Мәхмүт Ҡашғари

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Мәхмүт Ҡашғари</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7426</id>
    <revision>
      <id>1298981</id>
      <parentid>1267643</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T10:50:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pozzitrontamerlan</username>
        <id>43309</id>
      </contributor>
      <comment>Хаталарҙы уҡыу</comment>
      <origin>1298981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5484" sha1="p28vw2gfhypj8ljf39n498pr6m5k2fp" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
|Исеме               = Мәхмүт Ҡашғари
|Төп исеме    = Мәхмүт ибн әл-Хөсәйен ибн Мөхәмәт әл-Ҡашғари''' 
|Рәсеме  =
|Киңлек=
|Ҡултамғаһы = 
|Тыуған ваҡыттағы исеме = 
|Псевдонимдары = 
|Тыуыу датаһы = 1029
|Тыуған урыны = Ҡашғар, Опал ауылы, Ҡараһанлылар дәүләте
|Вафат булыу датаһы = 1101
|Вафат булған урыны  = Ҡашғар, Опал ауылында ерләнгән, Ҡараһанлылар дәүләте
||Эшмәкәрлек төрө = тел белгесе
|Әүҙемлек йылдары =
|Жанр =
|Әҫәрҙәренең телдәре = [[ғәрәп теле]]
|Дебют =
|Премиялары =
| Наградалары =
|Ҡултамғаһы =
|Lib =
|Сайт =
|Викикитапхана =
}}
[[File:Maḥmūd_al-Kāšġarī,_Wax.jpg|thumb]]
[[Файл:Kashgari map.jpg|thumb|'''Мәхмүт Ҡашғари''' буйынса [[Төрки телдәр]] (X—XI быуаттар)|290px|right]]
'''Мәхмүт Ҡашғари, Мәхмүт ибн Әл-Хөсәйен ибн Мөхәмәт Әл-Ҡашғари''' ([[Уйғыр теле|уйғ]]. مەھمۇد قەشقىرى, Мәhмут Қәшқири, [[Ғәрәп теле|ғәр]]. محمود بن الحسين بن محمد الكاشغري‎; 1029 ҡ. Барсхан, [[Эҫек-Күл]] күленең көньяҡ-көнсығыш ярында — 1101 билдәһеҙ) — Ҡашғар ҡалаһынан төрки ғалимы.
Сығышы буйынса — Ҡараһанлылар хакимлыҡ иткән дәүерҙә тыуған юғары ҡатлам кешеһе.

Уның атаһы Баласуған ҡалаһында хакимлыҡ иткән. Ҡашғари [[Бағдад]] ҡалаһында эшләгән, һәм ул үҙенең «Төрки һүҙҙәренә аңлатма» (Kitâbü divân-i lûgat it-Türk) тигән хеҙмәте менән билдәле. Ҡашғари үҙенең һүҙлеге өсөн төрки илдәргә фәнни экспедицияға сығып китә. Күп йылдар [[төрки телле халыҡтар]] йәшәгән ҡалалар, ҡышлауҙар, йәйләүҙер буйлап сәйәхәт итә. Ул төрки халыҡтарҙың [[фольклор]], [[йола]], героик эпостарҙан өҙөктәр, тарихи риүәриәттәр, 400 яҡын мәҡәл һәм әйтемдәрен яҙып ҡалдыра. Хеҙмәтен 1074 йылда тамамлай.

[[Диуану лөғәт әт-төрк]] («Төрки һүҙҙәренә аңлатма») — фонетика, морфология һәм тел үҙенсәлектәренә бағышланған ҡомартҡы. Һүҙлек [[Урта Азия]], [[Төрөкмәнстан]], Волга һәм Урал буйы халыҡтарының ауыҙ-тел ижадын туплаған. Мәхмүд Ҡашғари бөгөндә тел, фольклор, әҙәбиәт өйрәнеүселәргә ҡиммәтле сығанаҡ.

Мәхмүт Ҡашғари, шулай уҡ, [[башҡорт теле]] тураһында беренсе яҙма мәғлүмәт ҡалдырған шәхес булараҡ билдәле.

== Әҫәрҙәре ==
* «Диван лугат ат-тюрк» («Словарь тюркских наречий»), первый перевод на русский язык Зифа-Алуа Ауэзова-Эрмерс, Алматы, «Дайк-Пресс», 2006, 1300 стр.

== Хәтер ==
* ТӨРКСОЙ Халыҡ-ара ойошмаһы һәм [[Евразия]] Яҙыусылар берлеге 2009 йылдан [[Мәхмүт Ҡашғари исемендәге халыҡ-ара хикәйәләр бәйгеһе]] ойоштора. Унда 25 төрки телле ил һәм республикала ижадсылары ҡатнаша. [[Башҡортостан]]да бәйгене Яҙыусылар союзы [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] һәм [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналдары менән берлектә үткәрә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Мәхмүт Ҡашғари исемендәге халыҡ-ара хикәйәләр бәйгеһе]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10004-m-khm-t-ash-ari}}
* [http://www.kazakh.ru/news/articles/?a=36 Махмуд Кашгарский спустя тысячу лет заговорил на русском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101118223726/http://kazakh.ru/news/articles/?a=36 |date=2010-11-18 }}{{ref-ru}}
* [http://www.zonakz.net/articles/15184 Махмуд Кашгари спустя 1000 лет…]{{ref-ru}}

{{навигация}}
{{Ислам географтары}}
{{вс}}
[[Категория:Төркиәтселәр]]
[[Категория:Этимологтар]]
[[Категория:Диалектологтар]]
[[Категория:Лексикографтар]]
[[Категория:Урта быуаттар ғалимдары]]
[[Категория:Төрки тарихсылар]]


{{scientist-stub}}</text>
      <sha1>p28vw2gfhypj8ljf39n498pr6m5k2fp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298982</id>
      <parentid>1298981</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T10:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pozzitrontamerlan</username>
        <id>43309</id>
      </contributor>
      <comment>Рәсеме</comment>
      <origin>1298982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5443" sha1="tebriu924hat5ezf9yqzgptp39kdgp4" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
|Исеме               = Мәхмүт Ҡашғари
|Төп исеме    = Мәхмүт ибн әл-Хөсәйен ибн Мөхәмәт әл-Ҡашғари''' 
|Рәсеме  =Maḥmūd al-Kāšġarī, Wax.jpg
|Киңлек=
|Тыуған ваҡыттағы исеме = 
|Псевдонимдары = 
|Тыуыу датаһы = 1029
|Тыуған урыны = Ҡашғар, Опал ауылы, Ҡараһанлылар дәүләте
|Вафат булыу датаһы = 1101
|Вафат булған урыны  = Ҡашғар, Опал ауылында ерләнгән, Ҡараһанлылар дәүләте
||Эшмәкәрлек төрө = тел белгесе
|Әүҙемлек йылдары =
|Жанр =
|Әҫәрҙәренең телдәре = [[ғәрәп теле]]
|Дебют =
|Премиялары =
| Наградалары =
|Ҡултамғаһы =
|Lib =
|Сайт =
|Викикитапхана =
}}
[[Файл:Kashgari map.jpg|thumb|'''Мәхмүт Ҡашғари''' буйынса [[Төрки телдәр]] (X—XI быуаттар)|290px|right]]
'''Мәхмүт Ҡашғари, Мәхмүт ибн Әл-Хөсәйен ибн Мөхәмәт Әл-Ҡашғари''' ([[Уйғыр теле|уйғ]]. مەھمۇد قەشقىرى, Мәhмут Қәшқири, [[Ғәрәп теле|ғәр]]. محمود بن الحسين بن محمد الكاشغري‎; 1029 ҡ. Барсхан, [[Эҫек-Күл]] күленең көньяҡ-көнсығыш ярында — 1101 билдәһеҙ) — Ҡашғар ҡалаһынан төрки ғалимы.
Сығышы буйынса — Ҡараһанлылар хакимлыҡ иткән дәүерҙә тыуған юғары ҡатлам кешеһе.

Уның атаһы Баласуған ҡалаһында хакимлыҡ иткән. Ҡашғари [[Бағдад]] ҡалаһында эшләгән, һәм ул үҙенең «Төрки һүҙҙәренә аңлатма» (Kitâbü divân-i lûgat it-Türk) тигән хеҙмәте менән билдәле. Ҡашғари үҙенең һүҙлеге өсөн төрки илдәргә фәнни экспедицияға сығып китә. Күп йылдар [[төрки телле халыҡтар]] йәшәгән ҡалалар, ҡышлауҙар, йәйләүҙер буйлап сәйәхәт итә. Ул төрки халыҡтарҙың [[фольклор]], [[йола]], героик эпостарҙан өҙөктәр, тарихи риүәриәттәр, 400 яҡын мәҡәл һәм әйтемдәрен яҙып ҡалдыра. Хеҙмәтен 1074 йылда тамамлай.

[[Диуану лөғәт әт-төрк]] («Төрки һүҙҙәренә аңлатма») — фонетика, морфология һәм тел үҙенсәлектәренә бағышланған ҡомартҡы. Һүҙлек [[Урта Азия]], [[Төрөкмәнстан]], Волга һәм Урал буйы халыҡтарының ауыҙ-тел ижадын туплаған. Мәхмүд Ҡашғари бөгөндә тел, фольклор, әҙәбиәт өйрәнеүселәргә ҡиммәтле сығанаҡ.

Мәхмүт Ҡашғари, шулай уҡ, [[башҡорт теле]] тураһында беренсе яҙма мәғлүмәт ҡалдырған шәхес булараҡ билдәле.

== Әҫәрҙәре ==
* «Диван лугат ат-тюрк» («Словарь тюркских наречий»), первый перевод на русский язык Зифа-Алуа Ауэзова-Эрмерс, Алматы, «Дайк-Пресс», 2006, 1300 стр.

== Хәтер ==
* ТӨРКСОЙ Халыҡ-ара ойошмаһы һәм [[Евразия]] Яҙыусылар берлеге 2009 йылдан [[Мәхмүт Ҡашғари исемендәге халыҡ-ара хикәйәләр бәйгеһе]] ойоштора. Унда 25 төрки телле ил һәм республикала ижадсылары ҡатнаша. [[Башҡортостан]]да бәйгене Яҙыусылар союзы [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] һәм [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналдары менән берлектә үткәрә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Мәхмүт Ҡашғари исемендәге халыҡ-ара хикәйәләр бәйгеһе]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10004-m-khm-t-ash-ari}}
* [http://www.kazakh.ru/news/articles/?a=36 Махмуд Кашгарский спустя тысячу лет заговорил на русском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101118223726/http://kazakh.ru/news/articles/?a=36 |date=2010-11-18 }}{{ref-ru}}
* [http://www.zonakz.net/articles/15184 Махмуд Кашгари спустя 1000 лет…]{{ref-ru}}

{{навигация}}
{{Ислам географтары}}
{{вс}}
[[Категория:Төркиәтселәр]]
[[Категория:Этимологтар]]
[[Категория:Диалектологтар]]
[[Категория:Лексикографтар]]
[[Категория:Урта быуаттар ғалимдары]]
[[Категория:Төрки тарихсылар]]


{{scientist-stub}}</text>
      <sha1>tebriu924hat5ezf9yqzgptp39kdgp4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аралбаева Ләйлә Ҡәҙим ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126190</id>
    <revision>
      <id>1298980</id>
      <parentid>1292778</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T08:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Граф Рауль Валуа</username>
        <id>30620</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-21881-75|~2026-21881-75]] эшләгән [[Special:Diff/1292778|1292778]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:~2026-21881-75|фекер алышыу]])</comment>
      <origin>1298980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21315" sha1="a2hzlov10kdbwe5la9srgcuhb44jorq" xml:space="preserve">{{фш|Аралбаева}}
{{Ук}}
'''Аралбаева Ләйлә Ҡәҙим ҡыҙы''' ([[14 март]] [[1977 йыл]]) — журналист, музыка белгесе. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығының мәҙәниәт буйынса күҙәтеүсеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019). Журналистика өлкәһендә республика һәм халыҡ-ара ТӨРКСОЙ конкурстары премияһы лауреаты.

== Биографияһы ==
Ләйлә Ҡәҙим ҡыҙы Аралбаева (Ишморатова) 1977 йылдың 14 мартында Өфөлә Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Ҡәҙим Аралбай]]&lt;ref&gt;[http://aze.rs.gov.ru/press/events/v-baku-sostoyalas-druzheskaya-vstrecha-sootechestvennikov-s-gostyami-iz-respubliki В Баку состоялась дружеская встреча соотечественников с гостями из Республики Башкортостан. Фоторепортаж | Российский информационно-культурный центр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604043512/http://aze.rs.gov.ru/press/events/v-baku-sostoyalas-druzheskaya-vstrecha-sootechestvennikov-s-gostyami-iz-respubliki |date=2016-06-04 }}&lt;/ref&gt; ғәиләһендә тыуған. [[Өфө сәнғәт училищеһы]]н (1996) һәм [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]н (2002) тамамлаған. Диплом эше — «Заһир Исмәғилев операларында халыҡ музыкаль драма йолалары». 2004—2007 йылдарҙа ул саҡтағы [[Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]нда аспирантурала уҡый.

Музыкаль терминдар һүҙлеген [[башҡорт теле]]нә тәржемә итә (Өфө, 1997).

2000—2002 йылдарҙа [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның музыкаль-әҙәби лекторийында лектор-музыка белгесе булып эшләй. [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналында «Бер йырҙың тарихы» рубрикаһын алып бара, 2004 йыл йомғағы буйынса лауреат була. 2007 йылда баҫылған мәғлүмәт нигеҙендә башҡорт телендә «Бер йырҙың тарихы» китап нәшер итә.

2002—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының]] «Музыка» ижад берекмәһендә мөхәррир булып эшләй. Автор һәм алып барыусы булараҡ төрлө жанрҙарҙа 200-гә яҡын телетапшырыу ойоштора. Ижади портрет жанрында даими эшләй һәм композиторҙар Нур Дауытов, Салауат Низаметдинов, Муфтадин Ғиләзев, пианист Татьяна Погодина, флейтасы Радик Динәхметов, йырсыла Әлфиә Кәримова, Владимир Копытов, Асия Смакова ижады менән таныштыра. рус һәм башҡорт телендә тура эфирҙа «Йоҡо алдынан» исемле киске ток-шоу алып бара. 2003—2004 йылдарҙа Башҡортостан Юлдаш телеканалында Ләйлә Аралбаеваның автор тапшырыуы — «Муз.-ревю» тележурналы сыға, унда республиканың музыка тормошо яҡтыртыла, күренекле сәнғәт эшмәкәрҙәре ҡатнаша. 2005 йылдан — башҡортостан республикала популяр булған «мәҙәниәт паркы» исемле аҙналыҡ күҙәтеүҙең башҡор телендәге бүлегендә алып барыусыһы, рус теле бүлеге хәбәрсеһе булып эшләй һәм ваҡииғалары, концерттар, конкурстар, фестивальдәр, театрҙарҙың сағыу ваҡиғаларын яҡтырта. Мәғлүмәт туплау өсөн республика һәм Рәсәй буйынса ижади эш сәфәрҙәренә сыға — Мәскәү, Ҡазан, Һарытау, Сочи ҡалаларында була. 2007 йылда [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле|Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленең]] Италия ҡалалары буйынса гастролдәрен яҡтырта. Ижади төркөм етәксеһе булараҡ Братислава (2007, Словакия) була.

«Муз-баҙар», «Афарин», «Донъя йондоҙҙар күҙлегенән», «Йыр бүләк итәм» музыкаль-күңел асыу программаларының, юмористик концерттарҙың сценарий авторы һәм мөхәррире булараҡ абруй яулай. 2005 йылда билдәле башҡорт композиторҙарының популяр йырҙар тарихына арналған «Моңяҙма» тапшырыуы донъя күрә, уны билдәле артист Рәсүл Ҡарабулатов алып бара.

Башҡортостандың композиторҙары һәм музыканттары Кәримовтар, Фоменколар, Хәмиҙуллиндар, Сөләймәновтар, Касимовалар, Нәбиевтар, Сәлмәновтар ғаиләләре тураһында «Династия» автор проектын алып барҙы, унда эҙләнеүсе-тарихсы һәм биограф-музыка белгесе булараҡ сығыш яһаны. 2011 йылда «Замандаштар» рубрикаһында бер нисә телеочерк төҙөнө.

2003 йылда [[Түбәнге Кама]]ла, 2005 йылда [[Ҡазан]]да үткәрелгән «Мәҙәниәт эфиры» телефестивалендә, 2004—2007 йылдарҙа [[Һарытау]] ҡалаһында үткәрелгән халыҡ-ара Собиновский фестивале эргәһендә эшләгән музыкаль театр тәнҡитселәре мәктәп-семинарында ҡатнаша. 2006 йылда төрки телле театрҙарҙың халыҡ-ара «Туғанлыҡ» фестивалендә тәнҡитселәр коллегияһы күҙәтеүсеһе була.

2006 йылдан Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар союзы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://www.kazaki.az/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=106:2015-09-15-10-06-15&amp;catid=1&amp;Itemid=50 Культура двух братских народов — татар и башкир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611031320/http://www.kazaki.az/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=106:2015-09-15-10-06-15&amp;catid=1&amp;Itemid=50 |date=2016-06-11 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһының йәмәғәтселек менән бәйләнеш бүлеге етәксеһе, 2011—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтеендә гуманитар өлкә үҫеше, йәштәр сәйәсәте һәм спорт бүлеге баш кәңәшсеһе онсультанты булып эшләй. Унда мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһе, йәмәғәт ойошмалары, халыҡ-ара саралар үткәреү өсөн яуаплы була. 2013—2014 йылдарҙа Мәҙәниәт министрлығында тармаҡтың программалы үҫеше бүлеге мөдире урынбаҫары һәм матбуғат сәркәтибе булып эшләй. Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында «Ойошма менеджменты» кафедраһында уҡыта.

2014 йылдың апрель айынан «Башинформ» мәғлүмәт агентлығында мәҙәниәт буйынса күҙәтеүсе булып эшләй. Мәғлүмәт, репортаж, интервью, рецензиялар жанрында ижад итә. АҠШ-та йәшәгән композитор Роберт Ғәзизов&lt;ref&gt;[http://i-gazeta.com/news/article_31982.html Роберт Газизов: «Живи сам и давай жить другим»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200603180637/http://i-gazeta.com/news/article_31982.html |date=2020-06-03 }}&lt;/ref&gt;, Астана-опера солисы Әлфиә Кәримова, драматург Шәүрә Шәкүрова, композитор Айрат Кәримов, музыкант Артур Нәҙиуллин, дирижер, Башҡортостан гимны авторы фәрит Иҙрисов, Татарстан режиссёр Фәрит Фәрисов әңгәмәләр баҫтыра.

Ҡырғыҙстанда, Төркиәлә, Кипрҙа Бөтә донъя төрки телле илдәр һәм ойошмаларҙың форумында, Әзербайжанда башҡорт һәм татар дуҫлыҡ кисәһендә ҡатнаша. «Ҡояшлы Баҡы ҡалаһына сәйәхәт» мәҡәләһе өсөн «Башҡортостан ҡыҙы» журналының 2016 йыл лауреаты итеп һайлана.

2016 йылдың мартында «Ладья. Арт. Һөнәрҙәр. Бүләктәр» фестивале сиктәрендә үткән мосолман кейеме күргәҙмәһендә модел сифатында ҡатнаша.

2016 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/943687-v-ufe-v-den-rossiyskoy-pechati-sostoyalos-nagrazhdenie-zhurnalistov/ В Уфе в День российской печати состоялось награждение журналистов]&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың июнендә Ләйлә Аралбаеваға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1324949-obozrevatel-bashinforma-leyla-aralbaeva-stala-zasluzhennym-rabotnikom-kultury-respubliki/ Обозреватель «Башинформа» Лейла Аралбаева стала заслуженным работником культуры республики. ИА «Башинформ», 2019, 28 июня]{{ref-ru}}{{V|28|06|2019}}&lt;/ref&gt;.

[[«Бельские просторы» журналы]]ның «Мәҙәниәт» номинацияһында 2021 йыл лауреаты&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-03-25/ob-yavleny-laureaty-literaturnogo-zhurnala-belskie-prostory-za-2021-god-2743687 Объявлены лауреаты литературного журнала «Бельские просторы» за 2021 год]{{ref-ru}}{{V|25|03|2022}}&lt;/ref&gt;

== Мәҡәләләре ==  
=== Ғилми йыйынтыҡтарҙа ===
* Баянсы Минниәхмәт (Минниәхмәт Ғәйнетдиновтың ижади портреты) // Барһын да шаҡ ҡатырған! — Уфа, 1999;
* Народный артист РБ М. И. Гайнетдинов // Фольклор народов Башкортостана и Татарстана: проблемы и задачи. — Уфа, 1999;
* Характерные черты народной музыкальной драмы (на примере «Хованщины» М. П. Мусоргского) // Музыка, живопись, театр: проблемы истории, теории и педагогики. — Уфа, 2000;
* Традиции народной музыкальной драмы в опере З. Г. Исмагилова «Салават Юлаев» // Идея свободы в жизни и творчестве Салавата Юлаева. — Уфа, 2004;
* Башкирская опера во взаимодействии с национальной литературой (на примере оперы «Рабочий» Г. Альмухаметова, С. Габяши, В. Виноградова) // Национальная политика и культура в современных условиях. — Уфа, 2006. — Ч. 2;
* Опера «Рабочий» Г. Альмухаметова, С. Габяши, В. Виноградова (к вопросу о связях башкирской оперы с национальной литературой) // Художественный текст: его автор и исполнитель. — Уфа, 2007;
* История одной песни. — Уфа, 2007;
* Оперы башкирских композиторов 1940—1950-х гг. по драмам Баязита Бикбая // Художник и эпоха. — Уфа, 2008;
* Башкирская опера 1940-х — начала 1950-х гг.. в связях с национальной литературой (на примере произведений по драме С.Мифтахова «Хакмар») // Творчество композиторов Якутии в контексте развития национальных композиторских школ: Материалы всероссийской научной конференции. — Якутск, 2009;
* Стихи Акмуллы в одноимённой опере З. Исмагилова // IV Международные Акмуллинские чтения. — Уфа, 2009.

=== Матбуғатта һәм интернетта ===
&lt;!-- * {{cite web|url=|title=|author=|datepublished=|website=|publisher=|lang=|accessdate=2018-02-06}} --&gt; &lt;!-- Ҡуйыу өсөн өлгө-әҙерләмә. Махсус тамғалаусы «уҡтар» араһындағы эстәлекте кәрәккән урынға күсереп ҡуйырға. --&gt;
* Наследие Ядкара // Рампа. — 2001. — № 3;
* Ода батырам (творческий портрет фольклорно-эстрадной группы «Караван-сарай») // Рампа. — 2001. — № 7-8;
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=337 Достойная награда (лауреат премии «Филантроп» башкирский композитор С. Низаметдинов) // Ватандаш. — 2006. — № 10;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816233219/http://vatandash.ru/index.php?article=337 |date=2017-08-16 }}
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1445 Остров мечты Айгуль (творческий портрет А. Муратовой) // Ватандаш. — 2007. — № 6;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816234856/http://vatandash.ru/index.php?article=1445 |date=2017-08-16 }}
* Я и Ты (творческий портрет танцоров Юлии Чигвинцевой и Рафаэля Сагитова) // Тамаша. — 2011. — № 3;
* Джаз в цифрах и фактах // Тамаша. — 2011. — № 4.
* {{cite web|url=https://realnoevremya.ru/articles/72791-fenomen-bashkirskih-korney-tatarskoy-estrady|title=Почему Башкирия стала кузницей для татарской эстрады?|author=Лейла Аралбаева|datepublished=2017-08-09|website= realnoevremya.ru|publisher=Интернет-газета «Реальное время»|lang=ru|accessdate=2018-02-09}}
* {{cite web |url=http://bashinform.ru/detalno/1114753/ |title=Рушанна Бабич: «Очень важно, что искусство стало ценностью в государстве» |author=Лейла Аралбаева |date=2018-02-09 |website= bashinform.ru |publisher= АО ИА «Башинформ»|accessdate=2018-02-09 |lang=ru}}
'''Башҡорт телендә:'''
* Миңләхмәт Баянсы // Тамаша. — 1998. — № 2;
* Һандуғас (Л. Ишемйәрова ижади портреты) // Башҡортостан ҡыҙы. — 2000. — № 1;
* Донъя киңлектәре (С. Арғынбаева ижади портреты) // Башҡортостан ҡыҙы. — 2000. — № 10;
* Көйҙәр тыңлатырға (юбилей композитор З. Исмәғилев) // Ағиҙел. — 2002. — № 1;
* Башҡорт опера Героиня. (а. кәримова ижади портреттар) // башҡортостан ҡыҙы. — 2005. — № 1;
* Аҡҡош күле // Тамаша. — 2008. — № 2.;
* Потаенной «бер йырҙың тарихы» журнала «башҡортостан кызы» (2003. — № 7-11; 2004. — № 1-7, 9);
* Потаенной «Монъязм» журнала «Шонкар» (2009. — № 6, 8, 10, 2010. — № 2);
* «Ҡояшлы Баҡы ҡалаһына сәйәхәт» // «Башҡортостан кызы». — 2016.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019).
* Мәҙәниәт тураһында иң яҡшы материалдар, Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәтен иң яҡшы яҡтыртыу өсөн республика конкурсы лауреаты (2014), матбуғат өлкәһендә ТӨРКСОЙ халыҡ-ара премияһы лауреаты (2015)&lt;ref&gt;[https://www.bashkortostan.ru/presscenter/news/166047/ Башкирские журналисты стали лауреатами международной премии ТЮРКСОЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818132646/https://www.bashkortostan.ru/presscenter/news/166047/ |date=2016-08-18 }}&lt;/ref&gt;.
* «Бельские просторы» журналы лауреаты (2021)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://i-gazeta.com/news/author_3588.html Статьи в «Общественной интернет-газете Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406150903/http://i-gazeta.com/news/author_3588.html |date=2016-04-06 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=YDXs2O6S41s Люди искусства]
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=337 Журнал Ватандаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816233219/http://vatandash.ru/index.php?article=337 |date=2017-08-16 }}
* [http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=1861 Информационно-публицистический еженедельник «Истоки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427154954/http://istoki-rb.ru/archive.php?article=1861 |date=2016-04-27 }}
* [http://ufaart.ru/sveden/struct/fakultety-i-kafedry/kafedra-menedzhmenta-organizacii/ Кафедра «Менеджмента организации» УГИИ им. З. Исмагилова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011120800/http://ufaart.ru/sveden/struct/fakultety-i-kafedry/kafedra-menedzhmenta-organizacii/ |date=2016-10-11 }}
* [http://www.skompositorov.org/#!members/c11rf Список членов Союза композиторов Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160609171913/http://www.skompositorov.org/#!members/c11rf |date=2016-06-09 }}


[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:14 мартта тыуғандар]]
[[Категория:1977 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>a2hzlov10kdbwe5la9srgcuhb44jorq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рәсәй ҡалалары исемлеге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134912</id>
    <revision>
      <id>1298984</id>
      <parentid>1286351</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T11:11:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ardaikh</username>
        <id>45349</id>
      </contributor>
      <origin>1298984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177803" sha1="q8u4q6p2ujedw5uyt3p87u84amo8bm4" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Рәсәй ҡалалары исемлегенә''' [[Рәсәй Федерацияһы]]ның ҡала статусына эйә булған 1112 ҡалаһы индерелгән, уларҙа йәшәүселәр һаны 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса бирелгән&lt;ref&gt;{{Итоги переписи 2010|города}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ тарихи сығанаҡтарҙа уларҙы нигеҙләү йәки беренсе тапҡыр телгә алыу даталары күрһәтелгән. Федераль кимәлдәге ҡалалар һәм край, өлкә һәм округ үҙәктәре, республикаларҙың баш ҡалалары (үҙәктәре) төҫлө ячейкалар ярҙамында билдәләнгән.

