(et)'''. [[Категория:2020 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]] 4jwev9ttl874tkp55plmgcb2ybdkwlo 1298550 1298549 2026-05-30T06:11:35Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298550 wikitext text/x-wiki {{Рәссам}}'''Маре Винт''' ({{Lang-et|Mare Vint}} ), тыуған '''Маре Мянд''' ({{Lang-et|Mare Mänd}}), совет документтары буйынса Маре Иоханнесовна Винт (15 сентябрь 1942 йыл, Таллинн — 10 май 2020 йыл) — совет һәм эстон графикаһы; «идеаль пейзаждар» тип аталған әҫәрҙәр авторы булараҡ билдәле. == Биографияһы == [[Файл:Andres_Tolts,_Mare_Vint_ja_Anatoli_Strahhov_1994.jpg|слева|мини|Андерс Тольц, Маре Винт һәм Анатолий Страхов, 1994]] 9-сы урта мәктәпте 1961 йылда тамамлай, 1962—1967 йылдарҙа Эстония ССР-ының Дәүләт сәнғәт институтында быяла һүрәт төшөрөү һөнәре буйынса уҡый. 1967—1969 йылдарҙа Таллиндың 46-сы мәктәбендә (хәҙерге Пельгулин гимназияһы) сәнғәт уҡытыусыһы, һуңыраҡ штаттан тыш рәссам булып эшләй. 1973 йылдан Эстония рәссамдар союзы һәм 1992 йылдан Эстония гравёрҙар ассоциацияһы<ref name="Spin TEK AS 2010" /> ағзаһы. 1968 йылдан төҫлө ҡәләм һәм буяу, шулай уҡ литография һәм сериграфия алымдарын ҡулланып, үҙенең эштәрен күргәҙмәләргә ҡуя. Винт башлыса ҡағыҙҙа эшләй, әммә һуңғы йылдарында полотнола һүрәт төшөрә башлай. Эстонияның авангард хәрәкәте составына инә, ул ваҡыттағы Рәсәй андерграунд рәссамдары менән бәйләнешкә инә, 1970—1980 йылдарҙа халыҡ-ара биенналеларҙа әүҙем ҡатнаша. Уның ижадының төп нигеҙендә «идеаль пейзаж» эҙләү, техноген ҡоролмалар менән тәбиғәт араһындағы гармония ята. Эстония архитектура музейы мәғлүмәттәре буйынса, Винттың ижады эстетикаһы уның быуын рәссамдарының реакцион стиле менән бәйле, улар мотивтарҙы япондарға хас ҡыҫҡалыҡтан һәм бушлыҡтан үҙләштерә. Шул уҡ ваҡытта уның архитектура мотивтарында 1970-се йылдарҙа йәш архитекторҙар тарафынан эстон сәнғәт йәмәғәтселегенә индерелгән постмодернистик алымды ла танырға мөмкин ине (тарихи биналар, классицизм элементтары, тәбиғәт менән ҡала мөхите араһындағы бәйләнеш). Маре Винттың 1960-сыларҙың икенсе яртыһындағы — 1970-селәрҙең беренсе яртыһындағы эштәре рәсемдәрҙең Ҡара-Аҡ контрасты менән характерлана, уларҙа төҫ күберәк шартлы була. 1967—1976 йылдарҙа Тынис Винтҡа, 1987—2014 йылдарҙа Андрес Толстойға өйләнгән. {{һылтанмалар юҡ}} == Уның ҡайһы бер билдәле әҫәрҙәре == * Балкон (1973) — литография, ҡағыҙ, 60,3 х 56 см * Кирбес стена (1977) - литография, ҡағыҙ, 62,1 х 60,2 см <ref name="arterritory" /> * 1977 йылда Һиндостандың ҡағыҙға буяуы, 41,5 х 40,7 см <ref name="arterritory" /> * Ҙур урманда (1978) — литография, ҡағыҙ <ref name="arterritory" /> * 1995 йылда литография, ҡағыҙ, 42 х 41 см <ref name="arterritory" /> == Бүләктәр == * 1972 йылда Риекала үткән III Халыҡ-ара рәсем сәнғәте биенналеһының махсус премияһы * 1975 йылда Люблянала үткән 11-се Халыҡ-ара график биенналеның ҡала премияһы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> <ref name="Кривцов" /> * 4-се Таллин типография өс йыллығының махсус премияһы (1977) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> («Сирп джа Васар» гәзите премияһы) <ref name="Кривцов" /> * 9-сы Таллин баҫма өс йыллығының махсус премияһы (1992) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Яана Йенсена в области книжной графики||et|Jaan Jenseni raamatugraafika aastapreemia}} (1984, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1986 йылда 7-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1989 йылда 8-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Кристьяна Рауда в области искусств|Премия имени Кристьяна Рауда|et|Kristjan Raua nimeline kunstipreemia}} (2001) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Галерея G премияһы (2007, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Өс йыллыҡ MANU PROPRIA күргәҙмәһе дипломы (2009, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> === Дәүләт наградалары === * IV дәрәжә Аҡ Йондоҙ ордены (2015) == Иҫкәрмәләр == # Тасвирый сәнгать әрхибе — 2003. # {{Cite web|url=https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|title=Маре Иоханнесовна Винт|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321220914/https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher=Артхив|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|title=Маре Винт. В поисках идеального ландшафта|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321193533/https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|archivedate=2024-03-21|date=2021-01-21|language=ru|publisher=arterritory.com|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://www.artun.ee/popText.php?id=281|title=vilistlased|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070606203004/http://www.artun.ee/popText.php?id=281|archivedate=2007-06-06|date=2007-06-06|language=et|publisher=Klaasikunst}}'''(et)'''. # {{Cite web|url=http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|title=täna|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610164738/http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|archivedate=2020-06-10|date=2010-07-28|publisher=Spin TEK AS|accessdate=2020-05-11}} # {{Cite web|url=https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|title=Геометрия и метафизика. Маре Винт и Арне Маазик|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215412/https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher={{нп5|Эстонский музей архитектуры||et|Eesti Arhitektuurimuuseum}}|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://babanata.ru/?p=9683|title=Винт Маре|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215411/http://babanata.ru/?p=9683|archivedate=2024-03-21|author=Никита Кривцов|date=2014-02-20|language=ru|publisher=Записки о художниках|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|title=Täismahus nimekiri: presidendilt saab tänavu teenetemärgi 99 inimest|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150204130552/http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|archivedate=2015-02-04|date=2015-02-04|language=et|publisher=[[ERR]]|accessdate=2020-05-11}}'''(et)'''. [[Категория:2020 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]] 4xwnoegwk7x3mh7zf2n6ux423fgvd2i 1298556 1298550 2026-05-30T07:54:20Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298556 wikitext text/x-wiki {{Рәссам}}'''Маре Винт''' ({{Lang-et|Mare Vint}} ), тыуған '''Маре Мянд''' ({{Lang-et|Mare Mänd}}), совет документтары буйынса Маре Иоханнесовна Винт (15 сентябрь 1942 йыл, Таллинн — 10 май 2020 йыл) — совет һәм эстон графикаһы; «идеаль пейзаждар» тип аталған әҫәрҙәр авторы булараҡ билдәле. == Биографияһы == [[Файл:Andres_Tolts,_Mare_Vint_ja_Anatoli_Strahhov_1994.jpg|слева|мини|Андерс Тольц, Маре Винт һәм Анатолий Страхов, 1994]] 9-сы урта мәктәпте 1961 йылда тамамлай, 1962—1967 йылдарҙа Эстония ССР-ының Дәүләт сәнғәт институтында быяла һүрәт төшөрөү һөнәре буйынса уҡый. 1967—1969 йылдарҙа Таллиндың 46-сы мәктәбендә (хәҙерге Пельгулин гимназияһы) сәнғәт уҡытыусыһы, һуңыраҡ штаттан тыш рәссам булып эшләй. 1973 йылдан Эстония рәссамдар союзы һәм 1992 йылдан Эстония гравёрҙар ассоциацияһы<ref name="Spin TEK AS 2010" /> ағзаһы. 1968 йылдан төҫлө ҡәләм һәм буяу, шулай уҡ литография һәм сериграфия алымдарын ҡулланып, үҙенең эштәрен күргәҙмәләргә ҡуя. Винт башлыса ҡағыҙҙа эшләй, әммә һуңғы йылдарында полотнола һүрәт төшөрә башлай. [[Эстония]]ның авангард хәрәкәте составына инә, ул ваҡыттағы Рәсәй андерграунд рәссамдары менән бәйләнешкә инә, 1970—1980 йылдарҙа халыҡ-ара биенналеларҙа әүҙем ҡатнаша. Уның ижадының төп нигеҙендә «идеаль пейзаж» эҙләү, техноген ҡоролмалар менән тәбиғәт араһындағы гармония ята. Эстония архитектура музейы мәғлүмәттәре буйынса, Винттың ижады эстетикаһы уның быуын рәссамдарының реакцион стиле менән бәйле, улар мотивтарҙы япондарға хас ҡыҫҡалыҡтан һәм бушлыҡтан үҙләштерә. Шул уҡ ваҡытта уның архитектура мотивтарында 1970-се йылдарҙа йәш архитекторҙар тарафынан эстон сәнғәт йәмәғәтселегенә индерелгән постмодернистик алымды ла танырға мөмкин ине (тарихи биналар, классицизм элементтары, тәбиғәт менән ҡала мөхите араһындағы бәйләнеш). Маре Винттың 1960-сыларҙың икенсе яртыһындағы — 1970-селәрҙең беренсе яртыһындағы эштәре рәсемдәрҙең Ҡара-Аҡ контрасты менән характерлана, уларҙа төҫ күберәк шартлы була. 1967—1976 йылдарҙа Тынис Винтҡа, 1987—2014 йылдарҙа Андрес Толстойға кейәүгә сыҡҡан. {{һылтанмалар юҡ}} == Уның ҡайһы бер билдәле әҫәрҙәре == * Балкон (1973) — литография, ҡағыҙ, 60,3 х 56 см * Кирбес стена (1977) - литография, ҡағыҙ, 62,1 х 60,2 см <ref name="arterritory" /> * 1977 йылда Һиндостандың ҡағыҙға буяуы, 41,5 х 40,7 см <ref name="arterritory" /> * Ҙур урманда (1978) — литография, ҡағыҙ <ref name="arterritory" /> * 1995 йылда литография, ҡағыҙ, 42 х 41 см <ref name="arterritory" /> == Бүләктәр == * 1972 йылда Риекала үткән III Халыҡ-ара рәсем сәнғәте биенналеһының махсус премияһы * 1975 йылда Люблянала үткән 11-се Халыҡ-ара график биенналеның ҡала премияһы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> <ref name="Кривцов" /> * 4-се Таллин типография өс йыллығының махсус премияһы (1977) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> («Сирп джа Васар» гәзите премияһы) <ref name="Кривцов" /> * 9-сы Таллин баҫма өс йыллығының махсус премияһы (1992) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Яана Йенсена в области книжной графики||et|Jaan Jenseni raamatugraafika aastapreemia}} (1984, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1986 йылда 7-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1989 йылда 8-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Кристьяна Рауда в области искусств|Премия имени Кристьяна Рауда|et|Kristjan Raua nimeline kunstipreemia}} (2001) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Галерея G премияһы (2007, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Өс йыллыҡ MANU PROPRIA күргәҙмәһе дипломы (2009, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> === Дәүләт наградалары === * IV дәрәжә Аҡ Йондоҙ ордены (2015) == Иҫкәрмәләр == # Тасвирый сәнгать әрхибе — 2003. # {{Cite web|url=https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|title=Маре Иоханнесовна Винт|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321220914/https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher=Артхив|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|title=Маре Винт. В поисках идеального ландшафта|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321193533/https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|archivedate=2024-03-21|date=2021-01-21|language=ru|publisher=arterritory.com|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://www.artun.ee/popText.php?id=281|title=vilistlased|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070606203004/http://www.artun.ee/popText.php?id=281|archivedate=2007-06-06|date=2007-06-06|language=et|publisher=Klaasikunst}}'''(et)'''. # {{Cite web|url=http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|title=täna|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610164738/http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|archivedate=2020-06-10|date=2010-07-28|publisher=Spin TEK AS|accessdate=2020-05-11}} # {{Cite web|url=https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|title=Геометрия и метафизика. Маре Винт и Арне Маазик|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215412/https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher={{нп5|Эстонский музей архитектуры||et|Eesti Arhitektuurimuuseum}}|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://babanata.ru/?p=9683|title=Винт Маре|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215411/http://babanata.ru/?p=9683|archivedate=2024-03-21|author=Никита Кривцов|date=2014-02-20|language=ru|publisher=Записки о художниках|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|title=Täismahus nimekiri: presidendilt saab tänavu teenetemärgi 99 inimest|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150204130552/http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|archivedate=2015-02-04|date=2015-02-04|language=et|publisher=[[ERR]]|accessdate=2020-05-11}}'''(et)'''. [[Категория:2020 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]] p6tmv2wsu3138k3jaju3s8uc5b7jz66 1298557 1298556 2026-05-30T07:56:37Z Баныу 28584 эске һылтанмалар, викилаштырыу 1298557 wikitext text/x-wiki {{Рәссам}}'''Маре Винт''' ({{Lang-et|Mare Vint}} ), тыуған '''Маре Мянд''' ({{Lang-et|Mare Mänd}}), совет документтары буйынса Маре Иоханнесовна Винт ([[15 сентябрь]] [[1942 йыл]], [[Таллинн]] — [[10 май]] [[2020 йыл]]) — совет һәм эстон графикаһы; «идеаль пейзаждар» тип аталған әҫәрҙәр авторы булараҡ билдәле. == Биографияһы == [[Файл:Andres_Tolts,_Mare_Vint_ja_Anatoli_Strahhov_1994.jpg|слева|мини|Андерс Тольц, Маре Винт һәм Анатолий Страхов, 1994]] 9-сы урта мәктәпте 1961 йылда тамамлай, 1962—1967 йылдарҙа Эстония ССР-ының Дәүләт сәнғәт институтында быяла һүрәт төшөрөү һөнәре буйынса уҡый. 1967—1969 йылдарҙа Таллиндың 46-сы мәктәбендә (хәҙерге Пельгулин гимназияһы) сәнғәт уҡытыусыһы, һуңыраҡ штаттан тыш рәссам булып эшләй. 1973 йылдан Эстония рәссамдар союзы һәм 1992 йылдан Эстония гравёрҙар ассоциацияһы<ref name="Spin TEK AS 2010" /> ағзаһы. 1968 йылдан төҫлө ҡәләм һәм буяу, шулай уҡ литография һәм сериграфия алымдарын ҡулланып, үҙенең эштәрен күргәҙмәләргә ҡуя. Винт башлыса ҡағыҙҙа эшләй, әммә һуңғы йылдарында полотнола һүрәт төшөрә башлай. [[Эстония]]ның авангард хәрәкәте составына инә, ул ваҡыттағы Рәсәй андерграунд рәссамдары менән бәйләнешкә инә, 1970—1980 йылдарҙа халыҡ-ара биенналеларҙа әүҙем ҡатнаша. Уның ижадының төп нигеҙендә «идеаль пейзаж» эҙләү, техноген ҡоролмалар менән тәбиғәт араһындағы гармония ята. Эстония архитектура музейы мәғлүмәттәре буйынса, Винттың ижады эстетикаһы уның быуын рәссамдарының реакцион стиле менән бәйле, улар мотивтарҙы япондарға хас ҡыҫҡалыҡтан һәм бушлыҡтан үҙләштерә. Шул уҡ ваҡытта уның архитектура мотивтарында 1970-се йылдарҙа йәш архитекторҙар тарафынан эстон сәнғәт йәмәғәтселегенә индерелгән постмодернистик алымды ла танырға мөмкин ине (тарихи биналар, классицизм элементтары, тәбиғәт менән ҡала мөхите араһындағы бәйләнеш). Маре Винттың 1960-сыларҙың икенсе яртыһындағы — 1970-селәрҙең беренсе яртыһындағы эштәре рәсемдәрҙең Ҡара-Аҡ контрасты менән характерлана, уларҙа төҫ күберәк шартлы була. 1967—1976 йылдарҙа Тынис Винтҡа, 1987—2014 йылдарҙа Андрес Толстойға кейәүгә сыҡҡан. {{һылтанмалар юҡ}} == Уның ҡайһы бер билдәле әҫәрҙәре == * Балкон (1973) — литография, ҡағыҙ, 60,3 х 56 см * Кирбес стена (1977) - литография, ҡағыҙ, 62,1 х 60,2 см <ref name="arterritory" /> * 1977 йылда Һиндостандың ҡағыҙға буяуы, 41,5 х 40,7 см <ref name="arterritory" /> * Ҙур урманда (1978) — литография, ҡағыҙ <ref name="arterritory" /> * 1995 йылда литография, ҡағыҙ, 42 х 41 см <ref name="arterritory" /> == Бүләктәр == * 1972 йылда Риекала үткән III Халыҡ-ара рәсем сәнғәте биенналеһының махсус премияһы * 1975 йылда Люблянала үткән 11-се Халыҡ-ара график биенналеның ҡала премияһы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> <ref name="Кривцов" /> * 4-се Таллин типография өс йыллығының махсус премияһы (1977) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> («Сирп джа Васар» гәзите премияһы) <ref name="Кривцов" /> * 9-сы Таллин баҫма өс йыллығының махсус премияһы (1992) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Яана Йенсена в области книжной графики||et|Jaan Jenseni raamatugraafika aastapreemia}} (1984, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1986 йылда 7-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1989 йылда 8-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Кристьяна Рауда в области искусств|Премия имени Кристьяна Рауда|et|Kristjan Raua nimeline kunstipreemia}} (2001) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Галерея G премияһы (2007, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Өс йыллыҡ MANU PROPRIA күргәҙмәһе дипломы (2009, Таллин) <ref name="Spin TEK AS 2010" /> === Дәүләт наградалары === * IV дәрәжә Аҡ Йондоҙ ордены (2015) == Иҫкәрмәләр == # Тасвирый сәнгать әрхибе — 2003. # {{Cite web|url=https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|title=Маре Иоханнесовна Винт|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321220914/https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher=Артхив|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|title=Маре Винт. В поисках идеального ландшафта|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321193533/https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|archivedate=2024-03-21|date=2021-01-21|language=ru|publisher=arterritory.com|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://www.artun.ee/popText.php?id=281|title=vilistlased|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070606203004/http://www.artun.ee/popText.php?id=281|archivedate=2007-06-06|date=2007-06-06|language=et|publisher=Klaasikunst}}'''(et)'''. # {{Cite web|url=http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|title=täna|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610164738/http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|archivedate=2020-06-10|date=2010-07-28|publisher=Spin TEK AS|accessdate=2020-05-11}} # {{Cite web|url=https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|title=Геометрия и метафизика. Маре Винт и Арне Маазик|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215412/https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher={{нп5|Эстонский музей архитектуры||et|Eesti Arhitektuurimuuseum}}|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://babanata.ru/?p=9683|title=Винт Маре|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215411/http://babanata.ru/?p=9683|archivedate=2024-03-21|author=Никита Кривцов|date=2014-02-20|language=ru|publisher=Записки о художниках|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|title=Täismahus nimekiri: presidendilt saab tänavu teenetemärgi 99 inimest|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150204130552/http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|archivedate=2015-02-04|date=2015-02-04|language=et|publisher=[[ERR]]|accessdate=2020-05-11}}'''(et)'''. [[Категория:2020 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]] qw8nhacuc5je7gh3r9itqh2konfhc1i 1298558 1298557 2026-05-30T07:57:16Z Баныу 28584 1298558 wikitext text/x-wiki {{Рәссам}}'''Маре Винт''' ({{Lang-et|Mare Vint}}), тыуған '''Маре Мянд''' ({{Lang-et|Mare Mänd}}), совет документтары буйынса Маре Иоханнесовна Винт ([[15 сентябрь]] [[1942 йыл]], [[Таллинн]] — [[10 май]] [[2020 йыл]]) — совет һәм эстон графикаһы; «идеаль пейзаждар» тип аталған әҫәрҙәр авторы булараҡ билдәле. == Биографияһы == [[Файл:Andres_Tolts,_Mare_Vint_ja_Anatoli_Strahhov_1994.jpg|слева|мини|Андерс Тольц, Маре Винт һәм Анатолий Страхов, 1994]] 9-сы урта мәктәпте 1961 йылда тамамлай, 1962—1967 йылдарҙа Эстония ССР-ының Дәүләт сәнғәт институтында быяла һүрәт төшөрөү һөнәре буйынса уҡый. 1967—1969 йылдарҙа Таллиндың 46-сы мәктәбендә (хәҙерге Пельгулин гимназияһы) сәнғәт уҡытыусыһы, һуңыраҡ штаттан тыш рәссам булып эшләй. 1973 йылдан Эстония рәссамдар союзы һәм 1992 йылдан Эстония гравёрҙар ассоциацияһы<ref name="Spin TEK AS 2010" /> ағзаһы. 1968 йылдан төҫлө ҡәләм һәм буяу, шулай уҡ литография һәм сериграфия алымдарын ҡулланып, үҙенең эштәрен күргәҙмәләргә ҡуя. Винт башлыса ҡағыҙҙа эшләй, әммә һуңғы йылдарында полотнола һүрәт төшөрә башлай. [[Эстония]]ның авангард хәрәкәте составына инә, ул ваҡыттағы Рәсәй андерграунд рәссамдары менән бәйләнешкә инә, 1970—1980 йылдарҙа халыҡ-ара биенналеларҙа әүҙем ҡатнаша. Уның ижадының төп нигеҙендә «идеаль пейзаж» эҙләү, техноген ҡоролмалар менән тәбиғәт араһындағы гармония ята. Эстония архитектура музейы мәғлүмәттәре буйынса, Винттың ижады эстетикаһы уның быуын рәссамдарының реакцион стиле менән бәйле, улар мотивтарҙы япондарға хас ҡыҫҡалыҡтан һәм бушлыҡтан үҙләштерә. Шул уҡ ваҡытта уның архитектура мотивтарында 1970-се йылдарҙа йәш архитекторҙар тарафынан эстон сәнғәт йәмәғәтселегенә индерелгән постмодернистик алымды ла танырға мөмкин ине (тарихи биналар, классицизм элементтары, тәбиғәт менән ҡала мөхите араһындағы бәйләнеш). Маре Винттың 1960-сыларҙың икенсе яртыһындағы — 1970-селәрҙең беренсе яртыһындағы эштәре рәсемдәрҙең Ҡара-Аҡ контрасты менән характерлана, уларҙа төҫ күберәк шартлы була. 1967—1976 йылдарҙа Тынис Винтҡа, 1987—2014 йылдарҙа Андрес Толстойға кейәүгә сыҡҡан. {{һылтанмалар юҡ}} == Уның ҡайһы бер билдәле әҫәрҙәре == * Балкон (1973) — литография, ҡағыҙ, 60,3 х 56 см * Кирбес стена (1977) — литография, ҡағыҙ, 62,1 х 60,2 см<ref name="arterritory" /> * 1977 йылда Һиндостандың ҡағыҙға буяуы, 41,5 х 40,7 см<ref name="arterritory" /> * Ҙур урманда (1978) — литография, ҡағыҙ<ref name="arterritory" /> * 1995 йылда литография, ҡағыҙ, 42 х 41 см<ref name="arterritory" /> == Бүләктәр == * 1972 йылда Риекала үткән III Халыҡ-ара рәсем сәнғәте биенналеһының махсус премияһы * 1975 йылда Люблянала үткән 11-се Халыҡ-ара график биенналеның ҡала премияһы<ref name="Spin TEK AS 2010" /><ref name="Кривцов" /> * 4-се Таллин типография өс йыллығының махсус премияһы (1977)<ref name="Spin TEK AS 2010" /> («Сирп джа Васар» гәзите премияһы)<ref name="Кривцов" /> * 9-сы Таллин баҫма өс йыллығының махсус премияһы (1992)<ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Яана Йенсена в области книжной графики||et|Jaan Jenseni raamatugraafika aastapreemia}} (1984, Таллин)<ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1986 йылда 7-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы<ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1989 йылда 8-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы<ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Кристьяна Рауда в области искусств|Премия имени Кристьяна Рауда|et|Kristjan Raua nimeline kunstipreemia}} (2001)<ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Галерея G премияһы (2007, Таллин)<ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Өс йыллыҡ MANU PROPRIA күргәҙмәһе дипломы (2009, Таллин)<ref name="Spin TEK AS 2010" /> === Дәүләт наградалары === * IV дәрәжә Аҡ Йондоҙ ордены (2015) == Иҫкәрмәләр == # Тасвирый сәнгать әрхибе — 2003. # {{Cite web|url=https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|title=Маре Иоханнесовна Винт|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321220914/https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher=Артхив|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|title=Маре Винт. В поисках идеального ландшафта|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321193533/https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|archivedate=2024-03-21|date=2021-01-21|language=ru|publisher=arterritory.com|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://www.artun.ee/popText.php?id=281|title=vilistlased|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070606203004/http://www.artun.ee/popText.php?id=281|archivedate=2007-06-06|date=2007-06-06|language=et|publisher=Klaasikunst}}'''(et)'''. # {{Cite web|url=http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|title=täna|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610164738/http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|archivedate=2020-06-10|date=2010-07-28|publisher=Spin TEK AS|accessdate=2020-05-11}} # {{Cite web|url=https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|title=Геометрия и метафизика. Маре Винт и Арне Маазик|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215412/https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher={{нп5|Эстонский музей архитектуры||et|Eesti Arhitektuurimuuseum}}|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://babanata.ru/?p=9683|title=Винт Маре|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215411/http://babanata.ru/?p=9683|archivedate=2024-03-21|author=Никита Кривцов|date=2014-02-20|language=ru|publisher=Записки о художниках|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|title=Täismahus nimekiri: presidendilt saab tänavu teenetemärgi 99 inimest|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150204130552/http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|archivedate=2015-02-04|date=2015-02-04|language=et|publisher=[[ERR]]|accessdate=2020-05-11}}'''(et)'''. [[Категория:2020 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]] 0med11qbc5lsvha0jqv7ycmhxa44rr7 1298559 1298558 2026-05-30T07:58:58Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298559 wikitext text/x-wiki {{Рәссам}}'''Маре Винт''' ({{Lang-et|Mare Vint}}), тыуған '''Маре Мянд''' ({{Lang-et|Mare Mänd}}), совет документтары буйынса Маре Иоханнесовна Винт ([[15 сентябрь]] [[1942 йыл]], [[Таллинн]] — [[10 май]] [[2020 йыл]]) — совет һәм эстон графикаһы; «идеаль пейзаждар» тип аталған әҫәрҙәр авторы булараҡ билдәле. == Биографияһы == [[Файл:Andres_Tolts,_Mare_Vint_ja_Anatoli_Strahhov_1994.jpg|слева|мини|Андерс Тольц, Маре Винт һәм Анатолий Страхов, 1994]] 9-сы урта мәктәпте 1961 йылда тамамлай, 1962—1967 йылдарҙа Эстония ССР-ының Дәүләт сәнғәт институтында быяла һүрәт төшөрөү һөнәре буйынса уҡый. 1967—1969 йылдарҙа Таллиндың 46-сы мәктәбендә (хәҙерге Пельгулин гимназияһы) сәнғәт уҡытыусыһы, һуңыраҡ штаттан тыш рәссам булып эшләй. 1973 йылдан Эстония рәссамдар союзы һәм 1992 йылдан Эстония гравёрҙар ассоциацияһы<ref name="Spin TEK AS 2010" /> ағзаһы. 1968 йылдан төҫлө ҡәләм һәм буяу, шулай уҡ литография һәм сериграфия алымдарын ҡулланып, үҙенең эштәрен күргәҙмәләргә ҡуя. Винт башлыса ҡағыҙҙа эшләй, әммә һуңғы йылдарында полотнола һүрәт төшөрә башлай. [[Эстония]]ның авангард хәрәкәте составына инә, ул ваҡыттағы Рәсәй андерграунд рәссамдары менән бәйләнешкә инә, 1970—1980 йылдарҙа халыҡ-ара биенналеларҙа әүҙем ҡатнаша. Уның ижадының төп нигеҙендә «идеаль пейзаж» эҙләү, техноген ҡоролмалар менән тәбиғәт араһындағы гармония ята. Эстония архитектура музейы мәғлүмәттәре буйынса, Винттың ижады эстетикаһы уның быуын рәссамдарының реакцион стиле менән бәйле, улар мотивтарҙы япондарға хас ҡыҫҡалыҡтан һәм бушлыҡтан үҙләштерә. Шул уҡ ваҡытта уның архитектура мотивтарында 1970-се йылдарҙа йәш архитекторҙар тарафынан эстон сәнғәт йәмәғәтселегенә индерелгән постмодернистик алымды ла танырға мөмкин ине (тарихи биналар, классицизм элементтары, тәбиғәт менән ҡала мөхите араһындағы бәйләнеш). Маре Винттың 1960-сыларҙың икенсе яртыһындағы — 1970-селәрҙең беренсе яртыһындағы эштәре рәсемдәрҙең Ҡара-Аҡ контрасты менән характерлана, уларҙа төҫ күберәк шартлы була. 1967—1976 йылдарҙа Тынис Винтҡа, 1987—2014 йылдарҙа Андрес Толстойға кейәүгә сыҡҡан. {{һылтанмалар юҡ|дата=2026-05-30}} == Уның ҡайһы бер билдәле әҫәрҙәре == * Балкон (1973) — литография, ҡағыҙ, 60,3 х 56 см * Кирбес стена (1977) — литография, ҡағыҙ, 62,1 х 60,2 см<ref name="arterritory" /> * 1977 йылда Һиндостандың ҡағыҙға буяуы, 41,5 х 40,7 см<ref name="arterritory" /> * Ҙур урманда (1978) — литография, ҡағыҙ<ref name="arterritory" /> * 1995 йылда литография, ҡағыҙ, 42 х 41 см<ref name="arterritory" /> == Бүләктәр == * 1972 йылда Риекала үткән III Халыҡ-ара рәсем сәнғәте биенналеһының махсус премияһы * 1975 йылда Люблянала үткән 11-се Халыҡ-ара график биенналеның ҡала премияһы<ref name="Spin TEK AS 2010" /><ref name="Кривцов" /> * 4-се Таллин типография өс йыллығының махсус премияһы (1977)<ref name="Spin TEK AS 2010" /> («Сирп джа Васар» гәзите премияһы)<ref name="Кривцов" /> * 9-сы Таллин баҫма өс йыллығының махсус премияһы (1992)<ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Яана Йенсена в области книжной графики||et|Jaan Jenseni raamatugraafika aastapreemia}} (1984, Таллин)<ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1986 йылда 7-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы<ref name="Spin TEK AS 2010" /> * 1989 йылда 8-се Таллин баҫма өс йыллығы дипломы<ref name="Spin TEK AS 2010" /> * {{Тәржемәһеҙ|Премия Кристьяна Рауда в области искусств|Премия имени Кристьяна Рауда|et|Kristjan Raua nimeline kunstipreemia}} (2001)<ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Галерея G премияһы (2007, Таллин)<ref name="Spin TEK AS 2010" /> * Өс йыллыҡ MANU PROPRIA күргәҙмәһе дипломы (2009, Таллин)<ref name="Spin TEK AS 2010" /> === Дәүләт наградалары === * IV дәрәжә Аҡ Йондоҙ ордены (2015) == Иҫкәрмәләр == # Тасвирый сәнгать әрхибе — 2003. # {{Cite web|url=https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|title=Маре Иоханнесовна Винт|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321220914/https://artchive.ru/artists/44087~Mare_Iokhannesovna_Vint|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher=Артхив|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|title=Маре Винт. В поисках идеального ландшафта|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321193533/https://arterritory.com/ru/vizualnoe_iskusstvo/sut_dnja_qa/25366-mare_vint_v_poiskah_idealnogo_landshafta/|archivedate=2024-03-21|date=2021-01-21|language=ru|publisher=arterritory.com|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://www.artun.ee/popText.php?id=281|title=vilistlased|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070606203004/http://www.artun.ee/popText.php?id=281|archivedate=2007-06-06|date=2007-06-06|language=et|publisher=Klaasikunst}}'''(et)'''. # {{Cite web|url=http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|title=täna|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610164738/http://galerii.eaa.ee/hobusepea/english/dialoog.HTM|archivedate=2020-06-10|date=2010-07-28|publisher=Spin TEK AS|accessdate=2020-05-11}} # {{Cite web|url=https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|title=Геометрия и метафизика. Маре Винт и Арне Маазик|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215412/https://www.arhitektuurimuuseum.ee/ru/naitus/geometrija-i-metafizika-mare-vint-i-arne-maasik/|archivedate=2024-03-21|language=ru|publisher={{нп5|Эстонский музей архитектуры||et|Eesti Arhitektuurimuuseum}}|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://babanata.ru/?p=9683|title=Винт Маре|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321215411/http://babanata.ru/?p=9683|archivedate=2024-03-21|author=Никита Кривцов|date=2014-02-20|language=ru|publisher=Записки о художниках|accessdate=2024-03-21}}'''(ru)'''. # {{Cite web|url=http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|title=Täismahus nimekiri: presidendilt saab tänavu teenetemärgi 99 inimest|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150204130552/http://uudised.err.ee/v/eesti/1c2b7039-d954-4fa0-80cd-91f3058cda5e|archivedate=2015-02-04|date=2015-02-04|language=et|publisher=[[ERR]]|accessdate=2020-05-11}}'''(et)'''. [[Категория:2020 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]] ryhl41wq3tmgbcuj42e19gxco9koh0f 0 200187 1298540 1293391 2026-05-30T05:45:26Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298540 wikitext text/x-wiki {{Рәссам}}'''Элон Викланд''' (йыш ҡына '''Илун Викланд''' ({{Lang-sv|Ilon Wikland}} ), тыуған Майре-Илон Пэбо ({{Lang-et|Maire-Ilon Pääbo}}); ([[5 февраль]] [[1930 йыл]] [[Эстония|Тарту]] [[Тарту|ҡалаһында]] тыуған) — [[Эстония|Эстонияла]] тыуған [[Швеция|швед]] рәссамы, иллюстрация һәм анимация жанрҙарында эшләй, [[Астрид Линдгрен|Астрид Линдгрендың]] китаптарының даими иллюстраторы. == Биографияһы == 1930 йылдың 5 февралендә Эстонияның [[Тарту]] ҡалаһында инженер-төҙөүсе Макс Пэбо һәм рәссам ''Вида'' Пэбо-Юсе ғаиләһендә тыуа, ''Паллас'' сәнғәт мәктәбен тамамлай. Атаһы менән айырылышҡандан һуң, әсәһе 1939 йылда [[Италия|Италияға]] уҡырға китә, артабан [[Будапешт]] сәнғәт академияһында оҫталығын камиллаштыра, 1948 йылда [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияға]] күсә, унда унда үҫкән ҡыҙы уның менән йәшәргә килә, ә 1979 йылдан үлеменә тиклем Иби ерендә йәшәй. Элон бала сағын Хаапсалу ҡалаһында үткәрә, [[Таллинн|Таллинда]] мәктәптә уҡый, әммә 1939—1944 йылдарҙа Хаапсалу ҡалаһында 1-се башланғыс мәктәптә уҡый, унда Эстония СССР-ға ҡушылғандан һуң өләсәһе менән йәшәй. [[Икенсе донъя һуғышы|1944]] йылда [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армиянан]] ҡасаҡтар ағымы менән [[Швеция|Швецияға]] килә. Швецияла Илона Виланд һуғышҡа тиклем Эстонияла күсенеп килгән һәм Стокгольмда рәссам булып эшләгән апаһы менән йәшәгән. Илона уның артынан барған һәм сәнғәт мәктәбенә уҡырға кергән. Егерме йәшендә Илона Raben & Sjögren нәшриәтендә Астрид Линдгрен менән танышҡан, уға уның эштәре оҡшаған, был уларҙың оҙон оҙаҡ хеҙмәттәшлегенең башланғысы булған. Илона Вкладтың рәсми рәүештә иллюстрациялаған беренсе китабы Линдгрендың 1954 йылда баҫтырылған "Мио, мой Мио" китабы булған. Виланд шулай уҡ Энд Марий-эл Фальк, Роза Лагерын, Эдит Универсал авторҙарҙың һәм башҡа балалар китаптары өсөн иллюстрациялар тигеҙлектә урынлашҡан. 1951 йылда Элон диңгеҙсегә өйләнгән; парҙың дүрт ҡыҙы була. Уикленд әле Стокгольмда йәшәй. {{нет ссылок}} == Бүләктәр == * 2001 — Өсөнсө дәрәжә Аҡ Йондоҙ ордены (Эстония) * 2002 йыл — Иллис Кворум (Швеция) == Икенсе == * 2007 йылда ''«Таммерраамат»'' нәшриәте эстон яҙыусыһы Энно ''Таммер'' тарафынан яҙылған «Илона Викланд донъяһы» (эстонса: ''«Ilon Wiklandi maailm»'' ) китабы баҫылып сыға. * 2009 йылдың 1 июлендә Хаапсалу төбәк музейында Илона Викландҡа арналған тематик үҙәк асыла, [[:et:Iloni Imedemaa|Илонаның мөғжизәләр иле]]. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ilonwikland.com/en/the-work-of-ilon/ Элон Уиклендтың эштәре] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1930 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 февралдә тыуғандар]] dw9q727nr9uls5s4k2307zh91gzks5f 0 200188 1298560 1294175 2026-05-30T08:11:18Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298560 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ита Альфредовна Эвер''' ({{Lang-et|''Ita Ever''}}, тыуған '''Ильзе''' ({{Lang-et|Ilse}}); 1931 йылдың 1 апреле, Пайде — 2023 йылдың 9 авгусы, Таллин) — [[Эстония]]ның театр һәм кино актрисаһы. Эстония ССР-ының халыҡ артисы (1973). Эстония милли мәҙәниәт премияһы лауреаты (2007). == Биографияһы == Илзе Эвер 1931 йылдың 1 апрелендә Эстонияның Ярвамаа округының Пайҙы ҡалаһында тыуған. Ита беренсе тапҡыр 1949 йылда Эстония драма театрында унынсы класс уҡыусыһы мәктәп һәм драма түңәрәге ағзаһы булараҡ сәхнәгә сыға. Ул Арбузовтың «Таня» пьесаһында төп ролде башҡара. 1953 йылда ул Гитистың Эстония студияһын тамамлай һәм ике тиҫтә синыфташы Эстония менән бергә драма театрына ҡабул ителә. Ита Эвер был сәхнәлә яҡынса 120 роль уйнай, шулай уҡ сәхнәлә, телевидениела, радиола һәм кинола сама менән шул уҡ һанда. Кинола ул [[Агата Кристи|Агата Кристиның]] «Ҡара ҡош» романы буйынса киноадаптацияһында «Мисс Марпл» роле менән билдәле<ref>[https://www.pbs.org/wgbh/mystery/marple/links.html PBS Mystery website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502130003/http://www.pbs.org/wgbh/mystery/marple/links.html}}, pbs.org; accessed 30 March 2015.</ref>. Ул 1999 йылда яҙма һәм онлайн тауыш биреү нигеҙендә төҙөлгән XX быуаттың иң бөйөк 100 эстоны исемлегенә индерелгән. 2023 йылдың 9 авгусында 92 йәшендә вафат була. == Ғәиләһе == * Беренсе ире: Эйно Баскин (1929—2015), Эстония театр актёры һәм режиссёры. ** Улы: [[Баскин, Роман|Роман Баскин]] (1954—2018), эстон актёры һәм режиссеры. * Икенсе ире: Илмар Таммур (1921—1989), эстон актёры. * Өсөнсө ире: [[Килгас, Гуннар|Гуннар Килгас]] (1926—2005), Эстония театр актёры. == Театр ролдәре == * [[Чехов Антон Павлович|Чеховтың]] "Өс апай"ы [[Чехов Антон Павлович|.]] Режиссер: ''Адольф Шапиро'' — ''Маша'' * «Ир, ҡатын һәм концерт» — ''Мария'' * Б.Брехттың «Әсә ҡыйыулығы» — ''телһеҙ Екатерина'' * ''Эбби Брюстер -'' «Майлстоун Вайн». == Фильмография == {{Колонки|2}} * [[1955 год в кино|1955]] — [[Счастье Андруса]] — ''Реет * 1956 — [[На задворках (фильм)|На задворках]] — ''Татьяна Николаевна * [[1962 год в кино|1962]] — [[Под одной крышей (фильм, 1962)|Под одной крышей]] — ''Лайне Арро * [[1967 год в кино|1967]] — [[Что случилось с Андресом Лапетеусом?]] — ''Хальви Каартна * [[1968 год в кино|1968]] — Тёмные окна — ''госпожа Вийу'' * [[1969 год в кино|1969]] — [[Весна (фильм, 1969)|Весна]] — ''мать Арно Тали'' * [[1972 год в кино|1972]] — [[Маленький реквием для губной гармошки (фильм)|Маленький реквием для губной гармошки]] — ''учительница'' * [[1972 год в кино|1972]] — [[Возвращение к жизни (фильм, 1972)|Возвращение к жизни]] — ''Лиль'' * {{год в кино|1973}} — [[Огонь в ночи (фильм, 1973)|Огонь в ночи]] — ''гадалка'' * {{год в кино|1974}} — [[Продолжение (фильм, 1974)|Продолжение]] — ''женщина у кабинета'' * [[1976 год в кино|1976]] — [[Моя жена — бабушка (фильм)|Моя жена — бабушка]] — ''жена'' * [[1976 год в кино|1976]] — [[Время жить, время любить (фильм)|Время жить, время любить]] — ''мать Деборы'' * [[1978 год в кино|1978]] — [[Скорпион (фильм)|Скорпион]] * [[1978 год в кино|1978]] — [[Зимний отпуск]] — ''Ану'' * {{год в кино|1979}} — [[Гость (фильм, 1979)|Гость]] — ''мачеха'' * [[1981 год в кино|1981]] — [[Чертёнок (фильм, 1981)|Чертёнок]] — ''старая ведьма-чертовка Карга'' (главная роль) * [[1981 год в кино|1981]] — [[Суровое море (фильм)|Суровое море]] — ''Тоора Йокус / Лыыне'' * [[1983 год в кино|1983]] — [[Тайна «Чёрных дроздов»]] — ''[[мисс Марпл]]'' * [[1988 год в кино|1988]] — [[Государственная граница. Солёный ветер]] — ''тётушка Линда'' * [[1989 год в кино|1989]] — [[Загадка Эндхауза (фильм)|Загадка Эндхауза]] — ''миссис Крофт'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Спутник планеты Уран (фильм)|Спутник планеты Уран]] — ''тётушка Флоренса'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Регина (фильм, 1990)|Регина]] — ''Герта'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Осень (фильм, 1990)|Осень]] — ''Мамаша Кийр, она же Катарина-Розалия'' * [[2002 год в кино|2001]] — Кобра — ''Ирма'' * [[2003 год в кино|2003]] — [[Янтарные крылья]] — ''Марта, тётя Александра'' * [[2006 год в кино|2006]] — [[Ведьма (фильм, 2006)|Ведьма]] — ''старая ведьма'' * {{год в кино|2006}} — [[Визит старой дамы]] — ''Клара Цаханассьян'' * {{год в кино|2020}} — [[Сальмоны]] {{Конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:1 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1931 йылда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:9 августа вафат булғандар]] [[Категория:2023 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Таллинда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:ГИТИС-ты тамамлаусылар]] [[Категория:Эстонияла тыуғандар]] 1wp9v1iqyzd1561ud1hxyzlqk974pvn 1298569 1298560 2026-05-30T08:44:17Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298569 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ита Альфредовна Эвер''' ({{Lang-et|''Ita Ever''}}, тыуған '''Ильзе''' ({{Lang-et|Ilse}}); 1931 йылдың 1 апреле, Пайде — 2023 йылдың 9 авгусы, Таллин) — [[Эстония]]ның театр һәм кино актрисаһы. Эстония ССР-ының халыҡ артисы (1973). Эстония милли мәҙәниәт премияһы лауреаты (2007). == Биографияһы == Илзе Эвер 1931 йылдың 1 апрелендә Эстонияның Ярвамаа округының Пайде ҡалаһында тыуған. Ита беренсе тапҡыр 1949 йылда Эстония драма театрында унынсы класс уҡыусыһы мәктәп һәм драма түңәрәге ағзаһы булараҡ сәхнәгә сыға. Ул Арбузовтың «Таня» пьесаһында төп ролде башҡара. 1953 йылда ул Гитистың Эстония студияһын тамамлай һәм ике тиҫтә синыфташы Эстония менән бергә драма театрына ҡабул ителә. Ита Эвер был сәхнәлә яҡынса 120 роль уйнай, шулай уҡ сәхнәлә, телевидениела, радиола һәм кинола сама менән шул уҡ һанда. Кинола ул [[Агата Кристи|Агата Кристиның]] «Ҡара ҡош» романы буйынса киноадаптацияһында «Мисс Марпл» роле менән билдәле<ref>[https://www.pbs.org/wgbh/mystery/marple/links.html PBS Mystery website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502130003/http://www.pbs.org/wgbh/mystery/marple/links.html}}, pbs.org; accessed 30 March 2015.</ref>. Ул 1999 йылда яҙма һәм онлайн тауыш биреү нигеҙендә төҙөлгән XX быуаттың иң бөйөк 100 эстоны исемлегенә индерелгән. 2023 йылдың 9 авгусында 92 йәшендә вафат була. == Ғәиләһе == * Беренсе ире: Эйно Баскин (1929—2015), Эстония театр актёры һәм режиссёры. ** Улы: [[Баскин, Роман|Роман Баскин]] (1954—2018), эстон актёры һәм режиссеры. * Икенсе ире: Илмар Таммур (1921—1989), эстон актёры. * Өсөнсө ире: [[Килгас, Гуннар|Гуннар Килгас]] (1926—2005), Эстония театр актёры. == Театр ролдәре == * [[Чехов Антон Павлович|Чеховтың]] "Өс апай"ы [[Чехов Антон Павлович|.]] Режиссер: ''Адольф Шапиро'' — ''Маша'' * «Ир, ҡатын һәм концерт» — ''Мария'' * Б.Брехттың «Әсә ҡыйыулығы» — ''телһеҙ Екатерина'' * ''Эбби Брюстер -'' «Майлстоун Вайн». == Фильмография == {{Колонки|2}} * [[1955 год в кино|1955]] — [[Счастье Андруса]] — ''Реет * 1956 — [[На задворках (фильм)|На задворках]] — ''Татьяна Николаевна * [[1962 год в кино|1962]] — [[Под одной крышей (фильм, 1962)|Под одной крышей]] — ''Лайне Арро * [[1967 год в кино|1967]] — [[Что случилось с Андресом Лапетеусом?]] — ''Хальви Каартна * [[1968 год в кино|1968]] — Тёмные окна — ''госпожа Вийу'' * [[1969 год в кино|1969]] — [[Весна (фильм, 1969)|Весна]] — ''мать Арно Тали'' * [[1972 год в кино|1972]] — [[Маленький реквием для губной гармошки (фильм)|Маленький реквием для губной гармошки]] — ''учительница'' * [[1972 год в кино|1972]] — [[Возвращение к жизни (фильм, 1972)|Возвращение к жизни]] — ''Лиль'' * {{год в кино|1973}} — [[Огонь в ночи (фильм, 1973)|Огонь в ночи]] — ''гадалка'' * {{год в кино|1974}} — [[Продолжение (фильм, 1974)|Продолжение]] — ''женщина у кабинета'' * [[1976 год в кино|1976]] — [[Моя жена — бабушка (фильм)|Моя жена — бабушка]] — ''жена'' * [[1976 год в кино|1976]] — [[Время жить, время любить (фильм)|Время жить, время любить]] — ''мать Деборы'' * [[1978 год в кино|1978]] — [[Скорпион (фильм)|Скорпион]] * [[1978 год в кино|1978]] — [[Зимний отпуск]] — ''Ану'' * {{год в кино|1979}} — [[Гость (фильм, 1979)|Гость]] — ''мачеха'' * [[1981 год в кино|1981]] — [[Чертёнок (фильм, 1981)|Чертёнок]] — ''старая ведьма-чертовка Карга'' (главная роль) * [[1981 год в кино|1981]] — [[Суровое море (фильм)|Суровое море]] — ''Тоора Йокус / Лыыне'' * [[1983 год в кино|1983]] — [[Тайна «Чёрных дроздов»]] — ''[[мисс Марпл]]'' * [[1988 год в кино|1988]] — [[Государственная граница. Солёный ветер]] — ''тётушка Линда'' * [[1989 год в кино|1989]] — [[Загадка Эндхауза (фильм)|Загадка Эндхауза]] — ''миссис Крофт'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Спутник планеты Уран (фильм)|Спутник планеты Уран]] — ''тётушка Флоренса'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Регина (фильм, 1990)|Регина]] — ''Герта'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Осень (фильм, 1990)|Осень]] — ''Мамаша Кийр, она же Катарина-Розалия'' * [[2002 год в кино|2001]] — Кобра — ''Ирма'' * [[2003 год в кино|2003]] — [[Янтарные крылья]] — ''Марта, тётя Александра'' * [[2006 год в кино|2006]] — [[Ведьма (фильм, 2006)|Ведьма]] — ''старая ведьма'' * {{год в кино|2006}} — [[Визит старой дамы]] — ''Клара Цаханассьян'' * {{год в кино|2020}} — [[Сальмоны]] {{Конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:1 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1931 йылда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:9 августа вафат булғандар]] [[Категория:2023 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Таллинда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:ГИТИС-ты тамамлаусылар]] [[Категория:Эстонияла тыуғандар]] nmlp03g9bgonsx7we8sokn79xc6zi6p 1298573 1298569 2026-05-30T09:06:30Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ тәржемә хатаһы 1298573 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ита Альфредовна Эвер''' ({{Lang-et|''Ita Ever''}}, тыуған '''Ильзе''' ({{Lang-et|Ilse}}); 1931 йылдың 1 апреле, Пайде — 2023 йылдың 9 авгусы, Таллин) — [[Эстония]]ның театр һәм кино актрисаһы. Эстония ССР-ының халыҡ артисы (1973). Эстония милли мәҙәниәт премияһы лауреаты (2007). == Биографияһы == Илзе Эвер 1931 йылдың 1 апрелендә Эстонияның Ярвамаа округының Пайде ҡалаһында тыуған. Ита беренсе тапҡыр 1949 йылда Эстония драма театрында унынсы класс уҡыусыһы мәктәп һәм драма түңәрәге ағзаһы булараҡ сәхнәгә сыға. Ул Арбузовтың «Таня» пьесаһында төп ролде башҡара. [[1953 йыл]]да ГИТИС-тың Эстон студияһын тамамлай һәм 20 курсташы менән бергә Эстон драма театрына ҡабул ителә. Ита Эвер был сәхнәлә яҡынса 120 роль уйнай, телевидениела, радиола һәм кинола сама менән шул уҡ һанда. Кинола ул [[Агата Кристи|Агата Кристиның]] «Ҡара ҡош» романы буйынса киноадаптацияһында «Мисс Марпл» роле менән билдәле<ref>[https://www.pbs.org/wgbh/mystery/marple/links.html PBS Mystery website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502130003/http://www.pbs.org/wgbh/mystery/marple/links.html}}, pbs.org; accessed 30 March 2015.</ref>. Ул 1999 йылда яҙма һәм онлайн тауыш биреү нигеҙендә төҙөлгән XX быуаттың иң бөйөк 100 эстоны исемлегенә индерелгән. 2023 йылдың 9 авгусында 92 йәшендә вафат була. == Ғәиләһе == * Беренсе ире: Эйно Баскин (1929—2015), Эстония театр актёры һәм режиссёры. ** Улы: [[Баскин, Роман|Роман Баскин]] (1954—2018), эстон актёры һәм режиссеры. * Икенсе ире: Илмар Таммур (1921—1989), эстон актёры. * Өсөнсө ире: [[Килгас, Гуннар|Гуннар Килгас]] (1926—2005), Эстония театр актёры. == Театр ролдәре == * [[Чехов Антон Павлович|Чеховтың]] "Өс апай"ы [[Чехов Антон Павлович|.]] Режиссер: ''Адольф Шапиро'' — ''Маша'' * «Ир, ҡатын һәм концерт» — ''Мария'' * Б.Брехттың «Әсә ҡыйыулығы» — ''телһеҙ Екатерина'' * ''Эбби Брюстер -'' «Майлстоун Вайн». == Фильмография == {{Колонки|2}} * [[1955 год в кино|1955]] — [[Счастье Андруса]] — ''Реет * 1956 — [[На задворках (фильм)|На задворках]] — ''Татьяна Николаевна * [[1962 год в кино|1962]] — [[Под одной крышей (фильм, 1962)|Под одной крышей]] — ''Лайне Арро * [[1967 год в кино|1967]] — [[Что случилось с Андресом Лапетеусом?]] — ''Хальви Каартна * [[1968 год в кино|1968]] — Тёмные окна — ''госпожа Вийу'' * [[1969 год в кино|1969]] — [[Весна (фильм, 1969)|Весна]] — ''мать Арно Тали'' * [[1972 год в кино|1972]] — [[Маленький реквием для губной гармошки (фильм)|Маленький реквием для губной гармошки]] — ''учительница'' * [[1972 год в кино|1972]] — [[Возвращение к жизни (фильм, 1972)|Возвращение к жизни]] — ''Лиль'' * {{год в кино|1973}} — [[Огонь в ночи (фильм, 1973)|Огонь в ночи]] — ''гадалка'' * {{год в кино|1974}} — [[Продолжение (фильм, 1974)|Продолжение]] — ''женщина у кабинета'' * [[1976 год в кино|1976]] — [[Моя жена — бабушка (фильм)|Моя жена — бабушка]] — ''жена'' * [[1976 год в кино|1976]] — [[Время жить, время любить (фильм)|Время жить, время любить]] — ''мать Деборы'' * [[1978 год в кино|1978]] — [[Скорпион (фильм)|Скорпион]] * [[1978 год в кино|1978]] — [[Зимний отпуск]] — ''Ану'' * {{год в кино|1979}} — [[Гость (фильм, 1979)|Гость]] — ''мачеха'' * [[1981 год в кино|1981]] — [[Чертёнок (фильм, 1981)|Чертёнок]] — ''старая ведьма-чертовка Карга'' (главная роль) * [[1981 год в кино|1981]] — [[Суровое море (фильм)|Суровое море]] — ''Тоора Йокус / Лыыне'' * [[1983 год в кино|1983]] — [[Тайна «Чёрных дроздов»]] — ''[[мисс Марпл]]'' * [[1988 год в кино|1988]] — [[Государственная граница. Солёный ветер]] — ''тётушка Линда'' * [[1989 год в кино|1989]] — [[Загадка Эндхауза (фильм)|Загадка Эндхауза]] — ''миссис Крофт'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Спутник планеты Уран (фильм)|Спутник планеты Уран]] — ''тётушка Флоренса'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Регина (фильм, 1990)|Регина]] — ''Герта'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Осень (фильм, 1990)|Осень]] — ''Мамаша Кийр, она же Катарина-Розалия'' * [[2002 год в кино|2001]] — Кобра — ''Ирма'' * [[2003 год в кино|2003]] — [[Янтарные крылья]] — ''Марта, тётя Александра'' * [[2006 год в кино|2006]] — [[Ведьма (фильм, 2006)|Ведьма]] — ''старая ведьма'' * {{год в кино|2006}} — [[Визит старой дамы]] — ''Клара Цаханассьян'' * {{год в кино|2020}} — [[Сальмоны]] {{Конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:1 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1931 йылда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:9 августа вафат булғандар]] [[Категория:2023 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Таллинда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:ГИТИС-ты тамамлаусылар]] [[Категория:Эстонияла тыуғандар]] f50a1op6132tf599gt9tzs9fquhs09w 1298575 1298573 2026-05-30T09:15:06Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ стилде төҙәтеү 1298575 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ита Альфредовна Эвер''' ({{Lang-et|''Ita Ever''}}, тыуған '''Ильзе''' ({{Lang-et|Ilse}}); 1931 йылдың 1 апреле, Пайде — 2023 йылдың 9 авгусы, Таллин) — [[Эстония]]ның театр һәм кино актрисаһы. Эстония ССР-ының халыҡ артисы (1973). Эстония милли мәҙәниәт премияһы лауреаты (2007). == Биографияһы == Илзе Эвер 1931 йылдың 1 апрелендә Эстонияның Ярвамаа округының Пайде ҡалаһында тыуған. Ита беренсе тапҡыр 1949 йылда Эстония драма театрында унынсы класс уҡыусыһы мәктәп һәм драма түңәрәге ағзаһы булараҡ сәхнәгә сыға. Ул Арбузовтың «Таня» пьесаһында төп ролде башҡара. [[1953 йыл]]да ГИТИС-тың Эстон студияһын тамамлай һәм 20 курсташы менән бергә Эстон драма театрына ҡабул ителә. Ита Эвер был сәхнәлә яҡынса 120 роль уйнай. Шулай уҡ эстрадала[[телевидение]]ла, [[радио]]ла һәм кинола ла яҡынса шул тиклем үк роль уйнай. Кинола ул [[Агата Кристи|Агата Кристиның]] «Ҡара ҡош» романы буйынса киноадаптацияһында «Мисс Марпл» роле менән билдәле<ref>[https://www.pbs.org/wgbh/mystery/marple/links.html PBS Mystery website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502130003/http://www.pbs.org/wgbh/mystery/marple/links.html}}, pbs.org; accessed 30 March 2015.</ref>. Ул 1999 йылда яҙма һәм онлайн тауыш биреү нигеҙендә төҙөлгән XX быуаттың «Бөйөк 100 эстоны» исемлегенә индерелгән. 2023 йылдың 9 авгусында 92 йәшендә вафат була. == Ғәиләһе == * Беренсе ире: Эйно Баскин (1929—2015), Эстония театр актёры һәм режиссёры. ** Улы: [[Баскин, Роман|Роман Баскин]] (1954—2018), эстон актёры һәм режиссеры. * Икенсе ире: Илмар Таммур (1921—1989), эстон актёры. * Өсөнсө ире: [[Килгас, Гуннар|Гуннар Килгас]] (1926—2005), Эстония театр актёры. == Театр ролдәре == * [[Чехов Антон Павлович|Чеховтың]] "Өс апай"ы [[Чехов Антон Павлович|.]] Режиссер: ''Адольф Шапиро'' — ''Маша'' * «Ир, ҡатын һәм концерт» — ''Мария'' * Б.Брехттың «Әсә ҡыйыулығы» — ''телһеҙ Екатерина'' * ''Эбби Брюстер -'' «Майлстоун Вайн». == Фильмография == {{Колонки|2}} * [[1955 год в кино|1955]] — [[Счастье Андруса]] — ''Реет * 1956 — [[На задворках (фильм)|На задворках]] — ''Татьяна Николаевна * [[1962 год в кино|1962]] — [[Под одной крышей (фильм, 1962)|Под одной крышей]] — ''Лайне Арро * [[1967 год в кино|1967]] — [[Что случилось с Андресом Лапетеусом?]] — ''Хальви Каартна * [[1968 год в кино|1968]] — Тёмные окна — ''госпожа Вийу'' * [[1969 год в кино|1969]] — [[Весна (фильм, 1969)|Весна]] — ''мать Арно Тали'' * [[1972 год в кино|1972]] — [[Маленький реквием для губной гармошки (фильм)|Маленький реквием для губной гармошки]] — ''учительница'' * [[1972 год в кино|1972]] — [[Возвращение к жизни (фильм, 1972)|Возвращение к жизни]] — ''Лиль'' * {{год в кино|1973}} — [[Огонь в ночи (фильм, 1973)|Огонь в ночи]] — ''гадалка'' * {{год в кино|1974}} — [[Продолжение (фильм, 1974)|Продолжение]] — ''женщина у кабинета'' * [[1976 год в кино|1976]] — [[Моя жена — бабушка (фильм)|Моя жена — бабушка]] — ''жена'' * [[1976 год в кино|1976]] — [[Время жить, время любить (фильм)|Время жить, время любить]] — ''мать Деборы'' * [[1978 год в кино|1978]] — [[Скорпион (фильм)|Скорпион]] * [[1978 год в кино|1978]] — [[Зимний отпуск]] — ''Ану'' * {{год в кино|1979}} — [[Гость (фильм, 1979)|Гость]] — ''мачеха'' * [[1981 год в кино|1981]] — [[Чертёнок (фильм, 1981)|Чертёнок]] — ''старая ведьма-чертовка Карга'' (главная роль) * [[1981 год в кино|1981]] — [[Суровое море (фильм)|Суровое море]] — ''Тоора Йокус / Лыыне'' * [[1983 год в кино|1983]] — [[Тайна «Чёрных дроздов»]] — ''[[мисс Марпл]]'' * [[1988 год в кино|1988]] — [[Государственная граница. Солёный ветер]] — ''тётушка Линда'' * [[1989 год в кино|1989]] — [[Загадка Эндхауза (фильм)|Загадка Эндхауза]] — ''миссис Крофт'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Спутник планеты Уран (фильм)|Спутник планеты Уран]] — ''тётушка Флоренса'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Регина (фильм, 1990)|Регина]] — ''Герта'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Осень (фильм, 1990)|Осень]] — ''Мамаша Кийр, она же Катарина-Розалия'' * [[2002 год в кино|2001]] — Кобра — ''Ирма'' * [[2003 год в кино|2003]] — [[Янтарные крылья]] — ''Марта, тётя Александра'' * [[2006 год в кино|2006]] — [[Ведьма (фильм, 2006)|Ведьма]] — ''старая ведьма'' * {{год в кино|2006}} — [[Визит старой дамы]] — ''Клара Цаханассьян'' * {{год в кино|2020}} — [[Сальмоны]] {{Конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:1 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1931 йылда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:9 августа вафат булғандар]] [[Категория:2023 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Таллинда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:ГИТИС-ты тамамлаусылар]] [[Категория:Эстонияла тыуғандар]] dcewzzoikcs3o95oh37pusgw05gs9xi 1298576 1298575 2026-05-30T09:15:36Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298576 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ита Альфредовна Эвер''' ({{Lang-et|''Ita Ever''}}, тыуған '''Ильзе''' ({{Lang-et|Ilse}}); 1931 йылдың 1 апреле, Пайде — 2023 йылдың 9 авгусы, Таллин) — [[Эстония]]ның театр һәм кино актрисаһы. Эстония ССР-ының халыҡ артисы (1973). Эстония милли мәҙәниәт премияһы лауреаты (2007). == Биографияһы == Илзе Эвер 1931 йылдың 1 апрелендә Эстонияның Ярвамаа округының Пайде ҡалаһында тыуған. Ита беренсе тапҡыр 1949 йылда Эстония драма театрында унынсы класс уҡыусыһы мәктәп һәм драма түңәрәге ағзаһы булараҡ сәхнәгә сыға. Ул Арбузовтың «Таня» пьесаһында төп ролде башҡара. [[1953 йыл]]да ГИТИС-тың Эстон студияһын тамамлай һәм 20 курсташы менән бергә Эстон драма театрына ҡабул ителә. Ита Эвер был сәхнәлә яҡынса 120 роль уйнай. Шулай уҡ эстрадала [[телевидение]]ла, [[радио]]ла һәм кинола ла яҡынса шул тиклем үк роль уйнай. Кинола ул [[Агата Кристи|Агата Кристиның]] «Ҡара ҡош» романы буйынса киноадаптацияһында «Мисс Марпл» роле менән билдәле<ref>[https://www.pbs.org/wgbh/mystery/marple/links.html PBS Mystery website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502130003/http://www.pbs.org/wgbh/mystery/marple/links.html}}, pbs.org; accessed 30 March 2015.</ref>. Ул 1999 йылда яҙма һәм онлайн тауыш биреү нигеҙендә төҙөлгән XX быуаттың «Бөйөк 100 эстоны» исемлегенә индерелгән. 2023 йылдың 9 авгусында 92 йәшендә вафат була. == Ғәиләһе == * Беренсе ире: Эйно Баскин (1929—2015), Эстония театр актёры һәм режиссёры. ** Улы: [[Баскин, Роман|Роман Баскин]] (1954—2018), эстон актёры һәм режиссеры. * Икенсе ире: Илмар Таммур (1921—1989), эстон актёры. * Өсөнсө ире: [[Килгас, Гуннар|Гуннар Килгас]] (1926—2005), Эстония театр актёры. == Театр ролдәре == * [[Чехов Антон Павлович|Чеховтың]] "Өс апай"ы [[Чехов Антон Павлович|.]] Режиссер: ''Адольф Шапиро'' — ''Маша'' * «Ир, ҡатын һәм концерт» — ''Мария'' * Б.