[[2014 йыл]]да Рәсәй составына ингән [[Ҡырым Республикаһы]] һәм [[Севастополь]] ҡалаһы халҡының һаны РФ властары [[Ҡырым федераль округы]] территорияһында 2014 йылдың октябрендә үткәрелгән йәниҫәп мәғлүмәттәре буйынса күрһәтелгән&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis_krim/perepis_krim.html Официальная страница на сайте Росстата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811224552/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis_krim/perepis_krim.html |date=2017-08-11 }}&lt;/ref&gt;, 
{{Автонумерация
 | Столбцов   = 7
 | Название   = Рәсәй Федерацияһы ҡалалары 
 | Оформление = standard sortable
 | Заголовок2 = Герб
 | Заголовок3 = Ҡала атамаһы
 | Заголовок4 = Край, округ, өлкә, республика
 | Заголовок5 = Федераль округ
 | Заголовок6 = Халҡы
 | Заголовок7 = Нигеҙ һалыныу йәки&lt;br&gt; тәүге телгә алыныу йылы
 | Выравнивание2 = center
 | Выравнивание6 = right
 | Выравнивание7 = right
 | Сортировка = 3
 | Сортировка2 = без сортировки
 | Сортировка6 = число
 | Сортировка7 = число
 | Ширина2    = 5%
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Adygeysk_(Adygeya).png|50px]] | [[Адыгейск]]| [[Адыгей Республикаһы]] | Көньяҡ | 12689 | [[1973]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Maikop (Adygea).png|50px]] | Майкоп | Адыгей Республикаһы | Көньяҡ | 144055 | [[1857]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Gornoaltaysk (Altai Republic).png|50px]] | Таулы Алтай | [[Алтай Республикаһы]]  | Себер | 62861 | [[1830]]
| |[[Файл:RUS Алейск COA.gif|50px]] | Алейск | [[Алтай крайы]] | Себер | 28528 | [[1913]]
|%|[[Файл:Barnaul coat of arms.jpg|50px]] | Барнаул | Алтай крайы | [[Себер федераль округы|Себер]] | 635585 | [[1730]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Belokurikha.svg|50px]] | Белокуриха | Алтай крайы | Себер | 15072 | [[1803]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Biysk (Altai krai) (1804).png|50px]] | Бийск | Алтай крайы | Себер | 203826 | [[1709]]
| |[[Файл:Gornyak_Coat_of_Arms.svg|50px]] | Горняк | Алтай крайы | Себер | 13040 | [[1942]]
| |[[Файл:Zarinsk coat of arms.svg|50px]] | Заринск | Алтай крайы | Себер | 47035 | [[1979]]
| |[[Файл:Zmeinogorsk Coat of Arms.jpg|50px]] | Змеиногорск | Алтай крайы | Себер | 10569 | [[1736]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kamen-na-Obi (Altai kray).png|50px]] | Обтағы Камень | Алтай крайы | Себер | 41787 | [[1751]]
| |[[Файл:Novoaltaisk_Coat_of_Arms.png|50px]] | Новоалтайск | Алтай крайы | Себер | 73134 | [[1736]]
| |[[Файл:Rubtsovsk coat of arms.png|50px]] | Рубцовск | Алтай крайы | Себер | 146386 | [[1892]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Slavgorod (Altai krai).png|50px]] | Славгород | Алтай крайы | Себер | 30370 | [[1910]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Yarovoe (Altai krai).png|50px]] | Яровое | Алтай крайы | Себер | 18085 | [[1943]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Belogorsk (Amur oblast).png|50px]] | Белогорск | [[Амур өлкәһе]] | [[Алыҫ Көнсығыш]] | 68220 | [[1860]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Blagoveshchensk (Amur oblat).png|50px]] | [[Благовещенск]] | Амур өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 214397 | [[1856]]
| | | Завитинск | Амур өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 11481 | [[1906]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zeya (Amur oblast).png|50px]] | Зея | Амур өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 25042 | [[1879]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Raychikhinsk (Amur oblast).png|50px]] | Райчихинск | Амур өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 20499 | [[1932]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Svobodny (Amur oblast).png|50px]] | Свободный | Амур өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 58594 | [[1912]]
| | | Сковородино | Амур өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 9561 | [[1908]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Tynda (Amur oblast) (2006).png|50px]] | Тында | Амур өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 35574 | [[1907]]
| | |  Углегорск (Циолковский) | Амур өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 6208 | [[1961]]
| | |  Шимановск | Амур өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 19815 | [[1910]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Arkhangelsk.svg|50px]] | Архангельск | [[Архангельск өлкәһе]] | [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ|Төньяҡ-Көнбайыш]] | 348716 | [[1584]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Velsk (Arkhangelsk oblast).png|50px]] | Вельск | Архангельск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 23885 | [[1137]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kargopol (Arkhangelsk oblast) (1781).png|50px]] | Каргополь | Архангельск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 10148 | [[1146]]
| || Коряжма | Архангельск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 39629 | [[1535]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Kotlas_(Arkhangelsk_oblast)_2007.png|50px]] | Котлас | Архангельск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 60562 | [[1890]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Mezen (Arkhangelsk oblast) (1780).png|50px]] | Мезень | Архангельск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 3599 | [[XVI быуат]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Mirny (Arkhangelsk oblast).png|50px]] | Мирный | Архангельск өлкәһе |Төньяҡ-Көнбайыш | 30259 | [[1957]]
| |[[Файл:Герб города Новодвинска-2007-2.jpg|50px]] | Новодвинск | Архангельск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 40612 | [[1936]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nyandoma city (Arkhangelsk oblast).png|50px]]| Няндома | Архангельск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 22354 | [[1898]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Onega (Arkhangelsk oblast) (1998).gif|50px]] | Онега | Архангельск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 21359 | [[1137]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Severodvinsk.svg|50px]] | Северодвинск | Архангельск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 192265 | [[1936]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Solvychegodsk (Arkhangelsk oblast) (1780).png|50px]] | Сольвычегодск | Архангельск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 2460 | [[XIV быуат]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Shenkursk (Arkhangelsk oblast) (1780).png|50px]] | Шенкурск | Архангельск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 5702 | [[1137]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Astrakhan.png|50px]] | [[Әстерхан]] | [[Әстерхан өлкәһе]] | [[Көньяҡ федераль округ|Көньяҡ]] | 520662 | [[1558]]
| |[[Файл:Gerb-Akhtubinsk-new.jpg|50px]] | Ахтубинск | Әстерхан өлкәһе | Көньяҡ | 41898 | [[1959]]
| |[[Файл:RUS Знаменск COA.gif|50px]] | Знаменск | Әстерхан өлкәһе | Көньяҡ | 29357 | [[1948]]
| |[[Файл:Герб Камызяк.svg|50px]] | Камызяк | Әстерхан өлкәһе | Көньяҡ | 16291 | [[1560]]
| | | Нариманов | Әстерхан өлкәһе | Көньяҡ | 11386 | [[1963]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kharabali (Astrakhan oblast).png|50px]] | Харабали | Әстерхан өлкәһе | Көньяҡ | 18209 | [[1789]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Agidel (Bashkortostan).png|50px]] | [[Ағиҙел ]] | [[Башҡортостан]] | [[Волга буйы федераль округы|Волга буйы]] | 16365 | [[1980]]
| | | [[Баймаҡ]] | Башҡортостан | Волга буйы | 17710 | [[1748]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Belebei (Bashkortostan).png|50px]] | [[Бәләбәй]] | Башҡортостан | Волга буйы | 60183 | [[1715]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Beloretsk (Bashkortostan).png|50px]] | [[Белорет]] | Башҡортостан |  Волга буйы | 68804 | [[1762]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Birsk (Bashkortostan).png|50px]] | [[Бөрө]] | Башҡортостан | Волга буйы | 41637 | [[1663]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Blagoveschensk (Bashkortostan).png|50px]] | [[Благовещен]] | Башҡортостан | Волга буйы | 34246 | [[1756]]
| | | [[Дәүләкән]] | Башҡортостан | Волга буйы | 24040 | [[18 быуат]]
| |[[Файл:Durtuli.png|50px]] | [[Дүртөйлө]] | Башҡортостан | Волга буйы | 31272 | Волга буйы [[1795]]  
| |[[Файл:Coat of Arms of Ishimbai (Bashkortostan).png|50px]] | [[Ишембай]] | Башҡортостан | Волга буйы | 66259 | [[1815]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kumertau (Bashkortostan).png|50px]] | [[Күмертау]] | Башҡортостан | Волга буйы | 62854 | [[1947]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Mezhgorie (Bashkortostan).png|50px]] | [[Межгорье]] | Башҡортостан | Волга буйы | 17353 | [[1979]]
| | | [[Мәләүез]] | Башҡортостан | Волга буйы | 61408 | [[XVIII быуат]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Neftekamsk (Bashkortostan).png|50px]] | [[Нефтекама]] | Башҡортостан | Волга буйы | 121757 | [[1957]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Oktyabrsky (Bashkortostan).png|50px]] | [[Октябрьский]] | Башҡортостан | Волга буйы | 109379 | [[1946]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Salavat.png|50px]] | [[Салауат]] | Башҡортостан | Волга буйы | 156085 | [[1948]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sibai (Bashkortostan).png|50px]] | [[Сибай]] | Башҡортостан | Волга буйы | 62732 | [[1913]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sterlitamak (Bashkortostan).png|50px]] | [[Стәрлетамаҡ]] | Башҡортостан | Волга буйы | 273432 | [[1766]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Tuimazy rayon (Bashkortostan).png|50px]] | [[Туймазы]] | Башҡортостан | Волга буйы | 66849 | [[1912]]
|%|[[Файл:Coat of arms of Ufa.svg|50px]] | [[Өфө]] | Башҡортостан | Волга буйы | 1062300 | [[1574]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Uchaly rayon (Bashkortostan).png|50px]] | [[Учалы]] | Башҡортостан | Волга буйы | 37771 | [[1955]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Yanaul rayon (Bashkortostan).png|50px]] | [[Яңауыл]] | Башҡортостан | Волга буйы | 26988 | [[1914]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Alekseevka (Belgorod oblast).png|50px]] | Алексеевка | [[Белгород өлкәһе]] | [[Үҙәк федераль округ|Үҙәк]] | 39026 | [[1685]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Belgorod.svg|50px]] | [[Белгород]] | Белгород өлкәһе | Үҙәк | 356426 | [[1596]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Biryuch.svg|50px]] | Бирюч | Белгород өлкәһе | Үҙәк | 7842 | [[1705]]
| |[[Файл:Coat of arms of Valuyki (Belgorod oblast).png|50px]] | Валуйки | Белгород өлкәһе | Үҙәк | 35322 | [[1593]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Graivoron (Belgorod oblast).svg|50px]] | Грайворон | Белгород өлкәһе | Үҙәк| 6234 | [[1678]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Gubkin (Belgorod oblast).svg|50px]] | Губкин | Белгород өлкәһе | Үҙәк | 88562 | [[1939]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Korocha (Belgorod oblast).svg|50px]] | Короча | Белгород өлкәһе | Үҙәк | 5877 | [[1637]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Novy Oskol (Belgorod oblsat).png|50px]] | Новый Оскол | Белгород өлкәһе |  Үҙәк | 19530 | [[1647]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Stary Oskol (Belgorod oblast)2008.svg|50px]] | Старый Оскол | Белгород өлкәһе |  Үҙәк | 221163 | [[1593]]
| | | Строитель | Белгород өлкәһе | Үҙәк | 23933 | [[1958]]
| |[[Файл:Lob Coats of arms Shebekino.svg|50px]] | Шебекино | Белгород өлкәһе | Үҙәк | 44277 | [[1713]]
|%|[[Файл:Coat of arms of Bryansk (Bryansk Oblast).svg|50px]] | [[Брянск]] | [[Брянск өлкәһе]] | Үҙәк | 415640 | [[985]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Dyatkovo (Bryansk oblast) (1982).gif|50px]] | Дятьково | Брянск өлкәһе | Үҙәк | 29438 | [[1626]]
| |[[Файл:Герб города Жуковка.jpg|50px]] | Жуковка | Брянск өлкәһе | Үҙәк | 18269 | [[1871]]
| | | Злынка | Брянск  өлкәһе | Үҙәк | 5507 | [[1702]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Karachev (Oryol oblast) (1781).png|50px]] | Карачев | Брянск өлкәһе| Үҙәк | 19715 | [[1146]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Klintsy (Bryansk oblast) (1985).png|50px]] | Клинцы | Брянск өлкәһе | Үҙәк | 62510 | [[1707]]
| |[[Файл:Mglin COA (Chernigov Governorate) (1782).png|50px]] | Мглин | Брянск өлкәһе | Үҙәк | 7916 | [[1387]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Novozybkov (Bryansk oblast).png|50px]] | Новозыбков | Брянск өлкәһе | Үҙәк | 40552 | [[1701]]
| |[[Файл:Герб Почепа.jpg|50px]] | Почеп | Брянский өлкәһе |  Үҙәк | 17933 | [[1447]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sevsk (Bryansk oblast) (1781).png|50px]] | Севск | Брянск өлкәһе | Үҙәк | 7282 | [[1146]]
| |[[Файл:Coat of arms of Seltco (Bryansk oblast).gif|50px]] | Сельцо | Брянск өлкәһе | Үҙәк | 17933 | [[1870-е]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Starodub (Bryansk oblast) (1782).png|50px]] | Стародуб | Брянск өлкәһе | Үҙәк | 19010 | [[1080]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Surazh (Bryansk oblast) (1782).png|50px]] | Сураж | Брянск өлкәһе | Үҙәк | 11640 | [[17 быуат]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Trubchevsk (Oryol oblast) (1781).png|50px]] | Трубчевск | Брянск өлкәһе | Үҙәк | 15014 | [[975]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Unecha (Bryansk oblast) (1986).png|50px]] | Унеча | Брянск өлкәһе | Үҙәк | 26196 | [[1887]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Fokino (Bryansk oblast) (1984).gif|50px]] | Фокино | Брянск өлкәһе | Үҙәк | 13874 | [[1899]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Babushkin (Buryatia).png|50px]] | Бабушкин | [[Бүрәт Республикаһы]] | [[Себер федераль округы|Себер]] | 4542 | [[1760]]
| | | Гусиноозёрск | Бүрәт Республикаһы | Себер | 23280 | [[1939]]
| | | Закаменск | Бүрәт Республикаһы | Себер | 11249 | [[1934]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kyakhta (Buryatia) (1861).png|50px]] | Кяхта | Бүрәт Республикаһы | Себер | 20013 | [[1727]]
| |[[Файл:Герб Северобайкальска.gif|50px]]| Северобайкальск | Бүрәт Республикаһы | Себер | 23673 | [[1974]]
|%|[[Файл:Gerb u u.jpg|50px]] | [[Улан-Удэ]] | Бүрәт Республикаһы | Себер | 431922 | [[1666]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Aleksandrov (Vladimir oblast) (1781).png|50px]] | Александров | [[Владимир өлкәһе]] | [[Үҙәк федераль округ|Үҙәк]] | 61544 | [[14 быуат]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Vladimir (Vladimir oblast).svg|50px]] | [[Владимир]] | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 348256 | [[990]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Vyazniki (Vladimir oblast) (1781).png|50px]] | Вязники | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 41252 | [[1608]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Gorokhovets_(Vladimirskaya_oblast).png|50px]] | Гороховец | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 14015 | [[1158]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Gus-Khrustalny (Vladimir oblast).png|50px]] | Гусь-Хрустальный | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 60773 | [[1756]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kamechkovo (Vladimir oblast).gif|50px]] | Камешково | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 13113 | [[1892]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Karabanovo.gif|50px]] | Карабаново | Владимир өлкәһе |Үҙәк | 14868 | [[1630]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Kirzhach_(Vladimirskaya_oblast).png|50px]] | Киржач | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 30044 | [[1332]]
| |[[Файл:Герб Коврова (с 2012 года).jpg|50px]] | [[Ковров]] | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 145492 | [[12 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kolchugino (Vladimir oblast).png|50px]] | Кольчугино | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 45804 | [[1871]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Kosteryovo.png|50px]] | Костерёво | Владимир өлкәһе| Үҙәк | 9136 | [[1890]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kurlovo (Vladimir oblast).png|50px]] | Курлово | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 6791 | [[1811]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Lakinsk (Vladimir oblast).png|50px]] | Лакинск | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 15707 | [[15 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Melenki (Vladimir oblast) (1781).png|50px]] | Меленки | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 15208 | [[18 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Murom (Vladimir oblast) (1781).png|50px]] | [[Муром]] | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 116078 | [[862]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Petushki (Vladimir oblast).gif|50px]] | Петушки | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 15167 | [[1861]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Pokrov (Vladimir oblast) (1781).png|50px]] | Покров | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 17762 | [[1506]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Raduzhny (Vladimir oblast).png|50px]] | Радужный | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 18212 | [[1971]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sobinka.gif|50px]] | Собинка | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 19482 | [[1858]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Strunino city.gif|50px]] | Струнино | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 14372 | [[1492]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sudogda (Vladimir oblast) (1781).png|50px]] | Судогда | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 11848 | [[1552]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Suzdal.png|50px]] | Суздаль | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 10535 | [[999]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Yuriev-Polsky (Vladimir oblast).png|50px]] | Юрьев-Польский | Владимир өлкәһе | Үҙәк | 19588 | [[1152]]
|%|[[Файл:Coat of arms of Volgograd city.svg|50px]] | [[Волгоград]] | [[Волгоград өлкәһе]] | [[Көньяҡ федераль округы|Көньяҡ]] | 1021244 | [[1589]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Volzhsky (Volgograd oblast).png|50px]] | [[Волжский]] | Волгоград өлкәһе | Көньяҡ | 314436 | [[1951]]
| |[[Файл:Dubovka_coat_of_arms_(Volgograd_region).png|50px]] | Дубовка | Волгоград өлкәһе | Көньяҡ | 14345 | [[1732]]
| |[[Файл:Г_Жирновск_герб.jpg|50px]] | Жирновск | Волгоград өлкәһе | Көньяҡ | 16890 | [[18 век]]
| |[[Файл:Kalach_na_donu_gerb.png|50px]] | Дондағы Калач | Волгоград өлкәһе | Көньяҡ | 26892 | [[1708]]
| |[[Файл:Kamyshin gerb big.jpg|50px]] | Камышин | Волгоград өлкәһе | Көньяҡ | 119924 | [[1668]]
| |[[Файл:Gerb Kotelnikovo.png|50px]] | Котельников | Волгоград өлкәһе | Көньяҡ | 20441 | [[1897]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kotovo (Volgograd oblast) (1994).png|50px]] | Котов | Волгоград өлкәһе | Көньяҡ | 24104 | [[1710-е]]
| |[[Файл:Coat of arms of Krasnoslobodsk, Volgograd Oblast (2010).png|50px]] | Краснослободск | Волгоград өлкәһе | Көньяҡ | 16007 | [[1870]]
| | | Ленинск | Волгоград өлкәһе | Көньяҡ | 15527 | [[1802]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Mikhaylovka_(Volgograd_Oblast)_2009.png|50px]] | Михайловка | Волгоград өлкәһе | Көньяҡ | 59153 | [[1762]]
| | | Николаевск | Волгоград өлкәһе | Көньяҡ | 15081 | [[1747]]
| | | Новоаннинск | Волгоград өлкәһе | Көньяҡ | 17911 | [[1956]]
| |[[Файл:Coat_of_arms_of_Pallasovka_2008_(official).png|50px]] | Палласовка | Волгоград өлкәһе | Көньяҡ | 15984 | [[1907]]
| | | Петров Вал | Волгоград өлкәһе | Көньяҡ | 13264 | [[1942]]
| | | Серафимович | Волгоград өлкәһе | Көньяҡ | 9368 | [[1589]]
| |[[Файл:Coat of arms of Surovikino without a crown (2008).png|50px]] | Суровикин | [[Волгоград өлкәһе]] | Көньяҡ | 20527 | [[1744]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Uryupinsk_1994.png|50px]] | Урюпинск | Волгоград өлкәһе | Көньяҡ | 41594 | [[1618]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Frolovo_02.png|50px]] | Фролов | Волгоград өлкәһе | Көньяҡ | 39489 | [[1859]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Babaevo rayon (Vologda oblast).png|50px]] | Бабаев | [[Вологда өлкәһе]] | [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ|Төньяҡ-Көнбайыш]] | 12074 | [[15 век]]
| |[[Файл:Coat of arms of Belozersky District, Vologda Oblast.png|50px]] | Белозерск | Вологда өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 9614 | [[862]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Velikiy Ustyug (Vologda oblast) (2000).png|50px]] | [[Бөйөк Устюг]] | Вологда өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 31664 | [[1147]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Vologda (Vologda oblast) (1780).png|50px]] | [[Вологда]] | Вологда өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 301642 | [[1147]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Vytegra (Vologda oblast) (1781).png|50px]] | Вытегра | Вологда өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 10490 | [[1710]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Gryazovets (Vologda oblast) (1781).png|50px]] | Грязовец | Вологда өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 15528 | [[1538]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kadnikov (Vologda oblast) (1781).png|50px]] | Кадников | Вологда өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 4797 | [[1492]]
| |[[Файл:Kirillov Coat Of Arms.png|50px]] | Кириллов | Вологда өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 7735 | [[1397]]
| | | Красавин | Вологда өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 7003 | [[1848]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nikolsk (Vologda oblast).png|50px]] | Никольск | Вологда өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 8515 | [[14 век]]
| |[[Файл:35_sokol.png|50px]] | Сокол | Вологда өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 38454 | [[1615]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Totma (Vologda oblast).png|50px]] | [[Тотьма]] | Вологда өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 9784 | [[1137]]
| |[[Файл:Coat_of_arms_of_Ustyuzhna_and_Ustugnovsky_District_(Vologda_Region).png|50px]] | [[Устюжна]] | Вологда өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 9478 | [[1252]]
| | | [[Харовск]] | Вологда өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш  | 10078 | [[1903]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Cherepovets (Vologda oblast) (1811).png|50px]] | [[Череповец]] | Вологда өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 312311 | [[1777]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Bobrov_(Voronezh_oblast).png|50px]] | Бобров | [[Воронеж өлкәһе]] | [[Үҙәк федераль округ|Үҙәк]] | 19738 | [[1698]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Boguchar (Voronezh oblast).png|50px]] | Богучар | Воронеж өлкәһе | Үҙәк | 11811 | [[1704]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Borisoglebsk_(Voronezh_oblast).png|50px]] | Борисоглебск | Воронеж өлкәһе | Үҙәк | 65585 | [[1698]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Buturlinovka_(Voronezh_oblast).png|50px]] | Бутурлиновка | Воронеж өлкәһе | Үҙәк | 27208 | [[1740]]
|%|[[Файл:Coat of arms of Voronezh.png|50px]] | [[Воронеж]] | Воронеж өлкәһе | Үҙәк | 889680 | [[1586]]
| | | Калач | Воронеж өлкәһе | Үҙәк | 20046 | [[1716]]
| |[[Файл:Liski_coa.png|50px]] | Лиски | Воронеж өлкәһе | Үҙәк | 55864 | [[16 быуат]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Novovoronezh_(Voronezh_oblast).png|50px]] | Нововоронеж | Воронеж өлкәһе | Үҙәк | 32635 | [[1957]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Novohopersk_(Voronezh_oblast).png|50px]] | Новохопёрск | Воронеж өлкәһе | Үҙәк | 6849 | [[1710]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ostrogozhsk (Voronezh oblast).png|50px]] | Острогожск | Воронеж өлкәһе | Үҙәк | 33842 | [[1652]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Pavlovsk (Voronezh oblast).png|50px]] | Павловск | Воронеж өлкәһе | Үҙәк | 25126 | [[1709]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Povorino_(Voronezh_oblast).png|50px]] | Поворино | Воронеж өлкәһе | Үҙәк | 17692 | [[1870]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Rossosh (Voronezh oblast).png|50px]] | [[Россошь]] | Воронеж өлкәһе | Үҙәк | 62865 | [[17 век]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Semiluki_(Voronezh_oblast).png|50px]] | Семилуки | Воронеж өлкәһе | Үҙәк | 26025 | [[1615]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ertil.gif|50px]] | Эртиль | Воронеж өлкәһе | Үҙәк | 11387 | [[1897]]
| |[[Файл:Coat of arms of Dagestan Oblast 1878.svg|50px]] | [[Буйнаҡ]]| [[Дағстан Республикаһы]] | [[Төньяҡ Кавказ федераль округы|Төньяҡ Кавказ]] | 65735 | [[1834]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Dagestanskie Ogni.png|50px]] | Дагестанские Огни | Дағстан Республикаһы | Төньяҡ Кавказ | 30671 | [[1914]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Derbent (Dagestan) (1843).png|50px]] | [[Дәрбәнт]] | Дағстан Республикаһы | Төньяҡ Кавказ | 119961 | [[438]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Izberbash.png|50px]] | [[Эҙбербаш]] | Дағстан Республикаһы | Төньяҡ Кавказ | 56301 | [[1932]]
| |[[Файл:Gerb kaspiska.gif|50px]] | [[Каспийск]] | Дағстан Республикаһы | Төньяҡ Кавказ | 103914 | [[1932]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kiziljurt.png|50px]] | [[Ҡыҙылйорт]] | Дағстан Республикаһы | Төньяҡ Кавказ | 36187 | [[1963]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kizlyar (Dagestan) (1842).png|50px]] | [[Кизляр]] | Дағстан Республикаһы | Төньяҡ Кавказ | 49169 | [[1735]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Makhachkala.png|50px]] | [[Махачкала]] | Дағстан Республикаһы | Төньяҡ Кавказ | 577990 | [[1844]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Khasavyurt.png|50px]] | [[Хәсәүйорт]] | Дағстан Республикаһы | Төньяҡ Кавказ  | 133929 | [[1846]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Jujno-Sukhokumsk.png|50px]] | Южно-Сухокумск | Дағстан Республикаһы | Төньяҡ Кавказ | 10048 | [[1958]]
|%|[[Файл:Coat of arms of Birobidzhan.svg|50px]] | Биробиджан | [[Йәһүд автономиялы өлкәһе]] | [[Алыҫ Көнсығыш]] | 75419 | [[1915]]
| | | Облучье | Йәһүд автономиялы өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 9379 | [[1911]]
| |[[Файл:Coat of arm baley.jpg|50px]] | Балей | [[Байкал аръяғы крайы]] | [[Себер федераль округы|Себер]] | 12536 | [[1736]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Borzya (Chita oblast).png|50px]] | Борзя | Байкал аръяғы крайы | Себер | 31376 | [[1899]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Krasnokamensk (Chita oblast).png|50px]] | Краснокаменск | Байкал аръяғы крайы | Себер | 55668 | [[1967]]
| | | [[Могоча]] | Забайкальский край | Себер | 13228 | [[1910]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nerchinsk (Chita oblast) (1790).png|50px]] | Нерчинск | [[Байкал аръяғы крайы]] | Себер | 14976 | [[1653]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Petrovsk-Zabaikalsky (Chita oblast) (1984).png|50px]] | [[Петровск-Забайкальский]] | Байкал аръяғы крайы | Себер | 18555 | [[1789]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sretenskoe (Zabaykalskiy kray) (2011).png|50px]] | Сретенск | Байкал аръяғы крайы | Себер | 6850 | [[1689]]
| |[[Файл:Герб г. Хилок.gif|50px]] | Хилок | Байкал аръяғы крайы | Себер | 11530 | [[1895]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Chita (Chita oblast).png|50px]] | [[Чита]] | Байкал аръяғы крайы | Себер | 323964 | [[1653]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Shilka (Chita oblast).png|50px]] | Шилка | Байкал аръяғы крайы | Себер | 13947 | [[1897]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Vichuga.png|50px]] | Вичуга | [[Иваново өлкәһе]] | [[Үҙәк федераль округ|Үҙәк]] | 37609 | [[1925]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Gavrilov Posad (Ivanovo oblast) (1989).png|50px]] | [[Гаврилов Посад]] | Ивановская область | Үҙәк | 6434 | [[1434]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zavolzhsk.png|50px]] | Заволжск | Иваново өлкәһе | Үҙәк | 12045 | [[19 век]]
|%|[[Файл:Coat-of-Arms-of-Ivanovo-(Ivanovskaya oblast).svg|50px]] | [[Иваново]] | Иваново өлкәһе | Үҙәк | 409277 | [[1561]]
| |[[Файл:Gerb kineshma ivanovskaya oblast.jpg|50px]] | Кинешма | Иваново өлкәһе | Үҙәк | 88113 | [[1429]]
| | | Комсомольск | Иваново өлкәһе | Үҙәк | 8693 | [[1931]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kokhma (Ivanovo oblast).png|50px]] | Кохма | Иваново өлкәһе | Үҙәк | 29408 | [[1619]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Navoloki (Ivanovo oblast).png|50px]] | Наволоки | Иваново өлкәһе | Үҙәк | 10207 | [[1775]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Plyos (Ivanovo oblast) (1779).png|50px]] | [[Плёс (ҡала)|Плёс]] | Иваново өлкәһе | Үҙәк | 2341 | [[1410]]
| | | Приволжск | Иваново өлкәһе | Үҙәк | 16749 | [[1484]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Puchezh (Ivanovo oblast).png|50px]] | Пучеж | Иваново өлкәһе | Үҙәк | 8583 | [[1594]]
| | | Родники | Иваново өлкәһе | Үҙәк | 26318 | [[1606]]
| |[[Файл:Gerb-Teikovo.jpg|50px]] | Тейков | Иваново өлкәһе | Үҙәк | 34993 | [[17 быуат]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Furmanov (Ivanovo oblast).png|50px]] | Фурманов | Иваново өлкәһе | Үҙәк | 36149 | [[1918]]
| |[[Файл:Coat of arms of Shuya (Ivanovo oblast).svg|50px]] | Шуя | Иваново өлкәһе | Үҙәк | 58528 | [[1394]]
| | | Южа | Иваново өлкәһе | Үҙәк | 14170 | [[1628]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Yurievets (Ivanovo oblast).png|50px]] | Юрьевец | Иваново өлкәһе | Үҙәк | 10205 | [[1225]]
| | | [[Ҡараболаҡ (ҡала)|Ҡараболаҡ]] (город) | [[Ингушетия]] | [[Төньяҡ Кавказ федераль округы|Төньяҡ Кавказ]] | 31081 | [[1859]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Magas.svg|50px]] | Магас | Ингушетия | Төньяҡ Кавказ | 2505 | [[1995]]
| |[[Файл:Malgobek-gerb2.gif|50px]] | [[Малғабәк]] | Ингушетия | Төньяҡ Кавказ | 31076 | [[1934]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nazran.svg|50px]] | [[Назрань]] | Ингушетия | Төньяҡ Кавказ | 93357 | [[1781]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Alzamayskoe (Irkutsk oblast).png|50px]] | Алзамай | [[Иркутск өлкәһе]] | [[Себер федераль округы|Себер]] | 6751 | [[1899]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Angarsk.svg|50px]] | [[Ангарск]] | Иркутск өлкәһе | Себер | 233765 | [[1948]]
| | | Байкальск | Иркутск өлкәһе | Себер | 13589 | [[1961]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Biryusinsk (Irkutsk oblast) (1977).png|50px]] | Бирюсинск | Иркутск өлкәһе | Себер | 8981 | [[1967]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Bodaibo (Irkutsk oblast).svg|50px]] | Бодайбо | Иркутск өлкәһе | Себер | 15331 | [[1864]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Bratsk (Irkutsk oblast).png|50px]] | [[Братск]] | Иркутск өлкәһе | Себер | 246348 | [[1631]]
| | | Вихоревка | Иркутск өлкәһе | Себер | 22528 | [[1957]]
| |[[Файл:Zhelegorsk_ilimski_gerb.png|50px]] | Железногорск-Илимск | Иркутск өлкәһе | Себер | 26134 | [[1948]]
| |[[Файл:Zima g.gif|50px]] | Зима | Иркутск өлкәһе | Себер | 32522 | [[1743]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Irkutsk.png|50px]] | [[Иркутск]] | Иркутск өлкәһе | Себер | 587225 | [[1661]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kirensk (Irkutsk oblast) (1790).png|50px]] | Киренск | Иркутск өлкәһе | Себер | 12652 | [[1630]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nizhneudinsk (Irkutsk oblast) (1790).png|50px]] | Нижнеудинск | Иркутск өлкәһе | Себер | 37056 | [[1648]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sayansk (Irkutsk oblast).png|50px]] | Саянск | Иркутск өлкәһе | Себер | 40786 | [[1970]]
| |[[Файл:Svirsk g.gif|50px]] | Свирск | Иркутск өлкәһе | Себер | 13649 | [[19 век]]
| |[[Файл:Slyudyanka coat of arms.jpg|50px]] | Слюдянка | Иркутск өлкәһе| Себер | 18542 | [[1899]]
| |[[Файл:Coat of arms of tayshet.png|50px]] | Тайшет | Иркутск өлкәһе | Себер | 35481 | [[1897]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Tulun (Irkutsk oblast).png|50px]] | Тулун | Иркутск өлкәһе | Себер | 44603 | [[1735]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ussolie-Sibirskoye (Irkutsk oblast).png|50px]] | Усолье-Сибирское | Иркутск өлкәһе | Себер | 83364 | [[1669]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ust-Ilimsk (Irkutsk oblast).png|50px]] | Усть-Илимск | Иркутск өлкәһе | Себер | 86591 | [[1966]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Ust-Kut_2009.png|50px]] | Усть-Кут | Иркутск өлкәһе | Себер | 45061 | [[1631]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Cheremkhovo (Irkutsk oblast).png|50px]] | [[Черемхов]] | Иркутск өлкәһе | Себер | 52650 | [[1772]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Shelehov_(Irkutsk_oblast).png|50px]] | Шелехов | Иркутск өлкәһе | Себер | 47960 | [[1953]]
| |[[Файл:Gerb-Baksan-1968.gif|50px]] | Баксан | [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]] | [[Төньяҡ Кавказ федераль округы|Төньяҡ Кавказ]] | 36857 | [[1891]]
| | | [[Майский (Кабардино-Балкария)|Майский]] | [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]] | Төньяҡ Кавказ | 26755 | [[19 быуат]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Nalchik since 2011.gif|50px]] | [[Нальчик]] | [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]] | Төньяҡ Кавказ | 240095 | [[1724]]
| | | Нартҡала | [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]] | Төньяҡ Кавказ | 31679 | [[1913]]
| |[[Файл:Coats of arms of Prokhladny (Kabardino-Balkaria).png|50px]] | Прохладный | Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы | Төньяҡ Кавказ | 59595 | [[1765]]
| | | Терек | Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы | Төньяҡ Кавказ | 19170 | [[1876]]
| | | Тырныауз | Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы | Төньяҡ Кавказ | 21000 | [[1934]]
| | | Чегем | Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы | Төньяҡ Кавказ | 17988 | [[1822]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Bagrationovsk (Kaliningrad oblast).png|50px]] | Багратионовск | [[Калининград өлкәһе]] | [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ|Төньяҡ-Көнбайыш]] | 6399 | [[1336]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Baltiysk (Kaliningrad oblast).png|50px]] | [[Балтийск]] | Калининград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 32670 | [[1626]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Gvardeisk (Kaliningrad oblast).png|50px]] | Гвардейск | Калининград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 13888 | [[1255]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Guryevsk (Kaliningrad oblast).png|50px]] | Гурьевск | Калининград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 12433 | [[1262]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Gusev (Kaliningrad oblast).png|50px]] | Гусев | Калининград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 28260 | [[16 век]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Zelenogradsk_%28Kaliningrad_oblast%29.png|50px]] | Зеленоградск | Калининград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 13015 | [[1252]]
|%|[[Файл:Coat_of_arms_of_Kaliningrad.svg|50px]] | [[Калининград]] | Калининград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 431491 | [[1255]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Krasnoznamensk (Kaliningrad oblast).png|50px]] | Краснознаменск | Калининград өлкәһе |Төньяҡ-Көнбайыш | 3522 | [[1576]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ladushkin (Kaliningrad oblast).png|50px]] | Ладушкин | Калининград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 3788 | [[1314]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Mamonovo (Kaliningrad oblast).png|50px]] | Мамонов | Калининград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 7757 | [[1301]]
| |[[Файл:Неман, герб.jpg|50px]] | [[Неман]] | Калининград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 11794 | [[1277]]
| |[[Файл:Gerb nesterov.jpg|50px]] | [[Нестеров]] | Калининград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 4584 | [[1539]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ozyorsk (Kaliningrad oblast).png|50px]] | Озёрск | Калининград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 4740 | [[1539]]
| | | Пионерск | Калининград өлкәһе| Төньяҡ-Көнбайыш | 11017 | [[1254]]
| |[[Файл:Labiawa COA.png|50px]] | Полесск | Калининград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 7580 | [[1258]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Pravdinsk (Kaliningrad oblast).png|50px]] | Правдинск | Калининград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 4323 | [[1312]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Svetlogorsk (Kaliningrad oblast).png|50px]] | Светлогорск | Калининград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 10775 | [[1258]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Svetly (Kaliningrad oblast).png|50px]] | Светлый (К | Калининград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 21380 | [[1640]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Slavsk (Kaliningrad oblast).png|50px]] | [[Славск]] | Калининград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 4614 | [[1292]]
| |[[Файл:Gerb Sovetsk.png|50px]] | Советск | Калининград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш| 41709 | [[1288]]
| |[[Файл:RUS Chernyakhovsk COA (achievement).svg|50px]] | [[Черняховск]] | Калининград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 40464 | [[1336]]
| |[[Файл:Rybaki COA.png|50px]] | Приморск | Калининград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 1956 | [[1268]]
| | | Городовиковск | Ҡалмыҡ Республикаһы | Южный | 9565 | [[1872]]
| | | Лагань | Калмыкия | Көньяҡ | 14323 | [[1870]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Elista (Kalmykia) (2004).png|50px]] | [[Элиста]] | [[Ҡалмыҡ Республикаһы]] | [[Көньяҡ федераль округ|Көньяҡ]] | 103728 | [[1865]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Balabanovo (Kaluga oblast).png|50px]] | Балабаново | [[Калуга өлкәһе]] | Үҙәк | 26337 | [[1584]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Belousovo (Kaluga oblast).png|50px]] | Белоусово | Калуга өлкәһе | [[Үҙәк федераль округ|Үҙәк]] | 8432 | [[1962]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Borovsk (Kaluga oblast) (1777).png|50px]] | Боровск | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 12283 | [[1358]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ermolino (Kaluga oblast).png|50px]] | Ермолино | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 10409 | [[1601]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zhizdra (Kaluga oblast).png|50px]] | Жиздра | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 5585 | [[1146]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zhukov (Kaluga oblast).png|50px]] | Жуков | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 12150 | [[17 век]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Kaluga.svg|50px]] | [[Калуга]] | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 325185 | [[1371]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kirov (Kaluga oblast).png|50px]] | Киров | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 31888 | [[1745]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kozelsk (Kaluga oblast).png|50px]] | Козельск | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 18203 | [[12 век]]
| |[[Файл:Герб Кондрово.PNG|50px]] | Кондрово | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 16672 | [[1615]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kremenki (Kaluga oblast).png|50px]] | Кремёнки | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 11617 | [[18 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Lyudinovo town (Kaluga oblast).png|50px]] | Людиново | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 40550 | [[1626]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Maloyaroslavets (Kaluga region).svg|50px]] | Малоярославец | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 30401 | [[1402]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Medyn (Kaluga oblast) (1777).png|50px]] | Медынь | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 8298 | [[1386]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Meshchovsk (Kaluga oblast).png|50px]] | Мещовск | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 4101 | [[1238]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Mosalsk (Kaluga oblast).png|50px]] | Мосальск | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 4285 | [[1231]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Obninsk (Kaluga oblast) proposal (2003 N2).png|50px]] | [[Обнинск]] | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 104798 | [[1946]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sosensky (Kaluga oblast).png|50px]] | Сосенский | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 12394 | [[1952]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Spas-Demensk (Kaluga oblast) (2008).png|50px]] | Спас-Деменск | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 4904 | [[1446]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sukhinichi (Kaluga oblast) (1842).png|50px]] | Сухиничи | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 16295 | [[18 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Tarusa (Kaluga oblast) (1777).png|50px]] | Таруса | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 9656 | [[1246]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Yukhnov (Kaluga oblast) (1780).png|50px]] | Юхнов | Калуга өлкәһе | Үҙәк | 7056 | [[1410]]
| |[[Файл:Coats of Arms of Viluchinsk.svg|50px]] | Вилючинск | [[Камчатка крайы]] | [[Алыҫ Көнсығыш]] | 22905 | [[1968]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Elizovo (2009) (Kamchatka krai).png|50px]] | Елизово | Камчатка крайы | Алыҫ Көнсығыш | 39548 | [[1848]]
|%|[[Файл:Gerb pk.jpg|50px]] | [[Петропавловск-Камчатский]] | Камчатка крайы | Алыҫ Көнсығыш | 179526 | [[1740]]
| | | Карачаевск | [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]] | [[Төньяҡ Кавказ федераль округы|Төньяҡ Кавказ]] | 23848 | [[1926]]
| | | [[Теберда]] | Ҡарасай-Черкес Республикаһы | Төньяҡ Кавказ | 9097 | [[1868]]
| | | Усть-Джегута | Ҡарасай-Черкес Республикаһы | Төньяҡ Кавказ | 30602 | [[1868]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Cherkessk (Karachay-Cherkessia).png|50px]] | [[Черкесск]] | Ҡарасай-Черкес Республикаһы |  Төньяҡ Кавказ | 121439 | [[1825]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Belomorsk (Karelia).jpg|50px]] | Беломорск | [[Карелия Республикаһы]] | [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ|Төньяҡ-Көнбайыш]] | 11217 | [[12 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kem (Karelia) (1788).png|50px]] | Кемь | Карелия Республикаһы |  Төньяҡ-Көнбайыш | 13061 | [[14 быуат]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kondopoga (Karelia).JPG|50px]] | Кондопога | Карелия Республикаһы |  Төньяҡ-Көнбайыш | 32978 | [[1563]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kostomuksha.gif|50px]] | Костомукша | Карелия Республикаһы | Төньяҡ-Көнбайыш | 28433 | [[1977]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Lahdenpohja_(Karelia).png|50px]] | [[Лахденпохья]] | Карелия Республикаһы |  Төньяҡ-Көнбайыш | 7818 | [[1600]]
| |[[Файл:Герб Медвежьегорского муниципального образования.jpg|50px]] | Медвежьегорск | Карелия Республикаһы | Төньяҡ-Көнбайыш | 15536 | [[1916]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Olonets (Karelia) (1781).png|50px]] | Олонец | Карелия Республикаһы |  Төньяҡ-Көнбайыш | 9060 | [[1137]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Petrozavodsk (Karelia).png|50px]] | [[Петрозаводск]] | Карелия Республикаһы |  Төньяҡ-Көнбайыш | 263540 | [[1703]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Pitkyaranta_(Karelia).png|50px]] | Питкяранта | Карелия Республикаһы | Төньяҡ-Көнбайыш | 11484 | [[19 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Pudozh (Karelia) (1788).png|50px]] | Пудож | Карелия Республикаһы | Төньяҡ-Көнбайыш | 9698 | [[1382]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Segezha.png|50px]] | Сегежа | Карелия Республикаһы | Төньяҡ-Көнбайыш | 29660 | [[1914]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sortavala (Karelia).png|50px]] | [[Сортавала]] | Карелия Республикаһы | Төньяҡ-Көнбайыш | 19215 | [[1468]]
| | | Суоярви | Карелия | Төньяҡ-Көнбайыш | 9763 | [[16 быуат]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Anzhero-Sudzhensk (Kemerovo oblast).png|50px]] | Анжеро-Судженск | [[Кемерово өлкәһе]] | [[Себер федераль округы|Себер]] | 76669 | [[1896]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Belovo (Kemerovo oblast).png|50px]] | Белово | [[Кемерово өлкәһе]] | [[Себер федераль округы|Себер]] | 76752 | [[1726]]
| |[[Файл:Coat_of_arms_of_Berezovsky_(Kemerovo_Oblast).png|50px]] | [[Берёзовский]] | Кемерово өлкәһе | Себер | 47292 | [[1965]]
| |[[Файл:Gurevsk coat of arms.png|50px]] | Гурьевск | Кемерово өлкәһе | Себер | 24816 | [[1816]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kaltan (Kemerovo oblast).png|50px]] | Калтан | Кемерово өлкәһе | Себер | 21893 | [[1946]]
|%|[[Файл:Kemerovo COA.svg|50px]] | [[Кемерово]] | Кемерово өлкәһе | Себер | 532884 | [[1918]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kiselyovsk (Kemerovo oblast).png|50px]] | Киселёвск | Кемерово өлкәһе | Себер | 98382 | [[1917]]
| |[[Файл:%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA-%D0%9A%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9.gif|50px]] | Ленинск-Кузнецкий | Кемерово өлкәһе | Себер | 101666 | [[1763]]
| |[[Файл:Mariinsk-herb.png|50px]] | Мариинск | Кемерово өлкәһе | Себер | 40522 | [[1698]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Mezhdurechensk (Kemerovo oblast).png|50px]] | Междуреченск | Кемерово өлкәһе | Себер | 101995 | [[1946]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Myski (Kemerovo oblast).png|50px]] | Мыски | Кемерово өлкәһе | Себер | 43029 | [[1826]]
| |[[Файл:Wapen Novokoeznetsk.png|50px]] | [[Новокузнецк]] | Кемерово өлкәһе | Себер | 547885 | [[1618]]
| | | Осинники | Кемерово өлкәһе | Себер | 45997 | [[1926]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Polysaevo (Kemerovskaya oblast).gif|50px]] | Полысаево | Кемерово өлкәһе | Себер | 27624 | [[1989]]
| |[[Файл:Coat of arms of Prokopyevsk.jpg|50px]] | [[Прокопьевск]] | Кемерово өлкәһе | Себер | 210150 | [[1650]]
| | | [[Салаир]] | Кемерово өлкәһе | Себер | 8263 | [[1626]]
| |[[Файл:Taiga coat of arms.png|50px]] | Тайга | Кемерово өлкәһе | Себер | 25330 | [[1896]]
| |[[Файл:Coat of arms of Tastagol.png|50px]] | Таштагол | Кемерово өлкәһе | [[Себер]] | 23114 | [[1939]]
| |[[Файл:Topki coat of arms.png|50px]] | Топки | Кемерово өлкәһе | Себер | 28642 | [[1914]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Yurga (Kemerovo oblast).png|50px]] | Юрга | Кемерово өлкәһе | Себер | 81536 | [[1886]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Belaya Holunitsa.png|50px]] | Белая Холуница | [[Киров өлкәһе]] | [[Волга буйы федераль округы|Волга буйы]] | 11232 | [[1764]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Vyatskie Polyany (Kirov oblast).png|50px]] | Вятские Поляны | Киров өлкәһе | Волга буйы | 35159 | [[1596]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zuevka (Kirov region).png|50px]] | Зуевка | Киров өлкәһе | Волга буйы | 11198 | [[1899]]
|%|[[Файл:Coat of arms of Kirov.svg|50px]] | Киров | Киров өлкәһе | Волга буйы | 473668 | [[1181]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kirovo-Chepetsk (2004).png|50px]] | Киров-Чепецк | Киров өлкәһе | Волга буйы | 80920 | [[1935]]
| | | Кирс | Киров өлкәһе | Волга буйы | 10420 | [[1729]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kotelnich (Kirov oblast).png|50px]] | Котельнич | Киров өлкәһе | Волга буйы | 24979 | [[1143]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Luza (1984).png|50px]] | Луза | Киров өлкәһе | Волга буйы | 11262 | [[1899]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Malmyzh.png|50px]] | Малмыж | Киров өлкәһе | Волга буйы | 8265 | [[15 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Murashy (Kirov oblast, 1988).png|50px]] | Мураши | Киров өлкәһе | Волга буйы | 6752 | [[1895]]
| |[[Файл:Nolinsk COA (Vyatka Governorate) (1781).png|50px]] | Нолинск | Киров өлкәһе | Волга буйы | 9556 | [[1668]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Omutninsk.png|50px]] | Омутнинск | Киров өлкәһе | Волга буйы | 23618 | [[1773]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Orlov (Kirov oblast) (1781).png|50px]] | Орлов | Киров өлкәһе | Волга буйы | 6959 | [[1459]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Slobodskoy (town).png|50px]] | Слободской | Киров өлкәһе | Волга буйы | 33983 | [[1505]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sovetsk (Kirov oblast).png|50px]] | Советск | Киров өлкәһе | Волга буйы | 16592 | [[12 век]]
| | | Сосновка | Киров өлкәһе | Волга буйы | 11960 | [[1699]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Urzhum.png|50px]] | Уржум | Киров өлкәһе | Волга буйы | 10213 | [[1584]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Yaransk.png|50px]] | [[Яранск]] | Киров өлкәһе | Волга буйы | 17252 | [[1584]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Vorkuta.svg|50px]] | Воркута | [[Коми Республикаһы]]  | [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ|Төньяҡ-Көнбайыш]] | 70551 | [[1936]]
| | | Вуктыл | Коми Республикаһы | Төньяҡ-Көнбайыш | 12357 | [[1968]]
| | | Емва | Коми Республикаһы | Төньяҡ-Көнбайыш | 14574 | [[1941]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Inta_(Komi)_(1982).svg|50px]] | Инта | Коми Республикаһы | Төньяҡ-Көнбайыш | 32021 | [[1940]]
| | | Микунь | Коми Республикаһы | Төньяҡ-Көнбайыш | 10732 | [[1937]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Pechora (Komia) (1983).png|50px]] | [[Печора (ҡала)|Печора]] | Коми Республикаһы | Төньяҡ-Көнбайыш | 43458 | [[1940]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sosnogorsk (Komia).png|50px]] | Сосногорск | Коми Республикаһы | Төньяҡ-Көнбайыш | 27809 | [[1939]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Syktyvkar (Komi) (2005).png|50px]] | [[Сыктывкар]] | Коми Республикаһы | Төньяҡ-Көнбайыш | 235006 | [[1780]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Usinsk (Komia).png|50px]] | Усинск | Коми Республикаһы | Төньяҡ-Көнбайыш | 41100 | [[1966]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ukhta (Komia) (1979).png|50px]] | Ухта | Коми Республикаһы | Төньяҡ-Көнбайыш | 99642 | [[1929]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Buy (Kostroma oblast).svg|50px]] | Буй | [[Кострома өлкәһе]] | [[Үҙәк федераль округ|Үҙәк]] | 25763 | [[1536]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Volgorechensk (Kostroma oblast).png|50px]] | Волгореченск | Кострома өлкәһе | Үҙәк | 17108 | [[1964]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Galich (Kostroma oblast).png|50px]] | Галич | Кострома өлкәһе | Үҙәк | 17346 | [[1159]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kologriv (Kostroma oblast).png|50px]] | Кологрив | Кострома өлкәһе | Үҙәк | 3314 | [[17 век]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Kostroma.svg|50px]] | [[Кострома]] | Кострома өлкәһе | Үҙәк | 268617 | [[1152]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Makariev (Kostroma oblast).png|50px]] | Макарьев | Кострома өлкәһе | Үҙәк | 7114 | [[1439]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Manturovo (Kostroma oblast) coat fof arms.png|50px]] | Мантурово | Кострома өлкәһе | Үҙәк | 17479 | [[1617]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nerekhta (Kostroma oblast).png|50px]] | Нерехта | Кострома өлкәһе | Үҙәк | 22817 | [[1214]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Neya (Kostroma oblast).png|50px]] | Нея | Кострома өлкәһе | Үҙәк | 9827 | [[1906]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Soligalich (Kostroma oblast) (1779).png|50px]] | Солигалич | Кострома өлкәһе | Үҙәк | 6438 | [[1335]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Chukhloma (Kostroma oblast).png|50px]] | [[Чухлома]] | Кострома өлкәһе | Үҙәк | 5209 | [[1381]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sharya (Kostroma oblast).png|50px]] | Шарья | Кострома өлкәһе | Үҙәк | 23668 | [[1906]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Abinsk_(Krasnodar_krai).jpg|50px]]| [[Абинск]] | [[Краснодар крайы]] | [[Көньяҡ федераль округ|Көньяҡ]] | 34926 | [[1863]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Anapa (Krasnodar krai).svg|50px]] | [[Анапа]] | Краснодар крайы | Көньяҡ | 58983 | [[1781]]
| | | Апшеронск | Краснодар крайы | Көньяҡ | 40229 | [[1863]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Armavir (Krasnodar krai).png|50px]] | [[Армавир (Рәсәй)|Армавир]] | Краснодар крайы | Көньяҡ | 188897 | [[1839]]
| |[[Файл:Belorechensk (Krasnodar krai), coat of arms.png|50px]] | Белореченск | Краснодар крайы | Көньяҡ | 53891 | [[1862]]
| |[[Файл:Gelendzhik.svg|50px]] | Геленджик | Краснодар крайы | Көньяҡ | 54813 | [[1831]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Goryachy Klyuch (Krasnodar krai).png|50px]] | Горячий Ключ | Краснодар крайы | Көньяҡ | 30093 | [[1868]]
| | | Гулькевичи | Краснодар крайы | Көньяҡ | 35225 | [[1875]]
| |[[Файл:Герб города Ейска.png|50px]] | Ейск | Краснодар крайы | Көньяҡ | 87771 | [[1848]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Korenovsk (Krasnodar krai) (2000).png|50px]] | Кореновск | Краснодар крайы | Көньяҡ | 41179 | [[1794]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Krasnodar (Krasnodar krai).png|50px]] | [[Краснодар]] | Краснодар крайы | Көньяҡ | 744933 | [[1793]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kropotkin (Krasnodar krai).png|50px]] | Кропоткин | Краснодар крайы | Көньяҡ | 80743 | [[1879]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Krymsk (Krasnodar krai) f (1999).png|50px]] | Крымск | Краснодар крайы | Көньяҡ | 57370 | [[1862]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kurganinsk (Krasnodar krai).png|50px]] | Курганинск | Краснодар крайы | Көньяҡ | 47974 | [[1855]]
| |[[Файл:Coat_of_Labinsk.png|50px]] | [[Лабинск]] | Краснодар крайы | Көньяҡ | 62822 | [[1841]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Novokubansk (Krasnodar krai).png|50px]] | Новокубанск | Краснодар крайы | Көньяҡ | 34847 | [[1867]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Novorossiysk (Krasnodar kray) (2006).png|50px]] | [[Новороссийск]] | Краснодар крайы | Көньяҡ | 241788 | [[1838]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Primorsko-Akhtarsk (Krasnodar krai).png|50px]] | Приморск-Ахтарск | Краснодар крайы | Көньяҡ | 32253 | [[1854]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Slavyansk-na-Kubani (Krasnodar krai) (12-2006).png|50px]] | Кубандағы Славянск | Краснодар крайы | Көньяҡ | 63768 | [[1865]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sochi (Krasnodar krai).svg|50px]] | [[Сочи]] | Краснодар крайы | Көньяҡ | 343285 | [[1838]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Temryuk (Krasnodar krai).png|50px]] | Темрюк | Краснодар крайы | Көньяҡ | 38014 | [[1860]]
| |[[Файл:Coat of Timashevsk.gif|50px]] | Тимашёвск | Краснодар крайы | Көньяҡ | 53921 | [[1794]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Tikhoretsk (Krasnodar krai).png|50px]] | Тихорецк | Краснодар крайы | Көньяҡ | 61825 | [[1895]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Tuapse (Krasnodar krai).png|50px]] | Туапсе | Краснодар крайы | Көньяҡ | 63233 | [[1838]]
| |[[Файл:Ust labinsk city coa 2010.gif|50px]] | Усть-Лабинск | Краснодар крайы | Көньяҡ | 43268 | [[1794]]
| | | Хадыженск | Краснодар крайы | Көньяҡ | 21580 | [[1864]]
| | | Артёмовск | [[Красноярск крайы]] | [[Себер федераль округы|Себер]] | 2180 | [[1700]]
| |[[Файл:Coat_of_arms_of_Achinsk_(2006).png|50px]] | [[Ачинск]] | Красноярск крайы | Себер | 109156 | [[1683]]
| |[[Файл:Bogotol city gerb.png|50px]] | Боготол | Красноярск крайы | Себер | 21029 | [[1893]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Borodino_(Krasnoyarsk_krai)_(2006).png|50px]] | Бородино | Красноярск крайы | Себер | 17423 | [[1949]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Divnogorsk (Krasnoyarsk krai) (vector).svg|50px]] | Дивногорск | Красноярск крайы | Себер | 28271 | [[1956]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Dudinka.svg|50px]] | Дудинка | Красноярск крайы | Себер | 22207 | [[1667]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Eniseisk.svg|50px]] | Енисейск | Красноярск крайы | Себер | 18769 | [[1619]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zheleznogorsk (Krasnoyarsk krai).png|50px]] | Железногорск | Красноярск крайы | Себер | 85559 | [[1950]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zaozyorny (Krasnoyarsk krai).png|50px]] | Заозёрный | Красноярск крайы | Себер | 10683 | [[1776]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zelenogorsk (Krasnoyarsk krai).png|50px]] | Зеленогорск | Красноярск крайы | Себер | 66018 | [[1956]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Igarka.svg|50px]] | Игарка | Красноярск крайы | Себер | 6183 | [[1929]]
| | | Иланский | Красноярск крайы | Себер | 16108 | [[1646]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kansk (Krasnoyarsk krai) (1855).png|50px]] | Канск | Красноярск крайы | Себер | 94230 | [[1636]]
| |[[Файл:Kodinsk city.gif|50px]] | Кодинск | Красноярск крайы | Себер | 14835 | [[1977]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Krasnoyarsk (Krasnoyarsk krai).svg|50px]] | [[Красноярск]] | Красноярск крайы | Себер | 973826 | [[1628]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Lesosibirsk (Krasnoyarsk krai).png|50px]] | Лесосибирск | Красноярск крайы | Себер | 61146 | [[1975]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Minusinsk_(1854).png|50px]] | Минусинск | Красноярск крайы | Себер | 71171 | [[1739]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nazarovo (Krasnoyarsk krai).gif|50px]] | Назарово | Красноярск крайы | Себер | 52829 | [[1700]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Norilsk (Krasnoyarsk kray).svg|50px]] | [[Норильск]] | Красноярск крайы | Себер | 175301 | [[1935]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Sosnovoborsk_(Krasnoyarsk_krai).png|50px]] | Сосновоборск | Красноярск крайы | Себер | 33090 | [[1971]]
| |[[Файл:Coat of arms of Uzhur (2010).png|50px]]| Ужур | Красноярск крайы | Себер | 16079 | [[1760]]
| |[[Файл:Coat of arms of Uyar (Uyarsky District, 2011).png |50px]] | Уяр | Красноярск крайы | Себер | 12666 | [[1760]]
| |[[Файл:Coat_of_arms_of_Sharypovo.png|50px]] | Шарыпово | Красноярск крайы | Себер | 38570 | [[18 быуат]]
| |[[Файл:COA Alupka, Yaltynska, Crimea.svg|50px]] | Алупка&lt;sup&gt;[[Крымский кризис|Оспаривается]]&lt;/sup&gt; |  [[Ҡырым Республикаһы]]  | Көньяҡ | 8497 | [[960]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Alushta.png|50px]] | Алушта&lt;sup&gt;[[Крымский кризис|Оспаривается]]&lt;/sup&gt; | Ҡырым | Көньяҡ | 28642 | [[6 век]]
| |[[Файл:COA Armiansk, Krym.svg|50px]] | Армянск&lt;sup&gt;[[Крымский кризис|Оспаривается]]&lt;/sup&gt; | Ҡырым | Көньяҡ | 22468 | [[1736]]
| |[[Файл:COA Bakhchysarai.svg|50px]] | [[Баҡсаһарай]]&lt;sup&gt;[[Крымский кризис|Оспаривается]]&lt;/sup&gt; | Ҡырым | Көньяҡ | 26363 | [[1532]]
| |[[Файл:COA Bilohirsk, Krym.svg|50px]] | [[Белогорск]]&lt;sup&gt;[[Крымский кризис|Оспаривается]]&lt;/sup&gt; | Ҡырым | Көньяҡ | 18199 | [[13 век]]
| |[[Файл:Dzhankoy-arms.jpg|50px]] | Джанкой&lt;sup&gt;[[Крымский кризис|Оспаривается]]&lt;/sup&gt; | Ҡырым | Көньяҡ | 35700 | [[1784]]
| |[[Файл:UHT Yevpatoriia, Crimea, Ukraine.svg|50px]] | Евпатория&lt;sup&gt;[[Крымский кризис|Оспаривается]]&lt;/sup&gt; | Ҡырым | Көньяҡ | 106840 | [[б.э.т. 497 йыл]]
| |[[Файл:Kerch coat.svg|50px]] | [[Керчь]]&lt;sup&gt;[[Крымский кризис|Оспаривается]]&lt;/sup&gt; | Ҡырым | Көньяҡ | 144600 | 7 — 6 век до н. э.
| |[[Файл:COA Krasnoperekopsk.svg|50px]] | [[Красноперекопск]]&lt;sup&gt;[[Крымский кризис|Оспаривается]]&lt;/sup&gt; | Крым | Көньяҡ | 29564 | [[1932]]
| |[[Файл:COA Saky, Crimea, Ukraine.svg|50px]] | [[Саки (ҡала)|Саки]]&lt;sup&gt;[[Крымский кризис|Оспаривается]]&lt;/sup&gt; | Ҡырым | Көньяҡ | 23400 | [[1952]]
|%|[[Файл:COA Simferopol.svg|50px]] | [[Симферополь]]&lt;sup&gt;[[Крымский кризис|Оспаривается]]&lt;/sup&gt; | Ҡырым | Көньяҡ | 362366 | [[1784]]
| |[[Файл:COA Staryi Krym, Krym, Ukraine.svg|50px]] | Старый Крым&lt;sup&gt;[[Крымский кризис|Оспаривается]]&lt;/sup&gt; | Ҡырым | Көньяҡ | 9485 | [[13 век]]
| | | Судак &lt;sup&gt;[[Крымский кризис|Оспаривается]]&lt;/sup&gt; | Ҡырым | Көньяҡ | 15368 | [[212]]
| |[[Файл:Feodosiya coat of arms.svg|50px]] | [[Феодосия]]&lt;sup&gt;[[Крымский кризис|Оспаривается]]&lt;/sup&gt; | Ҡырым | Көньяҡ | 69786 | [[6 век до н. э.]]
| |[[Файл:COA Shcholkine.svg|50px]] | Щёлкино&lt;sup&gt;[[Крымский кризис|Оспаривается]]&lt;/sup&gt; | Ҡырым | Көньяҡ | 11194 | [[1978]]
| |[[Файл:Yalta gerb.png|50px]] | [[Ялта]]&lt;sup&gt;[[Крымский кризис|Оспаривается]]&lt;/sup&gt; | Ҡырым | Көньяҡ | 78040 | [[1154]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Dalmatovo (2006).png|50px]] | Далматово | [[Ҡурған өлкәһе]] | [[Урал федераль округы]] | 13913 | [[1644]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kataysk (Kurgan oblast).png|50px]] | [[Ҡатай  (ҡала)|Ҡатай]] | Ҡурған өлкәһе | Урал | 14017 | [[1655]]
|%|[[Файл:Kurgan coat of arms.png|50px]] | [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]] | Ҡурған өлкәһе | Урал | 333640 | [[1679]]
| |[[Файл:COA of Kurtamysh.png|50px]] | [[Ҡуртамыш |Ҡуртамыш]] | Ҡурған өлкәһе | Урал | 17098 | [[1745]]
| | | [[Макушино]] | Ҡурған өлкәһе | Урал | 8337 | [[1797]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Petukhovo.png|50px]] | Петухов | Ҡурған өлкәһе | Урал | 11291 | [[1779]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Shadrinsk (2001).jpg |50px]] | [[Шадринск]] | Ҡурған өлкәһе | Урал | 77744 | [[1662]]
| |[[Файл:Coat_of_arms_of_Shumikha_(2005).png|50px]] | Шумиха | Ҡурған өлкәһе | Урал | 17821 | [[1892]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Schuche (2013).jpg|50px]] | [[Щучье (Ҡурған өлкәһе)|Щучье]] | Ҡурған өлкәһе | Урал | 10971 | [[1750]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Dmitriyev.svg|50px]] | Дмитриев | [[Курск өлкәһе]] | [[Үҙәк федераль округ]] | 7721 | [[1779]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zheleznogorsk (Kursk oblast).png|50px]] | [[Железногорск (Курск өлкәһе)|Железногорск]]| Курск өлкәһе | Үҙәк | 95057 | [[1957]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Kursk.png|50px]] | [[Курск]] | Курск өлкәһе | Үҙәк | 414595 | [[1032]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kurchatov (Kursk oblast).png|50px]] | Курчатов | Курск өлкәһе | Үҙәк | 42691 | [[1968]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Lgov (Kursk oblast) (1780).png|50px]] | Льгов | Курск өлкәһе | Үҙәк | 21452 | [[1152]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Oboyan (Kursk oblast) (1780).png|50px]] | Обоянь | Курск өлкәһе | Үҙәк | 13562 | [[1639]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Rylsk (Kursk oblast) (1893).png|50px]] | [[Рыльск]] | Курск өлкәһе | Үҙәк | 15667 | [[1152]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sudzha (Kursk oblast) (1780).png|50px]] | [[Суджа]] | Курск өлкәһе | Үҙәк | 6036 | [[16 быуат]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Fatezh (Kursk oblast) (1780).png|50px]] | Фатеж | Курск өлкәһе | Үҙәк | 5404 | [[16 быуат]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Schigry (Kursk oblast) (1780).png|50px]] | Щигры | Курск өлкәһе | Үҙәк | 17043 | [[18 быуат]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Boksitogorsk (Leningrad oblast).svg|50px]] | Бокситогорск | [[Ленинград өлкәһе]] | [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ|Төньяҡ-Көнбайыш]] | 16593 | [[1929]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Volosovo (Leningrad oblast).png|50px]] | Волосов | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 12162 | [[1870]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Volkhov (Leningrad oblast).png|50px]] | [[Волхов]] | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 47344 | [[1918]]
| |[[Файл:Mo gorod vsevolozhsk.svg|50px]] | [[Всеволожск]] | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 59689 | [[1892]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Vyborg.jpg|50px]] | [[Выборг]] | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 80013 | [[1293]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Vysotskoe_GP.png|50px]] | [[Высоцк]] | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 1244 | [[1532]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Gatchina (v. 1).svg|50px]] | [[Гатчина]] | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 92566 | [[1499]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ivangorod (Leningrad oblast).png|50px]] | [[Ивангород]] | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 9797 | [[1492]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Kamennogorskoe_GP.png|50px]] | Каменногорск | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 6761 | [[1597]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kingisepp (Leningrad oblast).png|50px]] | [[Кингисепп]] | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 48667 | [[1384]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kirishi (Leningrad oblast).svg|50px]] | Кириши | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 52826 | [[1693]]
| | | Кировск | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 25633 | [[1931]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kommunar (Leningrad oblast).png|50px]] | Коммунар | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 20265 | [[1840-е]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Lodeinoe Pole (Leningrad oblast).png|50px]] | Лодейное Поле | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 21053 | [[1702]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Luga (Leningrad oblast).png|50px]] | [[Луга]] | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 36409 | [[1777]]
| | | Любань | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 4188 | [[1499]]
| | | Никольское | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш  | 19345 | [[1710]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Novoladozhskoe urban settlement (2011).png|50px]] | Новая Ладога | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 8890 | [[1704]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Otradnoe (Leningrad oblast).png|50px]] | Отрадное | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 23874 | [[1708]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Pikalyovo (Leningrad oblast).png|50px]] | Пикалёво | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 21567 | [[1620]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Podporozhye (Leningrad oblast).gif|50px]] | Подпорожье | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 18729 | [[1936]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Primorsk (Leningrad oblast) (2007).jpg|50px]] | Приморск | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 6122 | [[1268]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Priozersk (Kexholm) (Vyborg Governorate) (1788).png|50px]] | [[Приозерск]] | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 18929 | [[12 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Svetogorsk (Leningrad oblast).png|50px]] | Светогорск | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 15973 | [[1887]]
| | | Сертолово | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 47854 | [[1936]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Slantsevo (Leningrad oblast).png|50px]] | Сланцы | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 33587 | [[1934]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sosnovy Bor (Leningrad oblast).png|50px]] | Сосновый Бор | Ленинград өлкәһе |Төньяҡ-Көнбайыш| 65901 | [[1958]]
| |[[Файл:Sjasstroy city coa.gif|50px]] | Сясьстрой | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 13747 | [[1926]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Tikhvin (Leningrad oblast) (1773).png|50px]] | [[Тихвин]] | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 58843 | [[1383]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Tosno (Leningrad oblast).png|50px]] | Тосно | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 39127 | [[1500]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Shlisselburg (Leningrad oblast).png|50px]] | [[Шлиссельбург]] | Ленинград өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 13305 | [[1323]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Gryazi_(1992).png|50px]] | Грязи | [[Липецк өлкәһе]] | [[Үҙәк федераль округ|Үҙәк]] | 46798 | [[1868]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Dankov_sity_(Lipetsk_oblast)_1862.png|50px]] | Данков | Липецк өлкәһе | Үҙәк | 21056 | [[1563]]
| |[[Файл:Gerb of Elez.jpg|50px]] | [[Елец]] | Липецк өлкәһе | Үҙәк | 108404 | [[1146]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zadonsk (Lipetsk oblast) (1781).png|50px]] | Задонск | Липецк өлкәһе | Үҙәк | 9695 | [[1615]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Lebedyan (Lipetsk oblast).png|50px]] | Лебедянь | Липецк өлкәһе | Үҙәк | 20991 | [[1605]]
|%|[[Файл:Gerb_lip.png|50px]] | [[Липецк]] | Липецк өлкәһе | Үҙәк | 508124 | [[1703]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Usman (Lipetsk oblast) (1781).png|50px]] | Усмань | Липецк өлкәһе | Үҙәк | 18752 | [[1645]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Chaplygin (Lipetsk oblast) (2005).png|50px]] | Чаплыгин | Липецк өлкәһе | Үҙәк | 12656 | [[1638]]
|%|[[Файл:COA Magadan, Russian Federation.svg|50px]] | Магадан | [[Магадан өлкәһе]] | [[Алыҫ Көнсығыш]] | 95925 | [[1929]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Susuman (Magadan oblast).png|50px]] | Сусуман | [[Магадан өлкәһе]] | Алыҫ Көнсығыш | 5865 | [[1938]]
| |[[Файл:Coat of Volzhsk (Mariy El).jpg|50px]] | Волжск | [[Марий Эл]] | [[Волга буйы федераль округы|Волга буйы]] | 55671 | [[16 быуат]]
| | | Звенигово | Марий Эл | Волга буйы | 11945 | [[1860]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Yoshkar-Ola (Mariy-El).png|50px]] | [[Йошкар-Ола]] | Марий Эл | Волга буйы | 248688 | [[1584]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kozmodemiansk (Mariy El) (2005).png|50px]] | Козьмодемьянск | Марий Эл | Волга буйы | 21262 | [[1583]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ardatov (Mordovia) (1778).png|50px]] | Ардатов | [[Мордва Республикаһы]] | Волга буйы | 9400 | [[1671]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Insar (Mordovia) (1781).png|50px]] | Инсар | Мордва Республикаһы | Волга буйы | 8687 | [[1648]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kovylkino (Mordovia).png|50px]] | Ковылкино | Мордва Республикаһы | Волга буйы | 21307 | [[1892]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Krasnoslobodsk (Modovia) (1781).png|50px]] | Краснослободск | Мордва Республикаһы | Волга буйы | 10151 | [[1571]]
| | | Рузаевка | Мордва Республикаһы | Волга буйы | 47529 | [[1631]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Saransk.svg|50px]] | [[Саранск]] | Мордва Республикаһы | Волга буйы | 297425 | [[1641]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Temnikov (Mordovia) (1781).png|50px]] | Темников | Мордва Республикаһы | Волга буйы | 7247 | [[12 век]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Moscow.svg|50px]] | [[Мәскәү]] | [[Мәскәү өлкәһе]] | [[Үҙәк федераль округ]] | 11514330 | [[1147]]
| |[[Файл:Gerb Aprelevka.gif|50px]] | Апрелевка | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 18467 | [[1899]]
| |[[Файл:Герб Балашихи.svg|50px]] | [[Балашиха]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 215353 | [[1830]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Bronnitsy (Moscow oblast) (2005).png|50px]] | Бронницы | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 21102 | [[1453]]
| |[[Файл:Verea2.gif|50px]] | Верея | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 5368 | [[1371]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Vidnoye (Moscow oblast) (1995).png|50px]] | Видное | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 56798 | [[1949]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Volokolamsk (Moscow oblast).png|50px]] | Волоколамск | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 23386 | [[1135]]
| |[[Файл:50voskresensk_g.png|50px]] | Воскресенск | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 91301 | [[1862]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Vysokovsk (Moscow oblast) (1997).png|50px]] | Высоковск | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 10642 | [[1864]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Golitsyno (Moscow oblast).png|50px]] | Голицыно | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 17447 | [[1872]]
| | | [[Дедовск]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 29280 | [[1911]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Dzerzhinsky (Moscow oblast).png|50px]] | Дзержинский | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 47125 | [[1380-е]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_Dmitrov.png|50px]] | Дмитров | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 61454 | [[1154]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Dolgoprudny (Moscow oblast) (2003).png|50px]] | [[Долгопрудный]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 90976 | [[1931]]
| |[[Файл:Coat of arms of Domodedovo.svg|50px]] | [[Домодедово (ҡала)|Домодедово]] | Мәскәү өлкәһе| Үҙәк | 96123 | [[1900]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Drezna (Moscow oblast).png|50px]] | Дрезна | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 11815 | [[1897]]
| |[[Файл:Coat of arms of Dubna.svg|50px]] | [[Дубна]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 70569 | [[1956]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Yegorievsk (Moscow oblast).png|50px]] | Егорьевск | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 70133 | [[1462]]
| |[[Файл:Герб Жуковского (города Московской области).svg|50px]] | [[Жуковский (ҡала)|Жуковский]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 102729 | [[1947]]
| |[[Файл:Герб городского поселения Зарайск.gif|50px]] | Зарайск | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 24648 | [[1146]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zvenigorod (Moscow oblast).png|50px]] | Звенигород | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 16395 | [[1152]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ivanteevka (Moscow oblast).png|50px]] | Ивантеевка | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 58594 | [[1564]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Istra_(2008).png|50px]] | Истра | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 35106 | [[1589]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kashira (Moscow oblast) (1998).png|50px]] | Кашира | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 41880 | [[1356]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Gorodskoe poselenie Klin (Moscow oblast).png|50px]] | Клин | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 80584 | [[1317]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kolomna (Moscow oblast).png|50px]] | [[Коломна]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 144642 | [[1177]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kotelniki (Moscow oblast).png|50px]] | Котельники | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 32347 | [[17 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Korolyov (Moscow Oblast).svg|50px]] | Королёв | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 183452 | [[1938]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Krasnoarmeisk (Moscow oblast).png|50px]] | Красноармейск | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 26294 | [[1928]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Krasnogorsk (Moscow oblast).png|50px]] | [[Красногорск]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 116738 | [[1932]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Krasnozavodsk (Moscow oblast).gif|50px]] | Краснозаводск | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 13432 | [[1916]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Krasnoznamensk (Moscow oblast).png|50px]] | Краснознаменск | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 36057 | [[1952]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Kubinka.png|50px]] | Кубинка | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 22918 | [[15 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kurovskoye (Moscow oblast).png|50px]] | Куровское | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 21821 | [[1646]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Likino-Dulevo (Moscow oblast).png|50px]] | Ликино-Дулёво | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 31331 | [[1930]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Lobnya (Moscow oblast).png|50px]] | Лобня | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 74350 | [[1902]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Losino-Petrovsky (Moscow oblast).png|50px]] | Лосино-Петровский | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 22550 | [[1708]]
| |[[Файл:Gerb lukhovitsy.gif|50px]] | Луховицы | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 29849 | [[1594]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Lytkarino (Moscow oblast).png|50px]] | Лыткарино | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 55147 | [[15 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Lyubertsy (Moscow oblast) (2007).png|50px]] | [[Люберцы]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 171978 | [[1623]]
| |[[Файл:Mozhaysk.png|50px]] | [[Можайск]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 31388 | [[1231]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Mytishchi_rural_settlement_(Moscow_Oblast).png|50px]] | [[Мытищи]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 173341 | [[1460]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Naro-Fominsk (Moscow oblast).gif|50px]] | Наро-Фоминск | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 64640 | [[1840]]
| |[[Файл:Noginskposel.gif|50px]] | [[Ногинск]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 99762 | [[1389]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Odintsovo (Moscow oblast).png|50px]] | [[Одинцово]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 139021 | [[1470]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ozyory (Moscow oblast).jpg|50px]] | Озёры | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 25788 | [[1834]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Orekhovo-Zuevo (Moscow oblast).png|50px]] | [[Орехово-Зуево]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 120620 | [[1917]]
| |[[Файл:%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B1_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B4.gif|50px]] | Павловский Посад | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 63771 | [[1328]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Peresvet (Moscow oblast).svg|50px]] | Пересвет | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 14142 | [[1948]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Podolsk (Moscow oblast).svg|50px]] | [[Подольск (Мәскәү өлкәһе)|Подольск]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 187956 | [[1559]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Protvino (Moscow oblast).png|50px]] | Протвино | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 37308 | [[1960]]
| |[[Файл:Coat of arms of Pushkino (2010).png|50px]] | [[Пушкино]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 102840 | [[1499]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Pushchino (Moscow oblast).png|50px]] | Пущино | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 20263 | [[1956]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ramenskoye (Moscow oblast).png|50px]] | Раменское | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 96355 | [[1378]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Reutov (Moscow oblast).png|50px]] | Реутов | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 87195 | [[15 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Roshal (Moscow oblast).png|50px]] | Рошаль | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 21265 | [[1916]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ruza (Moscow oblast).png|50px]] | Руза | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 13495 | [[1328]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sergiev Posad (Moscow oblast).png|50px]] | [[Сергиев Посад]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 110878 | [[1337 год|1337]]
| |[[Файл:Vector coat of arms Serpukhov.svg|50px]] | [[Серпухов]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 126496 | [[1339]]
| |[[Файл:Solnech.png|50px]] | Солнечногорск | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 52996 | [[18 быуат]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Staraya_Kupavna.png|50px]] | Старая Купавна | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 21859 | [[14 быуат]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Stupino (Moscow oblast).png|50px]] | Ступино | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 66942 | [[1938]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Taldom (Moscow oblast).png|50px]] | Талдом | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 13819 | [[1929]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Fryazino (Moscow oblast).svg|50px]] | [[Фрязино]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 55449 | [[1584]]
| |[[Файл:Герб Химок.svg|50px]] | [[Химки]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 207125 | [[1850]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Hotkovo.png|50px]] | Хотьково | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 21612 | [[1308]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Chernogolovka (Moscow oblast) (2001).png|50px]] | Черноголовка | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 20986 | [[1710]]
| |[[Файл:Chehov coa.png|50px]] | Чехов | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 60677 | [[1175]]
| |[[Файл:Shatura city coa.gif|50px]] | Шатура | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 32836 | [[1423]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Shchelkovo (Moscow oblast).png|50px]] | [[Щёлково]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 110380 | [[16 быуат]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Elektrogorsk (Moscow oblast).png|50px]] | Электрогорск | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 22120 | [[1912]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Elektrostal (Moscow oblast).svg|50px]] | [[Электросталь]] | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 155324 | [[1916]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Elektrougli (Moscow oblast).png|50px]] | Электроугли | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 20120 | [[1899]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Yakhroma (Moscow oblast) (1988).png|50px]] | Яхрома | Мәскәү өлкәһе | Үҙәк | 13248 | [[1841]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Apatity (Murmansk oblast) (2013).jpg|50px]] | Апатиты | [[Мурманск өлкәһе]] | [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ|Төньяҡ-Көнбайыш]] | 59690 | [[1926]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Gadzhievo.png|50px]] | Гаджиево | Мурманск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 11089 | [[1957]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zaozyorsk (Murmansk oblast) proposal.png|50px]] | Заозёрск | Мурманск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 11206 | [[1958]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zapolyarny (Murmansk oblast).jpg|50px]] | Заполярный | Мурманск өлкәһе| Төньяҡ-Көнбайыш | 15835 | [[1956]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kandalaksha (Murmansk oblast) (2008).png|50px]] | Кандалакша | Мурманск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 35659 | [[11 век]]
| |[[Файл:Kirovsk coa.png|50px]] | Кировск | Мурманск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 28659 | [[1929]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kovdor (Murmansk oblast).png|50px]] | Ковдор | Мурманск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 18836 | [[1953]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kola (Murmansk oblast) (2016).png|50px]] | Кола | Мурманск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 10447 | [[1517]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Monchegorsk (Murmansk oblast).png|50px]] | Мончегорск | Мурманск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 45381 | [[1937]]
|%|[[Файл:RUS Murmansk COA.svg|50px]] | [[Мурманск]] | Мурманск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 307664 | [[1916]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Olenegorsk (Murmansk oblast).png|50px]] | Оленегорск | Мурманск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 23079 | [[1949]]
| |[[Файл:Ostrovnoj gerb.png|50px]] | Островной | Мурманск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 2177 | [[1611]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Polyarnye Zori (Murmansk oblast) (1995).png|50px]] | Полярные Зори | Мурманск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 15106 | [[1968]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Polyarny (Murmansk oblast).png|50px]] | Полярный | Мурманск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 17304 | [[1896]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Severomorsk (Murmansk oblast).png|50px]] | Североморск | Мурманск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 50076 | [[1896]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Snezhnogorsk (Murmansk oblast) (1992).png|50px]] | Снежногорск | Мурманск өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 12698 | [[1970]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Naryan-Mar.png|50px]] | Нарьян-Мар | [[Ненец автономиялы округы]] | Төньяҡ-Көнбайыш | 21296 | [[1929]]
| |[[Файл:Coat of arms of Arzamas (Nizhny Novgorod oblast).svg|50px]] | [[Арзамас]] | [[Түбәнге Новгород өлкәһе]] | [[Волга буйы федераль округы|Волга буйы]] | 106367 | [[1552]]
| |[[Файл:Balakhna COA (Nizhny Novgorod Governorate) (1781).png|50px]] | Балахна | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 51526 | [[1399]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Bogorodsk_(N_Novgorod_oblast).png|50px]] | Богородск | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 25497 | [[1570]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Bor (Nizhny Novgorod oblast).png|50px]] | Бор | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 78079 | [[14 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Vetluga (Nizhny Novgorod oblast) (1779).png|50px]] | Ветлуга | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 8956 | [[1606]]
| | | Володарск | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 9924 | [[1932]]
| | | Ворсма | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 11622 | [[16 быуат]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Vyksa (Nizhny Novgorod oblast) (1984).png|50px]] | Выкса | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 56196 | [[1757]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Gorbatov 1781.jpg|50px]] | Горбатов | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 2278 | [[16 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Gorodets (Nizhny Novgorod).png|50px]] | Городец | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 30699 | [[12 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Dzerzhinsk.svg|50px]] | [[Дзержинск (Түбәнге Новгород өлкәһе)|Дзержинск]] (Россия)|&lt;nowiki&gt;Дзержинск]] &lt;/nowiki&gt;| Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 240762 | [[1606]]
| |[[Файл:Zavolzh.png|50px]] | Заволжье | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 40265 | [[1950]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Knyaginin (Nizhny Novgorod oblast) (1781).png|50px]] | Княгинино | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 6708 | [[1569]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kstovo (Nizhny Novgorod oblast).png|50px]] | Кстово | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 66641 | [[15 век]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Kulebaki_1997_(Nizhny_Novgorod_oblast).png|50px]] | Кулебаки | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 35762 | [[1677]]-[[1678]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Lukoyanov (Nizhny Novgorod oblast) (1781).png|50px]] | Лукоянов | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 14949 | [[16 век]]
| |[[Файл:Герб_Лыскова_(Нижегородская_область).png|50px]] | Лысково | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 21882 | [[1410]]
| | | [[Навашино]] | Нижегородская область | Волга буйы | 16413 | [[1957]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Nizhny Novgorod.svg|50px]] | [[Түбәнге Новгород]] | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 1250615 | [[1221]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Pavlovo (Nizhny Novgorod oblast).png|50px]] | Павлово | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 60699 | [[1566]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Pervomaysk_(Nizhny_Novgorod_oblast).png|50px]] | Первомайск | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 14567 | [[19 век]]
| |[[Файл:Coats_of_arms_of_Perevoz.png|50px]] | Перевоз | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 9201 | [[16 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sarov (Nizhny Novgorod oblast).png|50px]] | [[Саров]] | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 92073 | [[1691]]
| |[[Файл:Semyonov COA (Nizhny Novgorod Governorate) (1781).png|50px]] | Семёнов | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 24472 | [[1644]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sergach (Nizhny Novgorod oblast) (1781).png|50px]] | Сергач | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 21387 | [[1649]]
| | | [[Урень]] | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 12311 | [[1719]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Chkalovsk (Nizhny Novgorod oblast).png|50px]] | Чкаловск | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 12371 | [[12 быуат]]
| |[[Файл:Герб города Шахунья.jpg|50px]] | Шахунья | Түбәнге Новгород өлкәһе | Волга буйы | 21337 | [[1921]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Borovichi (Novgorod oblast) (1772).png|50px]] | Боровичи | [[Новгород өлкәһе]] | Төньяҡ-Көнбайыш | 54731 | [[15 быуат]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Valday (Novgorod oblast).png|50px]] | [[Валдай]] | Новгород өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш  | 16099 | [[15 быуат]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Veliky Novgorod.svg|50px]] | [[Бөйөк Новгород]] | Новгород өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 218724 | [[8 быуат |8]]—[[9 быат]]а
| |[[Файл:Coat of arms of Malaya Vishera.svg|50px]] | Малая Вишера | Новгород өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 12461 | [[1843]]
| |[[Файл:Okulov.png|50px]] | Окуловка | Новгород өлкәһе | Северо-Западный | 12464 | [[1851]]
| |[[Файл:Пестово, Новгородская область.png|50px]] | Пестово | Новгород өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 15911 | [[1918]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Soltsy.png|50px]] | Сольцы | Новгород өлкәһе | Северо-Западный | 10317 | [[1390]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Staraya Russa.svg|50px]] | [[Иҫке Русса]] | Новгород өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 32235  | [[1167]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kholm (Novgorod oblast) (1781).png|50px]] | Холм | Новгород өлкәһе  | Төньяҡ-Көнбайыш | 3829 | [[1144]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Chudovo.png|50px]] | Чудово | Новгород өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 16148 | [[16 быуат]]
| | | [[Барабинск]] | [[Новосибирск өлкәһе]] | [[Себер федераль округы|Себер]] | 30250 | [[1893]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Berdsk (Novosibirsk oblast).png|50px]] | Бердск | Новосибирск өлкәһе | Себер |  98809 | [[1944]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Bolotnoe (Novosibirsk oblast).png|50px]] | [[Болотное]] | Новосибирск өлкәһе | Себер | 16969 | [[1805]]
| |[[Файл:Coat_of_arms_of_Iskitim.png|50px]] | [[Искитим]] | Новосибирск өлкәһе | Себер | 60072 | [[1717]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Karasuk (Novosibirsk oblast).png|50px]] | Карасук | Новосибирск өлкәһе | Себер | 28929 | [[1912]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kargat (Novosibirsk oblast).png|50px]] | [[Каргат (ҡала)|Каргат]] | Новосибирск өлкәһе | Себер | 10620 | [[18 век]]
| |[[Файл:RUS Куйбышев COA.gif|50px]] | Куйбышев | Новосибирск өлкәһе | Себер | 47278 | [[1722]]
| | | [[Купино (Новосибирск өлкәһе)|Купино]] | Новосибирск өлкәһе | Себер | 15448 | [[1886]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Novosibirsk.svg|50px]] | [[Новосибирск]] | Новосибирск өлкәһе | Себер | 1498921 | [[1893]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ob (Novosibirsk oblast).png|50px]] | Обь | Новосибирск өлкәһе | Себер | 26137 | [[1934]]
| | | [[Татарск]] | Новосибирск өлкәһе | Себер | 26114 | [[1894]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Toguchin (Novosibirsk oblast).png|50px]] | [[Тогучин]] | Новосибирск өлкәһе | Себер | 21531 | [[1867]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Cherepanovo_(Novosibirsk_oblast).png|50px]] | [[Черепаново]] | Новосибирск өлкәһе | Себер | 19346 | [[1912]]
| | | [[Чулым (ҡала)|Чулым]] | Новосибирск өлкәһе | Себер | 11964 | [[1762]]
| | | Исилькуль | [[Омск өлкәһе]] | Себер | 25905 | [[1895]]
| |[[Файл:Герб_города_Калачинск.gif|50px]] | Калачинск | Омск өлкәһе | Себер | 24000 | [[1952]]
| | | Называевск | Омск өлкәһе | Себер | 12119 | [[1910]]
|%|[[Файл:Coat_of_Arms_of_Omsk_(2002).png|50px]] | [[Омск]] | Омск өлкәһе | Себер |  1154000 | [[1716]]
| |[[Файл:Gerb tara fin.png|50px]] | Тара | Омск өлкәһе | Себер | 26664 | [[1594]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Tyukalinsk.png|50px]] | Тюкалинск | Омск өлкәһе | Себер | 12050 | [[1759]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Abdulino (Orenburg oblast).png|50px]] | [[Абдулла (ҡала)|Абдулла]] | [[Ырымбур өлкәһе]] | [[Волга буйы федераль округы|Волга буйы]] | 20663 | [[1795]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Buguruslan (Orenburg oblast) (1982).png|50px]] | [[Боғорослан (Ырымбур өлкәһе)]] | Ырымбур өлкәһе | Волга буйы | 52249 | [[1748]]
| |[[Файл:Buzuluk gerb.jpg|50px]] | [[Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе)]] | Ырымбур өлкәһе | Волга буйы | 82816 | [[1736]]
| |[[Файл:Gay Coat of Arms.png|50px]] | [[Гай (ҡала)|Гай]] | Ырымбур өлкәһе | Волга буйы | 38302 | [[1959]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kuvandyk (Orenburg oblast).png|50px]] | [[Ҡыуандыҡ]] | Ырымбур өлкәһе | Волга буйы | 26176 | [[19 век]]
| |[[Файл:Mednogorsk coat of arms.png|50px]] | [[Медногорск]] | Ырымбур өлкәһе | Волга буйы | 27253 | [[1933]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Novotroitsk (Orenburg oblast).png|50px]] | [[Новотроицк]] | Ырымбур өлкәһе | Волга буйы | 97914 | [[1920]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Orenburg.png|50px]] | [[Ырымбур]] | Ырымбур өлкәһе | Волга буйы | 570329 | [[1743]]
| |[[Файл:Coat of arms of Orsk.jpg|50px]] | [[Орск]] | Ырымбур өлкәһе | Волга буйы | 238006 | [[1735]]
| |[[Файл:Gerbsoliletska.gif|50px]] | [[Соль-Илецк]] | Ырымбур өлкәһе | Волга буйы | 26308 | [[1754]]
| |[[Файл:Flag of Sorochinsk (Orenburg oblast).png|50px]] | [[Сорочинск]] | Ырымбур өлкәһе | Волга буйы | 30136 | [[1737]]
| |[[Файл:Yasn.gif|50px]] | [[Ясный]] | Ырымбур өлкәһе | Волга буйы | 16082 | [[1961]]
| |[[Файл:Bolkhov COA (Oryol Governorate) (1781).png|50px]] | Болхов | [[Орёл өлкәһе]] | [[Үҙәк федераль округ|Үҙәк]] | 11421 | [[1196]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Dmitrovsk-Olgovsky (Oryol oblast).png|50px]] | Дмитровск | Орёл өлкәһе | Үҙәк | 5956 | [[1711]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Livny (Oryol oblast).png|50px]] | Ливны | Орёл өлкәһе | Үҙәк | 50430 | [[1586]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Maloarkhangelsk (Oryol oblast) (1781).png|50px]] | Малоархангельск | Орёл өлкәһе | Үҙәк | 3872 | [[17 век]]
| |[[Файл:Coat of arms of Mtsensk.svg|50px]] | Мценск | Орёл өлкәһе | Үҙәк | 43216 | [[1146]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Novosil (Oryol oblast) (1778).png|50px]] | Новосиль | Орёл өлкәһе | Үҙәк | 3799 | [[1155]]
|%|[[Файл:Gerb orla 1988.jpg|50px]] | [[Орёл]] | Орёл өлкәһе | Үҙәк | 317854 | [[1566]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Belinsky_(Penza_oblast).png|50px]] | Белинский | [[Пенза өлкәһе]] | [[Волга буйы федераль округы|Волга буйы]] | 8567 | [[1708]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Gorodishe_(Penza_oblast).png|50px]] | Городище | Пенза өлкәһе | Волга буйы | 8102 | [[1681]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zarechny (Penza oblast).png|50px]] | Заречный | Пенза өлкәһе | Волга буйы | 63579 | [[1958]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Kamenka_(Penza_oblast).png|50px]] | Каменка | Пенза өлкәһе | Волга буйы | 39579 | [[18 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kuznetsk (Penza oblast).png|50px]] | Кузнецк | Пенза өлкәһе | Волга буйы | 88886 | [[1699]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Nizhny_Lomov_(Penza_oblast).png|50px]] | Түбәнге Ломов | Пенза өлкәһе | Волга буйы | 22678 | [[1636]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nikolsk (Penza oblast).png|50px]] | Никольск | Пенза өлкәһе | Волга буйы | 22471 | [[1761]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Penza (Penza oblast) (2001).png|50px]] | [[Пенза]] | Пенза өлкәһе | Волга буйы | 519592 | [[1663]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Serdobsk_(Penza_oblast).png|50px]] | Сердобск | Пенза өлкәһе | Волга буйы | 35393 | [[1698]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Bednodemianovsk (Penza oblast) (2001).png|50px]] | Спасск | Пенза өлкәһе | Волга буйы | 7442 | [[17 быуат]]
| | | [[Сурск]] | Пенза өлкәһе | Волга буйы | 7032 | [[1849]]
| |[[Файл:Герб Александровского района.jpg|50px]] | Александровск | [[Пермь крайы]] | Волга буйы | 15022 | [[1783]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Berezniki (Perm krai) (1981).png|50px]] | [[Березники (Барҙы районы)|Березники]] | Пермь крайы | Волга буйы | 156350 | [[1932]]
| | | Верещагино | Пермь крайы | Волга буйы | 22760 | [[1898]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Gornozavodsky_rayon_(Perm_krai)_(2008).png|50px]] | Горнозаводск | Пермь крайы | Волга буйы | 12334 | [[1947]]
| | | Гремячинск | Пермь крайы | Волга буйы | 11005 | [[1941]]
| | | Губаха | Пермь крайы | Волга буйы | 27544 | [[1755]]
| |[[Файл:Dobryanka City Coat (Perm Krai, 2006).png|50px]] | [[Добрянка]] | Пермь крайы | Волга буйы | 35720 | [[1623]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kizel (Perm krai).png|50px]] | Кизел | Пермь крайы | Волга буйы | 20277 | [[1750]]
| | | Красновишерск | Пермь крайы | Волга буйы | 17129 | [[1894]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Krasnokamsk (Perm krai) (1998).png|50px]] | Краснокамск | Пермь крайы | Волга буйы | 52632 | [[1929]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kudymkar.png|50px]] | Кудымкар | Пермь крайы | Волга буйы | 30711 | [[1579]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kungur.jpg|50px]] | [[Көңгөр]] | Пермь крайы | Волга буйы | 67857 | [[1663]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Lysva (Perm krai).png|50px]] | Лысьва | Пермь крайы | Волга буйы | 67712 | [[1785]]
| | | Нытва | Пермь крайы | Волга буйы | 19041 | [[1756]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Osa (Perm krai) (2008).jpg|50px]] | [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]] | Пермь крайы | Волга буйы | 22420 | [[1591]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Okhansk_(Perm_krai)_(2009).png|50px]] | [[Оханск]] | Пермь крайы | Волга буйы | 7597 | [[1547]]
| | | Очёр | Пермь крайы | Волга буйы | 15003 | [[1759]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Perm.svg|50px]] | [[Пермь]] | Пермь крайы | Волга буйы | 1000679 | [[1723]]
| |[[Файл:Новый герб Соликамска.jpg|50px]] | Соликамск | Пермь крайы | Волга буйы | 97239 | [[1430]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Usolie (Perm krai).png|50px]] | Усолье | Пермь крайы | Волга буйы | 5694 | [[1606]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Chaykovsky_(2000).png|50px]] | Чайковский | Пермь крайы | Волга буйы | 82933 | [[1955]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Cherdyn (Perm krai) (1783).png|50px]] | Чердынь | Пермь крайы | Волга буйы | 4920 | [[1451]]
| | | [[Чёрмоз]] | Пермь крайы | Волга буйы | 4017 | [[1701]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Chernyshka (Perm krai).jpg|50px]] | Чернушка | Пермь крайы | Волга буйы | 33275 | [[1854]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Chusovoi (Perm krai).png|50px]] | Чусовой | Пермь крайы | Волга буйы | 46740 | [[1878]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Arseniev (Primorsky kray).png|50px]] | Арсеньев | [[Приморье крайы|Диңгеҙ буйы крайы]] | [[Алыҫ Көнсығыш]] | 56742 | [[1902]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Artyom (Primorsky kray).png|50px]] | Артём | Диңгеҙ буйы крайы | Алыҫ Көнсығыш | 102636 | [[1924]]
| |[[Файл:Coat Диңгеҙ буйы крайыArms of Bolshoy Kamen (Primorsky kray).png|50px]] | Большой Камень | Диңгеҙ буйы крайы | Алыҫ Көнсығыш | 39257 | [[1947]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Vladivostok.svg|50px]] | [[Владивосток]] | Диңгеҙ буйы крайы | Алыҫ Көнсығыш | 592069 | [[1860]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Dalnegorsk (Primorsky kray).png|50px]] | Дальнегорск | Диңгеҙ буйы крайы | Алыҫ Көнсығыш | 37503 | [[1897]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Dalnerechensk (Primorsky kray).png|50px]] | Дальнереченск | Диңгеҙ буйы крайы | Алыҫ Көнсығыш | 27601 | [[1859]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Lesozavodsk (Primorsky kray) (2006).png|50px]] | Лесозаводск | Диңгеҙ буйы крайы | Алыҫ Көнсығыш | 36975 | [[1932]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nakhodka (Primorsky kray).png|50px]] | [[Находка]] | Диңгеҙ буйы крайы | Алыҫ Көнсығыш | 159695 | [[1864]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Partizansk 2008 (Primorsky kray).png|50px]] | Партизанск | Диңгеҙ буйы крайы | Алыҫ Көнсығыш | 38648 | [[1896]]
| |[[Файл:Blason de Spassk 2003 (Primorsky kray).png|50px]] | Спасск-Дальний | Диңгеҙ буйы крайы | Алыҫ Көнсығыш | 44166 | [[1886]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ussuriysk (Primorsky kray).png|50px]] | [[Уссурийск]] | Диңгеҙ буйы крайы | Алыҫ Көнсығыш | 157946 | [[1866]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Fokino (Primorsky kray).png|50px]] | Фокино | Диңгеҙ буйы крайы | Алыҫ Көнсығыш | 23683 | [[1891]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Velikie Luki (Pskov oblast).png|50px]] | Великие Луки | [[Псков өлкәһе]] | [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ|Төньяҡ-Көнбайыш]] | 98778 | [[1166]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Gdov (Pskov oblast) (1781).png|50px]] | [[Гдов]] | Псков өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 4379 | [[14 быуат]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Dno (Pskov oblast).png|50px]] | Дно | Псков өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 9061 | [[1897]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nevel (Pskov oblast).png|50px]] | Невель | Псков өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 16324 | [[1562]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Novorzhev (Pskov oblast) (1781).png|50px]] | Новоржев | Псков өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 3695 | [[1777]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Novosokolniki (Pskov oblast).png|50px]] | Новосокольники | Псков өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 8119 | [[1901]]
| |[[Файл:Opochka_city_coa_n7839.png|50px]] | Опочка | Псков өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 11601 | [[1414]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ostrov (Pskov oblast).png|50px]] | Остров | Псков өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 21670 | [[1341]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Pechory (Pskov oblast).png|50px]] | Печоры | Псков өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 12308 | [[1473]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Porkhov (Pskov oblast) (1781).png|50px]] | [[Порхов]] | Псков өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 10608 | [[1239]]
|%|[[Файл:Pskovgfull.svg|50px]] | [[Псков]] | Псков өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 203974 | [[903]]
| |[[Файл:Pustoska gerb.gif|50px]] | Пустошка | Псков өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 4619 | [[1901]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Pytalovo (Pskov oblast).png|50px]] | Пыталово | Псков өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 5826 | [[1782]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sebezh.png|50px]] | Себеж | Псков өлкәһе | Төньяҡ-Көнбайыш | 6375 | [[1414]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Azov.svg|50px]] | [[Аҙау]] | [[Ростов өлкәһе]] | [[Көньяҡ федераль округ |Көньяҡ]] | 82882 | [[1067]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Aksai (Rostov oblast).png|50px]] | Аксай | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 41984 | [[1957]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Bataisk_(Rostov_oblast)_(2003).png|50px]] | [[Батайск]] | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 112400 | [[1938]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Belaya Kalitva (Rostov oblast).png|50px]] | [[Белая Калитва]] | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 43688 | [[1703]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Volgodonsk (Rostov oblast).png|50px]] | [[Волгодонск]] | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 170621 | [[1950]]
| |[[Файл:Gukovo_gerb.gif|50px]] | Гуково | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 67268 | [[1878]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Donetsk (Rostov oblast).png|50px]] | [[Донецк (Рәсәй)|Донецк]] | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 50085 | [[1681]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zverevo (Rostov oblast).png|50px]] | Зверево | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 22416 | [[1819]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zernograd (Rostov oblast).png|50px]] | Зерноград | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 26850 | [[1929]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Kamensk-Shakhtinsky_(Rostov_oblast).png|50px]] | Каменск-Шахтинский | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 95306 | [[1671]]
| |[[Файл:1211298549 konstantinovsk gerb.png|50px]] | Константиновск | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 17926 | [[1864]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Krasny_Sulin.png|50px]] | Красный Сулин | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 40866 | [[1797]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Millerovo.png|50px]] | Миллерово | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 36493 | [[1786]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Morozovsk (Rostov oblast).png|50px]] | Морозовск | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 27644 | [[1910]]
| |[[Файл:Coat of arms of Novocherkassk.JPG|50px]] | [[Новочеркасск]] | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 169039 | [[1805]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Novoshakhtinsk (Rostov oblast).png|50px]] | [[Новошахтинск]] | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 111087 | [[1910]]
| | | Пролетарск | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 20267 | [[17 быуат]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Rostov-on-Don.svg|50px]] | [[Дондағы Ростов]] | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 1091544 | [[1749]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Salsk (Rostov oblast).png|50px]] | Сальск | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 61312 | [[1812]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Semikarakorsk.png|50px]] | Семикаракорск | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 23884 | [[1672]]
| |[[Файл:Taganrog.png|50px]] | [[Таганрог]] | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 257692 | [[1698]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Tsimlyansk.jpg|50px]] | [[Цимлянск]] | Ростов өлкәһе| Көньяҡ | 15029 | [[1672]]
| |[[Файл:Coat of arms of Shakhty.png|50px]] | Шахты | Ростов өлкәһе | Көньяҡ | 240152 | [[1805]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kasimov (Ryazan oblast).png|50px]] | Касимов | [[Рязань өлкәһе]] | [[Үҙәк федераль округ|Үҙәк]] | 33494 | [[1152]]
| | | Кораблино | Рязань өлкәһе | Үҙәк | 12657 | [[1676]]
| |[[Файл:Mihai79.gif|50px]] | Михайлов | Рязань өлкәһе | Үҙәк | 11783 | [[1137]]
| |[[Файл:Coat of arms of Novomichurinsk (Ryazan oblast).png|50px]] | Новомичуринск | Рязань өлкәһе | Үҙәк | 19309 | [[1968]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Rybnoye (Ryazan obl).png|50px]] | Рыбное | Рязань өлкәһе | Үҙәк | 18378 | [[1597]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ryazhsk (Ryazan oblast) (1779).png|50px]] | [[Ряжск]] | Рязань өлкәһе | Үҙәк | 21676 | [[1502]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Ryazan large.png|50px]] | [[Рязань]] | Рязань өлкәһе | Үҙәк | 525062 | [[1095]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sasovo (Ryazan oblast).png|50px]] | Сасово | Рязань өлкәһе | Үҙәк | 28117 | [[1642]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Skopin (Ryazan oblast).png|50px]] | Скопин | Рязань өлкәһе | Үҙәк | 30374 | [[1676]]
| | | Спас-Клепики | Рязань өлкәһе | Үҙәк | 5917 | [[16 быуат]]
| | | Спасск-Рязанский | Рязань өлкәһе | Үҙәк | 7745 | [[1629]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Shatsk (Ryazan oblast) (1781).png|50px]] | Шацк | Рязань өлкәһе | Үҙәк | 6562 | [[1553]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zhigulyovsk (Samara oblast).png|50px]] | Жигулёвск | [[Һамар өлкәһе]] | [[Волга буйы федераль округы|Волга буйы]] |  57565 | [[1949]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kinel (Samara oblast).png|50px]] | Кинель | Һамар өлкәһе | Волга буйы | 34472 | [[1837]]
| |[[Файл:63neftegorsk_g.png|50px]] | Нефтегорск | Һамар өлкәһе | Волга буйы | 18732 | [[1960]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Novokuybyshevsk (Samara oblast).png|50px]] | [[Новокуйбышевск]] | Һамар өлкәһе | Волга буйы | 108449 | [[1946]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Oktyabrsk (Samara oblast).png|50px]] | Октябрьск | Һамар өлкәһе | Волга буйы | 27244 | [[1684]]
| | | [[Отрадный]] | Һамар өлкәһе | Волга буйы | 47709 | [[1920-е]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Pokhvistnevo (Samara oblast).png|50px]] | Похвистнево | Һамар өлкәһе | Волга буйы | 28181 | [[1888]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Samara (Samara oblast).png|50px]] | [[Һамар]] | [[Һамар өлкәһе]] | Волга буйы | 1164900 | [[1586]]
| |[[Файл:Syzran coa.png|50px]] | [[Сызрань]] | Һамар өлкәһе | Волга буйы | 178773 | [[1683]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Togliatti Samara oblast small.svg|50px]] | [[Тольятти]] | Һамар өлкәһе | Волга буйы |  719484 | [[1737]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Chapaevsk (Samara oblast).png|50px]] | Чапаевск | Һамар өлкәһе | Волга буйы | 72689 | [[1909]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg|50px]] | [[Санкт-Петербург]] | Санкт-Петербург | [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ|Төньяҡ-Көнбайыш]] | 4848742 | [[1703]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Arkadak (Saratov oblast).png|50px]] | Аркадак | [[Һарытау өлкәһе]] | [[Волга буйы федераль округы|Волга буйы]] | 12846 | [[1721]]
| | | Аткарск | Һарытау өлкәһе | Волга буйы | 25620 | [[18 быуат]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Balakovo (Saratov oblast).png|50px]] | [[Балаково]] | Һарытау өлкәһе | Волга буйы | 199576 | [[1762]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Balashov (Saratov oblast).png|50px]] | Балашов | Һарытау өлкәһе | Волга буйы | 82222 | [[17 век]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Volsk_(Saratov_oblast)_(1780).png|50px]] | Вольск | Һарытау өлкәһе | Волга буйы | 66520 | [[1780]]
| |[[Файл:Ershov gerb.png|50px]] | Ершов | Һарытау өлкәһе | Волга буйы | 21447 | [[1893]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kalininsk (Saratov oblast).png|50px]] | Калининск | Һарытау өлкәһе | Волга буйы | 16442 | [[1680]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Krasnoarmeysk (Saratov oblast).png|50px]] | Красноармейск | Һарытау өлкәһе | Волга буйы | 24362 | [[1765]]
| | | Красный Кут | Һарытау өлкәһе | Волга буйы | 14420 | [[1837]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Marks_(Saratov_oblast).png|50px]] | Маркс | Һарытау өлкәһе | Волга буйы | 31535 | [[1918]]
| | | Новоузенск | Һарытау өлкәһе | Волга буйы | 17015 | [[1760]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Petrovsk (Saratov oblast).png|50px]] | [[Петровск (Һарытау өлкәһе)|Петровск]] | Һарытау өлкәһе | Волга буйы | 31158 | [[1698]]
| | | Пугачёв | Һарытау өлкәһе | Волга буйы | 41705 | [[1764]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Rtishchevo (Saratov oblast).png|50px]] | Ртищево | Һарытау өлкәһе | Волга буйы | 41295 | [[1666]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Saratov.png|50px]] | [[Һарытау]] | Һарытау өлкәһе | Волга буйы |  836900 | [[1590]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Khvalynsk (Saratov oblast).png|50px]] | Хвалынск | Һарытау өлкәһе | Волга буйы | 13199 | [[1556]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Shikhany (Saratov oblast).svg|50px]] | Шиханы | Һарытау өлкәһе | Волга буйы | 6067 | [[1928]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Engels (Saratov oblast).png|50px]] | [[Энгельс (ҡала)|Энгельс]] | Һарытау өлкәһе | Волга буйы | 202838 | [[1747]]
| |[[Файл:Aleksandrovsk.png|50px]] | Александровск-Сахалинский | [[Сахалин өлкәһе]] | Алыҫ Көнсығыш | 10613 | [[1869]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Anivsky rayon (Sakhalinskaya oblast).gif|50px]] | Анива | Сахалин өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 8449 | [[1886]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Dolinsky rayon (Sakhalin oblast).png|50px]] | Долинск | Сахалин өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 12200 | [[1884]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Korsakov (Sakhalin oblast).png|50px]] | [[Корсаков (город)|Корсаков]] | Сахалин өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 33526 | [[1853]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kurilsk (Sakhalin oblast).png|50px]] | [[Курильск]] | Сахалин өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 2070 | [[18 век]]
| | | [[Макаров (город)|Макаров]] | Сахалин өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 6788 | [[1892]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nevelsk (Sakhalin oblast).png|50px]] | [[Невельск]] | Сахалин өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 11682 | [[1946]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Okha (Sakhalin oblast).png|50px]] | [[Оха]] | Сахалин өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 23007 | [[1908]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Poronaysk (Sakhalinskaya oblast).gif|50px]] | [[Поронайск]] | Сахалин өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 16461 | [[1869]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Severo-Kurilsk rayon (Sakhalin oblast).png|50px]] | [[Северо-Курильск]] | Сахалин өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш |  2381  |[[1875]] 
| |[[Файл:Coat of Arms of Tomarinsky rayon (Sakhalin oblast).png|50px]] | [[Томари (Россия)|Томари]] | Сахалин өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 4537 | [[1870]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Uglegorsk (Sakhalin oblast).png|50px]] | [[Углегорск (Сахалинская область)|Углегорск]] | Сахалин өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 11880 | [[20 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kholmsk (Sakhalin oblast) coat fof arms.png|50px]] | [[Холмск]] | Сахалин өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш | 30936 | [[1870]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Yuzhno-Sakhalinsk.png|50px]] | [[Южно-Сахалинск]] | Сахалин өлкәһе | Алыҫ Көнсығыш |  181727 | [[1882]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Alapaevsk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Алапаевск]] | [[Свердловск өлкәһе]] | [[Урал федераль округы|Урал]] | 38198 | [[1639]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Aramil (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Арамиль]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 14227 | [[1675]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Artyomovsky (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Артёмовский]] | Свердловск өлкәһе | Урал |  32878 | [[1665]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Asbest (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Асбест (город)|Асбест]] | Свердловск өлкәһе | Урал |  70067 | [[1889]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Berezovsky (Sverdlovsk oblast).svg|50px]] | Берёзовский | Свердловск өлкәһе | Урал | 51583 | [[1748]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Bogdanovich (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | Богданович | Свердловск өлкәһе | Урал | 31752 | [[1885]]
| | | [[Верхний Тагил]] | Свердловск өлкәһе | Уральский | 11843 | [[1716]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Verkhnyaya Pyshma (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Верхняя Пышма]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 58707 | [[1854]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Verkhnyaya Salda (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Верхняя Салда]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 46240 | [[1778]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Verkhnyaya Tura (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Верхняя Тура]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 9468 | [[1737]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Verkhoturie (Sverdlovsk oblast) coat ot arms.png|50px]] | [[Верхотурье]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 8815 | [[1597]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Volchansk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Волчанск (Свердловск өлкәһе)|Волчанск]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 10008 | [[1956]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Degtyarsk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Дегтярск]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 15521 | [[1914]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Yekaterinburg (Sverdlovsk oblast).svg|50px]] | [[Екатеринбург]] | Свердловск өлкәһе | Урал |  1377738 | [[1723]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zarechny (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Заречный (Свердловск өлкәһе)|Заречный]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 26803 | [[1955]]
| |[[Файл:Coat of arms of ivdel (russia).jpg|50px]] | [[Ивдель]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 17764 | [[1831]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Irbit (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Ирбит]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 38352 | [[1631]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kamensk-Uralsky (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Каменск-Уральский]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 174710 | [[1682]]
| |[[Файл:Kamyshlov_city_coa.png|50px]] | [[Камышлов]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 26875 | [[1668]]
| |[[Файл:Герб ГО Карпинск.jpg|50px]] | [[Карпинск]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 29118 | [[1759]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kachkanar (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Качканар]] | Свердловск өлкәһе | Урал |  42563 | [[1957]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kirovgrad (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Кировград]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 21959 | [[1661]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Krasnoturinsk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Краснотурьинск]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 59701 | [[1758]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Krasnouralsk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Красноуральск]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 24973 | [[1925]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Krasnoufimsk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Красноуфимск]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 39765 | [[1736]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kushva (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Кушва]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 33027 | [[1735]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Lesnoy (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Лесной (город)|Лесной]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 52464 | [[1947]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Mikhailovsk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Михайловск (Свердловск өлкәһе)|Михайловск]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 9215 | [[1805]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nevyansk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Невьянск]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 25147 | [[1701]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nizhnie Sergi (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Нижние Серги]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 11217 | [[1743]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nizhny Tagil (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Түбәнге Тагил]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 361883 | [[1722]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nizhnyaya Salda (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Нижняя Салда]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 17969 | [[1760]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nizhnyaya Tura (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Нижняя Тура]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 21596 | [[1754]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Novaya Lyalya (Sverdlovsk oblast).jpg|50px]] | [[Новая Ляля]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 12400 | [[1903]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Novouralsk (Sverdlovsk oblast) (1979).png|50px]] | [[Новоуральск]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 91813 | [[1941]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Pervouralsk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Первоуральск]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 149800 | [[1732]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Polevskoy.svg|50px]] | [[Полевской]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 64316 | [[1718]]
| |[[Файл:Revda and revdinski rayon coa.png|50px]] | [[Ревда (Свердловск өлкәһе)|Ревда]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 61713 | [[1734]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Rezh (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Реж]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 38709 | [[1773]]
| |[[Файл:Сoat of Arms Severouralsk municipality (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Североуральск]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 29279 | [[1758]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Serov (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Серов (город)|Серов]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 99381 | [[1893]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sredneuralsk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Среднеуральск]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 20357 | [[1931]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sukhoi Log (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Сухой Лог (Свердловск өлкәһе)|Сухой Лог]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 34836 | [[1710]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sysert (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Сысерть (город)|Сысерть]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 20594 | [[1732]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Tavda (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Тавда (город)|Тавда]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 35421 | [[1910]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Talitsa (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Талица (город)|Талица]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 18339 | [[1732]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Turinsk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] | [[Туринск]] | Свердловск өлкәһе | Урал | 17990 | [[1600]]
| |[[Файл:COA Inkerman, Sevastopol.svg|50px]] | [[Инкерман]]&lt;sup&gt;[[Крымский кризис|Оспаривается]]&lt;/sup&gt; | [[Севастополь]] | Көньяҡ | 11526 | [[б. э. 6 быуаты]]
|%|[[Файл:COA of Sevastopol.svg|50px]] | [[Севастополь]]&lt;sup&gt;[[Крымский кризис|Оспаривается]]&lt;/sup&gt; | Севастополь | Көньяҡ | 344479 | [[1783]]
| | | [[Алагир]] | [[Төньяҡ Осетия — Алания]] | [[Төньяҡ Кавказ федераль округы|Төньяҡ Кавказ]] | 20949 | [[1850]]
| | | [[Ардон (город)|Ардон]] | Төньяҡ Осетия — Алания | Төньяҡ Кавказ | 18774 | [[1824]]
| |[[Файл:Beslan_coat.jpg|50px]] | [[Беслан]] | Төньяҡ Осетия — Алания | Төньяҡ Кавказ | 36724 | [[1847]]
|%|[[Файл:Coat of arms of Vladikavkaz.png|50px]] | [[Владикавказ]] | Северная Осетия — Алания | Төньяҡ Кавказ | 311635 | [[1784]]
| | | [[Дигора]] | Төньяҡ Осетия — Алания | Северо-Кавказский | 10856 | [[1852]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Mozdok (North Ossetia).png|50px]] | [[Моздок]] | Төньяҡ Осетия — Алания | Төньяҡ Кавказ | 38748 | [[1763]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Velizh.png|50px]] | [[Велиж]] | [[Смоленск өлкәһе]] | [[Үҙәк федераль округ|Үҙәк]] | 7620 | [[1536]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Vyazma (Smolensk oblast) (1780).png|50px]] | [[Вязьма]] | Смоленск өлкәһе | Үҙәк | 57103 | [[1239]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Gagarin city.png|50px]] | [[Гагарин (Смоленская область)|Гагарин]] | Смоленск өлкәһе | Үҙәк | 31721 | [[1705]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Demidov (Porechie Smolensk oblast) (1780).png|50px]] | Демидов | Смоленск өлкәһе | Үҙәк | 7333 | [[1499]]
| | | [[Десногорск]] | Смоленская область | Центральный | 29677 | [[1974]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Dorogobuzh (Smolensk oblast) (1780).png|50px]] | [[Дорогобуж]] | Смоленск өлкәһе | Үҙәк | 10720 | [[1150]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Dukhovshchina (Smolensk oblast) (1780).png|50px]] | [[Духовщина]] | Смоленск өлкәһе | Үҙәк | 4370 | [[1675]]
| |[[Файл:%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B1_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%95%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%2C_%D0%A1%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-_2014-06-09_23-42.jpg|50px]] | [[Ельня]] | Смоленск өлкәһе | Үҙәк | 10095 | [[1150]]
| | | [[Починок (город)|Починок]] | Смоленск өлкәһе | Үҙәк | 8776 | [[1868]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Roslavl (Smolensk oblast) (1780).png|50px]] | [[Рославль]] | Смоленск өлкәһе | Үҙәк | 54898 | [[1137]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Rudnya rayon (Smolensk oblast).png|50px]] | [[Рудня (город)|Рудня]] | Смоленск өлкәһе | Үҙәк | 10029 | [[1363]]
| |[[Файл:Герб Сафоново.gif|50px]] | [[Сафоново (Смоленская область)|Сафоново]] | Смоленск өлкәһе | Үҙәк | 46116 | [[1859]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Smolensk (Smolensk oblast) (2001).png|50px]] | [[Смоленск]] | Смоленск өлкәһе | Үҙәк | 326863 | [[863]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sychyovka (Sychyovsk Smolensk oblast) (1780).png|50px]] | [[Сычёвка]] | Смоленск өлкәһе | Үҙәк | 8111 | [[1488]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Yartsevo (Smolensk oblast).png|50px]] | Ярцево | Смоленск өлкәһе | Үҙәк | 47853 | [[1610]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Blagodarny.png|50px]] | Благодарный | [[Ставрополь крайы]] | [[Төньяҡ Кавказ федераль округы|Төньяҡ Кавказ]] | 32736 | [[1782]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Budyonnovsk (Stavropol krai).png|50px]] | [[Будённовск]] | Ставрополь крайы | Төньяҡ Кавказ | 64628 | [[1799]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Georgievsk (Stavropol kray).png|50px]] | [[Георгиевск]] | Ставрополь крайы | Төньяҡ Кавказ | 72126 | [[1777]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Essentuki (Stavropol krai).png|50px]] | [[Ессентуки]] | Ставрополь крайы | Төньяҡ Кавказ | 100969 | [[1825]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zheleznovodsk (Stavropol kray).png|50px]] | [[Железноводск]] | Ставрополь крайы | Төньяҡ Кавказ | 24496 | [[1810]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Zelenokumsk.png|50px]] | [[Зеленокумск]] | Ставрополь крайы | Төньяҡ Кавказ | 35790 | [[1781]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Izobilny (Stavropol krai) (1973).png|50px]] | Изобильный | Ставрополь крайы | Төньяҡ Кавказ | 40546 | [[1895]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ipatovo.jpg|50px]] | [[Ипатово]] | Ставрополь крайы | Төньяҡ Кавказ | 26055 | [[1860]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kislovodsk (Stavropol kray).png|50px]] | [[Кисловодск]] | Ставрополь крайы | Төньяҡ Кавказ | 128502 | [[1803]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Lermontov.png|50px]] | [[Лермонтов (город)|Лермонтов]] | Ставрополь крайы | Төньяҡ Кавказ | 22540 | [[1953]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Mineralovodsky District (Stavropol Krai).png|50px]] | [[Минеральные Воды]] | Ставрополь крайы | Төньяҡ Кавказ | 76715 | [[1878]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Mihaylovsk_(SK).png|50px]] | Михайловск | Ставрополь крайы | Төньяҡ Кавказ | 71018 | [[1784]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nevinnomysk (Stavropol kray).png|50px]] | [[Невинномысск]] | Ставрополь крайы | Төньяҡ Кавказ | 118351 | [[1825]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Neftekumsk.png|50px]] | [[Нефтекумск]] | Ставрополь крайы | Төньяҡ Кавказ | 27700 | [[1958]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Novoaleksandrovsk (Stavropol kray).png|50px]] | [[Новоалександровск]] | Ставрополь крайы | Төньяҡ Кавказ | 26759 | [[1804]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Novopavlovsk.png|50px]] | [[Новопавловск]] | Ставрополь крайы | Төньяҡ Кавказ | 26556 | [[1777]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Pyatigorsk (Stavropol kray) (1971).png|50px]] | [[Пятигорск]] | Ставрополь крайы | Төньяҡ Кавказ | 142397 | [[1780]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Svetlograd (Stavropol krai).png|50px]] | [[Светлоград]] | Ставрополь крайы | Төньяҡ Кавказ | 38520 | [[1786]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Stavropol (1994).png|50px]] | [[Ставрополь]] | Ставрополь крайы | Төньяҡ Кавказ | 398266 | [[1777]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Zherdevka_(Tambov_oblast).png|50px]] | [[Жердевка]] | [[Тамбов өлкәһе]] | [[Үҙәк федераль округ|Үҙәк]] | 15211 | [[1745]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Kirsanov_(Tambov_oblast).png|50px]] | [[Кирсанов]] | Тамбовская область | Центральный | 17240 | [[1702]]
| |[[Файл:Kotovsk.png|50px]] | [[Котовск (Тамбовская область)|Котовск]] | Тамбовская область | Центральный | 31851 | [[1940]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Michurinsk (Tambov oblast) (2003).png|50px]] | [[Мичуринск]] | Тамбовская область | Центральный | 98758 | [[1635]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Morshansk (Tambov oblast) (1781).png|50px]] | [[Моршанск]] | Тамбовская область | Центральный | 41550 | [[1623]]
| || [[Рассказово]] | Тамбовская область | Центральный | 45484 | [[1698]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Tambov (Tambov oblast) (1781).png|50px]] | [[Тамбов]] | Тамбовская область | Центральный | 280457 | [[1636]]
| |[[Файл:Uvarovo-city_(Tambov_oblast).png|50px]] | [[Уварово (Тамбовская область)|Уварово]] | Тамбовская область | Центральный | 26829 | [[1699]]
| | | [[Агрыз]] | [[Татарстан]] | Волга буйы | 19299 | [[1646]]
| |[[Файл:Aznakeevskii rayon gerb.gif|50px]] | [[Азнакаево]] | Татарстан | Волга буйы | 34859 | [[1762]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Almetievsk (Tatarstan) (1987).png|50px]] | [[Альметьевск]] | Татарстан | Волга буйы | 146309 | [[18 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Arsk (Tatarstan).png|50px]] | [[Арск]] | Татарстан | Волга буйы | 18114 | [[13 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Bavly (Tatarstan).png|50px]] | [[Бавлы]] | Татарстан | Волга буйы | 22109 | [[1658]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Spassk (Bolgar Tatarstan) (1781).png|50px]] | [[Болгар]] | Татарстан | Волга буйы | 8650 |[[1781]]
| |[[Файл:Gerb v bugulme.gif|50px]] | [[Бугульма]] | Татарстан | Волга буйы | 89144 | [[1736]]
| |[[Файл:Coat of arms of Buinsk (Tatarstan) (1778).png|50px]] | [[Буинск (Татарстан)|Буинск]] | Татарстан | Волга буйы | 20342 | [[1691]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Elabuga_(Tatarstan)_(2006).png|50px]] | [[Елабуга]] | Татарстан | Волга буйы | 70750 | [[11 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zainsk (Tatarstan).png|50px]] | [[Заинск]] | Татарстан | Волга буйы | 41798 | [[1656]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zelenodolsk (Tatarstan).png|50px]] | [[Зеленодольск (Татарстан)|Зеленодольск]] | Татарстан | Волга буйы | 97651 | [[1865]]
| | | [[Иннополис]] | Татарстан | Волга буйы | 96&lt;ref&gt;На 1 января 2016 года&lt;/ref&gt; | [[2012]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Kazan (Tatarstan) (2004).png|50px]] | [[Казань]] | Татарстан | Волга буйы |1216965| [[1005]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Laishev (Tatarstan) (1781).png|50px]] | [[Лаишево]] | Татарстан | Волга буйы | 7735 | [[1557]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Leninogorsk (Tatarstan).png|50px]] | [[Лениногорск (Татарстан)|Лениногорск]] | Татарстан | Волга буйы | 64145 | [[1795]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Mamadysh (Tatarstan) (1781).png|50px]] | [[Мамадыш]] | Татарстан | Волга буйы | 14432 | [[1391]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Mendeleyevsk (Tatarstan).png|50px]] | [[Менделеевск]] | Татарстан | Волга буйы | 22075 | [[1868]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Menzelinsk (Tatarstan).png|50px]] | [[Мензелинск]] | Татарстан | Волга буйы | 16474 | [[1586]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Naberezhnye Chelny (Tatarstan).svg|50px]] | [[Набережные Челны]] | Татарстан | Волга буйы | 513242 | [[1626]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nizhnekamsk rayon (Tatarstan).png|50px]] | [[Нижнекамск]] | Татарстан | Волга буйы | 234108 | [[1961]]
| |[[Файл:NurlatCoa2006.gif|50px]] | [[Нурлат]] | Татарстан | Волга буйы | 32600 | [[1905]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Tetiushi (Tatarstan) (1781).gif|50px]] | [[Тетюши]] | Татарстан | Волга буйы | 11596 | [[1578]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Chistopol (Tatarstan) (1781).png|50px]] | [[Чистополь]] | Татарстан | Волга буйы | 60703 | [[18 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Andreapol (Tver oblast).png|50px]] | [[Андреаполь]] | [[Тверская область]] | Центральный | 8265 | [[1907]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Bezhetsk (Tver oblast).png|50px]] | [[Бежецк]] | Тверская область | Центральный | 24517 | [[1137]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Bely (Tver oblast).png|50px]] | [[Белый (город)|Белый]] | Тверская область | Центральный | 3771 | [[1350]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Bologoe (Tver oblast).png|50px]] | [[Бологое]] | Тверская область | Центральный | 23499 | [[1495]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Vesegonsk (Tver oblast).png|50px]] | [[Весьегонск]] | Тверская область | Центральный | 7330 | [[1564]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Vyshny Volochek (Tver oblast).png|50px]] | [[Вышний Волочёк]] | Тверская область | Центральный | 52326 | [[1471]]
| | | [[Западная Двина (город)|Западная Двина]] | Тверская область | Центральный | 9376 | [[1900]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zubtsov (Tver oblast).png|50px]] | [[Зубцов]] | Тверская область | Центральный | 6937 | [[1216]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kalyazin (Tver oblast).png|50px]] | [[Калязин]] | Тверская область | Центральный | 13870 | [[1434]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kashin (Tver oblast).png|50px]] | [[Кашин]] | Тверская область | Центральный | 16174 | [[1238]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kimry (Tver Oblast).png|50px]] | [[Кимры]] | Тверская область | Центральный | 49623 | [[1546]]
| |[[Файл:Coat_of_arms_Konakovo_(Tver_oblast)_Russia_2007.png|50px]] | [[Конаково]] | Тверская область | Центральный | 41303 | [[1806]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Krasny Kholm (Tver oblast).png|50px]] | [[Красный Холм]] | Тверская область | Центральный | 5608 | [[1518]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kuvshinovo (Tver oblast).png|50px]] | [[Кувшиново]] | Тверская область | Центральный | 10008 | [[1910]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Likhoslavl (Tver oblast).png|50px]] | [[Лихославль]] | Тверская область | Центральный | 12259 | [[1624]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nelidovo (Tver oblast).png|50px]] | [[Нелидово]] | Тверская область | Центральный | 22886 | [[1900]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ostashkov (Tver oblast).png|50px]] | [[Осташков]] | Тверская область | Центральный | 18073 | [[14 век]]
| |[[Файл:Герб Ржева (1996).png|50px]] | [[Ржев]] | Тверская область | Центральный | 62026 | [[1216]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Staritsa (Tver oblast) (1780).png|50px]] | [[Старица (город)|Старица]] | Тверская область | Центральный | 8610 | [[1297]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Tver (Tver oblast).png|50px]] | [[Тверь]] | Тверская область | Центральный | 403726 | [[1135]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Torzhok (Tver oblast).png|50px]] | [[Торжок]] | Тверская область | Центральный | 47702 | [[9 век|9]]-[[10 век]]а
| |[[Файл:Coat of Arms of Toropets (Tver oblast).png|50px]] | [[Торопец]] | Тверская область | Центральный | 13018 | [[1074]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Udomlya (Tver oblast).png|50px]] | [[Удомля]] | Тверская область | Центральный | 31048 | [[1478]]
| | | [[Асино]] | [[Томская область]] | Сибирский | 25614 | [[1896]]
| |[[Файл:Coat of arms of Kedrovy (Tomsk oblast).jpg|50px]] | [[Кедровый (Томская область)|Кедровый]] | Томская область | Сибирский | 2451 | [[1982]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kolpashevo (Tomsk oblast) (2006).png|50px]] | [[Колпашево]] | Томская область | Сибирский | 24126 | [[17 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Seversk.svg|50px]] | [[Северск (Томская область)|Северск]] | Томская область | Сибирский | 108466 | [[1949]]
| |[[Файл:Strezhevoy coat of arms.png|50px]] | [[Стрежевой]] | Томская область | Сибирский | 42216 | [[1966]]
|%|[[Файл:Tomsk city coat of arms.png|50px]] | [[Томск]] | Томская область | Сибирский | 522940 | [[1604]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Aleksin (Tula oblast).png|50px]] | [[Алексин (город)|Алексин]] | [[Тульская область]] | Центральный | 61738 | [[1348]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Belyov (Tula oblast).png|50px]] | [[Белёв]] | Тульская область | Центральный | 13918 | [[1147]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Bogoroditsk (Tula oblast).png|50px]] | [[Богородицк]] | Тульская область | Центральный | 31897 | [[1663]]
| | | [[Болохово]] | Тульская область | Центральный | 9619 | [[16 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Venyov (Tula oblast).png|50px]] | [[Венёв]] | Тульская область | Центральный | 15220 | [[1371]]
| |[[Файл:Donskoy gerb.svg|50px]] | [[Донской (Тульская область)|Донской]] | Тульская область | Центральный | 64561 | [[1773]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Efremov (Tula oblast).png|50px]] | [[Ефремов (город)|Ефремов]] | Тульская область | Центральный | 42350 | [[1637]]
| |[[Файл:Kimovsk gerb.gif|50px]] | [[Кимовск]] | Тульская область | Центральный | 28493 | [[17 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kireevsk (Tula oblast) (1990).png|50px]] | [[Киреевск (Тульская область)|Киреевск]] | Тульская область | Центральный | 25585 | [[1762]]
| | | [[Липки]] | Тульская область | Центральный | 8741 | [[17 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Novomoskovsk (Tula oblast).png|50px]] | [[Новомосковск (Тульская область)|Новомосковск]] | Тульская область | Центральный | 131227 | [[1930]]
| |[[Файл:Gerb-Plavsky-region.gif|50px]] | [[Плавск]] | Тульская область | Центральный | 16248 | [[1563]]
| | | [[Суворов (город)|Суворов]] | Тульская область | Центральный | 18975 | [[1949]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Tula.png|50px]] | [[Тула]] | Тульская область | Центральный | 501129 | [[1146]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Uzlovaya (Tula oblast).png|50px]] | [[Узловая]] | Тульская область | Центральный | 55282 | [[1873]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Chekalin (Likhvin Tula oblast) (1777).png|50px]] | [[Чекалин (город)|Чекалин]] | Тульская область | Центральный | 994 | [[1565]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Schyokino (Tula oblast).png|50px]] | [[Щёкино]] | Тульская область | Центральный | 58154 | [[1870]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Yasnogorsk (Tula oblast) (1987).png|50px]] | [[Ясногорск (Тульская область)|Ясногорск]] | Тульская область | Центральный | 16804 | [[1578]]
| | | [[Советск (Тульская область)|Советск]] | Тульская область | Центральный | 7537 | [[1949]]
| |[[Файл:Akdovurak_сoat_of_arms.png|50px]] | [[Ак-Довурак]] | [[Тыва]] | Сибирский | 13469 | [[1964]]
|%|[[Файл:Blason de Kyzyl.png|50px]] | [[Кызыл]] | Тыва | Сибирский | 109906 | [[1914]]
| | | [[Туран (город)|Туран]] | Тыва | Сибирский | 4988 | [[1885]]
| | | [[Чадан]] | Тыва | Сибирский | 9037 | [[1873]]
| | | [[Шагонар]] | Тыва | Сибирский | 10958 | [[1888]]
| |[[Файл:Zavodoukovsk Coat of arms.jpg|50px]] | [[Заводоуковск]] | [[Төмән өлкәһе]] | Уральский | 25657 | [[1729]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ishim (Tyumen oblast).png|50px]] | [[Ишим]] | Төмән өлкәһе | Уральский | 69567 | [[1687]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Tobolsk (Tyumen oblast) (2007).png|50px]] | [[Тобольск]] | Төмән өлкәһе | Уральский | 99698 | [[1587]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Tyumen (Tyumen oblast) (2005).png|50px]] | [[Тюмень]] | Төмән өлкәһе | Уральский | 581758 | [[1586]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Yalutorovsk (Tyumen oblast) (1785).png|50px]] | [[Ялуторовск]] | Төмән өлкәһе | Уральский | 36494 | [[1659]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Votkinsk (Udmurtia).png|50px]] | [[Воткинск]] | [[Удмуртия]] | Волга буйы | 100034 | [[1759]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Glazov_(Udmurtia).png|50px]] | [[Глазов]] | Удмуртия | Волга буйы | 95835 | [[1678]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Izhevsk (Udmurtia).svg|50px]] | [[Ижевск]] | Удмуртия | Волга буйы | 628117 | [[1760]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kambarka rayon (Udmurtia).svg|50px]] | [[Камбарка]] | Удмуртия | Волга буйы | 11028 | [[1767]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Mozhga (Udmurtia) (1980).png|50px]] | [[Можга]] | Удмуртия | Волга буйы | 47959 | [[1835]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sarapul (Udmurtia) (1781).png|50px]] | [[Сарапул]] | Удмуртия | Волга буйы | 101390 | [[1621]]
| |[[Файл:Coat of arms of Barysh.png|50px]] | [[Барыш (город)|Барыш]] | [[Ульяновская область]] | Волга буйы | 17149 | [[17 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Dimitrovgrad.png|50px]] | [[Димитровград (Россия)|Димитровград]] | Ульяновская область | Волга буйы | 122549 | [[1698]]
| |[[Файл:Coat of arms of Inzensky District.png|50px]] | [[Инза]] | Ульяновская область | Волга буйы | 18547 | [[1897]]
| |[[Файл:Coat of arms of Novoulyanovsk.png|50px]] | [[Новоульяновск]] | Ульяновская область | Волга буйы | 16032 | [[1957]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sengilei (Ulianovsk oblast) (1778).png|50px]] | [[Сенгилей]] | Ульяновская область | Волга буйы | 6959 | [[1666]]
|%|[[Файл:Coat of arms of Ulyanovsk.png|50px]] | [[Ульяновск]] | Ульяновская область | Волга буйы | 613793 | [[1648]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Amursk (Khabarovsk krai) 2011.png|50px]] | [[Амурск]] | [[Хабаровский край]] | Алыҫ көнсығыш | 42977 | [[1958]]
| | | [[Бикин (город)|Бикин]] | Хабаровский край | Алыҫ көнсығыш | 17156 | [[1895]]
| | | [[Вяземский (город)|Вяземский]] | Хабаровский край | Алыҫ көнсығыш | 14556 | [[1894]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Komsomolsk-na-Amure (Khabarovsk kray) (1999).png|50px]] | [[Комсомольск-на-Амуре]] | Хабаровский край | Алыҫ көнсығыш | 263906 | [[1932]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nikolaevsk-na-Amure (Khabarovsk kray) (2002).png|50px]] | [[Николаевск-на-Амуре]] | Хабаровский край | Алыҫ көнсығыш | 22773 | [[1850]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sovietskaya Gavan (Khabarovsk krai).png|50px]] | [[Советская Гавань]] | Хабаровский край | Алыҫ көнсығыш | 27712 | [[1853]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Khabarovsk.svg|50px]] | [[Хабаровск]] | Хабаровский край | Алыҫ көнсығыш | 577668 | [[1858]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Abaza (Khakassia).png|50px]] | [[Абаза (город)|Абаза]] | [[Хакасия]] | Сибирский | 17111 | [[1867]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Abakan (Khakassia).png|50px]] | [[Абакан]] | Хакасия | Сибирский | 165183 | [[1931]]
| |[[Файл:Sayanogorsk gerb FRL-KEANE-RUSSIA.jpg|50px]] | [[Саяногорск]] | Хакасия | Сибирский | 49889 | [[1975]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sorsk (Khakassia).png|50px]] | [[Сорск]] | Хакасия | Сибирский | 12140 | [[1940-е]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Chernogorsk (Khakassia).png|50px]] | [[Черногорск]] | Хакасия | Сибирский | 72117 | [[1936]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Beloyarsky (Khanty-Mansia).png|50px]] | [[Белоярский (Ханты-Мансийский автономный округ)|Белоярский]] | [[Ханты-Мансийский автономный округ — Югра|Ханты-Мансийский АО — Югра]] | Уральский | 20283 | [[1969]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kogalym (Khanty-Mansia).png|50px]] | [[Когалым]] | Ханты-Мансийский АО — Югра | Уральский | 58192 | [[1975]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Langepas.svg|50px]] | [[Лангепас]] | Ханты-Мансийский АО — Югра | Уральский | 41675 | [[1980]]
| |[[Файл:Coat of Arms ofLyantor.jpg|50px]] | [[Лянтор]] | Ханты-Мансийский АО — Югра | Уральский | 38922 | [[1932]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Megion.svg|50px]] | [[Мегион]] | Ханты-Мансийский АО — Югра | Уральский | 49471 | [[1810]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nefteyugansk (Khanty-Mansia).png|50px]] | [[Нефтеюганск]] | Ханты-Мансийский АО — Югра | Уральский | 123276 | [[1961]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nizhnevartovsk (Khanty-Mansia).svg|50px]] | [[Нижневартовск]] | Ханты-Мансийский АО — Югра | Уральский | 251860 | [[1909]]
| |[[Файл:Coat of arms of Nyagan.png|50px]] | [[Нягань]] | Ханты-Мансийский АО — Югра | Уральский | 54903 | [[1965]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Pokachi (Khanty-Mansia).png|50px]] | [[Покачи]] | Ханты-Мансийский АО — Югра | Уральский | 17053 | [[1984]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Pyt-Yakh (Khanty-Mansia).png|50px]] | [[Пыть-Ях]] | Ханты-Мансийский АО — Югра | Уральский | 41453 | [[1968]]
| |[[Файл:Raduzhnyj gerb.jpg|50px]] | [[Радужный (Ханты-Мансийский автономный округ)|Радужный]] | Ханты-Мансийский АО — Югра | Уральский | 43394 | [[1973]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Sovetsky_(Khanty-Mansyisky_AO).png|50px]] | [[Советский (Ханты-Мансийский автономный округ)|Советский]] | Ханты-Мансийский АО — Югра| Уральский | 26434 | [[1963]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Surgut.svg|50px]] | [[Сургут]] | Ханты-Мансийский АО — Югра | Уральский | 306703 | [[1594]]
| |[[File:Coat of Arms of Uray.svg|50px]] | [[Урай]] | Ханты-Мансийский АО — Югра | Уральский | 39435 | [[1922]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Khanty-Mansiysk.svg|50px]] | [[Ханты-Мансийск]] | Ханты-Мансийский АО — Югра| Уральский | 79410 | [[1582]]
| |[[Файл:Yugorsk coat of arms.png|50px]] | [[Югорск]] | Ханты-Мансийский АО — Югра | Уральский | 34066 | [[1962]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Asha (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Аша]] | [[Силәбе өлкәһе]] | Уральский | 31916 | [[1898]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Bakal (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Бакал]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 20953 | [[1757]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Verkhneuralsk (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Верхнеуральск]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 9459 | [[1734]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Verkhny Ufaley (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Верхний Уфалей]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 30504 | [[1761]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Emanzhelinsk (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Еманжелинск]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 30218 | [[1931]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Zlatoust.svg|50px]] | [[Златоуст]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 174985 | [[1754]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Karabash (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Карабаш]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 13151 | [[1822]]
| |[[Файл:Kartaly city coat of arms.gif|50px]] | [[Карталы]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 29136 | [[1810]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kasli (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Касли]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 16998 | [[1747]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Katav-Ivanovsk (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Катав-Ивановск]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 17640 | [[1755]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kopeysk (Chelyabinsk oblast) (2002).png|50px]] | [[Копейск]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 137604 | [[1907]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Korkino (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Коркино]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 38950 | [[1795]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kusa (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Куса]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 18792 | [[1778]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Kyshtym (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Кыштым]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 38950 | [[1757]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Magnitogorsk (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Магнитогорск]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 408401 | [[1929]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Miass (Chelyabinsk oblast) (2002).png|50px]] | [[Миасс]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 151812 | [[1773]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Minyar (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Миньяр]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 10195 | [[1771]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nyazepetrovsk (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Нязепетровск]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 12452 | [[1747]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ozyorsk (Chelyabinsk oblast).svg|50px]] | [[Озёрск (Силәбе өлкәһе)|Озёрск]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 82268 | [[1945]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Plast (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Пласт (город)|Пласт]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 17344 | [[1940]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Satka (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Сатка]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 45465 | [[1758]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Sim (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Сим (Силәбе өлкәһе)|Сим]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 14465 | [[1759]]
| |[[Файл:Gerb Snezhinsk.svg|50px]] | [[Снежинск]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 48896 | [[1957]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Tryokhgorny (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Трёхгорный]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 33678 | [[1952]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Troitsk (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 78637 | [[1743]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Ust-Katav (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Усть-Катав]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 23586 | [[1758]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Chebarkul (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Чебаркуль (город)|Чебаркуль]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 43405 | [[1736]]
|%|[[Файл:CoA of Chelyabinsk (2000).svg|50px]] | [[Челябинск]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 1130273 | [[1736]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Yuzhnouralsk (Chelyabinsk oblast).png|50px]] | [[Южноуральск]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 37890 | [[1948]]
| | | [[Юрюзань (город)|Юрюзань]] | Силәбе өлкәһе | Уральский | 12568 | [[1758]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Argun (Chechnya).svg|50px]] | [[Аргун (город)|Аргун]] | [[Чечня]] | Северо-Кавказский | 29528 | [[18 век]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Grozny (Chechnya).svg|50px]] | [[Грозный]] | Чечня | Северо-Кавказский | 271596 | [[1818]]
| | | [[Гудермес]] | Чечня | Северо-Кавказский | 45643 | [[19 век]]
| | | [[Урус-Мартан]] | Чечня | Северо-Кавказский | 49071 | [[18 век]]
| | | [[Шали]] | Чечня | Северо-Кавказский | 47715 | [[1378]] или [[1384]] 
| |[[Файл:Official coat of arms of Alatyr (Russia).png|50px]] | [[Алатырь]] | [[Чувашия]] | Волга буйы | 38202 | [[1552]]
| |[[Файл:Герб Канаша 2017.svg|50px]] | [[Канаш]] | Чувашия | Волга буйы | 45608 | [[1892]]
| | | [[Козловка (Чувашия)|Козловка]] | Чувашия | Волга буйы | 10355 | [[1671]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Mariinsky Posad (Chuvashia).png|50px]] | [[Мариинский Посад]] | Чувашия | Волга буйы | 10186 | [[1620]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Novocheboksarsk (Chuvashia).svg|50px]] | [[Новочебоксарск]] | Чувашия | Волга буйы | 124094 | [[1960]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Tsivilsk (Chuvashia).png|50px]] | [[Цивильск]] | Чувашия | Волга буйы | 13478 | [[1589]]
|%|[[Файл:Chebgerb.svg|50px]] | [[Чебоксары]] | Чувашия | Волга буйы | 447929 | [[1469]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Shumerlya (Chuvashia) (1976).png|50px]] | [[Шумерля]] | Чувашия | Волга буйы | 33412 | [[1916]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Yadrin (Chuvashia) (1781).png|50px]] | [[Ядрин]] | Чувашия | Волга буйы | 9614 | [[1590]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Anadyr (Chukotka).png|50px]] | [[Анадырь]] | [[Чукотский автономный округ|Чукотский АО]] | Алыҫ көнсығыш | 13053 | [[1889]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Bilibino (Chukotka).png|50px]] | [[Билибино]] | Чукотский АО | Алыҫ көнсығыш | 5504 | [[1955]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Pevek (Chukotka).png|50px]] | [[Певек]] | Чукотский АО | Алыҫ көнсығыш | 4161 | [[1933]]
| | | [[Алдан (город)|Алдан]] | [[Якутия]] | Алыҫ көнсығыш | 21277 | [[1924]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Verkhoyansk (Yakutia) soviet.png|50px]] | [[Верхоянск]] | Якутия | Алыҫ көнсығыш | 1311 | [[1638]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Viluysk (Yakutia).png|50px]] | [[Вилюйск]] | Якутия | Алыҫ көнсығыш | 10233 | [[1634]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Lensk (Yakutia).gif|50px]] | [[Ленск]] | Якутия | Алыҫ көнсығыш | 24955 | [[1663]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Mirny (Yakutia) (2004).png|50px]] | [[Мирный (Якутия)|Мирный]] | Якутия | Алыҫ көнсығыш | 37179 | [[1955]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Neryungri (Yakutia).png|50px]] | [[Нерюнгри]] | Якутия | Алыҫ көнсығыш | 61746 | [[1975]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Nyurba (Yakutia).png|50px]] | [[Нюрба]] | Якутия | Алыҫ көнсығыш | 10156 | [[1824]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Olekminsk (Yakutia) (1790).png|50px]] | [[Олёкминск]] | Якутия | Алыҫ көнсығыш | 9487 | [[1635]]
| |[[Файл:Pokrovsk coat of arms.gif|50px]] | [[Покровск (Якутия)|Покровск]] | Якутия | Алыҫ көнсығыш | 9495 | [[1682]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Srednekolymsk (Yakutia).png|50px]] | [[Среднеколымск]] | Якутия | Алыҫ көнсығыш | 3525 | [[1643]]
| | | [[Томмот]] | Якутия | Алыҫ көнсығыш | 8054 | [[1923]]
| |[[Файл:Udachny coat of arms (2009).png|50px]] | [[Удачный]] | Якутия | Алыҫ көнсығыш | 12611 | [[1967]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Yakuts.png|50px]] | [[Якутск]] | Якутия | Алыҫ көнсығыш | 269486 | [[1632]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Gubkinsky (Yamal Nenetsia).png|50px]] | [[Губкинский]] | [[Ямало-Ненецкий автономный округ|Ямало-Ненецкий АО]] | Уральский | 23340 | [[1986]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Labytnangi (Yamal Nenetsia).png|50px]] | [[Лабытнанги]] | Ямало-Ненецкий АО | Уральский | 26948 | [[1890]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Muravlenko (Yamal Nenetsia).png|50px]] | [[Муравленко]] | Ямало-Ненецкий АО | Уральский | 33401 | [[1984]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Nadym_and_Nadymsky_rayon_(Yamal_Nenetsia).png|50px]] | [[Надым]] | Ямало-Ненецкий АО | Уральский | 46550 | [[1597]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Novy Urengoy (Yamal Nenetsia).png|50px]] | [[Новый Уренгой]] | Ямало-Ненецкий АО | Уральский | 104144 | [[1975]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Noyabrsk (Yamal Nenetsia).png|50px]] | [[Ноябрьск]] | Ямало-Ненецкий АО | Уральский | 110572 | [[1976]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Salekhard (Yamal Nenetsia).png|50px]] | [[Салехард]] | Ямало-Ненецкий АО | Уральский | 42494 | [[1595]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Tarko-Sale_(Yamalo-Nenetsky_AO).png|50px]] | [[Тарко-Сале]] | Ямало-Ненецкий АО | Уральский | 20372 | [[1932]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Gavrilov-Yam (Yaroslavl oblast).svg|50px]] | [[Гаврилов-Ям]] | [[Ярославская область]] | Центральный | 17792 | [[1545]]
| |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Danilov_(Yaroslavl_oblast)_(2007).png|50px]] | [[Данилов (город)|Данилов]] | Ярославская область | Центральный | 15861 | [[15 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Lyubim (Yaroslavl oblast) (1778).png|50px]] | [[Любим]] | Ярославская область | Центральный | 5553 | [[1538]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Myshkin (2007).jpg|50px]] | [[Мышкин]] | Ярославская область | Центральный | 5932 | [[15 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Pereslavl-Zalessky (Yaroslavl oblast).png|50px]] | [[Переславль-Залесский]] | Ярославская область | Центральный | 41923 | [[1152]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Poshekhonye (Yaroslavl oblast) (1778).png|50px]] | [[Пошехонье (город)|Пошехонье]] | Ярославская область | Центральный | 6085 | [[1680]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Rostov.png|50px]] | [[Ростов]] | Ярославская область | Центральный | 31791 | [[862]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Rybinsk (Yaroslavl oblast).png|50px]] | [[Рыбинск]] | Ярославская область | Центральный | 200771 | [[1071]]
| |[[Файл:Tutaev emblem.jpg|50px]] | [[Тутаев]] | Ярославская область | Центральный | 41001 | [[13 век]]
| |[[Файл:Coat of Arms of Uglich (Yaroslavl oblast).png|50px]] | [[Углич]] | Ярославская область | Центральный | 34505 | [[1148]]
|%|[[Файл:Coat of Arms of Yaroslavl (1995).png|50px]] | [[Ярославль]] | Ярославская область | Центральный | 591486 | [[1010]]
}}