Брехттың «Әсә ҡыйыулығы» — ''телһеҙ Екатерина'' * ''Эбби Брюстер -'' «Майлстоун Вайн». == Фильмография == {{Колонки|2}} * [[1955 год в кино|1955]] — [[Счастье Андруса]] — ''Реет * 1956 — [[На задворках (фильм)|На задворках]] — ''Татьяна Николаевна * [[1962 год в кино|1962]] — [[Под одной крышей (фильм, 1962)|Под одной крышей]] — ''Лайне Арро * [[1967 год в кино|1967]] — [[Что случилось с Андресом Лапетеусом?]] — ''Хальви Каартна * [[1968 год в кино|1968]] — Тёмные окна — ''госпожа Вийу'' * [[1969 год в кино|1969]] — [[Весна (фильм, 1969)|Весна]] — ''мать Арно Тали'' * [[1972 год в кино|1972]] — [[Маленький реквием для губной гармошки (фильм)|Маленький реквием для губной гармошки]] — ''учительница'' * [[1972 год в кино|1972]] — [[Возвращение к жизни (фильм, 1972)|Возвращение к жизни]] — ''Лиль'' * {{год в кино|1973}} — [[Огонь в ночи (фильм, 1973)|Огонь в ночи]] — ''гадалка'' * {{год в кино|1974}} — [[Продолжение (фильм, 1974)|Продолжение]] — ''женщина у кабинета'' * [[1976 год в кино|1976]] — [[Моя жена — бабушка (фильм)|Моя жена — бабушка]] — ''жена'' * [[1976 год в кино|1976]] — [[Время жить, время любить (фильм)|Время жить, время любить]] — ''мать Деборы'' * [[1978 год в кино|1978]] — [[Скорпион (фильм)|Скорпион]] * [[1978 год в кино|1978]] — [[Зимний отпуск]] — ''Ану'' * {{год в кино|1979}} — [[Гость (фильм, 1979)|Гость]] — ''мачеха'' * [[1981 год в кино|1981]] — [[Чертёнок (фильм, 1981)|Чертёнок]] — ''старая ведьма-чертовка Карга'' (главная роль) * [[1981 год в кино|1981]] — [[Суровое море (фильм)|Суровое море]] — ''Тоора Йокус / Лыыне'' * [[1983 год в кино|1983]] — [[Тайна «Чёрных дроздов»]] — ''[[мисс Марпл]]'' * [[1988 год в кино|1988]] — [[Государственная граница. Солёный ветер]] — ''тётушка Линда'' * [[1989 год в кино|1989]] — [[Загадка Эндхауза (фильм)|Загадка Эндхауза]] — ''миссис Крофт'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Спутник планеты Уран (фильм)|Спутник планеты Уран]] — ''тётушка Флоренса'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Регина (фильм, 1990)|Регина]] — ''Герта'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Осень (фильм, 1990)|Осень]] — ''Мамаша Кийр, она же Катарина-Розалия'' * [[2002 год в кино|2001]] — Кобра — ''Ирма'' * [[2003 год в кино|2003]] — [[Янтарные крылья]] — ''Марта, тётя Александра'' * [[2006 год в кино|2006]] — [[Ведьма (фильм, 2006)|Ведьма]] — ''старая ведьма'' * {{год в кино|2006}} — [[Визит старой дамы]] — ''Клара Цаханассьян'' * {{год в кино|2020}} — [[Сальмоны]] {{Конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:1 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1931 йылда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:9 августа вафат булғандар]] [[Категория:2023 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Таллинда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:ГИТИС-ты тамамлаусылар]] [[Категория:Эстонияла тыуғандар]] ne8whkra60on6kew09kyukne9ofda68 1298577 1298576 2026-05-30T09:18:39Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1298577 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ита Альфредовна Эвер''' ({{Lang-et|''Ita Ever''}}, тыуған '''Ильзе''' ({{Lang-et|Ilse}}); 1931 йылдың 1 апреле, Пайде — 2023 йылдың 9 авгусы, Таллин) — [[Эстония]]ның театр һәм кино актрисаһы. Эстония ССР-ының халыҡ артисы (1973). Эстония милли мәҙәниәт премияһы лауреаты (2007). == Биографияһы == Илзе Эвер 1931 йылдың 1 апрелендә Эстонияның Ярвамаа округының Пайде ҡалаһында тыуған. Ита беренсе тапҡыр 1949 йылда Эстония драма театрында унынсы класс уҡыусыһы мәктәп һәм драма түңәрәге ағзаһы булараҡ сәхнәгә сыға. Ул Арбузовтың «Таня» пьесаһында төп ролде башҡара. [[1953 йыл]]да ГИТИС-тың Эстон студияһын тамамлай һәм 20 курсташы менән бергә Эстон драма театрына ҡабул ителә. Ита Эвер был сәхнәлә яҡынса 120 роль уйнай. Шулай уҡ эстрадала [[телевидение]]ла, [[радио]]ла һәм кинола ла яҡынса шул тиклем үк роль уйнай. Кинола ул [[Агата Кристи|Агата Кристиның]] «Ҡара ҡош» романы буйынса киноадаптацияһында «Мисс Марпл» роле менән билдәле<ref>[https://www.pbs.org/wgbh/mystery/marple/links.html PBS Mystery website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502130003/http://www.pbs.org/wgbh/mystery/marple/links.html}}, pbs.org; accessed 30 March 2015.</ref>. Ул 1999 йылда яҙма һәм онлайн тауыш биреү нигеҙендә төҙөлгән «XX быуаттың Эстонияның 100 бөйөк эшмәкәре» исемлегенә индерелгән. 2023 йылдың 9 авгусында 92 йәшендә вафат була. == Ғәиләһе == * Беренсе ире: Эйно Баскин (1929—2015), Эстония театр актёры һәм режиссёры. ** Улы: [[Баскин, Роман|Роман Баскин]] (1954—2018), эстон актёры һәм режиссеры. * Икенсе ире: Илмар Таммур (1921—1989), эстон актёры. * Өсөнсө ире: [[Килгас, Гуннар|Гуннар Килгас]] (1926—2005), Эстония театр актёры. == Театр ролдәре == * [[Чехов Антон Павлович|Чеховтың]] "Өс апай"ы [[Чехов Антон Павлович|.]] Режиссер: ''Адольф Шапиро'' — ''Маша'' * «Ир, ҡатын һәм концерт» — ''Мария'' * Б.Брехттың «Әсә ҡыйыулығы» — ''телһеҙ Екатерина'' * ''Эбби Брюстер -'' «Майлстоун Вайн». == Фильмография == {{Колонки|2}} * [[1955 год в кино|1955]] — [[Счастье Андруса]] — ''Реет * 1956 — [[На задворках (фильм)|На задворках]] — ''Татьяна Николаевна * [[1962 год в кино|1962]] — [[Под одной крышей (фильм, 1962)|Под одной крышей]] — ''Лайне Арро * [[1967 год в кино|1967]] — [[Что случилось с Андресом Лапетеусом?]] — ''Хальви Каартна * [[1968 год в кино|1968]] — Тёмные окна — ''госпожа Вийу'' * [[1969 год в кино|1969]] — [[Весна (фильм, 1969)|Весна]] — ''мать Арно Тали'' * [[1972 год в кино|1972]] — [[Маленький реквием для губной гармошки (фильм)|Маленький реквием для губной гармошки]] — ''учительница'' * [[1972 год в кино|1972]] — [[Возвращение к жизни (фильм, 1972)|Возвращение к жизни]] — ''Лиль'' * {{год в кино|1973}} — [[Огонь в ночи (фильм, 1973)|Огонь в ночи]] — ''гадалка'' * {{год в кино|1974}} — [[Продолжение (фильм, 1974)|Продолжение]] — ''женщина у кабинета'' * [[1976 год в кино|1976]] — [[Моя жена — бабушка (фильм)|Моя жена — бабушка]] — ''жена'' * [[1976 год в кино|1976]] — [[Время жить, время любить (фильм)|Время жить, время любить]] — ''мать Деборы'' * [[1978 год в кино|1978]] — [[Скорпион (фильм)|Скорпион]] * [[1978 год в кино|1978]] — [[Зимний отпуск]] — ''Ану'' * {{год в кино|1979}} — [[Гость (фильм, 1979)|Гость]] — ''мачеха'' * [[1981 год в кино|1981]] — [[Чертёнок (фильм, 1981)|Чертёнок]] — ''старая ведьма-чертовка Карга'' (главная роль) * [[1981 год в кино|1981]] — [[Суровое море (фильм)|Суровое море]] — ''Тоора Йокус / Лыыне'' * [[1983 год в кино|1983]] — [[Тайна «Чёрных дроздов»]] — ''[[мисс Марпл]]'' * [[1988 год в кино|1988]] — [[Государственная граница. Солёный ветер]] — ''тётушка Линда'' * [[1989 год в кино|1989]] — [[Загадка Эндхауза (фильм)|Загадка Эндхауза]] — ''миссис Крофт'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Спутник планеты Уран (фильм)|Спутник планеты Уран]] — ''тётушка Флоренса'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Регина (фильм, 1990)|Регина]] — ''Герта'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Осень (фильм, 1990)|Осень]] — ''Мамаша Кийр, она же Катарина-Розалия'' * [[2002 год в кино|2001]] — Кобра — ''Ирма'' * [[2003 год в кино|2003]] — [[Янтарные крылья]] — ''Марта, тётя Александра'' * [[2006 год в кино|2006]] — [[Ведьма (фильм, 2006)|Ведьма]] — ''старая ведьма'' * {{год в кино|2006}} — [[Визит старой дамы]] — ''Клара Цаханассьян'' * {{год в кино|2020}} — [[Сальмоны]] {{Конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:1 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1931 йылда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:9 августа вафат булғандар]] [[Категория:2023 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Таллинда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:ГИТИС-ты тамамлаусылар]] [[Категория:Эстонияла тыуғандар]] cygg4otbo93z1kosoxre64wfiszojp4 1298578 1298577 2026-05-30T09:20:25Z Баныу 28584 1298578 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ита Альфредовна Эвер''' ({{Lang-et|''Ita Ever''}}, тыуғандағы исеме '''Ильзе''' ({{Lang-et|Ilse}}); 1931 йылдың 1 апреле, Пайде — 2023 йылдың 9 авгусы, Таллин) — [[Эстония]]ның театр һәм кино актрисаһы. Эстония ССР-ының халыҡ артисы (1973). Эстония милли мәҙәниәт премияһы лауреаты (2007). == Биографияһы == Илзе Эвер 1931 йылдың 1 апрелендә Эстонияның Ярвамаа округының Пайде ҡалаһында тыуған. Ита беренсе тапҡыр 1949 йылда Эстония драма театрында унынсы класс уҡыусыһы мәктәп һәм драма түңәрәге ағзаһы булараҡ сәхнәгә сыға. Ул Арбузовтың «Таня» пьесаһында төп ролде башҡара. [[1953 йыл]]да ГИТИС-тың Эстон студияһын тамамлай һәм 20 курсташы менән бергә Эстон драма театрына ҡабул ителә. Ита Эвер был сәхнәлә яҡынса 120 роль уйнай. Шулай уҡ эстрадала [[телевидение]]ла, [[радио]]ла һәм кинола ла яҡынса шул тиклем үк роль уйнай. Кинола ул [[Агата Кристи|Агата Кристиның]] «Ҡара ҡош» романы буйынса киноадаптацияһында «Мисс Марпл» роле менән билдәле<ref>[https://www.pbs.org/wgbh/mystery/marple/links.html PBS Mystery website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502130003/http://www.pbs.org/wgbh/mystery/marple/links.html}}, pbs.org; accessed 30 March 2015.</ref>. Ул 1999 йылда яҙма һәм онлайн тауыш биреү нигеҙендә төҙөлгән «XX быуаттың Эстонияның 100 бөйөк эшмәкәре» исемлегенә индерелгән. 2023 йылдың 9 авгусында 92 йәшендә вафат була. == Ғәиләһе == * Беренсе ире: Эйно Баскин (1929—2015), Эстония театр актёры һәм режиссёры. ** Улы: [[Баскин, Роман|Роман Баскин]] (1954—2018), эстон актёры һәм режиссеры. * Икенсе ире: Илмар Таммур (1921—1989), эстон актёры. * Өсөнсө ире: [[Килгас, Гуннар|Гуннар Килгас]] (1926—2005), Эстония театр актёры. == Театр ролдәре == * [[Чехов Антон Павлович|Чеховтың]] "Өс апай"ы [[Чехов Антон Павлович|.]] Режиссер: ''Адольф Шапиро'' — ''Маша'' * «Ир, ҡатын һәм концерт» — ''Мария'' * Б.Брехттың «Әсә ҡыйыулығы» — ''телһеҙ Екатерина'' * ''Эбби Брюстер -'' «Майлстоун Вайн». == Фильмография == {{Колонки|2}} * [[1955 год в кино|1955]] — [[Счастье Андруса]] — ''Реет * 1956 — [[На задворках (фильм)|На задворках]] — ''Татьяна Николаевна * [[1962 год в кино|1962]] — [[Под одной крышей (фильм, 1962)|Под одной крышей]] — ''Лайне Арро * [[1967 год в кино|1967]] — [[Что случилось с Андресом Лапетеусом?]] — ''Хальви Каартна * [[1968 год в кино|1968]] — Тёмные окна — ''госпожа Вийу'' * [[1969 год в кино|1969]] — [[Весна (фильм, 1969)|Весна]] — ''мать Арно Тали'' * [[1972 год в кино|1972]] — [[Маленький реквием для губной гармошки (фильм)|Маленький реквием для губной гармошки]] — ''учительница'' * [[1972 год в кино|1972]] — [[Возвращение к жизни (фильм, 1972)|Возвращение к жизни]] — ''Лиль'' * {{год в кино|1973}} — [[Огонь в ночи (фильм, 1973)|Огонь в ночи]] — ''гадалка'' * {{год в кино|1974}} — [[Продолжение (фильм, 1974)|Продолжение]] — ''женщина у кабинета'' * [[1976 год в кино|1976]] — [[Моя жена — бабушка (фильм)|Моя жена — бабушка]] — ''жена'' * [[1976 год в кино|1976]] — [[Время жить, время любить (фильм)|Время жить, время любить]] — ''мать Деборы'' * [[1978 год в кино|1978]] — [[Скорпион (фильм)|Скорпион]] * [[1978 год в кино|1978]] — [[Зимний отпуск]] — ''Ану'' * {{год в кино|1979}} — [[Гость (фильм, 1979)|Гость]] — ''мачеха'' * [[1981 год в кино|1981]] — [[Чертёнок (фильм, 1981)|Чертёнок]] — ''старая ведьма-чертовка Карга'' (главная роль) * [[1981 год в кино|1981]] — [[Суровое море (фильм)|Суровое море]] — ''Тоора Йокус / Лыыне'' * [[1983 год в кино|1983]] — [[Тайна «Чёрных дроздов»]] — ''[[мисс Марпл]]'' * [[1988 год в кино|1988]] — [[Государственная граница. Солёный ветер]] — ''тётушка Линда'' * [[1989 год в кино|1989]] — [[Загадка Эндхауза (фильм)|Загадка Эндхауза]] — ''миссис Крофт'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Спутник планеты Уран (фильм)|Спутник планеты Уран]] — ''тётушка Флоренса'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Регина (фильм, 1990)|Регина]] — ''Герта'' * [[1990 год в кино|1990]] — [[Осень (фильм, 1990)|Осень]] — ''Мамаша Кийр, она же Катарина-Розалия'' * [[2002 год в кино|2001]] — Кобра — ''Ирма'' * [[2003 год в кино|2003]] — [[Янтарные крылья]] — ''Марта, тётя Александра'' * [[2006 год в кино|2006]] — [[Ведьма (фильм, 2006)|Ведьма]] — ''старая ведьма'' * {{год в кино|2006}} — [[Визит старой дамы]] — ''Клара Цаханассьян'' * {{год в кино|2020}} — [[Сальмоны]] {{Конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:1 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1931 йылда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:9 августа вафат булғандар]] [[Категория:2023 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Таллинда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:ГИТИС-ты тамамлаусылар]] [[Категория:Эстонияла тыуғандар]] lcp9d3cd9dl2a9j742jncih0uk2fry5 1 200437 1298525 1294161 2026-05-30T05:26:11Z Баныу 28584 1298525 wikitext text/x-wiki {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= Ilnaz26|тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }} * Мәҡәләлә күп һөйләмдәр дөрөҫ тәржемә ителмәгән, мәғәнәһе аңлашылмаған һөйләмдәр бар. Иғтибар менән хаталарҙы төҙәтеп сығығыҙ! Умм аль-Банин вышла замуж за Али спустя некоторое время после смерти в 632 году его первой жены Фатимы, дочери исламского пророка Мухаммеда. (Ҡыҙҙар өйләнмәй, ә кейәүгә сыға). * Мәғлүмәтте иҫбатлаусы сығанаҡтар (ссылкалар) юҡ. men6gv5llvprdeplcmo2vfwhl38dw1y 1298526 1298525 2026-05-30T05:26:29Z Баныу 28584 1298526 wikitext text/x-wiki {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= Ilnaz26|тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }} * Мәҡәләлә күп һөйләмдәр дөрөҫ тәржемә ителмәгән, мәғәнәһе аңлашылмаған һөйләмдәр бар. Иғтибар менән хаталарҙы төҙәтеп сығығыҙ! Умм аль-Банин вышла замуж за Али спустя некоторое время после смерти в 632 году его первой жены Фатимы, дочери исламского пророка Мухаммеда. (Ҡыҙҙар өйләнмәй, ә кейәүгә сыға). * Мәғлүмәтте иҫбатлаусы сығанаҡтар (ссылкалар) юҡ--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 05:26, 30 май 2026 (UTC). 24ropfl1qb52hayihljumhvdkdad0wd 1298527 1298526 2026-05-30T05:29:04Z Баныу 28584 1298527 wikitext text/x-wiki {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= Ilnaz26|тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }} *{{u|Ilnaz26 }}, Мәҡәләлә күп һөйләмдәр дөрөҫ тәржемә ителмәгән, мәғәнәһе аңлашылмаған һөйләмдәр бар. Иғтибар менән хаталарҙы төҙәтеп сығығыҙ! Умм аль-Банин вышла замуж за Али спустя некоторое время после смерти в 632 году его первой жены Фатимы, дочери исламского пророка Мухаммеда. (Ҡыҙҙар өйләнмәй, ә кейәүгә сыға). * Мәғлүмәтте иҫбатлаусы сығанаҡтар (ссылкалар) юҡ--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 05:26, 30 май 2026 (UTC). 54hrx3jmb88h597hc0flz0o26h04aow 1298528 1298527 2026-05-30T05:32:07Z Баныу 28584 1298528 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Умм аль-Банин|30 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= Ilnaz26|тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }} * {{u|Ilnaz26 }}, Мәҡәләлә күп һөйләмдәр дөрөҫ тәржемә ителмәгән, мәғәнәһе аңлашылмаған һөйләмдәр бар. Иғтибар менән хаталарҙы төҙәтеп сығығыҙ! Умм аль-Банин вышла замуж за Али спустя некоторое время после смерти в 632 году его первой жены Фатимы, дочери исламского пророка Мухаммеда. (Ҡыҙҙар өйләнмәй, ә кейәүгә сыға). * Мәғлүмәтте иҫбатлаусы сығанаҡтар (ссылкалар) юҡ--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 05:26, 30 май 2026 (UTC). rws9evsuee7caxjvppol3kge5748xmh 0 201076 1298571 1297697 2026-05-30T08:53:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298571 wikitext text/x-wiki {{Университет | название = Таллин техник университеты | сокращение = ТТУ | эмблема = Logo veeb esitlus.png | изображение = Tallinn University of Technology.png | оригинал = {{lang-et|Tallinna Tehnikaülikool<br> (TalTech)}} | междуназвание = Tallinn University of Technology | прежнее = Таллин политехник институты (ТПИ) | девиз = Mente et manu | основан = [[1918 йыл]] | закрыт = | реорганизован = | год реорганизации = | тип = Дәүләт | наименование должности = Ректор | фио должности = [[Ланд Тийт|Тийт Ланд]] | президент = | научный руководитель = | студенты = {{число|14151}} (2011) | иностранные студенты = 600-ҙән ашыу | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессора = | преподаватели = | расположение = {{EST}}, [[Таллин]] | кампус = | адрес = [[Эхитаяте урамы (Таллин)|Эхитаяте урамы]], 5 | сайт = https://taltech.ee/ | награды = | lat_dir = N | lat_deg = 59.3950 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 24.6719 | lon_min = | lon_sec = | CoordScale = | edu_region = EE }} [[Файл:TLA 1465 1 7101 Tallinna Tehnikaülikool 26 09 2008 fotogr Enriko Sala.jpg|240px|thumb|Таллин техник университеты]] [[Файл:Tallinn University of Technology (7973998478).jpg|thumb|240px|Таллин техник университетының корпусы]] [[Файл:Mente et Manu.JPG|thumb|240px| 2009 йылда Мустамяэ һәм Нымме райондары араһындағы күпер (реконструкциялау башланғанға тиклем)]] [[Файл:Pedestrian bridge in Nõmme.jpg|thumb|240px| 2023 йылда Мустамяэ һәм Нымме райондары араһындағы күпер (реконструкциянан һуң)]] '''Таллин техник университеты (ТТУ'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609477596/ttu-podgotovil-dlja-shkol-besplatnyj-kurs-matematiki|title=ТТУ подготовил для школ бесплатный курс математики|lang=ru|last=ERR|website=ERR|date=2024-10-03|access-date=2025-03-30}}</ref>''', ТалТех'''<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609555120/kubok-ekf-tallinnskij-selver-talteh-proigral-rumynskoj-korone-i-vybyl-iz-borby|title=Кубок ЕКФ: таллиннский "Сельвер/ТалТех" проиграл румынской "Короне" и выбыл из борьбы|lang=ru|first=Игорь Савельев {{!}}|last=ERR|website=ERR|date=2024-12-18|access-date=2025-03-30}}</ref>''')''' ({{lang-et|Tallinna Tehnikaülikool}}, ''TalTech''<ref>{{Cite web|url=https://taltech.ee/en/brand|title=TalTech, brand materials|lang=en|website=Tallinn University of Technology}}</ref>) — [[Эстония]]ның иң боронғо инженер-техник профилле университеты<ref>{{Cite web|url=http://www.academicpositions.co.uk/pages/tallinn-university-of-technology.aspx|title=Tallinn University of Technology|author=|website=|date=|publisher=|url-status=dead|access-date=2013-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330202546/http://www.academicpositions.co.uk/pages/tallinn-university-of-technology.aspx|archive-date=2012-03-30}}</ref>. [[Машиналар эшләү]], [[бизнес]] һәм дәүләт идаралығы өлкәһендә илдең алдынғы уҡыу йорто булып тора<ref>{{Cite web|url=https://www.educations.com/study-abroad/taltech-university/|title=TalTech - Tallinn University of Technology|author=|website=|date=|publisher=www.educations.com|lang=en|access-date=2020-04-22|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810225528/https://www.educations.com/study-abroad/taltech-university/|url-status=live}}</ref>. Эстонияның [[баш ҡала]]һы [[Таллинн|Таллинда]] урынлашҡан. 1918 йылда нигеҙ һалына. == Тасуирлама == [[Балтик буйы]] һәм [[Европа берлеге]]нең яңы илдәрендә алдынғы инженер вуздарының береһе булып тора. Университетта 14 меңдән ашыу [[студент]] уҡый, шуларҙың 600-ҙән ашыуы донъяның 60 иленән сит ил студенттары. Факультеттарҙа һәм ғилми-тикшеренеү үҙәктәрендә 2000 самаһы кеше эшләй, улар араһында 154 профессор<ref>[http://www.ttu.ee/university/annual-reports/ Ülikool tipptegijatele — Tallinna Tehnikaülikool] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130319205450/http://www.ttu.ee/university/annual-reports/ |date=2013-03-19 }}{{ref|en}}</ref>. Уҡытыу [[эстон теле|эстон]] һәм [[инглиз теле|инглиз]] телдәрендә алып барыла. ТТУ-ның 15 уҡыу корпусы бер кампусҡа берләштерелгән<ref>{{Cite web|url=http://www.ttu.ee/ru/|title=ТТУ Главная страница|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150409234636/http://www.ttu.ee/ru/|archive-date=2015-04-09|access-date=2015-04-06|url-status=dead}}</ref>. == Тарихы == Университет тарихы 1918 йылда башлана: 1918 йылдың 17 сентябрендә эстон техник берләшмәһе нигеҙ һалған [[эстон теле]]ндә уҡытыу мәктәбе асыла. Унда [[машиналар эшләү]], [[электротехника]], [[судно]]лар төҙөү, гидротехника, төҙөлөш һәм [[архитектура]] дәрестәре уҡытыла. 1919 йылдың көҙөнән мәктәп Таллин техникумы тип атала башлай. Агромелиорация, ер үлсәү һәм техник химия бүлексәләре өҫтәлә. Шулай уҡ диңгеҙ инженерияһы һәм механикаһы бүлеге ойошторола. Техникумда карап механиктары мәктәбе эшләгән. Мәктәп курсы әҙерлек, түбәнге һәм юғары баҫҡыстарға бүленә. Әҙерлек курсының уҡыу ваҡыты 3 йыл була. Техникумдың түбәнге баҫҡысы — техниктар, юғары баҫҡысы [[Инженерлыҡ эше|инженер]]ҙар һәм архитекторҙар әҙерләгән. Артабанғы үҫеше маҡсатында (1920 йылда) техникум дәүләт юғары уҡыу йорто статусын ала. 1923 йылда әҙерлек курсы бойондороҡһоҙ техник гимназияға әйләнә, юғары техник мәктәп тип атала башлай, уның студенттары хоҡуҡтары [[Тарту университеты]] [[студент]]тары хоҡуҡтары менән тиңләшә. 1934 йылда Тарту университетында инженерҙар әҙерләү башлана, 1936 йылда техник факультет Таллин техникумына күсерелә, ул 1936 йылдың 15 сентябрендә Таллин техник институты исемен ала. Институтта өс бүлек ойошторола: төҙөлөш, химия, шулай уҡ механика һәм механика технологияһы бүлеге. 1938 йылдың 1 ғинуарынан уҡыу йорто ''Таллин техник университеты'' тип атала башлай, унда төҙөлөш-механика һәм тау-химия факультеттары ойошторола фәнни дәрәжәләр биреү башлай. 1939 йылда электротехник һөнәрҙәргә ҡабул ителә. 1940 йылда иҡтисад, 1958 йылда — энергетика, 1965 йылда автоматика факультеттары асыла. 1941 йылда һәм 1944 йылдан 1989 йылға тиклем уҡыу йорто Таллин политехник институты (ТПИ) ({{lang-et|Tallinna Polütehniline Instituut (TPI)}}). [[Бөйөк Ватан һуғышы|Һуғыш]]ҡа тиклемге атамаһы Эстон ССР-ы Министрҙар Советының 1989 йылдың 21 июлендәге 257-се ҡарары менән тергеҙелә. 1991 йылда предметлы уҡытыу системаһына күсеү процесы башлана, 1992 йылда университеттың уҡыу структураһы үҙгәртелә. 1995 йылдан бакалаврҙар әҙерләнә. 2002 йылдың сентябренән уҡыу программаларының яңы системаһына күсә (3 йыл бакалавриат һәм 2 йыл магистратура), шунан һуң уҡыу процесы Европа университеттарындағы уҡыу процесы менән берләштерелә. Халыҡ-ара кимәлдә уҡытыу эше инглиз телендә бакалавриат, шулай уҡ магистратура кимәлендә лә башлана. Бөтә программалар ҙа аккредитациялана. 2008 йылдың 27 майында ҡул ҡуйылған берләшеү тураһындағы килешеү һөҙөмтәһендә, 2008 йылдың 1 июленән башлап Audentes халыҡ-ара университеты Таллин техник университеты идараһы аҫтында эшләүсе структур берәмек булып тора. Ул, берләшеп, ғәмәлдәге барлыҡ килешеүҙәрҙе, төҙөлгән субподряд һәм йөкләмәләр килешеүҙәрен, шулай уҡ бөтә уҡыу килешеүҙәрен тапшыра. 2014 йылдың 1 авгусында Эстония диңгеҙ академияһы колледж булараҡ ТТУ составына инә<ref>{{Cite web|url=http://rus.postimees.ee/2768048/morskaja-akademija-i-ttu-podpishut-dogovor-o-slijanii-23-aprelja|title=Морская академия и ТТУ подпишут договор о слиянии 23 апреля|lang=ru|author=Postimees|date=2014-04-21|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20141104134659/http://rus.postimees.ee/2768048/morskaja-akademija-i-ttu-podpishut-dogovor-o-slijanii-23-aprelja|archive-date=2014-11-04|access-date=2014-11-04|url-status=live}}</ref>. [[Урыҫ теле|Рус теле]]ндә уҡытыу 2015 йылдан тулыһынса туҡтатыла (быға тиклем рус телле беренсе курс студенттары өсөн алып барыла<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/188875/ttu-interes-russkoj-molodezhi-k-uchebe-na-rodnom-jazyke-postojanno-snizhaetsja|title=ТТУ: интерес русской молодежи к учебе на родном языке постоянно снижается|lang=ru|website=ERR|date=2014-01-27|archive-url=https://archive.today/20250518140850/https://rus.err.ee/188875/ttu-interes-russkoj-molodezhi-k-uchebe-na-rodnom-jazyke-postojanno-snizhaetsja|archive-date=2025-05-18}}</ref>). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.ttu.ee Сайт Таллинского технического университета] * [https://ois.ttu.ee/portal/page?_pageid=35,428589&_dad=portal&_schema=PORTAL&from_menu=1&_xid=272519440531747829038086244082177932 Полный список существующих учебных программ в ТТУ]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref|en}} * [http://vastuvott.ttu.ee/public/vene.teatmik2010.pdf Справочник для поступающих в Таллинский технический университет (2010)]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.ttu.ee/public/k/kontakt/TTU_Campusekaart_juuli2010.pdf Карта кампуса ТТУ] {{вс}} {{Университеты Эстонии}} [[Категория:Алфавит буйынса уҡыу йорттары]] [[Категория:Техник университеттар]] [[Категория:1918 йылда нигеҙләнгән уҡыу йорттары]] dddh40trbp5bxf84kdtwz10rask0bn2 0 201139 1298501 1298291 2026-05-29T23:37:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298501 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{основная|Цыгане}} '''Сиған мәҙәниәте'''нә башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай. Әммә барлыҡҡа килгән сиған традициялары сиған берҙәйлегенең (идентичность) нигеҙен тәшкил итә. Сиғандарҙың милли идеологияһын, мәҫәлән, «дәүләтһеҙ милләт» концепцияһын төҙөүгә бер нисә ынтылыш яһала{{sfn|Черенков|2009|с=239—256}}. Сиғандар халыҡ ышаныуҙарын һәм йолаларын таратыусыларҙың береһе булып тора, һәм үҙҙәре йәшәгән райондарҙа, мәҫәлән, Румынияла, хәҙерге ауыл тормошонда күпселеге юҡҡа сыҡҡан «милли» йолаларҙы, бейеүҙәрҙе һәм традицион мәҙәниәттең башҡа элементтарын һаҡлай. Рома бай ауыҙ-тел ижадына эйә, әммә социаль шарттар арҡаһында уларҙың яҙма әҙәбиәте сағыштырмаса аҙ<ref name="Британника">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic//Rom|Roma people|}}</ref>. Сиғандарҙың етди проблемаһы-сәнәғәт үҫешкән йәмғиәттәр шарттарында уларҙың традицион йәшәү рәүешен емереү. Күп фатирлы торлаҡ, иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡ һәм сиған булмағандар менән ҡатнаш никахтар һаман тарала бара<ref name="Британника" />. == Шөғөлдәре == [[Файл:Gypsy Smith, Théodore Valério.jpg|мини|280пкс|Тимерсе сиған. Теодор Валерио гравюраһы]] Сиған белгестәре Л. Н. Черенков һәм Стефан Ледерих, киң таралған стереотипҡа ҡаршы, сиғандарҙың күпселеге һәр ваҡыт ултыраҡ йәшәгән, тип билдәләй. «Күсмә ҡәбилә» эпитеты романтик клише ғына булып тора. Статистика һәм тарихи сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, сиғандарҙың концентрацияһы Көнсығыш Европала һәм Балҡанда, ултыраҡ йәшәү рәүеше хас булған төбәктә, иң юғары булған һәм булып ҡала. Сиғандар айырым ҡасабаларҙа һәм айырым ҡала кварталдарында (махалдарҙа) йәшәгән. Карпат «метагруппаһы» сиғандары элеке замандарҙа бөтөнләй күсмә тормош алып бармаған{{sfn|Бессонов|2007}}. Сиған термины ''[[гаджо]]'', «сиған түгел», боронғо һинд термины булып тора. Тәүге формаһы — ''гавджа''. Хәҙерге сиған диалекттарында ''гав'' һүҙе ауыл тигәнде аңлата, шуға таянып «ром — гаджо» антитезаһының нигеҙе булған терминдың килеп сығышы фаразлана. ''Гав-джа'' башланғыс мәғәнәһендә — «ауыл кешеһе», «крәҫтиән». Фаразлауҙар буйынса, сиғандарҙың ата-бабалары күсмә йәки ярым ултыраҡ тормош алып барған. Был осорҙа ултыраҡ игенселәргә ҡаршы ҡуйыу барлыҡҡа килгәндер ҙә{{sfn|Бессонов|2007}}. Черенков һәм Ледерих шулай уҡ, кәсеп сифатында хәйер һорашыу телдәрен һәм боронғо йолаларын юғалтҡан түбәнге ҡатлам сиған төркөмдәренә генә хас, тип билдәләй{{sfn|Бессонов|2007}}. Төп традицион шөғөлдәр иҫәбенә һөнәрселек һәм сауҙа, шул иҫәптән мал менән сауҙа итеү инә. Тимерселек (атап әйткәндә, тимерселәр ҡасабалары таралған була), ювелир һәм ҡурғашлау оҫталығы, металл һауыт-һаба эшләү үҫешкән кәсептәр булып тора. Урта быуаттарҙан башлап шулай уҡ — ир-ат хайуандарҙы өйрәтеү (йыландарҙы тылсымлау һәм {{lang-ro|urs}} — «айыу») йөрөтөү тигәнде аңлатҡан мәғәнәгә бәйле, айырым төркөмдәр урсарҙар) һәм ҡатын-ҡыҙ күрәҙәлек — менән шөғөлләнәләр{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}<ref name="Британника" />. Шулай уҡ ир-егеттәр музыкант, ҡатын-ҡыҙҙар — артист булып эшләй. [[Ветеринария]] барлыҡҡа килгәнгә тиклем күп кенә фермерҙар малдарҙың һаулығы һәм мал аҫрау мәсьәләләре буйынса кәңәштәр һорап сиған мал һатыусыларына мөрәжәғәт иткән<ref name="Британника" />. Хәҙерге заман ромдарының көнкүреше һәм шөғөлдәре үҙгәрештәр кисерә. Еңел һәм йөк автомобилдәренән торған каруандарҙа сәйәхәт итәләр; мал һатыу ҡулланылған автомобилдәр һәм тағылма арбалар (прицеп) һатыу менән алмашынған. Ҡала ромалары өсөн тимерселек һәм ҡурғашлаусы һөнәрҙәре автомеханик һәм автослесарь һөнәренә алмашынған. Сиғандарҙың күпселеге үҙ һөнәрҙәре менән шөғөлләнеп йәки квалификацияһыҙ ялланып эшләүсе булып ултыраҡ тормош алып бара<ref name="Британника" />. 1920—1930-сы йылдарҙа совет дәүләте сиғандарҙы ултыраҡ тормошҡа күсереүгә йүнәлтелгән бер нисә ҡарар ҡабул итә. Сиған [[колхоз]]дары ойошторола. Бер нисә ҡалала сиған мәктәптәре, [[Сиған педагогия техникумы]] булдырыла. 1956 йылда СССР күсмә тормошто тыйыу тураһында закон ҡабул итә. Һуңыраҡ шундай закондар башҡа [[Восточный блок|социалистик лагерь]] илдәрендә лә ҡабул ителә. Был сараларҙың барыһы ла сиғандарҙың хәҙерге йәмғиәткә ҡушылыуыына булышлыҡ итә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. СССР-ҙа сиғандар белем алыуға һәм хеҙмәт урындарына эйә була. Ауыл клубынан алып [[Московский Кремль|Кремлдә]] үткән хөкүмәт концертына тиклем сиған сәнғәте популяр була. Халыҡ-ара танылыу алған сиған интеллигенцияһы барлыҡҡа килә<ref name="Решетников">''[[Решетников, Ян Александрович|Решетников Я. А.]]'' [http://gypsy-life.net/mif-02.htm Правильно ли говорить «ромы» и «ромский»?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908143252/http://gypsy-life.net/mif-02.htm |date=2019-09-08 }}</ref>. 1989 йылда «Романо кхэр» («Сиған йорто») Мәскәү сиған мәҙәни-ағартыу йәмғиәте ойошторола. Һуңынан башҡа сиған ойошмалары барлыҡҡа килә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 1999 йылда [[«Рәсәй сиғандарының Федераль милли-мәҙәни автономияһы»]] дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы ойошторола{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. 2013 йылда [[Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте]] Рәсәй Федерацияһы сиғандарының социаль-иҡтисади һәм этномәҙәни үҫеше буйынса комплекслы саралар планын ҡабул итә<ref name="Деметер">[https://www.svoboda.org/a/27634873.html «Фильм Соболева — настоящая провокация»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200623041743/https://www.svoboda.org/a/27634873.html |date=2020-06-23 }} / Инна Денисова, [[Деметер, Надежда Георгиевна|Надежда Деметер]]. 25 марта 2016. [[Радио «Свобода»]].</ref>. == Социаль структура == Сиғандар үҙҙәренең этник төркөмдәргә бүленеүен, биләмәләр тураһындағы ҡайһы бер күҙаллауҙарҙы һәм мәҙәни һәм диалект айырмалыҡтарына таяныуҙарын таный<ref name="Британника" />. Ромалыларҙа таныған бер властлы структура ла, конгресс йәки хаким булмаһа ла, Мюнхенда, Мәскәүҙә, Бухареста һәм Софияла (1906) һәм Польшалағы Роунда (1936) Халыҡ-ара рома конгрестары үткәрелгән. Шуға ҡарамаҫтан, ромалар араһында сәйәси власть бар<ref name="Британника" />. Традицион мәҙәниәттә 800 кешегә тиклем берләштергән патрилинейный ырыу бар. [[Синти]] мөхитендә был ырыу ''штама'', [[кэлдэрарҙар]] һәм [[кишинёвлылар]] араһында — ''вица'', [[урыҫ сиғандары]]нда — ''родо'', ҡырым сиғандарында — ''чанг, тухумя'' тип атала. Күсмә төркөмдәрҙә юлбашсы етәкләгән община 25 кибиткаға йәки сатырға тиклем булған күсмә таборҙан тора; бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл итеүҙе оло йәштәге ир-аттар суды (''сэндо, крис'') башҡара. Килем бөтә община ағзалары араһында, шул иҫәптән эшкә яраҡһыҙҙар араһында ла, бүленә. Үҙ-ара ярҙамлашыу һәм ҡунаҡсыллыҡ киң таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Ун йорттан алып бер нисә йөҙ йортҡа тиклемге төркөмдәр башлыҡтары шул төркөмдөң абруйлы ғаиләләренән ғүмерлеккә һайлана. Был вазифа мираҫҡа ҡалмай. Башлыҡтарҙың көсө һәм абруйы төркөмдөң күләменә, уның йолаларына һәм конфедерация эсендәге башҡа төркөмдәр менән мөнәсәбәттәренә ҡарап үҙгәрә. Төркөмдөң казначейы булып нәҡ башлыҡ сығыш яһай, уның күсенеү тәртибен билдәләй һәм урындағы властар алдында уның вәкиле булып тора. Ул аҡһаҡалдар советы аша идара итә, улар шулай уҡ төркөмдөң оло ҡатыны ''phuri dai'' менән кәңәшләшә. Айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларға ҡарата ''phuri dai''ҙың йоғонтоһо көслө була, һәм күпселек осраҡта аҡса табыу һәләтенә һәм төркөм эсендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың төркөм булараҡ ойошторолоуына нигеҙләнә<ref name="Британника" />. Төркөмдәр атаһы йәки әсәһе яғынан уртаҡ сығышлы, 200-гә тиклем кеше иҫәпләнгән киңәйтелгән ғаиләләрҙең исемле төркөмдәре йәки вицаларҙан тора. Ҙур вицаның үҙенең башлығы һәм кәңәшмәһе булырға мөмкин. Әгәр никах һөҙөмтәһендә балалар тыуһа, вицала ағзалыҡ иғлан ителеүе мөмкин. Лояллек һәм иҡтисади кооперация вица кимәлендә түгел, ә йорт хужалығы кимәлендә күҙаллана. Сиған телендә йорт хужалығы өсөн дөйөм термин юҡ. Хужалыҡ кооперацияһы сиктәрендә кеше ғаиләлә яҡын булған һәм әлеге ваҡытта низағлашмаған мөһим туғандары менән бәйле<ref name="Британника" />. [[Руска рома]]ларының тығыҙ урынлашҡан һәм община традицияларын һаҡлаған төбәктәрендә улар үҙҙәренең традиционон мәҙәниәтенең социаль-норматив нигеҙҙәрен, беренсе сиратта, этник судты иң юғары дәрәжәлә һаҡлайҙар{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011|с=18}}. Элекке йәшәү традициялары булған рус ромалылары ғаиләләре [[Скотоводство|йорт малдары]] һәм [[йәшелсә үҫтереү]] менән шөғөлләнә. Совет осоронда колхозда эшләйҙәр. [[Сэрвтар]]ҙы иҫәпкә алмағанда, рус ромаларында башҡа этник төркөмдәрҙән алдараҡ һәм көслөрәк традицион социаль ойошманың тарҡалыуы күҙәтелә, был, атап әйткәндә, ырыу хәтеренең 10 быуынға түгел, 3-4 быуынға ҡыҫҡарыуында сағыла. Рус ромаларында, был һирәк күренеш булһа ла, рус мәҙәниәтенә яҡшы интеграцияланған ғаиләләрҙең һәм урта һөнәри һәм юғары белем алған кешеләрҙең иң күп һаны осрай. Яҙма формалағы аралашыуҙың, баҫма продукцияны уҡыуҙың ҡулланылышы киңерәк таралған{{sfn|Смирнова-Сеславинская, Цветков|2011}}{{sfn|Черных и др.|2005|с=}}. == Хоҡуҡ == Сиғандар социаль контроленең иң көслө институты ''крис'' булған. Был термин [[обычное право|ғәҙәти хоҡуҡ]] һәм ғәҙеллек ҡиммәттәре йыйылмаһын, шулай уҡ төркөмдөң йолаһын (ритуал) һәм суд институтын аңлата. Сиғандар кодексының нигеҙендә танылған сәйәси берәмек эсендәге тоғролоҡ, берҙәмлек һәм үҙ-ара ярҙам тураһындағы дөйөм концепциялар ята. Кодексты боҙоуҙарҙы һәм бәхәстәрҙе ҡараған крис тарафынан ҡулланылған иң ауыр яза — төркөмдән ситләтеү булған. Шулай уҡ [[остракизм]]ға хөкөм итеү кешене төркөмдөң ҡайһы бер сараларынан ситләтергә һәм ҡара эштәр башҡарырға мәжбүр итергә мөмкин. Ҡайһы бер осраҡтарҙа аҡһаҡалдар реабилитация тураһында ҡарар ҡабул итә, шунан һуң татыулашыу байрамы үткәрелә<ref name="Британника" />. == Ғаилә == Ҡайһы саҡта ҙур ғаиләләр һаҡлана. Ҡәтғи патриархаль ғаилә ҡоролошо{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Традицион сиған ғаиләһе ир һәм ҡатындан, уларҙың өйләнмәгән балалары һәм кәмендә бер өйләнгән улы, килендәре һәм уларҙың балаларынан тора. Туйҙан һуң йәш пар ғәҙәттә ирҙең ата-әсәһе менән йәшәй, ә йәш ҡатын ире төркөмөнөң йолаларын үтәй. Идеалда, оло улы ғаиләһе менән айырылырға әҙер булғансы, кесе улы ла өйләнә, ҡатыны менән ғаиләгә ҡушыла. ХХ быуат аҙағына был ғәмәл байтаҡ кәмеһә лә, никахтар традицион рәүештә ғаилә йәки төркөм аҡһаҡалдары (вица һ.б.) тарафынан башҡа ғаиләләр, төркөмдәр йәки, һирәгерәк, конфедерациялар менән сәйәси һәм туғанлыҡ бәйләнештәрен нығытыу өсөн ойошторола. Традицион сиған никахтарының үҙәгендә кейәүҙең ата-әсәһенән ҡыҙҙың ата-әсәһенә [[ҡыҙ өсөн түләү]] (ҡалым) тора<ref name="Британника" />. Шулай уҡ [[ҡыҙ һоратыу]] (шул иҫәптән бишек йәрәшеүе), ҡыҙҙарын алмашыу һәм [[ҡыҙ урлау]] кеүек йолалар ҙа таралған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. <!-- == Дине == Цыгане в Центральной и Западной Европе, Америке и Австралии — в основном [[католики]] и [[протестанты]], на Балканах, в Азии и Африке — [[мусульмане]]-[[сунниты]], в Восточной Европе, включая Россию, и Румынии — [[православные]]{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Также в Беларуси, Венгрии, Румынии и в Болгарии были отмечены небольшие группы цыган, исповедующих [[иудаизм]]. Так, например, в [[Болгария|Болгарии]], в [[София|Софии]] и в [[Дупница|Дупнице]] ещё до [[Вторая мировая война|Второй Мировой Войны]] возникла небольшая община под названием Жутане Рома (букв. «еврейские цыгане»)<ref>{{Cite web|url=https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|title=Кабули от Варна :: Наименованията на циганите|lang=bg|website=kabuli.blog.bg|access-date=2024-05-10|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140230/https://kabuli.blog.bg/lichni-dnevnici/2010/09/26/naimenovaniiata-na-ciganite.611357|url-status=live}}</ref>{{не АИ}}. Костяк общины составляли потомки еврейских женщин, вышедших замуж за [[Гиюр|принявших иудаизм]] цыганских мужчин. В Софии проживало более 100 цыганско-еврейских семей, которые в основном компактно проживали в районе Факультета на улице Средняя Гора. После [[Холокост]]а большинство из них уехало в [[Израиль]], но несколько семей остались в Болгарии<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&dq=%22Zhutane+Roma%22&pg=PA92&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Zhutane%20Roma%22&f=false|заглавие=The Gypsies During the Second World War|год=1997|издательство=Univ of Hertfordshire Press|страниц=228|isbn=978-0-900458-85-9|access-date=2024-03-17|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317140226/https://books.google.co.il/books?id=rVHj4J2llC4C&dq=%22Zhutane+Roma%22&pg=PA92&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Zhutane%20Roma%22&f=false|url-status=live}}</ref>. Советский этнограф [[Лекса Мануш]] считал, что в цыганской лексике и поверьях можно найти значительно больше признаков, указывающих на связь с [[индуизм]]ом и особенно [[шиваизм]]ом. Например, для обозначения креста во многих цыганских диалектах Европы используется термин ''trusul'' (''trusil, truxul, trixul''), которое Мануш считал происходящим от атрибута Шивы ''[[тришула|тришулы]]''{{sfn|Мануш|1979|с=78—87}}. --> == Кейем == Сиған ҡатын-ҡыҙҙарының традицион кейеме, ялтырауыҡтары булған тегелмәгән [[әүеркәле]] итәк (юбка), Йыш бөрмәле алъяпҡыс (''кытрынцы'') бала имеҙеүҙе еңелләштереү маҡсатында тегелгән тәрән уйымлы кофта, шәл, төрлө алтын һәм көмөш биҙәүестәрҙән тора{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. == Фольклор == {{основная|Фольклор цыган}} Сиған этник төркөмдәренең фольклоры, [[сиғандар]] йәшәгән йәки [[тарихи осорҙар]]ҙа сиғандар миграциялаған территорияларҙағы этник төркөмдәр фольклоры йоғонтоһон кисергән, шул уҡ жанрҙарҙы һәм сюжеттарҙы ҡабатлай. Бер нисә сюжет тотороҡло, бер-береһенән алыҫта йәшәгән төркөмдәр мәҙәниәтендә ҡабатлана. Балҡан, Румыния һәм Венгрия сиғандары фольклоры байлығы менән айырылып тора. Мәҫәлән, румын теленең һәм фольклорының таралыу территорияһында йәшәгән [[влахи (цыгане)|влах диалект төркөмө сығандарында]] [[баллада]] жанры үҫешкән. Сиған теленә тәржемә ителгән [[кэлдэрар]] фольклорында румын героик циклы — Груй һәм Новак, Корб, оҫта Манол һәм башҡалар тураһындағы балладалар билдәле. Яңы заманда сығарылған йырҙарҙа, ә һирәгерәк — балладаларҙа, башлыса сиған сюжеттары өҫтөнлөк итә. Йыр фольклорының сағыу саралары байлығы менән айырылып тора. Йырҙар сиғандарҙың үткәндәге тормошон сағылдыра. Сиған әкиәттәре башлыса үҙләштерелгән сюжеттарҙы үҙ эсенә ала{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. Һәр сиған төркөмө ([[цыганский табор|табор]], йәшәгән урын) үҙенең боронғо хикәйәләрҙе һөйләү һәм яңы әкиәттәр менән балладалар ижад итеү сәнғәтенә эйә булған импровизаторына эйә булған. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында хикәйәселәрҙең ҡайһы берҙәре үҙ әҫәрҙәрен яҙа башлаған. XIX быуат аҙағында румын армияһы капралы, Яссы ҡалаһынан сыҡҡан Микулае Иванча 50-гә яҡын үҙенсәлекле әкиәт һәм баллада яҙып алған{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. Испания сиғандарының фольклоры [[фламенко]] формалашыуына ҙур йоғонто яһаған{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. == Музыкаһы һәм бейеүҙәре == {{основная|Музыка цыган|Джаз-мануш|}} {{также|Джаз-мануш|}} Сиғандарҙың төп шөғөлдәренең береһе — музыка. Репертуарҙа үҙҙәренең табор йырҙары, шулай уҡ башҡа халыҡтарҙың йырҙары һәм сиған капеллалары репертуарына ингән XVIII—XIX быуаттарҙағы Европа профессиональ музыкаһының популяр композициялары һәм башҡалар бар. Сиғандарҙың берҙәм музыкаль мәҙәниәте юҡ, әммә сиған музыкаһы һәм башҡарыуының дөйөм үҙенсәлектәре: гемиольлы тауыш рәттәре (''венгр'', йәки ''сиған'', ''гамма''), микротонлы мелизматика һәм глиссандирлау, тамаҡтан сыҡҡан тауыш бар. Табор музыкаһы башлыса бер тауышлы вокал булараҡ характерлана, төп жанрҙары — оҙон көй һәм йылдам бейеү йырҙары; икеһенә лә эргәләрендәге халыҡтарҙың фольклоры йоғонто яһаған. Бер нисә үҙләштерелгән йыр ҙа табор йырҙары тип һанала{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. {{External media |image1=[https://sovcom.ru/pics/auctions/medium/medium_88441_61.jpg Сиғандарҙың бейеүе]. Рәссам [[Зефиров, Константин Клавдианович|Константин Зефиров]]. 1932 йыл. Техника: Киндер, май. Үлсәме: 18х27}} Венгр сиғандары араһында инструменталь ансамблдәр (скрипка, цимбалдар, контрабас ҡулланыла) һәм жанрҙар ([[вербункош]], [[чардаш]]) таралған. Молдовала һәм Румынияла сиғандар — ''[[лэутарҙар]]'' юғары башҡарыу оҫталығына эйә{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Рәсәйҙә XVIII—XIX быуаттарҙа, ғәҙәттә, гитаралар менән оҙатылып, урыҫ яяярымтауыш яраҡлашыуы манераһында йырлаған, әммә табор музыкаһына хас булған лад төҫмөрлөгөн һаҡлап, сиған хорҙары таралған. Беренсе шундай хор 1774 йылда [[Пушкино]]ла граф [[Орлов, Алексей Григорьевич|А. Г. Орлов-Чесменский]]ҙың бойороғо буйынса ойошторолған. Ул үҙенең беренсе етәксеһе, сиғандар башлығы Иван Соколов исеме менән [[Соколов хоры]] булараҡ билдәлелек алған. Бөгөнгө көнгә тиклем эстрадала [[сиған романсы]]н йырлау һаҡлана. Мәскәүҙә «[[Ромэн]]» сиған театры эшләй. Рәсәйҙең билдәле сиған музыканттары араһында скрипкасы [[Эрденко, Михаил Гаврилович|Михаил Эрденко]], йырсы [[Сличенко, Николай Алексеевич|Николай Сличенко]] бар{{sfn|Деметер|2017|с=370—372}}. Сиған музыкаһында типик булған ғаилә һәм этник лояллек темалары билдәле бер ҡараштарҙы һаҡлап ҡалырға ярҙам итте, әммә йәшерәк һәм талантлы башҡарыусыларҙың бер өлөшө тышҡы донъяның матди бүләкләүҙәренә йәлеп ителде<ref name="Британника" />. == Сиған әҙәбиәте == {{основная|Литература цыган}} Сиған әҙәбиәте донъяның төрлө илдәрендәге төрлө сиған этник төркөмдәре вәкилдәренең әҙәби әҫәрҙәрен үҙ эсенә ала{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. [[Сиған теле]]ндәге әҙәбиәт СССР-ҙа [[сиған яҙмаһы]] булдырылғандан һуң 1920-се йылдар уртаһында барлыҡҡа килә{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. Сығандарҙың тарихының иртә осоронда яҙмаһы һәм әҙәби традицияһы булыуы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. [[Сиған теле]]ндә берҙәм һөйләү һәм яҙма нормаһы юҡ, ул бер нисә яҡын туған диалектты үҙ эсенә ала. XX быуат башына тиклем күпселек сиғандар грамотаға эйә булмаған, ә сиған теле яҙмаһыҙ булған{{sfn|Черенков|1975|столбцы=408}}. СССР-ҙа сиған телендә әҙәбиәт 1920-се йылдар уртаһында [[сиған яҙмаһы]] булдырылғандан һуң барлыҡҡа килә{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. 1920—1930 йылдарҙа, бәләкәй халыҡтар мәҙәниәтен яҡларға ынтылыусы иртә Советтар Союзының милли сәйәсәте тормошҡа ашырылыуына бәйле, СССР-ҙа әҙәби сиған телен булдырырға тырышалар. Нигеҙ сифатында, башҡа диалекттарҙан әҙәби үҙләштереүҙәр өҫтәлгән [[рус сиғандары]]ның этник төркөмө теле ҡулланыла. Фаразлауҙар буйынса, һайлау күбеһе башланғыс грамоталылыҡҡа эйә булған һәм [[большевистик идеология]]ға нығыраҡ бирелеүсән рус сиғандарының ассимиляцияланыуы менән бәйле була. Большевиктар сәйәсәтенә ярашлы, революцияға тиклемге осорҙа иҙелгән бәләкәй халыҡтарҙың мәҙәниәте яңы власть килеү менән йөкмәткеһе буйынса социалистик, формаһы буйынса милли ҡалырға тейеш була. Башлыса яңы әҙәби сиған телендә колхоздар буйлап марксистик-ленинсы әҙәбиәт, [[Ленин]], һуңыраҡ [[Сталин]] телмәрҙәре, партия ҡарарҙары тәржемәләре нәшер ителә һәм таратыла. Шулай уҡ башта сиған телендә яҙылған бик күп нәфис оригиналь әҙәбиәт нәшер ителә. Әммә дөйөм алғанда был эшмәкәрлектең масштабы бик аҙ була<ref name="Кожанов">''Кирилл Кожанов'' (цыгановед), ''Юлия Богатко''. {{cite web|url=https://arzamas.academy/materials/41|title=Кирилл Кожанов: «В каком-то смысле цыгане — идеальные граждане нашего государства»|website=[[Arzamas]] (arzamas.academy)|access-date=|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125000908/https://arzamas.academy/materials/41|url-status=live}}</ref>. Сиған әҙәби телен нормалаштырыу һәм байытыу өҫтөндә эшләгән сиған яҙыусылары һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре А. В. Германо һәм Н. А. Панков сиған әҙәбиәтенә нигеҙ һала{{sfn|Черенков|1975|столбцы=409}}. Һуғыштан һуңғы сиған әҙәбиәтендә драматургия үҫешә, боронғо фольклор традицияларына эйәреүсе шиғри жанрҙар өҫтөнлөк ала башлай, сөнки сиған традицион мәҙәниәтендә импровизаторлыҡ һәләттәрен күрһәтеү мөмкин булған йырҙар һәм балладалар иң сағыу художестволы сараларға эйә була. Сиған теленең берҙәм әҙәби нормаһы булмау сәбәпле, ҡайһылыр сиған диалектында яҙыусы авторҙарҙың әҫәрҙәре, нигеҙҙә, был диалектты белгән уҡыусыларҙың аҙ даирәһенә генә билдәле. Шунлыҡтан йәшәгән ил телендә яҙыусы сиған прозаиктары, шағирҙары һәм драматургтары һаны арта{{sfn|Черенков|1975|столбцы=410}}. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Туғандаш проекттар | Портал = Цыгане }} * [[Романипэ]] * [[Халыҡ-ара сиғандар көнө]] * [[Сиған романсы]] * [[Сиған ҡыҙы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} ; урыҫ телендә ''энциклопедии'' * {{ВТ-ЭСБЕ|Цыгане}} * {{БРЭ|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]]|том=34|страницы=370—372|год=2017|ref=Деметер|статья=Цыгане|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив=https://web.archive.org/web/20240615193404/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4678842|архив дата=2024-06-15}} * {{книга |автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |часть=Цыганская литература |ссылка часть=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-4083.htm?cmd=p&istext=1 |заглавие=[[Краткая литературная энциклопедия]] |ответственный=Гл. ред. [[Сурков, Алексей Александрович|А. А. Сурков]] |том=8: Флобер — Яшпал |издание=2-е издание |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] |год=1975 |столбцы=408—410 |ref=Черенков}} ''тикшеренеүҙәр'' * {{книга|автор=[[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]], [[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Кутенков, Владимир Константинович|Кутенков В. К.]] |ссылка=http://gypsy-life.net/history-main.htm |заглавие=История цыган — новый взгляд. |ответственный=Под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Г. С. Деметера]]; [[Российская академия наук]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]] |место=Воронеж |год=2000 |страниц=334 |ISBN=5-89981-180-3 |ref=Деметер и др.}} * {{статья |автор=Джурич, Райко |ссылка=https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html |заглавие=Цыганская литература |ответственный=Перевод с итальянского М. В. Сеславинская |издание=Lacio Drom. Anno 35 — nov. dic |год=1999 |страницы=4—10 |ref=Джурич}} * ''Калинин В., Русаков А.'' [https://web.archive.org/web/20110404015359/http://www.kulturom.ru/publicatios_of_literature.html Обзор цыганской литературы бывшего Советского Союза, стран СНГ и Балтии]. * {{статья|автор=[[Лекса Мануш]] |ссылка=http://www.booksite.ru/etnogr/1979/1979_6.pdf |заглавие=Культ Шивы и цыгане |издание=[[Советская этнография]] |год=1979 |номер=6 |страницы=78—87 |ref=Мануш}} * {{книга |автор=Махотина И. Ю., [[Панченко, Януш Александрович|Панченко Я. А.]] и др. |часть=Культура жизнеобеспечения. Кочевой быт. Традиционное жилище |заглавие=Цыгане (Народы и культуры) |ответственный=Oтв. ред. [[Деметер, Надежда Георгиевна|Н. Г. Деметер]], [[Черных, Александр Васильевич|А. В. Черных]]; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=2018 |страницы=195—233 |ref=Махотина, Панченко и др.}} * ''Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н.'' [https://web.archive.org/web/20121113094810/http://www.kulturom.ru/books.html Цыгане. Происхождение и культура. Социально-антропологическое исследование]. — София, М.: Paradigma. 2009. 830 с. — (Academica Balkanica). * {{статья |автор=[[Смирнова-Сеславинская, Марианна Владимировна|Смирнова-Сеславинская М. В.]] |ссылка=http://www.kulturom.ru/-aboutliterature/ |заглавие=Цыганская литература или цыганские литературы? |издание=Андрал |место=София |год=2010 |номер=56—57 |страницы=31—34 |ответственный=Перевод с болгарского |ref=Смирнова-Сеславинская}} * {{книга|автор=Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н. |ссылка=https://static1.squarespace.com/static/5350ef3ae4b0a74166d83255/t/53e3be8be4b04a78ec270692/1407434379514/Seslavinskaya-Antropologija+sociokulturnogo+razvitija+cigan+RF.pdf |заглавие=Антропология социокультурного развития цыганского населения России |место=М. |издательство=Федеральный институт развития образования |год=2011 |страниц=129 |ref=Смирнова-Сеславинская, Цветков}} * ''Смирнова-Сеславинская М. В.'' [https://web.archive.org/web/20190802211923/http://www.cr-journal.ru/rus/journals/139.html%26j_id%3D10 К истории «большой цыганской миграции» в Россию: социокультурная динамика малых групп в свете материалов этнической истории] // Культурологический журнал. — 2012. — № 2. * ''[[Черенков, Лев Николаевич|Tcherenkov L. N.]]'', ''Laederich S.'' The Rroma. Otherwise known as Gypsies, Gitanos, Γυφτοι, Tsiganes, Ţigani, Çingene, Zigeuner, Bohèmiens, Travellers, Fahrende etc. Vol. 1: History, language and groups. Vol. 2: Traditions and texts. Basel: Schwabe Verlag, 2004. * {{статья|автор=[[Черенков, Лев Николаевич|Черенков Л. Н.]] |ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=22539380 |заглавие=Цыгане — диаспора? |издание=Диаспоры |издательство=Наталис |год=2009 |номер=1 |страницы=239—256 |ISSN=1810-228X |ref=Черенков}} * {{книга|автор=Черных А. В., Вайман Д. И., Имайкина Е. А. |заглавие=Этносоциальные процессы в цыганских общинах Пермской области на современном этапе (по результатам этносоциологического исследования цыган Пермской области) |город=Пермь |издательство=ПОНИЦАА |год=2005 |страниц=51 |ref=Черных и др.}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{refbegin}} * {{cite web|author=[[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н.]] |url=http://www.gypsy-life.net/retzenzii-15.htm |title=Рецензия на двухтомник Льва Черенкова и Стефана Ледериха «Цыгане» (The Rroma) |website=Цыгане России|date=2007 |ref=Бессонов}} * ''Кирилл Кожанов''. {{cite web |url=https://arzamas.academy/materials/175|title=Баллада кэлдэраров о любви и смерти (о путешествии трех братьев) // Курс № 3 Правда и вымыслы о цыганах|publisher=[[Arzamas]]|website=arzamas.academy|access-date=}} * [http://www.kulturom.ru/ Российский центр исследований цыганской культуры] Научный сайт о культуре и языке цыган с публикациями российских и зарубежных авторов * [https://web.archive.org/web/20121115152508/http://gypsy-life.net/kultura-main.htm Цыгане России. Культура] * [https://web.archive.org/web/20110930161726/http://www.romaniwriters.com/ Romani Writers Union]{{ref|en}} * [https://web.archive.org/web/20070821054041/http://www.geocities.com/domarisociety/history.htm Domari Society Site]{{ref|en}} {{refend}} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Сиғандар}} [[Категория:Сиғандар мәҙәниәте| ]] ofdx7xlr2cdxnsgiapz562llijbfmr6 0 201155 1298504 1298069 2026-05-30T01:39:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1298504 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона | Название = Соомаа | Национальное название = et/Soomaa rahvuspark | Категория МСОП = | Изображение = Soomaa-masterplaan-2008.jpg | Подпись = | Ближайший город = | Координаты = 58/26/27/N/25/6/20/E | CoordScale = | nocat = | Площадь = 398,44 км² | Средняя высота = | Дата основания = 08.12.1993 | Посещаемость = | Год посещаемости = | Управляющая организация = | Сайт = http://www.soomaa.ee/ | Страна = Эстония | Район = Вильяндимаа }} '''Со́ома́а''' ({{lang-et|Soomaa rahvuspark}}) — [[Эстония]]лағы [[милли парк]], [[Вильяндимаа]] өйәҙенең көнбайыш өлөшөндә һәм [[Пярнумаа]] өйәҙенең өлөшөндә урынлашҡан. Соомаа милли паркы 1993 йылдың 8 декабрендә һыулы-һаҙлыҡлы ерҙәрҙе, болондарҙы һәм [[урман]]дарҙы һаҡлау өсөн булдырыла<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.protectedplanet.net/soomaa-rahvuspark-national-park|title=Национальный парк Соома́а|author=|website=Protected Planet|date=|publisher=|access-date=2020-09-10|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810091053/https://www.protectedplanet.net/soomaa-rahvuspark-national-park|url-status=dead}}</ref>. == Географияһы == Парктың майҙаны 398,44 км²<ref name=":0" /> һәм ҙурлығы буйынса Эстонияла [[Лахемаа]]нан ҡала икенсе милли парк булып тора. == Төп мәғлүмәттәр == Парк территорияһында һаҙлыҡтар күп, улар күбеһенсә [[Пярну (йылға)|Пярну]] йылғаһы ҡушылдыҡтары буйында. Атап әйткәндә, Соомаа биләмәһендә [[Куресоо]] батҡылы йәки «торналар һаҙлығы» бар. [[Файл:Karuskose lammimets Soomaal.jpg|слева|мини|Туристар кәмәлә һыу баҫҡан урман аша йөҙә]] [[Файл:Drone video of Soomaa National Park great flood near former Tõramaa village in Estonia, Pärnumaa (April 2023).webm|мини|Дрондан видео: Соома милли паркы, 2023 йыл]] Парктың көнсығышында Эстониялағы иң бейек дюналар урынлашҡан. Парк флораһында 524 төр [[Үҫемлектәр|үҫемлек]] иҫәпләнә. [[Ҡоштар]] фаунаһы 172 төр тәшкил итә, шул иҫәптән [[бөркөт]], [[һаҙ көйөлдөһө]] (100-ҙән ашыу пар), алтын төҫтәге ҡарышлауыҡ (150-гә яҡын пар), [[яғалбай]], [[аҡ ағуна]] һәм [[көйгәнәк]]. [[Һөтимәрҙәр]] фаунаһында 46 төр (атап әйткәндә, [[мышы]], [[ҡондоҙ]], [[бүре]] һәм [[Айыу һымаҡтар|айыу]]). Милли парктың төп үҙенсәлеге булып яҙғы ташҡын тора, был ваҡытта һыу ятҡылыҡтарында һыу кимәле 5 метрға тиклем күтәрелә. == Иҫкәрмәләр == <references /> == Һылтанмалар == {{commons-inline|Category:Soomaa National Park}} * [http://www.soomaa.ee/ Официальный сайт Национального парка Соомаа] * [http://map.soomaa.com/map.html Карта Национального парка Соомаа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130716003958/http://map.soomaa.com/map.html |date=2013-07-16 }} {{Национальные парки Эстонии}} [[Категория:Эстонияның милли парктары]] 61hogzucvm4q5op1zvt96wls6tyy8nh 0 201220 1298456 2026-05-29T16:15:46Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/150074304|Гасан-хан Каджар]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1298456 wikitext text/x-wiki '''Хәсән хан Ҡаджар''' ([[Әзербайжан теле|әзерб.]] ''Həsən xan Əmir Məhəməd xan oğlu Qovanlı-Qacar''; 1785, [[Ҡәзвин]] — 1856, [[Тәһран]] ) — рус-фарсы һуғышында (1826—1828) ҡатнашыусы. Эриван хандың һуңғы ханы — Хөсәйен хан Ҡаджарҙың ҡустыһы<ref>''Dadaş Mammedov.''&#x20;Həsən xan Qacar&#x20;(азерб.).&#x20;''www.wiki.az-az.nina.az''&#x20;(18 октября 2021).&#x20;Дата обращения: 28 декабря 2022.&#x20;Архивировано 28 декабря 2022 года.</ref><ref name=":0">{{Китап|автор=بامداد|заглавие=شرح حال رجال ایران قرنهای 12و13و14 جلد چهارم}}</ref>. == Тарихы == Хәсән хан Ҡаджар Мөхәммәт хан Ҡаджарҙың улы, ул 1785 йылда [[Ҡәзвин|Ҡәзвинда]] тыуған. Ул Ҡаджарҙар ырыуының Ғеүәнле тармағынан сыҡҡан. Йәш сағында [[Фәтәли шаһ]] хеҙмәтенә инә<ref>525-ci Qəzet - Tariximizdən soraq verən qiymətli sətirlər.&#x20;''525.az''.&#x20;Дата обращения: 28 декабря 2022.</ref>. Хәсән хан Иран армияһында хеҙмәт итә, батырлығы өсөн [[Аҡһаҡ Тимер|Әмир Тимерҙең]] шәхси ҡылысы менән бүләкләнә. [[Төркмәнчай тыныслыҡ килешеүе|Төркмәнчай килешүенең]] 12-се статьяһына ярашлы, 1828 йылдың 10 февралендә ул һәм уның ағаһы, шулай уҡ [[Карим хан Нахичеванский|Нахичеван Кәрим ханы]] [[Николай I]] указы менән бөтә мөлкәттән мәхрүм ителә<ref name=":0">{{Китап|автор=بامداد|заглавие=شرح حال رجال ایران قرنهای 12و13و14 جلد چهارم}}<span class="citation no-wikidata" data-ve-ignore="" data-wikidata-property-id="P1343">''بامداد.''&#x20;شرح حال رجال ایران قرنهای 12و13و14 جلد چهارم.</span></ref>. 1804 йылда урыҫ ғәскәрҙәре Ереванға баҫып инергә ҡарар иткәс, уларға Джафар Ҡули хан Хойский ҙа ҡушыла. Ул 10 мең йәйәүле һәм атлы ғәскәрҙе Иран армияһы менән берләштерә. Хәсән хан, ул саҡта йөҙбашы, үҙенең ғәскәрен бейек урынға урынлаштыра һәм урыҫ ғәскәрен кире ҡыуа. 1806 йылда, рус ғәскәрҙәре тағы ла [[Ереван|Ереванға]] һөжүм итергә әҙерләнгәндә, Хөсәйен хан Ҡаджар Еревандың сардары итеп тәғәйенләнә. 1807 йылда Хәсән хан [[Фәтәли шаһ]] бойороғо буйынса ағаһын алмаштыра. 1808 йылда урыҫ ғәскәрҙәре [[Ереван|Ереванға]] тағы ла һөжүм итә. Хәсән хан башҡа [[иран]] командирҙары менән бер рәттән ҡаланы һаҡлай. Сентябрь һәм декабрь айҙарында барған һуғыштарҙа фельдмаршал Гудович ғәскәрҙәре еңелеү кисерә. Шул йылдың 17 ноябрендәге һуғышта 289 урыҫ һалдаты һәләк була, 574-е ауыр яралана, 285-е еңел яралана. Ете урыҫ офицерының береһе һәләк була, дүртәүһе ҡаты яралана. Был еңелеүҙән һуң Рәсәй батшаһы фельдмаршал Гудовичты кире саҡыра һәм уны эштән бушата, ә армия [[Гөржөстан|Грузияға]] ҡайта<ref>{{Китап|заглавие=Эривань // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.)