== Галерея ==
{{Gallery
|title=Рәсәйҙең иң эре ҡалалары
|width=180
|height=180
|lines=2
|align=center
|File:Lubyanka CDM view from Panoramic view point 05-2015 img06.jpg|Мәскәү, Рәсәйҙең баш ҡалаһы
|File:Spb Views from Isaac Cathedral May2012 05.jpg|Санкт-Петербург
|File:Novosibirsk view.jpg|Новосибирск
|File:Yekaterinburg skyline2.jpg|Екатеринбург
|File:Nizhny Novgorod View 2.jpg|Түбәнге Новгород
|File:Kazan skyline view.jpg|Ҡазан
|File:Samara 8-01-2009.jpg|Һамар
|File:Omsk (4).jpg|Омск
|File:Chel 001.jpg|Силәбе
|File:View Rostov.jpg|Дондағы Ростов
|File:Ufa01.jpg|Өфө
|File:Volgograd bridge construction 2007.jpg|Волгоград
|File:Perm Russia.jpg|Пермь
|File:Aerial view of Krasnoyarsk (city centre).jpg|Красноярск
|File:Памятник_Петру_1.JPG|Воронеж
|File:Krasnodar attraction.jpg|Краснодар
|File:Столыпин майҙаны.jpg|Һарытау
|File:Благородный собрание йорто (Төмән).jpg|Төмән
|File:Memorial to builders of city, Tolyatti. Russia.JPG|Тольятти
|File:UdSU 1.jpg|Ижевск
|File:Barnaul Skyline 2007.jpg|Барнаул
|File:The city of Ulyanovsk, Russia.jpg|Ульяновск
|File:Иркутск драма театры.JPG|Иркутск
|File:Алтын күпер, 2013 й. июле.jpg|Владивосток
|File:Ерофей Хабаров 2.jpg|Хабаровск
}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Рәсәй ҡалалары]]</text>
      <sha1>q8u4q6p2ujedw5uyt3p87u84amo8bm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кукорелли Эндре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200114</id>
    <revision>
      <id>1298956</id>
      <parentid>1292990</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T14:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сығанаҡтар */</comment>
      <origin>1298956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5112" sha1="34xw09zoggdcnvbaiuk55rbp2atc0bm" xml:space="preserve">{{Яҙыусы}}
[[Файл:Endre Kukorelly.JPG|мини|281px|2007 йылғы фото]]
'''Эндре Кукорелли''' (''Endre Kukorelly'') — венгр шағиры, прозаик, драматург, эссе оҫтаһы, тәржемәсе. Аттила Йожеф (1993), Тибор Дери (1995), Шандор Мараи (2003), «Йыл шағиры» (2011) һәм башҡа премиялар лауреаты.