|год=1890—1907|место=Санкт-Петербург}}</ref>. 1820 йылда Хәсән хан [[Иран|Ирандағы]] Чехричины баҫып алырға ынтылған ғосман армияһына ҡаршы һуғышҡа китә һәм уларға ҙур юғалтыуҙар килтереп, бер нисә ғосман ҡалаһын баҫып ала. Бер йылдан һуң, 1821 йылда, төрөктәр баҫып алынған ҡала һәм ауылдарҙы ҡайтарып алыу өсөн 70 мең ғәскәр менән [[Иран]] сигенә табан алға китә. Кенәз [[Ғәббәс мирза]] ғәскәр ойоштороп, наместниклыҡҡа һөжүм итә, Иран армияһы һуғышта еңә. Сардар Хәсән хан Ҡаджар үҙен Ирандың һәләтле командующийы итеп таныта һәм «Һары арыҫлан» ( [[Әзербайжан теле|әзербайжанса:]] Sarı Aslan) ҡушаматы яулай. 1825 йылда Рәсәй яғы, [[Гөлистан тыныслыҡ килешеүе|Гөлистан килешүе]] шарттарына ярашлы, Балигли Гуней һәм [[Ереван]] сиктәрендә урынлашҡан [[Севан]] күлен үҙҙәренеке тип иғлан итә. Мәсьәлә ике дәүләт араһында тикшерелә, хәҡиҡәтте асыҡлау өсөн Еревандан Хәсән ханды саҡыртып алалар. Һөйләшеүҙәр барышында ул Рәсәй талаптарына ҡырҡа ҡаршы сыға <ref>{{Китап|ссылка=http://www.anl.az/el_ru/kniqi/2015/2-837453.pdf|автор=Шамистан Назирли|заглавие=Расстрелянные генералы Азербайджана|ответственный=под ред. Ш. Рустамова, ред. Г. Заман, дизайн Л. Баширова, пер. с азерб. Р. Бабаев, М. Мамедов, Э. Шарифов-Сейшелский|издательство=BİZİM KİTAB|страницы=110—112|страниц=624}}</ref> . 1826 йылдың йәйге походында генерал Хәсән хан Ҡаджар Памбаки һәм Шәрүр мәхәл биләмәләрен штурмлай. 1827 йылда Хәсән хан Ширван Мостафа ханы һәм Шеки хакимы [[Hüseyn xan (Şəki xanı)|Хөсәйен хан]] менән бергә рус армияһына ҡаршы һуғыша. Һуғыш [[Тбилиси|Тифлис]] янында була. Рус армияһы көслөрәк булып сыға, һәм улар сигенергә мәжбүр була. 1827 йылда урыҫ армияһының баш командующийҙарының береһе генерал Дойг Сардарабад ҡәлғәһен алыу маҡсатында рус-фарсы һуғышы барышында [[Ереван|Ереванға]] һөжүм итергә ҡарар итә. Әммә Хәсән хандың ҡаты ҡаршылығына дусар булып, ул Талинға ҡайта. 1828 йылдың сентябрендә Найбуселтен Ғәббәс Хәсән ханды [[Ереван|Ереванға]] Сардарабад ҡәлғәһен һаҡлау өсөн ебәрә. Генерал Паскевич ҡәлғәне ҡамап ала. Алыш ҡаты була, ун ике көн дауамында өҙлөкһөҙ алыштар бара<ref>{{Китап|ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Einnahme_Erivan/text.htm|заглавие=Взятие Эривани. (По рассказам старожилов) // Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа. Вып. 4|год=1884|место=Тифлис}}</ref>. Ахыр сиктә генерал Паскевич Сардарабад һәм Ереванды ала, Хәсән хан әсирлеккә эләгә. Паскевич уны, Ғәсим ханды, Фәтәли ханды, Сувар Кули ханды, Сары-Аслан ханды, Мирза-Мәхмүт Мәҡсүдлу Астарабадиҙы һәм Хәмзә хан Әзәниҙе [[Тбилиси|Тифлисҡа]] алып килә. Фельдмаршал Паскевич уларға әсирҙәргә кеүек түгел, ә полководецтарға ҡараған кеүек, ҙур хөрмәт менән ҡарай. === Төркмәнчай килешеүенән һуң === 1828 йылдың 10 февралендә [[Төркмәнчай тыныслыҡ килешеүе|Төркмәнчай килешеүе]] төҙөлә. Документтың 13-сө статьяһына ярашлы, әсирҙәр үҙ яҡтарына ҡайтарыла, шуның менән Хәсән хан азат ителә. [[Иран|Иранға]] ҡайтып, ул башҡа мөһим мәсьәләләр менән шөғөлләнә башлай. 1828 йылда [[Фәтәли шаһ]] Хәсән ханды һәм уның ҡустыһы Хөсәйен ханды [[Хөрәсән|Хөрәсәнгә]] ундағы тәртипһеҙлектәрҙе баҫтырыу өсөн ебәрә. 1830 йылға тиклем Хәсән хан провинцияла тәртип урынлаштырып, унда вазифа биләй, шунан һуң шаһ уны [[Тәһран|Тәһранға]] саҡырта. Тәһранға юлланғанда ул изге урын Йетбатҡа ([[Ираҡ]]) хаж ҡыла . 1848 йылда Хәсән хан [[Йәзд]], Кермән һәм Белуджистан сардары була. 1855 йылда Кермәнда йөрәк ауырыуынан вафат була һәм [[Ән-Нәжәф|Ән-Нәжәфтә]] ерләнә. Уның Йософ хан исемле улы була. == Әҙәбиәт == * Шамистан Назирли. [http://www.anl.az/el_ru/kniqi/2015/2-837453.pdf Расстрелённые генералы Азербайджана] [[Баҡы|Баку]], Bizim Kitab, 2015. — С. 624. (рус.) (азерб.) * Шамистан Назирли, [http://anl.az/down/meqale/kaspi/2011/may/av443.htm Генералы Каджары], Каспий, 2011. — С. 9—10. (рус.) (азерб.) * Энвер Чингиозглу, Qacarlar və Qacar kəndi, Bakı, «Şuşa», 2008, 334 səh. (азерб.) * Энвер Чингизоглу, Hüseynqulu xan Qovanlı-Qacar, Bakı: Mütərcim, 2011, 88 səh. (азерб.) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.vehi.net/brokgauz/ Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А .Ефрона] (рус.) * [https://rizvan-bunturk.com/меч-тамерланаэмир-тимур-у-азербайджа/ Меч Тамерлана (Эмир Тимур) у азербайджанского полководца Гасан-хана Каджара] (рус.) {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:1856 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1785 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] pzqabeibr5iby9dgwlqeszxhpe1zsnf 1298457 1298456 2026-05-29T16:18:30Z Юлдашева Луиза 18980 1298457 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хәсән хан Ҡаджар''' ([[Әзербайжан теле|әзерб.]] ''Həsən xan Əmir Məhəməd xan oğlu Qovanlı-Qacar''; 1785, [[Ҡәзвин]] — 1856, [[Тәһран]]) — рус-фарсы һуғышында (1826—1828) ҡатнашыусы. Эриван хандың һуңғы ханы — Хөсәйен хан Ҡаджарҙың ҡустыһы<ref>''Dadaş Mammedov.'' Həsən xan Qacar (азерб.). ''www.wiki.az-az.nina.az'' (18 октября 2021). Дата обращения: 28 декабря 2022. Архивировано 28 декабря 2022 года.</ref><ref name=":0">{{Китап|автор=بامداد|заглавие=شرح حال رجال ایران قرنهای 12و13و14 جلد چهارم}}</ref>. == Тарихы == Хәсән хан Ҡаджар Мөхәммәт хан Ҡаджарҙың улы, ул 1785 йылда [[Ҡәзвин]]дә тыуған. Ул Ҡаджарҙар ырыуының Ғеүәнле тармағынан сыҡҡан. Йәш сағында [[Фәтәли шаһ]] хеҙмәтенә инә<ref>525-ci Qəzet — Tariximizdən soraq verən qiymətli sətirlər. ''525.az''. Дата обращения: 28 декабря 2022.</ref>. Хәсән хан Иран армияһында хеҙмәт итә, батырлығы өсөн [[Аҡһаҡ Тимер|Әмир Тимерҙең]] шәхси ҡылысы менән бүләкләнә. [[Төркмәнчай тыныслыҡ килешеүе|Төркмәнчай килешүенең]] 12-се статьяһына ярашлы, 1828 йылдың 10 февралендә ул һәм уның ағаһы, шулай уҡ [[Карим хан Нахичеванский|Нахичеван Кәрим ханы]] [[Николай I]] указы менән бөтә мөлкәттән мәхрүм ителә<ref name=":0">{{Китап|автор=بامداد|заглавие=شرح حال رجال ایران قرنهای 12و13و14 جلد چهارم}}<span class="citation no-wikidata" data-ve-ignore="" data-wikidata-property-id="P1343">''بامداد.'' شرح حال رجال ایران قرنهای 12و13و14 جلد چهارم.</span></ref>. 1804 йылда урыҫ ғәскәрҙәре Ереванға баҫып инергә ҡарар иткәс, уларға Джафар Ҡули хан Хойский ҙа ҡушыла. Ул 10 мең йәйәүле һәм атлы ғәскәрҙе Иран армияһы менән берләштерә. Хәсән хан, ул саҡта йөҙбашы, үҙенең ғәскәрен бейек урынға урынлаштыра һәм урыҫ ғәскәрен кире ҡыуа. 1806 йылда, рус ғәскәрҙәре тағы ла [[Ереван]]ға һөжүм итергә әҙерләнгәндә, Хөсәйен хан Ҡаджар Еревандың сардары итеп тәғәйенләнә. 1807 йылда Хәсән хан [[Фәтәли шаһ]] бойороғо буйынса ағаһын алмаштыра. 1808 йылда урыҫ ғәскәрҙәре [[Ереван|Ереванға]] тағы ла һөжүм итә. Хәсән хан башҡа [[иран]] командирҙары менән бер рәттән ҡаланы һаҡлай. Сентябрь һәм декабрь айҙарында барған һуғыштарҙа фельдмаршал Гудович ғәскәрҙәре еңелеү кисерә. Шул йылдың 17 ноябрендәге һуғышта 289 урыҫ һалдаты һәләк була, 574-е ауыр яралана, 285-е еңел яралана. Ете урыҫ офицерының береһе һәләк була, дүртәүһе ҡаты яралана. Был еңелеүҙән һуң Рәсәй батшаһы фельдмаршал Гудовичты кире саҡыра һәм уны эштән бушата, ә армия [[Гөржөстан|Грузияға]] ҡайта<ref>{{Китап|заглавие=Эривань // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.)|год=1890—1907|место=Санкт-Петербург}}</ref>. 1820 йылда Хәсән хан [[Иран]]дағы Чехричины баҫып алырға ынтылған ғосман армияһына ҡаршы һуғышҡа китә һәм уларға ҙур юғалтыуҙар килтереп, бер нисә ғосман ҡалаһын баҫып ала. Бер йылдан һуң, 1821 йылда, төрөктәр баҫып алынған ҡала һәм ауылдарҙы ҡайтарып алыу өсөн 70 мең ғәскәр менән [[Иран]] сигенә табан алға китә. Принц [[Ғәббәс мирза]] ғәскәр ойоштороп, наместниклыҡҡа һөжүм итә, Иран армияһы һуғышта еңә. Сардар Хәсән хан Ҡаджар үҙен Ирандың һәләтле командующийы итеп таныта һәм «Һары арыҫлан» ([[Әзербайжан теле|әзербайжанса:]] Sarı Aslan) ҡушаматы яулай. 1825 йылда Рәсәй яғы, [[Гөлистан тыныслыҡ килешеүе|Гөлистан килешүе]] шарттарына ярашлы, Балигли Гуней һәм [[Ереван]] сиктәрендә урынлашҡан [[Севан]] күлен үҙҙәренеке тип иғлан итә. Мәсьәлә ике дәүләт араһында тикшерелә, хәҡиҡәтте асыҡлау өсөн Еревандан Хәсән ханды саҡыртып алалар. Һөйләшеүҙәр барышында ул Рәсәй талаптарына ҡырҡа ҡаршы сыға<ref>{{Китап|ссылка=http://www.anl.az/el_ru/kniqi/2015/2-837453.pdf|автор=Шамистан Назирли|заглавие=Расстрелянные генералы Азербайджана|ответственный=под ред. Ш. Рустамова, ред. Г. Заман, дизайн Л. Баширова, пер. с азерб. Р. Бабаев, М. Мамедов, Э. Шарифов-Сейшелский|издательство=BİZİM KİTAB|страницы=110—112|страниц=624}}</ref>. 1826 йылдың йәйге походында генерал Хәсән хан Ҡаджар Памбаки һәм Шәрүр мәхәл биләмәләрен штурмлай. 1827 йылда Хәсән хан Ширван Мостафа ханы һәм Шеки хакимы [[Hüseyn xan (Şəki xanı)|Хөсәйен хан]] менән бергә рус армияһына ҡаршы һуғыша. Һуғыш [[Тбилиси|Тифлис]] янында була. Рус армияһы көслөрәк булып сыға, һәм улар сигенергә мәжбүр була. 1827 йылда урыҫ армияһының баш командующийҙарының береһе генерал Дойг Сардарабад ҡәлғәһен алыу маҡсатында рус-фарсы һуғышы барышында [[Ереван]]ға һөжүм итергә ҡарар итә. Әммә Хәсән хандың ҡаты ҡаршылығына дусар булып, ул Талинға ҡайта. 1828 йылдың сентябрендә Найбуселтен Ғәббәс Хәсән ханды [[Ереван]]ға Сардарабад ҡәлғәһен һаҡлау өсөн ебәрә. Генерал Паскевич ҡәлғәне ҡамап ала. Алыш ҡаты була, ун ике көн дауамында өҙлөкһөҙ алыштар бара<ref>{{Китап|ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Einnahme_Erivan/text.htm|заглавие=Взятие Эривани. (По рассказам старожилов) // Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа. Вып. 4|год=1884|место=Тифлис}}</ref>. Ахыр сиктә генерал Паскевич Сардарабад һәм Ереванды ала, Хәсән хан әсирлеккә эләгә. Паскевич уны, Ғәсим ханды, Фәтәли ханды, Сувар Кули ханды, Сары-Аслан ханды, Мирза-Мәхмүт Мәҡсүдлу Астарабадиҙы һәм Хәмзә хан Әзәниҙе [[Тбилиси|Тифлисҡа]] алып килә. Фельдмаршал Паскевич уларға әсирҙәргә кеүек түгел, ә полководецтарға ҡараған кеүек, ҙур хөрмәт менән ҡарай. === Төркмәнчай килешеүенән һуң === 1828 йылдың 10 февралендә [[Төркмәнчай тыныслыҡ килешеүе|Төркмәнчай килешеүе]] төҙөлә. Документтың 13-сө статьяһына ярашлы, әсирҙәр үҙ яҡтарына ҡайтарыла, шуның менән Хәсән хан азат ителә. [[Иран]]ға ҡайтып, ул башҡа мөһим мәсьәләләр менән шөғөлләнә башлай. 1828 йылда [[Фәтәли шаһ]] Хәсән ханды һәм уның ҡустыһы Хөсәйен ханды [[Хөрәсән|Хөрәсәнгә]] ундағы тәртипһеҙлектәрҙе баҫтырыу өсөн ебәрә. 1830 йылға тиклем Хәсән хан провинцияла тәртип урынлаштырып, унда вазифа биләй, шунан һуң шаһ уны [[Тәһран|Тәһранға]] саҡырта. Тәһранға юлланғанда ул изге урын Йетбатҡа ([[Ираҡ]]) хаж ҡыла . 1848 йылда Хәсән хан [[Йәзд]], Кермән һәм Белуджистан сардары була. 1855 йылда Кермәнда йөрәк ауырыуынан вафат була һәм [[Ән-Нәжәф|Ән-Нәжәфтә]] ерләнә. Уның Йософ хан исемле улы була. == Әҙәбиәт == * Шамистан Назирли. [http://www.anl.az/el_ru/kniqi/2015/2-837453.pdf Расстрелённые генералы Азербайджана] [[Баҡы|Баку]], Bizim Kitab, 2015. — С. 624. (рус.) (азерб.) * Шамистан Назирли, [http://anl.az/down/meqale/kaspi/2011/may/av443.htm Генералы Каджары], Каспий, 2011. — С. 9—10. (рус.) (азерб.) * Энвер Чингиозглу, Qacarlar və Qacar kəndi, Bakı, «Şuşa», 2008, 334 səh. (азерб.) * Энвер Чингизоглу, Hüseynqulu xan Qovanlı-Qacar, Bakı: Mütərcim, 2011, 88 səh. (азерб.) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.vehi.net/brokgauz/ Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А .Ефрона] (рус.) * [https://rizvan-bunturk.com/меч-тамерланаэмир-тимур-у-азербайджа/ Меч Тамерлана (Эмир Тимур) у азербайджанского полководца Гасан-хана Каджара] (рус.) {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:1856 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1785 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 9qkc218l2qfpvzntlmijzuvutypvwqo 1298458 1298457 2026-05-29T16:18:38Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298458 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хәсән хан Ҡаджар''' ([[Әзербайжан теле|әзерб.]] ''Həsən xan Əmir Məhəməd xan oğlu Qovanlı-Qacar''; 1785, [[Ҡәзвин]] — 1856, [[Тәһран]]) — рус-фарсы һуғышында (1826—1828) ҡатнашыусы. Эриван хандың һуңғы ханы — Хөсәйен хан Ҡаджарҙың ҡустыһы<ref>''Dadaş Mammedov.'' Həsən xan Qacar (азерб.). ''www.wiki.az-az.nina.az'' (18 октября 2021). Дата обращения: 28 декабря 2022. Архивировано 28 декабря 2022 года.</ref><ref name=":0">{{Китап|автор=بامداد|заглавие=شرح حال رجال ایران قرنهای 12و13و14 جلد چهارم}}</ref>. == Тарихы == Хәсән хан Ҡаджар Мөхәммәт хан Ҡаджарҙың улы, ул 1785 йылда [[Ҡәзвин]]дә тыуған. Ул Ҡаджарҙар ырыуының Ғеүәнле тармағынан сыҡҡан. Йәш сағында [[Фәтәли шаһ]] хеҙмәтенә инә<ref>525-ci Qəzet — Tariximizdən soraq verən qiymətli sətirlər. ''525.az''. Дата обращения: 28 декабря 2022.</ref>. Хәсән хан Иран армияһында хеҙмәт итә, батырлығы өсөн [[Аҡһаҡ Тимер|Әмир Тимерҙең]] шәхси ҡылысы менән бүләкләнә. [[Төркмәнчай тыныслыҡ килешеүе|Төркмәнчай килешүенең]] 12-се статьяһына ярашлы, 1828 йылдың 10 февралендә ул һәм уның ағаһы, шулай уҡ [[Карим хан Нахичеванский|Нахичеван Кәрим ханы]] [[Николай I]] указы менән бөтә мөлкәттән мәхрүм ителә<ref name=":0">{{Китап|автор=بامداد|заглавие=شرح حال رجال ایران قرنهای 12و13و14 جلد چهارم}}<span class="citation no-wikidata" data-ve-ignore="" data-wikidata-property-id="P1343">''بامداد.'' شرح حال رجال ایران قرنهای 12و13و14 جلد چهارم.</span></ref>. 1804 йылда урыҫ ғәскәрҙәре Ереванға баҫып инергә ҡарар иткәс, уларға Джафар Ҡули хан Хойский ҙа ҡушыла. Ул 10 мең йәйәүле һәм атлы ғәскәрҙе Иран армияһы менән берләштерә. Хәсән хан, ул саҡта йөҙбашы, үҙенең ғәскәрен бейек урынға урынлаштыра һәм урыҫ ғәскәрен кире ҡыуа. 1806 йылда, рус ғәскәрҙәре тағы ла [[Ереван]]ға һөжүм итергә әҙерләнгәндә, Хөсәйен хан Ҡаджар Еревандың сардары итеп тәғәйенләнә. 1807 йылда Хәсән хан [[Фәтәли шаһ]] бойороғо буйынса ағаһын алмаштыра. 1808 йылда урыҫ ғәскәрҙәре [[Ереван|Ереванға]] тағы ла һөжүм итә. Хәсән хан башҡа [[иран]] командирҙары менән бер рәттән ҡаланы һаҡлай. Сентябрь һәм декабрь айҙарында барған һуғыштарҙа фельдмаршал Гудович ғәскәрҙәре еңелеү кисерә. Шул йылдың 17 ноябрендәге һуғышта 289 урыҫ һалдаты һәләк була, 574-е ауыр яралана, 285-е еңел яралана. Ете урыҫ офицерының береһе һәләк була, дүртәүһе ҡаты яралана. Был еңелеүҙән һуң Рәсәй батшаһы фельдмаршал Гудовичты кире саҡыра һәм уны эштән бушата, ә армия [[Гөржөстан|Грузияға]] ҡайта<ref>{{Китап|заглавие=Эривань // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.)|год=1890—1907|место=Санкт-Петербург}}</ref>. 1820 йылда Хәсән хан [[Иран]]дағы Чехричины баҫып алырға ынтылған ғосман армияһына ҡаршы һуғышҡа китә һәм уларға ҙур юғалтыуҙар килтереп, бер нисә ғосман ҡалаһын баҫып ала. Бер йылдан һуң, 1821 йылда, төрөктәр баҫып алынған ҡала һәм ауылдарҙы ҡайтарып алыу өсөн 70 мең ғәскәр менән [[Иран]] сигенә табан алға китә. Принц [[Ғәббәс мирза]] ғәскәр ойоштороп, наместниклыҡҡа һөжүм итә, Иран армияһы һуғышта еңә. Сардар Хәсән хан Ҡаджар үҙен Ирандың һәләтле командующийы итеп таныта һәм «Һары арыҫлан» ([[Әзербайжан теле|әзербайжанса:]] Sarı Aslan) ҡушаматы яулай. 1825 йылда Рәсәй яғы, [[Гөлистан тыныслыҡ килешеүе|Гөлистан килешүе]] шарттарына ярашлы, Балигли Гуней һәм [[Ереван]] сиктәрендә урынлашҡан [[Севан]] күлен үҙҙәренеке тип иғлан итә. Мәсьәлә ике дәүләт араһында тикшерелә, хәҡиҡәтте асыҡлау өсөн Еревандан Хәсән ханды саҡыртып алалар. Һөйләшеүҙәр барышында ул Рәсәй талаптарына ҡырҡа ҡаршы сыға<ref>{{Китап|ссылка=http://www.anl.az/el_ru/kniqi/2015/2-837453.pdf|автор=Шамистан Назирли|заглавие=Расстрелянные генералы Азербайджана|ответственный=под ред. Ш. Рустамова, ред. Г. Заман, дизайн Л. Баширова, пер. с азерб. Р. Бабаев, М. Мамедов, Э. Шарифов-Сейшелский|издательство=BİZİM KİTAB|страницы=110—112|страниц=624}}</ref>. 1826 йылдың йәйге походында генерал Хәсән хан Ҡаджар Памбаки һәм Шәрүр мәхәл биләмәләрен штурмлай. 1827 йылда Хәсән хан Ширван Мостафа ханы һәм Шеки хакимы [[Hüseyn xan (Şəki xanı)|Хөсәйен хан]] менән бергә рус армияһына ҡаршы һуғыша. Һуғыш [[Тбилиси|Тифлис]] янында була. Рус армияһы көслөрәк булып сыға, һәм улар сигенергә мәжбүр була. 1827 йылда урыҫ армияһының баш командующийҙарының береһе генерал Дойг Сардарабад ҡәлғәһен алыу маҡсатында рус-фарсы һуғышы барышында [[Ереван]]ға һөжүм итергә ҡарар итә. Әммә Хәсән хандың ҡаты ҡаршылығына дусар булып, ул Талинға ҡайта. 1828 йылдың сентябрендә Найбуселтен Ғәббәс Хәсән ханды [[Ереван]]ға Сардарабад ҡәлғәһен һаҡлау өсөн ебәрә. Генерал Паскевич ҡәлғәне ҡамап ала. Алыш ҡаты була, ун ике көн дауамында өҙлөкһөҙ алыштар бара<ref>{{Китап|ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Einnahme_Erivan/text.htm|заглавие=Взятие Эривани. (По рассказам старожилов) // Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа. Вып. 4|год=1884|место=Тифлис}}</ref>. Ахыр сиктә генерал Паскевич Сардарабад һәм Ереванды ала, Хәсән хан әсирлеккә эләгә. Паскевич уны, Ғәсим ханды, Фәтәли ханды, Сувар Кули ханды, Сары-Аслан ханды, Мирза-Мәхмүт Мәҡсүдлу Астарабадиҙы һәм Хәмзә хан Әзәниҙе [[Тбилиси|Тифлисҡа]] алып килә. Фельдмаршал Паскевич уларға әсирҙәргә кеүек түгел, ә полководецтарға ҡараған кеүек, ҙур хөрмәт менән ҡарай. === Төркмәнчай килешеүенән һуң === 1828 йылдың 10 февралендә [[Төркмәнчай тыныслыҡ килешеүе|Төркмәнчай килешеүе]] төҙөлә. Документтың 13-сө статьяһына ярашлы, әсирҙәр үҙ яҡтарына ҡайтарыла, шуның менән Хәсән хан азат ителә. [[Иран]]ға ҡайтып, ул башҡа мөһим мәсьәләләр менән шөғөлләнә башлай. 1828 йылда [[Фәтәли шаһ]] Хәсән ханды һәм уның ҡустыһы Хөсәйен ханды [[Хөрәсән|Хөрәсәнгә]] ундағы тәртипһеҙлектәрҙе баҫтырыу өсөн ебәрә. 1830 йылға тиклем Хәсән хан провинцияла тәртип урынлаштырып, унда вазифа биләй, шунан һуң шаһ уны [[Тәһран|Тәһранға]] саҡырта. Тәһранға юлланғанда ул изге урын Йетбатҡа ([[Ираҡ]]) хаж ҡыла . 1848 йылда Хәсән хан [[Йәзд]], Кермән һәм Белуджистан сардары була. 1855 йылда Кермәнда йөрәк ауырыуынан вафат була һәм [[Ән-Нәжәф|Ән-Нәжәфтә]] ерләнә. Уның Йософ хан исемле улы була. == Әҙәбиәт == * Шамистан Назирли. [http://www.anl.az/el_ru/kniqi/2015/2-837453.pdf Расстрелённые генералы Азербайджана] [[Баҡы|Баку]], Bizim Kitab, 2015. — С. 624. (рус.) (азерб.) * Шамистан Назирли, [http://anl.az/down/meqale/kaspi/2011/may/av443.htm Генералы Каджары], Каспий, 2011. — С. 9—10. (рус.) (азерб.) * Энвер Чингиозглу, Qacarlar və Qacar kəndi, Bakı, «Şuşa», 2008, 334 səh. (азерб.) * Энвер Чингизоглу, Hüseynqulu xan Qovanlı-Qacar, Bakı: Mütərcim, 2011, 88 səh. (азерб.) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.vehi.net/brokgauz/ Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А .Ефрона] (рус.) * [https://rizvan-bunturk.com/меч-тамерланаэмир-тимур-у-азербайджа/ Меч Тамерлана (Эмир Тимур) у азербайджанского полководца Гасан-хана Каджара] (рус.) {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:1856 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1785 йылда тыуғандар]] kpp7n5pij8sis8zxxxp1kkl0r3c8qjr 1 201221 1298459 2026-05-29T16:20:37Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Гасан-хан Каджар|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])16:20, 29 май 2026 (UTC) 1298459 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Гасан-хан Каджар|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])16:20, 29 май 2026 (UTC) fp42cr2akpmivq84ugkg4g77ctetehu 0 201222 1298461 2026-05-29T16:46:48Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/140192501|Гуламали-хан Каджар]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1298461 wikitext text/x-wiki '''Гөләмәли хан''' ([[Әзербайжан теле|әзерб.]] ''Qulaməli xan Ziyadoğlu-Qacar,'' 1783—1784) — Эриван ханлығының бишенсе ханы, 15 йәшендә власҡа килә һәм 8 ай идара итә <ref name=":0">{{Китап|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=83-84|страниц=544}}</ref>. Элекке Хөсәйен-Әли хандың оло улы<ref name=":0" /> . == Тарихы == Эриван ханлығында Гөләмәли хандың власҡа килеүен Еревандың юғары ҡатлам кешеләре тарафынан бер төрлө баһалай; улар уны ул тиклем ышаныслы кеше тип һанамай<ref>{{Китап|ссылка=http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/%C4%B0r%C9%99van_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1.pdf|автор=Fuad Əliyev, Urfan Həsənov.|заглавие=İrəvan xanlığı|год=2007|место=Bakı|издательство=Şərq-Qərb|страницы=104|страниц=144|isbn=978-9952-34-166-9}}</ref>. Гөләмәли хан атаһын ерләү менән мәшғүл булғанда, урындағы аҡһөйәктәрҙең береһе Үсми бей баш күтәрә һәм Эриван ҡәлғәһен ала, әммә ул мәрхүм Хөсәйен-Әли хандың элекке яҡлылары ярҙамында баҫтырыла<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=84|страниц=544}}</ref> . Гөләмәли хандың һигеҙ айлыҡ хакимлығы Эриван ханлығының иң бәхәсле осорҙарының береһе булып тора <ref name=":1">{{Китап|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A. A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=179|страниц=617}}</ref>. Гөләмәли хандың йәшлегенән һәм тәжрибәһеҙлегенән файҙаланып, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] һәм [[Ғосман империяһы|Ғосман]] империялары уны үҙ яғына йәлеп итергә тырыша. Әгәр Хөсәйен Әли хан ике яҡ араһында нейтраль позиция биләһә, Гөләмәли хан идара иткәндә Эриван ханлығы Эриван ханлығы, Грузия батшаһы Ираклий II ханлыҡты баҫып ала алыуына борсолоп, Ғосман дәүләтенә яҡыная<ref name=":1" />. Ахалцихе, [[Әрзурум (провинция)|Әрзурум]] һәм Карс [[Паша|пашалары]] вәкилдәре атаһының вафаты менән бәйле Ереванға килә, һәм мөмкинлектән файҙаланып, Гөләмели хан менән һөйләшеүҙәр алып бара<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85-86|страниц=544}}</ref>. Гөләмәли хан Чылдырҙың Сәлмән пашаһына яҙған хатында уға шул ваҡытта ханлыҡта барған ваҡиғалар тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр ебәрә<ref name=":2">{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85|страниц=544}}</ref>. Хаттан шуныһы аңлашыла: Гөләмәли ханды үҙ яғына ылыҡтырыу маҡсатында [[Әбделхәмит I]] уға [[бәктәр бәге]] вазифаһын бирә һәм шул уҡ ваҡытта ғосман пашаларына ауыр ваҡытта уға мөмкин тиклем ярҙам күрһәтергә ҡуша<ref name=":2" /> . Әммә Гөләмәли хан ғосмандар менән тығыҙ мөнәсәбәттә булыуы арҡаһында Гераклий II менән төҙөлгән солохты үтәмәй һәм килешеү шарттарын үтәмәй<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=87|страниц=544}}</ref>. Эриван ханлығына баҫып инеү еңел булмаясағын аңлап, Гераклий II тәүҙә дипломатик сараларға мөрәжәғәт итә. == Үлеме == Шулай итеп, 1784 йылдың йәйендә Гөләмәли ханға ҡаршы заговор ойошторола, һөҙөмтәлә хан үлтерелә<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=90|страниц=544}}</ref>. Ҡарстан Мостафа паша һүҙҙәре буйынса<ref name=":3">{{Китап|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=180|страниц=617}}</ref>: — “Ысын хәүеф алдында Эриван хан менән Ғосман дәүләтенең яҡынайыуы һөҙөмтәһендә Гөләмәли хан төбәктәге урыҫтарҙың һәм уларҙың союздашының хәйләләре һөҙөмтәһендә һәләк була” <ref name=":3">{{Китап|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=180|страниц=617}}<span class="citation no-wikidata" data-ve-ignore="" data-wikidata-property-id="P1343">''Yaqub Mahmudov.''&#x20;İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)&#x20;&#x2F;&#x20;A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu.&nbsp;— Bakı, 2010.&nbsp;— С.&nbsp;180.&nbsp;— 617&nbsp;с.</span></ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Гусейн-Али хан * Эриванское ханство == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:XVIII быуатта вафат булғандар]] [[Категория:XVIII быуатта тыуғандар]] 2pw7fuu7gnbdnk9degzvhy73tu83zi4 1298462 1298461 2026-05-29T16:47:31Z Юлдашева Луиза 18980 1298462 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гөләмәли хан''' ([[Әзербайжан теле|әзерб.]] ''Qulaməli xan Ziyadoğlu-Qacar,'' 1783—1784) — Эриван ханлығының бишенсе ханы, 15 йәшендә власҡа килә һәм 8 ай идара итә<ref name=":0">{{Китап|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=83—84|страниц=544}}</ref>. Элекке Хөсәйен-Әли хандың оло улы<ref name=":0" />. == Тарихы == Эриван ханлығында Гөләмәли хандың власҡа килеүен Еревандың юғары ҡатлам кешеләре тарафынан бер төрлө баһалай; улар уны ул тиклем ышаныслы кеше тип һанамай<ref>{{Китап|ссылка=http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/%C4%B0r%C9%99van_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1.pdf|автор=Fuad Əliyev, Urfan Həsənov.|заглавие=İrəvan xanlığı|год=2007|место=Bakı|издательство=Şərq-Qərb|страницы=104|страниц=144|isbn=978-9952-34-166-9}}</ref>. Гөләмәли хан атаһын ерләү менән мәшғүл булғанда, урындағы аҡһөйәктәрҙең береһе Үсми бей баш күтәрә һәм Эриван ҡәлғәһен ала, әммә ул мәрхүм Хөсәйен-Әли хандың элекке яҡлылары ярҙамында баҫтырыла<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=84|страниц=544}}</ref> . Гөләмәли хандың һигеҙ айлыҡ хакимлығы Эриван ханлығының иң бәхәсле осорҙарының береһе булып тора<ref name=":1">{{Китап|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A. A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=179|страниц=617}}</ref>. Гөләмәли хандың йәшлегенән һәм тәжрибәһеҙлегенән файҙаланып, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] һәм [[Ғосман империяһы|Ғосман]] империялары уны үҙ яғына йәлеп итергә тырыша. Әгәр Хөсәйен Әли хан ике яҡ араһында нейтраль позиция биләһә, Гөләмәли хан идара иткәндә Эриван ханлығы Эриван ханлығы, Грузия батшаһы Ираклий II ханлыҡты баҫып ала алыуына борсолоп, Ғосман дәүләтенә яҡыная<ref name=":1" />. Ахалцихе, [[Әрзурум (провинция)|Әрзурум]] һәм Карс [[паша]]лары вәкилдәре атаһының вафаты менән бәйле Ереванға килә, һәм мөмкинлектән файҙаланып, Гөләмели хан менән һөйләшеүҙәр алып бара<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85—86|страниц=544}}</ref>. Гөләмәли хан Чылдырҙың Сәлмән пашаһына яҙған хатында уға шул ваҡытта ханлыҡта барған ваҡиғалар тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр ебәрә<ref name=":2">{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85|страниц=544}}</ref>. Хаттан шуныһы аңлашыла: Гөләмәли ханды үҙ яғына ылыҡтырыу маҡсатында [[Әбделхәмит I]] уға [[бәктәр бәге]] вазифаһын бирә һәм шул уҡ ваҡытта ғосман пашаларына ауыр ваҡытта уға мөмкин тиклем ярҙам күрһәтергә ҡуша<ref name=":2" /> . Әммә Гөләмәли хан ғосмандар менән тығыҙ мөнәсәбәттә булыуы арҡаһында Гераклий II менән төҙөлгән солохты үтәмәй һәм килешеү шарттарын үтәмәй<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=87|страниц=544}}</ref>. Эриван ханлығына баҫып инеү еңел булмаясағын аңлап, Гераклий II тәүҙә дипломатик сараларға мөрәжәғәт итә. == Үлеме == Шулай итеп, 1784 йылдың йәйендә Гөләмәли ханға ҡаршы заговор ойошторола, һөҙөмтәлә хан үлтерелә<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=90|страниц=544}}</ref>. Ҡарстан Мостафа паша һүҙҙәре буйынса<ref name=":3">{{Китап|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=180|страниц=617}}</ref>: — “Ысын хәүеф алдында Эриван хан менән Ғосман дәүләтенең яҡынайыуы һөҙөмтәһендә Гөләмәли хан төбәктәге урыҫтарҙың һәм уларҙың союздашының хәйләләре һөҙөмтәһендә һәләк була” <ref name=":3">{{Китап|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=180|страниц=617}}<span class="citation no-wikidata" data-ve-ignore="" data-wikidata-property-id="P1343">''Yaqub Mahmudov.''&#x20;İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)&#x20;&#x2F;&#x20;A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu.&nbsp;— Bakı, 2010.&nbsp;— С.&nbsp;180.&nbsp;— 617&nbsp;с.</span></ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Гусейн-Али хан * Эриванское ханство == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:XVIII быуатта вафат булғандар]] [[Категория:XVIII быуатта тыуғандар]] dzocglqqu9rh7vgowluqrzm9tywo9nw 1298463 1298462 2026-05-29T16:49:59Z Юлдашева Луиза 18980 /* Үлеме */ 1298463 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гөләмәли хан''' ([[Әзербайжан теле|әзерб.]] ''Qulaməli xan Ziyadoğlu-Qacar,'' 1783—1784) — Эриван ханлығының бишенсе ханы, 15 йәшендә власҡа килә һәм 8 ай идара итә<ref name=":0">{{Китап|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=83—84|страниц=544}}</ref>. Элекке Хөсәйен-Әли хандың оло улы<ref name=":0" />. == Тарихы == Эриван ханлығында Гөләмәли хандың власҡа килеүен Еревандың юғары ҡатлам кешеләре тарафынан бер төрлө баһалай; улар уны ул тиклем ышаныслы кеше тип һанамай<ref>{{Китап|ссылка=http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/%C4%B0r%C9%99van_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1.pdf|автор=Fuad Əliyev, Urfan Həsənov.|заглавие=İrəvan xanlığı|год=2007|место=Bakı|издательство=Şərq-Qərb|страницы=104|страниц=144|isbn=978-9952-34-166-9}}</ref>. Гөләмәли хан атаһын ерләү менән мәшғүл булғанда, урындағы аҡһөйәктәрҙең береһе Үсми бей баш күтәрә һәм Эриван ҡәлғәһен ала, әммә ул мәрхүм Хөсәйен-Әли хандың элекке яҡлылары ярҙамында баҫтырыла<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=84|страниц=544}}</ref> . Гөләмәли хандың һигеҙ айлыҡ хакимлығы Эриван ханлығының иң бәхәсле осорҙарының береһе булып тора<ref name=":1">{{Китап|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A. A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=179|страниц=617}}</ref>. Гөләмәли хандың йәшлегенән һәм тәжрибәһеҙлегенән файҙаланып, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] һәм [[Ғосман империяһы|Ғосман]] империялары уны үҙ яғына йәлеп итергә тырыша. Әгәр Хөсәйен Әли хан ике яҡ араһында нейтраль позиция биләһә, Гөләмәли хан идара иткәндә Эриван ханлығы Эриван ханлығы, Грузия батшаһы Ираклий II ханлыҡты баҫып ала алыуына борсолоп, Ғосман дәүләтенә яҡыная<ref name=":1" />. Ахалцихе, [[Әрзурум (провинция)|Әрзурум]] һәм Карс [[паша]]лары вәкилдәре атаһының вафаты менән бәйле Ереванға килә, һәм мөмкинлектән файҙаланып, Гөләмели хан менән һөйләшеүҙәр алып бара<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85—86|страниц=544}}</ref>. Гөләмәли хан Чылдырҙың Сәлмән пашаһына яҙған хатында уға шул ваҡытта ханлыҡта барған ваҡиғалар тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр ебәрә<ref name=":2">{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85|страниц=544}}</ref>. Хаттан шуныһы аңлашыла: Гөләмәли ханды үҙ яғына ылыҡтырыу маҡсатында [[Әбделхәмит I]] уға [[бәктәр бәге]] вазифаһын бирә һәм шул уҡ ваҡытта ғосман пашаларына ауыр ваҡытта уға мөмкин тиклем ярҙам күрһәтергә ҡуша<ref name=":2" /> . Әммә Гөләмәли хан ғосмандар менән тығыҙ мөнәсәбәттә булыуы арҡаһында Гераклий II менән төҙөлгән солохты үтәмәй һәм килешеү шарттарын үтәмәй<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=87|страниц=544}}</ref>. Эриван ханлығына баҫып инеү еңел булмаясағын аңлап, Гераклий II тәүҙә дипломатик сараларға мөрәжәғәт итә. == Үлеме == Шулай итеп, 1784 йылдың йәйендә Гөләмәли ханға ҡаршы заговор ойошторола, һөҙөмтәлә хан үлтерелә<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=90|страниц=544}}</ref>. Ҡарстан Мостафа паша һүҙҙәре буйынса<ref name=":3">{{Китап|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=180|страниц=617}}</ref>: <blockquote>''Ысын хәүеф алдында Эриван хан менән Ғосман дәүләтенең яҡынайыуы һөҙөмтәһендә Гөләмәли хан төбәктәге урыҫтарҙың һәм уларҙың союздашының хәйләләре һөҙөмтәһендә һәләк була''<ref name=":3">{{Китап|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=180|страниц=617}}<span class="citation no-wikidata" data-ve-ignore="" data-wikidata-property-id="P1343">''Yaqub Mahmudov.''&#x20;İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)&#x20;&#x2F;&#x20;A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu.&nbsp;— Bakı, 2010.&nbsp;— С.&nbsp;180.&nbsp;— 617&nbsp;с.</span></ref></blockquote>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Гусейн-Али хан * Эриванское ханство == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:XVIII быуатта вафат булғандар]] [[Категория:XVIII быуатта тыуғандар]] netsdeo1y4dkssy25q4b2kmk76k6rm2 1298464 1298463 2026-05-29T16:51:35Z Юлдашева Луиза 18980 /* Үлеме */ 1298464 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гөләмәли хан''' ([[Әзербайжан теле|әзерб.]] ''Qulaməli xan Ziyadoğlu-Qacar,'' 1783—1784) — Эриван ханлығының бишенсе ханы, 15 йәшендә власҡа килә һәм 8 ай идара итә<ref name=":0">{{Китап|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=83—84|страниц=544}}</ref>. Элекке Хөсәйен-Әли хандың оло улы<ref name=":0" />. == Тарихы == Эриван ханлығында Гөләмәли хандың власҡа килеүен Еревандың юғары ҡатлам кешеләре тарафынан бер төрлө баһалай; улар уны ул тиклем ышаныслы кеше тип һанамай<ref>{{Китап|ссылка=http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/%C4%B0r%C9%99van_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1.pdf|автор=Fuad Əliyev, Urfan Həsənov.|заглавие=İrəvan xanlığı|год=2007|место=Bakı|издательство=Şərq-Qərb|страницы=104|страниц=144|isbn=978-9952-34-166-9}}</ref>. Гөләмәли хан атаһын ерләү менән мәшғүл булғанда, урындағы аҡһөйәктәрҙең береһе Үсми бей баш күтәрә һәм Эриван ҡәлғәһен ала, әммә ул мәрхүм Хөсәйен-Әли хандың элекке яҡлылары ярҙамында баҫтырыла<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=84|страниц=544}}</ref> . Гөләмәли хандың һигеҙ айлыҡ хакимлығы Эриван ханлығының иң бәхәсле осорҙарының береһе булып тора<ref name=":1">{{Китап|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A. A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=179|страниц=617}}</ref>. Гөләмәли хандың йәшлегенән һәм тәжрибәһеҙлегенән файҙаланып, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] һәм [[Ғосман империяһы|Ғосман]] империялары уны үҙ яғына йәлеп итергә тырыша. Әгәр Хөсәйен Әли хан ике яҡ араһында нейтраль позиция биләһә, Гөләмәли хан идара иткәндә Эриван ханлығы Эриван ханлығы, Грузия батшаһы Ираклий II ханлыҡты баҫып ала алыуына борсолоп, Ғосман дәүләтенә яҡыная<ref name=":1" />. Ахалцихе, [[Әрзурум (провинция)|Әрзурум]] һәм Карс [[паша]]лары вәкилдәре атаһының вафаты менән бәйле Ереванға килә, һәм мөмкинлектән файҙаланып, Гөләмели хан менән һөйләшеүҙәр алып бара<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85—86|страниц=544}}</ref>. Гөләмәли хан Чылдырҙың Сәлмән пашаһына яҙған хатында уға шул ваҡытта ханлыҡта барған ваҡиғалар тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр ебәрә<ref name=":2">{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85|страниц=544}}</ref>. Хаттан шуныһы аңлашыла: Гөләмәли ханды үҙ яғына ылыҡтырыу маҡсатында [[Әбделхәмит I]] уға [[бәктәр бәге]] вазифаһын бирә һәм шул уҡ ваҡытта ғосман пашаларына ауыр ваҡытта уға мөмкин тиклем ярҙам күрһәтергә ҡуша<ref name=":2" /> . Әммә Гөләмәли хан ғосмандар менән тығыҙ мөнәсәбәттә булыуы арҡаһында Гераклий II менән төҙөлгән солохты үтәмәй һәм килешеү шарттарын үтәмәй<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=87|страниц=544}}</ref>. Эриван ханлығына баҫып инеү еңел булмаясағын аңлап, Гераклий II тәүҙә дипломатик сараларға мөрәжәғәт итә. == Үлеме == Шулай итеп, 1784 йылдың йәйендә Гөләмәли ханға ҡаршы заговор ойошторола, һөҙөмтәлә хан үлтерелә<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=90|страниц=544}}</ref>. Ҡарстан Мостафа паша һүҙҙәре буйынса<ref name=":3">{{Книга|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=180|страниц=617}}</ref>: <blockquote>''Ысын хәүеф алдында Эриван хан менән Ғосман дәүләтенең яҡынайыуы һөҙөмтәһендә Гөләмәли хан төбәктәге урыҫтарҙың һәм уларҙың союздашының хәйләләре һөҙөмтәһендә һәләк була''<ref name=":3" /></blockquote>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Гусейн-Али хан * Эриванское ханство == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:XVIII быуатта вафат булғандар]] [[Категория:XVIII быуатта тыуғандар]] rfqa2v63kt8dgc4eqx2lb28bqgilrsl 1298467 1298464 2026-05-29T17:31:06Z Баныу 28584 1298467 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Гуламели-хан | оригинал имени = {{lang-az|Qulaməli xan Ziyadoğlu-Qacar}} | должность = Эриванский хан | флаг = Flag of the Yerevan Khanate.png | периодначало = [[1783]] | периодконец = [[1784]] | предшественник = [[Гусейн Али-хан]] | преемник = [[Мухаммед-хан Каджар]] | религия = ислам (шиизм) | отец = Гусейн-Али хан }} '''Гөләмәли хан''' ([[Әзербайжан теле|әзерб.]] ''Qulaməli xan Ziyadoğlu-Qacar,'' 1783—1784) — Эриван ханлығының бишенсе ханы, 15 йәшендә власҡа килә һәм 8 ай идара итә<ref name=":0">{{Китап|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=83—84|страниц=544}}</ref>. Элекке Хөсәйен-Әли хандың оло улы<ref name=":0" />. == Тарихы == Эриван ханлығында Гөләмәли хандың власҡа килеүен Еревандың юғары ҡатлам кешеләре тарафынан бер төрлө баһалай; улар уны ул тиклем ышаныслы кеше тип һанамай<ref>{{Китап|ссылка=http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/%C4%B0r%C9%99van_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1.pdf|автор=Fuad Əliyev, Urfan Həsənov.|заглавие=İrəvan xanlığı|год=2007|место=Bakı|издательство=Şərq-Qərb|страницы=104|страниц=144|isbn=978-9952-34-166-9}}</ref>. Гөләмәли хан атаһын ерләү менән мәшғүл булғанда, урындағы аҡһөйәктәрҙең береһе Үсми бей баш күтәрә һәм Эриван ҡәлғәһен ала, әммә ул мәрхүм Хөсәйен-Әли хандың элекке яҡлылары ярҙамында баҫтырыла<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=84|страниц=544}}</ref> . Гөләмәли хандың һигеҙ айлыҡ хакимлығы Эриван ханлығының иң бәхәсле осорҙарының береһе булып тора<ref name=":1">{{Китап|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A. A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=179|страниц=617}}</ref>. Гөләмәли хандың йәшлегенән һәм тәжрибәһеҙлегенән файҙаланып, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] һәм [[Ғосман империяһы|Ғосман]] империялары уны үҙ яғына йәлеп итергә тырыша. Әгәр Хөсәйен Әли хан ике яҡ араһында нейтраль позиция биләһә, Гөләмәли хан идара иткәндә Эриван ханлығы Эриван ханлығы, Грузия батшаһы Ираклий II ханлыҡты баҫып ала алыуына борсолоп, Ғосман дәүләтенә яҡыная<ref name=":1" />. Ахалцихе, [[Әрзурум (провинция)|Әрзурум]] һәм Карс [[паша]]лары вәкилдәре атаһының вафаты менән бәйле Ереванға килә, һәм мөмкинлектән файҙаланып, Гөләмели хан менән һөйләшеүҙәр алып бара<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85—86|страниц=544}}</ref>. Гөләмәли хан Чылдырҙың Сәлмән пашаһына яҙған хатында уға шул ваҡытта ханлыҡта барған ваҡиғалар тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр ебәрә<ref name=":2">{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85|страниц=544}}</ref>. Хаттан шуныһы аңлашыла: Гөләмәли ханды үҙ яғына ылыҡтырыу маҡсатында [[Әбделхәмит I]] уға [[бәктәр бәге]] вазифаһын бирә һәм шул уҡ ваҡытта ғосман пашаларына ауыр ваҡытта уға мөмкин тиклем ярҙам күрһәтергә ҡуша<ref name=":2" /> . Әммә Гөләмәли хан ғосмандар менән тығыҙ мөнәсәбәттә булыуы арҡаһында Гераклий II менән төҙөлгән солохты үтәмәй һәм килешеү шарттарын үтәмәй<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=87|страниц=544}}</ref>. Эриван ханлығына баҫып инеү еңел булмаясағын аңлап, Гераклий II тәүҙә дипломатик сараларға мөрәжәғәт итә. == Үлеме == Шулай итеп, 1784 йылдың йәйендә Гөләмәли ханға ҡаршы заговор ойошторола, һөҙөмтәлә хан үлтерелә<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=90|страниц=544}}</ref>. Ҡарстан Мостафа паша һүҙҙәре буйынса<ref name=":3">{{Книга|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=180|страниц=617}}</ref>: <blockquote>''Ысын хәүеф алдында Эриван хан менән Ғосман дәүләтенең яҡынайыуы һөҙөмтәһендә Гөләмәли хан төбәктәге урыҫтарҙың һәм уларҙың союздашының хәйләләре һөҙөмтәһендә һәләк була''<ref name=":3" /></blockquote>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Гусейн-Али хан * Эриванское ханство == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:XVIII быуатта вафат булғандар]] [[Категория:XVIII быуатта тыуғандар]] n3qws28g1s54ddtdp7jyg17ques9wat 1298468 1298467 2026-05-29T17:31:53Z Баныу 28584 1298468 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Ғөләмәли хан Ҡаджар | оригинал имени = {{lang-az|Qulaməli xan Ziyadoğlu-Qacar}} | должность = Эриванский хан | флаг = Flag of the Yerevan Khanate.png | периодначало = [[1783]] | периодконец = [[1784]] | предшественник = [[Гусейн Али-хан]] | преемник = [[Мухаммед-хан Каджар]] | религия = ислам (шиизм) | отец = Гусейн-Али хан }} '''Гөләмәли хан''' ([[Әзербайжан теле|әзерб.]] ''Qulaməli xan Ziyadoğlu-Qacar,'' 1783—1784) — Эриван ханлығының бишенсе ханы, 15 йәшендә власҡа килә һәм 8 ай идара итә<ref name=":0">{{Китап|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=83—84|страниц=544}}</ref>. Элекке Хөсәйен-Әли хандың оло улы<ref name=":0" />. == Тарихы == Эриван ханлығында Гөләмәли хандың власҡа килеүен Еревандың юғары ҡатлам кешеләре тарафынан бер төрлө баһалай; улар уны ул тиклем ышаныслы кеше тип һанамай<ref>{{Китап|ссылка=http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/%C4%B0r%C9%99van_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1.pdf|автор=Fuad Əliyev, Urfan Həsənov.|заглавие=İrəvan xanlığı|год=2007|место=Bakı|издательство=Şərq-Qərb|страницы=104|страниц=144|isbn=978-9952-34-166-9}}</ref>. Гөләмәли хан атаһын ерләү менән мәшғүл булғанда, урындағы аҡһөйәктәрҙең береһе Үсми бей баш күтәрә һәм Эриван ҡәлғәһен ала, әммә ул мәрхүм Хөсәйен-Әли хандың элекке яҡлылары ярҙамында баҫтырыла<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=84|страниц=544}}</ref> . Гөләмәли хандың һигеҙ айлыҡ хакимлығы Эриван ханлығының иң бәхәсле осорҙарының береһе булып тора<ref name=":1">{{Китап|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A. A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=179|страниц=617}}</ref>. Гөләмәли хандың йәшлегенән һәм тәжрибәһеҙлегенән файҙаланып, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] һәм [[Ғосман империяһы|Ғосман]] империялары уны үҙ яғына йәлеп итергә тырыша. Әгәр Хөсәйен Әли хан ике яҡ араһында нейтраль позиция биләһә, Гөләмәли хан идара иткәндә Эриван ханлығы Эриван ханлығы, Грузия батшаһы Ираклий II ханлыҡты баҫып ала алыуына борсолоп, Ғосман дәүләтенә яҡыная<ref name=":1" />. Ахалцихе, [[Әрзурум (провинция)|Әрзурум]] һәм Карс [[паша]]лары вәкилдәре атаһының вафаты менән бәйле Ереванға килә, һәм мөмкинлектән файҙаланып, Гөләмели хан менән һөйләшеүҙәр алып бара<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85—86|страниц=544}}</ref>. Гөләмәли хан Чылдырҙың Сәлмән пашаһына яҙған хатында уға шул ваҡытта ханлыҡта барған ваҡиғалар тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр ебәрә<ref name=":2">{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85|страниц=544}}</ref>. Хаттан шуныһы аңлашыла: Гөләмәли ханды үҙ яғына ылыҡтырыу маҡсатында [[Әбделхәмит I]] уға [[бәктәр бәге]] вазифаһын бирә һәм шул уҡ ваҡытта ғосман пашаларына ауыр ваҡытта уға мөмкин тиклем ярҙам күрһәтергә ҡуша<ref name=":2" /> . Әммә Гөләмәли хан ғосмандар менән тығыҙ мөнәсәбәттә булыуы арҡаһында Гераклий II менән төҙөлгән солохты үтәмәй һәм килешеү шарттарын үтәмәй<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=87|страниц=544}}</ref>. Эриван ханлығына баҫып инеү еңел булмаясағын аңлап, Гераклий II тәүҙә дипломатик сараларға мөрәжәғәт итә. == Үлеме == Шулай итеп, 1784 йылдың йәйендә Гөләмәли ханға ҡаршы заговор ойошторола, һөҙөмтәлә хан үлтерелә<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=90|страниц=544}}</ref>. Ҡарстан Мостафа паша һүҙҙәре буйынса<ref name=":3">{{Книга|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=180|страниц=617}}</ref>: <blockquote>''Ысын хәүеф алдында Эриван хан менән Ғосман дәүләтенең яҡынайыуы һөҙөмтәһендә Гөләмәли хан төбәктәге урыҫтарҙың һәм уларҙың союздашының хәйләләре һөҙөмтәһендә һәләк була''<ref name=":3" /></blockquote>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Гусейн-Али хан * Эриванское ханство == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:XVIII быуатта вафат булғандар]] [[Категория:XVIII быуатта тыуғандар]] arpzv1fb2r36j2rkmenvk2a2dw77qqo 1298469 1298468 2026-05-29T17:32:58Z Баныу 28584 1298469 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Ғөләмәли хан Ҡаджар | оригинал имени = {{lang-az|Qulaməli xan Ziyadoğlu-Qacar}} | должность = Эриван ханлығының бишенсе ханы | флаг = Flag of the Yerevan Khanate.png | периодначало = [[1783]] | периодконец = [[1784]] | предшественник = [[Гусейн Али-хан]] | преемник = [[Мухаммед-хан Каджар]] | религия = ислам (шиизм) | отец = Гусейн-Али хан }} '''Гөләмәли хан''' ([[Әзербайжан теле|әзерб.]] ''Qulaməli xan Ziyadoğlu-Qacar,'' 1783—1784) — Эриван ханлығының бишенсе ханы, 15 йәшендә власҡа килә һәм 8 ай идара итә<ref name=":0">{{Китап|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=83—84|страниц=544}}</ref>. Элекке Хөсәйен-Әли хандың оло улы<ref name=":0" />. == Тарихы == Эриван ханлығында Гөләмәли хандың власҡа килеүен Еревандың юғары ҡатлам кешеләре тарафынан бер төрлө баһалай; улар уны ул тиклем ышаныслы кеше тип һанамай<ref>{{Китап|ссылка=http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/%C4%B0r%C9%99van_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1.pdf|автор=Fuad Əliyev, Urfan Həsənov.|заглавие=İrəvan xanlığı|год=2007|место=Bakı|издательство=Şərq-Qərb|страницы=104|страниц=144|isbn=978-9952-34-166-9}}</ref>. Гөләмәли хан атаһын ерләү менән мәшғүл булғанда, урындағы аҡһөйәктәрҙең береһе Үсми бей баш күтәрә һәм Эриван ҡәлғәһен ала, әммә ул мәрхүм Хөсәйен-Әли хандың элекке яҡлылары ярҙамында баҫтырыла<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=84|страниц=544}}</ref> . Гөләмәли хандың һигеҙ айлыҡ хакимлығы Эриван ханлығының иң бәхәсле осорҙарының береһе булып тора<ref name=":1">{{Китап|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A. A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=179|страниц=617}}</ref>. Гөләмәли хандың йәшлегенән һәм тәжрибәһеҙлегенән файҙаланып, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] һәм [[Ғосман империяһы|Ғосман]] империялары уны үҙ яғына йәлеп итергә тырыша. Әгәр Хөсәйен Әли хан ике яҡ араһында нейтраль позиция биләһә, Гөләмәли хан идара иткәндә Эриван ханлығы Эриван ханлығы, Грузия батшаһы Ираклий II ханлыҡты баҫып ала алыуына борсолоп, Ғосман дәүләтенә яҡыная<ref name=":1" />. Ахалцихе, [[Әрзурум (провинция)|Әрзурум]] һәм Карс [[паша]]лары вәкилдәре атаһының вафаты менән бәйле Ереванға килә, һәм мөмкинлектән файҙаланып, Гөләмели хан менән һөйләшеүҙәр алып бара<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85—86|страниц=544}}</ref>. Гөләмәли хан Чылдырҙың Сәлмән пашаһына яҙған хатында уға шул ваҡытта ханлыҡта барған ваҡиғалар тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр ебәрә<ref name=":2">{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85|страниц=544}}</ref>. Хаттан шуныһы аңлашыла: Гөләмәли ханды үҙ яғына ылыҡтырыу маҡсатында [[Әбделхәмит I]] уға [[бәктәр бәге]] вазифаһын бирә һәм шул уҡ ваҡытта ғосман пашаларына ауыр ваҡытта уға мөмкин тиклем ярҙам күрһәтергә ҡуша<ref name=":2" /> . Әммә Гөләмәли хан ғосмандар менән тығыҙ мөнәсәбәттә булыуы арҡаһында Гераклий II менән төҙөлгән солохты үтәмәй һәм килешеү шарттарын үтәмәй<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=87|страниц=544}}</ref>. Эриван ханлығына баҫып инеү еңел булмаясағын аңлап, Гераклий II тәүҙә дипломатик сараларға мөрәжәғәт итә. == Үлеме == Шулай итеп, 1784 йылдың йәйендә Гөләмәли ханға ҡаршы заговор ойошторола, һөҙөмтәлә хан үлтерелә<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=90|страниц=544}}</ref>. Ҡарстан Мостафа паша һүҙҙәре буйынса<ref name=":3">{{Книга|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=180|страниц=617}}</ref>: <blockquote>''Ысын хәүеф алдында Эриван хан менән Ғосман дәүләтенең яҡынайыуы һөҙөмтәһендә Гөләмәли хан төбәктәге урыҫтарҙың һәм уларҙың союздашының хәйләләре һөҙөмтәһендә һәләк була''<ref name=":3" /></blockquote>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Гусейн-Али хан * Эриванское ханство == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:XVIII быуатта вафат булғандар]] [[Категория:XVIII быуатта тыуғандар]] 09zkyiilzgzxevifzue2pdjxjphkkl2 1298470 1298469 2026-05-29T17:41:17Z Баныу 28584 1298470 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Ғөләмәли хан Ҡаджар | оригинал имени = {{lang-az|Qulaməli xan Ziyadoğlu-Qacar}} | должность = Эриван ханлығының бишенсе ханы | флаг = Flag of the Yerevan Khanate.png | периодначало = [[1783]] | периодконец = [[1784]] | предшественник = [[Хөсәйен Әли хан]] | преемник = [[Мөхәммәт хан Ҡаҙжар]] | религия = ислам (шиизм) | отец = Гусейн-Али хан }} '''Гөләмәли хан''' ([[Әзербайжан теле|әзерб.]] ''Qulaməli xan Ziyadoğlu-Qacar,'' 1783—1784) — Эриван ханлығының бишенсе ханы, 15 йәшендә власҡа килә һәм 8 ай идара итә<ref name=":0">{{Китап|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=83—84|страниц=544}}</ref>. Элекке Хөсәйен-Әли хандың оло улы<ref name=":0" />. == Тарихы == Эриван ханлығында Гөләмәли хандың власҡа килеүен Еревандың юғары ҡатлам кешеләре тарафынан бер төрлө баһалай; улар уны ул тиклем ышаныслы кеше тип һанамай<ref>{{Китап|ссылка=http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/%C4%B0r%C9%99van_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1.pdf|автор=Fuad Əliyev, Urfan Həsənov.|заглавие=İrəvan xanlığı|год=2007|место=Bakı|издательство=Şərq-Qərb|страницы=104|страниц=144|isbn=978-9952-34-166-9}}</ref>. Гөләмәли хан атаһын ерләү менән мәшғүл булғанда, урындағы аҡһөйәктәрҙең береһе Үсми бей баш күтәрә һәм Эриван ҡәлғәһен ала, әммә ул мәрхүм Хөсәйен-Әли хандың элекке яҡлылары ярҙамында баҫтырыла<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=84|страниц=544}}</ref> . Гөләмәли хандың һигеҙ айлыҡ хакимлығы Эриван ханлығының иң бәхәсле осорҙарының береһе булып тора<ref name=":1">{{Китап|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A. A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=179|страниц=617}}</ref>. Гөләмәли хандың йәшлегенән һәм тәжрибәһеҙлегенән файҙаланып, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] һәм [[Ғосман империяһы|Ғосман]] империялары уны үҙ яғына йәлеп итергә тырыша. Әгәр Хөсәйен Әли хан ике яҡ араһында нейтраль позиция биләһә, Гөләмәли хан идара иткәндә Эриван ханлығы Эриван ханлығы, Грузия батшаһы Ираклий II ханлыҡты баҫып ала алыуына борсолоп, Ғосман дәүләтенә яҡыная<ref name=":1" />. Ахалцихе, [[Әрзурум (провинция)|Әрзурум]] һәм Карс [[паша]]лары вәкилдәре атаһының вафаты менән бәйле Ереванға килә, һәм мөмкинлектән файҙаланып, Гөләмели хан менән һөйләшеүҙәр алып бара<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85—86|страниц=544}}</ref>. Гөләмәли хан Чылдырҙың Сәлмән пашаһына яҙған хатында уға шул ваҡытта ханлыҡта барған ваҡиғалар тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр ебәрә<ref name=":2">{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85|страниц=544}}</ref>. Хаттан шуныһы аңлашыла: Гөләмәли ханды үҙ яғына ылыҡтырыу маҡсатында [[Әбделхәмит I]] уға [[бәктәр бәге]] вазифаһын бирә һәм шул уҡ ваҡытта ғосман пашаларына ауыр ваҡытта уға мөмкин тиклем ярҙам күрһәтергә ҡуша<ref name=":2" /> . Әммә Гөләмәли хан ғосмандар менән тығыҙ мөнәсәбәттә булыуы арҡаһында Гераклий II менән төҙөлгән солохты үтәмәй һәм килешеү шарттарын үтәмәй<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=87|страниц=544}}</ref>. Эриван ханлығына баҫып инеү еңел булмаясағын аңлап, Гераклий II тәүҙә дипломатик сараларға мөрәжәғәт итә. == Үлеме == Шулай итеп, 1784 йылдың йәйендә Гөләмәли ханға ҡаршы заговор ойошторола, һөҙөмтәлә хан үлтерелә<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=90|страниц=544}}</ref>. Ҡарстан Мостафа паша һүҙҙәре буйынса<ref name=":3">{{Книга|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=180|страниц=617}}</ref>: <blockquote>''Ысын хәүеф алдында Эриван хан менән Ғосман дәүләтенең яҡынайыуы һөҙөмтәһендә Гөләмәли хан төбәктәге урыҫтарҙың һәм уларҙың союздашының хәйләләре һөҙөмтәһендә һәләк була''<ref name=":3" /></blockquote>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Гусейн-Али хан * Эриванское ханство == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:XVIII быуатта вафат булғандар]] [[Категория:XVIII быуатта тыуғандар]] j7kcgry2tujkegnx4qbxlbttmwqp2q0 1298471 1298470 2026-05-29T17:43:09Z Баныу 28584 1298471 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Ғөләмәли хан Ҡаджар | оригинал имени = {{lang-az|Qulaməli xan Ziyadoğlu-Qacar}} | должность = Эриван ханлығының бишенсе ханы | флаг = Flag of the Yerevan Khanate.png | периодначало = [[1783]] | периодконец = [[1784]] | предшественник = [[Хөсәйен Әли хан]] | преемник = [[Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]] | религия = ислам (шиизм) | отец = Гусейн-Али хан }} '''Гөләмәли хан''' ([[Әзербайжан теле|әзерб.]] ''Qulaməli xan Ziyadoğlu-Qacar,'' 1783—1784) — Эриван ханлығының бишенсе ханы, 15 йәшендә власҡа килә һәм 8 ай идара итә<ref name=":0">{{Китап|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=83—84|страниц=544}}</ref>. Элекке Хөсәйен-Әли хандың оло улы<ref name=":0" />. == Тарихы == Эриван ханлығында Гөләмәли хандың власҡа килеүен Еревандың юғары ҡатлам кешеләре тарафынан бер төрлө баһалай; улар уны ул тиклем ышаныслы кеше тип һанамай<ref>{{Китап|ссылка=http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/%C4%B0r%C9%99van_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1.pdf|автор=Fuad Əliyev, Urfan Həsənov.|заглавие=İrəvan xanlığı|год=2007|место=Bakı|издательство=Şərq-Qərb|страницы=104|страниц=144|isbn=978-9952-34-166-9}}</ref>. Гөләмәли хан атаһын ерләү менән мәшғүл булғанда, урындағы аҡһөйәктәрҙең береһе Үсми бей баш күтәрә һәм Эриван ҡәлғәһен ала, әммә ул мәрхүм Хөсәйен-Әли хандың элекке яҡлылары ярҙамында баҫтырыла<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=84|страниц=544}}</ref> . Гөләмәли хандың һигеҙ айлыҡ хакимлығы Эриван ханлығының иң бәхәсле осорҙарының береһе булып тора<ref name=":1">{{Китап|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A. A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=179|страниц=617}}</ref>. Гөләмәли хандың йәшлегенән һәм тәжрибәһеҙлегенән файҙаланып, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] һәм [[Ғосман империяһы|Ғосман]] империялары уны үҙ яғына йәлеп итергә тырыша. Әгәр Хөсәйен Әли хан ике яҡ араһында нейтраль позиция биләһә, Гөләмәли хан идара иткәндә Эриван ханлығы Эриван ханлығы, Грузия батшаһы Ираклий II ханлыҡты баҫып ала алыуына борсолоп, Ғосман дәүләтенә яҡыная<ref name=":1" />. Ахалцихе, [[Әрзурум (провинция)|Әрзурум]] һәм Карс [[паша]]лары вәкилдәре атаһының вафаты менән бәйле Ереванға килә, һәм мөмкинлектән файҙаланып, Гөләмели хан менән һөйләшеүҙәр алып бара<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85—86|страниц=544}}</ref>. Гөләмәли хан Чылдырҙың Сәлмән пашаһына яҙған хатында уға шул ваҡытта ханлыҡта барған ваҡиғалар тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр ебәрә<ref name=":2">{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85|страниц=544}}</ref>. Хаттан шуныһы аңлашыла: Гөләмәли ханды үҙ яғына ылыҡтырыу маҡсатында [[Әбделхәмит I]] уға [[бәктәр бәге]] вазифаһын бирә һәм шул уҡ ваҡытта ғосман пашаларына ауыр ваҡытта уға мөмкин тиклем ярҙам күрһәтергә ҡуша<ref name=":2" /> . Әммә Гөләмәли хан ғосмандар менән тығыҙ мөнәсәбәттә булыуы арҡаһында Гераклий II менән төҙөлгән солохты үтәмәй һәм килешеү шарттарын үтәмәй<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=87|страниц=544}}</ref>. Эриван ханлығына баҫып инеү еңел булмаясағын аңлап, Гераклий II тәүҙә дипломатик сараларға мөрәжәғәт итә. == Үлеме == Шулай итеп, 1784 йылдың йәйендә Гөләмәли ханға ҡаршы заговор ойошторола, һөҙөмтәлә хан үлтерелә<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=90|страниц=544}}</ref>. Ҡарстан Мостафа паша һүҙҙәре буйынса<ref name=":3">{{Книга|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=180|страниц=617}}</ref>: <blockquote>''Ысын хәүеф алдында Эриван хан менән Ғосман дәүләтенең яҡынайыуы һөҙөмтәһендә Гөләмәли хан төбәктәге урыҫтарҙың һәм уларҙың союздашының хәйләләре һөҙөмтәһендә һәләк була''<ref name=":3" /></blockquote>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Гусейн-Али хан * Эриванское ханство == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:XVIII быуатта вафат булғандар]] [[Категория:XVIII быуатта тыуғандар]] 5b6mzz6jyln1t6osrrk2y70xcc3yg24 1298472 1298471 2026-05-29T17:47:45Z Баныу 28584 1298472 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Ғөләмәли хан Ҡаджар | оригинал имени = {{lang-az|Qulaməli xan Ziyadoğlu-Qacar}} | должность = Эриван ханлығының бишенсе ханы | флаг = Flag of the Yerevan Khanate.png | периодначало = [[1783]] | периодконец = [[1784]] | предшественник = [[Хөсәйен Әли хан]] | преемник = [[ Мөхәммәт ҡан Ҡаджар]] | религия = ислам (шиизм) | отец = Гусейн-Али хан }} '''Гөләмәли хан''' ([[Әзербайжан теле|әзерб.]] ''Qulaməli xan Ziyadoğlu-Qacar,'' 1783—1784) — Эриван ханлығының бишенсе ханы, 15 йәшендә власҡа килә һәм 8 ай идара итә<ref name=":0">{{Китап|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=83—84|страниц=544}}</ref>. Элекке Хөсәйен-Әли хандың оло улы<ref name=":0" />. == Тарихы == Эриван ханлығында Гөләмәли хандың власҡа килеүен Еревандың юғары ҡатлам кешеләре тарафынан бер төрлө баһалай; улар уны ул тиклем ышаныслы кеше тип һанамай<ref>{{Китап|ссылка=http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/%C4%B0r%C9%99van_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1.pdf|автор=Fuad Əliyev, Urfan Həsənov.