== Биографияһы ==
1951 йылдың 26 апрелендә Будапешт ҡалаһында тыуа, 1968 йылда тыуған ҡалаһында урта мәктәпте тамамлай. Төрлө ойошмаларҙа эшләй, 1969—1971 йылдарҙа армия хеҙмәтен үтәй. 1974—1975 йылдарҙа Петефи Әҙәби музейының ҡулъяҙмалар бүлегендә китапхаасы булып эшләй.

1975 йылдан [[Будапешт университеты|Этвеш Лоранд Университеты]]ндағы сәнғәт факультетының тарих-китапхана бүлеге студенты. Бер үк ваҡытта «Желенлет» әҙәби журналының мөхәррире булып эшләй.

1983 йылдан алып 1994 йылға тиклем төрлө матбуат баҫмалары — гәзит һәм журналдарҙа әҙәби хеҙмәткәр, рецензент, күҙәтеүсеһе, мөхәррире була.

1992 йылдан [[Венгрия һынлы сәнғәт университеты|Венгрия нәфис сәнғәт академияһы]]ның аралаш факультетында ижади яҙыу буйынса семинарҙар алып бара.

1999 йылдың 11 декабренән 2003 йылдың 6 мартына тиклем Szépírók Társasága Ассоциацияһы президенты, һуңынан 2006 йылға тиклем Вице-президенты.

2004 йылдан 2014 йылға тиклем бер нисә баҫманың күҙәтеүсеһе һәм әҙәби хеҙмәткәре.

2010 йылдың 11 майынан Венгрия Парламентының [[LMP — Йәшел партияһы|«Сәйәсәт башҡаса булыуы мөмкин» йәшел партияһы]]нан (Пешт округының төбәк исемлеге буйынса) Венгрия депутаты итеп һайлана. 2012 йылдың 23 сентябрендә мандатын тапшыра.

1981 йылдан алып баҫыла. Аттила Йожеф [1993], Тибор Дери [1995], Шандор Мараи [2003], «Йыл шағиры» [2011] һәм башҡа премиялар лауреаты.

== Әҫәрҙәре ==
Урыҫ телендә әҙәби журналдарҙа баҫыла:
* U : хикәйә / Эндре Кукорелли; венгр теленән Яков Левитин тәржемәһе [Текст] // Иностранная литература. — 2014. — № 6. — С. 218—220.
* Шиғырҙар. Журнал Звезда 2011/3.

Китаптары:
* A valóság édessége (поэмы, 1984, Magvető Könyvkiadó, Budapest)
* Manière (поэмы, 1986, Magvető Könyvkiadó, Budapest)
* Én senkivel sem üldögélek (поэмы, 1989, Pannon Könyvkiadó, Budapest)
* A Memória-part (роман, 1990, Magvető Könyvkiadó, Budapest, премия «Книга года»; переведён на 5 языков)
* Azt mondja aki él (проза и поэмы, 1991, Jelenkor Irodalmi és Művészeti Kiadó, Pécs)
* Egy gyógynövény-kert (избранные поэмы, 1993, Magvető Könyvkiadó, Budapest; книга переведена на португальский язык)
* Napos terület (поэмы, 1994)
* Mintha már túl sokáig állna (поэмы, 1995, Budapest)
* Kedvenxc (эссе, 1996; книга переведена на немецкий язык)
* H.Ö.L.D.E.R.L.I.N. (цикл поэм, 1999)
* Három 100 darab (повесть, Jelenkor Irodalmi és Művészeti kiadó, Pécs, 1999)
* Rom: A Szovjetónió története (роман, 2000)
* Samunadrág (стихи для детей, 2005, Kalligram Könyvkiadó, Budapest)
* Rom. A komonizmus története (роман, 2006)
* Ezer és 3 avagy A nőkben rejlő szív (роман, 2009, Kalligram Könyvkiadó, Budapest).

== Сығанаҡтар ==
* http://mek.oszk.hu/01300/01375/01375.htm
* https://web.archive.org/web/20091012210030/http://www.hunlit.hu/kukorellyendre
* https://web.archive.org/web/20100718230805/http://www.kontextus.hu/kia/kia.php?ID=77&amp;action=full
* https://archive.today/20130107195326/http://www.netlexikon.hu/yrk/hfreqrsvarq/1189
* https://archive.today/20130107195326/http://www.netlexikon.hu/yrk/hfreqrsvarq/1189
* https://www.visegradliterature.net/index.php?page=authorPage&amp;auth_id=50&amp;bib=true

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Венгрия яҙыусылары]]</text>
      <sha1>34xw09zoggdcnvbaiuk55rbp2atc0bm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэри Шелли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200206</id>
    <revision>
      <id>1298958</id>
      <parentid>1295161</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T15:36:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫкәрмәләр */</comment>
      <origin>1298958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20143" sha1="d01fjul2u03c0n506k1ruf6u8dqtrzd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мэ́ри Ше́лли''' ({{lang-en|Mary Shelley}}, тыуғанда Мэри Уолстонкрафт Годвин {{lang-en|Mary Wollstonecraft Godwin}}) ([[30 август]] [[1797]], [[Лондон]] — [[1 февраль]] [[1851]], шунда уҡ) — [[Англия|инглиз]] [[Писатель|яҙыусыһы]], иртә фәнни фантастика өлгөһө булған «[[Франкенштейн, или Современный Прометей]]» (1818) готик романы авторы. Ул шулай уҡ ире, шағир-романтик һәм философ Перси Биш Шелли әҫәрҙәрен мөхәррирләй һәм үрләтә. Атаһы — сәйәси философ [[Уильям Годвин]], ә әсәһе — философ һәм әүҙемсе феминист [[Мэри Уолстонкрафт]].

== Биографияһы ==
Мэри Шелли [[Лондон]]да, [[Англия]]ла, билдәле уҡытыусы һәм яҙыусы Мэри Уолстонкрафт һәм либераль, анархизм һәм атеизм ҡараштарын яҡлаған билдәле философ һәм журналист Уильям Годвин ғаиләһендә тыуа. Уның әсәһе бала тапҡандан һуң күп тә үтмәй вафат була, һәм атаһы Мэри һәм уның берҙән-бер һеңлеһе Фэнни Имлейҙы тәрбиәләргә мәжбүр була. Атаһы, уны үҙенең анархистик сәйәси теорияларына тоғро ҡалырға дәртләндереп, бай, әммә рәсми булмаған белем бирә. Дүрт йәшендә атаһы күршеһе Мэри Джейн Клермонтҡа өйләнә, үгәй әсәһе менән Мэриҙың мөнәсәбәттәре ҡатмарлы була.

Перси һәм уның беренсе ҡатыны Гарриет Лондондағы Годвиндар йортона килә, һәм шул ваҡытта ҡыҙ атаһы кеүек үк ирекле фекерле һәм радикаль [[Шелли, Перси Биш|Перси Биш Шелли]] менән таныша. 1814 йылдың йәйендә ике ғашиҡ, Перси һәм 16 йәшлек Мэри, Францияға Мэриҙың үгәй һеңлеһе [[Клара Клермонт]] янына ҡаса. Шағир өс йыл элек тә Гарриет менән ҡасҡан була, тимәк, был уның икенсе ҡасыуы була. Бер нисә аҙна үткәндән һуң улар ҡайта, Годвиндың уларҙы күрергә лә теләмәүенә йәш пар хайран ҡала.

Мэри өсөн эше һәм, күңел төшөнкөлөгөнә һәм фажиғәләәргә сәбәп булыуына ҡарамаҫтан, бөтә тормошоноң мөхәббәте булып ҡалған Перси йыуаныс була. Перси тәүге йылдарҙа шулай уҡ үҙенең тормош юлдашы менән ҡәнәғәт була. Ул Мэриҙың «шиғриәтте тойоуына һәм философияны аңлауына» шатлана, әммә ул да, Гарриет кеүек үк, ҡатынын дуҫы Томас Хогг менән уртаҡлашыу тәҡдименән баш тарта. Шулай Итеп, Мэри Персиҙың күп шиғырҙарында яҙған &quot;ысын мөхәббәт&quot;кә эске ынтылышы менән ирекле мөхәббәт идеалдарына тоғролоғо һәр ваҡыт конфликтҡа инәсәген аңлай.

1816 йылдың ғинуарында улдары Уильям тыуа; уға исем Мэриҙың атаһы хөрмәтенә бирелә. 1816 йылдың 30 декабрендә, Персиҙың ҡатыны үҙ-үҙенә ҡул һалғандан һуң күп тә үтмәй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://knarf.english.upenn.edu/People/hshelley.html|title=Harriet Shelley|publisher=knarf.english.upenn.edu|access-date=2018-10-17|archive-date=2018-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016032434/http://knarf.english.upenn.edu/People/hshelley.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, ир Мэри менән никахлаша.

1816 йылда ирле-ҡатынлы һәм үгәй Һеңлеһе Мэри, билдәле булыуынса, йәйен [[Байрон Джордж Гордон|Лорд Байрон]] һәм [[Джон Уильям Полидори]] менән Швейцарияла, Женеванан алыҫ булмаған ерҙә, үткәрә, Шелли бында үҙенең «Франкенштейн» романы идеяһын уйлап таба. Шелли 1818 йылда Бөйөк Британиянан Италияға китә, унда уларҙың тәүге ике балаһы вафат була. Перси Флоренс Шелли — Мэри Шеллиҙың һуңғы һәм берҙән-бер иҫән ҡалған балаһы. 1822 йылда уның ире, Ливорнонан «Ариэль» шхунаһында өйөнә ҡайтып барғанда, Виареджо янында дауыл ваҡытында елкәнле кәмәһе менән батып үлә&lt;ref&gt;''Дауден Э.'' Очерк жизни Шелли // Шелли П. Б. Избранные произведения. Стихотворения. Поэмы. Драмы. Философские этюды. — М., Рипол классик. — 1998. ISBN 5-7905-0113-3&lt;/ref&gt;. Бер йылдан һуң Шелли Англияға ҡайта һәм шул ваҡыттан алып үҙен улын тәрбиәләүгә һәм профессиональ яҙыусы карьераһына бағышлай. Ғүмеренең һуңғы ун йылында баш мейеһендәге шеш менән бәйле сир эҙәрлекләй, һәм 53 йәшендә уның ғүмерен өҙә.

1870-се йылдарға тиклем Шелли башлыса ире әҫәрҙәрен һәм «Франкенштейн» романы баҫтырыу буйынса тырышлығы менән билдәле була. Уның романын яратып уҡыйҙар, был әҫәр театр һәм киноадаптациялар булдырыуға илһам бирә. Һуңғы тикшеренеүҙәр Шеллиҙың ҡаҙаныштары тураһында тулыраҡ мәғлүмәт алырға мөмкинлек бирә. Ғалимдар уның әҙәби әҫәрҙәренә, бигерәк тә уның романдарына ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, улар араһында «Вальперга» (1823) һәм «Перкин Уорбек» (1830) тарихи романдары, «Һуңғы кеше» (1826) апокалиптик романы һәм уның һуңғы ике романы — «Лодор» (1835) һәм «Фолкнер» (1837) бар. Уның Германия һәм Италия буйлап сәйәхәт итеү тураһындағы «Странствия по Германии и Италии» (1844) китабы һәм [[Дионисий Ларднер]]ҙың «Кабинет энциклопедияһы» өсөн биографик мәҡәләләре (1829—1846) кеүек аҙ билдәле хеҙмәттәрен өйрәнеү Шелли ғүмер буйына сәйәси радикал булып ҡалған тигән фекерҙе раҫлай. Шеллиҙың хеҙмәттәрендә йыш ҡына хеҙмәттәшлек һәм теләктәшлек, бигерәк тә ҡатын-ҡыҙҙар ғаиләлә ҡулланғаны, граждандар йәмғиәтенә реформа алымы булғандар, тип раҫлана. Был ҡараш Перси Шелли пропагандалаған индивидуалистик романтик идеалға һәм атаһы Уильям Годвин тарафынан формалаштырылған мәғрифәтселек дәүеренең сәйәси теорияларына туранан-тура ҡаршы тора.

Мэри Шелли 1851 йылдың 1 февралендә вафат була.

== Женева күле һәм «Франкенштейн» ==
1816 йылдың майында Мэри Годвин, Перси Шелли һәм уларҙың улдары Клэр Клэрмонт менән Женеваға бара. Улар йәйҙе шағир Лорд Байрон менән үткәрергә йыйына. Байрон менән мөнәсәбәттәре һөҙөмтәһендә Клэр балаға уҙа. Улар 14 майҙа килә, ә Байрон 25 майҙа ғына үҙенең табибы Джон Уильям Полидори менән уларға ҡушыла. Был ваҡытта Мэри Годвин үҙенә миссис Шелли, тип мөрәжәғәт итеүҙе кәрәк тип таба. Женева күле янындағы Колоньи ауылында Байрон вилла, Ә Перси Шелли — яр буйында урынлашҡан ябай йортто ҡуртымға ала. Улар, ижад итеп, кәмәлә йөрөп һәм төнгө әңгәмәләр ҡороп, ваҡытын үткәрә.

«Йәй дымлы һәм һалҡын булды», — тип хәтерләй һуңынан Мэри, — туҡтауһыҙ ямғыр беҙҙе көнө буйы өйҙән сығарманы&quot;. Бик күп темаларға әңгәмәләшеүҙәрҙән тыш, XVIII быуат философы һәм шағиры [[Эразм Дарвин]]дың эксперименттары тураһында ла бәхәс ҡоралар. Ул гальванизация мәсьәләләре менән шөғөлләнгәнгәнлектән (ул ваҡытта «гальванизация» термины электрогальваник ысул менән металл япмалар булдырыуҙы түгел, ә Луиджи Гальвани ысулы буйынса, үле организмға электр тогы менән тәьҫир итеп, мускулдарҙың ҡыҫҡартылыуына һәм терелеү күренешенә килтергән процесс), — был үле тәнде йәки тарҡау ҡалдыҡтарҙы терелтеү, тормошҡа кире ҡайтарыу мөмкинлеген аңлата. Хатта уның үле материяны терелтә алыуы тураһында имеш-мимештәр йөрөгәән. Байрон виллаһындағы камин янында ултырған компания шулай уҡ немец өрәктәре тураһында хикәйәләр уҡып күңел асҡан. Байрон уларҙың һәр береһенә «тәбиғи булмаған» хикәйә яҙырға этәрә. Күп тә үтмәй, Мэри Годвиндың ''«Франкенштейн»'' әҫәрен яҙыу идеяһы төшөнә керә:

{{цитата|Миңә үҙе берләштерергә маташҡан йән эйәһе өҫтөнә эйелгән ағарынған төҫтәге ғалим, оккульт фәндәренә эйәреүсе күренде. Был кеше ҡиәфәтендәге ерәнгес фантом ине, ә һуңынан, ниндәйҙер ҡеүәтле двигателды ҡабыҙылғандан һуң, уның ҡатҡыл һәм көсһөҙ хәрәкәт иткән йәшәү билдәләре күренде. Был ҡот осҡос күренеш; һәм Барлыҡҡа Килтереүсенең камил механизмын кешенең теләһә нисек алдап маташыуының эҙемтәләре юғары дәрәжәлә бик ҡурҡыныс буласаҡ.|}}

Мэри башта новелла жанрында булырға тейешле әҫәр өҫтөндә эш башлай. Новелла, Перси Шеллиҙың энтузиазмы йоғонтоһонда, Мэриҙың беренсе Һәм «Франкенштейн, йәки Хәҙерге Прометей» тип аталған роман күләменә иклем үҫә. Был роман 1818 йылда баҫылып сыға, беренсе баҫмаһы аноним була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.isfdb.org/cgi-bin/title.cgi?9795|title=Title: Frankenstein, or, The Modern Prometheus|publisher=www.isfdb.org|lang=en|access-date=2018-10-17|archive-date=2018-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017164500/http://www.isfdb.org/cgi-bin/title.cgi?9795|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ Швейцарияла үткәргән ошо йәйен «мин бала саҡтан ысын тормошҡа беренсе тапҡыр» күскән осор, тип һүрәтләй ул.

== Репутацияһы ==
Мэри Шелли яҙыусы булараҡ етди ҡабул ителә, әммә рецензенттар уның эштәренең сәйәси йүнәлешен йыш ҡына иғтибарһыҙ ҡалдыра. Әммә вафатынан һуң ул башлыса [[Перси Биш Шелли]] ҡатыны һәм «Франкенштейн» романы авторы булараҡ иҫтә ҡала&lt;ref&gt;Mellor, xi, 39.&lt;/ref&gt;. Мэри Шеллиҙың 1945 йылда баҫылған хаттары тураһында яҙмаларында мөхәррир [[Фредерик Джонс]] былай тип яҙа: &quot;Хәҙерге ҙурлыҡтағы төрлө әҫәрҙәр коллекцияһы хаттарҙың дөйөм сифаты йәки Мэри Шеллиҙың яҙыусы булараҡ әһәмиәте менән аҡлана алмай. Әммә уның Перси Биш Шеллиҙың ҡатыны булыуы беҙҙә ҡыҙыҡһыныу уята ([[Английский язык|англ.]] «A collection of the present size could not be justified by the general quality of the letters or by Mary Shelley’s importance as a writer. It is as the wife of Percy Bysshe Shelley that she excites our interest»)&lt;ref&gt;Qtd. in Blumberg, 2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bennett, «Finding Mary Shelley», 291.&lt;/ref&gt;.

== Төп әҫәрҙәре ==
{{main|Список произведений Мэри Шелли}}
{{викитека|:en:Author:Mary Wollstonecraft Shelley|Оригинальные тексты (англ.).}}

* ''История шестинедельного путешествия'' / ''[[History of a Six Weeks' Tour|History of Six Weeks' Tour through a Part of France, Switzerland, Germany, and Holland, with Letters Descriptive of a Sail round the Lake of Geneva, and of the Glaciers of Chamouni]]'' (1817)
* ''[[Франкенштейн, или Современный Прометей]]'' / ''Frankenstein; or, The Modern Prometheus'' (1818)
* ''{{iw|Матильда (новелла)|Матильда|en|Mathilda (novella)}}'' (1819)
* ''{{iw|Вальперга (роман)|Вальперга|en|Valperga (novel)}}'' (1823)
* ''[[Последний человек (роман)|Последний человек]]'' (1826)
* ''{{iw|Судьба Перкина Уорбека|Судьба Перкина Уорбека|en|The Fortunes of Perkin Warbeck}}'' (1830)
* ''{{iw|Лодор|Лодор|en|Lodore}}'' (1835)
* ''{{iw|Фолкнер (роман)|Фолкнер|en|Falkner (novel)}}'' (1837)

Рәссам һәм әҙәбиәтсе [[Люси Мэдокс Браун]] үҙенең [[альтер эго]]һы итеп яҙыусының беллетризацияланған биографияһын күрһәтә.

== Кинофильмдар ==
* 1931 — [[Франкенштейн (фильм, 1931)|Франкенштейн]]
* 1935 — «[[Невеста Франкенштейна (фильм)|Невеста Франкенштейна]]». В роли Мэри Шелли — [[Эльза Ланчестер]]
* 1972 — «[[Шелли (фильм)|Шелли]]» / Shelley. В роли [[Дженни Агуттер]] / Jenny Agutter.
* 1973 — Byron libérateur de la Grèce ou Le jardin des héros. В роли Анни Делби / Anne Delbée.
* 1986 — «[[Готика (фильм, 1986)|Готика]]». В роли — [[Наташа Ричардсон]]
* 1988 — «Грести по ветру» / Remando al viento, Испания. В роли — Лиззи МакИннерни
* 1990 — «[[Франкенштейн освобождённый]]». В роли [[Бриджит Фонда]]
* 1990 — «[[Горец (телесериал)|Горец]]» (Франция-Канада). Эпизод The Modern Prometheus (1997). В роли Трейси Киттинг / Tracy Keating.
* 2003 — «[[Байрон (фильм, 2003)|Байрон]]» (Великобритания, режиссёр [[Джулиан Фарино]]). В роли [[Хокинс, Салли|Салли Хокинс]].
* 2004 — «Мэри Шелли» / Mary Shelley. В роли Сара Аллен / Sarah Allen.
* 2012 — «Жить с Франкенштейном» / «Living with Frankenstein» (сериал). В роли Дженнифер Нила Пейдж / Jennifer Neala Page.
* 2013 — «Франкенштейн в любви» / Frankenstein in Love. В роли Сара Аткинсон / Sara Atkinson.
* 2014 — «Франкенштейн и вампир» / Frankenstein and the Vampyre: A Dark and Stormy Night. В роли Анна Тейлор Гордон / Hannah Taylor Gordon
* 2015 — «[[Хроники Франкенштейна]]» / «The Frankenstein Chronicles» (сериал). В роли [[Анна Максвелл Мартин]] / Anna Maxwell Martin.
* 2016 — «[[Второй шанс (телесериал)|Второй шанс]]» / «Second Chance» (USA). В роли — [[Дилшад Вадсариа]] / Dilshad Vadsaria.
* 2017 — «[[Красавица для чудовища]]» / Mary Shelley. В роли [[Фэннинг, Эль|Эль Фэннинг]] / Elle Fanning.
* 2020 — «[[Призраки виллы Диодати]]» / «The Haunting of Villa Diodati», эпизод фантастического телесериала «[[Доктор Кто]]». В роли Лили Миллер / Lili Miller.
* 2020 — «[[Франкенштейн. Начало]]». В роли Аликс Уилтон Риган.
* 2025 — «[[Франкенштейн (фильм, 2025)|Франкенштейн]]». Фильм [[Дель Торо, Гильермо|Гильермо дель Торо]].

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Шелли, Мэри}}
* ''[[Андре Моруа]]'' Ариэль, или Жизнь Шелли. — АСТ, 2011. — ([[ЖЗЛ]]) — ISBN 978-5-17-068523-3.

== Һылтанмалар ==
{{навигация|Тема=Фото}}
* {{fantlab|http://fantlab.ru/autor2640}}
{{ВС}}
{{Мэри Шелли}}
{{Франкенштейн}}

[[Категория:Мэри Шелли|*]]
[[Категория:Бөйөк Британияның фантаст яҙыусылары]]
[[Категория:Романтизм яҙыусылары]]
[[Категория:XIX быуат инглиз ҡатын-ҡыҙ яҙыусылары]]
[[Категория:Баш мейеһе яман шешенән үлгәндәр]]
[[Категория:Регентлыҡ дәүере]]
[[Категория:Бөйөк Британия феминизмы эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Фәнни фантастика һәм фэнтези Дан залы ағзалары</text>
      <sha1>d01fjul2u03c0n506k1ruf6u8dqtrzd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маргарет Этвуд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200226</id>
    <revision>
      <id>1298959</id>
      <parentid>1295163</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T15:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫкәрмәләр */</comment>
      <origin>1298959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22895" sha1="5yywkkr4tib8xjqe195rxc21v0x8s4a" xml:space="preserve">{{фамилиялаштары}}
{{Ук}}
'''Ма́ргарет Элеано́р Э́твуд'''&lt;ref&gt;В ряде старых изданий, в частности в Ежегодниках БСЭ за 1980 и 1982 годы, фамилия писательницы пишется '''Атвуд'''&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Margaret Eleanor Atwood}}; [[1939 год|1939]] йылдың [[18 ноябрь|18 ноябренд]]ә тыуған) — [[Канада]]ның инглиз телле яҙыусыһы, шағирә, әҙәби тәнҡитсе, [[Энвайронментализм|тәбиғәтте һаҡлау әүҙеме]] һәм [[феминист]]. Хәҙерге замандың иң билдәле инглиз телле яҙыусыларына ҡарай. 1987 йылда «Хеҙмәтсе ҡыҙ хикәйәһе» романы өсөн Артур Кларк премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;[http://www.sfadb.com/Arthur_C_Clarke_Award_1987 Arthur C. Clarke Award 1987] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022327/http://www.sfadb.com/Arthur_C_Clarke_Award_1987 |date=2016-03-05 }} (Science fiction awards database)&lt;/ref&gt;, Астурия принцессаһы премияһы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2008-margaret-atwood.html |title=Princess of Asturias Award for Literature 2008 |access-date=2017-04-24 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025215045/http://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2008-margaret-atwood.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, Канада генерал-губернаторы премияһы (ике тапҡыр)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ggbooks.canadacouncil.ca/~/media/ggbooks/2016/lists/cumulative%20winners%202016.pdf |title=Cumulative List of Winners of the Governor General's Literary Awards |access-date=2017-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424173952/http://ggbooks.canadacouncil.ca/~/media/ggbooks/2016/lists/cumulative%20winners%202016.pdf |archive-date=2017-04-24 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, 2000 һәм 2019 йылдарҙа Букер премияһы («Һуҡыр үлтереүсе» һәм «Васыяттар» романдары өсөн)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/uk/2000/nov/08/bookerprize2000.awardsandprizes1|title=Atwood wins Booker prize|author=Rebecca Allison|date=2000-11-07|publisher=Guardian News|access-date=2015-09-05|archive-date=2015-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223004531/http://www.theguardian.com/uk/2000/nov/08/bookerprize2000.awardsandprizes1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thebookerprizes.com/fiction|title=The Booker Prize 2019 {{!}} The Booker Prizes|publisher=thebookerprizes.com|access-date=2019-10-15|archive-date=2019-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014140256/https://thebookerprizes.com/fiction|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Франц Кафка премияһы]] лауреаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.franzkafka-soc.cz/cena-franze-kafky/|title=Společnost Franze Kafky - Cena Franze Kafky|publisher=www.franzkafka-soc.cz|access-date=2017-11-15|archive-date=2019-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802065927/http://www.franzkafka-soc.cz/cena-franze-kafky|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Канада ордены]] компаньоны.

== Биографияһы ==
1939 йылдың 18 ноябрендә [[Оттава]]ла [[Энтомология|энтомолог]] Карл Эдмунд Этвудтың һәм диетолог-белгес Маргарет Дороти Килиамдың өс ҡыҙы араһында уртансы булып тыуған. Атаһының тикшеренеүҙәре арҡаһында Маргарет бала сағының күп өлөшөн Оттава, [[Торонто]] һәм [[Су-Сент-Мари (Онтарио)|Су-Сент-Мари]] араһында сәйәхәт итеп үткәрә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.luminarium.org/contemporary/atwood/atwood.htm|title=Luminarium Margaret Atwood Page|publisher=www.luminarium.org|access-date=2018-02-22|archive-date=2018-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206070349/http://www.luminarium.org/contemporary/atwood/atwood.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1957 йылда Маргарет мәктәпте тамамлай.

Маргарет Этвуд әҙәби эшмәкәрлеген 16 йәшендә башлай. 1957 йылда Торонто университетының Виктория колледжына уҡырға инә, унда «Acta Victoriana» журналында шиғырҙар һәм мәҡәләләр баҫтыра. 1961 йылда инглиз теле бакалавры дәрәжәһен алдынғыларҙан булып ала, шулай уҡ философия һәм француз теле буйынса өҫтәмә курстар үтә. 1961 йылда «Double Persephone» шиғырҙар йыйынтығы өсөн Эдвин Джон Пратт (EJ Pratt&lt;ref&gt;[[:en:E. J. Pratt|E. J. Pratt]]&lt;/ref&gt;) исемендәге миҙал бирелә. 1962 йылда Маргарет Массачусетстағы Гарвард университетының Рэдклифф колледжында магистр дәрәжәһен ала. Ул уҡыуын дауам итеп, тағы ике йыл шөғөлләнә, әммә «The English Metaphysical Romance» тип аталған докторлыҡ диссертацияһын тамамламай&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

Маргарет Этвуд 1968 йылда Джим Полкка кейә-гә сыға һәм 1973 йылда айырыла. Һуңғараҡ ул романсы Грэм Гибсон менән таныша. Гибсон һәм уның ике улы менән [[Онтарио]] янындағы Аллистон фермаһына күсә. 1976 йылда фермала уларҙың уртаҡ балаһы Элеонора Джесс Этвуд Гибсон тыуа. 1980 йылда ғаилә [[Торонто]]ға ҡайта.

== Карьераһы ==

=== Нәфис әҙәбиәт ===
Маргарет Этвудтың «Double Persephone» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1961 йылда «Hawskhead Press» нәшриәтендә баҫылып сыға. 1966 йылда икенсе йыйынтығы, «The Circle Game», сыға. Уға [[Генерал-губернатор премияһы]] бирелә. Шул ваҡыттан алып уның 15-тән ашыу шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға, уларҙың күбеһе яңынан нәшер ителә, ә айырым шиғырҙары журналдарҙа һәм альманахтарҙа баҫыла. Өс йылдан һуң, 1969 йылда, уның «Тәмле ҡатын» («Съедобная женщина») исемле беренсе романы баҫылып сыға (урыҫ теленә тәржемәһе — «Лакомый кусочек»). Артабан уның китаптары сыға:

* «Аңлау» «Постижение» (1972),
* «Мадам Оракул» (1976),
* «Динозаврҙар дәүерендә ир һәм ҡатын» «Мужчина и женщина в эпоху динозавров» (1979),
* «Тән йәрәхәттәре» «Телесные повреждения» (1981).
Роман һәм шиғырҙарҙан тыш, ул үҙенең хикәйәләр йыйынтыҡтарын һәм фәнни тикшеренеүҙәрен баҫтыра.

1985 йылда уның «Рассказ служанки» романы баҫылып сыға. Роман 1985 йылда Генерал-губернатор премияһына һәм 1987 йылда беренсе Артур Кларк премияһына лайыҡ була. Китап 1986 йылда Букер премияһы һәм 1987 йылда Прометей Премияһы шорт-битенә эләгә. Әҫәр буйынса 1990 йылда фильм төшөрөлгән, 2000 йылда опера ҡуйылған, 2016 йылда телесериал төшөрөлгән.

Уның артабанғы китаптары йыш ҡына милли һәм халыҡ-ара китап премиялары менән билдәләнә: «Cat’s Eye» романы (1988) 1988 йылда Генерал-губернатор премияһына һәм Букер премияһы шорт-битенә тәҡдим ителә); «The Robber Bride» романы (1993) 1994 йылда Генерал-губернатор Премияһы финалисы була һәм [[Джеймс Кесе Типри]] премияһы шорт-битенә инә; «Она же „Грейс“» романы (1996) Гиллер премияһы лауреаты, 1996 йылда Букер премияһы финалисы, 1994 йылда Генерал-губернатор премияһы финалисы, 1997 йылда [[Оранж (литературная премия)|Нәфис әҙәбиәт өсөн ҡыҙғылт һары премияһы]] лауреаты була.

2000 йылда Этвуд «Слепой убийца» романы өсөн Букер премияһын һәм Хаммет премияһын ала. Шулай уҡ 2003 йылда роман Генерал-губернатор премияһына, 2002 йылда Оранж йәки Нәфис әҙәбиәт өсөн ҡыҙғылт һары премияға һәм [[Дублин әҙәби премияһы]]на номинациялана.

2003—2013 йылдарҙа уның «Трилогия Беззумного Аддама» китабы сыға, был китапҡа түбәндәге романдар инә:
* «Орикс и Коростель» (2003),
** 2003 йылғы Букер премияһына номинацияланған,
* «Год потопа» (2009) һәм
* «Беззумный Аддам» (2013).

=== Балалар өсөн китаптары ===
Этвуд шулай уҡ балалар өсөн бик күп китаптар авторы булып тора. Уның беренсе балалар китабы «Up In The Tree» 1978 йылда автор иллюстрациялары менән сыға. «Wandering Wenda» анимация сериалының нигеҙенә Этвудтың «Wandering Wenda and Widow Wallops Wunderground Washery» китабы һалынған. Сериал 2017 йылда [[Канадская телерадиовещательная корпорация|CBC Kids]] каналында трансляциялана башлай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Alliterative adventures ahead as Atwood's Wandering Wenda set for TV|url=http://www.cbc.ca/news/entertainment/atwood-wandering-wenda-1.3574887|work=CBC News|access-date=2018-02-22|language=en|archive-date=2018-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313071747/http://www.cbc.ca/news/entertainment/atwood-wandering-wenda-1.3574887}}&lt;/ref&gt;.

=== Фәнни әҙәбиәт ===
Нәфис китаптарҙан тыш, Маргарет Этвуд бик күп фәнни әҫәрҙәр авторы булып тора. Улар иҫәбенә әҙәби тәнҡит, тикшеренеүҙәр, автобиографик очерктар, китаптарға күҙәтеүҙәр, сәйәси һәм экологик эсселар һәм башҡа журналистика инә. Уның иң билдәле ғилми хеҙмәттәре булып «Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature» тора. Унда ул Канада әҙәбиәтен ҡотолоу һәм ҡорбан күҙлегенән ҡарай, һәм «История долгов наших. Долги и тёмная сторона богатства» хеҙмәтендә тикшеренеү предметы булып кредитлау һәм үҙләштереү тора, һәм был күренештәр финанс, психологик, теологик, әҙәби һәм экологик күҙлектән өйрәнелә.

=== Киләсәк китапханаһы ===
Этвуд рәссам [[Кэти Патерсон]]дың «Киләсәк китапханаһы» проектында ҡатнаша. Проект сиктәрендә йыл һайын бер әһәмиәтле заманса яҙыусы үҙенең әҫәрен һаҡлауға тапшыра, ул 2114 йылға тиклем уҡылмай һаҡлана. Маргарет Этвуд 2015 йылдың майында «Scribbler Moon» ([[Русский язык|рус]]. «Летописец Луны») ҡулъяҙмаһын тапшыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.futurelibrary.no/|title=Future Library, 2014 - 2114|author=Hello Monday - www.hellomonday.com|publisher=www.futurelibrary.no|access-date=2018-02-22|archive-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221182903/https://www.futurelibrary.no/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Наградалары һәм премиялары ===
* 1987 — [[Артур Кларк премияһы]]
* 1991, 1993, 1995 — {{iw|Trillium Book Award}}
* 1999 — {{iw|Helmerich Award}}
* 2000 — [[Букер премияһы]]
* 2008 — [[Астурия принцы премияһы]]
* 2010 — [[Нелли Закс премияһы]]
* 2010 — [[Дэн Дэвид премияһы]]
* 2012 — [[Королева Елизавета II-нең Гәүһәр юбилейы миҙалы]]
* 2012 — {{iw|Los Angeles Times Book Prize}}
* 2016 — [[Алтын таж]]
* 2017 — [[Франц Кафка премияһы]]
* 2017 — [[Немец китап һатыусыларының тыныслыҡ премияһы]]
* 2019 — [[Букер премияһы]]
* 2020 — {{iw|Dayton Literary Peace Prize}}
* 2020 — [[British Academy]] President’s Medal
* 2020 — {{iw|Emerson-Thoreau Medal}}
* 2021 — «Германия Федератив Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының офицер тәреһе
* 2022 — Хиченс премияһы
* 2024 — {{iw|Ханс Кристиан Андерсен исемендәге әҙәби премия|||Hans Christian Andersen Literature Award}}

== Библиография ==

=== Романдары ===
* 1969 — Съедобная женщина / The Edible Woman
* 1972 — [[Постижение (роман)|Постижение]] / Surfacing
* 1976 — Мадам Оракул / Lady Oracle
* 1979 — Мужчина и женщина в эпоху динозавров / Life Before Man
* 1981 — Телесные повреждения / Bodily Harm
* 1985 — [[Рассказ служанки]] / The Handmaid’s Tale
* 1988 — [[Кошачий глаз (роман)|Кошачий глаз]] / Cat’s Eye
* 1993 — The Robber Bride
* 1996 — {{iw|Она же «Грейс»|||Alias Grace}} / Alias Grace
* 2000 — [[Слепой убийца]] / The Blind Assassin
* 2005 — Пенелопиада / The Penelopiad
* 2014 — Scribbler Moon (будет опубликована в 2114)
* 2015 — The Heart Goes Last — до публикации в полном виде этот роман также издавался по частям отдельными выпусками:
** 2012 — I’m Starved For You: Positron, Episode One
** 2012 — Choke Collar: Positron, Episode Two
** 2013 — Erase Me: Positron, Episode Three
** 2013 — The Heart Goes Last: Positron, Episode Four
* 2016 — [[Ведьмино отродье]] / Hag-Seed
* 2019 — [[Заветы (роман)|Заветы]] / The Testaments

==== Трилогия Беззумного Аддама / The MaddAddam Trilogy ====
# 2003 — [[Орикс и Коростель]] / Oryx and Crake
# 2009 — Год потопа / The Year of the Flood
# 2013 — Беззумный Аддам / MaddAddam

=== Хикәйәләр йыйынтыҡтары ===
* 1977 — Dancing Girls
* 1983 — Murder in the Dark
* 1983 — Bluebeard’s Egg
* 1991 — Wilderness Tips
* 1992 — Good Bones
* 1994 — Good Bones and Simple Murders
* 1996 — The Labrador Fiasco
* 2006 — The Tent
* 2006 — Moral Disorder
* 2014 — Stone Mattress

=== Шиғыр йыйынтыҡтары ===
* 1961 — Double Persephone
* 1964 — The Circle Game
* 1965 — Expeditions
* 1966 — Speeches for Doctor Frankenstein
* 1968 — The Animals in That Country
* 1970 — The Journals of Susanna Moodie
* 1970 — Procedures for Underground
* 1971 — Power Politics
* 1974 — You Are Happy
* 1976 — Selected Poems
* 1978 — Two-Headed Poems
* 1981 — True Stories
* 1983 — Love Songs of a Terminator
* 1983 — Snake Poems
* 1984 — Interlunar
* 1966—1984 — Selected Poems (Canada)
* 1976—1986 (US) — Selected Poems II
* 1995 — Morning in the Burned House, McClelland &amp; Stewart
* 1965—1995 (UK,1998) — Eating Fire: Selected Poems
* 2007 — The Door
* 2020 — Dearly&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.penguin.co.uk/books/111/1119961/dearly/9781784743895.html|title=Dearly|author=Margaret Atwood|website=www.penguin.co.uk|access-date=2020-11-27|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201122818/https://www.penguin.co.uk/books/111/1119961/dearly/9781784743895.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Балалар өсөн китаптары ===
* 1978 — Up in the Tree
* 1980 — Anna’s Pet (with Joyce C. Barkhouse)
* 1990 — For the Birds (with Shelly Tanaka)
* 1995 — Princess Prunella and the Purple Peanut
* 2003 — Rude Ramsay and the Roaring Radishes
* 2006 — Bashful Bob and Doleful Dorinda
* 2011 — Wandering Wenda and Widow Wallop’s Wunderground Washery

=== Нон-фикшн ===
* 1972 — Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature
* 1977 — Days of the Rebels 1815—1840
* 1982 — Second Words: Selected Critical Prose
* 1986 — Through the One-Way Mirror
* 1995 — Strange Things: The Malevolent North in Canadian Literature
* 2002 — Negotiating with the Dead: A Writer on Writing
* 1982—2004 — Moving Targets: Writing with Intent
* 1983—2005 — Writing with Intent: Essays, Reviews, Personal Prose
* 2008 — История долгов наших. Долги и тёмная сторона богатства /Payback: Debt and the Shadow Side of Wealth

=== График роман ===
* 2016 — Angel Catbird

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{commonscat-inline||Маргарет Этвуд}}
* [http://www.owtoad.com Сайт Маргарет Этвуд (англ.)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100411043048/http://www.owtoad.com/ |date=2010-04-11 }}
* [https://web.archive.org/web/20080614145149/http://www.mscd.edu/~atwoodso/ Сайт Общества Маргарет Этвуд (англ.)]
* [http://magazines.gorky.media/authors/e/etvud Маргарет Этвуд в Журнальном зале]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120217053253/http://magazines.russ.ru/authors/e/etvud |date=2012-02-17 }}
* [http://primo.nlr.ru/primo_library/libweb/action/search.do?ct=&amp;pag=&amp;indx=1&amp;pageNumberComingFrom=2&amp;frbg=&amp;indx=11&amp;fn=search&amp;dscnt=0&amp;scp.scps=scope%3A(07NLR)&amp;vid=07NLR_VU1&amp;mode=Basic&amp;ct=Next%20Page&amp;srt=date&amp;tab=default_tab&amp;dum=true&amp;vl(freeText0)=этвуд%20маргарет&amp;dstmp=1492993879982true&amp;vl(freeText0)=этвуд%20маргарет&amp;dstmp=1492993879982%5D%20Электронный%20каталог Российская национальная библиотека, Санкт-Петербург.] Электронный каталог
{{Библиоинформация}}
{{Букеровская премия}}
{{Золотой венец}}
{{Библиотека будущего}}

[[Категория:Канаданың фантаст яҙыусылары]]
[[Категория:Канада ҡатын-ҡыҙ яҙыусылары]]
[[Категория:XX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:XXI быуат яҙыусылары]]
[[Категория:Канаданың феминизм эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Канада ПЕН-үҙәк президенттары]]
[[Категория:Торонто университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Йорк университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Британия Колумбияһы университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Альберт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Нью-Йорк университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Джордж Уильямс университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Генерал-губернатор премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Канаданың Дан аллеяһы]]
[[Категория:Эдинбург университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Кембридж университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Оксфорд университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Лидс университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Ватерлоо университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Кингстондағы Куинс университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Торонто университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Макмастер университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Порту университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Австралия китап индустрияһы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Британия академияһы президенты миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Фәнни фантастика һәм фэнтези Дан залы ағзалары]]
[[Категория:Астурий принцессаһы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Маргарет Этвуд| ]]</text>
      <sha1>5yywkkr4tib8xjqe195rxc21v0x8s4a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298960</id>
      <parentid>1298959</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T15:39:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1298960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22746" sha1="kgblxivvjizb3qjy24kxa83xc6xkdpq" xml:space="preserve">{{фамилиялаштары}}
{{Ук}}
'''Ма́ргарет Элеано́р Э́твуд'''&lt;ref&gt;В ряде старых изданий, в частности в Ежегодниках БСЭ за 1980 и 1982 годы, фамилия писательницы пишется '''Атвуд'''&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Margaret Eleanor Atwood}}; [[1939 год|1939]] йылдың [[18 ноябрь|18 ноябренд]]ә тыуған) — [[Канада]]ның инглиз телле яҙыусыһы, шағирә, әҙәби тәнҡитсе, [[Энвайронментализм|тәбиғәтте һаҡлау әүҙеме]] һәм [[феминист]]. Хәҙерге замандың иң билдәле инглиз телле яҙыусыларына ҡарай. 1987 йылда «Хеҙмәтсе ҡыҙ хикәйәһе» романы өсөн Артур Кларк премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;[http://www.sfadb.com/Arthur_C_Clarke_Award_1987 Arthur C. Clarke Award 1987] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022327/http://www.sfadb.com/Arthur_C_Clarke_Award_1987 |date=2016-03-05 }} (Science fiction awards database)&lt;/ref&gt;, Астурия принцессаһы премияһы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2008-margaret-atwood.html |title=Princess of Asturias Award for Literature 2008 |access-date=2017-04-24 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025215045/http://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2008-margaret-atwood.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, Канада генерал-губернаторы премияһы (ике тапҡыр)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ggbooks.canadacouncil.ca/~/media/ggbooks/2016/lists/cumulative%20winners%202016.pdf |title=Cumulative List of Winners of the Governor General's Literary Awards |access-date=2017-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424173952/http://ggbooks.canadacouncil.ca/~/media/ggbooks/2016/lists/cumulative%20winners%202016.pdf |archive-date=2017-04-24 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, 2000 һәм 2019 йылдарҙа Букер премияһы («Һуҡыр үлтереүсе» һәм «Васыяттар» романдары өсөн)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/uk/2000/nov/08/bookerprize2000.awardsandprizes1|title=Atwood wins Booker prize|author=Rebecca Allison|date=2000-11-07|publisher=Guardian News|access-date=2015-09-05|archive-date=2015-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223004531/http://www.theguardian.com/uk/2000/nov/08/bookerprize2000.awardsandprizes1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thebookerprizes.com/fiction|title=The Booker Prize 2019 {{!}} The Booker Prizes|publisher=thebookerprizes.com|access-date=2019-10-15|archive-date=2019-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014140256/https://thebookerprizes.com/fiction|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Франц Кафка премияһы]] лауреаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.franzkafka-soc.cz/cena-franze-kafky/|title=Společnost Franze Kafky - Cena Franze Kafky|publisher=www.franzkafka-soc.cz|access-date=2017-11-15|archive-date=2019-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802065927/http://www.franzkafka-soc.cz/cena-franze-kafky|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Канада ордены]] компаньоны.

== Биографияһы ==
1939 йылдың 18 ноябрендә [[Оттава]]ла [[Энтомология|энтомолог]] Карл Эдмунд Этвудтың һәм диетолог-белгес Маргарет Дороти Килиамдың өс ҡыҙы араһында уртансы булып тыуған. Атаһының тикшеренеүҙәре арҡаһында Маргарет бала сағының күп өлөшөн Оттава, [[Торонто]] һәм [[Су-Сент-Мари (Онтарио)|Су-Сент-Мари]] араһында сәйәхәт итеп үткәрә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.luminarium.org/contemporary/atwood/atwood.htm|title=Luminarium Margaret Atwood Page|publisher=www.luminarium.org|access-date=2018-02-22|archive-date=2018-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206070349/http://www.luminarium.org/contemporary/atwood/atwood.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1957 йылда Маргарет мәктәпте тамамлай.

Маргарет Этвуд әҙәби эшмәкәрлеген 16 йәшендә башлай. 1957 йылда Торонто университетының Виктория колледжына уҡырға инә, унда «Acta Victoriana» журналында шиғырҙар һәм мәҡәләләр баҫтыра. 1961 йылда инглиз теле бакалавры дәрәжәһен алдынғыларҙан булып ала, шулай уҡ философия һәм француз теле буйынса өҫтәмә курстар үтә. 1961 йылда «Double Persephone» шиғырҙар йыйынтығы өсөн Эдвин Джон Пратт (EJ Pratt&lt;ref&gt;[[:en:E. J. Pratt|E. J. Pratt]]&lt;/ref&gt;) исемендәге миҙал бирелә. 1962 йылда Маргарет Массачусетстағы Гарвард университетының Рэдклифф колледжында магистр дәрәжәһен ала. Ул уҡыуын дауам итеп, тағы ике йыл шөғөлләнә, әммә «The English Metaphysical Romance» тип аталған докторлыҡ диссертацияһын тамамламай&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

Маргарет Этвуд 1968 йылда Джим Полкка кейә-гә сыға һәм 1973 йылда айырыла. Һуңғараҡ ул романсы Грэм Гибсон менән таныша. Гибсон һәм уның ике улы менән [[Онтарио]] янындағы Аллистон фермаһына күсә. 1976 йылда фермала уларҙың уртаҡ балаһы Элеонора Джесс Этвуд Гибсон тыуа. 1980 йылда ғаилә [[Торонто]]ға ҡайта.

== Карьераһы ==

=== Нәфис әҙәбиәт ===
Маргарет Этвудтың «Double Persephone» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1961 йылда «Hawskhead Press» нәшриәтендә баҫылып сыға. 1966 йылда икенсе йыйынтығы, «The Circle Game», сыға. Уға [[Генерал-губернатор премияһы]] бирелә. Шул ваҡыттан алып уның 15-тән ашыу шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға, уларҙың күбеһе яңынан нәшер ителә, ә айырым шиғырҙары журналдарҙа һәм альманахтарҙа баҫыла. Өс йылдан һуң, 1969 йылда, уның «Тәмле ҡатын» («Съедобная женщина») исемле беренсе романы баҫылып сыға (урыҫ теленә тәржемәһе — «Лакомый кусочек»). Артабан уның китаптары сыға:

* «Аңлау» «Постижение» (1972),
* «Мадам Оракул» (1976),
* «Динозаврҙар дәүерендә ир һәм ҡатын» «Мужчина и женщина в эпоху динозавров» (1979),
* «Тән йәрәхәттәре» «Телесные повреждения» (1981).
Роман һәм шиғырҙарҙан тыш, ул үҙенең хикәйәләр йыйынтыҡтарын һәм фәнни тикшеренеүҙәрен баҫтыра.

1985 йылда уның «Рассказ служанки» романы баҫылып сыға. Роман 1985 йылда Генерал-губернатор премияһына һәм 1987 йылда беренсе Артур Кларк премияһына лайыҡ була. Китап 1986 йылда Букер премияһы һәм 1987 йылда Прометей Премияһы шорт-битенә эләгә. Әҫәр буйынса 1990 йылда фильм төшөрөлгән, 2000 йылда опера ҡуйылған, 2016 йылда телесериал төшөрөлгән.

Уның артабанғы китаптары йыш ҡына милли һәм халыҡ-ара китап премиялары менән билдәләнә: «Cat’s Eye» романы (1988) 1988 йылда Генерал-губернатор премияһына һәм Букер премияһы шорт-битенә тәҡдим ителә); «The Robber Bride» романы (1993) 1994 йылда Генерал-губернатор Премияһы финалисы була һәм [[Джеймс Кесе Типри]] премияһы шорт-битенә инә; «Она же „Грейс“» романы (1996) Гиллер премияһы лауреаты, 1996 йылда Букер премияһы финалисы, 1994 йылда Генерал-губернатор премияһы финалисы, 1997 йылда [[Оранж (литературная премия)|Нәфис әҙәбиәт өсөн ҡыҙғылт һары премияһы]] лауреаты була.

2000 йылда Этвуд «Слепой убийца» романы өсөн Букер премияһын һәм Хаммет премияһын ала. Шулай уҡ 2003 йылда роман Генерал-губернатор премияһына, 2002 йылда Оранж йәки Нәфис әҙәбиәт өсөн ҡыҙғылт һары премияға һәм [[Дублин әҙәби премияһы]]на номинациялана.

2003—2013 йылдарҙа уның «Трилогия Беззумного Аддама» китабы сыға, был китапҡа түбәндәге романдар инә:
* «Орикс и Коростель» (2003),
** 2003 йылғы Букер премияһына номинацияланған,
* «Год потопа» (2009) һәм
* «Беззумный Аддам» (2013).

=== Балалар өсөн китаптары ===
Этвуд шулай уҡ балалар өсөн бик күп китаптар авторы булып тора. Уның беренсе балалар китабы «Up In The Tree» 1978 йылда автор иллюстрациялары менән сыға. «Wandering Wenda» анимация сериалының нигеҙенә Этвудтың «Wandering Wenda and Widow Wallops Wunderground Washery» китабы һалынған. Сериал 2017 йылда [[Канадская телерадиовещательная корпорация|CBC Kids]] каналында трансляциялана башлай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Alliterative adventures ahead as Atwood's Wandering Wenda set for TV|url=http://www.cbc.ca/news/entertainment/atwood-wandering-wenda-1.3574887|work=CBC News|access-date=2018-02-22|language=en|archive-date=2018-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313071747/http://www.cbc.ca/news/entertainment/atwood-wandering-wenda-1.3574887}}&lt;/ref&gt;.

=== Фәнни әҙәбиәт ===
Нәфис китаптарҙан тыш, Маргарет Этвуд бик күп фәнни әҫәрҙәр авторы булып тора. Улар иҫәбенә әҙәби тәнҡит, тикшеренеүҙәр, автобиографик очерктар, китаптарға күҙәтеүҙәр, сәйәси һәм экологик эсселар һәм башҡа журналистика инә. Уның иң билдәле ғилми хеҙмәттәре булып «Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature» тора. Унда ул Канада әҙәбиәтен ҡотолоу һәм ҡорбан күҙлегенән ҡарай, һәм «История долгов наших. Долги и тёмная сторона богатства» хеҙмәтендә тикшеренеү предметы булып кредитлау һәм үҙләштереү тора, һәм был күренештәр финанс, психологик, теологик, әҙәби һәм экологик күҙлектән өйрәнелә.

=== Киләсәк китапханаһы ===
Этвуд рәссам [[Кэти Патерсон]]дың «Киләсәк китапханаһы» проектында ҡатнаша. Проект сиктәрендә йыл һайын бер әһәмиәтле заманса яҙыусы үҙенең әҫәрен һаҡлауға тапшыра, ул 2114 йылға тиклем уҡылмай һаҡлана. Маргарет Этвуд 2015 йылдың майында «Scribbler Moon» ([[Русский язык|рус]]. «Летописец Луны») ҡулъяҙмаһын тапшыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.futurelibrary.no/|title=Future Library, 2014 - 2114|author=Hello Monday - www.hellomonday.com|publisher=www.futurelibrary.no|access-date=2018-02-22|archive-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221182903/https://www.futurelibrary.no/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Наградалары һәм премиялары ===
* 1987 — [[Артур Кларк премияһы]]
* 1991, 1993, 1995 — {{iw|Trillium Book Award}}
* 1999 — {{iw|Helmerich Award}}
* 2000 — [[Букер премияһы]]
* 2008 — [[Астурия принцы премияһы]]
* 2010 — [[Нелли Закс премияһы]]
* 2010 — [[Дэн Дэвид премияһы]]
* 2012 — [[Королева Елизавета II-нең Гәүһәр юбилейы миҙалы]]
* 2012 — {{iw|Los Angeles Times Book Prize}}
* 2016 — [[Алтын таж]]
* 2017 — [[Франц Кафка премияһы]]
* 2017 — [[Немец китап һатыусыларының тыныслыҡ премияһы]]
* 2019 — [[Букер премияһы]]
* 2020 — {{iw|Dayton Literary Peace Prize}}
* 2020 — [[British Academy]] President’s Medal
* 2020 — {{iw|Emerson-Thoreau Medal}}
* 2021 — «Германия Федератив Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының офицер тәреһе
* 2022 — Хиченс премияһы
* 2024 — {{iw|Ханс Кристиан Андерсен исемендәге әҙәби премия|||Hans Christian Andersen Literature Award}}

== Библиография ==

=== Романдары ===
* 1969 — Съедобная женщина / The Edible Woman
* 1972 — [[Постижение (роман)|Постижение]] / Surfacing
* 1976 — Мадам Оракул / Lady Oracle
* 1979 — Мужчина и женщина в эпоху динозавров / Life Before Man
* 1981 — Телесные повреждения / Bodily Harm
* 1985 — [[Рассказ служанки]] / The Handmaid’s Tale
* 1988 — [[Кошачий глаз (роман)|Кошачий глаз]] / Cat’s Eye
* 1993 — The Robber Bride
* 1996 — {{iw|Она же «Грейс»|||Alias Grace}} / Alias Grace
* 2000 — [[Слепой убийца]] / The Blind Assassin
* 2005 — Пенелопиада / The Penelopiad
* 2014 — Scribbler Moon (будет опубликована в 2114)
* 2015 — The Heart Goes Last — до публикации в полном виде этот роман также издавался по частям отдельными выпусками:
** 2012 — I’m Starved For You: Positron, Episode One
** 2012 — Choke Collar: Positron, Episode Two
** 2013 — Erase Me: Positron, Episode Three
** 2013 — The Heart Goes Last: Positron, Episode Four
* 2016 — [[Ведьмино отродье]] / Hag-Seed
* 2019 — [[Заветы (роман)|Заветы]] / The Testaments

==== Трилогия Беззумного Аддама / The MaddAddam Trilogy ====
# 2003 — [[Орикс и Коростель]] / Oryx and Crake
# 2009 — Год потопа / The Year of the Flood
# 2013 — Беззумный Аддам / MaddAddam

=== Хикәйәләр йыйынтыҡтары ===
* 1977 — Dancing Girls
* 1983 — Murder in the Dark
* 1983 — Bluebeard’s Egg
* 1991 — Wilderness Tips
* 1992 — Good Bones
* 1994 — Good Bones and Simple Murders
* 1996 — The Labrador Fiasco
* 2006 — The Tent
* 2006 — Moral Disorder
* 2014 — Stone Mattress

=== Шиғыр йыйынтыҡтары ===
* 1961 — Double Persephone
* 1964 — The Circle Game
* 1965 — Expeditions
* 1966 — Speeches for Doctor Frankenstein
* 1968 — The Animals in That Country
* 1970 — The Journals of Susanna Moodie
* 1970 — Procedures for Underground
* 1971 — Power Politics
* 1974 — You Are Happy
* 1976 — Selected Poems
* 1978 — Two-Headed Poems
* 1981 — True Stories
* 1983 — Love Songs of a Terminator
* 1983 — Snake Poems
* 1984 — Interlunar
* 1966—1984 — Selected Poems (Canada)
* 1976—1986 (US) — Selected Poems II
* 1995 — Morning in the Burned House, McClelland &amp; Stewart
* 1965—1995 (UK,1998) — Eating Fire: Selected Poems
* 2007 — The Door
* 2020 — Dearly&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.penguin.co.uk/books/111/1119961/dearly/9781784743895.html|title=Dearly|author=Margaret Atwood|website=www.penguin.co.uk|access-date=2020-11-27|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201122818/https://www.penguin.co.uk/books/111/1119961/dearly/9781784743895.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Балалар өсөн китаптары ===
* 1978 — Up in the Tree
* 1980 — Anna’s Pet (with Joyce C. Barkhouse)
* 1990 — For the Birds (with Shelly Tanaka)
* 1995 — Princess Prunella and the Purple Peanut
* 2003 — Rude Ramsay and the Roaring Radishes
* 2006 — Bashful Bob and Doleful Dorinda
* 2011 — Wandering Wenda and Widow Wallop’s Wunderground Washery

=== Нон-фикшн ===
* 1972 — Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature
* 1977 — Days of the Rebels 1815—1840
* 1982 — Second Words: Selected Critical Prose
* 1986 — Through the One-Way Mirror
* 1995 — Strange Things: The Malevolent North in Canadian Literature
* 2002 — Negotiating with the Dead: A Writer on Writing
* 1982—2004 — Moving Targets: Writing with Intent
* 1983—2005 — Writing with Intent: Essays, Reviews, Personal Prose
* 2008 — История долгов наших. Долги и тёмная сторона богатства /Payback: Debt and the Shadow Side of Wealth

=== График роман ===
* 2016 — Angel Catbird

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{commonscat-inline||Маргарет Этвуд}}
* [http://www.owtoad.com Сайт Маргарет Этвуд (англ.)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100411043048/http://www.owtoad.com/ |date=2010-04-11 }}
* [https://web.archive.org/web/20080614145149/http://www.mscd.edu/~atwoodso/ Сайт Общества Маргарет Этвуд (англ.)]
* [http://magazines.gorky.media/authors/e/etvud Маргарет Этвуд в Журнальном зале]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120217053253/http://magazines.russ.ru/authors/e/etvud |date=2012-02-17 }}
* [http://primo.nlr.ru/primo_library/libweb/action/search.do?ct=&amp;pag=&amp;indx=1&amp;pageNumberComingFrom=2&amp;frbg=&amp;indx=11&amp;fn=search&amp;dscnt=0&amp;scp.scps=scope%3A(07NLR)&amp;vid=07NLR_VU1&amp;mode=Basic&amp;ct=Next%20Page&amp;srt=date&amp;tab=default_tab&amp;dum=true&amp;vl(freeText0)=этвуд%20маргарет&amp;dstmp=1492993879982true&amp;vl(freeText0)=этвуд%20маргарет&amp;dstmp=1492993879982%5D%20Электронный%20каталог Российская национальная библиотека, Санкт-Петербург.] Электронный каталог

[[Категория:Канаданың фантаст яҙыусылары]]
[[Категория:Канада ҡатын-ҡыҙ яҙыусылары]]
[[Категория:XX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:XXI быуат яҙыусылары]]
[[Категория:Канаданың феминизм эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Канада ПЕН-үҙәк президенттары]]
[[Категория:Торонто университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Йорк университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Британия Колумбияһы университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Альберт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Нью-Йорк университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Джордж Уильямс университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Генерал-губернатор премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Канаданың Дан аллеяһы]]
[[Категория:Эдинбург университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Кембридж университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Оксфорд университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Лидс университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Ватерлоо университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Кингстондағы Куинс университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Торонто университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Макмастер университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Порту университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Австралия китап индустрияһы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Британия академияһы президенты миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Фәнни фантастика һәм фэнтези Дан залы ағзалары]]
[[Категория:Астурий принцессаһы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Маргарет Этвуд| ]]</text>
      <sha1>kgblxivvjizb3qjy24kxa83xc6xkdpq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298961</id>
      <parentid>1298960</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T15:40:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1298961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22717" sha1="fsd43ld6vlgso5ln80t1m1b54655u61" xml:space="preserve">{{Шхес}}
'''Ма́ргарет Элеано́р Э́твуд'''&lt;ref&gt;В ряде старых изданий, в частности в Ежегодниках БСЭ за 1980 и 1982 годы, фамилия писательницы пишется '''Атвуд'''&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Margaret Eleanor Atwood}}; [[1939 год|1939]] йылдың [[18 ноябрь|18 ноябренд]]ә тыуған) — [[Канада]]ның инглиз телле яҙыусыһы, шағирә, әҙәби тәнҡитсе, [[Энвайронментализм|тәбиғәтте һаҡлау әүҙеме]] һәм [[феминист]]. Хәҙерге замандың иң билдәле инглиз телле яҙыусыларына ҡарай. 1987 йылда «Хеҙмәтсе ҡыҙ хикәйәһе» романы өсөн Артур Кларк премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;[http://www.sfadb.com/Arthur_C_Clarke_Award_1987 Arthur C. Clarke Award 1987] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022327/http://www.sfadb.com/Arthur_C_Clarke_Award_1987 |date=2016-03-05 }} (Science fiction awards database)&lt;/ref&gt;, Астурия принцессаһы премияһы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2008-margaret-atwood.html |title=Princess of Asturias Award for Literature 2008 |access-date=2017-04-24 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025215045/http://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2008-margaret-atwood.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, Канада генерал-губернаторы премияһы (ике тапҡыр)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ggbooks.canadacouncil.ca/~/media/ggbooks/2016/lists/cumulative%20winners%202016.pdf |title=Cumulative List of Winners of the Governor General's Literary Awards |access-date=2017-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424173952/http://ggbooks.canadacouncil.ca/~/media/ggbooks/2016/lists/cumulative%20winners%202016.pdf |archive-date=2017-04-24 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, 2000 һәм 2019 йылдарҙа Букер премияһы («Һуҡыр үлтереүсе» һәм «Васыяттар» романдары өсөн)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/uk/2000/nov/08/bookerprize2000.awardsandprizes1|title=Atwood wins Booker prize|author=Rebecca Allison|date=2000-11-07|publisher=Guardian News|access-date=2015-09-05|archive-date=2015-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223004531/http://www.theguardian.com/uk/2000/nov/08/bookerprize2000.awardsandprizes1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thebookerprizes.com/fiction|title=The Booker Prize 2019 {{!}} The Booker Prizes|publisher=thebookerprizes.com|access-date=2019-10-15|archive-date=2019-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014140256/https://thebookerprizes.com/fiction|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Франц Кафка премияһы]] лауреаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.franzkafka-soc.cz/cena-franze-kafky/|title=Společnost Franze Kafky - Cena Franze Kafky|publisher=www.franzkafka-soc.cz|access-date=2017-11-15|archive-date=2019-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802065927/http://www.franzkafka-soc.cz/cena-franze-kafky|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Канада ордены]] компаньоны.

== Биографияһы ==
1939 йылдың 18 ноябрендә [[Оттава]]ла [[Энтомология|энтомолог]] Карл Эдмунд Этвудтың һәм диетолог-белгес Маргарет Дороти Килиамдың өс ҡыҙы араһында уртансы булып тыуған. Атаһының тикшеренеүҙәре арҡаһында Маргарет бала сағының күп өлөшөн Оттава, [[Торонто]] һәм [[Су-Сент-Мари (Онтарио)|Су-Сент-Мари]] араһында сәйәхәт итеп үткәрә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.luminarium.org/contemporary/atwood/atwood.htm|title=Luminarium Margaret Atwood Page|publisher=www.luminarium.org|access-date=2018-02-22|archive-date=2018-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206070349/http://www.luminarium.org/contemporary/atwood/atwood.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1957 йылда Маргарет мәктәпте тамамлай.