|заглавие=İrəvan xanlığı|год=2007|место=Bakı|издательство=Şərq-Qərb|страницы=104|страниц=144|isbn=978-9952-34-166-9}}</ref>. Гөләмәли хан атаһын ерләү менән мәшғүл булғанда, урындағы аҡһөйәктәрҙең береһе Үсми бей баш күтәрә һәм Эриван ҡәлғәһен ала, әммә ул мәрхүм Хөсәйен-Әли хандың элекке яҡлылары ярҙамында баҫтырыла<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=84|страниц=544}}</ref> . Гөләмәли хандың һигеҙ айлыҡ хакимлығы Эриван ханлығының иң бәхәсле осорҙарының береһе булып тора<ref name=":1">{{Китап|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A. A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=179|страниц=617}}</ref>. Гөләмәли хандың йәшлегенән һәм тәжрибәһеҙлегенән файҙаланып, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] һәм [[Ғосман империяһы|Ғосман]] империялары уны үҙ яғына йәлеп итергә тырыша. Әгәр Хөсәйен Әли хан ике яҡ араһында нейтраль позиция биләһә, Гөләмәли хан идара иткәндә Эриван ханлығы Эриван ханлығы, Грузия батшаһы Ираклий II ханлыҡты баҫып ала алыуына борсолоп, Ғосман дәүләтенә яҡыная<ref name=":1" />. Ахалцихе, [[Әрзурум (провинция)|Әрзурум]] һәм Карс [[паша]]лары вәкилдәре атаһының вафаты менән бәйле Ереванға килә, һәм мөмкинлектән файҙаланып, Гөләмели хан менән һөйләшеүҙәр алып бара<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85—86|страниц=544}}</ref>. Гөләмәли хан Чылдырҙың Сәлмән пашаһына яҙған хатында уға шул ваҡытта ханлыҡта барған ваҡиғалар тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр ебәрә<ref name=":2">{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=85|страниц=544}}</ref>. Хаттан шуныһы аңлашыла: Гөләмәли ханды үҙ яғына ылыҡтырыу маҡсатында [[Әбделхәмит I]] уға [[бәктәр бәге]] вазифаһын бирә һәм шул уҡ ваҡытта ғосман пашаларына ауыр ваҡытта уға мөмкин тиклем ярҙам күрһәтергә ҡуша<ref name=":2" /> . Әммә Гөләмәли хан ғосмандар менән тығыҙ мөнәсәбәттә булыуы арҡаһында Гераклий II менән төҙөлгән солохты үтәмәй һәм килешеү шарттарын үтәмәй<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=87|страниц=544}}</ref>. Эриван ханлығына баҫып инеү еңел булмаясағын аңлап, Гераклий II тәүҙә дипломатик сараларға мөрәжәғәт итә. == Үлеме == Шулай итеп, 1784 йылдың йәйендә Гөләмәли ханға ҡаршы заговор ойошторола, һөҙөмтәлә хан үлтерелә<ref>{{Китап|ссылка=http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291353.pdf|автор=Elçin Qarayev|заглавие=Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)|год=2016|место=Bakı|издательство=Mütərcim|страницы=90|страниц=544}}</ref>. Ҡарстан Мостафа паша һүҙҙәре буйынса<ref name=":3">{{Книга|автор=Yaqub Mahmudov|заглавие=İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)|ответственный=A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu|год=2010|место=Bakı|страницы=180|страниц=617}}</ref>: <blockquote>''Ысын хәүеф алдында Эриван хан менән Ғосман дәүләтенең яҡынайыуы һөҙөмтәһендә Гөләмәли хан төбәктәге урыҫтарҙың һәм уларҙың союздашының хәйләләре һөҙөмтәһендә һәләк була''<ref name=":3" /></blockquote>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Гусейн-Али хан * Эриванское ханство == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:XVIII быуатта вафат булғандар]] [[Категория:XVIII быуатта тыуғандар]] rz0eagwdwjfydf1oednf6a8yf2cv80r 1 201223 1298465 2026-05-29T16:52:52Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Гуламали-хан Каджар|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])16:52, 29 май 2026 (UTC) 1298465 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Гуламали-хан Каджар|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])16:52, 29 май 2026 (UTC) prihry0xfwl4anspxsj2vm1fx4lj03z 0 201224 1298473 2026-05-29T18:18:45Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/151791470|Панахиан, Махмуд]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1298473 wikitext text/x-wiki '''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад|Бағдадҡа]] саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне. == Биографияһы == Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}</ref>. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай<ref name=":1" />. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз|Тәбризгә]] килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла<ref name=":1" />. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша<ref name=":1" />. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{Sfn|Rəhimli|2003}} {{Sfn|Həsənli|2006}} . Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана<ref name=":0">''Назирли, Шамистан.''&#x20;Генерал Кавиан.&#x20;''Газета "Каспий"''&#x20;(5 июня 2015).&#x20;Дата обращения: 16 декабря 2024.&#x20;Архивировано 17 декабря 2024 года.</ref>. Ун дүрт офицер полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә<ref name=":0" />. Бер нисә хәрби мәктәп асыла{{Sfn|Mərəndli|2017}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң <ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref> Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{Sfn|Qasımlı|2012}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй<ref name=":1" /><ref>''Miyanalı, Əlirza;&#x20;Ərdəbili, Lütfəli.''&#x20;İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri.&#x20;''achiq.info''.&#x20;Дата обращения: 18 декабря 2024.&#x20;Архивировано 28 июля 2021 года.</ref> {{Sfn|Mərəndli|2017}}. [[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]] 1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{Sfn|Qasımlı|2012}}<ref name=":2">Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi?&#x20;(азерб.).&#x20;''Aznews.az''&#x20;(5 сентября 2024).&#x20;Дата обращения: 6 декабря 2024.&#x20;Архивировано 7 декабря 2024 года.</ref>. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә « Ҡыҙылбаш » исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла. {{Sfn|Qasımlı|2012}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{Sfn|Qasımlı|2012}}<ref name=":2" />. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә<ref>{{Cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə)|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|accessdate=2022-03-10}} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|date=20220309080413}}</ref>. 1946 йылдың 1 авгусында <a href="./Джавид,_Саламулла" rel="mw:WikiLink" data-linkid="124" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Джавид, Саламулла&amp;quot;,&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;иранский врач азербайджанского происхождения и политик&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q579059&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwhg" title="Джавид, Саламулла">составында Хажи Мирза Әли Шабустери</a>, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран|Тәһранға]] китә{{Sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{Sfn|Cavid|2005|p=59}}. 1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз|Тәбризгә]] инә<ref>{{Cite book|place=Joanne|chapter=O'Leary|first1=Brendan|pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}</ref>. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы|Баҡыға]] китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{Sfn|Həsənli|2006}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref>. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала<ref name=":3">''Çingizoğlu, Ənvər.''&#x20;Mahmud Pənahiyan - Pənahəli xanın kommunist törəməsi&#x20;(азерб.).&#x20;''www.xudaferin.eu''&#x20;(4 мая 2020).&#x20;Дата обращения: 17 декабря 2024.&#x20;Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала<ref name=":1" />. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы|Баҡыға]] ҡайта<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref>. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул «Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге»нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала<ref name=":1" />. == Ғәиләһе == Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе<ref>''Çingizoğlu, Ənvər.''&#x20;Mahmud Pənahiyan - Pənahəli xanın kommunist törəməsi&#x20;(азерб.).&#x20;''www.xudaferin.eu''&#x20;(4 мая 2020).&#x20;Дата обращения: 17 декабря 2024.&#x20;Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} === Әҙәбиәт === * {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} * {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} * {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} * {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} * {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} == Тышҡы һылтанмалар == === Китаптары === * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.] * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Джеванширҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] ihfje8jpkm9vsheapenlean28gekcrf 1298474 1298473 2026-05-29T18:19:43Z Юлдашева Луиза 18980 1298474 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад]]ҡа саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне. == Биографияһы == Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}</ref>. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай<ref name=":1" />. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз|Тәбризгә]] килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла<ref name=":1" />. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша<ref name=":1" />. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{Sfn|Rəhimli|2003}} {{Sfn|Həsənli|2006}} . Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана<ref name=":0">''Назирли, Шамистан.'' Генерал Кавиан. ''Газета «Каспий»'' (5 июня 2015). Дата обращения: 16 декабря 2024. Архивировано 17 декабря 2024 года.</ref>. Ун дүрт офицер полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә<ref name=":0" />. Бер нисә хәрби мәктәп асыла{{Sfn|Mərəndli|2017}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908—1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref> Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{Sfn|Qasımlı|2012}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй<ref name=":1" /><ref>''Miyanalı, Əlirza; Ərdəbili, Lütfəli.'' İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri. ''achiq.info''. Дата обращения: 18 декабря 2024. Архивировано 28 июля 2021 года.</ref> {{Sfn|Mərəndli|2017}}. [[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]] 1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{Sfn|Qasımlı|2012}}<ref name=":2">Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi? (азерб.). ''Aznews.az'' (5 сентября 2024). Дата обращения: 6 декабря 2024. Архивировано 7 декабря 2024 года.</ref>. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә " Ҡыҙылбаш " исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла. {{Sfn|Qasımlı|2012}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{Sfn|Qasımlı|2012}}<ref name=":2" />. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә<ref>{{Cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə)|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|accessdate=2022-03-10}} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|date=20220309080413}}</ref>. 1946 йылдың 1 авгусында <a href="./Джавид,_Саламулла" rel="mw:WikiLink" data-linkid="124" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Джавид, Саламулла&amp;quot;,&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;иранский врач азербайджанского происхождения и политик&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q579059&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwhg" title="Джавид, Саламулла">составында Хажи Мирза Әли Шабустери</a>, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран|Тәһранға]] китә{{Sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{Sfn|Cavid|2005|p=59}}. 1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз|Тәбризгә]] инә<ref>{{Cite book|place=Joanne|chapter=O'Leary|first1=Brendan|pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}</ref>. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы|Баҡыға]] китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{Sfn|Həsənli|2006}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908—1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref>. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала<ref name=":3">''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала<ref name=":1" />. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы|Баҡыға]] ҡайта<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908—1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref>. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул "Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге"нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала<ref name=":1" />. == Ғәиләһе == Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе<ref>''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} === Әҙәбиәт === * {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} * {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} * {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} * {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} * {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} == Тышҡы һылтанмалар == === Китаптары === * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.] * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Джеванширҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] o2fhmz6y72xe9u5vs5o2ne38a0zrj47 1298475 1298474 2026-05-29T18:20:01Z Юлдашева Луиза 18980 /* Тышҡы һылтанмалар */ 1298475 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад]]ҡа саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне. == Биографияһы == Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}</ref>. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай<ref name=":1" />. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз|Тәбризгә]] килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла<ref name=":1" />. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша<ref name=":1" />. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{Sfn|Rəhimli|2003}} {{Sfn|Həsənli|2006}} . Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана<ref name=":0">''Назирли, Шамистан.'' Генерал Кавиан. ''Газета «Каспий»'' (5 июня 2015). Дата обращения: 16 декабря 2024. Архивировано 17 декабря 2024 года.</ref>. Ун дүрт офицер полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә<ref name=":0" />. Бер нисә хәрби мәктәп асыла{{Sfn|Mərəndli|2017}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908—1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref> Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{Sfn|Qasımlı|2012}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй<ref name=":1" /><ref>''Miyanalı, Əlirza; Ərdəbili, Lütfəli.'' İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri. ''achiq.info''. Дата обращения: 18 декабря 2024. Архивировано 28 июля 2021 года.</ref> {{Sfn|Mərəndli|2017}}. [[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]] 1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{Sfn|Qasımlı|2012}}<ref name=":2">Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi? (азерб.). ''Aznews.az'' (5 сентября 2024). Дата обращения: 6 декабря 2024. Архивировано 7 декабря 2024 года.</ref>. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә " Ҡыҙылбаш " исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла. {{Sfn|Qasımlı|2012}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{Sfn|Qasımlı|2012}}<ref name=":2" />. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә<ref>{{Cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə)|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|accessdate=2022-03-10}} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|date=20220309080413}}</ref>. 1946 йылдың 1 авгусында <a href="./Джавид,_Саламулла" rel="mw:WikiLink" data-linkid="124" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Джавид, Саламулла&amp;quot;,&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;иранский врач азербайджанского происхождения и политик&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q579059&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwhg" title="Джавид, Саламулла">составында Хажи Мирза Әли Шабустери</a>, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран|Тәһранға]] китә{{Sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{Sfn|Cavid|2005|p=59}}. 1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз|Тәбризгә]] инә<ref>{{Cite book|place=Joanne|chapter=O'Leary|first1=Brendan|pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}</ref>. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы|Баҡыға]] китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{Sfn|Həsənli|2006}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908—1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref>. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала<ref name=":3">''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала<ref name=":1" />. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы|Баҡыға]] ҡайта<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908—1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref>. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул "Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге"нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала<ref name=":1" />. == Ғәиләһе == Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе<ref>''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} === Әҙәбиәт === * {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} * {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} * {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} * {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} * {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} == Тышҡы һылтанмалар == === Китаптары === * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.] * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.] [[Категория:Джеванширҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] k77dq1fgv633oepy2k8sd715jfonnpi 1298476 1298475 2026-05-29T18:20:17Z Юлдашева Луиза 18980 /* Тышҡы һылтанмалар */ 1298476 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад]]ҡа саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне. == Биографияһы == Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}</ref>. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай<ref name=":1" />. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз|Тәбризгә]] килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла<ref name=":1" />. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша<ref name=":1" />. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{Sfn|Rəhimli|2003}} {{Sfn|Həsənli|2006}} . Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана<ref name=":0">''Назирли, Шамистан.'' Генерал Кавиан. ''Газета «Каспий»'' (5 июня 2015). Дата обращения: 16 декабря 2024. Архивировано 17 декабря 2024 года.</ref>. Ун дүрт офицер полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә<ref name=":0" />. Бер нисә хәрби мәктәп асыла{{Sfn|Mərəndli|2017}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908—1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref> Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{Sfn|Qasımlı|2012}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй<ref name=":1" /><ref>''Miyanalı, Əlirza; Ərdəbili, Lütfəli.'' İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri. ''achiq.info''. Дата обращения: 18 декабря 2024. Архивировано 28 июля 2021 года.</ref> {{Sfn|Mərəndli|2017}}. [[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]] 1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{Sfn|Qasımlı|2012}}<ref name=":2">Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi? (азерб.). ''Aznews.az'' (5 сентября 2024). Дата обращения: 6 декабря 2024. Архивировано 7 декабря 2024 года.</ref>. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә " Ҡыҙылбаш " исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла. {{Sfn|Qasımlı|2012}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{Sfn|Qasımlı|2012}}<ref name=":2" />. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә<ref>{{Cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə)|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|accessdate=2022-03-10}} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|date=20220309080413}}</ref>. 1946 йылдың 1 авгусында <a href="./Джавид,_Саламулла" rel="mw:WikiLink" data-linkid="124" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Джавид, Саламулла&amp;quot;,&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;иранский врач азербайджанского происхождения и политик&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q579059&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwhg" title="Джавид, Саламулла">составында Хажи Мирза Әли Шабустери</a>, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран|Тәһранға]] китә{{Sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{Sfn|Cavid|2005|p=59}}. 1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз|Тәбризгә]] инә<ref>{{Cite book|place=Joanne|chapter=O'Leary|first1=Brendan|pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}</ref>. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы|Баҡыға]] китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{Sfn|Həsənli|2006}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908—1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref>. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала<ref name=":3">''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала<ref name=":1" />. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы|Баҡыға]] ҡайта<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908—1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref>. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул "Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге"нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала<ref name=":1" />. == Ғәиләһе == Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе<ref>''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} === Әҙәбиәт === * {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} * {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} * {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} * {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} * {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} === Китаптары === * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.] * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.] [[Категория:Джеванширҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] ke7vdah96dz5xats9kdy2bhqe9gwz95 1298477 1298476 2026-05-29T18:24:00Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298477 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад]]ҡа саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне. == Биографияһы == Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}</ref>. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай<ref name=":1" />. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз|Тәбризгә]] килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла<ref name=":1" />. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша<ref name=":1" />. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{Sfn|Rəhimli|2003}} {{Sfn|Həsənli|2006}} . Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана<ref name=":0">''Назирли, Шамистан.'' Генерал Кавиан. ''Газета «Каспий»'' (5 июня 2015). Дата обращения: 16 декабря 2024. Архивировано 17 декабря 2024 года.</ref>. Ун дүрт офицер полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә<ref name=":0" />. Бер нисә хәрби мәктәп асыла{{Sfn|Mərəndli|2017}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908—1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref> Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{Sfn|Qasımlı|2012}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй<ref name=":1" /><ref>''Miyanalı, Əlirza; Ərdəbili, Lütfəli.'' İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri. ''achiq.info''. Дата обращения: 18 декабря 2024. Архивировано 28 июля 2021 года.</ref> {{Sfn|Mərəndli|2017}}. [[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]] 1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{Sfn|Qasımlı|2012}}<ref name=":2">Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi? (азерб.). ''Aznews.az'' (5 сентября 2024). Дата обращения: 6 декабря 2024. Архивировано 7 декабря 2024 года.</ref>. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә " Ҡыҙылбаш " исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла. {{Sfn|Qasımlı|2012}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222" />. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә<ref>{{cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə)|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=“Araz” nəşriyyatı|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|isbn=978-9952-8285-3-5|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf}} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. 1946 йылдың 1 авгусында <a href="./Джавид,_Саламулла" rel="mw:WikiLink" data-linkid="124" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Джавид, Саламулла&amp;quot;,&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;иранский врач азербайджанского происхождения и политик&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q579059&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwhg" title="Джавид, Саламулла">составында Хажи Мирза Әли Шабустери</a>, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран|Тәһранға]] китә{{Sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{Sfn|Cavid|2005|p=59}}. 1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз|Тәбризгә]] инә<ref>{{Cite book|place=Joanne|chapter=O'Leary|first1=Brendan|pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}</ref>. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы|Баҡыға]] китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{Sfn|Həsənli|2006}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908—1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref>. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала<ref name=":3">''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала<ref name=":1" />. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы|Баҡыға]] ҡайта<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908—1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref>. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул "Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге"нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала<ref name=":1" />. == Ғәиләһе == Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе<ref>''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} === Әҙәбиәт === * {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} * {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} * {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} * {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} * {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} === Китаптары === * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.] * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.] [[Категория:Джеванширҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] tfldcp29yzo8f6m3qd096dd5rdkr5vp 1298479 1298477 2026-05-29T18:33:15Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298479 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад]]ҡа саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне. == Биографияһы == Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}</ref>. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай<ref name=":1" />. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз|Тәбризгә]] килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла<ref name=":1" />. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша<ref name=":1" />. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{Sfn|Rəhimli|2003}} {{Sfn|Həsənli|2006}} . Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана<ref name=":0">''Назирли, Шамистан.'' Генерал Кавиан. ''Газета «Каспий»'' (5 июня 2015). Дата обращения: 16 декабря 2024. Архивировано 17 декабря 2024 года.</ref>. Ун дүрт офицер полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә<ref name=":0" />. Бер нисә хәрби мәктәп асыла{{Sfn|Mərəndli|2017}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908—1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref> Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{Sfn|Qasımlı|2012}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй<ref name=":1" /><ref>''Miyanalı, Əlirza; Ərdəbili, Lütfəli.'' İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri. ''achiq.info''. Дата обращения: 18 декабря 2024. Архивировано 28 июля 2021 года.</ref> {{Sfn|Mərəndli|2017}}. [[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]] 1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{Sfn|Qasımlı|2012}}<ref name=":2">Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi? (азерб.). ''Aznews.az'' (5 сентября 2024). Дата обращения: 6 декабря 2024. Архивировано 7 декабря 2024 года.</ref>. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә " Ҡыҙылбаш " исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла. {{Sfn|Qasımlı|2012}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222" />. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә<ref>{{cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə)|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=“Araz” nəşriyyatı|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|isbn=978-9952-8285-3-5|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf}} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. 1946 йылдың 1 авгусында составында Хажи Мирза Әли Шабустери, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран]]ға китә{{sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{sfn|Cavid|2005|p=59}}. 1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз]]гә инә<ref>{{cite book |last1=McEvoy |first1=Joanne |url=https://archive.org/details/powersharinginde0000unse |title=Power Sharing in Deeply Divided Places |last2=O'Leary |first2=Brendan |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812245011 |location=Filadelfiya |pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}</ref>. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә<ref name="lenczowski">George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», ''Annals of the American Academy of Political and Social Science'', Vol. 401, America and the Middle East. (may, 1972), s. 49</ref>. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{Sfn|Həsənli|2006}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә<ref name=":1" />. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала<ref name=":0">{{Cite web |last=Çingizoğlu |first=Ənvər |date=2020-05-04 |title=Mahmud Pənahiyan - Pənahəli xanın kommunist törəməsi |url=https://www.xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |access-date=2024-12-17 |website=www.xudaferin.eu |language=az |archive-date=2024-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716192606/https://xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |url-status=live }}</ref>. Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала<ref name=":1" />. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы|Баҡыға]] ҡайта<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908—1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref>. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул "Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге"нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала<ref name=":1" />. 1981 йылда вафат була<ref name=":1" /> == Ғәиләһе == Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе<ref>''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} === Әҙәбиәт === * {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} * {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} * {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} * {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} * {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} === Китаптары === * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.] * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.] [[Категория:Джеванширҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] egbpt2i1jpbs5vq6tqsghlyjnltu2bk 1298480 1298479 2026-05-29T18:35:55Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298480 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад]]ҡа саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне. == Биографияһы == Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа<ref name=":1">{{Cite news |last=İsmayılov |first=Güləddin |title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987) |language=az |work=Azərbaycan Ruznaməsi |url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ |access-date=2024-12-17 |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ |url-status=live }}</ref>. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай<ref name=":1" />. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз]]гә килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла<ref name=":1" />. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша<ref name=":1" />. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{sfn|Rəhimli|2003|p=76}}{{sfn|Həsənli|2006|p=167}}<ref>{{cite book |author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə |url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə) |publisher=“Araz” nəşriyyatı |year=2015 |isbn=978-9952-8285-3-5 |location=[[Баку]] |page=76 |access-date=2022-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |archive-date=2022-03-09 |url-status=unfit |istifadə tarixi=2023-04-19 |arxivləşdirmə tarixi=2022-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |deadurl= }} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана<ref name=":0">''Назирли, Шамистан.'' Генерал Кавиан. ''Газета «Каспий»'' (5 июня 2015). Дата обращения: 16 декабря 2024. Архивировано 17 декабря 2024 года.</ref>. Ун дүрт офицер полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә<ref name=":0" />. Бер нисә хәрби мәктәп асыла{{Sfn|Mərəndli|2017}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908—1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref> Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{Sfn|Qasımlı|2012}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй<ref name=":1" /><ref>''Miyanalı, Əlirza; Ərdəbili, Lütfəli.'' İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri. ''achiq.info''. Дата обращения: 18 декабря 2024. Архивировано 28 июля 2021 года.</ref> {{Sfn|Mərəndli|2017}}. [[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]] 1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{Sfn|Qasımlı|2012}}<ref name=":2">Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi? (азерб.). ''Aznews.az'' (5 сентября 2024). Дата обращения: 6 декабря 2024. Архивировано 7 декабря 2024 года.</ref>. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә " Ҡыҙылбаш " исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла. {{Sfn|Qasımlı|2012}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222" />. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә<ref>{{cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə)|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=“Araz” nəşriyyatı|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|isbn=978-9952-8285-3-5|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf}} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. 1946 йылдың 1 авгусында составында Хажи Мирза Әли Шабустери, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран]]ға китә{{sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{sfn|Cavid|2005|p=59}}. 1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз]]гә инә<ref>{{cite book |last1=McEvoy |first1=Joanne |url=https://archive.org/details/powersharinginde0000unse |title=Power Sharing in Deeply Divided Places |last2=O'Leary |first2=Brendan |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812245011 |location=Filadelfiya |pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}</ref>. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә<ref name="lenczowski">George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», ''Annals of the American Academy of Political and Social Science'', Vol. 401, America and the Middle East. (may, 1972), s. 49</ref>. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{Sfn|Həsənli|2006}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә<ref name=":1" />. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала<ref name=":0">{{Cite web |last=Çingizoğlu |first=Ənvər |date=2020-05-04 |title=Mahmud Pənahiyan - Pənahəli xanın kommunist törəməsi |url=https://www.xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |access-date=2024-12-17 |website=www.xudaferin.eu |language=az |archive-date=2024-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716192606/https://xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |url-status=live }}</ref>. Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала<ref name=":1" />. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы|Баҡыға]] ҡайта<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908—1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref>. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул "Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге"нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала<ref name=":1" />. 1981 йылда вафат була<ref name=":1" /> == Ғәиләһе == Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе<ref>''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} === Әҙәбиәт === * {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} * {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} * {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} * {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} * {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} === Китаптары === * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.] * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.] [[Категория:Джеванширҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] iv1ak5wl2eklwkklygajre9ncpega1n 1298482 1298480 2026-05-29T18:42:09Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298482 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад]]ҡа саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне. == Биографияһы == Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа<ref name=":1">{{Cite news |last=İsmayılov |first=Güləddin |title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987) |language=az |work=Azərbaycan Ruznaməsi |url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ |access-date=2024-12-17 |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ |url-status=live }}</ref>. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай<ref name=":1" />. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз]]гә килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла<ref name=":1" />. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша<ref name=":1" />. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{sfn|Rəhimli|2003|p=76}}{{sfn|Həsənli|2006|p=167}}<ref>{{cite book |author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə |url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə) |publisher=“Araz” nəşriyyatı |year=2015 |isbn=978-9952-8285-3-5 |location=[[Баку]] |page=76 |access-date=2022-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |archive-date=2022-03-09 |url-status=unfit |istifadə tarixi=2023-04-19 |arxivləşdirmə tarixi=2022-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |deadurl= }} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана<ref name=":2">{{Cite web |last=Назирли |first=Шамистан |date=2015-06-05 |title=Генерал Кавиан |url=https://www.kaspiy.az/general-kavian |access-date=2024-12-16 |website=Газета "Каспий" |language=ru |archive-date=2024-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217063618/https://www.kaspiy.az/general-kavian |url-status=live }}</ref>. Ун дүрт офицер — полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә<ref name=":2" />. Бер нисә хәрби училище асыла{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң<ref name=":1" /> Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Miyanalı |first=Əlirza |last2=Ərdəbili |first2=Lütfəli |title=İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri |url=https://www.achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728041202/https://achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |archive-date=2021-07-28 |access-date=2024-12-18 |website=achiq.info}}</ref>{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. [[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]] 1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{Sfn|Qasımlı|2012}}<ref name=":2">Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi? (азерб.). ''Aznews.az'' (5 сентября 2024). Дата обращения: 6 декабря 2024. Архивировано 7 декабря 2024 года.</ref>. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә " Ҡыҙылбаш " исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла. {{Sfn|Qasımlı|2012}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222" />. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә<ref>{{cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə)|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=“Araz” nəşriyyatı|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|isbn=978-9952-8285-3-5|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf}} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. 1946 йылдың 1 авгусында составында Хажи Мирза Әли Шабустери, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран]]ға китә{{sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{sfn|Cavid|2005|p=59}}. 1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз]]гә инә<ref>{{cite book |last1=McEvoy |first1=Joanne |url=https://archive.org/details/powersharinginde0000unse |title=Power Sharing in Deeply Divided Places |last2=O'Leary |first2=Brendan |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812245011 |location=Filadelfiya |pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}</ref>. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә<ref name="lenczowski">George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», ''Annals of the American Academy of Political and Social Science'', Vol. 401, America and the Middle East. (may, 1972), s. 49</ref>. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{Sfn|Həsənli|2006}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә<ref name=":1" />. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала<ref name=":0">{{Cite web |last=Çingizoğlu |first=Ənvər |date=2020-05-04 |title=Mahmud Pənahiyan - Pənahəli xanın kommunist törəməsi |url=https://www.xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |access-date=2024-12-17 |website=www.xudaferin.eu |language=az |archive-date=2024-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716192606/https://xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |url-status=live }}</ref>. Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала<ref name=":1" />. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы|Баҡыға]] ҡайта<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908—1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref>. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул "Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге"нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала<ref name=":1" />. 1981 йылда вафат була<ref name=":1" /> == Ғәиләһе == Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе<ref>''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} === Әҙәбиәт === * {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} * {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} * {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} * {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} * {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} === Китаптары === * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.] * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.] [[Категория:Джеванширҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] 8r8xghzj5ya6kpju0lknt8xa6qdx497 1298484 1298482 2026-05-29T18:46:04Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298484 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад]]ҡа саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне. == Биографияһы == Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа<ref name=":1">{{Cite news |last=İsmayılov |first=Güləddin |title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987) |language=az |work=Azərbaycan Ruznaməsi |url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ |access-date=2024-12-17 |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ |url-status=live }}</ref>. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай<ref name=":1" />. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз]]гә килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла<ref name=":1" />. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша<ref name=":1" />. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{sfn|Rəhimli|2003|p=76}}{{sfn|Həsənli|2006|p=167}}<ref>{{cite book |author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə |url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə) |publisher=“Araz” nəşriyyatı |year=2015 |isbn=978-9952-8285-3-5 |location=[[Баку]] |page=76 |access-date=2022-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |archive-date=2022-03-09 |url-status=unfit |istifadə tarixi=2023-04-19 |arxivləşdirmə tarixi=2022-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |deadurl= }} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана<ref name=":2">{{Cite web |last=Назирли |first=Шамистан |date=2015-06-05 |title=Генерал Кавиан |url=https://www.kaspiy.az/general-kavian |access-date=2024-12-16 |website=Газета "Каспий" |language=ru |archive-date=2024-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217063618/https://www.kaspiy.az/general-kavian |url-status=live }}</ref>. Ун дүрт офицер — полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә<ref name=":2" />. Бер нисә хәрби училище асыла{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң<ref name=":1" /> Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Miyanalı |first=Əlirza |last2=Ərdəbili |first2=Lütfəli |title=İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri |url=https://www.achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728041202/https://achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |archive-date=2021-07-28 |access-date=2024-12-18 |website=achiq.info}}</ref>{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. [[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]] 1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222">{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi? |url=https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |access-date=2024-12-06 |website=Aznews.az |language=az |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207010506/https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |url-status=live }}</ref>. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә "Ҡыҙылбаш" исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222" />. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә<ref>{{cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə)|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=“Araz” nəşriyyatı|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|isbn=978-9952-8285-3-5|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf}} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. 1946 йылдың 1 авгусында составында Хажи Мирза Әли Шабустери, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран]]ға китә{{sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{sfn|Cavid|2005|p=59}}. 1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз]]гә инә<ref>{{cite book |last1=McEvoy |first1=Joanne |url=https://archive.org/details/powersharinginde0000unse |title=Power Sharing in Deeply Divided Places |last2=O'Leary |first2=Brendan |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812245011 |location=Filadelfiya |pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}</ref>. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә<ref name="lenczowski">George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», ''Annals of the American Academy of Political and Social Science'', Vol. 401, America and the Middle East. (may, 1972), s. 49</ref>. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{Sfn|Həsənli|2006}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә<ref name=":1" />. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала<ref name=":0">{{Cite web |last=Çingizoğlu |first=Ənvər |date=2020-05-04 |title=Mahmud Pənahiyan - Pənahəli xanın kommunist törəməsi |url=https://www.xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |access-date=2024-12-17 |website=www.xudaferin.eu |language=az |archive-date=2024-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716192606/https://xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |url-status=live }}</ref>. Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала<ref name=":1" />. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы|Баҡыға]] ҡайта<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа<ref name=":1">{{Cite news|last=İsmayılov|first=Güləddin|title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987)|language=az|work=Azərbaycan Ruznaməsi|url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/|accessdate=2024-12-17|archivedate=2024-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFİsmayılov">İsmayılov, Güləddin. [https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ General Mahmud Pənahiyan (1908—1987)]. ''Azərbaycan Ruznaməsi'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на азербайджанском языке">(азерб.)</span>. [https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ Архивировано] 19 июля 2024<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 17 декабря 2024</span>.</cite></ref>. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул "Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге"нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала<ref name=":1" />. 1981 йылда вафат була<ref name=":1" /> == Ғәиләһе == Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе<ref>''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} === Әҙәбиәт === * {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} * {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} * {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} * {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} * {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} === Китаптары === * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.] * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.] [[Категория:Джеванширҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] jdxy0fcgq6rekyumsojr9qegxbdmqke 1298485 1298484 2026-05-29T18:50:09Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298485 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад]]ҡа саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне. == Биографияһы == Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа<ref name=":1">{{Cite news |last=İsmayılov |first=Güləddin |title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987) |language=az |work=Azərbaycan Ruznaməsi |url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ |access-date=2024-12-17 |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ |url-status=live }}</ref>. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай<ref name=":1" />. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз]]гә килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла<ref name=":1" />. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша<ref name=":1" />. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{sfn|Rəhimli|2003|p=76}}{{sfn|Həsənli|2006|p=167}}<ref>{{cite book |author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə |url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə) |publisher=“Araz” nəşriyyatı |year=2015 |isbn=978-9952-8285-3-5 |location=[[Баку]] |page=76 |access-date=2022-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |archive-date=2022-03-09 |url-status=unfit |istifadə tarixi=2023-04-19 |arxivləşdirmə tarixi=2022-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |deadurl= }} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана<ref name=":2">{{Cite web |last=Назирли |first=Шамистан |date=2015-06-05 |title=Генерал Кавиан |url=https://www.kaspiy.az/general-kavian |access-date=2024-12-16 |website=Газета "Каспий" |language=ru |archive-date=2024-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217063618/https://www.kaspiy.az/general-kavian |url-status=live }}</ref>. Ун дүрт офицер — полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә<ref name=":2" />. Бер нисә хәрби училище асыла{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң<ref name=":1" /> Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Miyanalı |first=Əlirza |last2=Ərdəbili |first2=Lütfəli |title=İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri |url=https://www.achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728041202/https://achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |archive-date=2021-07-28 |access-date=2024-12-18 |website=achiq.info}}</ref>{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. [[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]] 1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222">{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi? |url=https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |access-date=2024-12-06 |website=Aznews.az |language=az |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207010506/https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |url-status=live }}</ref>. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә "Ҡыҙылбаш" исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222" />. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә<ref>{{cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə)|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=“Araz” nəşriyyatı|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|isbn=978-9952-8285-3-5|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf}} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. 1946 йылдың 1 авгусында составында Хажи Мирза Әли Шабустери, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран]]ға китә{{sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{sfn|Cavid|2005|p=59}}. 