Маргарет Этвуд әҙәби эшмәкәрлеген 16 йәшендә башлай. 1957 йылда Торонто университетының Виктория колледжына уҡырға инә, унда «Acta Victoriana» журналында шиғырҙар һәм мәҡәләләр баҫтыра. 1961 йылда инглиз теле бакалавры дәрәжәһен алдынғыларҙан булып ала, шулай уҡ философия һәм француз теле буйынса өҫтәмә курстар үтә. 1961 йылда «Double Persephone» шиғырҙар йыйынтығы өсөн Эдвин Джон Пратт (EJ Pratt&lt;ref&gt;[[:en:E. J. Pratt|E. J. Pratt]]&lt;/ref&gt;) исемендәге миҙал бирелә. 1962 йылда Маргарет Массачусетстағы Гарвард университетының Рэдклифф колледжында магистр дәрәжәһен ала. Ул уҡыуын дауам итеп, тағы ике йыл шөғөлләнә, әммә «The English Metaphysical Romance» тип аталған докторлыҡ диссертацияһын тамамламай&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

Маргарет Этвуд 1968 йылда Джим Полкка кейә-гә сыға һәм 1973 йылда айырыла. Һуңғараҡ ул романсы Грэм Гибсон менән таныша. Гибсон һәм уның ике улы менән [[Онтарио]] янындағы Аллистон фермаһына күсә. 1976 йылда фермала уларҙың уртаҡ балаһы Элеонора Джесс Этвуд Гибсон тыуа. 1980 йылда ғаилә [[Торонто]]ға ҡайта.

== Карьераһы ==

=== Нәфис әҙәбиәт ===
Маргарет Этвудтың «Double Persephone» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1961 йылда «Hawskhead Press» нәшриәтендә баҫылып сыға. 1966 йылда икенсе йыйынтығы, «The Circle Game», сыға. Уға [[Генерал-губернатор премияһы]] бирелә. Шул ваҡыттан алып уның 15-тән ашыу шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға, уларҙың күбеһе яңынан нәшер ителә, ә айырым шиғырҙары журналдарҙа һәм альманахтарҙа баҫыла. Өс йылдан һуң, 1969 йылда, уның «Тәмле ҡатын» («Съедобная женщина») исемле беренсе романы баҫылып сыға (урыҫ теленә тәржемәһе — «Лакомый кусочек»). Артабан уның китаптары сыға:

* «Аңлау» «Постижение» (1972),
* «Мадам Оракул» (1976),
* «Динозаврҙар дәүерендә ир һәм ҡатын» «Мужчина и женщина в эпоху динозавров» (1979),
* «Тән йәрәхәттәре» «Телесные повреждения» (1981).
Роман һәм шиғырҙарҙан тыш, ул үҙенең хикәйәләр йыйынтыҡтарын һәм фәнни тикшеренеүҙәрен баҫтыра.

1985 йылда уның «Рассказ служанки» романы баҫылып сыға. Роман 1985 йылда Генерал-губернатор премияһына һәм 1987 йылда беренсе Артур Кларк премияһына лайыҡ була. Китап 1986 йылда Букер премияһы һәм 1987 йылда Прометей Премияһы шорт-битенә эләгә. Әҫәр буйынса 1990 йылда фильм төшөрөлгән, 2000 йылда опера ҡуйылған, 2016 йылда телесериал төшөрөлгән.

Уның артабанғы китаптары йыш ҡына милли һәм халыҡ-ара китап премиялары менән билдәләнә: «Cat’s Eye» романы (1988) 1988 йылда Генерал-губернатор премияһына һәм Букер премияһы шорт-битенә тәҡдим ителә); «The Robber Bride» романы (1993) 1994 йылда Генерал-губернатор Премияһы финалисы була һәм [[Джеймс Кесе Типри]] премияһы шорт-битенә инә; «Она же „Грейс“» романы (1996) Гиллер премияһы лауреаты, 1996 йылда Букер премияһы финалисы, 1994 йылда Генерал-губернатор премияһы финалисы, 1997 йылда [[Оранж (литературная премия)|Нәфис әҙәбиәт өсөн ҡыҙғылт һары премияһы]] лауреаты була.

2000 йылда Этвуд «Слепой убийца» романы өсөн Букер премияһын һәм Хаммет премияһын ала. Шулай уҡ 2003 йылда роман Генерал-губернатор премияһына, 2002 йылда Оранж йәки Нәфис әҙәбиәт өсөн ҡыҙғылт һары премияға һәм [[Дублин әҙәби премияһы]]на номинациялана.

2003—2013 йылдарҙа уның «Трилогия Беззумного Аддама» китабы сыға, был китапҡа түбәндәге романдар инә:
* «Орикс и Коростель» (2003),
** 2003 йылғы Букер премияһына номинацияланған,
* «Год потопа» (2009) һәм
* «Беззумный Аддам» (2013).

=== Балалар өсөн китаптары ===
Этвуд шулай уҡ балалар өсөн бик күп китаптар авторы булып тора. Уның беренсе балалар китабы «Up In The Tree» 1978 йылда автор иллюстрациялары менән сыға. «Wandering Wenda» анимация сериалының нигеҙенә Этвудтың «Wandering Wenda and Widow Wallops Wunderground Washery» китабы һалынған. Сериал 2017 йылда [[Канадская телерадиовещательная корпорация|CBC Kids]] каналында трансляциялана башлай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Alliterative adventures ahead as Atwood's Wandering Wenda set for TV|url=http://www.cbc.ca/news/entertainment/atwood-wandering-wenda-1.3574887|work=CBC News|access-date=2018-02-22|language=en|archive-date=2018-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313071747/http://www.cbc.ca/news/entertainment/atwood-wandering-wenda-1.3574887}}&lt;/ref&gt;.

=== Фәнни әҙәбиәт ===
Нәфис китаптарҙан тыш, Маргарет Этвуд бик күп фәнни әҫәрҙәр авторы булып тора. Улар иҫәбенә әҙәби тәнҡит, тикшеренеүҙәр, автобиографик очерктар, китаптарға күҙәтеүҙәр, сәйәси һәм экологик эсселар һәм башҡа журналистика инә. Уның иң билдәле ғилми хеҙмәттәре булып «Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature» тора. Унда ул Канада әҙәбиәтен ҡотолоу һәм ҡорбан күҙлегенән ҡарай, һәм «История долгов наших. Долги и тёмная сторона богатства» хеҙмәтендә тикшеренеү предметы булып кредитлау һәм үҙләштереү тора, һәм был күренештәр финанс, психологик, теологик, әҙәби һәм экологик күҙлектән өйрәнелә.

=== Киләсәк китапханаһы ===
Этвуд рәссам [[Кэти Патерсон]]дың «Киләсәк китапханаһы» проектында ҡатнаша. Проект сиктәрендә йыл һайын бер әһәмиәтле заманса яҙыусы үҙенең әҫәрен һаҡлауға тапшыра, ул 2114 йылға тиклем уҡылмай һаҡлана. Маргарет Этвуд 2015 йылдың майында «Scribbler Moon» ([[Русский язык|рус]]. «Летописец Луны») ҡулъяҙмаһын тапшыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.futurelibrary.no/|title=Future Library, 2014 - 2114|author=Hello Monday - www.hellomonday.com|publisher=www.futurelibrary.no|access-date=2018-02-22|archive-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221182903/https://www.futurelibrary.no/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Наградалары һәм премиялары ===
* 1987 — [[Артур Кларк премияһы]]
* 1991, 1993, 1995 — {{iw|Trillium Book Award}}
* 1999 — {{iw|Helmerich Award}}
* 2000 — [[Букер премияһы]]
* 2008 — [[Астурия принцы премияһы]]
* 2010 — [[Нелли Закс премияһы]]
* 2010 — [[Дэн Дэвид премияһы]]
* 2012 — [[Королева Елизавета II-нең Гәүһәр юбилейы миҙалы]]
* 2012 — {{iw|Los Angeles Times Book Prize}}
* 2016 — [[Алтын таж]]
* 2017 — [[Франц Кафка премияһы]]
* 2017 — [[Немец китап һатыусыларының тыныслыҡ премияһы]]
* 2019 — [[Букер премияһы]]
* 2020 — {{iw|Dayton Literary Peace Prize}}
* 2020 — [[British Academy]] President’s Medal
* 2020 — {{iw|Emerson-Thoreau Medal}}
* 2021 — «Германия Федератив Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының офицер тәреһе
* 2022 — Хиченс премияһы
* 2024 — {{iw|Ханс Кристиан Андерсен исемендәге әҙәби премия|||Hans Christian Andersen Literature Award}}

== Библиография ==

=== Романдары ===
* 1969 — Съедобная женщина / The Edible Woman
* 1972 — [[Постижение (роман)|Постижение]] / Surfacing
* 1976 — Мадам Оракул / Lady Oracle
* 1979 — Мужчина и женщина в эпоху динозавров / Life Before Man
* 1981 — Телесные повреждения / Bodily Harm
* 1985 — [[Рассказ служанки]] / The Handmaid’s Tale
* 1988 — [[Кошачий глаз (роман)|Кошачий глаз]] / Cat’s Eye
* 1993 — The Robber Bride
* 1996 — {{iw|Она же «Грейс»|||Alias Grace}} / Alias Grace
* 2000 — [[Слепой убийца]] / The Blind Assassin
* 2005 — Пенелопиада / The Penelopiad
* 2014 — Scribbler Moon (будет опубликована в 2114)
* 2015 — The Heart Goes Last — до публикации в полном виде этот роман также издавался по частям отдельными выпусками:
** 2012 — I’m Starved For You: Positron, Episode One
** 2012 — Choke Collar: Positron, Episode Two
** 2013 — Erase Me: Positron, Episode Three
** 2013 — The Heart Goes Last: Positron, Episode Four
* 2016 — [[Ведьмино отродье]] / Hag-Seed
* 2019 — [[Заветы (роман)|Заветы]] / The Testaments

==== Трилогия Беззумного Аддама / The MaddAddam Trilogy ====
# 2003 — [[Орикс и Коростель]] / Oryx and Crake
# 2009 — Год потопа / The Year of the Flood
# 2013 — Беззумный Аддам / MaddAddam

=== Хикәйәләр йыйынтыҡтары ===
* 1977 — Dancing Girls
* 1983 — Murder in the Dark
* 1983 — Bluebeard’s Egg
* 1991 — Wilderness Tips
* 1992 — Good Bones
* 1994 — Good Bones and Simple Murders
* 1996 — The Labrador Fiasco
* 2006 — The Tent
* 2006 — Moral Disorder
* 2014 — Stone Mattress

=== Шиғыр йыйынтыҡтары ===
* 1961 — Double Persephone
* 1964 — The Circle Game
* 1965 — Expeditions
* 1966 — Speeches for Doctor Frankenstein
* 1968 — The Animals in That Country
* 1970 — The Journals of Susanna Moodie
* 1970 — Procedures for Underground
* 1971 — Power Politics
* 1974 — You Are Happy
* 1976 — Selected Poems
* 1978 — Two-Headed Poems
* 1981 — True Stories
* 1983 — Love Songs of a Terminator
* 1983 — Snake Poems
* 1984 — Interlunar
* 1966—1984 — Selected Poems (Canada)
* 1976—1986 (US) — Selected Poems II
* 1995 — Morning in the Burned House, McClelland &amp; Stewart
* 1965—1995 (UK,1998) — Eating Fire: Selected Poems
* 2007 — The Door
* 2020 — Dearly&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.penguin.co.uk/books/111/1119961/dearly/9781784743895.html|title=Dearly|author=Margaret Atwood|website=www.penguin.co.uk|access-date=2020-11-27|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201122818/https://www.penguin.co.uk/books/111/1119961/dearly/9781784743895.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Балалар өсөн китаптары ===
* 1978 — Up in the Tree
* 1980 — Anna’s Pet (with Joyce C. Barkhouse)
* 1990 — For the Birds (with Shelly Tanaka)
* 1995 — Princess Prunella and the Purple Peanut
* 2003 — Rude Ramsay and the Roaring Radishes
* 2006 — Bashful Bob and Doleful Dorinda
* 2011 — Wandering Wenda and Widow Wallop’s Wunderground Washery

=== Нон-фикшн ===
* 1972 — Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature
* 1977 — Days of the Rebels 1815—1840
* 1982 — Second Words: Selected Critical Prose
* 1986 — Through the One-Way Mirror
* 1995 — Strange Things: The Malevolent North in Canadian Literature
* 2002 — Negotiating with the Dead: A Writer on Writing
* 1982—2004 — Moving Targets: Writing with Intent
* 1983—2005 — Writing with Intent: Essays, Reviews, Personal Prose
* 2008 — История долгов наших. Долги и тёмная сторона богатства /Payback: Debt and the Shadow Side of Wealth

=== График роман ===
* 2016 — Angel Catbird

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{commonscat-inline||Маргарет Этвуд}}
* [http://www.owtoad.com Сайт Маргарет Этвуд (англ.)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100411043048/http://www.owtoad.com/ |date=2010-04-11 }}
* [https://web.archive.org/web/20080614145149/http://www.mscd.edu/~atwoodso/ Сайт Общества Маргарет Этвуд (англ.)]
* [http://magazines.gorky.media/authors/e/etvud Маргарет Этвуд в Журнальном зале]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120217053253/http://magazines.russ.ru/authors/e/etvud |date=2012-02-17 }}
* [http://primo.nlr.ru/primo_library/libweb/action/search.do?ct=&amp;pag=&amp;indx=1&amp;pageNumberComingFrom=2&amp;frbg=&amp;indx=11&amp;fn=search&amp;dscnt=0&amp;scp.scps=scope%3A(07NLR)&amp;vid=07NLR_VU1&amp;mode=Basic&amp;ct=Next%20Page&amp;srt=date&amp;tab=default_tab&amp;dum=true&amp;vl(freeText0)=этвуд%20маргарет&amp;dstmp=1492993879982true&amp;vl(freeText0)=этвуд%20маргарет&amp;dstmp=1492993879982%5D%20Электронный%20каталог Российская национальная библиотека, Санкт-Петербург.] Электронный каталог

[[Категория:Канаданың фантаст яҙыусылары]]
[[Категория:Канада ҡатын-ҡыҙ яҙыусылары]]
[[Категория:XX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:XXI быуат яҙыусылары]]
[[Категория:Канаданың феминизм эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Канада ПЕН-үҙәк президенттары]]
[[Категория:Торонто университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Йорк университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Британия Колумбияһы университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Альберт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Нью-Йорк университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Джордж Уильямс университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Генерал-губернатор премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Канаданың Дан аллеяһы]]
[[Категория:Эдинбург университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Кембридж университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Оксфорд университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Лидс университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Ватерлоо университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Кингстондағы Куинс университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Торонто университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Макмастер университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Порту университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Австралия китап индустрияһы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Британия академияһы президенты миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Фәнни фантастика һәм фэнтези Дан залы ағзалары]]
[[Категория:Астурий принцессаһы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Маргарет Этвуд| ]]</text>
      <sha1>fsd43ld6vlgso5ln80t1m1b54655u61</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298962</id>
      <parentid>1298961</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T15:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1298962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22719" sha1="thctdnz45e71yb1hmp9tdkc9ul5v6tz" xml:space="preserve">{{Шәхес}}
'''Ма́ргарет Элеано́р Э́твуд'''&lt;ref&gt;В ряде старых изданий, в частности в Ежегодниках БСЭ за 1980 и 1982 годы, фамилия писательницы пишется '''Атвуд'''&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Margaret Eleanor Atwood}}; [[1939 год|1939]] йылдың [[18 ноябрь|18 ноябренд]]ә тыуған) — [[Канада]]ның инглиз телле яҙыусыһы, шағирә, әҙәби тәнҡитсе, [[Энвайронментализм|тәбиғәтте һаҡлау әүҙеме]] һәм [[феминист]]. Хәҙерге замандың иң билдәле инглиз телле яҙыусыларына ҡарай. 1987 йылда «Хеҙмәтсе ҡыҙ хикәйәһе» романы өсөн Артур Кларк премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;[http://www.sfadb.com/Arthur_C_Clarke_Award_1987 Arthur C. Clarke Award 1987] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022327/http://www.sfadb.com/Arthur_C_Clarke_Award_1987 |date=2016-03-05 }} (Science fiction awards database)&lt;/ref&gt;, Астурия принцессаһы премияһы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2008-margaret-atwood.html |title=Princess of Asturias Award for Literature 2008 |access-date=2017-04-24 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025215045/http://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2008-margaret-atwood.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, Канада генерал-губернаторы премияһы (ике тапҡыр)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ggbooks.canadacouncil.ca/~/media/ggbooks/2016/lists/cumulative%20winners%202016.pdf |title=Cumulative List of Winners of the Governor General's Literary Awards |access-date=2017-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424173952/http://ggbooks.canadacouncil.ca/~/media/ggbooks/2016/lists/cumulative%20winners%202016.pdf |archive-date=2017-04-24 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, 2000 һәм 2019 йылдарҙа Букер премияһы («Һуҡыр үлтереүсе» һәм «Васыяттар» романдары өсөн)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/uk/2000/nov/08/bookerprize2000.awardsandprizes1|title=Atwood wins Booker prize|author=Rebecca Allison|date=2000-11-07|publisher=Guardian News|access-date=2015-09-05|archive-date=2015-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223004531/http://www.theguardian.com/uk/2000/nov/08/bookerprize2000.awardsandprizes1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thebookerprizes.com/fiction|title=The Booker Prize 2019 {{!}} The Booker Prizes|publisher=thebookerprizes.com|access-date=2019-10-15|archive-date=2019-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014140256/https://thebookerprizes.com/fiction|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Франц Кафка премияһы]] лауреаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.franzkafka-soc.cz/cena-franze-kafky/|title=Společnost Franze Kafky - Cena Franze Kafky|publisher=www.franzkafka-soc.cz|access-date=2017-11-15|archive-date=2019-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802065927/http://www.franzkafka-soc.cz/cena-franze-kafky|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Канада ордены]] компаньоны.

== Биографияһы ==
1939 йылдың 18 ноябрендә [[Оттава]]ла [[Энтомология|энтомолог]] Карл Эдмунд Этвудтың һәм диетолог-белгес Маргарет Дороти Килиамдың өс ҡыҙы араһында уртансы булып тыуған. Атаһының тикшеренеүҙәре арҡаһында Маргарет бала сағының күп өлөшөн Оттава, [[Торонто]] һәм [[Су-Сент-Мари (Онтарио)|Су-Сент-Мари]] араһында сәйәхәт итеп үткәрә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.luminarium.org/contemporary/atwood/atwood.htm|title=Luminarium Margaret Atwood Page|publisher=www.luminarium.org|access-date=2018-02-22|archive-date=2018-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206070349/http://www.luminarium.org/contemporary/atwood/atwood.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1957 йылда Маргарет мәктәпте тамамлай.

Маргарет Этвуд әҙәби эшмәкәрлеген 16 йәшендә башлай. 1957 йылда Торонто университетының Виктория колледжына уҡырға инә, унда «Acta Victoriana» журналында шиғырҙар һәм мәҡәләләр баҫтыра. 1961 йылда инглиз теле бакалавры дәрәжәһен алдынғыларҙан булып ала, шулай уҡ философия һәм француз теле буйынса өҫтәмә курстар үтә. 1961 йылда «Double Persephone» шиғырҙар йыйынтығы өсөн Эдвин Джон Пратт (EJ Pratt&lt;ref&gt;[[:en:E. J. Pratt|E. J. Pratt]]&lt;/ref&gt;) исемендәге миҙал бирелә. 1962 йылда Маргарет Массачусетстағы Гарвард университетының Рэдклифф колледжында магистр дәрәжәһен ала. Ул уҡыуын дауам итеп, тағы ике йыл шөғөлләнә, әммә «The English Metaphysical Romance» тип аталған докторлыҡ диссертацияһын тамамламай&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

Маргарет Этвуд 1968 йылда Джим Полкка кейә-гә сыға һәм 1973 йылда айырыла. Һуңғараҡ ул романсы Грэм Гибсон менән таныша. Гибсон һәм уның ике улы менән [[Онтарио]] янындағы Аллистон фермаһына күсә. 1976 йылда фермала уларҙың уртаҡ балаһы Элеонора Джесс Этвуд Гибсон тыуа. 1980 йылда ғаилә [[Торонто]]ға ҡайта.

== Карьераһы ==

=== Нәфис әҙәбиәт ===
Маргарет Этвудтың «Double Persephone» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1961 йылда «Hawskhead Press» нәшриәтендә баҫылып сыға. 1966 йылда икенсе йыйынтығы, «The Circle Game», сыға. Уға [[Генерал-губернатор премияһы]] бирелә. Шул ваҡыттан алып уның 15-тән ашыу шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға, уларҙың күбеһе яңынан нәшер ителә, ә айырым шиғырҙары журналдарҙа һәм альманахтарҙа баҫыла. Өс йылдан һуң, 1969 йылда, уның «Тәмле ҡатын» («Съедобная женщина») исемле беренсе романы баҫылып сыға (урыҫ теленә тәржемәһе — «Лакомый кусочек»). Артабан уның китаптары сыға:

* «Аңлау» «Постижение» (1972),
* «Мадам Оракул» (1976),
* «Динозаврҙар дәүерендә ир һәм ҡатын» «Мужчина и женщина в эпоху динозавров» (1979),
* «Тән йәрәхәттәре» «Телесные повреждения» (1981).
Роман һәм шиғырҙарҙан тыш, ул үҙенең хикәйәләр йыйынтыҡтарын һәм фәнни тикшеренеүҙәрен баҫтыра.

1985 йылда уның «Рассказ служанки» романы баҫылып сыға. Роман 1985 йылда Генерал-губернатор премияһына һәм 1987 йылда беренсе Артур Кларк премияһына лайыҡ була. Китап 1986 йылда Букер премияһы һәм 1987 йылда Прометей Премияһы шорт-битенә эләгә. Әҫәр буйынса 1990 йылда фильм төшөрөлгән, 2000 йылда опера ҡуйылған, 2016 йылда телесериал төшөрөлгән.

Уның артабанғы китаптары йыш ҡына милли һәм халыҡ-ара китап премиялары менән билдәләнә: «Cat’s Eye» романы (1988) 1988 йылда Генерал-губернатор премияһына һәм Букер премияһы шорт-битенә тәҡдим ителә); «The Robber Bride» романы (1993) 1994 йылда Генерал-губернатор Премияһы финалисы була һәм [[Джеймс Кесе Типри]] премияһы шорт-битенә инә; «Она же „Грейс“» романы (1996) Гиллер премияһы лауреаты, 1996 йылда Букер премияһы финалисы, 1994 йылда Генерал-губернатор премияһы финалисы, 1997 йылда [[Оранж (литературная премия)|Нәфис әҙәбиәт өсөн ҡыҙғылт һары премияһы]] лауреаты була.

2000 йылда Этвуд «Слепой убийца» романы өсөн Букер премияһын һәм Хаммет премияһын ала. Шулай уҡ 2003 йылда роман Генерал-губернатор премияһына, 2002 йылда Оранж йәки Нәфис әҙәбиәт өсөн ҡыҙғылт һары премияға һәм [[Дублин әҙәби премияһы]]на номинациялана.

2003—2013 йылдарҙа уның «Трилогия Беззумного Аддама» китабы сыға, был китапҡа түбәндәге романдар инә:
* «Орикс и Коростель» (2003),
** 2003 йылғы Букер премияһына номинацияланған,
* «Год потопа» (2009) һәм
* «Беззумный Аддам» (2013).

=== Балалар өсөн китаптары ===
Этвуд шулай уҡ балалар өсөн бик күп китаптар авторы булып тора. Уның беренсе балалар китабы «Up In The Tree» 1978 йылда автор иллюстрациялары менән сыға. «Wandering Wenda» анимация сериалының нигеҙенә Этвудтың «Wandering Wenda and Widow Wallops Wunderground Washery» китабы һалынған. Сериал 2017 йылда [[Канадская телерадиовещательная корпорация|CBC Kids]] каналында трансляциялана башлай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Alliterative adventures ahead as Atwood's Wandering Wenda set for TV|url=http://www.cbc.ca/news/entertainment/atwood-wandering-wenda-1.3574887|work=CBC News|access-date=2018-02-22|language=en|archive-date=2018-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313071747/http://www.cbc.ca/news/entertainment/atwood-wandering-wenda-1.3574887}}&lt;/ref&gt;.

=== Фәнни әҙәбиәт ===
Нәфис китаптарҙан тыш, Маргарет Этвуд бик күп фәнни әҫәрҙәр авторы булып тора. Улар иҫәбенә әҙәби тәнҡит, тикшеренеүҙәр, автобиографик очерктар, китаптарға күҙәтеүҙәр, сәйәси һәм экологик эсселар һәм башҡа журналистика инә. Уның иң билдәле ғилми хеҙмәттәре булып «Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature» тора. Унда ул Канада әҙәбиәтен ҡотолоу һәм ҡорбан күҙлегенән ҡарай, һәм «История долгов наших. Долги и тёмная сторона богатства» хеҙмәтендә тикшеренеү предметы булып кредитлау һәм үҙләштереү тора, һәм был күренештәр финанс, психологик, теологик, әҙәби һәм экологик күҙлектән өйрәнелә.

=== Киләсәк китапханаһы ===
Этвуд рәссам [[Кэти Патерсон]]дың «Киләсәк китапханаһы» проектында ҡатнаша. Проект сиктәрендә йыл һайын бер әһәмиәтле заманса яҙыусы үҙенең әҫәрен һаҡлауға тапшыра, ул 2114 йылға тиклем уҡылмай һаҡлана. Маргарет Этвуд 2015 йылдың майында «Scribbler Moon» ([[Русский язык|рус]]. «Летописец Луны») ҡулъяҙмаһын тапшыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.futurelibrary.no/|title=Future Library, 2014 - 2114|author=Hello Monday - www.hellomonday.com|publisher=www.futurelibrary.no|access-date=2018-02-22|archive-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221182903/https://www.futurelibrary.no/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Наградалары һәм премиялары ===
* 1987 — [[Артур Кларк премияһы]]
* 1991, 1993, 1995 — {{iw|Trillium Book Award}}
* 1999 — {{iw|Helmerich Award}}
* 2000 — [[Букер премияһы]]
* 2008 — [[Астурия принцы премияһы]]
* 2010 — [[Нелли Закс премияһы]]
* 2010 — [[Дэн Дэвид премияһы]]
* 2012 — [[Королева Елизавета II-нең Гәүһәр юбилейы миҙалы]]
* 2012 — {{iw|Los Angeles Times Book Prize}}
* 2016 — [[Алтын таж]]
* 2017 — [[Франц Кафка премияһы]]
* 2017 — [[Немец китап һатыусыларының тыныслыҡ премияһы]]
* 2019 — [[Букер премияһы]]
* 2020 — {{iw|Dayton Literary Peace Prize}}
* 2020 — [[British Academy]] President’s Medal
* 2020 — {{iw|Emerson-Thoreau Medal}}
* 2021 — «Германия Федератив Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының офицер тәреһе
* 2022 — Хиченс премияһы
* 2024 — {{iw|Ханс Кристиан Андерсен исемендәге әҙәби премия|||Hans Christian Andersen Literature Award}}

== Библиография ==

=== Романдары ===
* 1969 — Съедобная женщина / The Edible Woman
* 1972 — [[Постижение (роман)|Постижение]] / Surfacing
* 1976 — Мадам Оракул / Lady Oracle
* 1979 — Мужчина и женщина в эпоху динозавров / Life Before Man
* 1981 — Телесные повреждения / Bodily Harm
* 1985 — [[Рассказ служанки]] / The Handmaid’s Tale
* 1988 — [[Кошачий глаз (роман)|Кошачий глаз]] / Cat’s Eye
* 1993 — The Robber Bride
* 1996 — {{iw|Она же «Грейс»|||Alias Grace}} / Alias Grace
* 2000 — [[Слепой убийца]] / The Blind Assassin
* 2005 — Пенелопиада / The Penelopiad
* 2014 — Scribbler Moon (будет опубликована в 2114)
* 2015 — The Heart Goes Last — до публикации в полном виде этот роман также издавался по частям отдельными выпусками:
** 2012 — I’m Starved For You: Positron, Episode One
** 2012 — Choke Collar: Positron, Episode Two
** 2013 — Erase Me: Positron, Episode Three
** 2013 — The Heart Goes Last: Positron, Episode Four
* 2016 — [[Ведьмино отродье]] / Hag-Seed
* 2019 — [[Заветы (роман)|Заветы]] / The Testaments

==== Трилогия Беззумного Аддама / The MaddAddam Trilogy ====
# 2003 — [[Орикс и Коростель]] / Oryx and Crake
# 2009 — Год потопа / The Year of the Flood
# 2013 — Беззумный Аддам / MaddAddam

=== Хикәйәләр йыйынтыҡтары ===
* 1977 — Dancing Girls
* 1983 — Murder in the Dark
* 1983 — Bluebeard’s Egg
* 1991 — Wilderness Tips
* 1992 — Good Bones
* 1994 — Good Bones and Simple Murders
* 1996 — The Labrador Fiasco
* 2006 — The Tent
* 2006 — Moral Disorder
* 2014 — Stone Mattress

=== Шиғыр йыйынтыҡтары ===
* 1961 — Double Persephone
* 1964 — The Circle Game
* 1965 — Expeditions
* 1966 — Speeches for Doctor Frankenstein
* 1968 — The Animals in That Country
* 1970 — The Journals of Susanna Moodie
* 1970 — Procedures for Underground
* 1971 — Power Politics
* 1974 — You Are Happy
* 1976 — Selected Poems
* 1978 — Two-Headed Poems
* 1981 — True Stories
* 1983 — Love Songs of a Terminator
* 1983 — Snake Poems
* 1984 — Interlunar
* 1966—1984 — Selected Poems (Canada)
* 1976—1986 (US) — Selected Poems II
* 1995 — Morning in the Burned House, McClelland &amp; Stewart
* 1965—1995 (UK,1998) — Eating Fire: Selected Poems
* 2007 — The Door
* 2020 — Dearly&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.penguin.co.uk/books/111/1119961/dearly/9781784743895.html|title=Dearly|author=Margaret Atwood|website=www.penguin.co.uk|access-date=2020-11-27|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201122818/https://www.penguin.co.uk/books/111/1119961/dearly/9781784743895.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Балалар өсөн китаптары ===
* 1978 — Up in the Tree
* 1980 — Anna’s Pet (with Joyce C. Barkhouse)
* 1990 — For the Birds (with Shelly Tanaka)
* 1995 — Princess Prunella and the Purple Peanut
* 2003 — Rude Ramsay and the Roaring Radishes
* 2006 — Bashful Bob and Doleful Dorinda
* 2011 — Wandering Wenda and Widow Wallop’s Wunderground Washery

=== Нон-фикшн ===
* 1972 — Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature
* 1977 — Days of the Rebels 1815—1840
* 1982 — Second Words: Selected Critical Prose
* 1986 — Through the One-Way Mirror
* 1995 — Strange Things: The Malevolent North in Canadian Literature
* 2002 — Negotiating with the Dead: A Writer on Writing
* 1982—2004 — Moving Targets: Writing with Intent
* 1983—2005 — Writing with Intent: Essays, Reviews, Personal Prose
* 2008 — История долгов наших. Долги и тёмная сторона богатства /Payback: Debt and the Shadow Side of Wealth

=== График роман ===
* 2016 — Angel Catbird

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{commonscat-inline||Маргарет Этвуд}}
* [http://www.owtoad.com Сайт Маргарет Этвуд (англ.)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100411043048/http://www.owtoad.com/ |date=2010-04-11 }}
* [https://web.archive.org/web/20080614145149/http://www.mscd.edu/~atwoodso/ Сайт Общества Маргарет Этвуд (англ.)]
* [http://magazines.gorky.media/authors/e/etvud Маргарет Этвуд в Журнальном зале]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120217053253/http://magazines.russ.ru/authors/e/etvud |date=2012-02-17 }}
* [http://primo.nlr.ru/primo_library/libweb/action/search.do?ct=&amp;pag=&amp;indx=1&amp;pageNumberComingFrom=2&amp;frbg=&amp;indx=11&amp;fn=search&amp;dscnt=0&amp;scp.scps=scope%3A(07NLR)&amp;vid=07NLR_VU1&amp;mode=Basic&amp;ct=Next%20Page&amp;srt=date&amp;tab=default_tab&amp;dum=true&amp;vl(freeText0)=этвуд%20маргарет&amp;dstmp=1492993879982true&amp;vl(freeText0)=этвуд%20маргарет&amp;dstmp=1492993879982%5D%20Электронный%20каталог Российская национальная библиотека, Санкт-Петербург.] Электронный каталог

[[Категория:Канаданың фантаст яҙыусылары]]
[[Категория:Канада ҡатын-ҡыҙ яҙыусылары]]
[[Категория:XX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:XXI быуат яҙыусылары]]
[[Категория:Канаданың феминизм эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Канада ПЕН-үҙәк президенттары]]
[[Категория:Торонто университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Йорк университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Британия Колумбияһы университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Альберт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Нью-Йорк университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Джордж Уильямс университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Генерал-губернатор премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Канаданың Дан аллеяһы]]
[[Категория:Эдинбург университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Кембридж университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Оксфорд университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Лидс университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Ватерлоо университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Кингстондағы Куинс университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Торонто университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Макмастер университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Порту университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Австралия китап индустрияһы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Британия академияһы президенты миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Фәнни фантастика һәм фэнтези Дан залы ағзалары]]
[[Категория:Астурий принцессаһы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Маргарет Этвуд| ]]</text>
      <sha1>thctdnz45e71yb1hmp9tdkc9ul5v6tz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298963</id>
      <parentid>1298962</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T15:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1298963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22669" sha1="lk0tmj5128xlw4ny6ggon1ulvar7xio" xml:space="preserve">{{Шәхес}}
'''Ма́ргарет Элеано́р Э́твуд'''&lt;ref&gt;В ряде старых изданий, в частности в Ежегодниках БСЭ за 1980 и 1982 годы, фамилия писательницы пишется '''Атвуд'''&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Margaret Eleanor Atwood}}; [[1939 год|1939]] йылдың [[18 ноябрь|18 ноябренд]]ә тыуған) — [[Канада]]ның инглиз телле яҙыусыһы, шағирә, әҙәби тәнҡитсе, экологик активист һәм [[феминист]]. Хәҙерге замандың иң билдәле инглиз телле яҙыусыларына ҡарай. 1987 йылда «Хеҙмәтсе ҡыҙ хикәйәһе» романы өсөн Артур Кларк премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;[http://www.sfadb.com/Arthur_C_Clarke_Award_1987 Arthur C. Clarke Award 1987] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022327/http://www.sfadb.com/Arthur_C_Clarke_Award_1987 |date=2016-03-05 }} (Science fiction awards database)&lt;/ref&gt;, Астурия принцессаһы премияһы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2008-margaret-atwood.html |title=Princess of Asturias Award for Literature 2008 |access-date=2017-04-24 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025215045/http://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2008-margaret-atwood.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, Канада генерал-губернаторы премияһы (ике тапҡыр)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ggbooks.canadacouncil.ca/~/media/ggbooks/2016/lists/cumulative%20winners%202016.pdf |title=Cumulative List of Winners of the Governor General's Literary Awards |access-date=2017-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424173952/http://ggbooks.canadacouncil.ca/~/media/ggbooks/2016/lists/cumulative%20winners%202016.pdf |archive-date=2017-04-24 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, 2000 һәм 2019 йылдарҙа Букер премияһы («Һуҡыр үлтереүсе» һәм «Васыяттар» романдары өсөн)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/uk/2000/nov/08/bookerprize2000.awardsandprizes1|title=Atwood wins Booker prize|author=Rebecca Allison|date=2000-11-07|publisher=Guardian News|access-date=2015-09-05|archive-date=2015-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223004531/http://www.theguardian.com/uk/2000/nov/08/bookerprize2000.awardsandprizes1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thebookerprizes.com/fiction|title=The Booker Prize 2019 {{!}} The Booker Prizes|publisher=thebookerprizes.com|access-date=2019-10-15|archive-date=2019-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014140256/https://thebookerprizes.com/fiction|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Франц Кафка премияһы]] лауреаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.franzkafka-soc.cz/cena-franze-kafky/|title=Společnost Franze Kafky - Cena Franze Kafky|publisher=www.franzkafka-soc.cz|access-date=2017-11-15|archive-date=2019-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802065927/http://www.franzkafka-soc.cz/cena-franze-kafky|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Канада ордены]] компаньоны.

== Биографияһы ==
1939 йылдың 18 ноябрендә [[Оттава]]ла [[Энтомология|энтомолог]] Карл Эдмунд Этвудтың һәм диетолог-белгес Маргарет Дороти Килиамдың өс ҡыҙы араһында уртансы булып тыуған. Атаһының тикшеренеүҙәре арҡаһында Маргарет бала сағының күп өлөшөн Оттава, [[Торонто]] һәм [[Су-Сент-Мари (Онтарио)|Су-Сент-Мари]] араһында сәйәхәт итеп үткәрә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.luminarium.org/contemporary/atwood/atwood.htm|title=Luminarium Margaret Atwood Page|publisher=www.luminarium.org|access-date=2018-02-22|archive-date=2018-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206070349/http://www.luminarium.org/contemporary/atwood/atwood.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1957 йылда Маргарет мәктәпте тамамлай.

Маргарет Этвуд әҙәби эшмәкәрлеген 16 йәшендә башлай. 1957 йылда Торонто университетының Виктория колледжына уҡырға инә, унда «Acta Victoriana» журналында шиғырҙар һәм мәҡәләләр баҫтыра. 1961 йылда инглиз теле бакалавры дәрәжәһен алдынғыларҙан булып ала, шулай уҡ философия һәм француз теле буйынса өҫтәмә курстар үтә. 1961 йылда «Double Persephone» шиғырҙар йыйынтығы өсөн Эдвин Джон Пратт (EJ Pratt&lt;ref&gt;[[:en:E. J. Pratt|E. J. Pratt]]&lt;/ref&gt;) исемендәге миҙал бирелә. 1962 йылда Маргарет Массачусетстағы Гарвард университетының Рэдклифф колледжында магистр дәрәжәһен ала. Ул уҡыуын дауам итеп, тағы ике йыл шөғөлләнә, әммә «The English Metaphysical Romance» тип аталған докторлыҡ диссертацияһын тамамламай&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

Маргарет Этвуд 1968 йылда Джим Полкка кейә-гә сыға һәм 1973 йылда айырыла. Һуңғараҡ ул романсы Грэм Гибсон менән таныша. Гибсон һәм уның ике улы менән [[Онтарио]] янындағы Аллистон фермаһына күсә. 1976 йылда фермала уларҙың уртаҡ балаһы Элеонора Джесс Этвуд Гибсон тыуа. 1980 йылда ғаилә [[Торонто]]ға ҡайта.

== Карьераһы ==

=== Нәфис әҙәбиәт ===
Маргарет Этвудтың «Double Persephone» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1961 йылда «Hawskhead Press» нәшриәтендә баҫылып сыға. 1966 йылда икенсе йыйынтығы, «The Circle Game», сыға. Уға [[Генерал-губернатор премияһы]] бирелә. Шул ваҡыттан алып уның 15-тән ашыу шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға, уларҙың күбеһе яңынан нәшер ителә, ә айырым шиғырҙары журналдарҙа һәм альманахтарҙа баҫыла. Өс йылдан һуң, 1969 йылда, уның «Тәмле ҡатын» («Съедобная женщина») исемле беренсе романы баҫылып сыға (урыҫ теленә тәржемәһе — «Лакомый кусочек»). Артабан уның китаптары сыға:

* «Аңлау» «Постижение» (1972),
* «Мадам Оракул» (1976),
* «Динозаврҙар дәүерендә ир һәм ҡатын» «Мужчина и женщина в эпоху динозавров» (1979),
* «Тән йәрәхәттәре» «Телесные повреждения» (1981).
Роман һәм шиғырҙарҙан тыш, ул үҙенең хикәйәләр йыйынтыҡтарын һәм фәнни тикшеренеүҙәрен баҫтыра.

1985 йылда уның «Рассказ служанки» романы баҫылып сыға. Роман 1985 йылда Генерал-губернатор премияһына һәм 1987 йылда беренсе Артур Кларк премияһына лайыҡ була. Китап 1986 йылда Букер премияһы һәм 1987 йылда Прометей Премияһы шорт-битенә эләгә. Әҫәр буйынса 1990 йылда фильм төшөрөлгән, 2000 йылда опера ҡуйылған, 2016 йылда телесериал төшөрөлгән.

Уның артабанғы китаптары йыш ҡына милли һәм халыҡ-ара китап премиялары менән билдәләнә: «Cat’s Eye» романы (1988) 1988 йылда Генерал-губернатор премияһына һәм Букер премияһы шорт-битенә тәҡдим ителә); «The Robber Bride» романы (1993) 1994 йылда Генерал-губернатор Премияһы финалисы була һәм [[Джеймс Кесе Типри]] премияһы шорт-битенә инә; «Она же „Грейс“» романы (1996) Гиллер премияһы лауреаты, 1996 йылда Букер премияһы финалисы, 1994 йылда Генерал-губернатор премияһы финалисы, 1997 йылда [[Оранж (литературная премия)|Нәфис әҙәбиәт өсөн ҡыҙғылт һары премияһы]] лауреаты була.

2000 йылда Этвуд «Слепой убийца» романы өсөн Букер премияһын һәм Хаммет премияһын ала. Шулай уҡ 2003 йылда роман Генерал-губернатор премияһына, 2002 йылда Оранж йәки Нәфис әҙәбиәт өсөн ҡыҙғылт һары премияға һәм [[Дублин әҙәби премияһы]]на номинациялана.

2003—2013 йылдарҙа уның «Трилогия Беззумного Аддама» китабы сыға, был китапҡа түбәндәге романдар инә:
* «Орикс и Коростель» (2003),
** 2003 йылғы Букер премияһына номинацияланған,
* «Год потопа» (2009) һәм
* «Беззумный Аддам» (2013).

=== Балалар өсөн китаптары ===
Этвуд шулай уҡ балалар өсөн бик күп китаптар авторы булып тора. Уның беренсе балалар китабы «Up In The Tree» 1978 йылда автор иллюстрациялары менән сыға. «Wandering Wenda» анимация сериалының нигеҙенә Этвудтың «Wandering Wenda and Widow Wallops Wunderground Washery» китабы һалынған. Сериал 2017 йылда [[Канадская телерадиовещательная корпорация|CBC Kids]] каналында трансляциялана башлай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Alliterative adventures ahead as Atwood's Wandering Wenda set for TV|url=http://www.cbc.ca/news/entertainment/atwood-wandering-wenda-1.3574887|work=CBC News|access-date=2018-02-22|language=en|archive-date=2018-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313071747/http://www.cbc.ca/news/entertainment/atwood-wandering-wenda-1.3574887}}&lt;/ref&gt;.

=== Фәнни әҙәбиәт ===
Нәфис китаптарҙан тыш, Маргарет Этвуд бик күп фәнни әҫәрҙәр авторы булып тора. Улар иҫәбенә әҙәби тәнҡит, тикшеренеүҙәр, автобиографик очерктар, китаптарға күҙәтеүҙәр, сәйәси һәм экологик эсселар һәм башҡа журналистика инә. Уның иң билдәле ғилми хеҙмәттәре булып «Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature» тора. Унда ул Канада әҙәбиәтен ҡотолоу һәм ҡорбан күҙлегенән ҡарай, һәм «История долгов наших. Долги и тёмная сторона богатства» хеҙмәтендә тикшеренеү предметы булып кредитлау һәм үҙләштереү тора, һәм был күренештәр финанс, психологик, теологик, әҙәби һәм экологик күҙлектән өйрәнелә.

=== Киләсәк китапханаһы ===
Этвуд рәссам [[Кэти Патерсон]]дың «Киләсәк китапханаһы» проектында ҡатнаша. Проект сиктәрендә йыл һайын бер әһәмиәтле заманса яҙыусы үҙенең әҫәрен һаҡлауға тапшыра, ул 2114 йылға тиклем уҡылмай һаҡлана. Маргарет Этвуд 2015 йылдың майында «Scribbler Moon» ([[Русский язык|рус]]. «Летописец Луны») ҡулъяҙмаһын тапшыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.futurelibrary.no/|title=Future Library, 2014 - 2114|author=Hello Monday - www.hellomonday.com|publisher=www.futurelibrary.no|access-date=2018-02-22|archive-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221182903/https://www.futurelibrary.no/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Наградалары һәм премиялары ===
* 1987 — [[Артур Кларк премияһы]]
* 1991, 1993, 1995 — {{iw|Trillium Book Award}}
* 1999 — {{iw|Helmerich Award}}
* 2000 — [[Букер премияһы]]
* 2008 — [[Астурия принцы премияһы]]
* 2010 — [[Нелли Закс премияһы]]
* 2010 — [[Дэн Дэвид премияһы]]
* 2012 — [[Королева Елизавета II-нең Гәүһәр юбилейы миҙалы]]
* 2012 — {{iw|Los Angeles Times Book Prize}}
* 2016 — [[Алтын таж]]
* 2017 — [[Франц Кафка премияһы]]
* 2017 — [[Немец китап һатыусыларының тыныслыҡ премияһы]]
* 2019 — [[Букер премияһы]]
* 2020 — {{iw|Dayton Literary Peace Prize}}
* 2020 — [[British Academy]] President’s Medal
* 2020 — {{iw|Emerson-Thoreau Medal}}
* 2021 — «Германия Федератив Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының офицер тәреһе
* 2022 — Хиченс премияһы
* 2024 — {{iw|Ханс Кристиан Андерсен исемендәге әҙәби премия|||Hans Christian Andersen Literature Award}}

== Библиография ==

=== Романдары ===
* 1969 — Съедобная женщина / The Edible Woman
* 1972 — [[Постижение (роман)|Постижение]] / Surfacing
* 1976 — Мадам Оракул / Lady Oracle
* 1979 — Мужчина и женщина в эпоху динозавров / Life Before Man
* 1981 — Телесные повреждения / Bodily Harm
* 1985 — [[Рассказ служанки]] / The Handmaid’s Tale
* 1988 — [[Кошачий глаз (роман)|Кошачий глаз]] / Cat’s Eye
* 1993 — The Robber Bride
* 1996 — {{iw|Она же «Грейс»|||Alias Grace}} / Alias Grace
* 2000 — [[Слепой убийца]] / The Blind Assassin
* 2005 — Пенелопиада / The Penelopiad
* 2014 — Scribbler Moon (будет опубликована в 2114)
* 2015 — The Heart Goes Last — до публикации в полном виде этот роман также издавался по частям отдельными выпусками:
** 2012 — I’m Starved For You: Positron, Episode One
** 2012 — Choke Collar: Positron, Episode Two
** 2013 — Erase Me: Positron, Episode Three
** 2013 — The Heart Goes Last: Positron, Episode Four
* 2016 — [[Ведьмино отродье]] / Hag-Seed
* 2019 — [[Заветы (роман)|Заветы]] / The Testaments

==== Трилогия Беззумного Аддама / The MaddAddam Trilogy ====
# 2003 — [[Орикс и Коростель]] / Oryx and Crake
# 2009 — Год потопа / The Year of the Flood
# 2013 — Беззумный Аддам / MaddAddam

=== Хикәйәләр йыйынтыҡтары ===
* 1977 — Dancing Girls
* 1983 — Murder in the Dark
* 1983 — Bluebeard’s Egg
* 1991 — Wilderness Tips
* 1992 — Good Bones
* 1994 — Good Bones and Simple Murders
* 1996 — The Labrador Fiasco
* 2006 — The Tent
* 2006 — Moral Disorder
* 2014 — Stone Mattress

=== Шиғыр йыйынтыҡтары ===
* 1961 — Double Persephone
* 1964 — The Circle Game
* 1965 — Expeditions
* 1966 — Speeches for Doctor Frankenstein
* 1968 — The Animals in That Country
* 1970 — The Journals of Susanna Moodie
* 1970 — Procedures for Underground
* 1971 — Power Politics
* 1974 — You Are Happy
* 1976 — Selected Poems
* 1978 — Two-Headed Poems
* 1981 — True Stories
* 1983 — Love Songs of a Terminator
* 1983 — Snake Poems
* 1984 — Interlunar
* 1966—1984 — Selected Poems (Canada)
* 1976—1986 (US) — Selected Poems II
* 1995 — Morning in the Burned House, McClelland &amp; Stewart
* 1965—1995 (UK,1998) — Eating Fire: Selected Poems
* 2007 — The Door
* 2020 — Dearly&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.penguin.co.uk/books/111/1119961/dearly/9781784743895.html|title=Dearly|author=Margaret Atwood|website=www.penguin.co.uk|access-date=2020-11-27|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201122818/https://www.penguin.co.uk/books/111/1119961/dearly/9781784743895.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Балалар өсөн китаптары ===
* 1978 — Up in the Tree
* 1980 — Anna’s Pet (with Joyce C. Barkhouse)
* 1990 — For the Birds (with Shelly Tanaka)
* 1995 — Princess Prunella and the Purple Peanut
* 2003 — Rude Ramsay and the Roaring Radishes
* 2006 — Bashful Bob and Doleful Dorinda
* 2011 — Wandering Wenda and Widow Wallop’s Wunderground Washery

=== Нон-фикшн ===
* 1972 — Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature
* 1977 — Days of the Rebels 1815—1840
* 1982 — Second Words: Selected Critical Prose
* 1986 — Through the One-Way Mirror
* 1995 — Strange Things: The Malevolent North in Canadian Literature
* 2002 — Negotiating with the Dead: A Writer on Writing
* 1982—2004 — Moving Targets: Writing with Intent
* 1983—2005 — Writing with Intent: Essays, Reviews, Personal Prose
* 2008 — История долгов наших. Долги и тёмная сторона богатства /Payback: Debt and the Shadow Side of Wealth

=== График роман ===
* 2016 — Angel Catbird

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{commonscat-inline||Маргарет Этвуд}}
* [http://www.owtoad.com Сайт Маргарет Этвуд (англ.)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100411043048/http://www.owtoad.com/ |date=2010-04-11 }}
* [https://web.archive.org/web/20080614145149/http://www.mscd.edu/~atwoodso/ Сайт Общества Маргарет Этвуд (англ.)]
* [http://magazines.gorky.media/authors/e/etvud Маргарет Этвуд в Журнальном зале]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120217053253/http://magazines.russ.ru/authors/e/etvud |date=2012-02-17 }}
* [http://primo.nlr.ru/primo_library/libweb/action/search.do?ct=&amp;pag=&amp;indx=1&amp;pageNumberComingFrom=2&amp;frbg=&amp;indx=11&amp;fn=search&amp;dscnt=0&amp;scp.scps=scope%3A(07NLR)&amp;vid=07NLR_VU1&amp;mode=Basic&amp;ct=Next%20Page&amp;srt=date&amp;tab=default_tab&amp;dum=true&amp;vl(freeText0)=этвуд%20маргарет&amp;dstmp=1492993879982true&amp;vl(freeText0)=этвуд%20маргарет&amp;dstmp=1492993879982%5D%20Электронный%20каталог Российская национальная библиотека, Санкт-Петербург.] Электронный каталог

[[Категория:Канаданың фантаст яҙыусылары]]
[[Категория:Канада ҡатын-ҡыҙ яҙыусылары]]
[[Категория:XX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:XXI быуат яҙыусылары]]
[[Категория:Канаданың феминизм эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Канада ПЕН-үҙәк президенттары]]
[[Категория:Торонто университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Йорк университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Британия Колумбияһы университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Альберт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Нью-Йорк университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Джордж Уильямс университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Генерал-губернатор премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Канаданың Дан аллеяһы]]
[[Категория:Эдинбург университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Кембридж университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Оксфорд университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Лидс университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Ватерлоо университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Кингстондағы Куинс университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Торонто университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Макмастер университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Порту университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Австралия китап индустрияһы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Британия академияһы президенты миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Фәнни фантастика һәм фэнтези Дан залы ағзалары]]
[[Категория:Астурий принцессаһы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Маргарет Этвуд| ]]</text>
      <sha1>lk0tmj5128xlw4ny6ggon1ulvar7xio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарриет Бичер-Стоу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200228</id>
    <revision>
      <id>1298964</id>
      <parentid>1294410</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T15:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫкәрмәләр */</comment>
      <origin>1298964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31163" sha1="ndfk1eo8fkzxeowiug8ac8od3lrkjmy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Га́рриет Элизабет Би́чер-Сто́у''' ({{lang-en|Harriet Elizabeth Beecher Stowe}}&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/biography/Harriet-Beecher-Stowe|Harriet Beecher Stowe|2018-08-30}}&lt;/ref&gt;; {{д|14|06|1811|1}}, [[Литчфилд (Коннектикут)|Литчфилд]], [[Коннектикут]], [[Соединённые Штаты Америки|АҠШ]] — {{д|01|07|1896|1}}, [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]], Коннектикут, АҠШ) — Америка яҙыусыһы, [[Аболиционизм|аболиционист]], күренекле «[[Хижина дяди Тома]]» романы авторы. Бичер-Стоу, үҙенең аҙ билдәле әҙәби һәм сәйәси замандашы «Случаи из жизни рабыни» китабы авторы Гарриет Джейкобс {{iw|Гарриет Джейкобс|Гарриет Джейкобс|en|Harriet Jacobs}} менән бергә, әҫәрҙәре менән АҠШ-та ҡатын-ҡыҙҙар аболиционист хәрәкәтен ойоштора&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://southwritlarge.com/articles/interview-5/ |title=Interview {{!}} South Writ Large |access-date=2023-07-08 |archive-date=2023-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708213740/https://southwritlarge.com/articles/interview-5/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Гарриет Бичер-Стоу 1811 йылдың июнендә Литчфилдта (Коннектикут штаты) {{нп3|Бичер, Лайман|Лаймана Бичера||Lyman Beecher}} Лайман Бичер һәм Роксана Фут Бичер ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы, рухани-конгрегационалист&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;, Граждандар һуғышына тиклемге йылдарҙа АҠШ-та иң популяр евангелистик вәғәзселәрҙең береһе була. Уның әсәһе прогрессив епископ ғаиләһендә тәрбиәләнә, сәнғәт белеме ала һәм фил һөйәгендә портрет миниатюралары ижад итә. Лайман менән Роксананың никахынан һигеҙ бала тыуа. Әммә Гарриетҡа биш йәш булғанда, Роксана вафат була. Лайман тиҙҙән икенсе тапҡыр өйләнә&lt;ref name=&quot;ANB&quot;&gt;{{книга|часть=Stowe, Harriet Beecher |ссылка часть=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.1601582 |автор=Joan D. Hedrick |заглавие=American National Biography |год=1999 |язык=en}}&lt;/ref&gt;, һәм был никахта тағы бер нисә бала тыуа (дөйөм алғанда Гарриеттың 12 ҡустыһы һәм һеңлеһе була)&lt;ref name=&quot;History&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.history.com/topics/american-civil-war/harriet-beecher-stowe |title=Harriet Beecher Stowe |website=History.com |lang=en |date= |access-date=2020-06-02 |archive-date=2020-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606174103/https://www.history.com/topics/american-civil-war/harriet-beecher-stowe |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бичерҙың бөтә улдары атаһы кеүек рухани була&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;. Гарриеттың үҙенә өлкән апаһы Катарина Бичер ҙур йоғонто яһай, ул ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тиң белем биреү мөмкинлектәрен яҡлай, 1823 йылда үҙенең мәктәбенә — Хартфорд ҡатын-ҡыҙҙар училищеһына нигеҙ һала&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;.