1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз]]гә инә<ref>{{cite book |last1=McEvoy |first1=Joanne |url=https://archive.org/details/powersharinginde0000unse |title=Power Sharing in Deeply Divided Places |last2=O'Leary |first2=Brendan |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812245011 |location=Filadelfiya |pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}</ref>. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә<ref name="lenczowski">George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», ''Annals of the American Academy of Political and Social Science'', Vol. 401, America and the Middle East. (may, 1972), s. 49</ref>. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{sfn|Həsənli|2006|p=456}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә<ref name=":1" />. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала<ref name=":0">{{Cite web |last=Çingizoğlu |first=Ənvər |date=2020-05-04 |title=Mahmud Pənahiyan - Pənahəli xanın kommunist törəməsi |url=https://www.xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |access-date=2024-12-17 |website=www.xudaferin.eu |language=az |archive-date=2024-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716192606/https://xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |url-status=live }}</ref>. Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала<ref name=":1" />. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға ҡайта<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа<ref name=":1" />. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул "Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге"нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала<ref name=":1" />. 1981 йылда вафат була<ref name=":1" /> == Ғәиләһе == Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе<ref>''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} === Әҙәбиәт === * {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} * {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} * {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} * {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} * {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} === Китаптары === * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.] * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.] [[Категория:Джеванширҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] moj3h8ovc6mn11181yieuzdcz9jc0nw 1298486 1298485 2026-05-29T18:50:38Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иҫкәрмәләр */ 1298486 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад]]ҡа саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне. == Биографияһы == Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа<ref name=":1">{{Cite news |last=İsmayılov |first=Güləddin |title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987) |language=az |work=Azərbaycan Ruznaməsi |url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ |access-date=2024-12-17 |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ |url-status=live }}</ref>. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай<ref name=":1" />. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз]]гә килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла<ref name=":1" />. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша<ref name=":1" />. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{sfn|Rəhimli|2003|p=76}}{{sfn|Həsənli|2006|p=167}}<ref>{{cite book |author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə |url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə) |publisher=“Araz” nəşriyyatı |year=2015 |isbn=978-9952-8285-3-5 |location=[[Баку]] |page=76 |access-date=2022-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |archive-date=2022-03-09 |url-status=unfit |istifadə tarixi=2023-04-19 |arxivləşdirmə tarixi=2022-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |deadurl= }} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана<ref name=":2">{{Cite web |last=Назирли |first=Шамистан |date=2015-06-05 |title=Генерал Кавиан |url=https://www.kaspiy.az/general-kavian |access-date=2024-12-16 |website=Газета "Каспий" |language=ru |archive-date=2024-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217063618/https://www.kaspiy.az/general-kavian |url-status=live }}</ref>. Ун дүрт офицер — полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә<ref name=":2" />. Бер нисә хәрби училище асыла{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң<ref name=":1" /> Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Miyanalı |first=Əlirza |last2=Ərdəbili |first2=Lütfəli |title=İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri |url=https://www.achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728041202/https://achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |archive-date=2021-07-28 |access-date=2024-12-18 |website=achiq.info}}</ref>{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. [[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]] 1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222">{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi? |url=https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |access-date=2024-12-06 |website=Aznews.az |language=az |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207010506/https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |url-status=live }}</ref>. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә "Ҡыҙылбаш" исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222" />. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә<ref>{{cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə)|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=“Araz” nəşriyyatı|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|isbn=978-9952-8285-3-5|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf}} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. 1946 йылдың 1 авгусында составында Хажи Мирза Әли Шабустери, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран]]ға китә{{sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{sfn|Cavid|2005|p=59}}. 1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз]]гә инә<ref>{{cite book |last1=McEvoy |first1=Joanne |url=https://archive.org/details/powersharinginde0000unse |title=Power Sharing in Deeply Divided Places |last2=O'Leary |first2=Brendan |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812245011 |location=Filadelfiya |pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}</ref>. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә<ref name="lenczowski">George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», ''Annals of the American Academy of Political and Social Science'', Vol. 401, America and the Middle East. (may, 1972), s. 49</ref>. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{sfn|Həsənli|2006|p=456}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә<ref name=":1" />. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала<ref name=":0">{{Cite web |last=Çingizoğlu |first=Ənvər |date=2020-05-04 |title=Mahmud Pənahiyan - Pənahəli xanın kommunist törəməsi |url=https://www.xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |access-date=2024-12-17 |website=www.xudaferin.eu |language=az |archive-date=2024-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716192606/https://xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |url-status=live }}</ref>. Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала<ref name=":1" />. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға ҡайта<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа<ref name=":1" />. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул "Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге"нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала<ref name=":1" />. 1981 йылда вафат була<ref name=":1" /> == Ғәиләһе == Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе<ref>''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} * {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} * {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} * {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} * {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} === Китаптары === * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.] * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.] [[Категория:Джеванширҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] ll492efhugvisk4ed18o5ogr6mh87kh 1298487 1298486 2026-05-29T18:53:00Z Юлдашева Луиза 18980 /* Китаптары */ 1298487 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад]]ҡа саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне. == Биографияһы == Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа<ref name=":1">{{Cite news |last=İsmayılov |first=Güləddin |title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987) |language=az |work=Azərbaycan Ruznaməsi |url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ |access-date=2024-12-17 |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ |url-status=live }}</ref>. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай<ref name=":1" />. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз]]гә килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла<ref name=":1" />. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша<ref name=":1" />. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{sfn|Rəhimli|2003|p=76}}{{sfn|Həsənli|2006|p=167}}<ref>{{cite book |author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə |url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə) |publisher=“Araz” nəşriyyatı |year=2015 |isbn=978-9952-8285-3-5 |location=[[Баку]] |page=76 |access-date=2022-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |archive-date=2022-03-09 |url-status=unfit |istifadə tarixi=2023-04-19 |arxivləşdirmə tarixi=2022-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |deadurl= }} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана<ref name=":2">{{Cite web |last=Назирли |first=Шамистан |date=2015-06-05 |title=Генерал Кавиан |url=https://www.kaspiy.az/general-kavian |access-date=2024-12-16 |website=Газета "Каспий" |language=ru |archive-date=2024-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217063618/https://www.kaspiy.az/general-kavian |url-status=live }}</ref>. Ун дүрт офицер — полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә<ref name=":2" />. Бер нисә хәрби училище асыла{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң<ref name=":1" /> Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Miyanalı |first=Əlirza |last2=Ərdəbili |first2=Lütfəli |title=İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri |url=https://www.achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728041202/https://achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |archive-date=2021-07-28 |access-date=2024-12-18 |website=achiq.info}}</ref>{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. [[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]] 1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222">{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi? |url=https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |access-date=2024-12-06 |website=Aznews.az |language=az |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207010506/https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |url-status=live }}</ref>. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә "Ҡыҙылбаш" исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222" />. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә<ref>{{cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə)|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=“Araz” nəşriyyatı|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|isbn=978-9952-8285-3-5|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf}} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. 1946 йылдың 1 авгусында составында Хажи Мирза Әли Шабустери, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран]]ға китә{{sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{sfn|Cavid|2005|p=59}}. 1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз]]гә инә<ref>{{cite book |last1=McEvoy |first1=Joanne |url=https://archive.org/details/powersharinginde0000unse |title=Power Sharing in Deeply Divided Places |last2=O'Leary |first2=Brendan |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812245011 |location=Filadelfiya |pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}</ref>. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә<ref name="lenczowski">George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», ''Annals of the American Academy of Political and Social Science'', Vol. 401, America and the Middle East. (may, 1972), s. 49</ref>. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{sfn|Həsənli|2006|p=456}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә<ref name=":1" />. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала<ref name=":0">{{Cite web |last=Çingizoğlu |first=Ənvər |date=2020-05-04 |title=Mahmud Pənahiyan - Pənahəli xanın kommunist törəməsi |url=https://www.xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |access-date=2024-12-17 |website=www.xudaferin.eu |language=az |archive-date=2024-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716192606/https://xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |url-status=live }}</ref>. Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала<ref name=":1" />. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға ҡайта<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа<ref name=":1" />. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул "Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге"нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала<ref name=":1" />. 1981 йылда вафат була<ref name=":1" /> == Ғәиләһе == Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе<ref>''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} * {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} * {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} * {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} * {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} === Китаптары === * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.] * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.] [[Категория:Джеванширҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Демократическая Республика Азербайджан |заголовок = [[File:Flag of the Azerbaijan People's Government.svg|20px]] [[Демократическая Республика Азербайджан]] [[File:Coat of arms of Azerbaijan People's Government.svg|20px]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |изображение =[[File:Coat of arms of Azerbaijan People's Government.svg|150px]] |заголовок1 = Члены правительства <br> Демократической <br> Республики Азербайджан |список1 = {{Navbox|child |evenodd = swap |listclass = hlist |group1 = <div class="center"><small>Премьер-министр</small></div> |list1 = [[Пишевари, Сеид Джафар|Миржафар Пишевари]] |group2 = <div class="center"><small>Министр внутренних дел</small></div> |list2 = [[Джавид, Саламулла|Сәләмулла Джавид]] |group3 =<div class="center"><small>Министр народных войск</small></div> |list3 = [[Кавиан, Джафар|Джафар Кавиан]] |group4 =<div class="center"><small>Министр сельского хозяйства</small></div> |list4 = [[Мехташ, Джавид|Джавид Мехташ]] |group5 =<div class="center"><small>Министр культуры и просвещения</small></div> |list5 = [[Мөхәммәт Бирия]] |group6 =<div class="center"><small>Министр здравоохранения</small></div> |list6 = [[Уренги, Хасан|Хасан Уренги]] |group7 =<div class="center"><small>Министр финансов</small></div> |list7 = [[Гуламрза Илхами]] |group8 =<div class="center"><small>Министр юстиции</small></div> |list8 = [[Юсиф Азима]] |group9 =<div class="center"><small>Министр дорог, почты и телеграфа</small></div> |list9 = [[Мирза Рэби Кебири]] |group10 =<div class="center"><small>Министр торговли и экономики</small></div> |list10 = [[Расули, Рза|Рза Расули]] |group11 =<div class="center"><small>Председатель Национального Собрания</small></div> |list11 = [[Мирза Али Шабустари]] |group12 =<div class="center"><small>Председатель Верховного Суда</small></div> |list12 = [[Гиями, Зейналабдин|Зейналабдин Гиями]] |group13 =<div class="center"><small>Генеральный прокурор</small></div> |list13 = [[Ибрагими, Фиридун Гани оглы|Фиридун Ибрагими]] }} |заголовок2 = Другие должностные лица <br> и участники движения |список2 = {{Navbox|child |evenodd = swap |listclass = hlist |group1 = |list1 = [[Азер, Абдулрза|Абдулрза Азер]] {{•}} [[Ибрагими, Анушираван Гани оглы|Анушираван Ибрагими]] {{•}} [[Фитрет, Али|Али Фитрет]] {{•}} [[Шамида, Али Исмаил оглы|Али Шамида]] {{•}} [[Ашуг Гусейн Джаван]] {{•}} [[Биллури, Акима Ибрагим кызы|Акима Биллури]] {{•}} [[Азероглу, Балаш|Балаш Азероглу]] {{•}} [[Джевдет, Гасан|Гасан Джевдет]] {{•}} [[Гуламрза Джавидан]] {{•}} [[Сабахи, Гянджали|Гянджали Сабахи]], [[Джафар Кашиф]] {{•}} [[Муджири, Джафар|Джафар Муджири]] {{•}} [[Джафарпур, Исмаил Каграман оглы|Исмаил Джафарпур]] {{•}} [[Назари, Гасан|Гасан Назари]] {{•}} [[Данешиян, Гулам Яхья| Гулам Яхья]] {{•}} [[Шамс, Исмаил|Исмаил Шамс]] {{•}} [[Фатхи Хошгинаби]] {{•}} [[Панахиан, Махмуд|Махмуд Панахиан]] {{•}} [[Гюльгюн, Медина|Медина Гюльгюн]] {{•}} [[Миргасым Чешмазер]] {{•}} [[Этимад, Мир-Мехди| Мир-Мехди Этимад]] {{•}} [[Носратолла Джаханшахлу]] {{•}} [[Сади Юзбенди]] {{•}} [[Онуллахи, Сеидага Миронович|Сеидага Онуллахи]] {{•}} [[Тахири, Сохраб Абульфаз оглы|Сохраб Тахир]] }} }} <noinclude> [[Категория:Навигационные шаблоны:Азербайджан]] [[Категория:Навигационные шаблоны:Иран]] </noinclude> s8zob5fso71mw0n4r4ho0sxuq0yttqq 1298488 1298487 2026-05-29T18:53:07Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Навигационные шаблоны:Азербайджан]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298488 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад]]ҡа саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне. == Биографияһы == Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа<ref name=":1">{{Cite news |last=İsmayılov |first=Güləddin |title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987) |language=az |work=Azərbaycan Ruznaməsi |url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ |access-date=2024-12-17 |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ |url-status=live }}</ref>. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай<ref name=":1" />. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз]]гә килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла<ref name=":1" />. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша<ref name=":1" />. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{sfn|Rəhimli|2003|p=76}}{{sfn|Həsənli|2006|p=167}}<ref>{{cite book |author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə |url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə) |publisher=“Araz” nəşriyyatı |year=2015 |isbn=978-9952-8285-3-5 |location=[[Баку]] |page=76 |access-date=2022-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |archive-date=2022-03-09 |url-status=unfit |istifadə tarixi=2023-04-19 |arxivləşdirmə tarixi=2022-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |deadurl= }} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана<ref name=":2">{{Cite web |last=Назирли |first=Шамистан |date=2015-06-05 |title=Генерал Кавиан |url=https://www.kaspiy.az/general-kavian |access-date=2024-12-16 |website=Газета "Каспий" |language=ru |archive-date=2024-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217063618/https://www.kaspiy.az/general-kavian |url-status=live }}</ref>. Ун дүрт офицер — полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә<ref name=":2" />. Бер нисә хәрби училище асыла{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң<ref name=":1" /> Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Miyanalı |first=Əlirza |last2=Ərdəbili |first2=Lütfəli |title=İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri |url=https://www.achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728041202/https://achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |archive-date=2021-07-28 |access-date=2024-12-18 |website=achiq.info}}</ref>{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. [[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]] 1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222">{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi? |url=https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |access-date=2024-12-06 |website=Aznews.az |language=az |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207010506/https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |url-status=live }}</ref>. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә "Ҡыҙылбаш" исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222" />. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә<ref>{{cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə)|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=“Araz” nəşriyyatı|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|isbn=978-9952-8285-3-5|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf}} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. 1946 йылдың 1 авгусында составында Хажи Мирза Әли Шабустери, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран]]ға китә{{sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{sfn|Cavid|2005|p=59}}. 1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз]]гә инә<ref>{{cite book |last1=McEvoy |first1=Joanne |url=https://archive.org/details/powersharinginde0000unse |title=Power Sharing in Deeply Divided Places |last2=O'Leary |first2=Brendan |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812245011 |location=Filadelfiya |pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}</ref>. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә<ref name="lenczowski">George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», ''Annals of the American Academy of Political and Social Science'', Vol. 401, America and the Middle East. (may, 1972), s. 49</ref>. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{sfn|Həsənli|2006|p=456}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә<ref name=":1" />. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала<ref name=":0">{{Cite web |last=Çingizoğlu |first=Ənvər |date=2020-05-04 |title=Mahmud Pənahiyan - Pənahəli xanın kommunist törəməsi |url=https://www.xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |access-date=2024-12-17 |website=www.xudaferin.eu |language=az |archive-date=2024-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716192606/https://xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |url-status=live }}</ref>. Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала<ref name=":1" />. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға ҡайта<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа<ref name=":1" />. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул "Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге"нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала<ref name=":1" />. 1981 йылда вафат була<ref name=":1" /> == Ғәиләһе == Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе<ref>''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} * {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} * {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} * {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} * {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} === Китаптары === * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.] * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.] [[Категория:Джеванширҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Демократическая Республика Азербайджан |заголовок = [[File:Flag of the Azerbaijan People's Government.svg|20px]] [[Демократическая Республика Азербайджан]] [[File:Coat of arms of Azerbaijan People's Government.svg|20px]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |изображение =[[File:Coat of arms of Azerbaijan People's Government.svg|150px]] |заголовок1 = Члены правительства <br> Демократической <br> Республики Азербайджан |список1 = {{Navbox|child |evenodd = swap |listclass = hlist |group1 = <div class="center"><small>Премьер-министр</small></div> |list1 = [[Пишевари, Сеид Джафар|Миржафар Пишевари]] |group2 = <div class="center"><small>Министр внутренних дел</small></div> |list2 = [[Джавид, Саламулла|Сәләмулла Джавид]] |group3 =<div class="center"><small>Министр народных войск</small></div> |list3 = [[Кавиан, Джафар|Джафар Кавиан]] |group4 =<div class="center"><small>Министр сельского хозяйства</small></div> |list4 = [[Мехташ, Джавид|Джавид Мехташ]] |group5 =<div class="center"><small>Министр культуры и просвещения</small></div> |list5 = [[Мөхәммәт Бирия]] |group6 =<div class="center"><small>Министр здравоохранения</small></div> |list6 = [[Уренги, Хасан|Хасан Уренги]] |group7 =<div class="center"><small>Министр финансов</small></div> |list7 = [[Гуламрза Илхами]] |group8 =<div class="center"><small>Министр юстиции</small></div> |list8 = [[Юсиф Азима]] |group9 =<div class="center"><small>Министр дорог, почты и телеграфа</small></div> |list9 = [[Мирза Рэби Кебири]] |group10 =<div class="center"><small>Министр торговли и экономики</small></div> |list10 = [[Расули, Рза|Рза Расули]] |group11 =<div class="center"><small>Председатель Национального Собрания</small></div> |list11 = [[Мирза Али Шабустари]] |group12 =<div class="center"><small>Председатель Верховного Суда</small></div> |list12 = [[Гиями, Зейналабдин|Зейналабдин Гиями]] |group13 =<div class="center"><small>Генеральный прокурор</small></div> |list13 = [[Ибрагими, Фиридун Гани оглы|Фиридун Ибрагими]] }} |заголовок2 = Другие должностные лица <br> и участники движения |список2 = {{Navbox|child |evenodd = swap |listclass = hlist |group1 = |list1 = [[Азер, Абдулрза|Абдулрза Азер]] {{•}} [[Ибрагими, Анушираван Гани оглы|Анушираван Ибрагими]] {{•}} [[Фитрет, Али|Али Фитрет]] {{•}} [[Шамида, Али Исмаил оглы|Али Шамида]] {{•}} [[Ашуг Гусейн Джаван]] {{•}} [[Биллури, Акима Ибрагим кызы|Акима Биллури]] {{•}} [[Азероглу, Балаш|Балаш Азероглу]] {{•}} [[Джевдет, Гасан|Гасан Джевдет]] {{•}} [[Гуламрза Джавидан]] {{•}} [[Сабахи, Гянджали|Гянджали Сабахи]], [[Джафар Кашиф]] {{•}} [[Муджири, Джафар|Джафар Муджири]] {{•}} [[Джафарпур, Исмаил Каграман оглы|Исмаил Джафарпур]] {{•}} [[Назари, Гасан|Гасан Назари]] {{•}} [[Данешиян, Гулам Яхья| Гулам Яхья]] {{•}} [[Шамс, Исмаил|Исмаил Шамс]] {{•}} [[Фатхи Хошгинаби]] {{•}} [[Панахиан, Махмуд|Махмуд Панахиан]] {{•}} [[Гюльгюн, Медина|Медина Гюльгюн]] {{•}} [[Миргасым Чешмазер]] {{•}} [[Этимад, Мир-Мехди| Мир-Мехди Этимад]] {{•}} [[Носратолла Джаханшахлу]] {{•}} [[Сади Юзбенди]] {{•}} [[Онуллахи, Сеидага Миронович|Сеидага Онуллахи]] {{•}} [[Тахири, Сохраб Абульфаз оглы|Сохраб Тахир]] }} }} <noinclude> [[Категория:Навигационные шаблоны:Иран]] </noinclude> 9a2kmgqa7rgn0916br0sy48waukyxxi 1298489 1298488 2026-05-29T18:53:15Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Навигационные шаблоны:Иран]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298489 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад]]ҡа саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне. == Биографияһы == Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа<ref name=":1">{{Cite news |last=İsmayılov |first=Güləddin |title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987) |language=az |work=Azərbaycan Ruznaməsi |url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ |access-date=2024-12-17 |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ |url-status=live }}</ref>. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай<ref name=":1" />. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз]]гә килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла<ref name=":1" />. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша<ref name=":1" />. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{sfn|Rəhimli|2003|p=76}}{{sfn|Həsənli|2006|p=167}}<ref>{{cite book |author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə |url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə) |publisher=“Araz” nəşriyyatı |year=2015 |isbn=978-9952-8285-3-5 |location=[[Баку]] |page=76 |access-date=2022-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |archive-date=2022-03-09 |url-status=unfit |istifadə tarixi=2023-04-19 |arxivləşdirmə tarixi=2022-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |deadurl= }} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана<ref name=":2">{{Cite web |last=Назирли |first=Шамистан |date=2015-06-05 |title=Генерал Кавиан |url=https://www.kaspiy.az/general-kavian |access-date=2024-12-16 |website=Газета "Каспий" |language=ru |archive-date=2024-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217063618/https://www.kaspiy.az/general-kavian |url-status=live }}</ref>. Ун дүрт офицер — полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә<ref name=":2" />. Бер нисә хәрби училище асыла{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң<ref name=":1" /> Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Miyanalı |first=Əlirza |last2=Ərdəbili |first2=Lütfəli |title=İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri |url=https://www.achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728041202/https://achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |archive-date=2021-07-28 |access-date=2024-12-18 |website=achiq.info}}</ref>{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. [[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]] 1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222">{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi? |url=https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |access-date=2024-12-06 |website=Aznews.az |language=az |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207010506/https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |url-status=live }}</ref>. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә "Ҡыҙылбаш" исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222" />. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә<ref>{{cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə)|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=“Araz” nəşriyyatı|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|isbn=978-9952-8285-3-5|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf}} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. 1946 йылдың 1 авгусында составында Хажи Мирза Әли Шабустери, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран]]ға китә{{sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{sfn|Cavid|2005|p=59}}. 1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз]]гә инә<ref>{{cite book |last1=McEvoy |first1=Joanne |url=https://archive.org/details/powersharinginde0000unse |title=Power Sharing in Deeply Divided Places |last2=O'Leary |first2=Brendan |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812245011 |location=Filadelfiya |pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}</ref>. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә<ref name="lenczowski">George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», ''Annals of the American Academy of Political and Social Science'', Vol. 401, America and the Middle East. (may, 1972), s. 49</ref>. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{sfn|Həsənli|2006|p=456}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә<ref name=":1" />. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала<ref name=":0">{{Cite web |last=Çingizoğlu |first=Ənvər |date=2020-05-04 |title=Mahmud Pənahiyan - Pənahəli xanın kommunist törəməsi |url=https://www.xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |access-date=2024-12-17 |website=www.xudaferin.eu |language=az |archive-date=2024-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716192606/https://xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |url-status=live }}</ref>. Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала<ref name=":1" />. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға ҡайта<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа<ref name=":1" />. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул "Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге"нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала<ref name=":1" />. 1981 йылда вафат була<ref name=":1" /> == Ғәиләһе == Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе<ref>''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} * {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} * {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} * {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} * {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} === Китаптары === * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.] * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.] [[Категория:Джеванширҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Демократическая Республика Азербайджан |заголовок = [[File:Flag of the Azerbaijan People's Government.svg|20px]] [[Демократическая Республика Азербайджан]] [[File:Coat of arms of Azerbaijan People's Government.svg|20px]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |изображение =[[File:Coat of arms of Azerbaijan People's Government.svg|150px]] |заголовок1 = Члены правительства <br> Демократической <br> Республики Азербайджан |список1 = {{Navbox|child |evenodd = swap |listclass = hlist |group1 = <div class="center"><small>Премьер-министр</small></div> |list1 = [[Пишевари, Сеид Джафар|Миржафар Пишевари]] |group2 = <div class="center"><small>Министр внутренних дел</small></div> |list2 = [[Джавид, Саламулла|Сәләмулла Джавид]] |group3 =<div class="center"><small>Министр народных войск</small></div> |list3 = [[Кавиан, Джафар|Джафар Кавиан]] |group4 =<div class="center"><small>Министр сельского хозяйства</small></div> |list4 = [[Мехташ, Джавид|Джавид Мехташ]] |group5 =<div class="center"><small>Министр культуры и просвещения</small></div> |list5 = [[Мөхәммәт Бирия]] |group6 =<div class="center"><small>Министр здравоохранения</small></div> |list6 = [[Уренги, Хасан|Хасан Уренги]] |group7 =<div class="center"><small>Министр финансов</small></div> |list7 = [[Гуламрза Илхами]] |group8 =<div class="center"><small>Министр юстиции</small></div> |list8 = [[Юсиф Азима]] |group9 =<div class="center"><small>Министр дорог, почты и телеграфа</small></div> |list9 = [[Мирза Рэби Кебири]] |group10 =<div class="center"><small>Министр торговли и экономики</small></div> |list10 = [[Расули, Рза|Рза Расули]] |group11 =<div class="center"><small>Председатель Национального Собрания</small></div> |list11 = [[Мирза Али Шабустари]] |group12 =<div class="center"><small>Председатель Верховного Суда</small></div> |list12 = [[Гиями, Зейналабдин|Зейналабдин Гиями]] |group13 =<div class="center"><small>Генеральный прокурор</small></div> |list13 = [[Ибрагими, Фиридун Гани оглы|Фиридун Ибрагими]] }} |заголовок2 = Другие должностные лица <br> и участники движения |список2 = {{Navbox|child |evenodd = swap |listclass = hlist |group1 = |list1 = [[Азер, Абдулрза|Абдулрза Азер]] {{•}} [[Ибрагими, Анушираван Гани оглы|Анушираван Ибрагими]] {{•}} [[Фитрет, Али|Али Фитрет]] {{•}} [[Шамида, Али Исмаил оглы|Али Шамида]] {{•}} [[Ашуг Гусейн Джаван]] {{•}} [[Биллури, Акима Ибрагим кызы|Акима Биллури]] {{•}} [[Азероглу, Балаш|Балаш Азероглу]] {{•}} [[Джевдет, Гасан|Гасан Джевдет]] {{•}} [[Гуламрза Джавидан]] {{•}} [[Сабахи, Гянджали|Гянджали Сабахи]], [[Джафар Кашиф]] {{•}} [[Муджири, Джафар|Джафар Муджири]] {{•}} [[Джафарпур, Исмаил Каграман оглы|Исмаил Джафарпур]] {{•}} [[Назари, Гасан|Гасан Назари]] {{•}} [[Данешиян, Гулам Яхья| Гулам Яхья]] {{•}} [[Шамс, Исмаил|Исмаил Шамс]] {{•}} [[Фатхи Хошгинаби]] {{•}} [[Панахиан, Махмуд|Махмуд Панахиан]] {{•}} [[Гюльгюн, Медина|Медина Гюльгюн]] {{•}} [[Миргасым Чешмазер]] {{•}} [[Этимад, Мир-Мехди| Мир-Мехди Этимад]] {{•}} [[Носратолла Джаханшахлу]] {{•}} [[Сади Юзбенди]] {{•}} [[Онуллахи, Сеидага Миронович|Сеидага Онуллахи]] {{•}} [[Тахири, Сохраб Абульфаз оглы|Сохраб Тахир]] }} }} <noinclude> </noinclude> kno1xfad4gr0qkmsic14upftvij9imk 1298491 1298489 2026-05-29T18:54:55Z Юлдашева Луиза 18980 1298491 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад]]ҡа саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне. == Биографияһы == Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа<ref name=":1">{{Cite news |last=İsmayılov |first=Güləddin |title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987) |language=az |work=Azərbaycan Ruznaməsi |url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ |access-date=2024-12-17 |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ |url-status=live }}</ref>. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай<ref name=":1" />. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз]]гә килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла<ref name=":1" />. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша<ref name=":1" />. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{sfn|Rəhimli|2003|p=76}}{{sfn|Həsənli|2006|p=167}}<ref>{{cite book |author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə |url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə) |publisher=“Araz” nəşriyyatı |year=2015 |isbn=978-9952-8285-3-5 |location=[[Баку]] |page=76 |access-date=2022-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |archive-date=2022-03-09 |url-status=unfit |istifadə tarixi=2023-04-19 |arxivləşdirmə tarixi=2022-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |deadurl= }} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана<ref name=":2">{{Cite web |last=Назирли |first=Шамистан |date=2015-06-05 |title=Генерал Кавиан |url=https://www.kaspiy.az/general-kavian |access-date=2024-12-16 |website=Газета "Каспий" |language=ru |archive-date=2024-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217063618/https://www.kaspiy.az/general-kavian |url-status=live }}</ref>. Ун дүрт офицер — полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә<ref name=":2" />. Бер нисә хәрби училище асыла{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң<ref name=":1" /> Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Miyanalı |first=Əlirza |last2=Ərdəbili |first2=Lütfəli |title=İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri |url=https://www.achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728041202/https://achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |archive-date=2021-07-28 |access-date=2024-12-18 |website=achiq.info}}</ref>{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. [[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]] 1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222">{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi? |url=https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |access-date=2024-12-06 |website=Aznews.az |language=az |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207010506/https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |url-status=live }}</ref>. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә «Ҡыҙылбаш» исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222" />. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә<ref>{{cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə)|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=“Araz” nəşriyyatı|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|isbn=978-9952-8285-3-5|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf}} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. 1946 йылдың 1 авгусында составында Хажи Мирза Әли Шабустери, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран]]ға китә{{sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{sfn|Cavid|2005|p=59}}. 1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз]]гә инә<ref>{{cite book |last1=McEvoy |first1=Joanne |url=https://archive.org/details/powersharinginde0000unse |title=Power Sharing in Deeply Divided Places |last2=O'Leary |first2=Brendan |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812245011 |location=Filadelfiya |pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}</ref>. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә<ref name="lenczowski">George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», ''Annals of the American Academy of Political and Social Science'', Vol. 401, America and the Middle East. (may, 1972), s. 49</ref>. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{sfn|Həsənli|2006|p=456}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә<ref name=":1" />. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала<ref name=":0">{{Cite web |last=Çingizoğlu |first=Ənvər |date=2020-05-04 |title=Mahmud Pənahiyan - Pənahəli xanın kommunist törəməsi |url=https://www.xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |access-date=2024-12-17 |website=www.xudaferin.eu |language=az |archive-date=2024-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716192606/https://xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |url-status=live }}</ref>. Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала<ref name=":1" />. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға ҡайта<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа<ref name=":1" />. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул "Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге"нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала<ref name=":1" />. 1981 йылда вафат була<ref name=":1" /> == Ғәиләһе == Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе<ref>''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} * {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} * {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} * {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} * {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} === Китаптары === * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.] * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.] [[Категория:Джеванширҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Демократическая Республика Азербайджан |заголовок = [[File:Flag of the Azerbaijan People's Government.svg|20px]] [[Демократическая Республика Азербайджан]] [[File:Coat of arms of Azerbaijan People's Government.svg|20px]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |изображение =[[File:Coat of arms of Azerbaijan People's Government.svg|150px]] |заголовок1 = Члены правительства <br> Демократической <br> Республики Азербайджан |список1 = {{Navbox|child |evenodd = swap |listclass = hlist |group1 = <div class="center"><small>Премьер-министр</small></div> |list1 = [[Пишевари, Сеид Джафар|Миржафар Пишевари]] |group2 = <div class="center"><small>Министр внутренних дел</small></div> |list2 = [[Джавид, Саламулла|Сәләмулла Джавид]] |group3 =<div class="center"><small>Министр народных войск</small></div> |list3 = [[Кавиан, Джафар|Джафар Кавиан]] |group4 =<div class="center"><small>Министр сельского хозяйства</small></div> |list4 = [[Мехташ, Джавид|Джавид Мехташ]] |group5 =<div class="center"><small>Министр культуры и просвещения</small></div> |list5 = [[Мөхәммәт Бирия]] |group6 =<div class="center"><small>Министр здравоохранения</small></div> |list6 = [[Уренги, Хасан|Хасан Уренги]] |group7 =<div class="center"><small>Министр финансов</small></div> |list7 = [[Гуламрза Илхами]] |group8 =<div class="center"><small>Министр юстиции</small></div> |list8 = [[Юсиф Азима]] |group9 =<div class="center"><small>Министр дорог, почты и телеграфа</small></div> |list9 = [[Мирза Рэби Кебири]] |group10 =<div class="center"><small>Министр торговли и экономики</small></div> |list10 = [[Расули, Рза|Рза Расули]] |group11 =<div class="center"><small>Председатель Национального Собрания</small></div> |list11 = [[Мирза Али Шабустари]] |group12 =<div class="center"><small>Председатель Верховного Суда</small></div> |list12 = [[Гиями, Зейналабдин|Зейналабдин Гиями]] |group13 =<div class="center"><small>Генеральный прокурор</small></div> |list13 = [[Ибрагими, Фиридун Гани оглы|Фиридун Ибрагими]] }} |заголовок2 = Другие должностные лица <br> и участники движения |список2 = {{Navbox|child |evenodd = swap |listclass = hlist |group1 = |list1 = [[Азер, Абдулрза|Абдулрза Азер]]{{•}} [[Ибрагими, Анушираван Гани оглы|Анушираван Ибрагими]]{{•}} [[Фитрет, Али|Али Фитрет]]{{•}} [[Шамида, Али Исмаил оглы|Али Шамида]]{{•}} [[Ашуг Гусейн Джаван]]{{•}} [[Биллури, Акима Ибрагим кызы|Акима Биллури]]{{•}} [[Азероглу, Балаш|Балаш Азероглу]]{{•}} [[Джевдет, Гасан|Гасан Джевдет]]{{•}} [[Гуламрза Джавидан]]{{•}} [[Сабахи, Гянджали|Гянджали Сабахи]], [[Джафар Кашиф]]{{•}} [[Муджири, Джафар|Джафар Муджири]]{{•}} [[Джафарпур, Исмаил Каграман оглы|Исмаил Джафарпур]]{{•}} [[Назари, Гасан|Гасан Назари]]{{•}} [[Данешиян, Гулам Яхья| Гулам Яхья]]{{•}} [[Шамс, Исмаил|Исмаил Шамс]]{{•}} [[Фатхи Хошгинаби]]{{•}} [[Панахиан, Махмуд|Махмуд Панахиан]]{{•}} [[Гюльгюн, Медина|Медина Гюльгюн]]{{•}} [[Миргасым Чешмазер]]{{•}} [[Этимад, Мир-Мехди| Мир-Мехди Этимад]]{{•}} [[Носратолла Джаханшахлу]]{{•}} [[Сади Юзбенди]]{{•}} [[Онуллахи, Сеидага Миронович|Сеидага Онуллахи]]{{•}} [[Тахири, Сохраб Абульфаз оглы|Сохраб Тахир]] }} }} <noinclude> </noinclude> heauqo50hhylrv9d2o3ffmwtl41yxyg 1298493 1298491 2026-05-29T18:56:11Z Юлдашева Луиза 18980 /* Китаптары */ 1298493 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад]]ҡа саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне. == Биографияһы == Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа<ref name=":1">{{Cite news |last=İsmayılov |first=Güləddin |title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987) |language=az |work=Azərbaycan Ruznaməsi |url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ |access-date=2024-12-17 |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ |url-status=live }}</ref>. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай<ref name=":1" />. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз]]гә килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла<ref name=":1" />. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша<ref name=":1" />. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{sfn|Rəhimli|2003|p=76}}{{sfn|Həsənli|2006|p=167}}<ref>{{cite book |author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə |url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə) |publisher=“Araz” nəşriyyatı |year=2015 |isbn=978-9952-8285-3-5 |location=[[Баку]] |page=76 |access-date=2022-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |archive-date=2022-03-09 |url-status=unfit |istifadə tarixi=2023-04-19 |arxivləşdirmə tarixi=2022-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |deadurl= }} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана<ref name=":2">{{Cite web |last=Назирли |first=Шамистан |date=2015-06-05 |title=Генерал Кавиан |url=https://www.kaspiy.az/general-kavian |access-date=2024-12-16 |website=Газета "Каспий" |language=ru |archive-date=2024-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217063618/https://www.kaspiy.az/general-kavian |url-status=live }}</ref>. Ун дүрт офицер — полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә<ref name=":2" />. Бер нисә хәрби училище асыла{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң<ref name=":1" /> Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Miyanalı |first=Əlirza |last2=Ərdəbili |first2=Lütfəli |title=İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri |url=https://www.achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728041202/https://achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |archive-date=2021-07-28 |access-date=2024-12-18 |website=achiq.info}}</ref>{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. [[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]] 1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222">{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi? |url=https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |access-date=2024-12-06 |website=Aznews.az |language=az |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207010506/https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |url-status=live }}</ref>. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә «Ҡыҙылбаш» исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222" />. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә<ref>{{cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə)|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=“Araz” nəşriyyatı|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|isbn=978-9952-8285-3-5|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf}} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. 1946 йылдың 1 авгусында составында Хажи Мирза Әли Шабустери, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран]]ға китә{{sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{sfn|Cavid|2005|p=59}}. 1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз]]гә инә<ref>{{cite book |last1=McEvoy |first1=Joanne |url=https://archive.org/details/powersharinginde0000unse |title=Power Sharing in Deeply Divided Places |last2=O'Leary |first2=Brendan |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812245011 |location=Filadelfiya |pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}</ref>. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә<ref name="lenczowski">George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», ''Annals of the American Academy of Political and Social Science'', Vol. 401, America and the Middle East. (may, 1972), s. 49</ref>. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{sfn|Həsənli|2006|p=456}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә<ref name=":1" />. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала<ref name=":0">{{Cite web |last=Çingizoğlu |first=Ənvər |date=2020-05-04 |title=Mahmud Pənahiyan - Pənahəli xanın kommunist törəməsi |url=https://www.xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |access-date=2024-12-17 |website=www.xudaferin.eu |language=az |archive-date=2024-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716192606/https://xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |url-status=live }}</ref>. Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала<ref name=":1" />. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға ҡайта<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа<ref name=":1" />. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул "Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге"нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала<ref name=":1" />. 1981 йылда вафат була<ref name=":1" /> == Ғәиләһе == Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе<ref>''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} * {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} * {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} * {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} * {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} === Китаптары === * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.] * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.] [[Категория:Джеванширҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Әзербайжан Демократик Республикаһы |заголовок = [[File:Flag of the Azerbaijan People's Government.svg|20px]] [[Демократическая Республика Азербайджан]] [[File:Coat of arms of Azerbaijan People's Government.svg|20px]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |изображение =[[File:Coat of arms of Azerbaijan People's Government.svg|150px]] |заголовок1 = Члены правительства <br> Демократической <br> Республики Азербайджан |список1 = {{Navbox|child |evenodd = swap |listclass = hlist |group1 = <div class="center"><small>Премьер-министр</small></div> |list1 = [[Пишевари, Сеид Джафар|Миржафар Пишевари]] |group2 = <div class="center"><small>Министр внутренних дел</small></div> |list2 = [[Джавид, Саламулла|Сәләмулла Джавид]] |group3 =<div class="center"><small>Министр народных войск</small></div> |list3 = [[Кавиан, Джафар|Джафар Кавиан]] |group4 =<div class="center"><small>Министр сельского хозяйства</small></div> |list4 = [[Мехташ, Джавид|Джавид Мехташ]] |group5 =<div class="center"><small>Министр культуры и просвещения</small></div> |list5 = [[Мөхәммәт Бирия]] |group6 =<div class="center"><small>Министр здравоохранения</small></div> |list6 = [[Уренги, Хасан|Хасан Уренги]] |group7 =<div class="center"><small>Министр финансов</small></div> |list7 = [[Гуламрза Илхами]] |group8 =<div class="center"><small>Министр юстиции</small></div> |list8 = [[Юсиф Азима]] |group9 =<div class="center"><small>Министр дорог, почты и телеграфа</small></div> |list9 = [[Мирза Рэби Кебири]] |group10 =<div class="center"><small>Министр торговли и экономики</small></div> |list10 = [[Расули, Рза|Рза Расули]] |group11 =<div class="center"><small>Председатель Национального Собрания</small></div> |list11 = [[Мирза Али Шабустари]] |group12 =<div class="center"><small>Председатель Верховного Суда</small></div> |list12 = [[Гиями, Зейналабдин|Зейналабдин Гиями]] |group13 =<div class="center"><small>Генеральный прокурор</small></div> |list13 = [[Ибрагими, Фиридун Гани оглы|Фиридун Ибрагими]] }} |заголовок2 = Другие должностные лица <br> и участники движения |список2 = {{Navbox|child |evenodd = swap |listclass = hlist |group1 = |list1 = [[Азер, Абдулрза|Абдулрза Азер]]{{•}} [[Ибрагими, Анушираван Гани оглы|Анушираван Ибрагими]]{{•}} [[Фитрет, Али|Али Фитрет]]{{•}} [[Шамида, Али Исмаил оглы|Али Шамида]]{{•}} [[Ашуг Гусейн Джаван]]{{•}} [[Биллури, Акима Ибрагим кызы|Акима Биллури]]{{•}} [[Азероглу, Балаш|Балаш Азероглу]]{{•}} [[Джевдет, Гасан|Гасан Джевдет]]{{•}} [[Гуламрза Джавидан]]{{•}} [[Сабахи, Гянджали|Гянджали Сабахи]], [[Джафар Кашиф]]{{•}} [[Муджири, Джафар|Джафар Муджири]]{{•}} [[Джафарпур, Исмаил Каграман оглы|Исмаил Джафарпур]]{{•}} [[Назари, Гасан|Гасан Назари]]{{•}} [[Данешиян, Гулам Яхья| Гулам Яхья]]{{•}} [[Шамс, Исмаил|Исмаил Шамс]]{{•}} [[Фатхи Хошгинаби]]{{•}} [[Панахиан, Махмуд|Махмуд Панахиан]]{{•}} [[Гюльгюн, Медина|Медина Гюльгюн]]{{•}} [[Миргасым Чешмазер]]{{•}} [[Этимад, Мир-Мехди| Мир-Мехди Этимад]]{{•}} [[Носратолла Джаханшахлу]]{{•}} [[Сади Юзбенди]]{{•}} [[Онуллахи, Сеидага Миронович|Сеидага Онуллахи]]{{•}} [[Тахири, Сохраб Абульфаз оглы|Сохраб Тахир]] }} }} <noinclude> </noinclude> r5xr4hkwcoe23boyiqcq7xnr5p6w805 1298494 1298493 2026-05-29T18:56:59Z Юлдашева Луиза 18980 /* Китаптары */ 1298494 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад]]ҡа саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне. == Биографияһы == Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа<ref name=":1">{{Cite news |last=İsmayılov |first=Güləddin |title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987) |language=az |work=Azərbaycan Ruznaməsi |url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ |access-date=2024-12-17 |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ |url-status=live }}</ref>. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай<ref name=":1" />. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз]]гә килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла<ref name=":1" />. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша<ref name=":1" />. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{sfn|Rəhimli|2003|p=76}}{{sfn|Həsənli|2006|p=167}}<ref>{{cite book |author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə |url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə) |publisher=“Araz” nəşriyyatı |year=2015 |isbn=978-9952-8285-3-5 |location=[[Баку]] |page=76 |access-date=2022-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |archive-date=2022-03-09 |url-status=unfit |istifadə tarixi=2023-04-19 |arxivləşdirmə tarixi=2022-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |deadurl= }} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана<ref name=":2">{{Cite web |last=Назирли |first=Шамистан |date=2015-06-05 |title=Генерал Кавиан |url=https://www.kaspiy.az/general-kavian |access-date=2024-12-16 |website=Газета "Каспий" |language=ru |archive-date=2024-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217063618/https://www.kaspiy.az/general-kavian |url-status=live }}</ref>. Ун дүрт офицер — полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә<ref name=":2" />. Бер нисә хәрби училище асыла{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң<ref name=":1" /> Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Miyanalı |first=Əlirza |last2=Ərdəbili |first2=Lütfəli |title=İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri |url=https://www.achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728041202/https://achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |archive-date=2021-07-28 |access-date=2024-12-18 |website=achiq.info}}</ref>{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. [[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]] 1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222">{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi? |url=https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |access-date=2024-12-06 |website=Aznews.az |language=az |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207010506/https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |url-status=live }}</ref>. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә «Ҡыҙылбаш» исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}<ref name=":222" />. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә<ref>{{cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title="21 Azər – 70" fotoalbom (şərhlərlə)|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=“Araz” nəşriyyatı|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|isbn=978-9952-8285-3-5|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf}} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}</ref>. 1946 йылдың 1 авгусында составында Хажи Мирза Әли Шабустери, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран]]ға китә{{sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{sfn|Cavid|2005|p=59}}. 1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз]]гә инә<ref>{{cite book |last1=McEvoy |first1=Joanne |url=https://archive.org/details/powersharinginde0000unse |title=Power Sharing in Deeply Divided Places |last2=O'Leary |first2=Brendan |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812245011 |location=Filadelfiya |pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}</ref>. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә<ref name="lenczowski">George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», ''Annals of the American Academy of Political and Social Science'', Vol. 401, America and the Middle East. (may, 1972), s. 49</ref>. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{sfn|Həsənli|2006|p=456}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә<ref name=":1" />. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала<ref name=":0">{{Cite web |last=Çingizoğlu |first=Ənvər |date=2020-05-04 |title=Mahmud Pənahiyan - Pənahəli xanın kommunist törəməsi |url=https://www.xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |access-date=2024-12-17 |website=www.xudaferin.eu |language=az |archive-date=2024-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716192606/https://xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |url-status=live }}</ref>. Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала<ref name=":1" />. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға ҡайта<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа<ref name=":1" />. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул "Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге"нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала<ref name=":1" />. 1981 йылда вафат була<ref name=":1" /> == Ғәиләһе == Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе<ref>''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} * {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} * {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title="21 Azər" soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} * {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} * {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} === Китаптары === * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.] * [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.] [[Категория:Джеванширҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Әзербайжан Демократик Республикаһы |заголовок = [[File:Flag of the Azerbaijan People's Government.svg|20px]] [[Әзербайжан Демократик Республикаһы]] [[File:Coat of arms of Azerbaijan People's Government.svg|20px]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |изображение =[[File:Coat of arms of Azerbaijan People's Government.svg|150px]] |заголовок1 = Члены правительства <br> Демократической <br> Республики Азербайджан |список1 = {{Navbox|child |evenodd = swap |listclass = hlist |group1 = <div class="center"><small>Премьер-министр</small></div> |list1 = [[Пишевари, Сеид Джафар|Миржафар Пишевари]] |group2 = <div class="center"><small>Министр внутренних дел</small></div> |list2 = [[Джавид, Саламулла|Сәләмулла Джавид]] |group3 =<div class="center"><small>Министр народных войск</small></div> |list3 = [[Кавиан, Джафар|Джафар Кавиан]] |group4 =<div class="center"><small>Министр сельского хозяйства</small></div> |list4 = [[Мехташ, Джавид|Джавид Мехташ]] |group5 =<div class="center"><small>Министр культуры и просвещения</small></div> |list5 = [[Мөхәммәт Бирия]] |group6 =<div class="center"><small>Министр здравоохранения</small></div> |list6 = [[Уренги, Хасан|Хасан Уренги]] |group7 =<div class="center"><small>Министр финансов</small></div> |list7 = [[Гуламрза Илхами]] |group8 =<div class="center"><small>Министр юстиции</small></div> |list8 = [[Юсиф Азима]] |group9 =<div class="center"><small>Министр дорог, почты и телеграфа</small></div> |list9 = [[Мирза Рэби Кебири]] |group10 =<div class="center"><small>Министр торговли и экономики</small></div> |list10 = [[Расули, Рза|Рза Расули]] |group11 =<div class="center"><small>Председатель Национального Собрания</small></div> |list11 = [[Мирза Али Шабустари]] |group12 =<div class="center"><small>Председатель Верховного Суда</small></div> |list12 = [[Гиями, Зейналабдин|Зейналабдин Гиями]] |group13 =<div class="center"><small>Генеральный прокурор</small></div> |list13 = [[Ибрагими, Фиридун Гани оглы|Фиридун Ибрагими]] }} |заголовок2 = Другие должностные лица <br> и участники движения |список2 = {{Navbox|child |evenodd = swap |listclass = hlist |group1 = |list1 = [[Азер, Абдулрза|Абдулрза Азер]]{{•}} [[Ибрагими, Анушираван Гани оглы|Анушираван Ибрагими]]{{•}} [[Фитрет, Али|Али Фитрет]]{{•}} [[Шамида, Али Исмаил оглы|Али Шамида]]{{•}} [[Ашуг Гусейн Джаван]]{{•}} [[Биллури, Акима Ибрагим кызы|Акима Биллури]]{{•}} [[Азероглу, Балаш|Балаш Азероглу]]{{•}} [[Джевдет, Гасан|Гасан Джевдет]]{{•}} [[Гуламрза Джавидан]]{{•}} [[Сабахи, Гянджали|Гянджали Сабахи]], [[Джафар Кашиф]]{{•}} [[Муджири, Джафар|Джафар Муджири]]{{•}} [[Джафарпур, Исмаил Каграман оглы|Исмаил Джафарпур]]{{•}} [[Назари, Гасан|Гасан Назари]]{{•}} [[Данешиян, Гулам Яхья| Гулам Яхья]]{{•}} [[Шамс, Исмаил|Исмаил Шамс]]{{•}} [[Фатхи Хошгинаби]]{{•}} [[Панахиан, Махмуд|Махмуд Панахиан]]{{•}} [[Гюльгюн, Медина|Медина Гюльгюн]]{{•}} [[Миргасым Чешмазер]]{{•}} [[Этимад, Мир-Мехди| Мир-Мехди Этимад]]{{•}} [[Носратолла Джаханшахлу]]{{•}} [[Сади Юзбенди]]{{•}} [[Онуллахи, Сеидага Миронович|Сеидага Онуллахи]]{{•}} [[Тахири, Сохраб Абульфаз оглы|Сохраб Тахир]] }} }} <noinclude> </noinclude> 2700tr1ewwymnodp0zrp0lmvjbwukma 10 201225 1298483 2026-05-29T18:43:59Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Dr Abraham Verghese in 2023 06.jpg 1298483 wikitext text/x-wiki Dr Abraham Verghese in 2023 06.jpg ilt3s2jutvtpficmtqkil1u47vu0vka 1 201226 1298490 2026-05-29T18:54:38Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Панахиан, Махмуд|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])18:54, 29 май 2026 (UTC) 1298490 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Панахиан, Махмуд|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])18:54, 29 май 2026 (UTC) bbfl97kleuu8uv9oj7j5oprqfj2d5u2 0 201227 1298496 2026-05-29T20:49:43Z Ilsina Ilgizovna 31396 "[[:tt:Special:Redirect/revision/5881563|Вероника Кобалия]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1298496 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель|президент=[[Саакашвили, Михаил Николозович|Михаил Николозович Саакашвили]]}}'''Вероника (Вера) Отарова Кобалия''' ({{Lang-ka|ვერა ქობალია;}} [[1981 йыл|1981 йылдың]] [[24 август|24 авгусында]] [[Сухум|Сухуми ҡалаһында]] тыуған) — [[Гөржөстан|грузин]] һәм [[канада]] иҡтисадсыһы, йәмәғәт-сәйәси эшмәкәр, публицист, канаданың Sandstorm Gold тау компанияһы директоры, иҡтисади үҫеш буйынса консультатив комитет ағзаһы. [[Индонезия]] хөкүмәтенең реформалар [[2012 йыл|буйынса]] элекке советнигы, Грузияның элекке иҡтисад һәм тотороҡло үҫеш министры[[2010 йыл|(2010—2012]]) һәм Грузия президенты советнигы, [[Ҡаҙағстан]] милли компанияһы идараһы рәйесенең элекке урынбаҫары[[Астана|"Астана]] ЭКСПО-2017" (2015). == Биографияһы == 1981 йылда [[Сухум|Сухумиҙа]] тыуған Вероника Кобалия Грузин-абхаз конфликты киҫкенләшкәс, ғаиләһе менән [[Канада|Канадаға]] ҡаса. Ул [[Школу Короля Георга|король Джордж мәктәбен]] тамамлай, ә һуңынан Британ Колумбияһы технология институты Бернаби, унда ул [[2004 йыл|2004]] йылда бизнес менән идара итеү һәм мәғлүмәт технологиялары буйынса диплом ала<ref name="bio" />. === Иҡтисади һәм социаль карьера (2010 йылға тиклем) === 2009 йылға тиклем Кобалия Канадала (аныҡ ҡына әйткәндә, [[Ванкувер|Ванкуверҙа]], [[Британ Колумбияһы|Британ Колумбияһында]]) йәшәй. Вера үҙе 15 йәштән эшләй, ти. Вера 2001 йылда атаһы тарафынан ойошторолған «Европа икмәк икмәкханалары» компанияһында эшләй, унда ул, башҡа нәмәләр менән бер рәттән, компанияның биоразлагаемый ҡапҡа күсеүе өсөн яуаплы була («Европа икмәк икмәкханаһы» Канаданың бындай ҡаплауҙы ҡулланған тәүге икмәкханаһы була). Ул шулай уҡ әйтә: «Һуңғы 10 йылда мин [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙа]] экспорт-импорт һәм бизнесты үҫтереүҙең төрлө корпорацияларында эшләнем». Кобалия Грузияла [[2009 йыл|2009]] йылда билдәлелек яулай, ҡасан Грузия телевидениеһы каналы сит илдәге грузин эмигранттарының уңыштары тураһында хикәйә эфирға сыға. Был хикәйә (һәм уның темаһы) [[Гөржөстан|Грузия]] президенты Михаил Саакашвилиның иғтибарын йәлеп иткән, тиҙәр. Саакашвили һәм 29 йәшлек эшҡыуар ҡатын 2010 йылдың февралендә [[Ванкувер]] Олимпиадаһы ваҡытында президент һәм [[Грузины в Канаде|грузин диаспораһы]] араһында осрашыуҙа осрашты, шунан һуң ул [[2010 йыл|2010 йылдың]] [[Февраль|февралендә]] Грузияға күсеп китте һәм Ғәҙеллек өсөн коалиция фондын етәкләне. === Министр булараҡ === Михаил Саакашвили уны шул уҡ йылдың июнендә Грузияның иҡтисад һәм тотороҡло үҫеш министры вазифаһына тәҡдим итә, был вазифаны парламент [[2 июль|раҫлай]]. Вера Кобалия вазифаға тәғәйенләнгәндән һуң уҡ Грузияла сит ил авиакомпаниялары өсөн «асыҡ күк» режимы индереләсәге тураһында иғлан итә, был илгә Pegasus Airlines һәм Ryanair кеүек арзан авиакомпанияларға инеү мөмкинлеген бирә. Был Грузия авиакомпаниялары хужаларының ҡаршылығына килтерә. Йәш министрҙың иң күп фекер алышынған ҡарарҙарының һис министрлыҡтың Туризм департаментының барлыҡ хеҙмәткәрҙәрен эштән алыу, Колея үҙе аңлатҡанса, Аджар мәғлүмәт туристик үҙәгенә барғанда ул ябыҡ булған. === 2012 йылдан һуң.Ҡаҙағстанда эшләү === Министр вазифаһын ҡалдырғандан һуң Кобалия киң мәғлүмәт саралары иғтибарынан юғала һәм йәмәғәт ижтимағи-сәйәси тормошонда ҡатнашыуҙан туҡтай, Грузия президентының кәңәшсеһе булып китә. Элекке министр ваҡыты-ваҡыты менән төрлө киң мәғлүмәт саралары өсөн мәҡәләләр яҙа, мәҫәлән, «Московский комсомолец» һәм «Интернешнл бизнес таймс»<ref>[http://www.ibtimes.co.uk/georgia-elections-2013-russia-soviet-union-putin-516987 Why Georgia's Elections Should Inspire the Whole of Europe by Vera Kobalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924051901/http://www.ibtimes.co.uk/georgia-elections-2013-russia-soviet-union-putin-516987|date=2015-09-24}} — IBT</ref>. Шул уҡ ваҡытта Кобалия Карту банкының махсус банкротлығы тирәләй ғауғала ғәйепләнә<ref name="autogenerated1">[http://www.georgiatimes.info/news/84661.html Веру Кобалия допросили насчет банка «Карту»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924022101/http://www.georgiatimes.info/news/84661.html|date=2015-09-24}} — Georgia Times</ref>. === 2016 йыл. Индонезия === 2016 елда Кобалия [[Австралия]] хөкүмәтенең халыҡ-ара фондына ҡушылды, Австралия [[Индонезия]] партнерлығы, үҫешкән илдәр хөкүмәттәренә иҡтисади реформалар буйынса кәңәш бирә, халыҡ-ара бизнес-консультант булараҡ. Михаил Саакашвили был турала беренсе булып үҙенең Facebook- тағы битендә [[2016 йыл|2016 йылдың]] [[16 февраль|16 февралендә]] иғлан итте, был уның исемендәге реформаторҙар командаһының юғары кимәлен күрһәтә, тип билдәләне. Индонезия хөкүмәте менән килешеүҙе тамамлағас, Вероника илдән китә һәм Канадаға ҡайта. == Шәхси тормошо == Кияүдә, ҡыҙ үҫтергән. Һөйләшә [[Гөржи теле|грузин]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Урыҫ теле|урыҫ]] һәм башҡа сит ил телдәрендә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{Facebook|vera.kobalia.9|Веры Кобалии}} * Микроблог Веры Кобалии Twitter сәхифәсендә * [http://www.vestikavkaza.ru/articles/politika/power/34551.html «Вера Кобалия: профессия — министр»] Архивная копия от 22 ноября 2011 на Wayback Machine «[[Вестник Кавказа]]<nowiki/>» * [http://www.inosmi.ru/caucasus/20100729/161701716.html «Из канадской пекарни в грузинское правительство»] Архивная копия от 7 августа 2011 на Wayback Machine «[[The Globe And Mail]]<nowiki/>», перевод — сайт «ИноСМИ.ру» * [https://web.archive.org/web/20110912041538/http://www.cfj.ge/rus/ Официальный сайт неправительственной организации «Коалиция за справедливость»] * [http://www3.weforum.org/docs/YGL12/WEF_YGL_HonoureesClass_2012.pdf Список молодых лидером мира 2012 года] Архивная копия от 28 июля 2017 на Wayback Machine * [https://www.youtube.com/watch?v=XsSavhec5KE&feature=results_main&lr=1&ob=0 YGL 2012 - Вера Кобалия] Архивная копия от 11 мая 2016 на Wayback Machine [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1981 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 августа тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] b1fnxb1vr9idpr516jjolnyx9f5lft0 1 201228 1298497 2026-05-29T20:52:10Z Ilsina Ilgizovna 31396 Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= Ilsina Ilgizovna|тема= эшмәкәр|тема2= |тема3= |ил= Грузия|ил2= |ил3= }} 1298497 wikitext text/x-wiki {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= Ilsina Ilgizovna|тема= эшмәкәр|тема2= |тема3= |ил= Грузия|ил2= |ил3= }} lg7hons2y0xc9c0izo4xnupns2f9y45 0 201229 1298521 2026-05-30T05:15:03Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/151158404|Баркиярук]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1298521 wikitext text/x-wiki '''Әбү-әл-Мозаффар Руҡну-д-дин Барҡыяруҡ ибн Мәлик шаһ''' ({{lang-tr|Berkyaruk}}; {{lang-tk|Berkýaryk}} — «Непоколебимый свет», {{lang-fa|ابو المظفر رکن الدین برکیارق بن ملکشاه}}) — 1094 йылдан 1105 йылға тиклем [[Сәлжүкиҙәр]] солтаны. Ул [[Мәлик шаһ I]]-нең улы , өс ағаһы Мәхмүт, Санжар һәм [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәткә]] ҡаршы үҙ-ара ыҙғыштарҙа ҡатнаша . Мәлик шаһ I вафат булғандан һуң, уның тол ҡатыны , Төркән Хатун, власты үҙ ҡулына туплай һәм 4 йәшлек улы Мәхмүтте солтан итеп иғлан итә. Төркән Хатун Бағдадтан Исфаһанға юллана, унда 12 йәшлек Барҡыяруҡ була. Барҡыяруҡ Рейға ҡаса һәм унда солтан итеп иғлан ителә. 1093 йылда Төркән Хатундың ғәскәрҙәре [[Баруджерд]] янында еңелә, 1094 йылда улар, ниһайәт, тар-мар ителә. 1094 йылда Төркән Хатун һәм Мәхмүт вафат була {{Sfn|Рыжов|2004|name=Рыжов}} . 12 йәшлек Барҡыяруҡтың хакимлығы үҙ-ара ыҙғыштар, сәйәси интригалар һәм төрлө фракциялар араһындағы ҡаты алыштар менән тулы була. 1093—1094 йылдарҙа Сүриә хакимы Тутуш империяның бөтә көнбайыш өлөшөн тиерлек баҫып ала һәм үҙен юғары солтан тип иғлан итә. 1095 йылдың февралендә Рэй янындағы һуғышта еңелә һәм һуғышта һәләк була. 1095 йылда Барҡыяруҡ ағаһы Бөрө Барсты Хөрәсәнгә Арслан-Арғунға ҡаршы ебәрә, ләкин Арслан-Арғун еңә. Бер йылдан солтандың бер туған ҡустыһы Санжар, ул ваҡытта уға ни бары 11 йәш була, Хөрәсәнгә юллана. Поход менән ысын командование Атабег Кумач ҡулында була. 1097 йылдың башында Арслан-Арғунды үҙенең ғүләме үлтерә, ә Санжар 1097 йылдың яҙында бөтә Хөрәсәнде еңел генә баҫып ала. 1099 йылда Барҡыяруҡҡа Әзербайжан хакимы, уның үгәй ҡустыһы Мөхәммәт ҡаршы сыға. Барҡыяруҡ Хузестанға ҡаса һәм 1100 йылда Санжарҙан ярҙам көтөп, Хөрәсәнгә барып етә. Санжар үҙе Барҡыяруҡҡа ҡаршы сыға һәм Нушжан ауылы янында уның ғәскәрен тар-мар итә. Шулай итеп, Ирандың төньяғы һәм Урта Азияның көнбайыш райондары Санжар контроле аҫтына күсә. 1101 йылда Хәмәҙән янындағы алышта Барҡыяруҡ еңелә һәм яу яланынан саҡ сығып ҡотола. Барҡыяруҡ тағы ла бер ғәскәр йыя һәм 1102 йылдың яҙында ҡаты алышта Мөхәммәтте тар-мар итә. 1103 йылда Мөхәммәт Хлоя ҡапҡаһында тағы ла тулыһынса еңелә, шунан һуң ул Хлатҡа сигенә 1104 йылда ағай-энеләр мөлкәтте бүлешергә килешә, һәм Мөхәммәткә Әзербайжандан тыш, Ирандың төньяҡ-көнбайыш провинцияларын, Евфрат буйындағы төбәк, Мосулды һәм Сүриәне ала. Баркияруҡ Көнбайыш һәм Үҙәк Ирандың күпселек өлөшөн, Хузестанды, Диярбаҡырҙы һәм әл-Джазираны һаҡлап ҡала . Барҡыяруҡ 1105 йылда [[Баруджерд|Баружерҙа]] вафат була == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Монархи. Мусульманский Восток VII-XV|Сельджуки/2|Сельджуки}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Иранда вафат булғандар]] qoaolzn2o8fsnwm0e6qb1opmmkwtzcy 1298522 1298521 2026-05-30T05:18:20Z Юлдашева Луиза 18980 1298522 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әбү-әл-Мозаффар Руҡну-д-дин Барҡыяруҡ ибн Мәлик шаһ''' ({{lang-tr|Berkyaruk}}; {{lang-tk|Berkýaryk}} — «Непоколебимый свет», {{lang-fa|ابو المظفر رکن الدین برکیارق بن ملکشاه}}) — 1094 йылдан 1105 йылға тиклем [[Сәлжүкиҙәр]] солтаны. Ул [[Мәлик шаһ I]]-нең улы<ref>[[Донзел, Эмери Йоханнес ван|E. J. Van Donzel]], ''Islamic Desk Reference'', (E.J.Brill, 1994), 464.</ref>, өс ағаһы Мәхмүт, Санжар һәм [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәткә]] ҡаршы үҙ-ара ыҙғыштарҙа ҡатнаша<ref>[[Льюис, Бернард|Bernard Lewis]], ''The Assassins: A Radical Sect in Islam'', ([[Basic Books]], 2003), p. 51.</ref>. Мәлик шаһ I вафат булғандан һуң, уның тол ҡатыны, Төркән Хатун, власты үҙ ҡулына туплай һәм 4 йәшлек улы Мәхмүтте солтан итеп иғлан итә. Төркән Хатун Бағдадтан Исфаһанға юллана, унда 12 йәшлек Барҡыяруҡ була. Барҡыяруҡ Рейға ҡаса һәм унда солтан итеп иғлан ителә. 1093 йылда Төркән Хатундың ғәскәрҙәре [[Баруджерд]] янында еңелә, 1094 йылда улар, ниһайәт, тар-мар ителә. 1094 йылда Төркән Хатун һәм Мәхмүт вафат була{{sfn|Рыжов|2004|name=Рыжов}}. 12 йәшлек Барҡыяруҡтың хакимлығы үҙ-ара ыҙғыштар, сәйәси интригалар һәм төрлө фракциялар араһындағы ҡаты алыштар менән тулы була. 1093—1094 йылдарҙа Сүриә хакимы Тутуш империяның бөтә көнбайыш өлөшөн тиерлек баҫып ала һәм үҙен юғары солтан тип иғлан итә. 1095 йылдың февралендә Рэй янындағы һуғышта еңелә һәм һуғышта һәләк була<ref name="Рыжов" />. 1095 йылда Барҡыяруҡ ағаһы Бөрө Барсты Хөрәсәнгә Арслан-Арғунға ҡаршы ебәрә, ләкин Арслан-Арғун еңә. Бер йылдан солтандың бер туған ҡустыһы Санжар, ул ваҡытта уға ни бары 11 йәш була, Хөрәсәнгә юллана. Поход менән ысын командование Атабег Кумач ҡулында була. 1097 йылдың башында Арслан-Арғунды үҙенең ғүләме үлтерә, ә Санжар 1097 йылдың яҙында бөтә Хөрәсәнде еңел генә баҫып ала. 1099 йылда Барҡыяруҡҡа Әзербайжан хакимы, уның үгәй ҡустыһы Мөхәммәт ҡаршы сыға. Барҡыяруҡ Хузестанға ҡаса һәм 1100 йылда Санжарҙан ярҙам көтөп, Хөрәсәнгә барып етә. Санжар үҙе Барҡыяруҡҡа ҡаршы сыға һәм Нушжан ауылы янында уның ғәскәрен тар-мар итә. Шулай итеп, Ирандың төньяғы һәм Урта Азияның көнбайыш райондары Санжар контроле аҫтына күсә. 1101 йылда Хәмәҙән янындағы алышта Барҡыяруҡ еңелә һәм яу яланынан саҡ сығып ҡотола. Барҡыяруҡ тағы ла бер ғәскәр йыя һәм 1102 йылдың яҙында ҡаты алышта Мөхәммәтте тар-мар итә. 1103 йылда Мөхәммәт Хлоя ҡапҡаһында тағы ла тулыһынса еңелә, шунан һуң ул Хлатҡа сигенә 1104 йылда ағай-энеләр мөлкәтте бүлешергә килешә, һәм Мөхәммәткә Әзербайжандан тыш, Ирандың төньяҡ-көнбайыш провинцияларын, Евфрат буйындағы төбәк, Мосулды һәм Сүриәне ала. Баркияруҡ Көнбайыш һәм Үҙәк Ирандың күпселек өлөшөн, Хузестанды, Диярбаҡырҙы һәм әл-Джазираны һаҡлап ҡала . Барҡыяруҡ 1105 йылда [[Баруджерд|Баружерҙа]] вафат була. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Монархи. Мусульманский Восток VII-XV|Сельджуки/2|Сельджуки}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Иранда вафат булғандар]] ap67qje3osa3j6t9y71tvm3vh8qbi6i 1298523 1298522 2026-05-30T05:19:06Z Юлдашева Луиза 18980 /* Әҙәбиәт */ 1298523 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әбү-әл-Мозаффар Руҡну-д-дин Барҡыяруҡ ибн Мәлик шаһ''' ({{lang-tr|Berkyaruk}}; {{lang-tk|Berkýaryk}} — «Непоколебимый свет», {{lang-fa|ابو المظفر رکن الدین برکیارق بن ملکشاه}}) — 1094 йылдан 1105 йылға тиклем [[Сәлжүкиҙәр]] солтаны. Ул [[Мәлик шаһ I]]-нең улы<ref>[[Донзел, Эмери Йоханнес ван|E. J. Van Donzel]], ''Islamic Desk Reference'', (E.J.Brill, 1994), 464.</ref>, өс ағаһы Мәхмүт, Санжар һәм [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәткә]] ҡаршы үҙ-ара ыҙғыштарҙа ҡатнаша<ref>[[Льюис, Бернард|Bernard Lewis]], ''The Assassins: A Radical Sect in Islam'', ([[Basic Books]], 2003), p. 51.</ref>. Мәлик шаһ I вафат булғандан һуң, уның тол ҡатыны, Төркән Хатун, власты үҙ ҡулына туплай һәм 4 йәшлек улы Мәхмүтте солтан итеп иғлан итә. Төркән Хатун Бағдадтан Исфаһанға юллана, унда 12 йәшлек Барҡыяруҡ була. Барҡыяруҡ Рейға ҡаса һәм унда солтан итеп иғлан ителә. 1093 йылда Төркән Хатундың ғәскәрҙәре [[Баруджерд]] янында еңелә, 1094 йылда улар, ниһайәт, тар-мар ителә. 1094 йылда Төркән Хатун һәм Мәхмүт вафат була{{sfn|Рыжов|2004|name=Рыжов}}. 12 йәшлек Барҡыяруҡтың хакимлығы үҙ-ара ыҙғыштар, сәйәси интригалар һәм төрлө фракциялар араһындағы ҡаты алыштар менән тулы була. 1093—1094 йылдарҙа Сүриә хакимы Тутуш империяның бөтә көнбайыш өлөшөн тиерлек баҫып ала һәм үҙен юғары солтан тип иғлан итә. 1095 йылдың февралендә Рэй янындағы һуғышта еңелә һәм һуғышта һәләк була<ref name="Рыжов" />. 1095 йылда Барҡыяруҡ ағаһы Бөрө Барсты Хөрәсәнгә Арслан-Арғунға ҡаршы ебәрә, ләкин Арслан-Арғун еңә. Бер йылдан солтандың бер туған ҡустыһы Санжар, ул ваҡытта уға ни бары 11 йәш була, Хөрәсәнгә юллана. Поход менән ысын командование Атабег Кумач ҡулында була. 1097 йылдың башында Арслан-Арғунды үҙенең ғүләме үлтерә, ә Санжар 1097 йылдың яҙында бөтә Хөрәсәнде еңел генә баҫып ала. 1099 йылда Барҡыяруҡҡа Әзербайжан хакимы, уның үгәй ҡустыһы Мөхәммәт ҡаршы сыға. Барҡыяруҡ Хузестанға ҡаса һәм 1100 йылда Санжарҙан ярҙам көтөп, Хөрәсәнгә барып етә. Санжар үҙе Барҡыяруҡҡа ҡаршы сыға һәм Нушжан ауылы янында уның ғәскәрен тар-мар итә. Шулай итеп, Ирандың төньяғы һәм Урта Азияның көнбайыш райондары Санжар контроле аҫтына күсә. 1101 йылда Хәмәҙән янындағы алышта Барҡыяруҡ еңелә һәм яу яланынан саҡ сығып ҡотола. Барҡыяруҡ тағы ла бер ғәскәр йыя һәм 1102 йылдың яҙында ҡаты алышта Мөхәммәтте тар-мар итә. 1103 йылда Мөхәммәт Хлоя ҡапҡаһында тағы ла тулыһынса еңелә, шунан һуң ул Хлатҡа сигенә 1104 йылда ағай-энеләр мөлкәтте бүлешергә килешә, һәм Мөхәммәткә Әзербайжандан тыш, Ирандың төньяҡ-көнбайыш провинцияларын, Евфрат буйындағы төбәк, Мосулды һәм Сүриәне ала. Баркияруҡ Көнбайыш һәм Үҙәк Ирандың күпселек өлөшөн, Хузестанды, Диярбаҡырҙы һәм әл-Джазираны һаҡлап ҡала . Барҡыяруҡ 1105 йылда [[Баруджерд|Баружерҙа]] вафат була. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Книга:Монархи. Мусульманский Восток VII-XV|Сельджуки/2|Сельджуки}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Иранда вафат булғандар]] 2is5dju0axuqmimd30mha4gi7js5ssl 1298524 1298523 2026-05-30T05:20:34Z Юлдашева Луиза 18980 /* Әҙәбиәт */ 1298524 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әбү-әл-Мозаффар Руҡну-д-дин Барҡыяруҡ ибн Мәлик шаһ''' ({{lang-tr|Berkyaruk}}; {{lang-tk|Berkýaryk}} — «Непоколебимый свет», {{lang-fa|ابو المظفر رکن الدین برکیارق بن ملکشاه}}) — 1094 йылдан 1105 йылға тиклем [[Сәлжүкиҙәр]] солтаны. Ул [[Мәлик шаһ I]]-нең улы<ref>[[Донзел, Эмери Йоханнес ван|E. J. Van Donzel]], ''Islamic Desk Reference'', (E.J.Brill, 1994), 464.</ref>, өс ағаһы Мәхмүт, Санжар һәм [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәткә]] ҡаршы үҙ-ара ыҙғыштарҙа ҡатнаша<ref>[[Льюис, Бернард|Bernard Lewis]], ''The Assassins: A Radical Sect in Islam'', ([[Basic Books]], 2003), p. 51.</ref>. Мәлик шаһ I вафат булғандан һуң, уның тол ҡатыны, Төркән Хатун, власты үҙ ҡулына туплай һәм 4 йәшлек улы Мәхмүтте солтан итеп иғлан итә. Төркән Хатун Бағдадтан Исфаһанға юллана, унда 12 йәшлек Барҡыяруҡ була. Барҡыяруҡ Рейға ҡаса һәм унда солтан итеп иғлан ителә. 1093 йылда Төркән Хатундың ғәскәрҙәре [[Баруджерд]] янында еңелә, 1094 йылда улар, ниһайәт, тар-мар ителә. 1094 йылда Төркән Хатун һәм Мәхмүт вафат була{{sfn|Рыжов|2004|name=Рыжов}}. 12 йәшлек Барҡыяруҡтың хакимлығы үҙ-ара ыҙғыштар, сәйәси интригалар һәм төрлө фракциялар араһындағы ҡаты алыштар менән тулы була. 1093—1094 йылдарҙа Сүриә хакимы Тутуш империяның бөтә көнбайыш өлөшөн тиерлек баҫып ала һәм үҙен юғары солтан тип иғлан итә. 1095 йылдың февралендә Рэй янындағы һуғышта еңелә һәм һуғышта һәләк була<ref name="Рыжов" />. 1095 йылда Барҡыяруҡ ағаһы Бөрө Барсты Хөрәсәнгә Арслан-Арғунға ҡаршы ебәрә, ләкин Арслан-Арғун еңә. Бер йылдан солтандың бер туған ҡустыһы Санжар, ул ваҡытта уға ни бары 11 йәш була, Хөрәсәнгә юллана. Поход менән ысын командование Атабег Кумач ҡулында була. 1097 йылдың башында Арслан-Арғунды үҙенең ғүләме үлтерә, ә Санжар 1097 йылдың яҙында бөтә Хөрәсәнде еңел генә баҫып ала. 1099 йылда Барҡыяруҡҡа Әзербайжан хакимы, уның үгәй ҡустыһы Мөхәммәт ҡаршы сыға. Барҡыяруҡ Хузестанға ҡаса һәм 1100 йылда Санжарҙан ярҙам көтөп, Хөрәсәнгә барып етә. Санжар үҙе Барҡыяруҡҡа ҡаршы сыға һәм Нушжан ауылы янында уның ғәскәрен тар-мар итә. Шулай итеп, Ирандың төньяғы һәм Урта Азияның көнбайыш райондары Санжар контроле аҫтына күсә. 1101 йылда Хәмәҙән янындағы алышта Барҡыяруҡ еңелә һәм яу яланынан саҡ сығып ҡотола. Барҡыяруҡ тағы ла бер ғәскәр йыя һәм 1102 йылдың яҙында ҡаты алышта Мөхәммәтте тар-мар итә. 1103 йылда Мөхәммәт Хлоя ҡапҡаһында тағы ла тулыһынса еңелә, шунан һуң ул Хлатҡа сигенә 1104 йылда ағай-энеләр мөлкәтте бүлешергә килешә, һәм Мөхәммәткә Әзербайжандан тыш, Ирандың төньяҡ-көнбайыш провинцияларын, Евфрат буйындағы төбәк, Мосулды һәм Сүриәне ала. Баркияруҡ Көнбайыш һәм Үҙәк Ирандың күпселек өлөшөн, Хузестанды, Диярбаҡырҙы һәм әл-Джазираны һаҡлап ҡала . Барҡыяруҡ 1105 йылда [[Баруджерд|Баружерҙа]] вафат була. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Рыжов К. В. Сельджуки // Все монархи мира. Мусульманский Восток. VII—XV вв. — М. : Вече, 2004. — 544 с. : ил. — (Энциклопедии). — 3000 экз. — ISBN 5-9533-0384-X. [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Иранда вафат булғандар]] i817f7co0gpmne74rt0bd6p1wqqzt4m 1298529 1298524 2026-05-30T05:32:58Z Юлдашева Луиза 18980 /* Әҙәбиәт */ 1298529 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әбү-әл-Мозаффар Руҡну-д-дин Барҡыяруҡ ибн Мәлик шаһ''' ({{lang-tr|Berkyaruk}}; {{lang-tk|Berkýaryk}} — «Непоколебимый свет», {{lang-fa|ابو المظفر رکن الدین برکیارق بن ملکشاه}}) — 1094 йылдан 1105 йылға тиклем [[Сәлжүкиҙәр]] солтаны. Ул [[Мәлик шаһ I]]-нең улы<ref>[[Донзел, Эмери Йоханнес ван|E. J. Van Donzel]], ''Islamic Desk Reference'', (E.J.Brill, 1994), 464.</ref>, өс ағаһы Мәхмүт, Санжар һәм [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәткә]] ҡаршы үҙ-ара ыҙғыштарҙа ҡатнаша<ref>[[Льюис, Бернард|Bernard Lewis]], ''The Assassins: A Radical Sect in Islam'', ([[Basic Books]], 2003), p. 51.</ref>. Мәлик шаһ I вафат булғандан һуң, уның тол ҡатыны, Төркән Хатун, власты үҙ ҡулына туплай һәм 4 йәшлек улы Мәхмүтте солтан итеп иғлан итә. Төркән Хатун Бағдадтан Исфаһанға юллана, унда 12 йәшлек Барҡыяруҡ була. Барҡыяруҡ Рейға ҡаса һәм унда солтан итеп иғлан ителә. 1093 йылда Төркән Хатундың ғәскәрҙәре [[Баруджерд]] янында еңелә, 1094 йылда улар, ниһайәт, тар-мар ителә. 1094 йылда Төркән Хатун һәм Мәхмүт вафат була{{sfn|Рыжов|2004|name=Рыжов}}. 12 йәшлек Барҡыяруҡтың хакимлығы үҙ-ара ыҙғыштар, сәйәси интригалар һәм төрлө фракциялар араһындағы ҡаты алыштар менән тулы була. 1093—1094 йылдарҙа Сүриә хакимы Тутуш империяның бөтә көнбайыш өлөшөн тиерлек баҫып ала һәм үҙен юғары солтан тип иғлан итә. 1095 йылдың февралендә Рэй янындағы һуғышта еңелә һәм һуғышта һәләк була<ref name="Рыжов" />. 1095 йылда Барҡыяруҡ ағаһы Бөрө Барсты Хөрәсәнгә Арслан-Арғунға ҡаршы ебәрә, ләкин Арслан-Арғун еңә. Бер йылдан солтандың бер туған ҡустыһы Санжар, ул ваҡытта уға ни бары 11 йәш була, Хөрәсәнгә юллана. Поход менән ысын командование Атабег Кумач ҡулында була. 1097 йылдың башында Арслан-Арғунды үҙенең ғүләме үлтерә, ә Санжар 1097 йылдың яҙында бөтә Хөрәсәнде еңел генә баҫып ала. 1099 йылда Барҡыяруҡҡа Әзербайжан хакимы, уның үгәй ҡустыһы Мөхәммәт ҡаршы сыға. Барҡыяруҡ Хузестанға ҡаса һәм 1100 йылда Санжарҙан ярҙам көтөп, Хөрәсәнгә барып етә. Санжар үҙе Барҡыяруҡҡа ҡаршы сыға һәм Нушжан ауылы янында уның ғәскәрен тар-мар итә. Шулай итеп, Ирандың төньяғы һәм Урта Азияның көнбайыш райондары Санжар контроле аҫтына күсә. 1101 йылда Хәмәҙән янындағы алышта Барҡыяруҡ еңелә һәм яу яланынан саҡ сығып ҡотола. Барҡыяруҡ тағы ла бер ғәскәр йыя һәм 1102 йылдың яҙында ҡаты алышта Мөхәммәтте тар-мар итә. 1103 йылда Мөхәммәт Хлоя ҡапҡаһында тағы ла тулыһынса еңелә, шунан һуң ул Хлатҡа сигенә 1104 йылда ағай-энеләр мөлкәтте бүлешергә килешә, һәм Мөхәммәткә Әзербайжандан тыш, Ирандың төньяҡ-көнбайыш провинцияларын, Евфрат буйындағы төбәк, Мосулды һәм Сүриәне ала. Баркияруҡ Көнбайыш һәм Үҙәк Ирандың күпселек өлөшөн, Хузестанды, Диярбаҡырҙы һәм әл-Джазираны һаҡлап ҡала . Барҡыяруҡ 1105 йылда [[Баруджерд|Баружерҙа]] вафат була. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Рыжов К. В. Сельджуки // Все монархи мира. Мусульманский Восток. VII—XV вв. — М. : Вече, 2004. — 544 с. : ил. — (Энциклопедии). — 3000 экз. — ISBN 5-9533-0384-X. [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Иранда вафат булғандар]] {{Тышҡы һытанмалар}} {{Навигационная таблица |имя = Сәлжүкиҙәр |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |стиль_заголовка = background:{{Цвет|Ислам}}; |заголовок = [[Сельджукиды]] |стиль_групп = background:{{Цвет|Ислам}}; text-align:center; |класс_списков = hlist hlist-items-nowrap |группа1 = [[Сәлжүкиҙәр|Иртә]] |список1 = * [[Тоҡаҡ]] * [[Сәлжүк]] * [[Чагры бәк]] |группа2 = [[Сәлжүкиҙәр дәүләте|Бөйөк]] |список2 = * [[Тоғрул бәк]] <small>(1038—63)</small> * [[Әлп-Арслан]] <small>(1063—72)</small> * [[Мәлик шаһ I]] <small>(1072—92)</small> * [[Мәхмүт ибн Мәлик шаһ|Махмуд I]] <small>(1092—94)</small> * [[Барҡыяруҡ]] <small>(1094—1104)</small> * [[Мәлик шаһ II]] <small>(1104—05)</small> * [[Мөхәммәт I (Сәлжүкиҙәр солтаны)|Мөхәммәт I]] <small>(1105—18)</small> * [[Әхмәт Санжар|Санжар]] <small>(1118—57)</small> |группа3 = [[Румский султанат|Ҡонья]] |список3 = * [[Сулейман ибн Кутулмыш|Сөләймән I]] <small>(1077—86)</small> * [[Ҡылыс-Арслан I]] <small>(1092—07)</small> * [[Мәлик-шаһ I (Рум)|Малик-шах I]] <small>(1107—16)</small> * [[Мәсуд I]] <small>(1116—56)</small> * [[Ҡылыс-Арслан II]] <small>(1156—92)</small> * [[Кәйхүсрәү I]] <small>(1192—1200)</small> * [[Рукн ад-дин Сулейман-шах|Сөләймән II]] <small>(1200—04)</small> * [[Ҡылыс-Арслан III]] <small>(1204—05)</small> * [[Кәйхүсрәү I]] <small>(1205—10)</small> * [[Кәйҡәүес I]] <small>(1210—19)</small> * [[Ҡәйҡубәд I]] <small>(1219—36)</small> * [[Кәйхүсрәү II]] <small>(1236—45)</small> * [[Кәйҡәүес II]] <small>(1245—57)</small> * [[Ҡылыс-Арслан IV]] <small>(1257—65)</small> * [[Кәйхүсрәү III]] <small>(1265—83)</small> * [[Мәсуд II]] <small>(1283—1307)</small> * [[Ҡәйҡубәд III]] <small>(1283—1307)</small> * [[Мәсуд III]] <small>(1307/1308)</small> |группа4 = [[Кермән султанлығы|Кермән]] |список4 = * [[Ҡауырд әек]] <small>(1041—73)</small> * [[Керман-шах ибн Кавурд-бек|Кермән шаһ]] <small>(1073)</small> * [[Хусейн Омар-шах]] <small>(1073—74)</small> * [[Султан-шах ибн Кавурд-бек|Солтан-шаһ]] <small>(1074—85)</small> * [[Туран-шах I ибн Кавурд-бек|Турән-шаһ I]] <small>(1085—97)</small> * [[Иран-шах ибн Туран-шах|Иран-шах]] <small>(1097—1101)</small> * [[Арслан-шах I ибн Керман-шах|Арслан-шаһ I]] <small>(1101—41)</small> * [[Мухаммад-шах I ибн Арслан-шах|Мөхәммәт-шах I]] <small>(1141—56)</small> * [[Тогрул-шах ибн Мухаммад-шах|Тоғрул-шаһ]] <small>(1156—67)</small> * [[Бахрам-шах ибн Тогрул-шах|Бахрам-шаһ]] <small>(1167—68)</small> * [[Арслан-шах II ибн Тогрул-шах|Арслан-шаһ II]] <small>(1168)</small> * [[Туран-шах II ибн Тогрул-шах|Туран-шаһ II]] <small>(1168—74)</small> * [[Мухаммад-шах II ибн Бахрам-шах|Мөхәммәт шаһ II]] <small>(1174—87)</small> * [[Мубарак (сельджукид)|Мөбәрәк]] <small>(1187)</small> |группа5 = [[Сирийский султанат|Сүриә]] |список5 = * [[Тутуш I]] <small>(1074—95)</small> * [[Рыдван ибн Тутуш|Рыдван]] <small>(1095—1113)</small> * [[Дукак бен Тутуш|Дуҡаҡ]] <small>(1095—1104)</small> * [[Тутуш II ибн Дукак|Тутуш II]] <small>(1104—1104)</small> * [[Алп Арслан ибн Ридван|Әлп-Арслан]] <small>(1113/1114)</small> * [[Султан-шах ибн Ридван|Солтан шаһ]] <small>(1114—17)</small> * [[Ибрахим ибн Ридван|Ибраһим]] <small>(1117—18)</small> |группа6 = [[Иракский султанат|Ираҡ]] |список6 = * [[Махмуд ибн Мухаммад|Мәхмүт II]] <small>(1118—31)</small> * [[Дауд ибн Махмуд|Дауд]] <small>(1131—32)</small> * [[Тогрул ибн Мухаммед|Тоғрул II]] <small>(1132—33)</small> * [[Масуд ибн Мухаммад|Мәсуд]] <small>(1133—52)</small> * [[Малик-шах ибн Махмуд|Мәлик шаһ III]] <small>(1152—53)</small> * [[Мухаммад-шах ибн Махмуд|Мөхәммәт шаһ II]] <small>(1153—59)</small> * [[Сулейман-шах ибн Мухаммад|Сөләймән шаһ]] <small>(1159—61)</small> * [[Арслан-Шах II|Арслан шаһ]] <small>(1161—77)</small> * [[Тогрул III]] <small>(1177—94)</small> }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || }}<noinclude> [[Категория:Навигационные шаблоны:Мусульманские династии]] </noinclude> 7dapnuniup1prou0cupd1n6u3i38o6k 1298530 1298529 2026-05-30T05:33:38Z Юлдашева Луиза 18980 /* Әҙәбиәт */ 1298530 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әбү-әл-Мозаффар Руҡну-д-дин Барҡыяруҡ ибн Мәлик шаһ''' ({{lang-tr|Berkyaruk}}; {{lang-tk|Berkýaryk}} — «Непоколебимый свет», {{lang-fa|ابو المظفر رکن الدین برکیارق بن ملکشاه}}) — 1094 йылдан 1105 йылға тиклем [[Сәлжүкиҙәр]] солтаны. Ул [[Мәлик шаһ I]]-нең улы<ref>[[Донзел, Эмери Йоханнес ван|E. J. Van Donzel]], ''Islamic Desk Reference'', (E.J.Brill, 1994), 464.</ref>, өс ағаһы Мәхмүт, Санжар һәм [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәткә]] ҡаршы үҙ-ара ыҙғыштарҙа ҡатнаша<ref>[[Льюис, Бернард|Bernard Lewis]], ''The Assassins: A Radical Sect in Islam'', ([[Basic Books]], 2003), p. 51.</ref>. Мәлик шаһ I вафат булғандан һуң, уның тол ҡатыны, Төркән Хатун, власты үҙ ҡулына туплай һәм 4 йәшлек улы Мәхмүтте солтан итеп иғлан итә. Төркән Хатун Бағдадтан Исфаһанға юллана, унда 12 йәшлек Барҡыяруҡ була. Барҡыяруҡ Рейға ҡаса һәм унда солтан итеп иғлан ителә. 1093 йылда Төркән Хатундың ғәскәрҙәре [[Баруджерд]] янында еңелә, 1094 йылда улар, ниһайәт, тар-мар ителә. 1094 йылда Төркән Хатун һәм Мәхмүт вафат була{{sfn|Рыжов|2004|name=Рыжов}}. 12 йәшлек Барҡыяруҡтың хакимлығы үҙ-ара ыҙғыштар, сәйәси интригалар һәм төрлө фракциялар араһындағы ҡаты алыштар менән тулы була. 1093—1094 йылдарҙа Сүриә хакимы Тутуш империяның бөтә көнбайыш өлөшөн тиерлек баҫып ала һәм үҙен юғары солтан тип иғлан итә. 1095 йылдың февралендә Рэй янындағы һуғышта еңелә һәм һуғышта һәләк була<ref name="Рыжов" />. 1095 йылда Барҡыяруҡ ағаһы Бөрө Барсты Хөрәсәнгә Арслан-Арғунға ҡаршы ебәрә, ләкин Арслан-Арғун еңә. Бер йылдан солтандың бер туған ҡустыһы Санжар, ул ваҡытта уға ни бары 11 йәш була, Хөрәсәнгә юллана. Поход менән ысын командование Атабег Кумач ҡулында була. 1097 йылдың башында Арслан-Арғунды үҙенең ғүләме үлтерә, ә Санжар 1097 йылдың яҙында бөтә Хөрәсәнде еңел генә баҫып ала. 1099 йылда Барҡыяруҡҡа Әзербайжан хакимы, уның үгәй ҡустыһы Мөхәммәт ҡаршы сыға. Барҡыяруҡ Хузестанға ҡаса һәм 1100 йылда Санжарҙан ярҙам көтөп, Хөрәсәнгә барып етә. Санжар үҙе Барҡыяруҡҡа ҡаршы сыға һәм Нушжан ауылы янында уның ғәскәрен тар-мар итә. Шулай итеп, Ирандың төньяғы һәм Урта Азияның көнбайыш райондары Санжар контроле аҫтына күсә. 1101 йылда Хәмәҙән янындағы алышта Барҡыяруҡ еңелә һәм яу яланынан саҡ сығып ҡотола. Барҡыяруҡ тағы ла бер ғәскәр йыя һәм 1102 йылдың яҙында ҡаты алышта Мөхәммәтте тар-мар итә. 1103 йылда Мөхәммәт Хлоя ҡапҡаһында тағы ла тулыһынса еңелә, шунан һуң ул Хлатҡа сигенә 1104 йылда ағай-энеләр мөлкәтте бүлешергә килешә, һәм Мөхәммәткә Әзербайжандан тыш, Ирандың төньяҡ-көнбайыш провинцияларын, Евфрат буйындағы төбәк, Мосулды һәм Сүриәне ала. Баркияруҡ Көнбайыш һәм Үҙәк Ирандың күпселек өлөшөн, Хузестанды, Диярбаҡырҙы һәм әл-Джазираны һаҡлап ҡала . Барҡыяруҡ 1105 йылда [[Баруджерд|Баружерҙа]] вафат була. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Рыжов К. В. Сельджуки // Все монархи мира. Мусульманский Восток. VII—XV вв. — М. : Вече, 2004. — 544 с. : ил. — (Энциклопедии). — 3000 экз. — ISBN 5-9533-0384-X. [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Иранда вафат булғандар]] {{Тышҡы һытанмалар}} {{Навигационная таблица |имя = Сәлжүкиҙәр |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |стиль_заголовка = background:{{Цвет|Ислам}}; |заголовок = [[Сәлжүкиҙәр]] |стиль_групп = background:{{Цвет|Ислам}}; text-align:center; |класс_списков = hlist hlist-items-nowrap |группа1 = [[Сәлжүкиҙәр|Иртә]] |список1 = * [[Тоҡаҡ]] * [[Сәлжүк]] * [[Чагры бәк]] |группа2 = [[Сәлжүкиҙәр дәүләте|Бөйөк]] |список2 = * [[Тоғрул бәк]] <small>(1038—63)</small> * [[Әлп-Арслан]] <small>(1063—72)</small> * [[Мәлик шаһ I]] <small>(1072—92)</small> * [[Мәхмүт ибн Мәлик шаһ|Махмуд I]] <small>(1092—94)</small> * [[Барҡыяруҡ]] <small>(1094—1104)</small> * [[Мәлик шаһ II]] <small>(1104—05)</small> * [[Мөхәммәт I (Сәлжүкиҙәр солтаны)|Мөхәммәт I]] <small>(1105—18)</small> * [[Әхмәт Санжар|Санжар]] <small>(1118—57)</small> |группа3 = [[Румский султанат|Ҡонья]] |список3 = * [[Сулейман ибн Кутулмыш|Сөләймән I]] <small>(1077—86)</small> * [[Ҡылыс-Арслан I]] <small>(1092—07)</small> * [[Мәлик-шаһ I (Рум)|Малик-шах I]] <small>(1107—16)</small> * [[Мәсуд I]] <small>(1116—56)</small> * [[Ҡылыс-Арслан II]] <small>(1156—92)</small> * [[Кәйхүсрәү I]] <small>(1192—1200)</small> * [[Рукн ад-дин Сулейман-шах|Сөләймән II]] <small>(1200—04)</small> * [[Ҡылыс-Арслан III]] <small>(1204—05)</small> * [[Кәйхүсрәү I]] <small>(1205—10)</small> * [[Кәйҡәүес I]] <small>(1210—19)</small> * [[Ҡәйҡубәд I]] <small>(1219—36)</small> * [[Кәйхүсрәү II]] <small>(1236—45)</small> * [[Кәйҡәүес II]] <small>(1245—57)</small> * [[Ҡылыс-Арслан IV]] <small>(1257—65)</small> * [[Кәйхүсрәү III]] <small>(1265—83)</small> * [[Мәсуд II]] <small>(1283—1307)</small> * [[Ҡәйҡубәд III]] <small>(1283—1307)</small> * [[Мәсуд III]] <small>(1307/1308)</small> |группа4 = [[Кермән султанлығы|Кермән]] |список4 = * [[Ҡауырд әек]] <small>(1041—73)</small> * [[Керман-шах ибн Кавурд-бек|Кермән шаһ]] <small>(1073)</small> * [[Хусейн Омар-шах]] <small>(1073—74)</small> * [[Султан-шах ибн Кавурд-бек|Солтан-шаһ]] <small>(1074—85)</small> * [[Туран-шах I ибн Кавурд-бек|Турән-шаһ I]] <small>(1085—97)</small> * [[Иран-шах ибн Туран-шах|Иран-шах]] <small>(1097—1101)</small> * [[Арслан-шах I ибн Керман-шах|Арслан-шаһ I]] <small>(1101—41)</small> * [[Мухаммад-шах I ибн Арслан-шах|Мөхәммәт-шах I]] <small>(1141—56)</small> * [[Тогрул-шах ибн Мухаммад-шах|Тоғрул-шаһ]] <small>(1156—67)</small> * [[Бахрам-шах ибн Тогрул-шах|Бахрам-шаһ]] <small>(1167—68)</small> * [[Арслан-шах II ибн Тогрул-шах|Арслан-шаһ II]] <small>(1168)</small> * [[Туран-шах II ибн Тогрул-шах|Туран-шаһ II]] <small>(1168—74)</small> * [[Мухаммад-шах II ибн Бахрам-шах|Мөхәммәт шаһ II]] <small>(1174—87)</small> * [[Мубарак (сельджукид)|Мөбәрәк]] <small>(1187)</small> |группа5 = [[Сирийский султанат|Сүриә]] |список5 = * [[Тутуш I]] <small>(1074—95)</small> * [[Рыдван ибн Тутуш|Рыдван]] <small>(1095—1113)</small> * [[Дукак бен Тутуш|Дуҡаҡ]] <small>(1095—1104)</small> * [[Тутуш II ибн Дукак|Тутуш II]] <small>(1104—1104)</small> * [[Алп Арслан ибн Ридван|Әлп-Арслан]] <small>(1113/1114)</small> * [[Султан-шах ибн Ридван|Солтан шаһ]] <small>(1114—17)</small> * [[Ибрахим ибн Ридван|Ибраһим]] <small>(1117—18)</small> |группа6 = [[Иракский султанат|Ираҡ]] |список6 = * [[Махмуд ибн Мухаммад|Мәхмүт II]] <small>(1118—31)</small> * [[Дауд ибн Махмуд|Дауыт]] <small>(1131—32)</small> * [[Тогрул ибн Мухаммед|Тоғрул II]] <small>(1132—33)</small> * [[Масуд ибн Мухаммад|Мәсуд]] <small>(1133—52)</small> * [[Малик-шах ибн Махмуд|Мәлик шаһ III]] <small>(1152—53)</small> * [[Мухаммад-шах ибн Махмуд|Мөхәммәт шаһ II]] <small>(1153—59)</small> * [[Сулейман-шах ибн Мухаммад|Сөләймән шаһ]] <small>(1159—61)</small> * [[Арслан-Шах II|Арслан шаһ]] <small>(1161—77)</small> * [[Тогрул III]] <small>(1177—94)</small> }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || }}<noinclude> [[Категория:Навигационные шаблоны:Мусульманские династии]] </noinclude> ov8rf5ni5eeh7k74qh4c7ek7i1ac594 1 201230 1298531 2026-05-30T05:35:33Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Баркиярук|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])05:34, 30 май 2026 (UTC) 1298531 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Баркиярук|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])05:34, 30 май 2026 (UTC) 4p7xrmanja3zy672yvqj0ybqubj2dwt 10 201231 1298545 2026-05-30T06:05:03Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Trinité Grandes Heures Anne de Bretagne.jpg 1298545 wikitext text/x-wiki Trinité Grandes Heures Anne de Bretagne.jpg m77i908vck2xwizdrrg0xooy3uzbzxc 0 201232 1298552 2026-05-30T07:32:35Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/153030299|Ахмад Санджар]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1298552 wikitext text/x-wiki '''Муизз уд-Дин Әбүл-Харис Әхмәт Санжар ибн Мәлик шаһ I''' ({{lang-tr|Muizzeddin Ahmed Sencer}}; от тюрк. «үтә тишеүсе», «һөжүм итеүсе»; 1084/1086 — {{ДС+Хиджра|8|5|1157}}); — 1118—1153 йылдарҙа [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүктәр империяһының]] һуңғы солтаны. [[Сәлжүкиҙәр]] династияһынан, ул Ҡыныҡ [[уғыҙҙар]] ҡәбиләһенән сыҡҡан. Тәүҙә ул [[Хорасанские сельджуки|Хөрәсән солтанлығы]] [[Солтан|солтаны була]], һуңынан, ағаһы солтан [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] вафат булғандан һуң, [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүкиҙәр империяһы]] биләмәләрен мираҫҡа ала. Санжар иң күренекле сәлжүк солтандарының береһе һәм монголдар баҫып инеүенә тиклем иң оҙаҡ хакимлыҡ иткән мосолман хакимы тип иҫәпләнә. Төрки сығышлы булыуына ҡарамаҫтан, Санжар ныҡ иранлаштырыла һәм, үҙенең батырлыҡтары арҡаһында, хатта [[Шаһнамә|«Шаһнамә»]] ләге ҡайһы бер мифологик шәхестәр кеүек легендар шәхескә әйләнә. Ысынлап та, урта быуат сығанаҡтары Санжарҙы «Хәсрәү бөйөклөгөнә һәм ҡаянидтар даны»на эйә тип һүрәтләй. Санжар тарихҡа күренекле дәүләт эшмәкәре һәм хәрби начальник ҡына түгел, мәҙәниәт яҡлаусыһы булараҡ та ингән. Ул үҙенең һарайына ғалимдарҙы, сәнғәт эшмәкәрҙәрен саҡыра, бөйөк ислам ғалимы Имам Газали менән яҙыша һәм хатта уның менән осраша. Күренекле шағирҙар араһында Әүхәд ад-Дин Әнүәриҙе (1126-1191), һарай шиғриәтенең иң ҙур вәкиле Әмир Мөиззиҙе (1072-1127), Ғүмәр Хәйәмде (1048-1131), күренекле суфый шағиры Санаиҙы (1081-1141) атарға мөмкин. Шулай уҡ солтан суфый остазы Әхмәд Намуки Йәми (1049-1142) менән мөнәсәбәттәрен өҙмәгән, ул Хөрәсәндә изге кеше булараҡ хөрмәт ителгән. Санжарҙы ҡурсалаған ғалимдар араһында күренекле Урта Азия механигы, физика, астроном, математика, философ һәм алхимик Абд-Рахман әл-Хәзини (1077-1155), дини тәғлимәтсе Ғүмәр ибн Сахлан ас-Сәүи (1145-се уҡыусы), дин белгесе, хоҡуҡ белгесе һәм тарихсы Әбүл-Фәтихәстан-1153) һәм башҡалар бар. http://islamosfera.ru/en/sultan-sandzhar-poslednij-velikij-seldzhuk/ Султан Санджар – последний Великий Сельджук == Биографияһы == Бөйөк сәлжүкиҙәр нәҫеленең һуңғы вәкиле Санжар — [[Мәлик шаһ I|Мәлик шаһ I-нең]] ҡол ҡатынынан тыуған кесе улдарының береһе. Мәлик шаһтың иртә вафат булыуы үҙ-ара ыҙғыштарҙың оҙайлы теҙмәһенә килтерә. Санжар мираҫлыҡ өсөнө өс ағаһы һәм үгәй туғаны — Мәхмүт I, [[Барҡыяруҡ]], [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] һәм Мәлик шаһ II менән бер-бер артлы һуғыштар алып бара. 1097 йылдан Санжар [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүк империяһының]] күпселек өлөшөндә хаким булып китә, уның баш ҡалаһы [[Нишапур|Нишапурҙа]] була. Бер нисә хаким уға ҡаршы баш күтәрә, был Бөйөк Сәлжүк империяһының тарҡалыуына килтерә. 1118 йылда, Санжарҙың ике туғандарының һуңғыһы вафат булғандан һуң, Сәлжүкиҙәрҙең биләмәләре рәсми рәүештә бүленә. Энно Франциус әйткәнсә, Санжар Аламут ассасиндарын юҡ итеү кампанияһын үҙ өҫтөнә ала. Әммә үҙҙәренең нығытмаларына юлда, бер көн Санжар уянып китә һәм тыныслыҡ тәҡдиме менән хәнйәргә ҡыҫтырылған яҙма таба. Шаҡ ҡатып, Санжар Хәсән ибн Сәббәхҡә илселәр ебәрә, һәм улар бер-береһенең эшенә ҡыҫылмаҫҡа килешә. [[Файл:Sultan_Sanjar_mausoleum.jpg|альт=|слева|мини|192x192пкс|Солтан Әхмәт Санжар мавзолейы, Байрамали, [[Төркмәнстан]]]] 1141 йылда Санжар ҡараҡытайҙарға ҡаршы походҡа сыға һәм [[Сәмәрҡәнд]] янында улар менән осраша. Ҡатван үҙәне янындағы алышта Елүй Даши етәкселегендәге ҡараҡытайҙар ҡулынан еңелә һәм ун биш кенә һыбайлыһы менән ҡаса. Төркөстан [[Уғыҙҙар|уғыҙҙары]] Санжарҙы 1153 йылда баҫып ала һәм 1156 йылға тиклем әсирлектә тота, һуңынан ул ҡасып китә. Киләһе йылда Санжар [[Дизентерия|дизентериянан]] вафат була <ref>{{Китап|автор=[[Рашид ад-Дин]].|заглавие=Сборник летописей|ответственный=Пер. с персидского О. И. Смирновой, редакция проф. А. А. Семенова|ссылка=http://samlib.ru/k/konstantin_p/rashid2.shtml|место=М., Л.|издательство=Издательство [[АН СССР]]|год=1952|том=1, кн. 2|страницы=80}}{{Недоступная ссылка|accessdate=2018-05|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref> һәм [[Мерв|Мервта]] ерләнә, унда уның мавзолейы төҙөлә, ул [[Төркмәнстан|Төркмәнстандың]] хәҙерге Байрамалы ҡалаһы янында ҡала. == Ғәиләһе == [[Файл:Ahmad_Sanjar.jpg|слева|мини|329x329пкс|Сәлжүкиҙәр династияһынан уғыҙ императоры Санжар.]] Санжарҙың [[Турной-хатун (жена Ахмада Санджара)|Турна Хатун]] менән никахтан ҡыҙҙары тыуа: * Мәх-Мөлөк хатун (1105—1122) 1119 йылда [[Мах-Мульк хатун|Санжар]] уны үҙенең ир туғаны Мәхмүт II- гә кейәүгә бирә. * [[Мах-Мульк хатун|Әмир Ситти Хатун]] (1129 й. вафат) — Мәхмүт II-нең икенсе ҡатыны. * Санжарҙың билдәһеҙ ҡыҙы 1124 йылда Ғәббәсиҙәр хәлифәһе Әл-Мөстәршиткә кейәүгә сыға. * Гәүһәр хатун 1134 йылда үҙенең ир туғаны [[Гаухар хатун|Ғият]] [[Масуд (султан Ирака)|әд-Дин Мәсүдкә]] кейәүгә сыға. == Сәнғәттә образы == === Әҙәбиәттә === * Мерв менән бәйле [[Ғәлишер Нәуаи|Ғәлишер Нәүаи]] Санжарҙы ( ''Санжар'' ) телгә ала. * “Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ тураһында” хикәйәһе Низами Гәнжәүиҙең биш китабына (хамса), “Серҙәр хазинаһы” китабына индерелгән. [http://rulibs.com/ru_zar/antique_myths/nizami/0/j26.html] === Кинотла === * «'''[[Пробуждение: Великие Сельджуки]]''' » (2020) — хәҙерге төрөк сериалында Әхмәт Санжар ролен төрөк актеры Экин Коч башҡара. === Нумизматикала === <center><gallery mode="packed" heights="200px"> Файл:5_manat._Türkmenistan,_2012_a.jpg|альт=Купюра в 5 туркменских манатов с изображением Ахмада Санджара (2012)| <small>Төркмәнстандың 5 манатлыҡ банкнотаһында Әхмәт Санжар һүрәте (2012)</small> </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]] [[Категория:Алфавит буйынса ғәскәр башлыҡтары]] [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:8 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:6 ноябрҙә тыуғандар]] qmevcmz4xzvfrwns21esa5te8cwc4y5 1298553 1298552 2026-05-30T07:36:59Z Юлдашева Луиза 18980 1298553 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Муизз уд-Дин Әбүл-Харис Әхмәт Санжар ибн Мәлик шаһ I''' ({{lang-tr|Muizzeddin Ahmed Sencer}}; от тюрк. «үтә тишеүсе», «һөжүм итеүсе»; 1084/1086 — {{ДС+Хиджра|8|5|1157}}); — 1118—1153 йылдарҙа [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүктәр империяһының]] һуңғы солтаны. [[Сәлжүкиҙәр]] династияһынан, ул Ҡыныҡ [[уғыҙҙар]] ҡәбиләһенән сыҡҡан. Тәүҙә ул [[Хорасанские сельджуки|Хөрәсән солтанлығы]] [[Солтан|солтаны була]], һуңынан, ағаһы солтан [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] вафат булғандан һуң, [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүкиҙәр империяһы]] биләмәләрен мираҫҡа ала. Санжар иң күренекле сәлжүк солтандарының береһе һәм монголдар баҫып инеүенә тиклем иң оҙаҡ хакимлыҡ иткән мосолман хакимы тип иҫәпләнә. Төрки сығышлы булыуына ҡарамаҫтан, Санжар ныҡ иранлаштырыла һәм, үҙенең батырлыҡтары арҡаһында, хатта [[Шаһнамә|«Шаһнамә»]] ләге ҡайһы бер мифологик шәхестәр кеүек легендар шәхескә әйләнә. Ысынлап та, урта быуат сығанаҡтары Санжарҙы "Хәсрәү бөйөклөгөнә һәм ҡаянидтар даны"на эйә тип һүрәтләй. Санжар тарихҡа күренекле дәүләт эшмәкәре һәм хәрби начальник ҡына түгел, мәҙәниәт яҡлаусыһы булараҡ та ингән. Ул үҙенең һарайына ғалимдарҙы, сәнғәт эшмәкәрҙәрен саҡыра, бөйөк ислам ғалимы Имам Газали менән яҙыша һәм хатта уның менән осраша. Күренекле шағирҙар араһында Әүхәд ад-Дин Әнүәриҙе (1126—1191), һарай шиғриәтенең иң ҙур вәкиле Әмир Мөиззиҙе (1072—1127), Ғүмәр Хәйәмде (1048—1131), күренекле суфый шағиры Санаиҙы (1081—1141) атарға мөмкин. Шулай уҡ солтан суфый остазы Әхмәд Намуки Йәми (1049—1142) менән мөнәсәбәттәрен өҙмәгән, ул Хөрәсәндә изге кеше булараҡ хөрмәт ителгән. Санжарҙы ҡурсалаған ғалимдар араһында күренекле Урта Азия механигы, физика, астроном, математика, философ һәм алхимик Абд-Рахман әл-Хәзини (1077—1155), дини тәғлимәтсе Ғүмәр ибн Сахлан ас-Сәүи (1145-се уҡыусы), дин белгесе, хоҡуҡ белгесе һәм тарихсы Әбүл-Фәтихәстан-1153) һәм башҡалар бар. Ул хәҙистәрҙе һәйбәт белгән, шуға ла хәҙис белгестәте араһында ҙур абруй ҡаҙанған. Шулай уҡ солтан фарсы телендә шиғырҙар яҙған<ref>{{cite web|url = http://islamosfera.ru/en/sultan-sandzhar-poslednij-velikij-seldzhuk/|title= Султан Санджар – последний Великий Сельджук|website = Исламосфера|access-date = 2027-05-30|lang = ru}}</ref>. == Биографияһы == Бөйөк сәлжүкиҙәр нәҫеленең һуңғы вәкиле Санжар — [[Мәлик шаһ I|Мәлик шаһ I-нең]] ҡол ҡатынынан тыуған кесе улдарының береһе. Мәлик шаһтың иртә вафат булыуы үҙ-ара ыҙғыштарҙың оҙайлы теҙмәһенә килтерә. Санжар мираҫлыҡ өсөнө өс ағаһы һәм үгәй туғаны — Мәхмүт I, [[Барҡыяруҡ]], [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] һәм Мәлик шаһ II менән бер-бер артлы һуғыштар алып бара. 1097 йылдан Санжар [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүк империяһының]] күпселек өлөшөндә хаким булып китә, уның баш ҡалаһы [[Нишапур|Нишапурҙа]] була. Бер нисә хаким уға ҡаршы баш күтәрә, был Бөйөк Сәлжүк империяһының тарҡалыуына килтерә. 1118 йылда, Санжарҙың ике туғандарының һуңғыһы вафат булғандан һуң, Сәлжүкиҙәрҙең биләмәләре рәсми рәүештә бүленә. Энно Франциус әйткәнсә, Санжар Аламут ассасиндарын юҡ итеү кампанияһын үҙ өҫтөнә ала. Әммә үҙҙәренең нығытмаларына юлда, бер көн Санжар уянып китә һәм тыныслыҡ тәҡдиме менән хәнйәргә ҡыҫтырылған яҙма таба. Шаҡ ҡатып, Санжар Хәсән ибн Сәббәхҡә илселәр ебәрә, һәм улар бер-береһенең эшенә ҡыҫылмаҫҡа килешә. [[Файл:Sultan_Sanjar_mausoleum.jpg|альт=|слева|мини|192x192пкс|Солтан Әхмәт Санжар мавзолейы, Байрамали, [[Төркмәнстан]]]] 1141 йылда Санжар ҡараҡытайҙарға ҡаршы походҡа сыға һәм [[Сәмәрҡәнд]] янында улар менән осраша. Ҡатван үҙәне янындағы алышта Елүй Даши етәкселегендәге ҡараҡытайҙар ҡулынан еңелә һәм ун биш кенә һыбайлыһы менән ҡаса. Төркөстан [[уғыҙҙар]]ы Санжарҙы 1153 йылда баҫып ала һәм 1156 йылға тиклем әсирлектә тота, һуңынан ул ҡасып китә. Киләһе йылда Санжар [[дизентерия]]нан вафат була<ref>{{Китап|автор=[[Рашид ад-Дин]].|заглавие=Сборник летописей|ответственный=Пер. с персидского О. И. Смирновой, редакция проф. А. А. Семенова|ссылка=http://samlib.ru/k/konstantin_p/rashid2.shtml|место=М., Л.|издательство=Издательство [[АН СССР]]|год=1952|том=1, кн. 2|страницы=80}}{{Недоступная ссылка|accessdate=2018-05|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref> һәм [[Мерв]]та ерләнә, унда уның мавзолейы төҙөлә, ул [[Төркмәнстан|Төркмәнстандың]] хәҙерге Байрамалы ҡалаһы янында ҡала. == Ғәиләһе == [[Файл:Ahmad_Sanjar.jpg|слева|мини|329x329пкс|Сәлжүкиҙәр династияһынан уғыҙ императоры Санжар.]] Санжарҙың [[Турной-хатун (жена Ахмада Санджара)|Турна Хатун]] менән никахтан ҡыҙҙары тыуа: * Мәх-Мөлөк хатун (1105—1122) 1119 йылда [[Мах-Мульк хатун|Санжар]] уны үҙенең ир туғаны Мәхмүт II- гә кейәүгә бирә. * [[Мах-Мульк хатун|Әмир Ситти Хатун]] (1129 й. вафат) — Мәхмүт II-нең икенсе ҡатыны. * Санжарҙың билдәһеҙ ҡыҙы 1124 йылда Ғәббәсиҙәр хәлифәһе Әл-Мөстәршиткә кейәүгә сыға. * Гәүһәр хатун 1134 йылда үҙенең ир туғаны [[Гаухар хатун|Ғият]] [[Масуд (султан Ирака)|әд-Дин Мәсүдкә]] кейәүгә сыға. == Сәнғәттә образы == === Әҙәбиәттә === * Мерв менән бәйле [[Ғәлишер Нәуаи|Ғәлишер Нәүаи]] Санжарҙы (''Санжар'') телгә ала. * «Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ тураһында» хикәйәһе Низами Гәнжәүиҙең биш китабына (хамса), «Серҙәр хазинаһы» китабына индерелгән. [http://rulibs.com/ru_zar/antique_myths/nizami/0/j26.html] === Кинотла === * "'''[[Пробуждение: Великие Сельджуки]]''' " (2020) — хәҙерге төрөк сериалында Әхмәт Санжар ролен төрөк актеры Экин Коч башҡара. === Нумизматикала === <center><gallery mode="packed" heights="200px"> Файл:5_manat._Türkmenistan,_2012_a.jpg|альт=Купюра в 5 туркменских манатов с изображением Ахмада Санджара (2012)| <small>Төркмәнстандың 5 манатлыҡ банкнотаһында Әхмәт Санжар һүрәте (2012)</small> </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]] [[Категория:Алфавит буйынса ғәскәр башлыҡтары]] [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:8 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:6 ноябрҙә тыуғандар]] hgouv5rqpf0n7n9o3falziu3tnu1f3x 1298554 1298553 2026-05-30T07:37:56Z Юлдашева Луиза 18980 1298554 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөиззи үд-Дин Әбүл-Харис Әхмәт Санжар ибн Мәлик шаһ I''' ({{lang-tr|Muizzeddin Ahmed Sencer}}; от тюрк. «үтә тишеүсе», «һөжүм итеүсе»; 1084/1086 — {{ДС+Хиджра|8|5|1157}}); — 1118—1153 йылдарҙа [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүктәр империяһының]] һуңғы солтаны. [[Сәлжүкиҙәр]] династияһынан, ул Ҡыныҡ [[уғыҙҙар]] ҡәбиләһенән сыҡҡан. Тәүҙә ул [[Хорасанские сельджуки|Хөрәсән солтанлығы]] [[Солтан|солтаны була]], һуңынан, ағаһы солтан [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] вафат булғандан һуң, [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүкиҙәр империяһы]] биләмәләрен мираҫҡа ала. Санжар иң күренекле сәлжүк солтандарының береһе һәм монголдар баҫып инеүенә тиклем иң оҙаҡ хакимлыҡ иткән мосолман хакимы тип иҫәпләнә. Төрки сығышлы булыуына ҡарамаҫтан, Санжар ныҡ иранлаштырыла һәм, үҙенең батырлыҡтары арҡаһында, хатта [[Шаһнамә|«Шаһнамә»]] ләге ҡайһы бер мифологик шәхестәр кеүек легендар шәхескә әйләнә. Ысынлап та, урта быуат сығанаҡтары Санжарҙы "Хәсрәү бөйөклөгөнә һәм ҡаянидтар даны"на эйә тип һүрәтләй. Санжар тарихҡа күренекле дәүләт эшмәкәре һәм хәрби начальник ҡына түгел, мәҙәниәт яҡлаусыһы булараҡ та ингән. Ул үҙенең һарайына ғалимдарҙы, сәнғәт эшмәкәрҙәрен саҡыра, бөйөк ислам ғалимы Имам Газали менән яҙыша һәм хатта уның менән осраша. Күренекле шағирҙар араһында Әүхәд ад-Дин Әнүәриҙе (1126—1191), һарай шиғриәтенең иң ҙур вәкиле Әмир Мөиззиҙе (1072—1127), Ғүмәр Хәйәмде (1048—1131), күренекле суфый шағиры Санаиҙы (1081—1141) атарға мөмкин. Шулай уҡ солтан суфый остазы Әхмәд Намуки Йәми (1049—1142) менән мөнәсәбәттәрен өҙмәгән, ул Хөрәсәндә изге кеше булараҡ хөрмәт ителгән. Санжарҙы ҡурсалаған ғалимдар араһында күренекле Урта Азия механигы, физика, астроном, математика, философ һәм алхимик Абд-Рахман әл-Хәзини (1077—1155), дини тәғлимәтсе Ғүмәр ибн Сахлан ас-Сәүи (1145-се уҡыусы), дин белгесе, хоҡуҡ белгесе һәм тарихсы Әбүл-Фәтихәстан-1153) һәм башҡалар бар. Ул хәҙистәрҙе һәйбәт белгән, шуға ла хәҙис белгестәте араһында ҙур абруй ҡаҙанған. Шулай уҡ солтан фарсы телендә шиғырҙар яҙған<ref>{{cite web|url = http://islamosfera.ru/en/sultan-sandzhar-poslednij-velikij-seldzhuk/|title= Султан Санджар – последний Великий Сельджук|website = Исламосфера|access-date = 2027-05-30|lang = ru}}</ref>. == Биографияһы == Бөйөк сәлжүкиҙәр нәҫеленең һуңғы вәкиле Санжар — [[Мәлик шаһ I|Мәлик шаһ I-нең]] ҡол ҡатынынан тыуған кесе улдарының береһе. Мәлик шаһтың иртә вафат булыуы үҙ-ара ыҙғыштарҙың оҙайлы теҙмәһенә килтерә. Санжар мираҫлыҡ өсөнө өс ағаһы һәм үгәй туғаны — Мәхмүт I, [[Барҡыяруҡ]], [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] һәм Мәлик шаһ II менән бер-бер артлы һуғыштар алып бара. 1097 йылдан Санжар [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүк империяһының]] күпселек өлөшөндә хаким булып китә, уның баш ҡалаһы [[Нишапур|Нишапурҙа]] була. Бер нисә хаким уға ҡаршы баш күтәрә, был Бөйөк Сәлжүк империяһының тарҡалыуына килтерә. 