Һигеҙ йәшендә Гарриетты Литчфилд ҡатын-ҡыҙҙар академияһына — «ҡатын-ҡыҙ интеллектуаль тигеҙлеген реабилитациялау» маҡсатын иғлан иткән юғары кимәлдәге мәктәпкә бирәләр. Унда ҡыҙ тиҙ арала әҙәби һәләттәрен күрһәтә, туғыҙ йәшендә аҙна һайын бер әҫәр яҙырға теләк белдерә. Гарриетҡа 13 йәш булғанда, уның әҫәрен йыл һайын мәктәп ҡаҙаныштары презентацияһында халыҡ алдында уҡып ишеттерәләр. Лайман Бичер, әҫәрҙе оҡшатып, уның авторы кем тип һорай. Һуңыраҡ Бичер-Стоу атаһына уның исемен атаған саҡтағы ғорурланыуын йыш иҫенә төшөргән&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;.

1824 йылда Гарриет апаһы Катарина етәкләгән Хартфорд ҡатын-ҡыҙҙар училищеһына уҡырға инә, һәм, унда [[латынь]] һәм [[этика]] кеүек «ирҙәр» дисциплиналары уҡытылғанлыҡтан, тулы эстәлекле белем ала. Ул әсәһе кеүек рәссам булырға хыяллана һәм ғүмер буйы картиналар өҫтөндә эшләй, әммә тиҙ арала үҙенең төп таланты әҙәбиәт булыуын аңлай&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;. Гарриет училищены 1827 йылда тамамлай&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; һәм 1829 йылдан 1832 йылға тиклем унда әҙәби композиция нигеҙҙәрен уҡыта&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;.

1832 йылда Лайман Бичер Цинциннатиҙа (Огайо) дини семинария директоры вазифаһына эйә була һәм ғаиләһен шунда күсерә&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;. Яңы урында Катарина Бичер ҡыҙҙар өсөн мәктәп (Көнбайыш ҡатын-ҡыҙҙар академияһы) аса, Гарриет бында эшен уҡытыусы булып дауам итә&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. 1833 йылда ул киң билдәлелек алған һәм католиктарға ҡарата дини толерантлығы өсөн Цинциннати епискобы тарафынан хуплау тапҡан «Основы географии» тигән китабын баҫтырып сығара. Яҙыусы булараҡ ул яңы диалекттарға һәм жаргондарға ҡыҙыҡһыныу менән ҡарай һәм урындағы әҙәби йәмғиәт ултырыштарында уларҙы нәфис текстарҙа ҡулланыуҙы яҡлай. Был осорҙа ижад иткән очерктары Һәм хикәйәләре йыш ҡына ''Western Monthly Magazine'' баҫмаһында, ә һуңыраҡ, 1843 йылда, уның тәүге автор йыйынтығында&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt; — «[[Мейфлауэр]], или Очерки нравов и характеров потомков [[Отцы-пилигримы|пилигримов]]» ({{lang-en|The Mayflower: Or, Sketches of Scenes and Characters Among the Descendants of the Pilgrims}}) баҫылып сыға&lt;ref&gt;[Harriet Beecher Stowe (англ.). History.com. Дата обращения: 2 июня 2020. Архивировано 6 июня 2020 года.]&lt;/ref&gt;.

1836 йылда Катарина Бичерҙың Көнбайыш ҡатын-ҡыҙҙар академияһы ябыла. Шул уҡ йылда Гарриет рухани һәм дин белгесе {{нп3|Лэйновская семинария|Лэйн семинарияһы||Lane Theological Seminary}} Лэйнов семинарияһында элекке профессор Кальвин Эллис Стоуға {{нп3|Стоу, Кэлвин Эллис|Кэлвина Эллиса Стоу||Calvin Ellis Stowe}}кейәүгә сыға&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. Элек Стоу дуҫ ҡыҙы Гарриет Элизаға өйләнгән була, әммә иртә тол ҡала&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;. Ярты быуат дауам иткән яңы никахта ете бала тыуа. Ире Гарриеттың әҙәбиәт менән шөғөлләнеүен хуплай, сөнки ҡатынының ''New York Evangelist'' баҫытырып сығарылған мәҡәләләре һәм ''Godey’s Lady’s Book'' журналында һәм төрлө йыйынтыҡтарҙа баҫылған хикәйәләре өсөн гонорарҙары ғаилә бюджетында ҙур роль уйнай. Был ғаиләнең ҙурлығын, иренең [[ипохондрия]]һын һәм Гарриеттың хужалыҡ алып барыу һәләтенең сикләнеүен иҫәпкә алғанда ҙур әһәмиәткә эйә була&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;.

1850 йылға тиклем Стоу ғаиләһе Цинциннатиҙа, Ҡол биләүсе [[Кентукки]] штаты сигендә йәшәүен дауам итә. Ошо йылдар эсендә Гарриет бер нисә тапҡыр ҡасҡан ҡолдар менән осраша һәм көньяҡ штаттарҙағы тормошто күреп тә, дуҫтарының һөйләүе буйынса ла белә&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;. Был ваҡытта уның ҡараштарына ағаһы Джордждың үҙ-үҙенә ҡул һалыуы ла йоғонто яһай. Был ваҡиғанан Һуң Гарриет «икенсе тыуыу» кисерә, ул динлерәк була һәм ыҙа сигеүсе һәм был донъяның кәмһетелгәндәр Аллаһы булараҡ, Христосҡа ышанысын нығыта. Был артабан ул ярлылыҡты һәм ғаилә сыуалыштарын, шулай уҡ балаһын юғалтыу менән бәйле тәрән шәхси фажиғәне кисерергә ярҙам итә: 1849 йылда ваба эпидемияһы ваҡытында Стоуҙарҙың 18 айлыҡ улы Чарли вафат була. Улының үлем түшәге янындағы тойғоларынан һуң балаһын тартып алған ҡол әсә кисергәнен аңлауы тураһында яҙа һуңғараҡ Бичер-Стоу&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;.

1850 йылда Кэлвин Стоу [[Боудин-колледж]]да профессор вазифаһына эйә була, һәм ғаилә Мэн штатына күсенә. Шул уҡ йылда АҠШ Конгресы, законлаштырылған ҡол биләүселек күренеше булмаған төньяҡ штаттарҙа ла ҡасҡан ҡолдарҙы эҙләүгә һәм тотоуға рөхсәт иткән Закон ҡабул итә&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;. Был законды ҡабул итеү Бичер-Стоуға нигеҙендә үҙе уҡыған аболиционист әҙәбиәт аша һәм шәхси тәьҫораттары ятҡан көньяҡ штаттарҙа ҡолдар яҙмышы тураһында ҙур әҫәр өҫтөндә эш башлауға этәргес бирә. Ул 1851—1852 йылдарҙа Вашингтонда сыҡҡан ''National Era'' аболиционист журналында дауамы менән, ә 1852 йылда айырым китап булып «Хижина дяди Тома, или Жизнь среди униженных» исемле әҫәре баҫылып
сыға&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. Әҫәрҙе яратыусылар һаны шул тиклем ҙур була, хатта беренсе йылда уҡ Дж. П. Джуэтта нәшриәт йортонда баҫылған китап АҠШ-та 300 мең дананан ашыу тираж менән, шул иҫәптән беренсе аҙнала 10 мең дана тираж менән тарала&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;. Бөйөк Британияла беренсе йылда китаптың миллион дана күсермәһе һатыла&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;. «Хижина» шулай уҡ тиҙ арала күп телдәргә тәржемә ителә, һәм шул уҡ 1852 йылда (Бичер-Стоу ризалығын алып та тормай әҙерләнә) уның беренсе сәхнә адаптацияһы һәм тағы бер нисә варианты барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;.

Ҡайһы бер көньяҡ штаттарҙа, киреһенсә, китап тыйылған була&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;. АҠШ-та ҡоллоҡ яҡлылар (апологеты) Бичер-Стоуҙы ысынбарлыҡты боҙоп күрһәтеүҙә һәм көньяҡ штаттарҙа ҡоллоҡтоң дөйөм картинаһы булараҡ иҫкәрмәләрҙе күрһәтеүҙә ғәйепләй. 1853 йылда ул ҡаршыларға яуап итеп, «Ключ к хижине дяди Тома» — романында һүрәтләнгән картинаның дөрөҫлөгөн раҫлаған документтар һәм шаһиттар күрһәтмәләре йыйынтығын баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;.

Ике шотланд ҡоллоҡҡа ҡаршы йәмғиәтенең саҡырыуы буйынса яҙыусы Британия утрауҙары буйлап турнеға сыға, унда уны шатланып ҡаршы алалар һәм ул АҠШ-та ҡоллоҡто бөтөрөү эшенә ярҙам итерлек байтаҡ аҡса йыя. Ул шулай уҡ тыуған иленә ярты миллиондан ашыу британ ҡатын-ҡыҙы ҡул ҡуйған ҡоллоҡто бөтөрөү тураһында петиция алып ҡайта. 1854 йылда, Конгресс Был территорияларҙа ҡоллоҡ мөмкин булыуы мәсьәләһен асыҡ ҡалдырған Канзас һәм Небраска тураһындағы Законды тикшергәндә, Бичер-Стоу ''Independent'' журналында был закон проектына ҡаршы йүнәлтелгән «Воззвание к женщинам Свободных штатов Америки о текущем кризисе в нашей стране» («Американың Ирекле штаттары ҡатын-ҡыҙҙарына илебеҙҙәге ағымдағы көрсөк тураһында мөрәжәғәт») баҫтыра. Закон ҡабул ителгәндән һуң, ул 1856 йылда үҙенең ҡоллоҡҡа ҡаршы икенсе — «Дред: повесть о проклятом болоте» романын баҫтырып сығара. Әгәр уның беренсе романындағы Том ағай христиандарҙың барыһын да ғәфү итеүенә инанһа, яңы әҫәренең төп геройы булып ҡара тәнле ҡолдар ихтилалының ысынбарлыҡта көрәшкән юлбашсыһы — Денмарк Вессиҙың улы тора&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;.

«Хижина дяди Тома» һәм Бичер-Стоуҙың башҡа ҡоллоҡҡа ҡаршы әҫәрҙәре америка йәмғиәтендә идеологик тарҡалыштың бер өлөшө булып тора, һөҙөмтәлә Төньяҡ һәм Көньяҡ араһында граждандар һуғышына әйләнә. Был процест (документаль раҫлауҙарһыҙ) яҙыусының ролен 1862 йылда Бичер-Стоу менән осрашҡанда, имеш, Авраам Линкольн әйткән фраза сағылдыра&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;: {{начало цитаты}}Һеҙ был ҙур һуғышты башлауға сәбәпсе булған китапты яҙған әлеге бәләкәй ҡатынмы!
{{oq|en|So you’re the little woman who wrote the book that made this great war.}}{{конец цитаты}}

Киләһе романын Бичер-Стоу [[Коннектикут]] йылғаһында тағы бер улы, 19 йәшлек Генри Эллис, батып үлгәндән һуң яҙа. «Невеста священника» («Рухани кәләше») тип аталған роман 1859 йылда үҙе уға нигеҙ һалыусыларҙың береһе үҙе булған ''[[The Atlantic|Atlantic Monthly]]'' баҫмаһында дауамы менән донъя күрә. Ул өлөшләтә Гарриеттың әсәһе тормошондағы ваҡиғаларға нигеҙләнә һәм бала сағында тәрбиәләнгән кальвинизм идеяларына ирекле формала төшөнә&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;.

Граждандар һуғышы йылдарында, уның әҫәрҙәренә һорау артҡанда, Бичер-Стоу ике китап баҫтырып сығара. Беренсеһе, «Агнесса из Сорренто» («Соррентонан Агнесса»), 1859—1860 йылдарҙа Италияға сәйәхәтенән илһамлана. Икенсеһе, «Жемчужина острова Орра» («Орра утрауының ынйыһы»), «Невеста священника» асҡан «яңы инглиз романдары» серияһында икенсе була. Бынан тыш, Бичер-Стоу ''Independent'' журналында мәҡәләләр баҫтыра, ә 1864 йылда ''Atlantic'' журналында йорт хужалығын алып барыуға арналған даими рубрика индерә. «Американская национальная биография» («Америка милли биографияһы») Бичер-Стоуҙың һуғыш аҙағында йәмғиәттәге кәйефте дөрөҫ психологик аңлауын күрһәтә, ул үҙенең нәшриәтсеһенә былай тип яҙа: «Йәмғиәт аңы ысынбарлыҡ торошонан борсолған, тынғыһыҙ, баҫылған. Йорт — ул беҙгә хәҙер иғтибар итергә кәрәкле нимә»&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;.

1863 йылда Кэльвин Стоу пенсияға сыҡҡас, Гарриеттың килеме ғаиләлә берҙән-бер аҡса сығанағы булып ҡала&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;. 1864 йылда улар Коннектикуттағы Хартфордҡа күсенә, унда уларҙың күршеһе [[Марк Твен]] була, әммә Мандаринда (Флорида) ҡышлайҙар&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;. Күсеп килгәндән һуң тәүге йылдарҙа Гарриет ''Atlantic''та колонка алып барыуын дауам итә, бер ни тиклем ваҡыт [[Митчелл, Дональд Грант|Д. Г. Митчелл]] менән берлектә ''Hearth and Home'' журналын сығара, балалар өсөн хикәйәләр яҙа, 1867 йылда «Религиозные стихотворения» шиғри йыйынтығын, ә киләһе йылда — «Люди нашего времени» биографиялар йыйынтығын сығара&quot;Люди нашего времени&quot;&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;.

Көндәлек эш һәм яңы ғаилә проблемалары (Бичер-Стоуҙың граждандар һуғышынан яраланып ҡайтҡан улының, Фредериктың, алкоголизмы менән бәйле) яҙыусыны сираттағы яңы инглиз романы өҫтөндә эшләүенән ситкә йүнәлтә. Һөҙөмтәлә ул 1869 йылда «Олдтаунские старожилы» тигән атама менән сыға. Провинциялағы тормош картиналарын һәм урындағы легендаларҙы берләштергән был китап өлөшләтә Кэлвин Стоуҙың [[Натик (Массачусетс)|Натикта]]ғы (Массачусетс) тормошо тураһында хәтирәләренә нигеҙләнгән&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;.

1860-сы йылдар аҙағында Бичер-Стоу ҡатын-ҡыҙҙарҙың гражданлыҡ хоҡуҡтары яҡлы була, [[суфражист]] хәрәкәте лидерҙары [[Сьюзен Энтони]] һәм [[Элизабет Кейди Стэнтон]] менән тығыҙ мөнәсәбәттәр булдыра. Уны ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәрҙең енси тормошона ҡарата икеләтә стандарттар темаһы йәлеп итә. [[Байрон, Анна Изабелла|Леди Байрон]] менән шәхсән таныш булған Бичер-Стоу матбуғатта Лорд Байронды үҙенең ата бер, инә башҡа һеңлеһе Августа Ли менән инцестуаль бәйләнешен ғәйепләгән памфлет баҫтыра&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;. 1869 йылда ''Atlantic'' һәм ''Macmillan’s Magazine'' британ баҫмаһында Байрондың һөйәркәһе, аҡылһыҙ ҙа, хисһеҙ ҙә, Байронды лайыҡлы баһалау һәләтенә эйә булмаған ҡатын менән никахта ғазапланған итеп һүрәтләгән графиня Тереза Гвиччиолиҙың мемуарҙары донъя күргәндән Һуң, «Подлинная история жизни леди Байрон» («Леди Байрондың ысын тормош тарихы») памфлеты баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;McPherson&quot;&gt;{{статья |автор=Susan McPherson |jstor=27793455 |заглавие=Opening the Open Secret: The Stowe-Byron Controversy |издание=Victorian Review |язык=en |год=2001 |volume=27 |номер=1 |pages=86 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122233525/https://www.jstor.org/stable/27793455 }}&lt;/ref&gt;.

Бәлки, яҙыусы был әҫәр, АҠШ-тағы ҡол биләүселек тарихында «Хижина дяди Тома» кеүек, ҡатын-ҡыҙҙың енси ҡоллоғо тарихында әһәмиәткә эйә булыр тип иҫәп тотҡандыр. Әммә яҙыусының инглиз аристократ ҡатынын саф һәм ғиффәтле йән эйәһе итеп күрһәтеүе памфлеты матбуғат низағына килтерә&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;. Был ваҡиғалар арҡаһында Бичер-Стоу үҙен яратҡан инглиз китап уҡыусыларының байтаҡ өлөшөн юғалта&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. Англия һәм АҠШ-тың әҙәби даирәләрендәге тәнҡиткә яуап итеп, ул ярты йылдан һуң, 1870 йылда, тағы бер — «Оправдание леди Байрон» ({{lang-en|Lady Byron Vindicated}}) памфлетын сығара, Байрон яҡлыларға ҡаршы сығып, уға өҫтәмә материалдар индерә&lt;ref name=&quot;McPherson&quot; /&gt;. Байрондың хәҙерге биографтары, яҙыусыға инцест буйынса ғәйепләүҙәрҙең реаль нигеҙе бар, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{статья|автор=Jean Willoughby Ashton |заглавие=Harriet Stowe's Filthy Story: Lord Byron Set Afloat |издание=Prospects |язык=en |год=1977 |volume=2 |doi=10.1017/S036123330000243X |страницы=373}}&lt;/ref&gt;.

Бичер-Стоуҙың тигеҙһеҙлек темаһына сығышын йәмғиәттең асыҡтан-асыҡ ҡабул итмәүе яҙыусының артабан был темаға бер ҡасан да асыҡтан-асыҡ әйләнеп ҡайтмауына килтерә. Әммә үҙенең һуңғы донъяуи романдарында — «Бело-розовая тирания», «Моя жена и я» (оба — 1871), «Мы и наши соседи» (1875) — ул ғаиләлә ҡатын-ҡыҙ роле һәм социаль мөнәсәбәттәрҙе, беллетристикаға ҡарағанда публицистикаға яҡын художестволы формала үҙгәртеп ҡороу мәсьәләләренә ҡағыла&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;. 1873 йылда шулай уҡ уның Флорида тормошо тураһында «Листья [[Сабаль|пальметто]]» автобиографик очерктары сыға. Бичер-Стоуҙың ғаилә тормошонда драмалар дауам итә. 1871 йылда Фредерик Стоу диңгеҙгә батып үлә, ә киләһе йылда, атаһы кеүек үк, вәғәзсе булып киткән ағаһы Генри, мәхәллә ағзаларының береһе менән ҡатынына хыянат итеүҙә ғәйепләнә&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;.

1878 йылда Бичер-Стоу баҫтырып сығарған һуңғы әҫәр «Поганакцы: их любовь и жизни» (ингл. Poganuc People: Their Loves and Lives) — Личфилдта яҙыусының бала сағы тураһында беллетризацияланған хәтирәләре &lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;. УЛ АҠШ-та асыҡ лекциялар уҡыуын дауам итә, ә ғүмеренең һуңғы йылдарында улы Чарльзға 1889 йылда донъя күргән биографияһы өҫтөндә эшләргә ярҙам итә. Был ваҡытта ул бер ергә лә сыҡмайса Хартфордта йәшәй, 1896 йылдың июлендә шунда вафат була&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. Некрологҡа ярашлы, яҙыусы күптәнге «психик ауырыуҙан» (йән сире) вафат була, уның киҫкенләшеүе «мейелә ҡан тулышыуына» һәм өлөшләтә фалижға килтерә&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;.

1962 йылдың 29 декабрендә Брансуиктағы (Мэн штаты) «Хижина дяди Тома» яҙылған йорт АҠШ-ТЫҢ милли тарихи ҡомартҡылары исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;[http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=38&amp;ResourceType=Building Statement of Significance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102101557/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=38&amp;ResourceType=Building |date=2013-11-02 }}{{ref|en}}&lt;/ref&gt;.

== Библиографияһы ==
* «Очерк из новоанглийской жизни» / {{lang-en|A New England Sketch}} ([[1834 год в литературе|1834]])
* «[[Хижина дяди Тома]]» / {{lang-en|Uncle Tom's Cabin}} ([[1852 год в литературе|1852]])
* «Мейфлауэр, или Очерки нравов и характеров потомков пилигримов» / {{lang-en|The Mayflower; or, Sketches of Scenes and Characters Among the Descendants of Pilgrims}} ([[1843 год в литературе|1843]], 21 вып., [[Бостон]], [[1882 год в литературе|1882]])
* «[[Ключ от хижины дяди Тома]]» / {{lang-en|A Key to Uncle’s Tom Cabin}} ([[1853 год в литературе|1853]])
* Sunny memories of foreign lands ([[Бостон]], [[1854 год в литературе|1854]], 2 т.)
* «{{iw|Дред, история о Проклятом болоте|||Dred: A Tale of the Great Dismal Swamp}}» ([[Бостон]], [[1856 год в литературе|1856]])
* «Невеста священника» / {{lang-en|[[:en:The Minister's Wooing|The Minister's Wooing]]}} ([[Бостон]], [[1859 год в литературе|1859]])
* «Жемчужина острова Орр» / {{lang-en|The Pearl of Orr's Island}} ([[1862 год в литературе|1862]])
* «Олдтаунские старожилы» / {{lang-en|[[:en:Oldtown Folks|Oldtown Folks]]}} ([[1869 год в литературе|1869]])
* «Оправдание леди Байрон» / {{lang-en|Lady Byron Vindicated}} ([[1870 год в литературе|1870]])
* «Олдтаунские рассказы у камелька, поведанные Сэмом Лоусоном» / {{lang-en|Sam Lawson's Oldtown Fireside Stories}} ([[Бостон]], [[1872 год в литературе|1872]])
* «Моя жена и я» / {{lang-en|My Wife and I}} ([[Бостон]], [[1871 год в литературе|1871]])
* «Бело-розовая тирания» / {{lang-en|Pink and White Tyranny}} ([[Бостон]], [[1871 год в литературе|1871]])
* Palmetto leaves (Бостон, 1873)
* Footsteps of the master (Бостон, 1876)
* A dog’s mission (Бостон, 1881).

== Урыҫ теленә тәржемәләр ==
Рус телендә «Хижина дяди Тома» романы тәүге тапҡыр 1857 йылда «Русский вестник» журналына ҡушымта булып сыға. Тиҙҙән, 1858 йылда, роман «Современник» журналында [[Некрасов, Николай Алексеевич|Н. Некрасов]] һәм [[Чернышевский|Н. Чернышевский]] етәкселек иткән осорҙа баҫылып сыға. Бында уның барлыҡҡа килеүе крәҫтиәндәрҙе крепостной ҡоллоҡтан азат итеү дәүере ахырына тап килә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
{{навигация|Тема=Гарриет Бичер-Стоу}}
[[Категория:Инглиз яҙыусылары]]
[[Категория:АҠШ аболиционистары]]
[[Категория:XIX быуат АҠШ ҡатын-ҡыҙ яҙыусылары]]
[[Категория:Англикан изгеләре]]
[[Категория:Викториан осоро ҡатын-ҡыҙҙары]]
[[Категория:АҠШ сатириктары]]
[[Категория:Массачусетста ерләнгәндәр]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙҙар даны милли залы]]</text>
      <sha1>ndfk1eo8fkzxeowiug8ac8od3lrkjmy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298965</id>
      <parentid>1298964</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T15:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1298965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31169" sha1="ff51junw3f6my6ldb83kibdgujjborm" xml:space="preserve">{{Шәхес}}
'''Га́рриет Элизабет Би́чер-Сто́у''' ({{lang-en|Harriet Elizabeth Beecher Stowe}}&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/biography/Harriet-Beecher-Stowe|Harriet Beecher Stowe|2018-08-30}}&lt;/ref&gt;; {{д|14|06|1811|1}}, [[Литчфилд (Коннектикут)|Литчфилд]], [[Коннектикут]], [[Соединённые Штаты Америки|АҠШ]] — {{д|01|07|1896|1}}, [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]], Коннектикут, АҠШ) — Америка яҙыусыһы, [[Аболиционизм|аболиционист]], күренекле «[[Хижина дяди Тома]]» романы авторы. Бичер-Стоу, үҙенең аҙ билдәле әҙәби һәм сәйәси замандашы «Случаи из жизни рабыни» китабы авторы Гарриет Джейкобс {{iw|Гарриет Джейкобс|Гарриет Джейкобс|en|Harriet Jacobs}} менән бергә, әҫәрҙәре менән АҠШ-та ҡатын-ҡыҙҙар аболиционист хәрәкәтен ойоштора&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://southwritlarge.com/articles/interview-5/ |title=Interview {{!}} South Writ Large |access-date=2023-07-08 |archive-date=2023-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708213740/https://southwritlarge.com/articles/interview-5/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Гарриет Бичер-Стоу 1811 йылдың июнендә Литчфилдта (Коннектикут штаты) {{нп3|Бичер, Лайман|Лаймана Бичера||Lyman Beecher}} Лайман Бичер һәм Роксана Фут Бичер ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы, рухани-конгрегационалист&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;, Граждандар һуғышына тиклемге йылдарҙа АҠШ-та иң популяр евангелистик вәғәзселәрҙең береһе була. Уның әсәһе прогрессив епископ ғаиләһендә тәрбиәләнә, сәнғәт белеме ала һәм фил һөйәгендә портрет миниатюралары ижад итә. Лайман менән Роксананың никахынан һигеҙ бала тыуа. Әммә Гарриетҡа биш йәш булғанда, Роксана вафат була. Лайман тиҙҙән икенсе тапҡыр өйләнә&lt;ref name=&quot;ANB&quot;&gt;{{книга|часть=Stowe, Harriet Beecher |ссылка часть=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.1601582 |автор=Joan D. Hedrick |заглавие=American National Biography |год=1999 |язык=en}}&lt;/ref&gt;, һәм был никахта тағы бер нисә бала тыуа (дөйөм алғанда Гарриеттың 12 ҡустыһы һәм һеңлеһе була)&lt;ref name=&quot;History&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.history.com/topics/american-civil-war/harriet-beecher-stowe |title=Harriet Beecher Stowe |website=History.com |lang=en |date= |access-date=2020-06-02 |archive-date=2020-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606174103/https://www.history.com/topics/american-civil-war/harriet-beecher-stowe |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бичерҙың бөтә улдары атаһы кеүек рухани була&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;. Гарриеттың үҙенә өлкән апаһы Катарина Бичер ҙур йоғонто яһай, ул ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тиң белем биреү мөмкинлектәрен яҡлай, 1823 йылда үҙенең мәктәбенә — Хартфорд ҡатын-ҡыҙҙар училищеһына нигеҙ һала&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;.

Һигеҙ йәшендә Гарриетты Литчфилд ҡатын-ҡыҙҙар академияһына — «ҡатын-ҡыҙ интеллектуаль тигеҙлеген реабилитациялау» маҡсатын иғлан иткән юғары кимәлдәге мәктәпкә бирәләр. Унда ҡыҙ тиҙ арала әҙәби һәләттәрен күрһәтә, туғыҙ йәшендә аҙна һайын бер әҫәр яҙырға теләк белдерә. Гарриетҡа 13 йәш булғанда, уның әҫәрен йыл һайын мәктәп ҡаҙаныштары презентацияһында халыҡ алдында уҡып ишеттерәләр. Лайман Бичер, әҫәрҙе оҡшатып, уның авторы кем тип һорай. Һуңыраҡ Бичер-Стоу атаһына уның исемен атаған саҡтағы ғорурланыуын йыш иҫенә төшөргән&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;.

1824 йылда Гарриет апаһы Катарина етәкләгән Хартфорд ҡатын-ҡыҙҙар училищеһына уҡырға инә, һәм, унда [[латынь]] һәм [[этика]] кеүек «ирҙәр» дисциплиналары уҡытылғанлыҡтан, тулы эстәлекле белем ала. Ул әсәһе кеүек рәссам булырға хыяллана һәм ғүмер буйы картиналар өҫтөндә эшләй, әммә тиҙ арала үҙенең төп таланты әҙәбиәт булыуын аңлай&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;. Гарриет училищены 1827 йылда тамамлай&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; һәм 1829 йылдан 1832 йылға тиклем унда әҙәби композиция нигеҙҙәрен уҡыта&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;.

1832 йылда Лайман Бичер Цинциннатиҙа (Огайо) дини семинария директоры вазифаһына эйә була һәм ғаиләһен шунда күсерә&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;. Яңы урында Катарина Бичер ҡыҙҙар өсөн мәктәп (Көнбайыш ҡатын-ҡыҙҙар академияһы) аса, Гарриет бында эшен уҡытыусы булып дауам итә&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. 1833 йылда ул киң билдәлелек алған һәм католиктарға ҡарата дини толерантлығы өсөн Цинциннати епискобы тарафынан хуплау тапҡан «Основы географии» тигән китабын баҫтырып сығара. Яҙыусы булараҡ ул яңы диалекттарға һәм жаргондарға ҡыҙыҡһыныу менән ҡарай һәм урындағы әҙәби йәмғиәт ултырыштарында уларҙы нәфис текстарҙа ҡулланыуҙы яҡлай. Был осорҙа ижад иткән очерктары Һәм хикәйәләре йыш ҡына ''Western Monthly Magazine'' баҫмаһында, ә һуңыраҡ, 1843 йылда, уның тәүге автор йыйынтығында&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt; — «[[Мейфлауэр]], или Очерки нравов и характеров потомков [[Отцы-пилигримы|пилигримов]]» ({{lang-en|The Mayflower: Or, Sketches of Scenes and Characters Among the Descendants of the Pilgrims}}) баҫылып сыға&lt;ref&gt;[Harriet Beecher Stowe (англ.). History.com. Дата обращения: 2 июня 2020. Архивировано 6 июня 2020 года.]&lt;/ref&gt;.

1836 йылда Катарина Бичерҙың Көнбайыш ҡатын-ҡыҙҙар академияһы ябыла. Шул уҡ йылда Гарриет рухани һәм дин белгесе {{нп3|Лэйновская семинария|Лэйн семинарияһы||Lane Theological Seminary}} Лэйнов семинарияһында элекке профессор Кальвин Эллис Стоуға {{нп3|Стоу, Кэлвин Эллис|Кэлвина Эллиса Стоу||Calvin Ellis Stowe}}кейәүгә сыға&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. Элек Стоу дуҫ ҡыҙы Гарриет Элизаға өйләнгән була, әммә иртә тол ҡала&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;. Ярты быуат дауам иткән яңы никахта ете бала тыуа. Ире Гарриеттың әҙәбиәт менән шөғөлләнеүен хуплай, сөнки ҡатынының ''New York Evangelist'' баҫытырып сығарылған мәҡәләләре һәм ''Godey’s Lady’s Book'' журналында һәм төрлө йыйынтыҡтарҙа баҫылған хикәйәләре өсөн гонорарҙары ғаилә бюджетында ҙур роль уйнай. Был ғаиләнең ҙурлығын, иренең [[ипохондрия]]һын һәм Гарриеттың хужалыҡ алып барыу һәләтенең сикләнеүен иҫәпкә алғанда ҙур әһәмиәткә эйә була&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;.

1850 йылға тиклем Стоу ғаиләһе Цинциннатиҙа, Ҡол биләүсе [[Кентукки]] штаты сигендә йәшәүен дауам итә. Ошо йылдар эсендә Гарриет бер нисә тапҡыр ҡасҡан ҡолдар менән осраша һәм көньяҡ штаттарҙағы тормошто күреп тә, дуҫтарының һөйләүе буйынса ла белә&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;. Был ваҡытта уның ҡараштарына ағаһы Джордждың үҙ-үҙенә ҡул һалыуы ла йоғонто яһай. Был ваҡиғанан Һуң Гарриет «икенсе тыуыу» кисерә, ул динлерәк була һәм ыҙа сигеүсе һәм был донъяның кәмһетелгәндәр Аллаһы булараҡ, Христосҡа ышанысын нығыта. Был артабан ул ярлылыҡты һәм ғаилә сыуалыштарын, шулай уҡ балаһын юғалтыу менән бәйле тәрән шәхси фажиғәне кисерергә ярҙам итә: 1849 йылда ваба эпидемияһы ваҡытында Стоуҙарҙың 18 айлыҡ улы Чарли вафат була. Улының үлем түшәге янындағы тойғоларынан һуң балаһын тартып алған ҡол әсә кисергәнен аңлауы тураһында яҙа һуңғараҡ Бичер-Стоу&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;.

1850 йылда Кэлвин Стоу [[Боудин-колледж]]да профессор вазифаһына эйә була, һәм ғаилә Мэн штатына күсенә. Шул уҡ йылда АҠШ Конгресы, законлаштырылған ҡол биләүселек күренеше булмаған төньяҡ штаттарҙа ла ҡасҡан ҡолдарҙы эҙләүгә һәм тотоуға рөхсәт иткән Закон ҡабул итә&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;. Был законды ҡабул итеү Бичер-Стоуға нигеҙендә үҙе уҡыған аболиционист әҙәбиәт аша һәм шәхси тәьҫораттары ятҡан көньяҡ штаттарҙа ҡолдар яҙмышы тураһында ҙур әҫәр өҫтөндә эш башлауға этәргес бирә. Ул 1851—1852 йылдарҙа Вашингтонда сыҡҡан ''National Era'' аболиционист журналында дауамы менән, ә 1852 йылда айырым китап булып «Хижина дяди Тома, или Жизнь среди униженных» исемле әҫәре баҫылып
сыға&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. Әҫәрҙе яратыусылар һаны шул тиклем ҙур була, хатта беренсе йылда уҡ Дж. П. Джуэтта нәшриәт йортонда баҫылған китап АҠШ-та 300 мең дананан ашыу тираж менән, шул иҫәптән беренсе аҙнала 10 мең дана тираж менән тарала&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;. Бөйөк Британияла беренсе йылда китаптың миллион дана күсермәһе һатыла&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;. «Хижина» шулай уҡ тиҙ арала күп телдәргә тәржемә ителә, һәм шул уҡ 1852 йылда (Бичер-Стоу ризалығын алып та тормай әҙерләнә) уның беренсе сәхнә адаптацияһы һәм тағы бер нисә варианты барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;.

Ҡайһы бер көньяҡ штаттарҙа, киреһенсә, китап тыйылған була&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;. АҠШ-та ҡоллоҡ яҡлылар (апологеты) Бичер-Стоуҙы ысынбарлыҡты боҙоп күрһәтеүҙә һәм көньяҡ штаттарҙа ҡоллоҡтоң дөйөм картинаһы булараҡ иҫкәрмәләрҙе күрһәтеүҙә ғәйепләй. 1853 йылда ул ҡаршыларға яуап итеп, «Ключ к хижине дяди Тома» — романында һүрәтләнгән картинаның дөрөҫлөгөн раҫлаған документтар һәм шаһиттар күрһәтмәләре йыйынтығын баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;.

Ике шотланд ҡоллоҡҡа ҡаршы йәмғиәтенең саҡырыуы буйынса яҙыусы Британия утрауҙары буйлап турнеға сыға, унда уны шатланып ҡаршы алалар һәм ул АҠШ-та ҡоллоҡто бөтөрөү эшенә ярҙам итерлек байтаҡ аҡса йыя. Ул шулай уҡ тыуған иленә ярты миллиондан ашыу британ ҡатын-ҡыҙы ҡул ҡуйған ҡоллоҡто бөтөрөү тураһында петиция алып ҡайта. 1854 йылда, Конгресс Был территорияларҙа ҡоллоҡ мөмкин булыуы мәсьәләһен асыҡ ҡалдырған Канзас һәм Небраска тураһындағы Законды тикшергәндә, Бичер-Стоу ''Independent'' журналында был закон проектына ҡаршы йүнәлтелгән «Воззвание к женщинам Свободных штатов Америки о текущем кризисе в нашей стране» («Американың Ирекле штаттары ҡатын-ҡыҙҙарына илебеҙҙәге ағымдағы көрсөк тураһында мөрәжәғәт») баҫтыра. Закон ҡабул ителгәндән һуң, ул 1856 йылда үҙенең ҡоллоҡҡа ҡаршы икенсе — «Дред: повесть о проклятом болоте» романын баҫтырып сығара. Әгәр уның беренсе романындағы Том ағай христиандарҙың барыһын да ғәфү итеүенә инанһа, яңы әҫәренең төп геройы булып ҡара тәнле ҡолдар ихтилалының ысынбарлыҡта көрәшкән юлбашсыһы — Денмарк Вессиҙың улы тора&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;.

«Хижина дяди Тома» һәм Бичер-Стоуҙың башҡа ҡоллоҡҡа ҡаршы әҫәрҙәре америка йәмғиәтендә идеологик тарҡалыштың бер өлөшө булып тора, һөҙөмтәлә Төньяҡ һәм Көньяҡ араһында граждандар һуғышына әйләнә. Был процест (документаль раҫлауҙарһыҙ) яҙыусының ролен 1862 йылда Бичер-Стоу менән осрашҡанда, имеш, Авраам Линкольн әйткән фраза сағылдыра&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;: {{начало цитаты}}Һеҙ был ҙур һуғышты башлауға сәбәпсе булған китапты яҙған әлеге бәләкәй ҡатынмы!
{{oq|en|So you’re the little woman who wrote the book that made this great war.}}{{конец цитаты}}

Киләһе романын Бичер-Стоу [[Коннектикут]] йылғаһында тағы бер улы, 19 йәшлек Генри Эллис, батып үлгәндән һуң яҙа. «Невеста священника» («Рухани кәләше») тип аталған роман 1859 йылда үҙе уға нигеҙ һалыусыларҙың береһе үҙе булған ''[[The Atlantic|Atlantic Monthly]]'' баҫмаһында дауамы менән донъя күрә. Ул өлөшләтә Гарриеттың әсәһе тормошондағы ваҡиғаларға нигеҙләнә һәм бала сағында тәрбиәләнгән кальвинизм идеяларына ирекле формала төшөнә&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;.

Граждандар һуғышы йылдарында, уның әҫәрҙәренә һорау артҡанда, Бичер-Стоу ике китап баҫтырып сығара. Беренсеһе, «Агнесса из Сорренто» («Соррентонан Агнесса»), 1859—1860 йылдарҙа Италияға сәйәхәтенән илһамлана. Икенсеһе, «Жемчужина острова Орра» («Орра утрауының ынйыһы»), «Невеста священника» асҡан «яңы инглиз романдары» серияһында икенсе була. Бынан тыш, Бичер-Стоу ''Independent'' журналында мәҡәләләр баҫтыра, ә 1864 йылда ''Atlantic'' журналында йорт хужалығын алып барыуға арналған даими рубрика индерә. «Американская национальная биография» («Америка милли биографияһы») Бичер-Стоуҙың һуғыш аҙағында йәмғиәттәге кәйефте дөрөҫ психологик аңлауын күрһәтә, ул үҙенең нәшриәтсеһенә былай тип яҙа: «Йәмғиәт аңы ысынбарлыҡ торошонан борсолған, тынғыһыҙ, баҫылған. Йорт — ул беҙгә хәҙер иғтибар итергә кәрәкле нимә»&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;.

1863 йылда Кэльвин Стоу пенсияға сыҡҡас, Гарриеттың килеме ғаиләлә берҙән-бер аҡса сығанағы булып ҡала&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;. 1864 йылда улар Коннектикуттағы Хартфордҡа күсенә, унда уларҙың күршеһе [[Марк Твен]] була, әммә Мандаринда (Флорида) ҡышлайҙар&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;. Күсеп килгәндән һуң тәүге йылдарҙа Гарриет ''Atlantic''та колонка алып барыуын дауам итә, бер ни тиклем ваҡыт [[Митчелл, Дональд Грант|Д. Г. Митчелл]] менән берлектә ''Hearth and Home'' журналын сығара, балалар өсөн хикәйәләр яҙа, 1867 йылда «Религиозные стихотворения» шиғри йыйынтығын, ә киләһе йылда — «Люди нашего времени» биографиялар йыйынтығын сығара&quot;Люди нашего времени&quot;&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;.

Көндәлек эш һәм яңы ғаилә проблемалары (Бичер-Стоуҙың граждандар һуғышынан яраланып ҡайтҡан улының, Фредериктың, алкоголизмы менән бәйле) яҙыусыны сираттағы яңы инглиз романы өҫтөндә эшләүенән ситкә йүнәлтә. Һөҙөмтәлә ул 1869 йылда «Олдтаунские старожилы» тигән атама менән сыға. Провинциялағы тормош картиналарын һәм урындағы легендаларҙы берләштергән был китап өлөшләтә Кэлвин Стоуҙың [[Натик (Массачусетс)|Натикта]]ғы (Массачусетс) тормошо тураһында хәтирәләренә нигеҙләнгән&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;.

1860-сы йылдар аҙағында Бичер-Стоу ҡатын-ҡыҙҙарҙың гражданлыҡ хоҡуҡтары яҡлы була, [[суфражист]] хәрәкәте лидерҙары [[Сьюзен Энтони]] һәм [[Элизабет Кейди Стэнтон]] менән тығыҙ мөнәсәбәттәр булдыра. Уны ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәрҙең енси тормошона ҡарата икеләтә стандарттар темаһы йәлеп итә. [[Байрон, Анна Изабелла|Леди Байрон]] менән шәхсән таныш булған Бичер-Стоу матбуғатта Лорд Байронды үҙенең ата бер, инә башҡа һеңлеһе Августа Ли менән инцестуаль бәйләнешен ғәйепләгән памфлет баҫтыра&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;. 1869 йылда ''Atlantic'' һәм ''Macmillan’s Magazine'' британ баҫмаһында Байрондың һөйәркәһе, аҡылһыҙ ҙа, хисһеҙ ҙә, Байронды лайыҡлы баһалау һәләтенә эйә булмаған ҡатын менән никахта ғазапланған итеп һүрәтләгән графиня Тереза Гвиччиолиҙың мемуарҙары донъя күргәндән Һуң, «Подлинная история жизни леди Байрон» («Леди Байрондың ысын тормош тарихы») памфлеты баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;McPherson&quot;&gt;{{статья |автор=Susan McPherson |jstor=27793455 |заглавие=Opening the Open Secret: The Stowe-Byron Controversy |издание=Victorian Review |язык=en |год=2001 |volume=27 |номер=1 |pages=86 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122233525/https://www.jstor.org/stable/27793455 }}&lt;/ref&gt;.

Бәлки, яҙыусы был әҫәр, АҠШ-тағы ҡол биләүселек тарихында «Хижина дяди Тома» кеүек, ҡатын-ҡыҙҙың енси ҡоллоғо тарихында әһәмиәткә эйә булыр тип иҫәп тотҡандыр. Әммә яҙыусының инглиз аристократ ҡатынын саф һәм ғиффәтле йән эйәһе итеп күрһәтеүе памфлеты матбуғат низағына килтерә&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;. Был ваҡиғалар арҡаһында Бичер-Стоу үҙен яратҡан инглиз китап уҡыусыларының байтаҡ өлөшөн юғалта&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. Англия һәм АҠШ-тың әҙәби даирәләрендәге тәнҡиткә яуап итеп, ул ярты йылдан һуң, 1870 йылда, тағы бер — «Оправдание леди Байрон» ({{lang-en|Lady Byron Vindicated}}) памфлетын сығара, Байрон яҡлыларға ҡаршы сығып, уға өҫтәмә материалдар индерә&lt;ref name=&quot;McPherson&quot; /&gt;. Байрондың хәҙерге биографтары, яҙыусыға инцест буйынса ғәйепләүҙәрҙең реаль нигеҙе бар, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{статья|автор=Jean Willoughby Ashton |заглавие=Harriet Stowe's Filthy Story: Lord Byron Set Afloat |издание=Prospects |язык=en |год=1977 |volume=2 |doi=10.1017/S036123330000243X |страницы=373}}&lt;/ref&gt;.