1118 йылда, Санжарҙың ике туғандарының һуңғыһы вафат булғандан һуң, Сәлжүкиҙәрҙең биләмәләре рәсми рәүештә бүленә. Энно Франциус әйткәнсә, Санжар Аламут ассасиндарын юҡ итеү кампанияһын үҙ өҫтөнә ала. Әммә үҙҙәренең нығытмаларына юлда, бер көн Санжар уянып китә һәм тыныслыҡ тәҡдиме менән хәнйәргә ҡыҫтырылған яҙма таба. Шаҡ ҡатып, Санжар Хәсән ибн Сәббәхҡә илселәр ебәрә, һәм улар бер-береһенең эшенә ҡыҫылмаҫҡа килешә. [[Файл:Sultan_Sanjar_mausoleum.jpg|альт=|слева|мини|192x192пкс|Солтан Әхмәт Санжар мавзолейы, Байрамали, [[Төркмәнстан]]]] 1141 йылда Санжар ҡараҡытайҙарға ҡаршы походҡа сыға һәм [[Сәмәрҡәнд]] янында улар менән осраша. Ҡатван үҙәне янындағы алышта Елүй Даши етәкселегендәге ҡараҡытайҙар ҡулынан еңелә һәм ун биш кенә һыбайлыһы менән ҡаса. Төркөстан [[уғыҙҙар]]ы Санжарҙы 1153 йылда баҫып ала һәм 1156 йылға тиклем әсирлектә тота, һуңынан ул ҡасып китә. Киләһе йылда Санжар [[дизентерия]]нан вафат була<ref>{{Китап|автор=[[Рашид ад-Дин]].|заглавие=Сборник летописей|ответственный=Пер. с персидского О. И. Смирновой, редакция проф. А. А. Семенова|ссылка=http://samlib.ru/k/konstantin_p/rashid2.shtml|место=М., Л.|издательство=Издательство [[АН СССР]]|год=1952|том=1, кн. 2|страницы=80}}{{Недоступная ссылка|accessdate=2018-05|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref> һәм [[Мерв]]та ерләнә, унда уның мавзолейы төҙөлә, ул [[Төркмәнстан|Төркмәнстандың]] хәҙерге Байрамалы ҡалаһы янында ҡала. == Ғәиләһе == [[Файл:Ahmad_Sanjar.jpg|слева|мини|329x329пкс|Сәлжүкиҙәр династияһынан уғыҙ императоры Санжар.]] Санжарҙың [[Турной-хатун (жена Ахмада Санджара)|Турна Хатун]] менән никахтан ҡыҙҙары тыуа: * Мәх-Мөлөк хатун (1105—1122) 1119 йылда [[Мах-Мульк хатун|Санжар]] уны үҙенең ир туғаны Мәхмүт II- гә кейәүгә бирә. * [[Мах-Мульк хатун|Әмир Ситти Хатун]] (1129 й. вафат) — Мәхмүт II-нең икенсе ҡатыны. * Санжарҙың билдәһеҙ ҡыҙы 1124 йылда Ғәббәсиҙәр хәлифәһе Әл-Мөстәршиткә кейәүгә сыға. * Гәүһәр хатун 1134 йылда үҙенең ир туғаны [[Гаухар хатун|Ғият]] [[Масуд (султан Ирака)|әд-Дин Мәсүдкә]] кейәүгә сыға. == Сәнғәттә образы == === Әҙәбиәттә === * Мерв менән бәйле [[Ғәлишер Нәуаи|Ғәлишер Нәүаи]] Санжарҙы (''Санжар'') телгә ала. * «Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ тураһында» хикәйәһе Низами Гәнжәүиҙең биш китабына (хамса), «Серҙәр хазинаһы» китабына индерелгән. [http://rulibs.com/ru_zar/antique_myths/nizami/0/j26.html] === Кинотла === * "'''[[Пробуждение: Великие Сельджуки]]''' " (2020) — хәҙерге төрөк сериалында Әхмәт Санжар ролен төрөк актеры Экин Коч башҡара. === Нумизматикала === <center><gallery mode="packed" heights="200px"> Файл:5_manat._Türkmenistan,_2012_a.jpg|альт=Купюра в 5 туркменских манатов с изображением Ахмада Санджара (2012)| <small>Төркмәнстандың 5 манатлыҡ банкнотаһында Әхмәт Санжар һүрәте (2012)</small> </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]] [[Категория:Алфавит буйынса ғәскәр башлыҡтары]] [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:8 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:6 ноябрҙә тыуғандар]] phkni80hta5eggyr96zcfzixrf7ymmh 1298555 1298554 2026-05-30T07:42:31Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298555 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөиззи үд-Дин Әбүл-Харис Әхмәт Санжар ибн Мәлик шаһ I''' ({{lang-tr|Muizzeddin Ahmed Sencer}}; от тюрк. «үтә тишеүсе», «һөжүм итеүсе»; 1084/1086 — {{ДС+Хиджра|8|5|1157}}); — 1118—1153 йылдарҙа [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүктәр империяһының]] һуңғы солтаны. [[Сәлжүкиҙәр]] династияһынан, ул Ҡыныҡ [[уғыҙҙар]] ҡәбиләһенән сыҡҡан. Тәүҙә ул [[Хорасанские сельджуки|Хөрәсән солтанлығы]] [[Солтан|солтаны була]], һуңынан, ағаһы солтан [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] вафат булғандан һуң, [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүкиҙәр империяһы]] биләмәләрен мираҫҡа ала. Санжар иң күренекле сәлжүк солтандарының береһе һәм монголдар баҫып инеүенә тиклем иң оҙаҡ хакимлыҡ иткән мосолман хакимы тип иҫәпләнә. Төрки сығышлы булыуына ҡарамаҫтан, Санжар ныҡ иранлаштырыла һәм, үҙенең батырлыҡтары арҡаһында, хатта [[Шаһнамә|«Шаһнамә»]] ләге ҡайһы бер мифологик шәхестәр кеүек легендар шәхескә әйләнә. Ысынлап та, урта быуат сығанаҡтары Санжарҙы "Хәсрәү бөйөклөгөнә һәм ҡаянидтар даны"на эйә тип һүрәтләй. Санжар тарихҡа күренекле дәүләт эшмәкәре һәм хәрби начальник ҡына түгел, мәҙәниәт яҡлаусыһы булараҡ та ингән. Ул үҙенең һарайына ғалимдарҙы, сәнғәт эшмәкәрҙәрен саҡыра, бөйөк ислам ғалимы Имам Газали менән яҙыша һәм хатта уның менән осраша. Күренекле шағирҙар араһында Әүхәд ад-Дин Әнүәриҙе (1126—1191), һарай шиғриәтенең иң ҙур вәкиле Әмир Мөиззиҙе (1072—1127), Ғүмәр Хәйәмде (1048—1131), күренекле суфый шағиры Санаиҙы (1081—1141) атарға мөмкин. Шулай уҡ солтан суфый остазы Әхмәд Намуки Йәми (1049—1142) менән мөнәсәбәттәрен өҙмәгән, ул Хөрәсәндә изге кеше булараҡ хөрмәт ителгән. Санжарҙы ҡурсалаған ғалимдар араһында күренекле Урта Азия механигы, физика, астроном, математика, философ һәм алхимик Абд-Рахман әл-Хәзини (1077—1155), дини тәғлимәтсе Ғүмәр ибн Сахлан ас-Сәүи (1145-се уҡыусы), дин белгесе, хоҡуҡ белгесе һәм тарихсы Әбүл-Фәтихәстан-1153) һәм башҡалар бар. Ул хәҙистәрҙе һәйбәт белгән, шуға ла хәҙис белгестәте араһында ҙур абруй ҡаҙанған. Шулай уҡ солтан фарсы телендә шиғырҙар яҙған<ref>{{cite web|url = http://islamosfera.ru/en/sultan-sandzhar-poslednij-velikij-seldzhuk/|title= Султан Санджар – последний Великий Сельджук|website = Исламосфера|access-date = 2027-05-30|lang = ru}}</ref>. == Биографияһы == Бөйөк сәлжүкиҙәр нәҫеленең һуңғы вәкиле Санжар — [[Мәлик шаһ I|Мәлик шаһ I-нең]] ҡол ҡатынынан тыуған кесе улдарының береһе. Мәлик шаһтың иртә вафат булыуы үҙ-ара ыҙғыштарҙың оҙайлы теҙмәһенә килтерә. Санжар мираҫлыҡ өсөнө өс ағаһы һәм үгәй туғаны — Мәхмүт I, [[Барҡыяруҡ]], [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] һәм Мәлик шаһ II менән бер-бер артлы һуғыштар алып бара. 1097 йылдан Санжар [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүк империяһының]] күпселек өлөшөндә хаким булып китә, уның баш ҡалаһы [[Нишапур|Нишапурҙа]] була. Бер нисә хаким уға ҡаршы баш күтәрә, был Бөйөк Сәлжүк империяһының тарҡалыуына килтерә. 1118 йылда, Санжарҙың ике туғандарының һуңғыһы вафат булғандан һуң, Сәлжүкиҙәрҙең биләмәләре рәсми рәүештә бүленә. Энно Франциус әйткәнсә, Санжар Аламут ассасиндарын юҡ итеү кампанияһын үҙ өҫтөнә ала. Әммә үҙҙәренең нығытмаларына юлда, бер көн Санжар уянып китә һәм тыныслыҡ тәҡдиме менән хәнйәргә ҡыҫтырылған яҙма таба. Шаҡ ҡатып, Санжар Хәсән ибн Сәббәхҡә илселәр ебәрә, һәм улар бер-береһенең эшенә ҡыҫылмаҫҡа килешә. [[Файл:Sultan_Sanjar_mausoleum.jpg|альт=|слева|мини|192x192пкс|Солтан Әхмәт Санжар мавзолейы, Байрамали, [[Төркмәнстан]]]] 1141 йылда Санжар ҡараҡытайҙарға ҡаршы походҡа сыға һәм [[Сәмәрҡәнд]] янында улар менән осраша. Ҡатван үҙәне янындағы алышта Елүй Даши етәкселегендәге ҡараҡытайҙар ҡулынан еңелә һәм ун биш кенә һыбайлыһы менән ҡаса<ref >{{cite web|url =https://all-generals.ru/index.php|title= Ахмад Санджар (1084 г.—1157 г.)|website = Лучшие всех времен|access-date = 2026-05-30|lang = ru}}</ref>. Төркөстан [[уғыҙҙар]]ы Санжарҙы 1153 йылда баҫып ала һәм 1156 йылға тиклем әсирлектә тота, һуңынан ул ҡасып китә. Киләһе йылда Санжар [[дизентерия]]нан вафат була<ref>{{Китап|автор=[[Рашид ад-Дин]].|заглавие=Сборник летописей|ответственный=Пер. с персидского О. И. Смирновой, редакция проф. А. А. Семенова|ссылка=http://samlib.ru/k/konstantin_p/rashid2.shtml|место=М., Л.|издательство=Издательство [[АН СССР]]|год=1952|том=1, кн. 2|страницы=80}}{{Недоступная ссылка|accessdate=2018-05|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref> һәм [[Мерв]]та ерләнә, унда уның мавзолейы төҙөлә, ул [[Төркмәнстан|Төркмәнстандың]] хәҙерге Байрамалы ҡалаһы янында ҡала. == Ғәиләһе == [[Файл:Ahmad_Sanjar.jpg|слева|мини|329x329пкс|Сәлжүкиҙәр династияһынан уғыҙ императоры Санжар.]] Санжарҙың [[Турной-хатун (жена Ахмада Санджара)|Турна Хатун]] менән никахтан ҡыҙҙары тыуа: * Мәх-Мөлөк хатун (1105—1122) 1119 йылда [[Мах-Мульк хатун|Санжар]] уны үҙенең ир туғаны Мәхмүт II- гә кейәүгә бирә. * [[Мах-Мульк хатун|Әмир Ситти Хатун]] (1129 й. вафат) — Мәхмүт II-нең икенсе ҡатыны. * Санжарҙың билдәһеҙ ҡыҙы 1124 йылда Ғәббәсиҙәр хәлифәһе Әл-Мөстәршиткә кейәүгә сыға. * Гәүһәр хатун 1134 йылда үҙенең ир туғаны [[Гаухар хатун|Ғият]] [[Масуд (султан Ирака)|әд-Дин Мәсүдкә]] кейәүгә сыға. == Сәнғәттә образы == === Әҙәбиәттә === * Мерв менән бәйле [[Ғәлишер Нәуаи|Ғәлишер Нәүаи]] Санжарҙы (''Санжар'') телгә ала. * «Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ тураһында» хикәйәһе Низами Гәнжәүиҙең биш китабына (хамса), «Серҙәр хазинаһы» китабына индерелгән. [http://rulibs.com/ru_zar/antique_myths/nizami/0/j26.html] === Кинотла === * "'''[[Пробуждение: Великие Сельджуки]]''' " (2020) — хәҙерге төрөк сериалында Әхмәт Санжар ролен төрөк актеры Экин Коч башҡара. === Нумизматикала === <center><gallery mode="packed" heights="200px"> Файл:5_manat._Türkmenistan,_2012_a.jpg|альт=Купюра в 5 туркменских манатов с изображением Ахмада Санджара (2012)| <small>Төркмәнстандың 5 манатлыҡ банкнотаһында Әхмәт Санжар һүрәте (2012)</small> </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]] [[Категория:Алфавит буйынса ғәскәр башлыҡтары]] [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:8 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:6 ноябрҙә тыуғандар]] 6d97vd393qd14u0iv3pp1cs3betvk3z 1298561 1298555 2026-05-30T08:19:01Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298561 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөиззи үд-Дин Әбүл-Харис Әхмәт Санжар ибн Мәлик шаһ I''' ({{lang-tr|Muizzeddin Ahmed Sencer}}; от тюрк. «үтә тишеүсе», «һөжүм итеүсе»; 1084/1086 — {{ДС+Хиджра|8|5|1157}}); — 1118—1153 йылдарҙа [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүктәр империяһының]] һуңғы солтаны. [[Сәлжүкиҙәр]] династияһынан, ул Ҡыныҡ [[уғыҙҙар]] ҡәбиләһенән сыҡҡан. Тәүҙә ул [[Хорасанские сельджуки|Хөрәсән солтанлығы]] [[Солтан|солтаны була]], һуңынан, ағаһы солтан [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] вафат булғандан һуң, [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүкиҙәр империяһы]] биләмәләрен мираҫҡа ала. Санжар иң күренекле сәлжүк солтандарының береһе һәм монголдар баҫып инеүенә тиклем иң оҙаҡ хакимлыҡ иткән мосолман хакимы тип иҫәпләнә. Төрки сығышлы булыуына ҡарамаҫтан, Санжар ныҡ иранлаштырыла һәм, үҙенең батырлыҡтары арҡаһында, хатта [[Шаһнамә|«Шаһнамә»]] ләге ҡайһы бер мифологик шәхестәр кеүек легендар шәхескә әйләнә. Ысынлап та, урта быуат сығанаҡтары Санжарҙы "Хәсрәү бөйөклөгөнә һәм ҡаянидтар даны"на эйә тип һүрәтләй. Санжар тарихҡа күренекле дәүләт эшмәкәре һәм хәрби начальник ҡына түгел, мәҙәниәт яҡлаусыһы булараҡ та ингән. Ул үҙенең һарайына ғалимдарҙы, сәнғәт эшмәкәрҙәрен саҡыра, бөйөк ислам ғалимы Имам Газали менән яҙыша һәм хатта уның менән осраша. Күренекле шағирҙар араһында Әүхәд ад-Дин Әнүәриҙе (1126—1191), һарай шиғриәтенең иң ҙур вәкиле Әмир Мөиззиҙе (1072—1127), Ғүмәр Хәйәмде (1048—1131), күренекле суфый шағиры Санаиҙы (1081—1141) атарға мөмкин. Шулай уҡ солтан суфый остазы Әхмәд Намуки Йәми (1049—1142) менән мөнәсәбәттәрен өҙмәгән, ул Хөрәсәндә изге кеше булараҡ хөрмәт ителгән. Санжарҙы ҡурсалаған ғалимдар араһында күренекле Урта Азия механигы, физика, астроном, математика, философ һәм алхимик Абд-Рахман әл-Хәзини (1077—1155), дини тәғлимәтсе Ғүмәр ибн Сахлан ас-Сәүи (1145-се уҡыусы), дин белгесе, хоҡуҡ белгесе һәм тарихсы Әбүл-Фәтихәстан-1153) һәм башҡалар бар. Ул хәҙистәрҙе һәйбәт белгән, шуға ла хәҙис белгестәте араһында ҙур абруй ҡаҙанған. Шулай уҡ солтан фарсы телендә шиғырҙар яҙған<ref>{{cite web|url = http://islamosfera.ru/en/sultan-sandzhar-poslednij-velikij-seldzhuk/|title= Султан Санджар – последний Великий Сельджук|website = Исламосфера|access-date = 2027-05-30|lang = ru}}</ref>. == Биографияһы == Бөйөк сәлжүкиҙәр нәҫеленең һуңғы вәкиле Санжар — [[Мәлик шаһ I|Мәлик шаһ I-нең]] ҡол ҡатынынан тыуған кесе улдарының береһе. Мәлик шаһтың иртә вафат булыуы үҙ-ара ыҙғыштарҙың оҙайлы теҙмәһенә килтерә. Санжар мираҫлыҡ өсөнө өс ағаһы һәм үгәй туғаны — Мәхмүт I, [[Барҡыяруҡ]], [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] һәм Мәлик шаһ II менән бер-бер артлы һуғыштар алып бара. 1097 йылдан Санжар [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүк империяһының]] күпселек өлөшөндә хаким булып китә, уның баш ҡалаһы [[Нишапур]]ҙа була. Бер нисә хаким уға ҡаршы баш күтәрә, был Бөйөк Сәлжүк империяһының тарҡалыуына килтерә. 1118 йылда, Санжарҙың ике туғандарының һуңғыһы вафат булғандан һуң, Сәлжүкиҙәрҙең биләмәләре рәсми рәүештә бүленә. Энно Франциус әйткәнсә, Санжар Аламут ассасиндарын юҡ итеү кампанияһын үҙ өҫтөнә ала. Әммә үҙҙәренең нығытмаларына юлда, бер көн Санжар уянып китә һәм тыныслыҡ тәҡдиме менән хәнйәргә ҡыҫтырылған яҙма таба. Шаҡ ҡатып, Санжар Хәсән ибн Сәббәхҡә илселәр ебәрә, һәм улар бер-береһенең эшенә ҡыҫылмаҫҡа килешә. [[Файл:Sultan_Sanjar_mausoleum.jpg|альт=|слева|мини|192x192пкс|Солтан Әхмәт Санжар мавзолейы, Байрамали, [[Төркмәнстан]]]] 1141 йылда Санжар ҡараҡытайҙарға ҡаршы походҡа сыға һәм [[Сәмәрҡәнд]] янында улар менән осраша. Ҡатван үҙәне янындағы алышта Елүй Даши етәкселегендәге ҡараҡытайҙар ҡулынан еңелә һәм ун биш кенә һыбайлыһы менән ҡаса<ref >{{cite web|url =https://all-generals.ru/index.php|title= Ахмад Санджар (1084 г.—1157 г.)|website = Лучшие всех времен|access-date = 2026-05-30|lang = ru}}</ref>. Төркөстан [[уғыҙҙар]]ы Санжарҙы 1153 йылда баҫып ала һәм 1156 йылға тиклем әсирлектә тота, һуңынан ул ҡасып китә. Киләһе йылда Санжар [[дизентерия]]нан вафат була<ref>{{Китап|автор=[[Рашид ад-Дин]].|заглавие=Сборник летописей|ответственный=Пер. с персидского О. И. Смирновой, редакция проф. А. А. Семенова|ссылка=http://samlib.ru/k/konstantin_p/rashid2.shtml|место=М., Л.|издательство=Издательство [[АН СССР]]|год=1952|том=1, кн. 2|страницы=80}}{{Недоступная ссылка|accessdate=2018-05|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref> һәм [[Мерв]]та ерләнә, унда уның мавзолейы төҙөлә, ул [[Төркмәнстан|Төркмәнстандың]] хәҙерге Байрамалы ҡалаһы янында ҡала. == Ғәиләһе == [[Файл:Ahmad_Sanjar.jpg|слева|мини|329x329пкс|Сәлжүкиҙәр династияһынан уғыҙ императоры Санжар.]] Санжарҙың [[Турной-хатун (жена Ахмада Санджара)|Турна Хатун]] менән никахтан ҡыҙҙары тыуа: * Мәх-Мөлөк хатун (1105—1122) 1119 йылда [[Мах-Мульк хатун|Санжар]] уны үҙенең ир туғаны Мәхмүт II- гә кейәүгә бирә. * [[Мах-Мульк хатун|Әмир Ситти Хатун]] (1129 й. вафат) — Мәхмүт II-нең икенсе ҡатыны. * Санжарҙың билдәһеҙ ҡыҙы 1124 йылда Ғәббәсиҙәр хәлифәһе Әл-Мөстәршиткә кейәүгә сыға. * Гәүһәр хатун 1134 йылда үҙенең ир туғаны [[Гаухар хатун|Ғият]] [[Масуд (султан Ирака)|әд-Дин Мәсүдкә]] кейәүгә сыға. == Сәнғәттә образы == === Әҙәбиәттә === * Мерв менән бәйле [[Ғәлишер Нәуаи|Ғәлишер Нәүаи]] Санжарҙы (''Санжар'') телгә ала. * «Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ тураһында» хикәйәһе Низами Гәнжәүиҙең биш китабына (хамса), «Серҙәр хазинаһы» китабына индерелгән. [http://rulibs.com/ru_zar/antique_myths/nizami/0/j26.html] === Кинотла === * "'''[[Пробуждение: Великие Сельджуки]]''' " (2020) — хәҙерге төрөк сериалында Әхмәт Санжар ролен төрөк актеры Экин Коч башҡара. === Нумизматикала === <center><gallery mode="packed" heights="200px"> Файл:5_manat._Türkmenistan,_2012_a.jpg|альт=Купюра в 5 туркменских манатов с изображением Ахмада Санджара (2012)| <small>Төркмәнстандың 5 манатлыҡ банкнотаһында Әхмәт Санжар һүрәте (2012)</small> </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]] [[Категория:Алфавит буйынса ғәскәр башлыҡтары]] [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:8 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:6 ноябрҙә тыуғандар]] ldwcezvtfs4fsu5fia8k1mqml3jti7b 1298562 1298561 2026-05-30T08:23:38Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298562 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөиззи үд-Дин Әбүл-Харис Әхмәт Санжар ибн Мәлик шаһ I''' ({{lang-tr|Muizzeddin Ahmed Sencer}}; от тюрк. «үтә тишеүсе», «һөжүм итеүсе»; 1084/1086 — {{ДС+Хиджра|8|5|1157}}); — 1118—1153 йылдарҙа [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүктәр империяһының]] һуңғы солтаны. [[Сәлжүкиҙәр]] династияһынан, ул Ҡыныҡ [[уғыҙҙар]] ҡәбиләһенән сыҡҡан. Тәүҙә ул [[Хорасанские сельджуки|Хөрәсән солтанлығы]] [[Солтан|солтаны була]], һуңынан, ағаһы солтан [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] вафат булғандан һуң, [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүкиҙәр империяһы]] биләмәләрен мираҫҡа ала. Санжар иң күренекле сәлжүк солтандарының береһе һәм монголдар баҫып инеүенә тиклем иң оҙаҡ хакимлыҡ иткән мосолман хакимы тип иҫәпләнә. Төрки сығышлы булыуына ҡарамаҫтан, Санжар ныҡ иранлаштырыла һәм, үҙенең батырлыҡтары арҡаһында, хатта [[Шаһнамә|«Шаһнамә»]] ләге ҡайһы бер мифологик шәхестәр кеүек легендар шәхескә әйләнә. Ысынлап та, урта быуат сығанаҡтары Санжарҙы "Хәсрәү бөйөклөгөнә һәм ҡаянидтар даны"на эйә тип һүрәтләй. Санжар тарихҡа күренекле дәүләт эшмәкәре һәм хәрби начальник ҡына түгел, мәҙәниәт яҡлаусыһы булараҡ та ингән. Ул үҙенең һарайына ғалимдарҙы, сәнғәт эшмәкәрҙәрен саҡыра, бөйөк ислам ғалимы Имам Газали менән яҙыша һәм хатта уның менән осраша. Күренекле шағирҙар араһында Әүхәд ад-Дин Әнүәриҙе (1126—1191), һарай шиғриәтенең иң ҙур вәкиле Әмир Мөиззиҙе (1072—1127), Ғүмәр Хәйәмде (1048—1131), күренекле суфый шағиры Санаиҙы (1081—1141) атарға мөмкин. Шулай уҡ солтан суфый остазы Әхмәд Намуки Йәми (1049—1142) менән мөнәсәбәттәрен өҙмәгән, ул Хөрәсәндә изге кеше булараҡ хөрмәт ителгән. Санжарҙы ҡурсалаған ғалимдар араһында күренекле Урта Азия механигы, физика, астроном, математика, философ һәм алхимик Абд-Рахман әл-Хәзини (1077—1155), дини тәғлимәтсе Ғүмәр ибн Сахлан ас-Сәүи (1145-се уҡыусы), дин белгесе, хоҡуҡ белгесе һәм тарихсы Әбүл-Фәтихәстан-1153) һәм башҡалар бар. Ул хәҙистәрҙе һәйбәт белгән, шуға ла хәҙис белгестәте араһында ҙур абруй ҡаҙанған. Шулай уҡ солтан фарсы телендә шиғырҙар яҙған<ref>{{cite web|url = http://islamosfera.ru/en/sultan-sandzhar-poslednij-velikij-seldzhuk/|title= Султан Санджар – последний Великий Сельджук|website = Исламосфера|access-date = 2027-05-30|lang = ru}}</ref>. == Биографияһы == Бөйөк сәлжүкиҙәр нәҫеленең һуңғы вәкиле Санжар — [[Мәлик шаһ I|Мәлик шаһ I-нең]] ҡол ҡатынынан тыуған кесе улдарының береһе. Мәлик шаһтың иртә вафат булыуы үҙ-ара ыҙғыштарҙың оҙайлы теҙмәһенә килтерә. Санжар мираҫлыҡ өсөнө өс ағаһы һәм үгәй туғаны — Мәхмүт I, [[Барҡыяруҡ]], [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] һәм Мәлик шаһ II менән бер-бер артлы һуғыштар алып бара. 1097 йылдан Санжар [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүк империяһының]] күпселек өлөшөндә хаким булып китә, уның баш ҡалаһы [[Нишапур]]ҙа була. Бер нисә хаким уға ҡаршы баш күтәрә, был Бөйөк Сәлжүк империяһының тарҡалыуына килтерә. 1118 йылда, Санжарҙың ике туғандарының һуңғыһы вафат булғандан һуң, Сәлжүкиҙәрҙең биләмәләре рәсми рәүештә бүленә. Энно Франциус әйткәнсә, Санжар Аламут ассасиндарын юҡ итеү кампанияһын үҙ өҫтөнә ала. Әммә үҙҙәренең нығытмаларына юлда, бер көн Санжар уянып китә һәм тыныслыҡ тәҡдиме менән хәнйәргә ҡыҫтырылған яҙма таба. Шаҡ ҡатып, Санжар Хәсән ибн Сәббәхҡә илселәр ебәрә, һәм улар бер-береһенең эшенә ҡыҫылмаҫҡа килешә. [[Файл:Sultan_Sanjar_mausoleum.jpg|альт=|слева|мини|192x192пкс|Солтан Әхмәт Санжар мавзолейы, Байрамали, [[Төркмәнстан]]]] 1141 йылда Санжар ҡараҡытайҙарға ҡаршы походҡа сыға һәм [[Сәмәрҡәнд]] янында улар менән осраша. Ҡатван үҙәне янындағы алышта Елүй Даши етәкселегендәге ҡараҡытайҙар ҡулынан еңелә һәм ун биш кенә һыбайлыһы менән ҡаса<ref >{{cite web|url =https://all-generals.ru/index.php|title= Ахмад Санджар (1084 г.—1157 г.)|website = Лучшие всех времен|access-date = 2026-05-30|lang = ru}}</ref>. Төркөстан [[уғыҙҙар]]ы Санжарҙы 1153 йылда баҫып ала һәм 1156 йылға тиклем әсирлектә тота, һуңынан ул ҡасып китә. Киләһе йылда Санжар [[дизентерия]]нан вафат була<ref>{{Китап|автор=[[Рашид ад-Дин]].|заглавие=Сборник летописей|ответственный=Пер. с персидского О. И. Смирновой, редакция проф. А. А. Семенова|ссылка=http://samlib.ru/k/konstantin_p/rashid2.shtml|место=М., Л.|издательство=Издательство [[АН СССР]]|год=1952|том=1, кн. 2|страницы=80}}{{Недоступная ссылка|accessdate=2018-05|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref> һәм Сәлжүкиҙәр дәүләтенең баш ҡалаһы [[Мерв]] ҡалаһындүҙе иҫән саҡта төҙөгән мавзолейҙа ерләнгән<ref >{{cite web|url =https://islamdag.ru/lichnosti/44005 |title= Последний из великих сельджуков – Султан Санджар|website = «islamdag.ru»|access-date = 2026-05-30|lang = ru}}</ref>, ул [[Төркмәнстан|Төркмәнстандың]] хәҙерге Байрамалы ҡалаһы янында ҡала. == Ғәиләһе == [[Файл:Ahmad_Sanjar.jpg|слева|мини|329x329пкс|Сәлжүкиҙәр династияһынан уғыҙ императоры Санжар.]] Санжарҙың [[Турной-хатун (жена Ахмада Санджара)|Турна Хатун]] менән никахтан ҡыҙҙары тыуа: * Мәх-Мөлөк хатун (1105—1122) 1119 йылда [[Мах-Мульк хатун|Санжар]] уны үҙенең ир туғаны Мәхмүт II- гә кейәүгә бирә. * [[Мах-Мульк хатун|Әмир Ситти Хатун]] (1129 й. вафат) — Мәхмүт II-нең икенсе ҡатыны. * Санжарҙың билдәһеҙ ҡыҙы 1124 йылда Ғәббәсиҙәр хәлифәһе Әл-Мөстәршиткә кейәүгә сыға. * Гәүһәр хатун 1134 йылда үҙенең ир туғаны [[Гаухар хатун|Ғият]] [[Масуд (султан Ирака)|әд-Дин Мәсүдкә]] кейәүгә сыға. == Сәнғәттә образы == === Әҙәбиәттә === * Мерв менән бәйле [[Ғәлишер Нәуаи|Ғәлишер Нәүаи]] Санжарҙы (''Санжар'') телгә ала. * «Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ тураһында» хикәйәһе Низами Гәнжәүиҙең биш китабына (хамса), «Серҙәр хазинаһы» китабына индерелгән. [http://rulibs.com/ru_zar/antique_myths/nizami/0/j26.html] === Кинотла === * "'''[[Пробуждение: Великие Сельджуки]]''' " (2020) — хәҙерге төрөк сериалында Әхмәт Санжар ролен төрөк актеры Экин Коч башҡара. === Нумизматикала === <center><gallery mode="packed" heights="200px"> Файл:5_manat._Türkmenistan,_2012_a.jpg|альт=Купюра в 5 туркменских манатов с изображением Ахмада Санджара (2012)| <small>Төркмәнстандың 5 манатлыҡ банкнотаһында Әхмәт Санжар һүрәте (2012)</small> </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]] [[Категория:Алфавит буйынса ғәскәр башлыҡтары]] [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:8 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:6 ноябрҙә тыуғандар]] 022f250qaay5z6nhofq1jpqwdjk2uda 1298563 1298562 2026-05-30T08:24:29Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298563 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөиззи үд-Дин Әбүл-Харис Әхмәт Санжар ибн Мәлик шаһ I''' ({{lang-tr|Muizzeddin Ahmed Sencer}}; от тюрк. «үтә тишеүсе», «һөжүм итеүсе»; 1084/1086 — {{ДС+Хиджра|8|5|1157}}); — 1118—1153 йылдарҙа [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүктәр империяһының]] һуңғы солтаны. [[Сәлжүкиҙәр]] династияһынан, ул Ҡыныҡ [[уғыҙҙар]] ҡәбиләһенән сыҡҡан. Тәүҙә ул [[Хорасанские сельджуки|Хөрәсән солтанлығы]] [[Солтан|солтаны була]], һуңынан, ағаһы солтан [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] вафат булғандан һуң, [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүкиҙәр империяһы]] биләмәләрен мираҫҡа ала. Санжар иң күренекле сәлжүк солтандарының береһе һәм монголдар баҫып инеүенә тиклем иң оҙаҡ хакимлыҡ иткән мосолман хакимы тип иҫәпләнә. Төрки сығышлы булыуына ҡарамаҫтан, Санжар ныҡ иранлаштырыла һәм, үҙенең батырлыҡтары арҡаһында, хатта [[Шаһнамә|«Шаһнамә»]] ләге ҡайһы бер мифологик шәхестәр кеүек легендар шәхескә әйләнә. Ысынлап та, урта быуат сығанаҡтары Санжарҙы "Хәсрәү бөйөклөгөнә һәм ҡаянидтар даны"на эйә тип һүрәтләй. Санжар тарихҡа күренекле дәүләт эшмәкәре һәм хәрби начальник ҡына түгел, мәҙәниәт яҡлаусыһы булараҡ та ингән. Ул үҙенең һарайына ғалимдарҙы, сәнғәт эшмәкәрҙәрен саҡыра, бөйөк ислам ғалимы Имам Газали менән яҙыша һәм хатта уның менән осраша. Күренекле шағирҙар араһында Әүхәд ад-Дин Әнүәриҙе (1126—1191), һарай шиғриәтенең иң ҙур вәкиле Әмир Мөиззиҙе (1072—1127), Ғүмәр Хәйәмде (1048—1131), күренекле суфый шағиры Санаиҙы (1081—1141) атарға мөмкин. Шулай уҡ солтан суфый остазы Әхмәд Намуки Йәми (1049—1142) менән мөнәсәбәттәрен өҙмәгән, ул Хөрәсәндә изге кеше булараҡ хөрмәт ителгән. Санжарҙы ҡурсалаған ғалимдар араһында күренекле Урта Азия механигы, физика, астроном, математика, философ һәм алхимик Абд-Рахман әл-Хәзини (1077—1155), дини тәғлимәтсе Ғүмәр ибн Сахлан ас-Сәүи (1145-се уҡыусы), дин белгесе, хоҡуҡ белгесе һәм тарихсы Әбүл-Фәтихәстан-1153) һәм башҡалар бар. Ул хәҙистәрҙе һәйбәт белгән, шуға ла хәҙис белгестәте араһында ҙур абруй ҡаҙанған. Шулай уҡ солтан фарсы телендә шиғырҙар яҙған<ref>{{cite web|url = http://islamosfera.ru/en/sultan-sandzhar-poslednij-velikij-seldzhuk/|title= Султан Санджар – последний Великий Сельджук|website = Исламосфера|access-date = 2027-05-30|lang = ru}}</ref>. == Биографияһы == Бөйөк сәлжүкиҙәр нәҫеленең һуңғы вәкиле Санжар — [[Мәлик шаһ I|Мәлик шаһ I-нең]] ҡол ҡатынынан тыуған кесе улдарының береһе. Мәлик шаһтың иртә вафат булыуы үҙ-ара ыҙғыштарҙың оҙайлы теҙмәһенә килтерә. Санжар мираҫлыҡ өсөнө өс ағаһы һәм үгәй туғаны — Мәхмүт I, [[Барҡыяруҡ]], [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] һәм Мәлик шаһ II менән бер-бер артлы һуғыштар алып бара. 1097 йылдан Санжар [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүк империяһының]] күпселек өлөшөндә хаким булып китә, уның баш ҡалаһы [[Нишапур]]ҙа була. Бер нисә хаким уға ҡаршы баш күтәрә, был Бөйөк Сәлжүк империяһының тарҡалыуына килтерә. 1118 йылда, Санжарҙың ике туғандарының һуңғыһы вафат булғандан һуң, Сәлжүкиҙәрҙең биләмәләре рәсми рәүештә бүленә. Энно Франциус әйткәнсә, Санжар Аламут ассасиндарын юҡ итеү кампанияһын үҙ өҫтөнә ала. Әммә үҙҙәренең нығытмаларына юлда, бер көн Санжар уянып китә һәм тыныслыҡ тәҡдиме менән хәнйәргә ҡыҫтырылған яҙма таба. Шаҡ ҡатып, Санжар Хәсән ибн Сәббәхҡә илселәр ебәрә, һәм улар бер-береһенең эшенә ҡыҫылмаҫҡа килешә. [[Файл:Sultan_Sanjar_mausoleum.jpg|альт=|слева|мини|192x192пкс|Солтан Әхмәт Санжар мавзолейы, Байрамали, [[Төркмәнстан]]]] 1141 йылда Санжар ҡараҡытайҙарға ҡаршы походҡа сыға һәм [[Сәмәрҡәнд]] янында улар менән осраша. Ҡатван үҙәне янындағы алышта Елүй Даши етәкселегендәге ҡараҡытайҙар ҡулынан еңелә һәм ун биш кенә һыбайлыһы менән ҡаса<ref >{{cite web|url =https://all-generals.ru/index.php|title= Ахмад Санджар (1084 г.—1157 г.)|website = Лучшие всех времен|access-date = 2026-05-30|lang = ru}}</ref>. Төркөстан [[уғыҙҙар]]ы Санжарҙы 1153 йылда баҫып ала һәм 1156 йылға тиклем әсирлектә тота, һуңынан ул ҡасып китә. Киләһе йылда Санжар [[дизентерия]]нан вафат була<ref>{{Китап|автор=[[Рашид ад-Дин]].|заглавие=Сборник летописей|ответственный=Пер. с персидского О. И. Смирновой, редакция проф. А. А. Семенова|ссылка=http://samlib.ru/k/konstantin_p/rashid2.shtml|место=М., Л.|издательство=Издательство [[АН СССР]]|год=1952|том=1, кн. 2|страницы=80}}{{Недоступная ссылка|accessdate=2018-05|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref> һәм Сәлжүкиҙәр дәүләтенең баш ҡалаһы [[Мерв]] ҡалаһындүҙе иҫән саҡта төҙөгән мавзолейҙа ерләнгән<ref >{{cite web|url =https://islamdag.ru/lichnosti/44005 |title= Последний из великих сельджуков – Султан Санджар|website = «islamdag.ru»|access-date = 2026-05-30|lang = ru}}</ref>, ул [[Төркмәнстан|Төркмәнстандың]] хәҙерге Байрамали ҡалаһы янында ҡала. == Ғәиләһе == [[Файл:Ahmad_Sanjar.jpg|слева|мини|329x329пкс|Сәлжүкиҙәр династияһынан уғыҙ императоры Санжар.]] Санжарҙың [[Турной-хатун (жена Ахмада Санджара)|Турна Хатун]] менән никахтан ҡыҙҙары тыуа: * Мәх-Мөлөк хатун (1105—1122) 1119 йылда [[Мах-Мульк хатун|Санжар]] уны үҙенең ир туғаны Мәхмүт II- гә кейәүгә бирә. * [[Мах-Мульк хатун|Әмир Ситти Хатун]] (1129 й. вафат) — Мәхмүт II-нең икенсе ҡатыны. * Санжарҙың билдәһеҙ ҡыҙы 1124 йылда Ғәббәсиҙәр хәлифәһе Әл-Мөстәршиткә кейәүгә сыға. * Гәүһәр хатун 1134 йылда үҙенең ир туғаны [[Гаухар хатун|Ғият]] [[Масуд (султан Ирака)|әд-Дин Мәсүдкә]] кейәүгә сыға. == Сәнғәттә образы == === Әҙәбиәттә === * Мерв менән бәйле [[Ғәлишер Нәуаи|Ғәлишер Нәүаи]] Санжарҙы (''Санжар'') телгә ала. * «Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ тураһында» хикәйәһе Низами Гәнжәүиҙең биш китабына (хамса), «Серҙәр хазинаһы» китабына индерелгән. [http://rulibs.com/ru_zar/antique_myths/nizami/0/j26.html] === Кинотла === * "'''[[Пробуждение: Великие Сельджуки]]''' " (2020) — хәҙерге төрөк сериалында Әхмәт Санжар ролен төрөк актеры Экин Коч башҡара. === Нумизматикала === <center><gallery mode="packed" heights="200px"> Файл:5_manat._Türkmenistan,_2012_a.jpg|альт=Купюра в 5 туркменских манатов с изображением Ахмада Санджара (2012)| <small>Төркмәнстандың 5 манатлыҡ банкнотаһында Әхмәт Санжар һүрәте (2012)</small> </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]] [[Категория:Алфавит буйынса ғәскәр башлыҡтары]] [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:8 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:6 ноябрҙә тыуғандар]] m3lpvg2ravfwvor8hbswr2ng17w3ruv 1298566 1298563 2026-05-30T08:26:48Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иҫкәрмәләр */ 1298566 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөиззи үд-Дин Әбүл-Харис Әхмәт Санжар ибн Мәлик шаһ I''' ({{lang-tr|Muizzeddin Ahmed Sencer}}; от тюрк. «үтә тишеүсе», «һөжүм итеүсе»; 1084/1086 — {{ДС+Хиджра|8|5|1157}}); — 1118—1153 йылдарҙа [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүктәр империяһының]] һуңғы солтаны. [[Сәлжүкиҙәр]] династияһынан, ул Ҡыныҡ [[уғыҙҙар]] ҡәбиләһенән сыҡҡан. Тәүҙә ул [[Хорасанские сельджуки|Хөрәсән солтанлығы]] [[Солтан|солтаны була]], һуңынан, ағаһы солтан [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] вафат булғандан һуң, [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүкиҙәр империяһы]] биләмәләрен мираҫҡа ала. Санжар иң күренекле сәлжүк солтандарының береһе һәм монголдар баҫып инеүенә тиклем иң оҙаҡ хакимлыҡ иткән мосолман хакимы тип иҫәпләнә. Төрки сығышлы булыуына ҡарамаҫтан, Санжар ныҡ иранлаштырыла һәм, үҙенең батырлыҡтары арҡаһында, хатта [[Шаһнамә|«Шаһнамә»]] ләге ҡайһы бер мифологик шәхестәр кеүек легендар шәхескә әйләнә. Ысынлап та, урта быуат сығанаҡтары Санжарҙы "Хәсрәү бөйөклөгөнә һәм ҡаянидтар даны"на эйә тип һүрәтләй. Санжар тарихҡа күренекле дәүләт эшмәкәре һәм хәрби начальник ҡына түгел, мәҙәниәт яҡлаусыһы булараҡ та ингән. Ул үҙенең һарайына ғалимдарҙы, сәнғәт эшмәкәрҙәрен саҡыра, бөйөк ислам ғалимы Имам Газали менән яҙыша һәм хатта уның менән осраша. Күренекле шағирҙар араһында Әүхәд ад-Дин Әнүәриҙе (1126—1191), һарай шиғриәтенең иң ҙур вәкиле Әмир Мөиззиҙе (1072—1127), Ғүмәр Хәйәмде (1048—1131), күренекле суфый шағиры Санаиҙы (1081—1141) атарға мөмкин. Шулай уҡ солтан суфый остазы Әхмәд Намуки Йәми (1049—1142) менән мөнәсәбәттәрен өҙмәгән, ул Хөрәсәндә изге кеше булараҡ хөрмәт ителгән. Санжарҙы ҡурсалаған ғалимдар араһында күренекле Урта Азия механигы, физика, астроном, математика, философ һәм алхимик Абд-Рахман әл-Хәзини (1077—1155), дини тәғлимәтсе Ғүмәр ибн Сахлан ас-Сәүи (1145-се уҡыусы), дин белгесе, хоҡуҡ белгесе һәм тарихсы Әбүл-Фәтихәстан-1153) һәм башҡалар бар. Ул хәҙистәрҙе һәйбәт белгән, шуға ла хәҙис белгестәте араһында ҙур абруй ҡаҙанған. Шулай уҡ солтан фарсы телендә шиғырҙар яҙған<ref>{{cite web|url = http://islamosfera.ru/en/sultan-sandzhar-poslednij-velikij-seldzhuk/|title= Султан Санджар – последний Великий Сельджук|website = Исламосфера|access-date = 2027-05-30|lang = ru}}</ref>. == Биографияһы == Бөйөк сәлжүкиҙәр нәҫеленең һуңғы вәкиле Санжар — [[Мәлик шаһ I|Мәлик шаһ I-нең]] ҡол ҡатынынан тыуған кесе улдарының береһе. Мәлик шаһтың иртә вафат булыуы үҙ-ара ыҙғыштарҙың оҙайлы теҙмәһенә килтерә. Санжар мираҫлыҡ өсөнө өс ағаһы һәм үгәй туғаны — Мәхмүт I, [[Барҡыяруҡ]], [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] һәм Мәлик шаһ II менән бер-бер артлы һуғыштар алып бара. 1097 йылдан Санжар [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүк империяһының]] күпселек өлөшөндә хаким булып китә, уның баш ҡалаһы [[Нишапур]]ҙа була. Бер нисә хаким уға ҡаршы баш күтәрә, был Бөйөк Сәлжүк империяһының тарҡалыуына килтерә. 1118 йылда, Санжарҙың ике туғандарының һуңғыһы вафат булғандан һуң, Сәлжүкиҙәрҙең биләмәләре рәсми рәүештә бүленә. Энно Франциус әйткәнсә, Санжар Аламут ассасиндарын юҡ итеү кампанияһын үҙ өҫтөнә ала. Әммә үҙҙәренең нығытмаларына юлда, бер көн Санжар уянып китә һәм тыныслыҡ тәҡдиме менән хәнйәргә ҡыҫтырылған яҙма таба. Шаҡ ҡатып, Санжар Хәсән ибн Сәббәхҡә илселәр ебәрә, һәм улар бер-береһенең эшенә ҡыҫылмаҫҡа килешә. [[Файл:Sultan_Sanjar_mausoleum.jpg|альт=|слева|мини|192x192пкс|Солтан Әхмәт Санжар мавзолейы, Байрамали, [[Төркмәнстан]]]] 1141 йылда Санжар ҡараҡытайҙарға ҡаршы походҡа сыға һәм [[Сәмәрҡәнд]] янында улар менән осраша. Ҡатван үҙәне янындағы алышта Елүй Даши етәкселегендәге ҡараҡытайҙар ҡулынан еңелә һәм ун биш кенә һыбайлыһы менән ҡаса<ref >{{cite web|url =https://all-generals.ru/index.php|title= Ахмад Санджар (1084 г.—1157 г.)|website = Лучшие всех времен|access-date = 2026-05-30|lang = ru}}</ref>. Төркөстан [[уғыҙҙар]]ы Санжарҙы 1153 йылда баҫып ала һәм 1156 йылға тиклем әсирлектә тота, һуңынан ул ҡасып китә. Киләһе йылда Санжар [[дизентерия]]нан вафат була<ref>{{Китап|автор=[[Рашид ад-Дин]].|заглавие=Сборник летописей|ответственный=Пер. с персидского О. И. Смирновой, редакция проф. А. А. Семенова|ссылка=http://samlib.ru/k/konstantin_p/rashid2.shtml|место=М., Л.|издательство=Издательство [[АН СССР]]|год=1952|том=1, кн. 2|страницы=80}}{{Недоступная ссылка|accessdate=2018-05|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref> һәм Сәлжүкиҙәр дәүләтенең баш ҡалаһы [[Мерв]] ҡалаһындүҙе иҫән саҡта төҙөгән мавзолейҙа ерләнгән<ref >{{cite web|url =https://islamdag.ru/lichnosti/44005 |title= Последний из великих сельджуков – Султан Санджар|website = «islamdag.ru»|access-date = 2026-05-30|lang = ru}}</ref>, ул [[Төркмәнстан|Төркмәнстандың]] хәҙерге Байрамали ҡалаһы янында ҡала. == Ғәиләһе == [[Файл:Ahmad_Sanjar.jpg|слева|мини|329x329пкс|Сәлжүкиҙәр династияһынан уғыҙ императоры Санжар.]] Санжарҙың [[Турной-хатун (жена Ахмада Санджара)|Турна Хатун]] менән никахтан ҡыҙҙары тыуа: * Мәх-Мөлөк хатун (1105—1122) 1119 йылда [[Мах-Мульк хатун|Санжар]] уны үҙенең ир туғаны Мәхмүт II- гә кейәүгә бирә. * [[Мах-Мульк хатун|Әмир Ситти Хатун]] (1129 й. вафат) — Мәхмүт II-нең икенсе ҡатыны. * Санжарҙың билдәһеҙ ҡыҙы 1124 йылда Ғәббәсиҙәр хәлифәһе Әл-Мөстәршиткә кейәүгә сыға. * Гәүһәр хатун 1134 йылда үҙенең ир туғаны [[Гаухар хатун|Ғият]] [[Масуд (султан Ирака)|әд-Дин Мәсүдкә]] кейәүгә сыға. == Сәнғәттә образы == === Әҙәбиәттә === * Мерв менән бәйле [[Ғәлишер Нәуаи|Ғәлишер Нәүаи]] Санжарҙы (''Санжар'') телгә ала. * «Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ тураһында» хикәйәһе Низами Гәнжәүиҙең биш китабына (хамса), «Серҙәр хазинаһы» китабына индерелгән. [http://rulibs.com/ru_zar/antique_myths/nizami/0/j26.html] === Кинотла === * "'''[[Пробуждение: Великие Сельджуки]]''' " (2020) — хәҙерге төрөк сериалында Әхмәт Санжар ролен төрөк актеры Экин Коч башҡара. === Нумизматикала === <center><gallery mode="packed" heights="200px"> Файл:5_manat._Türkmenistan,_2012_a.jpg|альт=Купюра в 5 туркменских манатов с изображением Ахмада Санджара (2012)| <small>Төркмәнстандың 5 манатлыҡ банкнотаһында Әхмәт Санжар һүрәте (2012)</small> </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]] [[Категория:Алфавит буйынса ғәскәр башлыҡтары]] [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:8 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:6 ноябрҙә тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Сәлжүкиҙәр |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |стиль_заголовка = background:{{Цвет|Ислам}}; |заголовок = [[Сәлжүкиҙәр]] |стиль_групп = background:{{Цвет|Ислам}}; text-align:center; |класс_списков = hlist hlist-items-nowrap |группа1 = [[Сәлжүкиҙәр|Иртә]] |список1 = * [[Тоҡаҡ]] * [[Сәлжүк]] * [[Чагры бәк]] |группа2 = [[Сәлжүкиҙәр дәүләте|Бөйөк]] |список2 = * [[Тоғрул бәк]] <small>(1038—63)</small> * [[Әлп-Арслан]] <small>(1063—72)</small> * [[Мәлик шаһ I]] <small>(1072—92)</small> * [[Мәхмүт ибн Мәлик шаһ|Махмуд I]] <small>(1092—94)</small> * [[Барҡыяруҡ]] <small>(1094—1104)</small> * [[Мәлик шаһ II]] <small>(1104—05)</small> * [[Мөхәммәт I (Сәлжүкиҙәр солтаны)|Мөхәммәт I]] <small>(1105—18)</small> * [[Әхмәт Санжар|Санжар]] <small>(1118—57)</small> |группа3 = [[Румский султанат|Ҡонья]] |список3 = * [[Сулейман ибн Кутулмыш|Сөләймән I]] <small>(1077—86)</small> * [[Ҡылыс-Арслан I]] <small>(1092—07)</small> * [[Мәлик-шаһ I (Рум)|Малик-шах I]] <small>(1107—16)</small> * [[Мәсуд I]] <small>(1116—56)</small> * [[Ҡылыс-Арслан II]] <small>(1156—92)</small> * [[Кәйхүсрәү I]] <small>(1192—1200)</small> * [[Рукн ад-дин Сулейман-шах|Сөләймән II]] <small>(1200—04)</small> * [[Ҡылыс-Арслан III]] <small>(1204—05)</small> * [[Кәйхүсрәү I]] <small>(1205—10)</small> * [[Кәйҡәүес I]] <small>(1210—19)</small> * [[Ҡәйҡубәд I]] <small>(1219—36)</small> * [[Кәйхүсрәү II]] <small>(1236—45)</small> * [[Кәйҡәүес II]] <small>(1245—57)</small> * [[Ҡылыс-Арслан IV]] <small>(1257—65)</small> * [[Кәйхүсрәү III]] <small>(1265—83)</small> * [[Мәсуд II]] <small>(1283—1307)</small> * [[Ҡәйҡубәд III]] <small>(1283—1307)</small> * [[Мәсуд III]] <small>(1307/1308)</small> |группа4 = [[Кермән султанлығы|Кермән]] |список4 = * [[Ҡауырд әек]] <small>(1041—73)</small> * [[Керман-шах ибн Кавурд-бек|Кермән шаһ]] <small>(1073)</small> * [[Хусейн Омар-шах]] <small>(1073—74)</small> * [[Султан-шах ибн Кавурд-бек|Солтан-шаһ]] <small>(1074—85)</small> * [[Туран-шах I ибн Кавурд-бек|Турән-шаһ I]] <small>(1085—97)</small> * [[Иран-шах ибн Туран-шах|Иран-шах]] <small>(1097—1101)</small> * [[Арслан-шах I ибн Керман-шах|Арслан-шаһ I]] <small>(1101—41)</small> * [[Мухаммад-шах I ибн Арслан-шах|Мөхәммәт-шах I]] <small>(1141—56)</small> * [[Тогрул-шах ибн Мухаммад-шах|Тоғрул-шаһ]] <small>(1156—67)</small> * [[Бахрам-шах ибн Тогрул-шах|Бахрам-шаһ]] <small>(1167—68)</small> * [[Арслан-шах II ибн Тогрул-шах|Арслан-шаһ II]] <small>(1168)</small> * [[Туран-шах II ибн Тогрул-шах|Туран-шаһ II]] <small>(1168—74)</small> * [[Мухаммад-шах II ибн Бахрам-шах|Мөхәммәт шаһ II]] <small>(1174—87)</small> * [[Мубарак (сельджукид)|Мөбәрәк]] <small>(1187)</small> |группа5 = [[Сирийский султанат|Сүриә]] |список5 = * [[Тутуш I]] <small>(1074—95)</small> * [[Рыдван ибн Тутуш|Рыдван]] <small>(1095—1113)</small> * [[Дукак бен Тутуш|Дуҡаҡ]] <small>(1095—1104)</small> * [[Тутуш II ибн Дукак|Тутуш II]] <small>(1104—1104)</small> * [[Алп Арслан ибн Ридван|Әлп-Арслан]] <small>(1113/1114)</small> * [[Султан-шах ибн Ридван|Солтан шаһ]] <small>(1114—17)</small> * [[Ибрахим ибн Ридван|Ибраһим]] <small>(1117—18)</small> |группа6 = [[Иракский султанат|Ираҡ]] |список6 = * [[Махмуд ибн Мухаммад|Мәхмүт II]] <small>(1118—31)</small> * [[Дауд ибн Махмуд|Дауыт]] <small>(1131—32)</small> * [[Тогрул ибн Мухаммед|Тоғрул II]] <small>(1132—33)</small> * [[Масуд ибн Мухаммад|Мәсуд]] <small>(1133—52)</small> * [[Малик-шах ибн Махмуд|Мәлик шаһ III]] <small>(1152—53)</small> * [[Мухаммад-шах ибн Махмуд|Мөхәммәт шаһ II]] <small>(1153—59)</small> * [[Сулейман-шах ибн Мухаммад|Сөләймән шаһ]] <small>(1159—61)</small> * [[Арслан-Шах II|Арслан шаһ]] <small>(1161—77)</small> * [[Тогрул III]] <small>(1177—94)</small> }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || }}<noinclude> [[Категория:Навигационные шаблоны:Мусульманские династии]] </noinclude> oj042poohfw1vdtf8fsgblp28j08vrh 1298567 1298566 2026-05-30T08:26:56Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Навигационные шаблоны:Мусульманские династии]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1298567 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөиззи үд-Дин Әбүл-Харис Әхмәт Санжар ибн Мәлик шаһ I''' ({{lang-tr|Muizzeddin Ahmed Sencer}}; от тюрк. «үтә тишеүсе», «һөжүм итеүсе»; 1084/1086 — {{ДС+Хиджра|8|5|1157}}); — 1118—1153 йылдарҙа [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүктәр империяһының]] һуңғы солтаны. [[Сәлжүкиҙәр]] династияһынан, ул Ҡыныҡ [[уғыҙҙар]] ҡәбиләһенән сыҡҡан. Тәүҙә ул [[Хорасанские сельджуки|Хөрәсән солтанлығы]] [[Солтан|солтаны була]], һуңынан, ағаһы солтан [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] вафат булғандан һуң, [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүкиҙәр империяһы]] биләмәләрен мираҫҡа ала. Санжар иң күренекле сәлжүк солтандарының береһе һәм монголдар баҫып инеүенә тиклем иң оҙаҡ хакимлыҡ иткән мосолман хакимы тип иҫәпләнә. Төрки сығышлы булыуына ҡарамаҫтан, Санжар ныҡ иранлаштырыла һәм, үҙенең батырлыҡтары арҡаһында, хатта [[Шаһнамә|«Шаһнамә»]] ләге ҡайһы бер мифологик шәхестәр кеүек легендар шәхескә әйләнә. Ысынлап та, урта быуат сығанаҡтары Санжарҙы "Хәсрәү бөйөклөгөнә һәм ҡаянидтар даны"на эйә тип һүрәтләй. Санжар тарихҡа күренекле дәүләт эшмәкәре һәм хәрби начальник ҡына түгел, мәҙәниәт яҡлаусыһы булараҡ та ингән. Ул үҙенең һарайына ғалимдарҙы, сәнғәт эшмәкәрҙәрен саҡыра, бөйөк ислам ғалимы Имам Газали менән яҙыша һәм хатта уның менән осраша. Күренекле шағирҙар араһында Әүхәд ад-Дин Әнүәриҙе (1126—1191), һарай шиғриәтенең иң ҙур вәкиле Әмир Мөиззиҙе (1072—1127), Ғүмәр Хәйәмде (1048—1131), күренекле суфый шағиры Санаиҙы (1081—1141) атарға мөмкин. Шулай уҡ солтан суфый остазы Әхмәд Намуки Йәми (1049—1142) менән мөнәсәбәттәрен өҙмәгән, ул Хөрәсәндә изге кеше булараҡ хөрмәт ителгән. Санжарҙы ҡурсалаған ғалимдар араһында күренекле Урта Азия механигы, физика, астроном, математика, философ һәм алхимик Абд-Рахман әл-Хәзини (1077—1155), дини тәғлимәтсе Ғүмәр ибн Сахлан ас-Сәүи (1145-се уҡыусы), дин белгесе, хоҡуҡ белгесе һәм тарихсы Әбүл-Фәтихәстан-1153) һәм башҡалар бар. Ул хәҙистәрҙе һәйбәт белгән, шуға ла хәҙис белгестәте араһында ҙур абруй ҡаҙанған. Шулай уҡ солтан фарсы телендә шиғырҙар яҙған<ref>{{cite web|url = http://islamosfera.ru/en/sultan-sandzhar-poslednij-velikij-seldzhuk/|title= Султан Санджар – последний Великий Сельджук|website = Исламосфера|access-date = 2027-05-30|lang = ru}}</ref>. == Биографияһы == Бөйөк сәлжүкиҙәр нәҫеленең һуңғы вәкиле Санжар — [[Мәлик шаһ I|Мәлик шаһ I-нең]] ҡол ҡатынынан тыуған кесе улдарының береһе. Мәлик шаһтың иртә вафат булыуы үҙ-ара ыҙғыштарҙың оҙайлы теҙмәһенә килтерә. Санжар мираҫлыҡ өсөнө өс ағаһы һәм үгәй туғаны — Мәхмүт I, [[Барҡыяруҡ]], [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] һәм Мәлик шаһ II менән бер-бер артлы һуғыштар алып бара. 1097 йылдан Санжар [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүк империяһының]] күпселек өлөшөндә хаким булып китә, уның баш ҡалаһы [[Нишапур]]ҙа була. Бер нисә хаким уға ҡаршы баш күтәрә, был Бөйөк Сәлжүк империяһының тарҡалыуына килтерә. 1118 йылда, Санжарҙың ике туғандарының һуңғыһы вафат булғандан һуң, Сәлжүкиҙәрҙең биләмәләре рәсми рәүештә бүленә. Энно Франциус әйткәнсә, Санжар Аламут ассасиндарын юҡ итеү кампанияһын үҙ өҫтөнә ала. Әммә үҙҙәренең нығытмаларына юлда, бер көн Санжар уянып китә һәм тыныслыҡ тәҡдиме менән хәнйәргә ҡыҫтырылған яҙма таба. Шаҡ ҡатып, Санжар Хәсән ибн Сәббәхҡә илселәр ебәрә, һәм улар бер-береһенең эшенә ҡыҫылмаҫҡа килешә. [[Файл:Sultan_Sanjar_mausoleum.jpg|альт=|слева|мини|192x192пкс|Солтан Әхмәт Санжар мавзолейы, Байрамали, [[Төркмәнстан]]]] 1141 йылда Санжар ҡараҡытайҙарға ҡаршы походҡа сыға һәм [[Сәмәрҡәнд]] янында улар менән осраша. Ҡатван үҙәне янындағы алышта Елүй Даши етәкселегендәге ҡараҡытайҙар ҡулынан еңелә һәм ун биш кенә һыбайлыһы менән ҡаса<ref >{{cite web|url =https://all-generals.ru/index.php|title= Ахмад Санджар (1084 г.—1157 г.)|website = Лучшие всех времен|access-date = 2026-05-30|lang = ru}}</ref>. Төркөстан [[уғыҙҙар]]ы Санжарҙы 1153 йылда баҫып ала һәм 1156 йылға тиклем әсирлектә тота, һуңынан ул ҡасып китә. Киләһе йылда Санжар [[дизентерия]]нан вафат була<ref>{{Китап|автор=[[Рашид ад-Дин]].|заглавие=Сборник летописей|ответственный=Пер. с персидского О. И. Смирновой, редакция проф. А. А. Семенова|ссылка=http://samlib.ru/k/konstantin_p/rashid2.shtml|место=М., Л.|издательство=Издательство [[АН СССР]]|год=1952|том=1, кн. 2|страницы=80}}{{Недоступная ссылка|accessdate=2018-05|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref> һәм Сәлжүкиҙәр дәүләтенең баш ҡалаһы [[Мерв]] ҡалаһындүҙе иҫән саҡта төҙөгән мавзолейҙа ерләнгән<ref >{{cite web|url =https://islamdag.ru/lichnosti/44005 |title= Последний из великих сельджуков – Султан Санджар|website = «islamdag.ru»|access-date = 2026-05-30|lang = ru}}</ref>, ул [[Төркмәнстан|Төркмәнстандың]] хәҙерге Байрамали ҡалаһы янында ҡала. == Ғәиләһе == [[Файл:Ahmad_Sanjar.jpg|слева|мини|329x329пкс|Сәлжүкиҙәр династияһынан уғыҙ императоры Санжар.]] Санжарҙың [[Турной-хатун (жена Ахмада Санджара)|Турна Хатун]] менән никахтан ҡыҙҙары тыуа: * Мәх-Мөлөк хатун (1105—1122) 1119 йылда [[Мах-Мульк хатун|Санжар]] уны үҙенең ир туғаны Мәхмүт II- гә кейәүгә бирә. * [[Мах-Мульк хатун|Әмир Ситти Хатун]] (1129 й. вафат) — Мәхмүт II-нең икенсе ҡатыны. * Санжарҙың билдәһеҙ ҡыҙы 1124 йылда Ғәббәсиҙәр хәлифәһе Әл-Мөстәршиткә кейәүгә сыға. * Гәүһәр хатун 1134 йылда үҙенең ир туғаны [[Гаухар хатун|Ғият]] [[Масуд (султан Ирака)|әд-Дин Мәсүдкә]] кейәүгә сыға. == Сәнғәттә образы == === Әҙәбиәттә === * Мерв менән бәйле [[Ғәлишер Нәуаи|Ғәлишер Нәүаи]] Санжарҙы (''Санжар'') телгә ала. * «Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ тураһында» хикәйәһе Низами Гәнжәүиҙең биш китабына (хамса), «Серҙәр хазинаһы» китабына индерелгән. [http://rulibs.com/ru_zar/antique_myths/nizami/0/j26.html] === Кинотла === * "'''[[Пробуждение: Великие Сельджуки]]''' " (2020) — хәҙерге төрөк сериалында Әхмәт Санжар ролен төрөк актеры Экин Коч башҡара. === Нумизматикала === <center><gallery mode="packed" heights="200px"> Файл:5_manat._Türkmenistan,_2012_a.jpg|альт=Купюра в 5 туркменских манатов с изображением Ахмада Санджара (2012)| <small>Төркмәнстандың 5 манатлыҡ банкнотаһында Әхмәт Санжар һүрәте (2012)</small> </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]] [[Категория:Алфавит буйынса ғәскәр башлыҡтары]] [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:8 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:6 ноябрҙә тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Сәлжүкиҙәр |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |стиль_заголовка = background:{{Цвет|Ислам}}; |заголовок = [[Сәлжүкиҙәр]] |стиль_групп = background:{{Цвет|Ислам}}; text-align:center; |класс_списков = hlist hlist-items-nowrap |группа1 = [[Сәлжүкиҙәр|Иртә]] |список1 = * [[Тоҡаҡ]] * [[Сәлжүк]] * [[Чагры бәк]] |группа2 = [[Сәлжүкиҙәр дәүләте|Бөйөк]] |список2 = * [[Тоғрул бәк]] <small>(1038—63)</small> * [[Әлп-Арслан]] <small>(1063—72)</small> * [[Мәлик шаһ I]] <small>(1072—92)</small> * [[Мәхмүт ибн Мәлик шаһ|Махмуд I]] <small>(1092—94)</small> * [[Барҡыяруҡ]] <small>(1094—1104)</small> * [[Мәлик шаһ II]] <small>(1104—05)</small> * [[Мөхәммәт I (Сәлжүкиҙәр солтаны)|Мөхәммәт I]] <small>(1105—18)</small> * [[Әхмәт Санжар|Санжар]] <small>(1118—57)</small> |группа3 = [[Румский султанат|Ҡонья]] |список3 = * [[Сулейман ибн Кутулмыш|Сөләймән I]] <small>(1077—86)</small> * [[Ҡылыс-Арслан I]] <small>(1092—07)</small> * [[Мәлик-шаһ I (Рум)|Малик-шах I]] <small>(1107—16)</small> * [[Мәсуд I]] <small>(1116—56)</small> * [[Ҡылыс-Арслан II]] <small>(1156—92)</small> * [[Кәйхүсрәү I]] <small>(1192—1200)</small> * [[Рукн ад-дин Сулейман-шах|Сөләймән II]] <small>(1200—04)</small> * [[Ҡылыс-Арслан III]] <small>(1204—05)</small> * [[Кәйхүсрәү I]] <small>(1205—10)</small> * [[Кәйҡәүес I]] <small>(1210—19)</small> * [[Ҡәйҡубәд I]] <small>(1219—36)</small> * [[Кәйхүсрәү II]] <small>(1236—45)</small> * [[Кәйҡәүес II]] <small>(1245—57)</small> * [[Ҡылыс-Арслан IV]] <small>(1257—65)</small> * [[Кәйхүсрәү III]] <small>(1265—83)</small> * [[Мәсуд II]] <small>(1283—1307)</small> * [[Ҡәйҡубәд III]] <small>(1283—1307)</small> * [[Мәсуд III]] <small>(1307/1308)</small> |группа4 = [[Кермән султанлығы|Кермән]] |список4 = * [[Ҡауырд әек]] <small>(1041—73)</small> * [[Керман-шах ибн Кавурд-бек|Кермән шаһ]] <small>(1073)</small> * [[Хусейн Омар-шах]] <small>(1073—74)</small> * [[Султан-шах ибн Кавурд-бек|Солтан-шаһ]] <small>(1074—85)</small> * [[Туран-шах I ибн Кавурд-бек|Турән-шаһ I]] <small>(1085—97)</small> * [[Иран-шах ибн Туран-шах|Иран-шах]] <small>(1097—1101)</small> * [[Арслан-шах I ибн Керман-шах|Арслан-шаһ I]] <small>(1101—41)</small> * [[Мухаммад-шах I ибн Арслан-шах|Мөхәммәт-шах I]] <small>(1141—56)</small> * [[Тогрул-шах ибн Мухаммад-шах|Тоғрул-шаһ]] <small>(1156—67)</small> * [[Бахрам-шах ибн Тогрул-шах|Бахрам-шаһ]] <small>(1167—68)</small> * [[Арслан-шах II ибн Тогрул-шах|Арслан-шаһ II]] <small>(1168)</small> * [[Туран-шах II ибн Тогрул-шах|Туран-шаһ II]] <small>(1168—74)</small> * [[Мухаммад-шах II ибн Бахрам-шах|Мөхәммәт шаһ II]] <small>(1174—87)</small> * [[Мубарак (сельджукид)|Мөбәрәк]] <small>(1187)</small> |группа5 = [[Сирийский султанат|Сүриә]] |список5 = * [[Тутуш I]] <small>(1074—95)</small> * [[Рыдван ибн Тутуш|Рыдван]] <small>(1095—1113)</small> * [[Дукак бен Тутуш|Дуҡаҡ]] <small>(1095—1104)</small> * [[Тутуш II ибн Дукак|Тутуш II]] <small>(1104—1104)</small> * [[Алп Арслан ибн Ридван|Әлп-Арслан]] <small>(1113/1114)</small> * [[Султан-шах ибн Ридван|Солтан шаһ]] <small>(1114—17)</small> * [[Ибрахим ибн Ридван|Ибраһим]] <small>(1117—18)</small> |группа6 = [[Иракский султанат|Ираҡ]] |список6 = * [[Махмуд ибн Мухаммад|Мәхмүт II]] <small>(1118—31)</small> * [[Дауд ибн Махмуд|Дауыт]] <small>(1131—32)</small> * [[Тогрул ибн Мухаммед|Тоғрул II]] <small>(1132—33)</small> * [[Масуд ибн Мухаммад|Мәсуд]] <small>(1133—52)</small> * [[Малик-шах ибн Махмуд|Мәлик шаһ III]] <small>(1152—53)</small> * [[Мухаммад-шах ибн Махмуд|Мөхәммәт шаһ II]] <small>(1153—59)</small> * [[Сулейман-шах ибн Мухаммад|Сөләймән шаһ]] <small>(1159—61)</small> * [[Арслан-Шах II|Арслан шаһ]] <small>(1161—77)</small> * [[Тогрул III]] <small>(1177—94)</small> }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || }}<noinclude> </noinclude> d4g64qmy3nwp5ot57d9bb45hsg0rgky 1298568 1298567 2026-05-30T08:27:24Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иҫкәрмәләр */ 1298568 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөиззи үд-Дин Әбүл-Харис Әхмәт Санжар ибн Мәлик шаһ I''' ({{lang-tr|Muizzeddin Ahmed Sencer}}; от тюрк. «үтә тишеүсе», «һөжүм итеүсе»; 1084/1086 — {{ДС+Хиджра|8|5|1157}}); — 1118—1153 йылдарҙа [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүктәр империяһының]] һуңғы солтаны. [[Сәлжүкиҙәр]] династияһынан, ул Ҡыныҡ [[уғыҙҙар]] ҡәбиләһенән сыҡҡан. Тәүҙә ул [[Хорасанские сельджуки|Хөрәсән солтанлығы]] [[Солтан|солтаны була]], һуңынан, ағаһы солтан [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] вафат булғандан һуң, [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүкиҙәр империяһы]] биләмәләрен мираҫҡа ала. Санжар иң күренекле сәлжүк солтандарының береһе һәм монголдар баҫып инеүенә тиклем иң оҙаҡ хакимлыҡ иткән мосолман хакимы тип иҫәпләнә. Төрки сығышлы булыуына ҡарамаҫтан, Санжар ныҡ иранлаштырыла һәм, үҙенең батырлыҡтары арҡаһында, хатта [[Шаһнамә|«Шаһнамә»]] ләге ҡайһы бер мифологик шәхестәр кеүек легендар шәхескә әйләнә. Ысынлап та, урта быуат сығанаҡтары Санжарҙы "Хәсрәү бөйөклөгөнә һәм ҡаянидтар даны"на эйә тип һүрәтләй. Санжар тарихҡа күренекле дәүләт эшмәкәре һәм хәрби начальник ҡына түгел, мәҙәниәт яҡлаусыһы булараҡ та ингән. Ул үҙенең һарайына ғалимдарҙы, сәнғәт эшмәкәрҙәрен саҡыра, бөйөк ислам ғалимы Имам Газали менән яҙыша һәм хатта уның менән осраша. Күренекле шағирҙар араһында Әүхәд ад-Дин Әнүәриҙе (1126—1191), һарай шиғриәтенең иң ҙур вәкиле Әмир Мөиззиҙе (1072—1127), Ғүмәр Хәйәмде (1048—1131), күренекле суфый шағиры Санаиҙы (1081—1141) атарға мөмкин. Шулай уҡ солтан суфый остазы Әхмәд Намуки Йәми (1049—1142) менән мөнәсәбәттәрен өҙмәгән, ул Хөрәсәндә изге кеше булараҡ хөрмәт ителгән. Санжарҙы ҡурсалаған ғалимдар араһында күренекле Урта Азия механигы, физика, астроном, математика, философ һәм алхимик Абд-Рахман әл-Хәзини (1077—1155), дини тәғлимәтсе Ғүмәр ибн Сахлан ас-Сәүи (1145-се уҡыусы), дин белгесе, хоҡуҡ белгесе һәм тарихсы Әбүл-Фәтихәстан-1153) һәм башҡалар бар. Ул хәҙистәрҙе һәйбәт белгән, шуға ла хәҙис белгестәте араһында ҙур абруй ҡаҙанған. Шулай уҡ солтан фарсы телендә шиғырҙар яҙған<ref>{{cite web|url = http://islamosfera.ru/en/sultan-sandzhar-poslednij-velikij-seldzhuk/|title= Султан Санджар – последний Великий Сельджук|website = Исламосфера|access-date = 2027-05-30|lang = ru}}</ref>. == Биографияһы == Бөйөк сәлжүкиҙәр нәҫеленең һуңғы вәкиле Санжар — [[Мәлик шаһ I|Мәлик шаһ I-нең]] ҡол ҡатынынан тыуған кесе улдарының береһе. Мәлик шаһтың иртә вафат булыуы үҙ-ара ыҙғыштарҙың оҙайлы теҙмәһенә килтерә. Санжар мираҫлыҡ өсөнө өс ағаһы һәм үгәй туғаны — Мәхмүт I, [[Барҡыяруҡ]], [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] һәм Мәлик шаһ II менән бер-бер артлы һуғыштар алып бара. 1097 йылдан Санжар [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүк империяһының]] күпселек өлөшөндә хаким булып китә, уның баш ҡалаһы [[Нишапур]]ҙа була. Бер нисә хаким уға ҡаршы баш күтәрә, был Бөйөк Сәлжүк империяһының тарҡалыуына килтерә. 1118 йылда, Санжарҙың ике туғандарының һуңғыһы вафат булғандан һуң, Сәлжүкиҙәрҙең биләмәләре рәсми рәүештә бүленә. Энно Франциус әйткәнсә, Санжар Аламут ассасиндарын юҡ итеү кампанияһын үҙ өҫтөнә ала. Әммә үҙҙәренең нығытмаларына юлда, бер көн Санжар уянып китә һәм тыныслыҡ тәҡдиме менән хәнйәргә ҡыҫтырылған яҙма таба. Шаҡ ҡатып, Санжар Хәсән ибн Сәббәхҡә илселәр ебәрә, һәм улар бер-береһенең эшенә ҡыҫылмаҫҡа килешә. [[Файл:Sultan_Sanjar_mausoleum.jpg|альт=|слева|мини|192x192пкс|Солтан Әхмәт Санжар мавзолейы, Байрамали, [[Төркмәнстан]]]] 1141 йылда Санжар ҡараҡытайҙарға ҡаршы походҡа сыға һәм [[Сәмәрҡәнд]] янында улар менән осраша. Ҡатван үҙәне янындағы алышта Елүй Даши етәкселегендәге ҡараҡытайҙар ҡулынан еңелә һәм ун биш кенә һыбайлыһы менән ҡаса<ref >{{cite web|url =https://all-generals.ru/index.php|title= Ахмад Санджар (1084 г.—1157 г.)|website = Лучшие всех времен|access-date = 2026-05-30|lang = ru}}</ref>. Төркөстан [[уғыҙҙар]]ы Санжарҙы 1153 йылда баҫып ала һәм 1156 йылға тиклем әсирлектә тота, һуңынан ул ҡасып китә. Киләһе йылда Санжар [[дизентерия]]нан вафат була<ref>{{Китап|автор=[[Рашид ад-Дин]].|заглавие=Сборник летописей|ответственный=Пер. с персидского О. И. Смирновой, редакция проф. А. А. Семенова|ссылка=http://samlib.ru/k/konstantin_p/rashid2.shtml|место=М., Л.|издательство=Издательство [[АН СССР]]|год=1952|том=1, кн. 2|страницы=80}}{{Недоступная ссылка|accessdate=2018-05|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref> һәм Сәлжүкиҙәр дәүләтенең баш ҡалаһы [[Мерв]] ҡалаһындүҙе иҫән саҡта төҙөгән мавзолейҙа ерләнгән<ref >{{cite web|url =https://islamdag.ru/lichnosti/44005 |title= Последний из великих сельджуков – Султан Санджар|website = «islamdag.ru»|access-date = 2026-05-30|lang = ru}}</ref>, ул [[Төркмәнстан|Төркмәнстандың]] хәҙерге Байрамали ҡалаһы янында ҡала. == Ғәиләһе == [[Файл:Ahmad_Sanjar.jpg|слева|мини|329x329пкс|Сәлжүкиҙәр династияһынан уғыҙ императоры Санжар.]] Санжарҙың [[Турной-хатун (жена Ахмада Санджара)|Турна Хатун]] менән никахтан ҡыҙҙары тыуа: * Мәх-Мөлөк хатун (1105—1122) 1119 йылда [[Мах-Мульк хатун|Санжар]] уны үҙенең ир туғаны Мәхмүт II- гә кейәүгә бирә. * [[Мах-Мульк хатун|Әмир Ситти Хатун]] (1129 й. вафат) — Мәхмүт II-нең икенсе ҡатыны. * Санжарҙың билдәһеҙ ҡыҙы 1124 йылда Ғәббәсиҙәр хәлифәһе Әл-Мөстәршиткә кейәүгә сыға. * Гәүһәр хатун 1134 йылда үҙенең ир туғаны [[Гаухар хатун|Ғият]] [[Масуд (султан Ирака)|әд-Дин Мәсүдкә]] кейәүгә сыға. == Сәнғәттә образы == === Әҙәбиәттә === * Мерв менән бәйле [[Ғәлишер Нәуаи|Ғәлишер Нәүаи]] Санжарҙы (''Санжар'') телгә ала. * «Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ тураһында» хикәйәһе Низами Гәнжәүиҙең биш китабына (хамса), «Серҙәр хазинаһы» китабына индерелгән. [http://rulibs.com/ru_zar/antique_myths/nizami/0/j26.html] === Кинотла === * "'''[[Пробуждение: Великие Сельджуки]]''' " (2020) — хәҙерге төрөк сериалында Әхмәт Санжар ролен төрөк актеры Экин Коч башҡара. === Нумизматикала === <center><gallery mode="packed" heights="200px"> Файл:5_manat._Türkmenistan,_2012_a.jpg|альт=Купюра в 5 туркменских манатов с изображением Ахмада Санджара (2012)| <small>Төркмәнстандың 5 манатлыҡ банкнотаһында Әхмәт Санжар һүрәте (2012)</small> </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]] [[Категория:Алфавит буйынса ғәскәр башлыҡтары]] [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:8 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:6 ноябрҙә тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Сәлжүкиҙәр |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |стиль_заголовка = background:{{Цвет|Ислам}}; |заголовок = [[Сәлжүкиҙәр]] |стиль_групп = background:{{Цвет|Ислам}}; text-align:center; |класс_списков = hlist hlist-items-nowrap |группа1 = [[Сәлжүкиҙәр|Иртә]] |список1 = * [[Тоҡаҡ]] * [[Сәлжүк]] * [[Чагры бәк]] |группа2 = [[Сәлжүкиҙәр дәүләте|Бөйөк]] |список2 = * [[Тоғрул бәк]] <small>(1038—63)</small> * [[Әлп-Арслан]] <small>(1063—72)</small> * [[Мәлик шаһ I]] <small>(1072—92)</small> * [[Мәхмүт ибн Мәлик шаһ|Махмуд I]] <small>(1092—94)</small> * [[Барҡыяруҡ]] <small>(1094—1104)</small> * [[Мәлик шаһ II]] <small>(1104—05)</small> * [[Мөхәммәт I (Сәлжүкиҙәр солтаны)|Мөхәммәт I]] <small>(1105—18)</small> * [[Әхмәт Санжар|Санжар]] <small>(1118—57)</small> |группа3 = [[Румский султанат|Ҡонья]] |список3 = * [[Сулейман ибн Кутулмыш|Сөләймән I]] <small>(1077—86)</small> * [[Ҡылыс-Арслан I]] <small>(1092—07)</small> * [[Мәлик-шаһ I (Рум)|Малик-шах I]] <small>(1107—16)</small> * [[Мәсуд I]] <small>(1116—56)</small> * [[Ҡылыс-Арслан II]] <small>(1156—92)</small> * [[Кәйхүсрәү I]] <small>(1192—1200)</small> * [[Рукн ад-дин Сулейман-шах|Сөләймән II]] <small>(1200—04)</small> * [[Ҡылыс-Арслан III]] <small>(1204—05)</small> * [[Кәйхүсрәү I]] <small>(1205—10)</small> * [[Кәйҡәүес I]] <small>(1210—19)</small> * [[Ҡәйҡубәд I]] <small>(1219—36)</small> * [[Кәйхүсрәү II]] <small>(1236—45)</small> * [[Кәйҡәүес II]] <small>(1245—57)</small> * [[Ҡылыс-Арслан IV]] <small>(1257—65)</small> * [[Кәйхүсрәү III]] <small>(1265—83)</small> * [[Мәсуд II]] <small>(1283—1307)</small> * [[Ҡәйҡубәд III]] <small>(1283—1307)</small> * [[Мәсуд III]] <small>(1307/1308)</small> |группа4 = [[Кермән султанлығы|Кермән]] |список4 = * [[Ҡауырд әек]] <small>(1041—73)</small> * [[Керман-шах ибн Кавурд-бек|Кермән шаһ]] <small>(1073)</small> * [[Хусейн Омар-шах]] <small>(1073—74)</small> * [[Султан-шах ибн Кавурд-бек|Солтан-шаһ]] <small>(1074—85)</small> * [[Туран-шах I ибн Кавурд-бек|Турән-шаһ I]] <small>(1085—97)</small> * [[Иран-шах ибн Туран-шах|Иран-шах]] <small>(1097—1101)</small> * [[Арслан-шах I ибн Керман-шах|Арслан-шаһ I]] <small>(1101—41)</small> * [[Мухаммад-шах I ибн Арслан-шах|Мөхәммәт-шах I]] <small>(1141—56)</small> * [[Тогрул-шах ибн Мухаммад-шах|Тоғрул-шаһ]] <small>(1156—67)</small> * [[Бахрам-шах ибн Тогрул-шах|Бахрам-шаһ]] <small>(1167—68)</small> * [[Арслан-шах II ибн Тогрул-шах|Арслан-шаһ II]] <small>(1168)</small> * [[Туран-шах II ибн Тогрул-шах|Туран-шаһ II]] <small>(1168—74)</small> * [[Мухаммад-шах II ибн Бахрам-шах|Мөхәммәт шаһ II]] <small>(1174—87)</small> * [[Мубарак (сельджукид)|Мөбәрәк]] <small>(1187)</small> |группа5 = [[Сирийский султанат|Сүриә]] |список5 = * [[Тутуш I]] <small>(1074—95)</small> * [[Рыдван ибн Тутуш|Рыдван]] <small>(1095—1113)</small> * [[Дукак бен Тутуш|Дуҡаҡ]] <small>(1095—1104)</small> * [[Тутуш II ибн Дукак|Тутуш II]] <small>(1104—1104)</small> * [[Алп Арслан ибн Ридван|Әлп-Арслан]] <small>(1113/1114)</small> * [[Султан-шах ибн Ридван|Солтан шаһ]] <small>(1114—17)</small> * [[Ибрахим ибн Ридван|Ибраһим]] <small>(1117—18)</small> |группа6 = [[Иракский султанат|Ираҡ]] |список6 = * [[Махмуд ибн Мухаммад|Мәхмүт II]] <small>(1118—31)</small> * [[Дауд ибн Махмуд|Дауыт]] <small>(1131—32)</small> * [[Тогрул ибн Мухаммед|Тоғрул II]] <small>(1132—33)</small> * [[Масуд ибн Мухаммад|Мәсуд]] <small>(1133—52)</small> * [[Малик-шах ибн Махмуд|Мәлик шаһ III]] <small>(1152—53)</small> * [[Мухаммад-шах ибн Махмуд|Мөхәммәт шаһ II]] <small>(1153—59)</small> * [[Сулейман-шах ибн Мухаммад|Сөләймән шаһ]] <small>(1159—61)</small> * [[Арслан-Шах II|Арслан шаһ]] <small>(1161—77)</small> * [[Тогрул III]] <small>(1177—94)</small> }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || }}<noinclude> </noinclude> hlaa66orpzbqykq3x3hp98v0ofvuo77 1 201233 1298565 2026-05-30T08:25:34Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Ахмад Санджар|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])08:25, 30 май 2026 (UTC) 1298565 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Ахмад Санджар|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])08:25, 30 май 2026 (UTC) er9pqyjltx29nmwk05sv2klhax4zx3w 0 201234 1298572 2026-05-30T09:05:49Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/151649301|Мохаммад Али-шах]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1298572 wikitext text/x-wiki '''Мөхәммәт Әли шаһ''' ({{lang-az|Məhəmmədəli şah Qacar}}, {{lang-fa|محمدعلی شاه قاجار}}; [[21 июнь]] [[1872 йыл]], [[Тәһран]] — [[5 апрель]] [[1925 йыл]], Сан-Ремо) — 1907 [[1872 йыл|йылдың]] [[5 апрель|3]] [[21 июнь|ғинуарынан]] [[1925 йыл|1909]] [[3 ғинуар|йылдың]] 16 [[1907 йыл|июленә]] [[16 июль|тиклем]] Ҡаджар династияһынан Ҡаджар империяһының [[1909 йыл|шаһиншаһы.]] == Биографияһы == Мөхәммәт Әли Мозафар әд-Дин шаһтың һәм Насреддин шаһтың ҡыҙ туғаны Өммөл Хәҡандың өлкән улы. Буласаҡ шаһтың тәрбиәселәренең береһе, [[ҡарайымдар]] шәрҡиәтсеһе Сергей Шапшал була. Принц булараҡ, Мөхәммәт Әли [[Тәбриз]] губернаторы вазифаһын биләй. Ул 1907 йылдың ғинуарында, атаһы вафат булғандан һуң, тәхеткә ултыра. 1906 йылда атаһы биргән конституцияны яҡларға вәғәҙә бирә, әммә был вәғәҙәне үтәй алмай.https://w.histrf.ru/articles/moh-a-mmed-al-i-shah Мухаммед Али шах/Всемирная история 1907 йылдың 1 майында шаһ Мирза Әли Әсғәр ханды премьер-министр итеп тәғәйенләй. Ул тәжрибәле сәйәсмән була, был вазифаны 1888—1896 һәм 1898—1903 йылдарҙа ла биләй һәм Мирза Әли Әсғәр хан, Эмин эс-Солтанех, Әтәбәк-и-Әзәм — Солтанға тоғро, Юғары хаким (беренсе министр титулы) титулдарына эйә була. Әммә 1907 йылдың 31 авгусында Мирза Әли Тәбриздән килгән федәйен Ғәббәс Аға тарафынан үлтерелә. 1908 йылдың 15 февралендә шаһ көймәһенә бомба ташлана. Шаһ зыян күрмәй, әммә уңышһыҙ үлтерергә маташыу уны бик шиксел итә. 3 июндә, йәнә үлтерергә маташыуҙарҙан ҡурҡып, шаһ Тәһрандағы һарайҙан сығып китә һәм ҡаланан ситтәге шаһ баҡсаларына юллана. 1908 йылдың 24 июнендә Мөхәммәт Әли фарсы казак бригадаһы ярҙамында Мәжлесте тарата. 1908 йылда [[Тәбриз|Тәбриздә]] шаһ хакимлығына ҡаршы ихтилал башлана. 1909 йылдың ғинуарында конституция яҡлылар, үҙҙәренең йоғонтоһон нығытырға тырышҡан Бәхтиәри хандары ярҙамында, [[Исфаһан|Исфаһанда]] власты ҡулға ала. Ғиланда (Рәштә һәм Ғиландың башҡа ҡалаларында) ихтилал башлана. Шул уҡ йылда әзербайжан социал-демократы Хәйҙәр хан Мөхәммәт Али шаһты үлтерергә маташыу ойоштора. Шаһ иҫән ҡала. Бушехрҙа, Бендер-Ғәббәстә һәм Ирандың тағы бер нисә ҡалаһында һәм районында шаһҡа ҡаршылар власҡа килә. [[1909 йыл|1909 йылдың]] [[13 июль|13 июлендә]] баш күтәреүселәр Тәһранға инә. 16 июлдә Федәй һәм Бәхтиәри отрядтары етәкселәренән, элекке министрҙарҙан һәм беренсе Мәжлес депутаттарынан торған Милли Ғәҙәттән тыш хәлдәр советы йыйыла. Ғәҙәттән тыш милли совет Мөхәммәт Әлиҙе вазифаһынан бушатыу һәм власты туның ун бер йәшлек улы Әхмәткә апшырыу тураһында иғлан итә. Мөхәммәт Әли Рәсәй миссияһында йәшенергә, һуңынан Рәсәйгә һөргөнгә китергә мәжбүр була.https://www.hrono.ru/biograf/bio_m/mohammedalishah.php Мохаммед-Али-шах 1911 йылда Мөхәммәт Әли шаһ хәрби отряд менән Иранға ҡайтып Әстрабадҡа төшә. Уға башҡа ҡаджар яҡлы көстәр ҡушыла, әммә барыһы ла Епрем хан Давтян етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан тар-мар ителә. Элекке шаһ бер нисә йыл [[Одесса|Одессала]], [[Шаһ һарайы|Гоголь урамындағы 2-се йортта]] йәшәй. Рәсәйҙә революциянан һуң, [[1920 йыл|1920]] йылда ул [[Истанбул|Истанбулға]] күсә, ә һуңынан Сан-Ремоға, [[Италия|Италияға]] күсенә, унда үлеменә тиклем йәшәй. == Шәхси тормошо == Мөхәммәт ике тапҡыр өйләнгән. Тәүге никахы Рубаба ханым менән 1890 йылда була, Рубаба тыумыштан иранлы булмағанлыҡтан, уларҙы балалары принц титулын йөрөтөргә йәки тәхетте мираҫ итеп алырға хоҡуҡлы булмай. Ғаиләнең бер улы була: * Хөсәйен Әли Мирза Этезад әс-Салтан (1896—1953) ике тапҡыр өйләнгән, ике никахтан туғыҙ балаһы булған. 1892 йылда Камран Мирза әл-Салтандың ҡыҙы [[Малеке Джахан|Мәликә Джаханға]] (1875—1947) өйләнгән. Улар һигеҙ балаһы тыуған: * Ғөләм Хөсәйен Мирза (р. ?), сабый сағында вафат була. * Солтан Әхмәт шаһ (21 ғинуар 1898 йыл — 21 февраль 1930 йыл), Фарсыстандың сираттағы шаһы. * [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]] (20 ноябрь 1899 йыл — 7 ғинуар 1943 йыл), 1909—1922 йылдарҙа Фарсыстандың Вәли Әхд (таж принцы), 1930—1943 йылдарҙа император ғаиләһе башлығы. * Хажиҙә ханым (1900–1959) Фәтхоллаһ мирза Мансурға кейәүгә сыҡҡан. Ғаиләнең бер ҡыҙы була: Маһиндохт Ҡаджар (1924—2009), ул [[Хәмит Мирза|Хәмит Мирза Ҡаджарға]] кейәүгә сыҡҡан<ref>qajar28.&#x20;''www.royalark.net''.&#x20;Дата обращения: 8 февраля 2026.</ref>. * Солтан Мәхмүт Мирза (9 октябрь 1905 йыл — 2 июль 1988 йыл) Эффата Аштианиға өйләнгән, бер ул һәм ҡыҙ үҫтергән. * Солтан Мәжит Мирза (7 ғинуар 1907 йыл — 24 май 1975 йыл ) ғүмеренең күп өлөшөн Францияла үткәрә. Ике тапҡыр өйләнгән, бер улы була: Әли Мирза Ҡаджар (1929—2011). * Ғәйшә ханым (1904/1908 – 1953) [[Абульфат Мирза Гованли-Каджар|Әбүлфәт Мирзаның]] улы Мәжид Мирзаға кейәүгә сыҡҡан. Ғаиләлә бер ул һәм ике ҡыҙ тыуа. * Мөхәммәт Мәхди Мирза (1908 йылдың сентябре — 1908 йыл). ?), уның Ҡаджар династияһы менән бәйләнеше тураһында шик бар. Ул өйләнмәгән һәм балалары булмаған<ref>Qajar (Kadjar) Succession.&#x20;''www.qajarpages.org''.&#x20;Дата обращения: 8 февраля 2026.</ref>. == Наградалары == * Леопольд орденының Ҙур Тәреһе ( [[Австро-Венгрия]] ) —1900 * Изге Андрей Первозванный ( [[Рәсәй империяһы]] ) ордены – 1905 * Изге Александр Невский ордены (Рәсәй империяһы)—1905 * Аҡ бөркөт ордены (Рәсәй империяһы) —1905 * Изге Станислав ордены, 1-се дәрәжә (Рәсәй империяһы) —1905 * Изге Анна ордены, 1-се дәрәжә (Рәсәй империяһы) — 1905 * Ғосман йортоноң Юғары ордены ( [[Ғосман империяһы]] ) — 1905 * Почет легионының Ҙур Тәреһе ( Өсөнсө Франция Республикаһы ) — 1907 == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Конституционная революция в Иране == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Төшөрөлгән монархтар]] [[Категория:Австрия Леопольд орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1925 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1872 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 июндә тыуғандар]] 71xmvupluw0h63sd9qyw67iju85affq 1298574 1298572 2026-05-30T09:10:53Z Юлдашева Луиза 18980 1298574 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөхәммәт Әли шаһ''' ({{lang-az|Məhəmmədəli şah Qacar}}, {{lang-fa|محمدعلی شاه قاجار}}; [[21 июнь]] [[1872 йыл]], [[Тәһран]] — [[5 апрель]] [[1925 йыл]], Сан-Ремо) — 1907 [[1872 йыл|йылдың]] [[5 апрель|3]] [[21 ғинуар]]ынан [[1909 йыл]]дың [[16 июль|16 июленә]] Ҡаджар династияһынан Ҡаджар империяһының шаһиншаһы. == Биографияһы == Мөхәммәт Әли Мозафар әд-Дин шаһтың һәм Насреддин шаһтың ҡыҙ туғаны Өммөл Хәҡандың өлкән улы. Буласаҡ шаһтың тәрбиәселәренең береһе, [[ҡарайымдар]] шәрҡиәтсеһе Сергей Шапшал була. Принц булараҡ, Мөхәммәт Әли [[Тәбриз]] губернаторы вазифаһын биләй. Ул 1907 йылдың ғинуарында, атаһы вафат булғандан һуң, тәхеткә ултыра. 1906 йылда атаһы биргән конституцияны яҡларға вәғәҙә бирә, әммә был вәғәҙәне үтәй алмай.https://w.histrf.ru/articles/moh-a-mmed-al-i-shah Мухаммед Али шах/Всемирная история 1907 йылдың 1 майында шаһ Мирза Әли Әсғәр ханды премьер-министр итеп тәғәйенләй. Ул тәжрибәле сәйәсмән була, был вазифаны 1888—1896 һәм 1898—1903 йылдарҙа ла биләй һәм Мирза Әли Әсғәр хан, Эмин эс-Солтанех, Әтәбәк-и-Әзәм — Солтанға тоғро, Юғары хаким (беренсе министр титулы) титулдарына эйә була. Әммә 1907 йылдың 31 авгусында Мирза Әли Тәбриздән килгән федәйен Ғәббәс Аға тарафынан үлтерелә. 1908 йылдың 15 февралендә шаһ көймәһенә бомба ташлана. Шаһ зыян күрмәй, әммә уңышһыҙ үлтерергә маташыу уны бик шиксел итә. 3 июндә, йәнә үлтерергә маташыуҙарҙан ҡурҡып, шаһ Тәһрандағы һарайҙан сығып китә һәм ҡаланан ситтәге шаһ баҡсаларына юллана. 1908 йылдың 24 июнендә Мөхәммәт Әли фарсы казак бригадаһы ярҙамында Мәжлесте тарата. 1908 йылда [[Тәбриз]]дә шаһ хакимлығына ҡаршы ихтилал башлана. 1909 йылдың ғинуарында конституция яҡлылар, үҙҙәренең йоғонтоһон нығытырға тырышҡан Бәхтиәри хандары ярҙамында, [[Исфаһан]]да власты ҡулға ала. Ғиланда (Рәштә һәм Ғиландың башҡа ҡалаларында) ихтилал башлана. Шул уҡ йылда әзербайжан социал-демократы Хәйҙәр хан Мөхәммәт Али шаһты үлтерергә маташыу ойоштора. Шаһ иҫән ҡала. Бушехрҙа, Бендер-Ғәббәстә һәм Ирандың тағы бер нисә ҡалаһында һәм районында шаһҡа ҡаршылар власҡа килә. [[1909 йыл|1909 йылдың]] [[13 июль|13 июлендә]] баш күтәреүселәр Тәһранға инә. 16 июлдә Федәй һәм Бәхтиәри отрядтары етәкселәренән, элекке министрҙарҙан һәм беренсе Мәжлес депутаттарынан торған Милли Ғәҙәттән тыш хәлдәр советы йыйыла. Ғәҙәттән тыш милли совет Мөхәммәт Әлиҙе вазифаһынан бушатыу һәм власты туның ун бер йәшлек улы Әхмәткә апшырыу тураһында иғлан итә. Мөхәммәт Әли Рәсәй миссияһында йәшенергә, һуңынан Рәсәйгә һөргөнгә китергә мәжбүр була.https://www.hrono.ru/biograf/bio_m/mohammedalishah.php Мохаммед-Али-шах 1911 йылда Мөхәммәт Әли шаһ хәрби отряд менән Иранға ҡайтып Әстрабадҡа төшә. Уға башҡа ҡаджар яҡлы көстәр ҡушыла, әммә барыһы ла Епрем хан Давтян етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан тар-мар ителә. Элекке шаһ бер нисә йыл [[Одесса]]ла, Гоголь урамындағы 2-се йортта йәшәй. Рәсәйҙә революциянан һуң, [[1920 йыл]]да ул [[Истанбул]]ға күсә, ә һуңынан Сан-Ремоға, [[Италия]]ға күсенә, унда үлеменә тиклем йәшәй. == Шәхси тормошо == Мөхәммәт ике тапҡыр өйләнгән. Тәүге никахы Рубаба ханым менән 1890 йылда була, Рубаба тыумыштан иранлы булмағанлыҡтан, уларҙы балалары принц титулын йөрөтөргә йәки тәхетте мираҫ итеп алырға хоҡуҡлы булмай. Ғаиләнең бер улы була: * Хөсәйен Әли Мирза Этезад әс-Салтан (1896—1953) ике тапҡыр өйләнгән, ике никахтан туғыҙ балаһы булған. 1892 йылда Камран Мирза әл-Салтандың ҡыҙы Мәликә Джаханға (1875—1947) өйләнгән. Улар һигеҙ балаһы тыуған: * Ғөләм Хөсәйен Мирза (р. ?), сабый сағында вафат була. * Солтан Әхмәт шаһ (21 ғинуар 1898 йыл — 21 февраль 1930 йыл), Фарсыстандың сираттағы шаһы. * [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]] (20 ноябрь 1899 йыл — 7 ғинуар 1943 йыл), 1909—1922 йылдарҙа Фарсыстандың Вәли Әхд (таж принцы), 1930—1943 йылдарҙа император ғаиләһе башлығы. * Хажиҙә ханым (1900—1959) Фәтхоллаһ мирза Мансурға кейәүгә сыҡҡан. Ғаиләнең бер ҡыҙы була: Маһиндохт Ҡаджар (1924—2009), ул [[Хәмит Мирза|Хәмит Мирза Ҡаджарға]] кейәүгә сыҡҡан<ref>qajar28. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 8 февраля 2026.</ref>. * Солтан Мәхмүт Мирза (9 октябрь 1905 йыл — 2 июль 1988 йыл) Эффата Аштианиға өйләнгән, бер ул һәм ҡыҙ үҫтергән. * Солтан Мәжит Мирза (7 ғинуар 1907 йыл — 24 май 1975 йыл) ғүмеренең күп өлөшөн Францияла үткәрә. Ике тапҡыр өйләнгән, бер улы була: Әли Мирза Ҡаджар (1929—2011). * Ғәйшә ханым (1904/1908 — 1953) [[Абульфат Мирза Гованли-Каджар|Әбүлфәт Мирзаның]] улы Мәжид Мирзаға кейәүгә сыҡҡан. Ғаиләлә бер ул һәм ике ҡыҙ тыуа. * Мөхәммәт Мәхди Мирза (1908 йылдың сентябре — 1908 йыл). ?), уның Ҡаджар династияһы менән бәйләнеше тураһында шик бар. Ул өйләнмәгән һәм балалары булмаған<ref>Qajar (Kadjar) Succession. ''www.qajarpages.org''. Дата обращения: 8 февраля 2026.</ref>. == Наградалары == * Леопольд орденының Ҙур Тәреһе ([[Австро-Венгрия]]) —1900 * Изге Андрей Первозванный ([[Рәсәй империяһы]]) ордены — 1905 * Изге Александр Невский ордены (Рәсәй империяһы)—1905 * Аҡ бөркөт ордены (Рәсәй империяһы) —1905 * Изге Станислав ордены, 1-се дәрәжә (Рәсәй империяһы) —1905 * Изге Анна ордены, 1-се дәрәжә (Рәсәй империяһы) — 1905 * Ғосман йортоноң Юғары ордены ([[Ғосман империяһы]]) — 1905 * Почет легионының Ҙур Тәреһе (Өсөнсө Франция Республикаһы) — 1907 == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Конституционная революция в Иране == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Төшөрөлгән монархтар]] [[Категория:Австрия Леопольд орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1925 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1872 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 июндә тыуғандар]] nkpehzzjrjj94juj4faz8u3gcehj0ju 1298579 1298574 2026-05-30T09:20:48Z Юлдашева Луиза 18980 1298579 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөхәммәт Әли шаһ''' ({{lang-az|Məhəmmədəli şah Qacar}}, {{lang-fa|محمدعلی شاه قاجار}}; [[21 июнь]] [[1872 йыл]], [[Тәһран]] — [[5 апрель]] [[1925 йыл]], Сан-Ремо) — 1907 [[1872 йыл|йылдың]] [[5 апрель|3]] [[21 ғинуар]]ынан [[1909 йыл]]дың [[16 июль|16 июленә]] Ҡаджар династияһынан Ҡаджар империяһының шаһиншаһы. == Биографияһы == Мөхәммәт Әли Мозафар әд-Дин шаһтың һәм Насреддин шаһтың ҡыҙ туғаны Өммөл Хәҡандың өлкән улы. Буласаҡ шаһтың тәрбиәселәренең береһе, [[ҡарайымдар]] шәрҡиәтсеһе Сергей Шапшал була. Принц булараҡ, Мөхәммәт Әли [[Тәбриз]] губернаторы вазифаһын биләй. Ул 1907 йылдың ғинуарында, атаһы вафат булғандан һуң, тәхеткә ултыра. 1906 йылда атаһы биргән конституцияны яҡларға вәғәҙә бирә, әммә был вәғәҙәне үтәй алмай.https://w.histrf.ru/articles/moh-a-mmed-al-i-shah Мухаммед Али шах/Всемирная история 1907 йылдың 1 майында шаһ Мирза Әли Әсғәр ханды премьер-министр итеп тәғәйенләй. Ул тәжрибәле сәйәсмән була, был вазифаны 1888—1896 һәм 1898—1903 йылдарҙа ла биләй һәм Мирза Әли Әсғәр хан, Эмин эс-Солтанех, Әтәбәк-и-Әзәм — Солтанға тоғро, Юғары хаким (беренсе министр титулы) титулдарына эйә була. Әммә 1907 йылдың 31 авгусында Мирза Әли Тәбриздән килгән федәйен Ғәббәс Аға тарафынан үлтерелә. 1908 йылдың 15 февралендә шаһ көймәһенә бомба ташлана. Шаһ зыян күрмәй, әммә уңышһыҙ үлтерергә маташыу уны бик шиксел итә. 3 июндә, йәнә үлтерергә маташыуҙарҙан ҡурҡып, шаһ Тәһрандағы һарайҙан сығып китә һәм ҡаланан ситтәге шаһ баҡсаларына юллана. 1908 йылдың 24 июнендә Мөхәммәт Әли фарсы казак бригадаһы ярҙамында Мәжлесте тарата. 1908 йылда [[Тәбриз]]дә шаһ хакимлығына ҡаршы ихтилал башлана. 1909 йылдың ғинуарында конституция яҡлылар, үҙҙәренең йоғонтоһон нығытырға тырышҡан Бәхтиәри хандары ярҙамында, [[Исфаһан]]да власты ҡулға ала. Ғиланда (Рәштә һәм Ғиландың башҡа ҡалаларында) ихтилал башлана. Шул уҡ йылда әзербайжан социал-демократы Хәйҙәр хан Мөхәммәт Али шаһты үлтерергә маташыу ойоштора. Шаһ иҫән ҡала. Бушехрҙа, Бендер-Ғәббәстә һәм Ирандың тағы бер нисә ҡалаһында һәм районында шаһҡа ҡаршылар власҡа килә. [[1909 йыл|1909 йылдың]] [[13 июль|13 июлендә]] баш күтәреүселәр Тәһранға инә. 16 июлдә Федәй һәм Бәхтиәри отрядтары етәкселәренән, элекке министрҙарҙан һәм беренсе Мәжлес депутаттарынан торған Милли Ғәҙәттән тыш хәлдәр советы йыйыла. Ғәҙәттән тыш милли совет Мөхәммәт Әлиҙе вазифаһынан бушатыу һәм власты туның ун бер йәшлек улы Әхмәткә апшырыу тураһында иғлан итә. Мөхәммәт Әли Рәсәй миссияһында йәшенергә, һуңынан Рәсәйгә һөргөнгә китергә мәжбүр була.https://www.hrono.ru/biograf/bio_m/mohammedalishah.php Мохаммед-Али-шах 1911 йылда Мөхәммәт Әли шаһ хәрби отряд менән Иранға ҡайтып Әстрабадҡа төшә. Уға башҡа ҡаджар яҡлы көстәр ҡушыла, әммә барыһы ла Епрем хан Давтян етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан тар-мар ителә. Элекке шаһ бер нисә йыл [[Одесса]]ла, Гоголь урамындағы 2-се йортта йәшәй. Рәсәйҙә революциянан һуң, [[1920 йыл]]да ул [[Истанбул]]ға күсә, ә һуңынан Сан-Ремоға, [[Италия]]ға күсенә, унда үлеменә тиклем йәшәй. == Шәхси тормошо == Мөхәммәт ике тапҡыр өйләнгән. Тәүге никахы Рубаба ханым менән 1890 йылда була, Рубаба тыумыштан иранлы булмағанлыҡтан, уларҙы балалары принц титулын йөрөтөргә йәки тәхетте мираҫ итеп алырға хоҡуҡлы булмай. Ғаиләнең бер улы була: * Хөсәйен Әли Мирза Этезад әс-Салтан (1896—1953) ике тапҡыр өйләнгән, ике никахтан туғыҙ балаһы булған. 1892 йылда Камран Мирза әл-Салтандың ҡыҙы Мәликә Джаханға (1875—1947) өйләнгән. Улар һигеҙ балаһы тыуған: * Ғөләм Хөсәйен Мирза (р. ?), сабый сағында вафат була. * Солтан Әхмәт шаһ (21 ғинуар 1898 йыл — 21 февраль 1930 йыл), Фарсыстандың сираттағы шаһы. * [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]] (20 ноябрь 1899 йыл — 7 ғинуар 1943 йыл), 1909—1922 йылдарҙа Фарсыстандың Вәли Әхд (таж принцы), 1930—1943 йылдарҙа император ғаиләһе башлығы. * Хажиҙә ханым (1900—1959) Фәтхоллаһ мирза Мансурға кейәүгә сыҡҡан. Ғаиләнең бер ҡыҙы була: Маһиндохт Ҡаджар (1924—2009), ул [[Хәмит Мирза|Хәмит Мирза Ҡаджарға]] кейәүгә сыҡҡан<ref>qajar28. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 8 февраля 2026.</ref>. * Солтан Мәхмүт Мирза (9 октябрь 1905 йыл — 2 июль 1988 йыл) Эффата Аштианиға өйләнгән, бер ул һәм ҡыҙ үҫтергән. * Солтан Мәжит Мирза (7 ғинуар 1907 йыл — 24 май 1975 йыл) ғүмеренең күп өлөшөн Францияла үткәрә. Ике тапҡыр өйләнгән, бер улы була: Әли Мирза Ҡаджар (1929—2011). * Ғәйшә ханым (1904/1908 — 1953) [[Абульфат Мирза Гованли-Каджар|Әбүлфәт Мирзаның]] улы Мәжид Мирзаға кейәүгә сыҡҡан. Ғаиләлә бер ул һәм ике ҡыҙ тыуа. * Мөхәммәт Мәхди Мирза (1908 йылдың сентябре — 1908 йыл). ?), уның Ҡаджар династияһы менән бәйләнеше тураһында шик бар. Ул өйләнмәгән һәм балалары булмаған<ref>Qajar (Kadjar) Succession. ''www.qajarpages.org''. Дата обращения: 8 февраля 2026.</ref>. == Наградалары == * Леопольд орденының Ҙур Тәреһе ([[Австро-Венгрия]]) —1900 * Изге Андрей Первозванный ([[Рәсәй империяһы]]) ордены — 1905 * Изге Александр Невский ордены (Рәсәй империяһы)—1905 * Аҡ бөркөт ордены (Рәсәй империяһы) —1905 * Изге Станислав ордены, 1-се дәрәжә (Рәсәй империяһы) —1905 * Изге Анна ордены, 1-се дәрәжә (Рәсәй империяһы) — 1905 * Ғосман йортоноң Юғары ордены ([[Ғосман империяһы]]) — 1905 * Почет легионының Ҙур Тәреһе (Өсөнсө Франция Республикаһы) — 1907 == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Конституционная революция в Иране == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Төшөрөлгән монархтар]] [[Категория:Австрия Леопольд орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1925 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1872 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 июндә тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Иран шаһиншаһтары |заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]] |список1 = * [[Бөйөк Кир II]] * [[Камбис II]] * [[Дарий I]] * [[Ксеркс I]] * [[Артаксеркс I]] * [[Ксеркс II]] * [[Секудиан]] * [[Дарий II]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Арсес]] * [[Дарий III]] |заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]] |список2 = * [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]] * [[Фраат II]] * [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]] * [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]] * [[Готарз I]] * [[Ород I]] * [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]] * [[Фраат III]] * [[Ород II]] * [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]] * [[Пакор I]] * [[Фраат IV]] * [[Фраат V]] * [[Муза Парфянская]] * [[Ород III]] * [[Вонон I]] * [[Артабан III]] * [[Тиридат III]] * [[Вардан I]] * [[Готарз II]] * [[Вонон II]] * [[Вологез I]] * [[Вологез II]] * [[Вологез III]] * [[Хосрой (Ороз)]] * [[Митридат IV]] * [[Вологез IV]] * [[Вологез V]] * [[Вологез VI]] * [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]] |заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]] |список3 = * [[Ардашир Папакан]] * [[Пероз|Пероз I]] * [[Шапур I]] * [[Ормизд I]] * [[Бахрам I]] * [[Бахрам II]] * [[Бахрам III]] * [[Нарсе]] * [[Ормизд II]] * [[Шапур II]] * [[Әрташир II]] * [[Шапур III]] * [[Бахрам IV]] * [[Йездегерд I]] * [[Бахрам V]] * [[Йездегерд II]] * [[Ормизд III]] * [[Пероз]] * [[Балаш (шахиншах)|Балаш]] * [[Ҡәүәт I]] * [[Замасп]] * [[Хәсрәү I Ануширван]] * [[Ормизд IV]] * [[Бахрам Чубин]] * [[Хәсрәү II Пәрүииз]] * [[Ҡәүәт II]] * [[Арташир III]] * [[Фаррухан Шахрвараз]] * [[Борандохт]] * [[Азармедохт]] * [[Хосров V]] * [[Йездегерд III]] |заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]] |список4 = * [[Исмәғил I]] * [[Тахмасп I]] * [[Исмәғил II]] * [[Мухаммад Худабенде]] * [[Бөйөк Ғәббәс I]] * [[Сефи I]] * [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]] * [[Сөләймән Сефи]] * [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]] * [[Тахмасп II]] * [[Ғәббәс III]] * [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]] * [[Сефевиды#Исмәғил III|Исмәғил III]] |заголовок5 = [[Хотаки]] |список5 = * [[Мир Махмуд-шах|Мир Махмүт]] * [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]] |заголовок6 = [[әфшәриҙәр]] |список6 = * [[Надир-шах|Нәдир]] * [[Али Адил-шах|Әли Әҙил]] * [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]] * [[Шахрох-шах|Шахрох]] |заголовок7 = [[Зәндәр]] |список7 = * [[Али Мурад-шах|Әли Морат]] * [[Джафар-шах|Джафар]] * [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]] |заголовок8 = [[Каджары (династия)|Ҡаджарҙар]] |список8 = * [[Аға Мөхәммәт Шаһ Ҡаджар|Аға Мөхәммәт]] * [[Фетх Али-шах|Фәтәли]] * [[Мөхәммәт-шаһ Ҡаджар|Мөхәммәт]] * [[Нәсер әд-Дин Шах|Насретдин]] * [[Мозафереддин шаһ Ҡаджар|Мозафереддин]] * [[Мөхәммәт Әли шаһ|Мөхәммәт Әли]] * [[Солтан Әхмәт шаһ|Солтан Әхмәт]] |заголовок9 = [[Пәһләүиҙәр]] |список9 = * [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]] * [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]] }}<noinclude> </noinclude> [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1749 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1719 йылда тыуғандар]] 0fn3jw2utem9sz5pn5mc5bpb1pa04dq 1298580 1298579 2026-05-30T09:23:37Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298580 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөхәммәт Әли шаһ''' ({{lang-az|Məhəmmədəli şah Qacar}}, {{lang-fa|محمدعلی شاه قاجار}}; [[21 июнь]] [[1872 йыл]], [[Тәһран]] — [[5 апрель]] [[1925 йыл]], Сан-Ремо) — 1907 [[1872 йыл|йылдың]] [[5 апрель|3]] [[21 ғинуар]]ынан [[1909 йыл]]дың [[16 июль|16 июленә]] Ҡаджар династияһынан Ҡаджар империяһының шаһиншаһы. == Биографияһы == Мөхәммәт Әли Мозафар әд-Дин шаһтың һәм Насреддин шаһтың ҡыҙ туғаны Өммөл Хәҡандың өлкән улы. Буласаҡ шаһтың тәрбиәселәренең береһе, [[ҡарайымдар]] шәрҡиәтсеһе Сергей Шапшал була. Принц булараҡ, Мөхәммәт Әли [[Тәбриз]] губернаторы вазифаһын биләй. Ул 1907 йылдың ғинуарында, атаһы вафат булғандан һуң, тәхеткә ултыра. 1906 йылда атаһы биргән конституцияны яҡларға вәғәҙә бирә, әммә был вәғәҙәне үтәй алмай<ref >{{cite web|url =https://w.histrf.ru/articles/moh-a-mmed-al-i-shah |title= Мухаммед Али шах|website = Всемирная история|access-date = 2026-05-30|lang = ru}}</ref>. 1907 йылдың 1 майында шаһ Мирза Әли Әсғәр ханды премьер-министр итеп тәғәйенләй. Ул тәжрибәле сәйәсмән була, был вазифаны 1888—1896 һәм 1898—1903 йылдарҙа ла биләй һәм Мирза Әли Әсғәр хан, Эмин эс-Солтанех, Әтәбәк-и-Әзәм — Солтанға тоғро, Юғары хаким (беренсе министр титулы) титулдарына эйә була. Әммә 1907 йылдың 31 авгусында Мирза Әли Тәбриздән килгән федәйен Ғәббәс Аға тарафынан үлтерелә. 1908 йылдың 15 февралендә шаһ көймәһенә бомба ташлана. Шаһ зыян күрмәй, әммә уңышһыҙ үлтерергә маташыу уны бик шиксел итә. 3 июндә, йәнә үлтерергә маташыуҙарҙан ҡурҡып, шаһ Тәһрандағы һарайҙан сығып китә һәм ҡаланан ситтәге шаһ баҡсаларына юллана. 1908 йылдың 24 июнендә Мөхәммәт Әли фарсы казак бригадаһы ярҙамында Мәжлесте тарата. 1908 йылда [[Тәбриз]]дә шаһ хакимлығына ҡаршы ихтилал башлана. 1909 йылдың ғинуарында конституция яҡлылар, үҙҙәренең йоғонтоһон нығытырға тырышҡан Бәхтиәри хандары ярҙамында, [[Исфаһан]]да власты ҡулға ала. Ғиланда (Рәштә һәм Ғиландың башҡа ҡалаларында) ихтилал башлана. Шул уҡ йылда әзербайжан социал-демократы Хәйҙәр хан Мөхәммәт Али шаһты үлтерергә маташыу ойоштора. Шаһ иҫән ҡала. Бушехрҙа, Бендер-Ғәббәстә һәм Ирандың тағы бер нисә ҡалаһында һәм районында шаһҡа ҡаршылар власҡа килә. [[1909 йыл|1909 йылдың]] [[13 июль|13 июлендә]] баш күтәреүселәр Тәһранға инә. 16 июлдә Федәй һәм Бәхтиәри отрядтары етәкселәренән, элекке министрҙарҙан һәм беренсе Мәжлес депутаттарынан торған Милли Ғәҙәттән тыш хәлдәр советы йыйыла. Ғәҙәттән тыш милли совет Мөхәммәт Әлиҙе вазифаһынан бушатыу һәм власты туның ун бер йәшлек улы Әхмәткә апшырыу тураһында иғлан итә. Мөхәммәт Әли Рәсәй миссияһында йәшенергә, һуңынан Рәсәйгә һөргөнгә китергә мәжбүр була.https://www.hrono.ru/biograf/bio_m/mohammedalishah.php Мохаммед-Али-шах 1911 йылда Мөхәммәт Әли шаһ хәрби отряд менән Иранға ҡайтып Әстрабадҡа төшә. Уға башҡа ҡаджар яҡлы көстәр ҡушыла, әммә барыһы ла Епрем хан Давтян етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан тар-мар ителә. Элекке шаһ бер нисә йыл [[Одесса]]ла, Гоголь урамындағы 2-се йортта йәшәй. Рәсәйҙә революциянан һуң, [[1920 йыл]]да ул [[Истанбул]]ға күсә, ә һуңынан Сан-Ремоға, [[Италия]]ға күсенә, унда үлеменә тиклем йәшәй. == Шәхси тормошо == Мөхәммәт ике тапҡыр өйләнгән. Тәүге никахы Рубаба ханым менән 1890 йылда була, Рубаба тыумыштан иранлы булмағанлыҡтан, уларҙы балалары принц титулын йөрөтөргә йәки тәхетте мираҫ итеп алырға хоҡуҡлы булмай. Ғаиләнең бер улы була: * Хөсәйен Әли Мирза Этезад әс-Салтан (1896—1953) ике тапҡыр өйләнгән, ике никахтан туғыҙ балаһы булған. 1892 йылда Камран Мирза әл-Салтандың ҡыҙы Мәликә Джаханға (1875—1947) өйләнгән. Улар һигеҙ балаһы тыуған: * Ғөләм Хөсәйен Мирза (р. ?), сабый сағында вафат була. * Солтан Әхмәт шаһ (21 ғинуар 1898 йыл — 21 февраль 1930 йыл), Фарсыстандың сираттағы шаһы. * [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]] (20 ноябрь 1899 йыл — 7 ғинуар 1943 йыл), 1909—1922 йылдарҙа Фарсыстандың Вәли Әхд (таж принцы), 1930—1943 йылдарҙа император ғаиләһе башлығы. * Хажиҙә ханым (1900—1959) Фәтхоллаһ мирза Мансурға кейәүгә сыҡҡан. Ғаиләнең бер ҡыҙы була: Маһиндохт Ҡаджар (1924—2009), ул [[Хәмит Мирза|Хәмит Мирза Ҡаджарға]] кейәүгә сыҡҡан<ref>qajar28. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 8 февраля 2026.</ref>. * Солтан Мәхмүт Мирза (9 октябрь 1905 йыл — 2 июль 1988 йыл) Эффата Аштианиға өйләнгән, бер ул һәм ҡыҙ үҫтергән. * Солтан Мәжит Мирза (7 ғинуар 1907 йыл — 24 май 1975 йыл) ғүмеренең күп өлөшөн Францияла үткәрә. Ике тапҡыр өйләнгән, бер улы була: Әли Мирза Ҡаджар (1929—2011). * Ғәйшә ханым (1904/1908 — 1953) [[Абульфат Мирза Гованли-Каджар|Әбүлфәт Мирзаның]] улы Мәжид Мирзаға кейәүгә сыҡҡан. Ғаиләлә бер ул һәм ике ҡыҙ тыуа. * Мөхәммәт Мәхди Мирза (1908 йылдың сентябре — 1908 йыл). ?), уның Ҡаджар династияһы менән бәйләнеше тураһында шик бар. Ул өйләнмәгән һәм балалары булмаған<ref>Qajar (Kadjar) Succession. ''www.qajarpages.org''. Дата обращения: 8 февраля 2026.</ref>. == Наградалары == * Леопольд орденының Ҙур Тәреһе ([[Австро-Венгрия]]) —1900 * Изге Андрей Первозванный ([[Рәсәй империяһы]]) ордены — 1905 * Изге Александр Невский ордены (Рәсәй империяһы)—1905 * Аҡ бөркөт ордены (Рәсәй империяһы) —1905 * Изге Станислав ордены, 1-се дәрәжә (Рәсәй империяһы) —1905 * Изге Анна ордены, 1-се дәрәжә (Рәсәй империяһы) — 1905 * Ғосман йортоноң Юғары ордены ([[Ғосман империяһы]]) — 1905 * Почет легионының Ҙур Тәреһе (Өсөнсө Франция Республикаһы) — 1907 == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Конституционная революция в Иране == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Төшөрөлгән монархтар]] [[Категория:Австрия Леопольд орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1925 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1872 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 июндә тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Иран шаһиншаһтары |заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]] |список1 = * [[Бөйөк Кир II]] * [[Камбис II]] * [[Дарий I]] * [[Ксеркс I]] * [[Артаксеркс I]] * [[Ксеркс II]] * [[Секудиан]] * [[Дарий II]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Арсес]] * [[Дарий III]] |заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]] |список2 = * [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]] * [[Фраат II]] * [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]] * [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]] * [[Готарз I]] * [[Ород I]] * [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]] * [[Фраат III]] * [[Ород II]] * [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]] * [[Пакор I]] * [[Фраат IV]] * [[Фраат V]] * [[Муза Парфянская]] * [[Ород III]] * [[Вонон I]] * [[Артабан III]] * [[Тиридат III]] * [[Вардан I]] * [[Готарз II]] * [[Вонон II]] * [[Вологез I]] * [[Вологез II]] * [[Вологез III]] * [[Хосрой (Ороз)]] * [[Митридат IV]] * [[Вологез IV]] * [[Вологез V]] * [[Вологез VI]] * [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]] |заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]] |список3 = * [[Ардашир Папакан]] * [[Пероз|Пероз I]] * [[Шапур I]] * [[Ормизд I]] * [[Бахрам I]] * [[Бахрам II]] * [[Бахрам III]] * [[Нарсе]] * [[Ормизд II]] * [[Шапур II]] * [[Әрташир II]] * [[Шапур III]] * [[Бахрам IV]] * [[Йездегерд I]] * [[Бахрам V]] * [[Йездегерд II]] * [[Ормизд III]] * [[Пероз]] * [[Балаш (шахиншах)|Балаш]] * [[Ҡәүәт I]] * [[Замасп]] * [[Хәсрәү I Ануширван]] * [[Ормизд IV]] * [[Бахрам Чубин]] * [[Хәсрәү II Пәрүииз]] * [[Ҡәүәт II]] * [[Арташир III]] * [[Фаррухан Шахрвараз]] * [[Борандохт]] * [[Азармедохт]] * [[Хосров V]] * [[Йездегерд III]] |заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]] |список4 = * [[Исмәғил I]] * [[Тахмасп I]] * [[Исмәғил II]] * [[Мухаммад Худабенде]] * [[Бөйөк Ғәббәс I]] * [[Сефи I]] * [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]] * [[Сөләймән Сефи]] * [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]] * [[Тахмасп II]] * [[Ғәббәс III]] * [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]] * [[Сефевиды#Исмәғил III|Исмәғил III]] |заголовок5 = [[Хотаки]] |список5 = * [[Мир Махмуд-шах|Мир Махмүт]] * [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]] |заголовок6 = [[әфшәриҙәр]] |список6 = * [[Надир-шах|Нәдир]] * [[Али Адил-шах|Әли Әҙил]] * [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]] * [[Шахрох-шах|Шахрох]] |заголовок7 = [[Зәндәр]] |список7 = * [[Али Мурад-шах|Әли Морат]] * [[Джафар-шах|Джафар]] * [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]] |заголовок8 = [[Каджары (династия)|Ҡаджарҙар]] |список8 = * [[Аға Мөхәммәт Шаһ Ҡаджар|Аға Мөхәммәт]] * [[Фетх Али-шах|Фәтәли]] * [[Мөхәммәт-шаһ Ҡаджар|Мөхәммәт]] * [[Нәсер әд-Дин Шах|Насретдин]] * [[Мозафереддин шаһ Ҡаджар|Мозафереддин]] * [[Мөхәммәт Әли шаһ|Мөхәммәт Әли]] * [[Солтан Әхмәт шаһ|Солтан Әхмәт]] |заголовок9 = [[Пәһләүиҙәр]] |список9 = * [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]] * [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]] }}<noinclude> </noinclude> [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1749 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1719 йылда тыуғандар]] 9mfb4x4o4dw8g2oyc3echts2u2fr723 1298582 1298580 2026-05-30T09:26:43Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298582 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөхәммәт Әли шаһ''' ({{lang-az|Məhəmmədəli şah Qacar}}, {{lang-fa|محمدعلی شاه قاجار}}; [[21 июнь]] [[1872 йыл]], [[Тәһран]] — [[5 апрель]] [[1925 йыл]], Сан-Ремо) — 1907 [[1872 йыл|йылдың]] [[5 апрель|3]] [[21 ғинуар]]ынан [[1909 йыл]]дың [[16 июль|16 июленә]] Ҡаджар династияһынан Ҡаджар империяһының шаһиншаһы. == Биографияһы == Мөхәммәт Әли Мозафар әд-Дин шаһтың һәм Насреддин шаһтың ҡыҙ туғаны Өммөл Хәҡандың өлкән улы. Буласаҡ шаһтың тәрбиәселәренең береһе, [[ҡарайымдар]] шәрҡиәтсеһе Сергей Шапшал була. Принц булараҡ, Мөхәммәт Әли [[Тәбриз]] губернаторы вазифаһын биләй. Ул 1907 йылдың ғинуарында, атаһы вафат булғандан һуң, тәхеткә ултыра. 1906 йылда атаһы биргән конституцияны яҡларға вәғәҙә бирә, әммә был вәғәҙәне үтәй алмай<ref >{{cite web|url =https://w.histrf.ru/articles/moh-a-mmed-al-i-shah |title= Мухаммед Али шах|website = Всемирная история|access-date = 2026-05-30|lang = ru}}</ref>. 1907 йылдың 1 майында шаһ Мирза Әли Әсғәр ханды премьер-министр итеп тәғәйенләй. Ул тәжрибәле сәйәсмән була, был вазифаны 1888—1896 һәм 1898—1903 йылдарҙа ла биләй һәм Мирза Әли Әсғәр хан, Эмин эс-Солтанех, Әтәбәк-и-Әзәм — Солтанға тоғро, Юғары хаким (беренсе министр титулы) титулдарына эйә була. Әммә 1907 йылдың 31 авгусында Мирза Әли Тәбриздән килгән федәйен Ғәббәс Аға тарафынан үлтерелә. 1908 йылдың 15 февралендә шаһ көймәһенә бомба ташлана. Шаһ зыян күрмәй, әммә уңышһыҙ үлтерергә маташыу уны бик шиксел итә. 3 июндә, йәнә үлтерергә маташыуҙарҙан ҡурҡып, шаһ Тәһрандағы һарайҙан сығып китә һәм ҡаланан ситтәге шаһ баҡсаларына юллана. 1908 йылдың 24 июнендә Мөхәммәт Әли фарсы казак бригадаһы ярҙамында Мәжлесте тарата<ref>{{cite web|url =https://www.hrono.ru/biograf/bio_m/mohammedalishah.php|title= Мохаммед-Али-шах|website =Хронос. Всемирная исторя|access-date = 2026-05-30|lang = ru}}</ref>. 1908 йылда [[Тәбриз]]дә шаһ хакимлығына ҡаршы ихтилал башлана. 1909 йылдың ғинуарында конституция яҡлылар, үҙҙәренең йоғонтоһон нығытырға тырышҡан Бәхтиәри хандары ярҙамында, [[Исфаһан]]да власты ҡулға ала. Ғиланда (Рәштә һәм Ғиландың башҡа ҡалаларында) ихтилал башлана. Шул уҡ йылда әзербайжан социал-демократы Хәйҙәр хан Мөхәммәт Али шаһты үлтерергә маташыу ойоштора. Шаһ иҫән ҡала. Бушехрҙа, Бендер-Ғәббәстә һәм Ирандың тағы бер нисә ҡалаһында һәм районында шаһҡа ҡаршылар власҡа килә. [[1909 йыл|1909 йылдың]] [[13 июль|13 июлендә]] баш күтәреүселәр Тәһранға инә. 16 июлдә Федәй һәм Бәхтиәри отрядтары етәкселәренән, элекке министрҙарҙан һәм беренсе Мәжлес депутаттарынан торған Милли Ғәҙәттән тыш хәлдәр советы йыйыла. Ғәҙәттән тыш милли совет Мөхәммәт Әлиҙе вазифаһынан бушатыу һәм власты туның ун бер йәшлек улы Әхмәткә апшырыу тураһында иғлан итә. Мөхәммәт Әли Рәсәй миссияһында йәшенергә, һуңынан Рәсәйгә һөргөнгә китергә мәжбүр була.https://www.hrono.ru/biograf/bio_m/mohammedalishah.php Мохаммед-Али-шах 1911 йылда Мөхәммәт Әли шаһ хәрби отряд менән Иранға ҡайтып Әстрабадҡа төшә. Уға башҡа ҡаджар яҡлы көстәр ҡушыла, әммә барыһы ла Епрем хан Давтян етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан тар-мар ителә. Элекке шаһ бер нисә йыл [[Одесса]]ла, Гоголь урамындағы 2-се йортта йәшәй. Рәсәйҙә революциянан һуң, [[1920 йыл]]да ул [[Истанбул]]ға күсә, ә һуңынан Сан-Ремоға, [[Италия]]ға күсенә, унда үлеменә тиклем йәшәй. == Шәхси тормошо == Мөхәммәт ике тапҡыр өйләнгән. Тәүге никахы Рубаба ханым менән 1890 йылда була, Рубаба тыумыштан иранлы булмағанлыҡтан, уларҙы балалары принц титулын йөрөтөргә йәки тәхетте мираҫ итеп алырға хоҡуҡлы булмай. Ғаиләнең бер улы була: * Хөсәйен Әли Мирза Этезад әс-Салтан (1896—1953) ике тапҡыр өйләнгән, ике никахтан туғыҙ балаһы булған. 1892 йылда Камран Мирза әл-Салтандың ҡыҙы Мәликә Джаханға (1875—1947) өйләнгән. Улар һигеҙ балаһы тыуған: * Ғөләм Хөсәйен Мирза (р. ?), сабый сағында вафат була. * Солтан Әхмәт шаһ (21 ғинуар 1898 йыл — 21 февраль 1930 йыл), Фарсыстандың сираттағы шаһы. * [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]] (20 ноябрь 1899 йыл — 7 ғинуар 1943 йыл), 1909—1922 йылдарҙа Фарсыстандың Вәли Әхд (таж принцы), 1930—1943 йылдарҙа император ғаиләһе башлығы. * Хажиҙә ханым (1900—1959) Фәтхоллаһ мирза Мансурға кейәүгә сыҡҡан. Ғаиләнең бер ҡыҙы була: Маһиндохт Ҡаджар (1924—2009), ул [[Хәмит Мирза|Хәмит Мирза Ҡаджарға]] кейәүгә сыҡҡан<ref>qajar28. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 8 февраля 2026.</ref>. * Солтан Мәхмүт Мирза (9 октябрь 1905 йыл — 2 июль 1988 йыл) Эффата Аштианиға өйләнгән, бер ул һәм ҡыҙ үҫтергән. * Солтан Мәжит Мирза (7 ғинуар 1907 йыл — 24 май 1975 йыл) ғүмеренең күп өлөшөн Францияла үткәрә. Ике тапҡыр өйләнгән, бер улы була: Әли Мирза Ҡаджар (1929—2011). * Ғәйшә ханым (1904/1908 — 1953) [[Абульфат Мирза Гованли-Каджар|Әбүлфәт Мирзаның]] улы Мәжид Мирзаға кейәүгә сыҡҡан. Ғаиләлә бер ул һәм ике ҡыҙ тыуа. * Мөхәммәт Мәхди Мирза (1908 йылдың сентябре — 1908 йыл). ?), уның Ҡаджар династияһы менән бәйләнеше тураһында шик бар. Ул өйләнмәгән һәм балалары булмаған<ref>Qajar (Kadjar) Succession. ''www.qajarpages.org''. Дата обращения: 8 февраля 2026.</ref>. == Наградалары == * Леопольд орденының Ҙур Тәреһе ([[Австро-Венгрия]]) —1900 * Изге Андрей Первозванный ([[Рәсәй империяһы]]) ордены — 1905 * Изге Александр Невский ордены (Рәсәй империяһы)—1905 * Аҡ бөркөт ордены (Рәсәй империяһы) —1905 * Изге Станислав ордены, 1-се дәрәжә (Рәсәй империяһы) —1905 * Изге Анна ордены, 1-се дәрәжә (Рәсәй империяһы) — 1905 * Ғосман йортоноң Юғары ордены ([[Ғосман империяһы]]) — 1905 * Почет легионының Ҙур Тәреһе (Өсөнсө Франция Республикаһы) — 1907 == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Конституционная революция в Иране == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Төшөрөлгән монархтар]] [[Категория:Австрия Леопольд орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1925 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1872 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 июндә тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Иран шаһиншаһтары |заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]] |список1 = * [[Бөйөк Кир II]] * [[Камбис II]] * [[Дарий I]] * [[Ксеркс I]] * [[Артаксеркс I]] * [[Ксеркс II]] * [[Секудиан]] * [[Дарий II]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Арсес]] * [[Дарий III]] |заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]] |список2 = * [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]] * [[Фраат II]] * [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]] * [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]] * [[Готарз I]] * [[Ород I]] * [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]] * [[Фраат III]] * [[Ород II]] * [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]] * [[Пакор I]] * [[Фраат IV]] * [[Фраат V]] * [[Муза Парфянская]] * [[Ород III]] * [[Вонон I]] * [[Артабан III]] * [[Тиридат III]] * [[Вардан I]] * [[Готарз II]] * [[Вонон II]] * [[Вологез I]] * [[Вологез II]] * [[Вологез III]] * [[Хосрой (Ороз)]] * [[Митридат IV]] * [[Вологез IV]] * [[Вологез V]] * [[Вологез VI]] * [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]] |заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]] |список3 = * [[Ардашир Папакан]] * [[Пероз|Пероз I]] * [[Шапур I]] * [[Ормизд I]] * [[Бахрам I]] * [[Бахрам II]] * [[Бахрам III]] * [[Нарсе]] * [[Ормизд II]] * [[Шапур II]] * [[Әрташир II]] * [[Шапур III]] * [[Бахрам IV]] * [[Йездегерд I]] * [[Бахрам V]] * [[Йездегерд II]] * [[Ормизд III]] * [[Пероз]] * [[Балаш (шахиншах)|Балаш]] * [[Ҡәүәт I]] * [[Замасп]] * [[Хәсрәү I Ануширван]] * [[Ормизд IV]] * [[Бахрам Чубин]] * [[Хәсрәү II Пәрүииз]] * [[Ҡәүәт II]] * [[Арташир III]] * [[Фаррухан Шахрвараз]] * [[Борандохт]] * [[Азармедохт]] * [[Хосров V]] * [[Йездегерд III]] |заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]] |список4 = * [[Исмәғил I]] * [[Тахмасп I]] * [[Исмәғил II]] * [[Мухаммад Худабенде]] * [[Бөйөк Ғәббәс I]] * [[Сефи I]] * [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]] * [[Сөләймән Сефи]] * [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]] * [[Тахмасп II]] * [[Ғәббәс III]] * [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]] * [[Сефевиды#Исмәғил III|Исмәғил III]] |заголовок5 = [[Хотаки]] |список5 = * [[Мир Махмуд-шах|Мир Махмүт]] * [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]] |заголовок6 = [[әфшәриҙәр]] |список6 = * [[Надир-шах|Нәдир]] * [[Али Адил-шах|Әли Әҙил]] * [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]] * [[Шахрох-шах|Шахрох]] |заголовок7 = [[Зәндәр]] |список7 = * [[Али Мурад-шах|Әли Морат]] * [[Джафар-шах|Джафар]] * [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]] |заголовок8 = [[Каджары (династия)|Ҡаджарҙар]] |список8 = * [[Аға Мөхәммәт Шаһ Ҡаджар|Аға Мөхәммәт]] * [[Фетх Али-шах|Фәтәли]] * [[Мөхәммәт-шаһ Ҡаджар|Мөхәммәт]] * [[Нәсер әд-Дин Шах|Насретдин]] * [[Мозафереддин шаһ Ҡаджар|Мозафереддин]] * [[Мөхәммәт Әли шаһ|Мөхәммәт Әли]] * [[Солтан Әхмәт шаһ|Солтан Әхмәт]] |заголовок9 = [[Пәһләүиҙәр]] |список9 = * [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]] * [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]] }}<noinclude> </noinclude> [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1749 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1719 йылда тыуғандар]] 5jechpwwnk360e0zxnul8expefd9fdp 1298584 1298582 2026-05-30T09:34:12Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1298584 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөхәммәт Әли шаһ''' ({{lang-az|Məhəmmədəli şah Qacar}}, {{lang-fa|محمدعلی شاه قاجار}}; [[21 июнь]] [[1872 йыл]], [[Тәһран]] — [[5 апрель]] [[1925 йыл]], Сан-Ремо) — 1907 [[1872 йыл|йылдың]] [[5 апрель|3]] [[21 ғинуар]]ынан [[1909 йыл]]дың [[16 июль|16 июленә]] Ҡаджар династияһынан Ҡаджар империяһының шаһиншаһы. == Биографияһы == Мөхәммәт Әли Мозафар әд-Дин шаһтың һәм Насреддин шаһтың ҡыҙ туғаны Өммөл Хәҡандың өлкән улы. Буласаҡ шаһтың тәрбиәселәренең береһе, [[ҡарайымдар]] шәрҡиәтсеһе Сергей Шапшал була. Принц булараҡ, Мөхәммәт Әли [[Тәбриз]] губернаторы вазифаһын биләй. Ул 1907 йылдың ғинуарында, атаһы вафат булғандан һуң, тәхеткә ултыра. 1906 йылда атаһы биргән конституцияны яҡларға вәғәҙә бирә, әммә был вәғәҙәне үтәй алмай<ref >{{cite web|url =https://w.histrf.ru/articles/moh-a-mmed-al-i-shah |title= Мухаммед Али шах|website = Всемирная история|access-date = 2026-05-30|lang = ru}}</ref>. 1907 йылдың 1 майында шаһ Мирза Әли Әсғәр ханды премьер-министр итеп тәғәйенләй. Ул тәжрибәле сәйәсмән була, был вазифаны 1888—1896 һәм 1898—1903 йылдарҙа ла биләй һәм Мирза Әли Әсғәр хан, Эмин эс-Солтанех, Әтәбәк-и-Әзәм — Солтанға тоғро, Юғары хаким (беренсе министр титулы) титулдарына эйә була. Әммә 1907 йылдың 31 авгусында Мирза Әли Тәбриздән килгән федәйен Ғәббәс Аға тарафынан үлтерелә. 1908 йылдың 15 февралендә шаһ көймәһенә бомба ташлана. Шаһ зыян күрмәй, әммә уңышһыҙ үлтерергә маташыу уны бик шиксел итә. 3 июндә, йәнә үлтерергә маташыуҙарҙан ҡурҡып, шаһ Тәһрандағы һарайҙан сығып китә һәм ҡаланан ситтәге шаһ баҡсаларына юллана. 1908 йылдың 24 июнендә Мөхәммәт Әли фарсы казак бригадаһы ярҙамында Мәжлесте тарата<ref>{{cite web|url =https://www.hrono.ru/biograf/bio_m/mohammedalishah.php|title= Мохаммед-Али-шах|website =Хронос. Всемирная исторя|access-date = 2026-05-30|lang = ru}}</ref>. Ул идара иткән осорҙа Рәсәйгә ташламалар биреү һәм Бөйөк Британияға ҡаршылыҡ күрһәтеү сәйәсәте алып барыла, был 1907 йылда Рәсәй менән Бөйөк Британия араһында Фарсылағы йоғонто сфераларын бүлгән конвенцияға ҡул ҡуйыуға килтерә, королгә тар ғына Нейтраль зона ҡала. Уның идара итеүе был көсөргәнешлекте көсәйтә, Тәбриздә һәм Әзербайжанда граждандар һуғышы башлана, ахыр сиктә, өс йыл ғына власта ултырғандан һуң, ул ҡолатыла<ref >{{cite web|url =https://baike.baidu.com/ru/item/%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%B4%20%D0%90%D0%BB%D0%B8-%D1%88%D0%B0%D1%85%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D1%80/1085315|title= Мохаммад Али-шах Каджар|website = |access-date = 2026-05-30|lang = ru}}</ref>. 1908 йылда [[Тәбриз]]дә шаһ хакимлығына ҡаршы ихтилал башлана. 1909 йылдың ғинуарында конституция яҡлылар, үҙҙәренең йоғонтоһон нығытырға тырышҡан Бәхтиәри хандары ярҙамында, [[Исфаһан]]да власты ҡулға ала. Ғиланда (Рәштә һәм Ғиландың башҡа ҡалаларында) ихтилал башлана. Шул уҡ йылда әзербайжан социал-демократы Хәйҙәр хан Мөхәммәт Али шаһты үлтерергә маташыу ойоштора. Шаһ иҫән ҡала. Бушехрҙа, Бендер-Ғәббәстә һәм Ирандың тағы бер нисә ҡалаһында һәм районында шаһҡа ҡаршылар власҡа килә. [[1909 йыл|1909 йылдың]] [[13 июль|13 июлендә]] баш күтәреүселәр Тәһранға инә. 16 июлдә Федәй һәм Бәхтиәри отрядтары етәкселәренән, элекке министрҙарҙан һәм беренсе Мәжлес депутаттарынан торған Милли Ғәҙәттән тыш хәлдәр советы йыйыла. Ғәҙәттән тыш милли совет Мөхәммәт Әлиҙе вазифаһынан бушатыу һәм власты туның ун бер йәшлек улы Әхмәткә апшырыу тураһында иғлан итә. Мөхәммәт Әли Рәсәй миссияһында йәшенергә, һуңынан Рәсәйгә һөргөнгә китергә мәжбүр була. 1911 йылда Мөхәммәт Әли шаһ хәрби отряд менән Иранға ҡайтып Әстрабадҡа төшә. Уға башҡа ҡаджар яҡлы көстәр ҡушыла, әммә барыһы ла Епрем хан Давтян етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан тар-мар ителә. Элекке шаһ бер нисә йыл [[Одесса]]ла, Гоголь урамындағы 2-се йортта йәшәй. Рәсәйҙә революциянан һуң, [[1920 йыл]]да ул [[Истанбул]]ға күсә, ә һуңынан Сан-Ремоға, [[Италия]]ға күсенә, унда үлеменә тиклем йәшәй. == Шәхси тормошо == Мөхәммәт ике тапҡыр өйләнгән. Тәүге никахы Рубаба ханым менән 1890 йылда була, Рубаба тыумыштан иранлы булмағанлыҡтан, уларҙы балалары принц титулын йөрөтөргә йәки тәхетте мираҫ итеп алырға хоҡуҡлы булмай. Ғаиләнең бер улы була: * Хөсәйен Әли Мирза Этезад әс-Салтан (1896—1953) ике тапҡыр өйләнгән, ике никахтан туғыҙ балаһы булған. 1892 йылда Камран Мирза әл-Салтандың ҡыҙы Мәликә Джаханға (1875—1947) өйләнгән. Улар һигеҙ балаһы тыуған: * Ғөләм Хөсәйен Мирза (р. ?), сабый сағында вафат була. * Солтан Әхмәт шаһ (21 ғинуар 1898 йыл — 21 февраль 1930 йыл), Фарсыстандың сираттағы шаһы. * [[Мөхәммәт Хәсән Мирза]] (20 ноябрь 1899 йыл — 7 ғинуар 1943 йыл), 1909—1922 йылдарҙа Фарсыстандың Вәли Әхд (таж принцы), 1930—1943 йылдарҙа император ғаиләһе башлығы. * Хажиҙә ханым (1900—1959) Фәтхоллаһ мирза Мансурға кейәүгә сыҡҡан. Ғаиләнең бер ҡыҙы була: Маһиндохт Ҡаджар (1924—2009), ул [[Хәмит Мирза|Хәмит Мирза Ҡаджарға]] кейәүгә сыҡҡан<ref>qajar28. ''www.royalark.net''. Дата обращения: 8 февраля 2026.</ref>. * Солтан Мәхмүт Мирза (9 октябрь 1905 йыл — 2 июль 1988 йыл) Эффата Аштианиға өйләнгән, бер ул һәм ҡыҙ үҫтергән. * Солтан Мәжит Мирза (7 ғинуар 1907 йыл — 24 май 1975 йыл) ғүмеренең күп өлөшөн Францияла үткәрә. Ике тапҡыр өйләнгән, бер улы була: Әли Мирза Ҡаджар (1929—2011). * Ғәйшә ханым (1904/1908 — 1953) [[Абульфат Мирза Гованли-Каджар|Әбүлфәт Мирзаның]] улы Мәжид Мирзаға кейәүгә сыҡҡан. Ғаиләлә бер ул һәм ике ҡыҙ тыуа. * Мөхәммәт Мәхди Мирза (1908 йылдың сентябре — 1908 йыл). ?), уның Ҡаджар династияһы менән бәйләнеше тураһында шик бар. Ул өйләнмәгән һәм балалары булмаған<ref>Qajar (Kadjar) Succession. ''www.qajarpages.org''. Дата обращения: 8 февраля 2026.</ref>. == Наградалары == * Леопольд орденының Ҙур Тәреһе ([[Австро-Венгрия]]) —1900 * Изге Андрей Первозванный ([[Рәсәй империяһы]]) ордены — 1905 * Изге Александр Невский ордены (Рәсәй империяһы)—1905 * Аҡ бөркөт ордены (Рәсәй империяһы) —1905 * Изге Станислав ордены, 1-се дәрәжә (Рәсәй империяһы) —1905 * Изге Анна ордены, 1-се дәрәжә (Рәсәй империяһы) — 1905 * Ғосман йортоноң Юғары ордены ([[Ғосман империяһы]]) — 1905 * Почет легионының Ҙур Тәреһе (Өсөнсө Франция Республикаһы) — 1907 == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Конституционная революция в Иране == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Төшөрөлгән монархтар]] [[Категория:Австрия Леопольд орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1925 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1872 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 июндә тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Иран шаһиншаһтары |заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]] |список1 = * [[Бөйөк Кир II]] * [[Камбис II]] * [[Дарий I]] * [[Ксеркс I]] * [[Артаксеркс I]] * [[Ксеркс II]] * [[Секудиан]] * [[Дарий II]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Арсес]] * [[Дарий III]] |заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]] |список2 = * [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]] * [[Фраат II]] * [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]] * [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]] * [[Готарз I]] * [[Ород I]] * [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]] * [[Фраат III]] * [[Ород II]] * [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]] * [[Пакор I]] * [[Фраат IV]] * [[Фраат V]] * [[Муза Парфянская]] * [[Ород III]] * [[Вонон I]] * [[Артабан III]] * [[Тиридат III]] * [[Вардан I]] * [[Готарз II]] * [[Вонон II]] * [[Вологез I]] * [[Вологез II]] * [[Вологез III]] * [[Хосрой (Ороз)]] * [[Митридат IV]] * [[Вологез IV]] * [[Вологез V]] * [[Вологез VI]] * [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]] |заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]] |список3 = * [[Ардашир Папакан]] * [[Пероз|Пероз I]] * [[Шапур I]] * [[Ормизд I]] * [[Бахрам I]] * [[Бахрам II]] * [[Бахрам III]] * [[Нарсе]] * [[Ормизд II]] * [[Шапур II]] * [[Әрташир II]] * [[Шапур III]] * [[Бахрам IV]] * [[Йездегерд I]] * [[Бахрам V]] * [[Йездегерд II]] * [[Ормизд III]] * [[Пероз]] * [[Балаш (шахиншах)|Балаш]] * [[Ҡәүәт I]] * [[Замасп]] * [[Хәсрәү I Ануширван]] * [[Ормизд IV]] * [[Бахрам Чубин]] * [[Хәсрәү II Пәрүииз]] * [[Ҡәүәт II]] * [[Арташир III]] * [[Фаррухан Шахрвараз]] * [[Борандохт]] * [[Азармедохт]] * [[Хосров V]] * [[Йездегерд III]] |заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]] |список4 = * [[Исмәғил I]] * [[Тахмасп I]] * [[Исмәғил II]] * [[Мухаммад Худабенде]] * [[Бөйөк Ғәббәс I]] * [[Сефи I]] * [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]] * [[Сөләймән Сефи]] * [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]] * [[Тахмасп II]] * [[Ғәббәс III]] * [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]] * [[Сефевиды#Исмәғил III|Исмәғил III]] |заголовок5 = [[Хотаки]] |список5 = * [[Мир Махмуд-шах|Мир Махмүт]] * [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]] |заголовок6 = [[әфшәриҙәр]] |список6 = * [[Надир-шах|Нәдир]] * [[Али Адил-шах|Әли Әҙил]] * [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]] * [[Шахрох-шах|Шахрох]] |заголовок7 = [[Зәндәр]] |список7 = * [[Али Мурад-шах|Әли Морат]] * [[Джафар-шах|Джафар]] * [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]] |заголовок8 = [[Каджары (династия)|Ҡаджарҙар]] |список8 = * [[Аға Мөхәммәт Шаһ Ҡаджар|Аға Мөхәммәт]] * [[Фетх Али-шах|Фәтәли]] * [[Мөхәммәт-шаһ Ҡаджар|Мөхәммәт]] * [[Нәсер әд-Дин Шах|Насретдин]] * [[Мозафереддин шаһ Ҡаджар|Мозафереддин]] * [[Мөхәммәт Әли шаһ|Мөхәммәт Әли]] * [[Солтан Әхмәт шаһ|Солтан Әхмәт]] |заголовок9 = [[Пәһләүиҙәр]] |список9 = * [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]] * [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]] }}<noinclude> </noinclude> [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1749 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1719 йылда тыуғандар]] 8iicgo5zf6y2lcbys30qh489jt4slda 1 201235 1298583 2026-05-30T09:27:58Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Мохаммад Али-шах|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])09:28, 30 май 2026 (UTC) 1298583 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Мохаммад Али-шах|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]])09:28, 30 май 2026 (UTC) c0vvglwibkf8g6ggq9bfudw2gnjtu1m