Бичер-Стоуҙың тигеҙһеҙлек темаһына сығышын йәмғиәттең асыҡтан-асыҡ ҡабул итмәүе яҙыусының артабан был темаға бер ҡасан да асыҡтан-асыҡ әйләнеп ҡайтмауына килтерә. Әммә үҙенең һуңғы донъяуи романдарында — «Бело-розовая тирания», «Моя жена и я» (оба — 1871), «Мы и наши соседи» (1875) — ул ғаиләлә ҡатын-ҡыҙ роле һәм социаль мөнәсәбәттәрҙе, беллетристикаға ҡарағанда публицистикаға яҡын художестволы формала үҙгәртеп ҡороу мәсьәләләренә ҡағыла&lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;. 1873 йылда шулай уҡ уның Флорида тормошо тураһында «Листья [[Сабаль|пальметто]]» автобиографик очерктары сыға. Бичер-Стоуҙың ғаилә тормошонда драмалар дауам итә. 1871 йылда Фредерик Стоу диңгеҙгә батып үлә, ә киләһе йылда, атаһы кеүек үк, вәғәзсе булып киткән ағаһы Генри, мәхәллә ағзаларының береһе менән ҡатынына хыянат итеүҙә ғәйепләнә&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;.

1878 йылда Бичер-Стоу баҫтырып сығарған һуңғы әҫәр «Поганакцы: их любовь и жизни» (ингл. Poganuc People: Their Loves and Lives) — Личфилдта яҙыусының бала сағы тураһында беллетризацияланған хәтирәләре &lt;ref name=&quot;ANB&quot; /&gt;. УЛ АҠШ-та асыҡ лекциялар уҡыуын дауам итә, ә ғүмеренең һуңғы йылдарында улы Чарльзға 1889 йылда донъя күргән биографияһы өҫтөндә эшләргә ярҙам итә. Был ваҡытта ул бер ергә лә сыҡмайса Хартфордта йәшәй, 1896 йылдың июлендә шунда вафат була&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. Некрологҡа ярашлы, яҙыусы күптәнге «психик ауырыуҙан» (йән сире) вафат була, уның киҫкенләшеүе «мейелә ҡан тулышыуына» һәм өлөшләтә фалижға килтерә&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;.

1962 йылдың 29 декабрендә Брансуиктағы (Мэн штаты) «Хижина дяди Тома» яҙылған йорт АҠШ-ТЫҢ милли тарихи ҡомартҡылары исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;[http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=38&amp;ResourceType=Building Statement of Significance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102101557/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=38&amp;ResourceType=Building |date=2013-11-02 }}{{ref|en}}&lt;/ref&gt;.

== Библиографияһы ==
* «Очерк из новоанглийской жизни» / {{lang-en|A New England Sketch}} ([[1834 год в литературе|1834]])
* «[[Хижина дяди Тома]]» / {{lang-en|Uncle Tom's Cabin}} ([[1852 год в литературе|1852]])
* «Мейфлауэр, или Очерки нравов и характеров потомков пилигримов» / {{lang-en|The Mayflower; or, Sketches of Scenes and Characters Among the Descendants of Pilgrims}} ([[1843 год в литературе|1843]], 21 вып., [[Бостон]], [[1882 год в литературе|1882]])
* «[[Ключ от хижины дяди Тома]]» / {{lang-en|A Key to Uncle’s Tom Cabin}} ([[1853 год в литературе|1853]])
* Sunny memories of foreign lands ([[Бостон]], [[1854 год в литературе|1854]], 2 т.)
* «{{iw|Дред, история о Проклятом болоте|||Dred: A Tale of the Great Dismal Swamp}}» ([[Бостон]], [[1856 год в литературе|1856]])
* «Невеста священника» / {{lang-en|[[:en:The Minister's Wooing|The Minister's Wooing]]}} ([[Бостон]], [[1859 год в литературе|1859]])
* «Жемчужина острова Орр» / {{lang-en|The Pearl of Orr's Island}} ([[1862 год в литературе|1862]])
* «Олдтаунские старожилы» / {{lang-en|[[:en:Oldtown Folks|Oldtown Folks]]}} ([[1869 год в литературе|1869]])
* «Оправдание леди Байрон» / {{lang-en|Lady Byron Vindicated}} ([[1870 год в литературе|1870]])
* «Олдтаунские рассказы у камелька, поведанные Сэмом Лоусоном» / {{lang-en|Sam Lawson's Oldtown Fireside Stories}} ([[Бостон]], [[1872 год в литературе|1872]])
* «Моя жена и я» / {{lang-en|My Wife and I}} ([[Бостон]], [[1871 год в литературе|1871]])
* «Бело-розовая тирания» / {{lang-en|Pink and White Tyranny}} ([[Бостон]], [[1871 год в литературе|1871]])
* Palmetto leaves (Бостон, 1873)
* Footsteps of the master (Бостон, 1876)
* A dog’s mission (Бостон, 1881).

== Урыҫ теленә тәржемәләр ==
Рус телендә «Хижина дяди Тома» романы тәүге тапҡыр 1857 йылда «Русский вестник» журналына ҡушымта булып сыға. Тиҙҙән, 1858 йылда, роман «Современник» журналында [[Некрасов, Николай Алексеевич|Н. Некрасов]] һәм [[Чернышевский|Н. Чернышевский]] етәкселек иткән осорҙа баҫылып сыға. Бында уның барлыҡҡа килеүе крәҫтиәндәрҙе крепостной ҡоллоҡтан азат итеү дәүере ахырына тап килә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
{{навигация|Тема=Гарриет Бичер-Стоу}}
[[Категория:Инглиз яҙыусылары]]
[[Категория:АҠШ аболиционистары]]
[[Категория:XIX быуат АҠШ ҡатын-ҡыҙ яҙыусылары]]
[[Категория:Англикан изгеләре]]
[[Категория:Викториан осоро ҡатын-ҡыҙҙары]]
[[Категория:АҠШ сатириктары]]
[[Категория:Массачусетста ерләнгәндәр]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙҙар даны милли залы]]</text>
      <sha1>ff51junw3f6my6ldb83kibdgujjborm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Энид Мэри Блайтон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200320</id>
    <revision>
      <id>1298966</id>
      <parentid>1293813</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T15:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1298966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19476" sha1="613m77eib1prnyaxbbpuv23xvcnw1dd" xml:space="preserve">{{Шәхес}}
'''Энид Мэри Блайтон''' ({{lang-en|Enid Mary Blyton}}; [[11 август]] [[1897]], {{iw|Ист-Далидж|Ист-Далидж|en|East Dulwich}} — [[28 ноябрь]] [[1968]], [[Хампстед]]) — [[детская литература|балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте]] жанрында эшләгән [[Великобритания|британ]] яҙыусыһы. Ул [[XX быуат]]та үҫмерҙәр өсөн ижад иткән иң уңышлы яҙыусыларының береһе була.

== Иртә йылдары ==
Энид Блайтон 1897 йылдың 11 авгусында Лондондың Ист-Далидж районындағы Лордшип-Лейн урамы, 354-се йортта тыуған. Ул бысаҡ изделиелары менән сауҙа итеүсе Томас Кэри Блайтон (1870—1920) һәм уның ҡатыны Тереза Мэри, тыумышы менән Харрисон (1874—1950), ғаиләһендә өлкән ҡыҙ була, унан башҡа тағы ла ике кесе улы, Хэнли (1899—1983) һәм Кэри (1902—1976), ғаилә яҡындағы ҡала ситендә урынлашҡан Бекенхэмға күсеп килгәндән һуң, тыуа. [[1907 йыл]]дан [[1915 йыл]]ға тиклем Блайтон Бекенхемда Изге Христофор мәктәбендә уҡый. Ул академик эште лә, физик әүҙемлектә лә, эштәрҙе берҙәй яҡшы башҡара. Математикала ғына көсһөҙ була.

== Шәхси тормошо ==
1924—1942 йылдарҙа майор Хью Александр Поллок менән никахта тора. Ғаиләләрендә ике ҡыҙ: Джиллиан (1931—2007) менән Имодженды (1935) тәрбиәләп үҫтерәләр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.english-heritage.org.uk/visit/blue-plaques/enid-blyton/|title=Enid Blyton {{!}} Children's Writer {{!}} Blue Plaques|website=English Heritage|access-date=2021-10-30|archive-date=2021-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030142513/https://www.english-heritage.org.uk/visit/blue-plaques/enid-blyton/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1943 йылда Блайтон хирург Кеннет Даррелл Уотерсынға кейәгә сыға&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.enidblytonsociety.co.uk/chronology.php|title=The Enid Blyton Society|website=www.enidblytonsociety.co.uk|access-date=2021-10-30|archive-date=2019-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190721133502/https://www.enidblytonsociety.co.uk/chronology.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
Ул төрлө йәш төркөмдәре өсөн тәғәйенләнгән, ваҡыт-ваҡыт төп геройҙары ҡабатланған бер нисә китап серияһы менән билдәле. Был китаптар, 400 миллиондан ашыу дана һатылып, донъя йөҙөндә ҙур уңышҡа өлгәшә. Баһалауҙарҙың береһе буйынса, Блайтон бөтә донъяла тәржемә ителгән әҙәбиәт араһында популярлығы буйынса дүртенсе урында тора.

[[ЮНЕСКО]]ның ([[Index Translationum]]) ''Тәржемәләр күрһәткесе''нә ярашлы&lt;ref&gt;{{cite web|title=Index Translationum|publisher=[[ЮНЕСКО]]|url=http://databases.unesco.org/xtrans/stat/xTransStat.a?VL1=A&amp;top=50&amp;lg=0|archive-url=https://www.webcitation.org/65ne0yshZ?url=http://www.unesco.org/xtrans/bsstatlist.aspx|archive-date=2012-02-28}} Данный перечень содержит сведения обо всех официальных изданиях переводов с [[1979 год]]а.&lt;/ref&gt;, [[2007 йыл]]ға уның баҫмаларының 3400-ҙән ашыу тәржемәһе иҫәпкә алынған; был тәңгәлдә ул [[Шекспир]]ҙан арттараҡ торһа ла, [[Ленин]]ды уҙып киткән.

Яҙыусының иң билдәле персонаждарының береһе — [[Нодди]], ул яңы ғына уҡырға өйрәнеүсе бәләкәй балалар өсөн хикәйәләрҙә урын алған. Әммә уның балалар мауыҡтырғыс мажараларға эләгеп тә, өлкәндәрҙең ярҙамынан тыш, мәкерле серҙәрҙе сискән романдары ҙур популярлыҡ менән файҙалана. Был жанрҙа [[Великолепная пятёрка]] (21 романдан тора, 1942—1963; төп персонаждар — дүрт үҫмер һәм эт), [[Пять юных сыщиков и верный пёс]] (йәки башҡа тәржемәләр буйынса ''Пятеро тайноискателей и собака'' 1943—1961 15 романдан тора, уларҙа биш бала урындағы полицияны ҡатмарлы ваҡиғаларҙы уңышлы тикшереүҙә уҙып китә), шулай уҡ [[Тайная семёрка]] (15 роман, 1949—1963, ете бала төрлө серҙәрҙе аса) айырыуса айырылып тора.

Энид Блайтон китаптары — ҡайһы берҙә фэнтези элементтары менән, ҡайһы берҙә сихыр (магия) ҡулланған балалар өсөн мажаралы әҙәбиәт. Уның китаптары Бөйөк Британияла һәм донъяның башҡа күп илдәрендә, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә, бик популяр булды һәм әле лә шулай булып ҡала. Яҙыусының әҫәрҙәре 90-дан ашыу, шул иҫәптән [[Ҡытай теле|ҡытай]], [[Нидерланд теле|нидерланд]], [[Фин теле|фин]], [[Француз теле|француз]], [[Әлмән телe|немец]], [[Иврит телендәге әҙәбиәт|иврит]] һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән.

== Тәнҡит ==
Энид Блайтондың бер китабы тураһында [[Чуковский, Корней Иванович|Корней Чуковский]] «Триллеры и чиллеры» мәҡәләһендә былай тип яҙған:

{{начало цитаты}}
…барыһынан да Энид Блайтон арттырҙы. Тәжрибәле шымсы (детектив) ролендә ул үҙенең интеллекты менән билдәле детективтарҙы уҙып китә алырлыҡ һәм даими рәүештә профессиональ полицейский Гунды ахмаҡ хәлдә ҡалдырыусы ғәҙәттән тыш аҡыллы һигеҙ йәшлек ҡыҙҙы сығара. Был китап бәләкәй, 6 йәштән 8 йәшкә тиклемге («Синий Дракон») һәм 8 йәштән 12 йәшкә тиклемге («Красный дракон») балалар өсөн детектив хикәйәләр сығарыусы инглиз «Dragon» («Дракон») нәшриәтендә донъя күрә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.chukfamily.ru/Kornei/Critica/critica_new.php?id=121 |title=Отдав искусству жизнь без сдачи… Критика Корнея Чуковского |access-date=2011-11-30 |archive-date=2012-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406011306/http://www.chukfamily.ru/Kornei/Critica/critica_new.php?id=121 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
{{конец цитаты}}

[[Дарендорф, Мальте|Мальте Дарендорф]] тағы шулай яҙған: &quot;Балаларҙың мажаралар өлкәһендәге фантазияһын һәм балаларҙың ысынбарлыҡҡа ихтыяжын ҡәнәғәтләндерергә тырышып, Энид Блайтон, эгоистик мәнфәғәттәргә йүнәлтелгән айыҡ өлкәндәр донъяһы менән ҡапма-ҡаршылыҡлы, әммә уларға өлкәндәр йәмғиәтен аңларға һәм уны үҙгәртеү өсөн уға ҡыҫылырға өйрәнергә ярҙам итмәгән, айырым балалар донъяһын һүрәтләй
{{oq|ru|«Стремясь удовлетворить детскую фантазию о приключениях и детскую потребность в реальности, Энид Блайтон описывает отдельный детский мир, который находится в явном противоречии с миром трезвых взрослых, ориентированным на эгоистические интересы, но не помогает им научиться понимать общество взрослых и вмешиваться в него, изменяя его»}}&lt;ref&gt;Beate Griese-Henning: ''Mutter von «Hanni und Nanni».'' In: ''[[Recklinghäuser Zeitung]],'' 2. August 1997.&lt;/ref&gt;.

== Иң билдәле әҫәрҙәре ==
* The Adventure
* The Barney Mystery
* The Circus
* [[Великолепная пятёрка]]
* The Magic Faraway Tree
* The Malory Towers
* The Mary Mouse
* [[Пять юных сыщиков и верный пёс]]
* Вредная девчонка
* The Noddy
* The Amelia Jane
* The Secret Seven
* St. Clare’s
* The Wishing-Chair
* The Willow Farm

=== Урыҫ телендәге баҫмалар ===
«Вредная девчонка»:

# Вредная девчонка в школе
# Вредная девчонка исправляется
# Вредная девчонка староста

'''«[[Великолепная пятёрка]]»:'''
# Тайна острова сокровищ (1942)
# Тайна драгоценных камней (Новые приключения Великолепной пятёрки) (1943)
# Тайна старого подземелья (Тайна старого корабля, Тайна старого чемоданчика) (1944)
# Тайна вершины Контрабандистов (Тайна «Вершины Контрабандиста», Тайна туманных болот) (1945)
# Тайна бродячего цирка (Тайна мрачного клоуна) (1946)
# Тайна секретной лаборатории (Тайна стеклянной комнаты) (1947)
# Тайна поезда-призрака (1948)
# Тайна Совиного Холма (Тайна совиного гнезда) (1949)
# Тайна рыжего похитителя (Тайна двух блокнотов) (1950)
# Тайна мрачного озера (1951)
# Тайна разрушенного замка (Тайна пожирателя огня) (1952)
# Тайна прибрежных скал (Тайна берега скелетов) (1953)
# Тайна цыганского табора (1954)
# Тайна серебристого лимузина (Тайна девочки с пуделем) (1955)
# Тайна запутанного следа (1956)
# Тайна холма Билликок (1957)
# Тайна светящейся горы (1958)
# Тайна подземного коридора (1960)
# Тайна подводной пещеры (Тайна морских разбойников) (1961)
# Тайна золотых статуй (1962)
# Тайна золотых часов (1963)

'''«[[Пять юных сыщиков и верный пёс|Пятеро Тайноискателей и собака]]» («Пять юных сыщиков и их верный пёс»):'''
# [[Тайна сгоревшего коттеджа]] (''Тайна коттеджа, который сгорел)'' (1943)
# Тайна пропавшей кошки (Тайна исчезнувшей кошки; Тайна кошки, которая исчезала) (1944)
# Тайна секретной комнаты (Тайна заброшенного дома; Тайна комнаты, которую ото всех скрывали) (1945)
# Тайна анонимных писем (Тайна опасных писем; Тайна угрожающих писем; Тайна подброшенных писем) (1946)
# Тайна жемчужного ожерелья (Тайна пропавшего ожерелья; Тайна ожерелья, которое пропало) (1947)
# Тайна зловещего дома (Тайна мерцающих огней; Тайна странного дома; Тайна лесного дома) (1948)
# Тайна ограбления в театре (Тайна актёра-грабителя; Тайна кота, который выступал в пантомиме; Тайна кота из пантомимы) (1949)
# Тайна вора-невидимки (Тайна вора, которого никто не видел) (1950)
# Тайна исчезнувшего принца (Тайна похищенного принца; Тайна принца, который пропал) (1951)
# Тайна красной перчатки (Тайна со дна реки; Тайна непонятного свёртка; Тайна странного свёртка) (1952)
# Тайна украденной мебели (Тайна полуночного фургона; Тайна улицы Холли Лейн; Тайна коттеджа «Омела») (1953)
# Тайна похищенной картины (Тайна украденной картины; Тайна коттеджа «Тейли Хо»; Тайна коттеджа «Талли-Хо»(1954)
# Тайна человека со шрамом (Тайна пропавшего человека) (1956)
# Тайна похищенных бриллиантов (Тайна загадочных посланий) (1957)
# Тайна подземного хода (Тайна башни Банши; Тайна старинной башни; Тайна башни Банши-Тауерз; Тайна замка «Бенши-тауэрс») (1961)
# Тайна пропавшего ожерелья (сборник, илл.)

'''«Секретная семёрка»:'''
# Секретная семёрка (1949)
# Приключения «Секретной семёрки» (1950)
# Успех «Секретной семёрки» (1951)
# «Секретная семёрка» идёт по следу (Тайна пустого дома) (1952)
# Так держать, «Секретная семёрка»! (Тайна украденных псов) (1953)
# Удачи, «Секретная семёрка»! (1954)
# Полная победа «Секретной семёрки» (Тайна старой пещеры) (1955)
# Трижды «Ура» «Секретной семёрке»! (Тайна каштановой рощи) (1956)
# Тайны «Секретной семёрки» (1957)
# Загадка для «Секретной семёрки» (Тайна пропавшей скрипки, Тайна огородного пугала) (1958)
# «Секретная семёрка» устраивает фейерверк (1959)
# Старая добрая «Секретная семёрка» (Тайна подзорной трубы) (1960)

'''«Четверо друзей и попугай Кики»:'''
# Тайна мёртвого острова (1944)
# Тайна орлиного гнезда (1946)
# Тайна долины сокровищ (1947)
# Тайна голубой лагуны (1948)
# Тайна подземного королевства (1949)
# Тайна старой крепости (1952)
# Тайна подземной реки (1955)

'''«Барни»:'''
# Загадка пропавшего ручья (1949)
# Загадка ярмарки чудес (1950)
# Загадка старой колокольни (1951)
# Загадка магических чисел (1951)
# Загадка ожившего снеговика (1952)
# Загадка морской пещеры (1959)

'''«Таинственные истории»:'''
# Тайна необитаемого острова (1938)
# Секрет остроконечных отверстий (1940)
# Тайная гора (1941)
# Секрет Кллимуина (1943)

'''«Истории Волшебного дерева»:'''
# Заколдованный лес (1939)
# Приключения в Заоблачной стране (1943)
# Путешествие в подземное царство (1946)
# Наверх за чудесами (1951)

'''Башҡалары:'''
* Жёлтая книга фей (1936)
* Знаменитый утёнок Тим (по мотивам этой книги был также снято два одноимённых мультфильма (1972 г. — Лентелефильм, 1973 г. — ТО «Экран»)&lt;ref&gt;[http://mults.spb.ru/mults/?id=3572 Посмотреть онлайн, скачать мультфильм «Знаменитый утёнок Тим»]&lt;/ref&gt;, а также мультфильм «Утёнок Тим» (Киевнаучфильм, 1970 г.)
* Маленький сахарный дом (1993)
* Приключения Нодди (1991)
* Приключения Нодди (1993)
* Приключения Нодди в Игрушечном городе (2013)
* Рубиновая книга гоблинов
* Сказки страны фей
* Сказки страны эльфов
* Приключения волшебного кресла

== Экранизациялары ==
* 1997 — мини-сериал «Загадочные истории Энид Блайтон»
* 2026 — [[Вверх по волшебному дереву]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Enid Blyton (1952) ''The Story of My Life''
* Barbara Stoney (1974) ''Enid Blyton'', 1992 ''The Enid Blyton Biography'', Hodder, London ISBN 0-340-58348-7 (paperback) ISBN 0-340-16514-6
* Mason Willey (1993) ''Enid Blyton: A Bibliography of First Editions and Other Collectible Books'' ISBN 0-9521284-0-3
* S. G. Ray (1982) ''The Blyton Phenomenon''
* Bob Mullan (1987) ''The Enid Blyton Story''
* George Greenfield (1998) ''Enid Blyton''
* Robert Druce (1992) ''This Day Our Daily Fictions: An Enquiry into the Multi-Million Bestseller Status of Enid Blyton and Ian Fleming''

{{Энид Блайтон}}

{{Библиоинформация}}

[[Категория:Алфавит буйынса балалар яҙыусылары]]
[[Категория:Бөйөк Британияның балалар яҙыусылары]]
[[Категория:XX быуат инглиз ҡатын-ҡыҙ яҙыусылары]]
[[Категория:Альцгеймер сиренән вафат булғандар]]
[[Категория:Голдерс-Грин крематорийында ерләнгәндәәр]]
[[Категория:Энид Блайтон| ]]</text>
      <sha1>613m77eib1prnyaxbbpuv23xvcnw1dd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэрайя Кэри</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200323</id>
    <revision>
      <id>1298967</id>
      <parentid>1297504</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T15:53:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1298967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103385" sha1="huvwayc692o88w7tv3zthwd4xl9o0p5" xml:space="preserve">{{Шәхес}}
'''Мэра́йя Кэ́ри''' ({{lang-en|Mariah Carey}}; [[27 март]] [[1969 год|1969]], [[Хантингтон (Нью-Йорк)|Хантингтон]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — [[Соединённые Штаты Америки|америка]] [[йырсыһы]], йырҙар авторы, [[музыкаль продюсер]], [[актриса]] һәм [[филантроп]].

1990 йылда [[Columbia Records]] лейблының башҡарма директоры етәкселегендә туғыҙ тапҡыр платина статусын алған ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' дебют альбомын сығара&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=Mariah+Carey&amp;ti=Mariah+Carey#search_section|title=American album certifications – Mariah Carey – Mariah Carey|publisher=[[Американская ассоциация звукозаписывающих компаний|RIAA]]|language=en|access-date=2020-05-19|archive-url=https://archive.today/20200519053933/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=Mariah+Carey&amp;ti=Mariah+Carey%23search_section|archive-date=2020-05-19}}&lt;/ref&gt; һәм ул Америка [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләгән дүрт хит-синглды үҙ эсенә ала. 1993 йылда {{нп5|Tommy Mottola|Томми Моттола|en}} менән никахынан Һәм ''[[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]]'' (1991), ''[[Music Box (альбом Мэрайи Кэри)|Music Box]]'' (1993) и ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' (1994) альбомдарының уңышынан һуң, Мэрайя Кэри Columbia лейблының бөтә тарихында коммерция йәһәтенән иң уңышлы музыкант тип таныла. ''[[Daydream (альбом Мэрайи Кэри)|Daydream]]'' (1995) альбомынан сығарылған «[[One Sweet Day]]» икенсе синглы [[Boyz II Men]] төркөмө менән дуэт музыка тарихына инә: уларҙың уртаҡ йыры [[Список рекордов Billboard Hot 100]] ''Billboard'' чартында рекордлы аҙналар һаны буйынса беренсе урынды биләй. Альбом яҙҙырыу осоронда Мэрайя Кэри әкренләп хип-хоп яғына борола, үҙе өйрәнгән R&amp;B — һәм поп жанрҙарынан ситкә тайпыла башлай. Был үҙгәрештәр ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' (1997) альбомында сағылыш таба. Әйтер кәрәк, ул уҡ ваҡытта йырсы Мотолла менән айырылышып өлгөрә.

2000 йылда Кэри Columbia лейблынан китә һәм [[Virgin Records]] менән 100 миллионлыҡ контракт төҙөй. Беренсе «Блеск» фильмы (2001) сығарылғанға тиклем Мэрайя Кэри эмоциональ һәм физик хәлһеҙлек хәлендә була һәм ныҡ арығанлыҡтан дауаханаға оҙатыла. Фильм һәм альбом уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, Virgin Records лейблы, 50 миллион ваз кискән өсөн бирелә торған аҡса (отступные) түләп, 5 студия альбомының элек ҡул ҡуйылған контрактын һатып ала. Уңышһыҙ осорҙан һуң Мэрайя [[Island Records]] менән мультимиллионлыҡ контракт төҙөй һәм ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005) альбомы менән донъя чарттарында юғары урындарға ҡайта. «[[We Belong Together]]» икенсе синглы 2000-се йылдарҙың иң уңышлы синглы була, һуңынан ''[[Billboard]]'' Billboard журналы уны «Песня десятилетия» тип атай. Мэрайя Кэри, икенсе пландағы актриса сифатында, «[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]» («Хазина», 2009) фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша, шул роле ның Палм-Спрингс Халыҡ-ара кинофестивалендә «Прорыв года» премияһын, [[Black Reel Awards of 2010|Black Reel]] һәм [[NAACP Image Award]] церемонияларында «Икенсе пландағы иң яҡшы актриса» һәм «Кинофильмда икенсе пландағы актрисаны асыу» номинацияларына эйә була.

Кэри музыка тарихында ижад емештәре иң күп һатылған йырсыларҙың береһе булып тора уның дисктары күсермәләре дөйөм тиражы 200 миллиондан ашыу дана һатыла&lt;ref name=&quot;mc20092010&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;defjam20092010&quot; /&gt;. 1998 йылда ул ун йыллыҡтың иң күп һатылған башҡарыусыһы, Ә 2000 йылда — [[World Music Awards]] церемонияһында мең йыллыҡтың коммерция йәһәтенән иң уңышлы йырсыһы тип таныла&lt;ref name=&quot;mcawards&quot; /&gt;.
[[Америка тауыш яҙҙырыу компаниялары ассоциацияһы]] мәғлүмәттәре буйынса, ул коммерцияла уңышы буйынса АҠШ-та ижад күсермәләре 63 миллион дана тираж менән һатылған өсөнсө йырсы. 2008 йылда «[[Touch My Body]]» йыры [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләй, Кэри музыка тарихында был чартта 18 тапҡыр беренсе урынды биләгән берҙән-бер артист була&lt;ref name=&quot;bb02042008&quot; /&gt;. Шулай уҡ ул биш «Грэмми» премияһы лауреаты&lt;ref name=&quot;mcawards&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=Mariah+Carey&amp;title=&amp;year=All&amp;genre=All |title=grammy.com |access-date=2011-02-15 |archive-date=2012-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120925205043/http://www.grammy.com/nominees/search?artist=mariah+carey&amp;title=&amp;year=All&amp;genre=All |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың авгусында йырсы Голливуд &quot;Дан Аллеяһы&quot;ның исемле йондоҙона лайыҡ була&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ok-magazine.ru/stars/news/26627-merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|title = merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|author = Юлия Красновская|work = Новости|date = 2015-08-06|publisher = ok-magazine|access-date = 2015-08-06|archive-date = 2015-08-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20150807141933/http://www.ok-magazine.ru/stars/news/26627-merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың декабрендә «[[All I Want for Christmas Is You]]» йыры 1994 йылғы дебютынан һуң 25 йыл үткәс, [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләй һәм америка хит-парадының 19-сы чарттопперы була (был күрһәткес буйынса Кэри 20 тапҡыр лидер тип иғлан ителгән легендар [[The Beatles]] британ төркөмөнән генә ҡалыша)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://iz.ru/955354/2019-12-17/rozhdestvenskaia-pesnia-meraii-keri-vozglavila-chart-billboard-hot-100 |title=Рождественская песня Мэрайи Кэри возглавила чарт Billboard Hot 100 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2019-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217172636/https://iz.ru/955354/2019-12-17/rozhdestvenskaia-pesnia-meraii-keri-vozglavila-chart-billboard-hot-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AIWFCIY&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8546418/mariah-carey-all-i-want-for-christmas-is-you-number-one|title=Wish Come True: Mariah Carey's 'All I Want for Christmas Is You' Hits No. 1 on Hot 100 After 25-Year Wait|work=Billboard|last=Trust|first=Gary|date=2019-12-16|access-date=2019-12-17|archive-date=2019-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216180915/https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8546418/mariah-carey-all-i-want-for-christmas-is-you-number-one|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Балалыҡ йылдары ==
Мэрайя Кэри 1969 йылдың 27 мартында{{efn|name=Birth date|Хотя в некоторых источниках и указан 1970 год рождения&lt;ref&gt;* {{cite news |last1=Holden |first1=Stephen |title=The Pop Life - Mariah Carey's Debut |url=https://www.nytimes.com/1990/06/13/arts/the-pop-life-987890.html |work=[[The New York Times]] |date=1990-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101111434/https://www.nytimes.com/1990/06/13/arts/the-pop-life-987890.html |archive-date=2018-01-01 |quote=The 20-year-old singer... |access-date=2022-07-01 }}
* {{cite book|author-link=Chris Nickson|last=Nickson|first=Chris|title=Mariah Carey revisited|url=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick|year=1998|publisher=St. Martin's Griffin|location=New York|isbn=978-0-312-19512-0}}
* {{cite book|first=Marc|last=Shapiro|title=Mariah Carey|url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&amp;pg=PA18|year=2001|publisher=ECW Press|isbn=978-1-55022-444-3}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&amp;pg=PA18 |date=20230119181715 }} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&amp;pg=PA18 |title=Источник |access-date=2017-09-30 |archive-date=2023-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119181715/https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&amp;pg=PA18 |url-status=unfit }}
* {{cite magazine |last1=Eliscu |first1=Jenny |title=Mariah After Midnight |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/mariah-after-midnight-2-102924/ |magazine=[[Rolling Stone]] |access-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327221424/https://www.rollingstone.com/music/music-news/mariah-after-midnight-2-102924/ |archive-date=2019-03-27 |date=2006-02-23 |quote=When Patricia Carey gave birth to a seven-pound baby girl at 7:27 A.M. on March 27th, 1970... }}&lt;/ref&gt;, Кэриҙың тыуыуы тураһындағы тыуған ҡалаһындағы иғландар ''{{iw|Long Islander News|The Long-Islander}}'' указывает на 1969 год&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://nyshistoricnewspapers.org/lccn/sn83031119/1969-04-10/ed-1/seq-15/|title=Recent Births Are Announced|newspaper=[[Long Islander News|The Long-Islander]]|location=Huntington, New York|date=1969-04-10|page=2—3|quote=Recent births at Huntington Hospital have been announced as follows{{nbsp}}... March 27 Mariah, Mr. and Mrs. Alfred Carey, Huntington|via=NYS Historic Newspapers|archive-date=2021-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407104122/https://nyshistoricnewspapers.org/lccn/sn83031119/1969-04-10/ed-1/seq-15/|access-date=2022-07-01}}&lt;/ref&gt;, һәм башҡа сығанаҡтар кеүек&lt;ref&gt;* {{cite news |title=Short Takes: Mariah Carey Doing OK at 21 |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-01-21-ca-641-story.html |work=[[Los Angeles Times]] |date=1991-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327220743/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-01-21-ca-641-story.html |archive-date=2019-03-27 |quote=At age 21, she seems... |access-date=2022-07-01 }}
* {{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=sR4Ch1dMe8IC&amp;q=who%27s+who+in+america+mariah+carey+1969&amp;pg=PA275|title=The International Who's Who 2004|edition=67|publisher=[[Europa Publications]]|location=London|year=2003|editor-first=Elizabeth|editor-last=Sleeman|chapter=Carey, Mariah|isbn=978-1-85743-217-6|quote=b. 1969, Long Island, NY|url=https://archive.org/details/internationalwho2004ond}}
* {{cite magazine |title=Mariah Carey - Biography |url=http://www.people.com/people/mariah_carey/biography/ |magazine=[[People]] |access-date=2019-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817222020/http://www.people.com/people/mariah_carey/biography/ |archive-date=2016-08-17 |quote=Date of Birth: March 27, 1969 }}&lt;/ref&gt;}} [[Хантингтон (Нью-Йорк)|Хантингтонда]], [[Лонг-Айленд]]та, [[Нью-Йорк (штат)|штате Нью-Йорк]] штатында, АҠШ-та тыуған. Ул [[Ирландия|ирланд]] сығышлы элекке [[опера]] йырсыһы третий и младший ребёнок Патрисия Хикиҙың ({{lang-en|Patricia Hickey}}; 1937—2024) һәм афроамерика һәм [[Венесуэльцы|венесуэла сығышлы]] аэронавигация инженеры Альфред Рой Кэриҙың ({{lang-en|Alfred Roy Carey}}) өсөнсө һәм кинйә балаһы&lt;ref&gt;Shapiro, pg. 16.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мэрайяға өс йәш булғанда, ата-әсәһе айырылыша&lt;ref&gt;Shapiro, pg. 19-20.&lt;/ref&gt;. Хантингтонда йәшәгәндә, күрше расистар, фаразлауҙар буйынса, уларҙың эттәрен ағыулай һәм ғаилә машинаһын яндыра. Ата-әсәһе айырылышҡандан һуң, ҡыҙ атаһы менән бик аҙ осраша, ә әсәһе ғаиләне тәьмин итеү өсөн бер нисә эштә эшләй. Мэрайя ваҡытының күп өлөшөн өйҙә яңғыҙ үткәрә һәм яйлап музыка менән шөғөлләнә башлай. Ул әсәһе йырлаған ''[[Верди]]ҙың «[[Риголетто]]»'' операһының фрагментын итальян телендә ҡабатлағандан һуң, өс йәшендә йырлай башлай&lt;ref&gt;Shapiro, pg. 18-19.&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ Патрисия кинйә ҡыҙына йыр дәрестәре бирә башлай.

Мэрайя [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатыны]]ң Гринлаун ҡалаһында Харборфилдс урта мәктәбен тамамлай. Урындағы тауыш яҙҙырыу студияһында демонстрацион яҙҙырыу өҫтөндә эшләгәнлектән, ул йыш ҡына дәрестәргә йөрөмәй; шуға күрә класташтары уға «Мираж» ҡушаматы бирә&lt;ref&gt;Shapiro, pg. 31.&lt;/ref&gt;. Уның Лонг-Айлендта эшләүе Гевин Кристофер ({{lang-en|Gavin Christopher}}) һәм уның менән берлектә үҙенең демо-кассетаһы өсөн материал яҙған [[Бен Маргулис]] ({{lang-en|Ben Margulies}}) менән хеҙмәттәәшлек итеү мөмкинлеген бирә. Нью-Йоркҡа күскәндән Һуң, Мэрайя торлаҡ өсөн ҡуртым хаҡын түләү һәм матурлыҡ мәктәбендә 500 сәғәтлек курстарҙы тамамлау өсөн генә тулы булмаған эш көндәре эшләй&lt;ref&gt;Handelman, David. «Miss Mariah». ''[[Cosmopolitan]]''. December 1997.&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә ул Пуэрто-Рико йырсыһы Бренда К.Старрҙың (Brenda K. Starr) бэк-вокалисы була.

1988 йылда Мэрайя кисә барышында ул ваҡытта [[Columbia Records]] тауыш яҙҙырыу компанияһы етәксеһе булған Томми Моттоланы осрата. Ул Бренда К.Старрҙан Кэриҙың демояҙмаһын ала. Моттола байрамдан киткәндә кассетаны тыңлай, һәм башҡарыуҙы һоҡланып ҡабул итә, шунан Һуң ул Мэрайяны эҙләп кире килә, ләкин уны осратмай. Шулай ҙа Моттола йәш йырсыны эҙләп таба һәм уның менән контракт төҙөй.

== Карьераһы ==

=== 1990—1994: ''Mariah Carey'', ''Emotions'', ''Music Box'', ''Merry Christmas'' ===
[[Файл:Mariah Carey 1990 cropped.jpg|thumb|слева|160px|1990 йылда]]
Уның ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' дебют альбомынан «[[Vision of Love]]», «[[Love Takes Time]]», «[[Someday (песня Мэрайи Кэри)|Someday]]» һәм «[[I Don’t Wanna Cry]]» синглдары америка чарттарында беренсе урынды биләй һәм ул йондоҙға әйләнә. 1991 йылда Кэри «Иң яҡшы яңы башлаған башҡарыусы» һәм «Иң яҡшы поп-вокалистка» булараҡ үҙенең беренсе «Грэмми» премияһын ала&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtv.ru/idols/m/mariah_carey.wbp |title=Исполнитель — Mariah Carey // Кумиры на MTV.ru |access-date=2008-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080218102212/http://www.mtv.ru/idols/m/mariah_carey.wbp |archive-date=2008-02-18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 17 сентябрендә Мэрайя үҙенең икенсе, [[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]], альбомын сығара. Ул ҙур жанр төрлөлөгө, госпел, заманса ритм-н-блюз, соул, шулай уҡ 1950—1970 йылдарҙағы балладалар йоғонтоһон кисереүе менән, айырылып тора. Альбом тәнҡитселәрҙең ҡатнаш баһаһын ала.

[[1993 йыл]]дың июнендә Ул Моттолаға кейәүгә сыға. Шул уҡ йылда ул ''[[Music Box (альбом)|Music Box]]'' альбомын сығара. Был альбомда «Without You», «Anytime You Need A Friend» һәм «Hero» кеүек йырҙар бар, һәм ул бөгөнгө көнгә тиклем иң күп һатылған альбом булып ҡала. «Dreamlover» беренсе синглы 9 аҙна дауамында америка чарттарында беренсе урынға сыға. Киләһе «Hero» йыры ла чарттарҙа беренсе урынды биләй һәм иң танылған йырҙарының береһе була.

1994 йылдың ҡышы Кэри [[Merry Christmas (альбом)|Merry Christmas]] раштыуа йырҙары альбомын сығара.

=== 1995—2000: ''Daydream'', ''Butterfly'' һәм ''Rainbow'' ===
1995 йылдың 3 октябрендә Кэриҙың бишенсе студия альбомы — ''[[Daydream]]'' сыға. ''Daydream'' Кэриҙың өлгөргән тауышҡа һәм жанр төрлөлөгөнә күсеүен символлаштыра: йырсы [[Хип-хоп (музыка жанры)|хип-хоп]] музыкаһының стилистик элементтарын ҡуллана. Был Моттола менән айырылышыуына тиклемге һуңғы альбом була.

Альбомы сығыр алдынан АҠШ-та уның беренсе ҙурлыҡтағы туғыҙынсы хиты булған «[[Fantasy (песня Мэрайи Кэри)|Fantasy]]» синглы сыға&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/list/6106408/mariah-carey-25-top-billboard-hits-hot-100-chart |title=Mariah Carey’s 25 Top Billboard Hit Songs {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2014-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605185707/http://www.billboard.com/articles/list/6106408/mariah-carey-25-top-billboard-hits-hot-100-chart |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. «Fantasy» башҡарыусылар араһында [[Billboard Hot 100]] чартында [[Список рекордов Billboard Hot 100|беренсе урынды биләгән дебюты]] беренсе сингл була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2015/09/11/justin-biebers-new-single-is-just-the-23rd-song-to-debut-at-number-one/|title=Only 23 Songs Have Ever Debuted At Number One, Including Bieber's Latest|publisher=Forbes.com|author=Hugh McIntyre|lang=en|date=2015-09-11|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421044849/https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2015/09/11/justin-biebers-new-single-is-just-the-23rd-song-to-debut-at-number-one/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Американың [[Boyz II Men]] ритм-н-блюз төркөмө менән берлектә яҙҙырылған «[[One Sweet Day]]» йыры ла шундай уҡ ҡаҙаныш менән билдәләнә: сингл Billboard Hot 100 рейтингында беренсе урынды биләй һәм рекордлы 16 аҙна дауамында беренсе урынды биләй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6523874/uptown-funk-macarena-longest-leading-hot-100-no-1s |title='Uptown Funk!,' 'Macarena,' 'One Sweet Day' &amp; More: The Longest-Leading No. 1s Ever on the Hot 100 {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2016-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112214921/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6523874/uptown-funk-macarena-longest-leading-hot-100-no-1s |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1999 йылда Billboard баҫмаһы «One Sweet Day» йырын, 1990-сы йылдарҙың төп хиттары рейтингында беренсе урынға ҡуя, композицияны «Ун йыллыҡ йыры» тип атай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5937560/march-16-1996-mariah-carey-boyz-ii-mens-one-sweet-day-makes |title=March 16, 1996: Mariah Carey, Boyz II Men’s 'One Sweet Day' Makes History On Hot 100 {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112035811/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5937560/march-16-1996-mariah-carey-boyz-ii-mens-one-sweet-day-makes |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Үҙ сиратында, альбомдың өсөнсө, «Always Be My Baby», синглы Кэриҙың юғары дебюттарға һәм коммерция яғынан уңышлы ынтылышын дауам итә

Йыр [[Billboard Hot 100]]та беренсе аҙнала уҡ икенсе юлды биләй, был үҙенсәлекле ҡаҙаныш булып тора, һәм, ахыр сиктә, йырсының америка чартында беренсе урынды биләгән ун беренсе йыры була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://jezebel.com/mariah-carey-performs-always-be-my-baby-in-classic-mari-1577403228 |title=Mariah Carey Performs 'Always Be My Baby' in Classic Mariah Fashion |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222152152/http://jezebel.com/mariah-carey-performs-always-be-my-baby-in-classic-mari-1577403228 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

1996 йылда 38-се йыллыҡ «Грэмми» тантанаһында ''Daydream'' алты номинацияға эйә була, әммә бер категориялала ла еңмәй.

[[Файл:Mariah Carey13 Edwards Dec 1998.jpg|thumb|200px|«I Still Believe» клубын төшөрөү, 1998 йылдың декабре]]

Артабанғы альбомдары менән Кэри, шул иҫәптән үҙенең эштәренә яңы жанрҙар индереп, үҙенең музыкаль яңғырашын тулыһынса контролдә тота башлай 1997 йылдың уртаһында Кэри Үҙенең Киләһе butterfly альбомы өсөн материал яҙҙыра башлай[27].

&lt;ref&gt;{{книга|автор=Nickson, Chris.|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick/page/164|место=Нью-Йорк|год=1998|страницы=164|издательство=St. Martin's Griffin|isbn=978-0-312-19512-0}}&lt;/ref&gt;. 1997 йылдың уртаһында Кэри уның киләһе ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' альбомы өсөн материал яҙҙыра башлай&lt;ref name=&quot;nickson40&quot;&gt;{{книга|автор={{не переведено 5|Chris Nickson|Nickson, Chris|en}}.|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick/page/157|год=1998|место=[[Нью-Йорк]]|страницы=157|издательство=St. Martin's Griffin|isbn=978-0-312-19512-0}}&lt;/ref&gt;. Альбом 1997 йылдың сентябрендә сыға һәм тәнҡитселәрҙең ыңғай баһаһын ала. Альбом яҙҙырыу өсөн ул хәҙерге заман хип-хоп йондоҙҙарынан, шул иҫәптән [[Puff Daddy]] һәм [[Мисси Эллиот]]тан ярҙам һорай. Альбом, уның уңышы элекке дисктар менән сағыштырғанда бер аҙ кәмерәк булһа ла, америка чарттарында беренсе урынға сыға. «Honey» синглы өс аҙна, ә «My All» — аҙна дауамында исемлектең юғары юлында тора.

Шуға ҡарамаҫтан, Кэри элекке стиленә әйләнеп ҡайтмай. Киләһе ''#1s'' (америка чарттарында беренсе урынды биләгән 14 синглы йыйынтығы) альбомы өсөн ул [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]], [[Уитни Хьюстон]] һәм [[Brian McKnight|Брайан Макнайт]] менән тректар яҙҙыра.

1999 йылда актёрлыҡ курстарын үткәндән һуң, Кэри [[Рене Зеллвегер]] һәм [[О'Доннелл, Крис|Крисом О’Доннелл]] менән «The Bachelor» (''Холостяк'') фильмында төшә. Шул уҡ йылда ул ''Rainbow'' тигән киләһе студия альбомын сығара. «Heartbreaker» беренсе синглы америка чарттарында беренсе урынды биләй. Йыр төшөрөү өсөн бер нисә миллион доллар тотонолған видеоклип менән оҙатыла. Беренсе синглдың уңышына ҡарамаҫтан, альбом табыныусыларҙың күңелен ҡыра һәм тәнҡитселәр тарафынан тар-мар ителә. Уларҙың күбеһе, айырылышҡандарынан һуң йырсы менән Моттола араһындағы мөнәсәбәт боҙолоу сәбәпле, Кэри контракт шарттарын мөмкин тиклем тиҙерәк үтәү өсөн яңы альбом сығарырға ашыға, тип раҫлай.

=== 2001—2004: ''Glitter'', ''Charmbracelet'', шәхси һәм һөнәри проблемалары ===
1999 йылдың декабрендә Кэри [[Billboard]] баҫмаһы тантанаһында ''«[[Billboard Music Awards|Артист десятилетия]]»'' наградаһын ала, ә 2000 йылдың июлендә [[World Music Awards]] премияһында ''«Самая продаваемая исполнительница тысячелетия»'' махсус наградаһы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.montecarloresort.com/awards/00/w00res00.htm |title=Winners of the WORLD MUSIC AWARDS — may 2000 |access-date=2000-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20001015144058/http://www.montecarloresort.com/awards/00/w00res00.htm |archive-date=2000-10-15 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Columbia Records лейблы етәкселеге менән шәхси һәм профессиональ мәнфәғәттәр конфликты Мэрайяны яҙҙырыу компанияһын ташлап китергә мәжбүр итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, йырсы 1997 йылда уҡ, Томми Моттола менән айырылышыу процесы тамамланғас, Columbia менән үҙенең профессиональ мөнәсәбәттәрен өҙөргә йыйынған була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://articles.latimes.com/2001/mar/23/business/fi-41606 |title=Mariah Carey Expected to Leave Label —latimes |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083259/http://articles.latimes.com/2001/mar/23/business/fi-41606 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2001 йылдың яҙында [[Los Angeles Times]] бер нисә тауыш яҙҙырыу компанияһының Мэрайя Кэри менән хеҙмәттәшлек итеү буйынса ҡыҙыҡһыныуын хәбәр итә. Ахыр сиктә күп кенә лейбл етәкселәре, йырсы менән контракт төҙөү өсөн етерлек сумма бирә алмаясаҡтарын аңлап, сауҙа һуғышына инеүҙән баш тарта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://articles.latimes.com/2001/apr/03/business/fi-46231 |title=Carey Reportedly Signs 4-Album, $80-Million Virgin Records Deal — latimes |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083426/http://articles.latimes.com/2001/apr/03/business/fi-46231 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Әммә 2001 йылда финанс шарттары [[Virgin Records]] тауыш яҙҙырыу компанияһына Кэри менән бығаса булмаған 80 миллион долларлыҡ суммаға контракт төҙөргә ҡамасауламай&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1777172.stm |title=BBC News {{!}} MUSIC {{!}} EMI drops Mariah Carey |access-date=2015-01-30 |archive-date=2014-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513053826/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1777172.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Контракт суммаһы музыка индустрияһы тарихында 2001 йылдың йәйенә, ул саҡта америка йырсыһы Уитни Хьюстон Sony [[Sony BMG]] менән 100 миллион долларға килешеү төҙөгәнгә, тиклем рекорд булып ҡала&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/6457972/the-inside-story-of-how-mariah-carey-and-la-reid-reunited-at |title=The Inside Story of How Mariah Carey and L.A. Reid Reunited (at a Fraction of Her Former $80 Million Deal) {{!}} Billboard |access-date=2015-01-30 |archive-date=2015-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202031720/http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/6457972/the-inside-story-of-how-mariah-carey-and-la-reid-reunited-at |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.people.com/people/article/0,,622400,00.html |title=Whitney Signs $100 Million Contract — Whitney Houston : People.com |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222074859/http://www.people.com/people/article/0,,622400,00.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Башҡарыусы үҙенең проекттары өҫтөнән тулы концептуаль һәм ижади контроль ала&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Ул 80-се йылдарҙың бейеү музыкаһы һәм диско-музыка менән рухландырылған саундтрек-альбом яҙҙырырға ҡарар итә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://allmusic.com/album/glitter-r544381 |title=Glitter — Mariah Carey {{!}} Songs, Reviews, Credits, Awards {{!}} AllMusic |access-date=2015-01-30 |archive-date=2011-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110211235556/http://www.allmusic.com/album/glitter-r544381 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бер нисә айҙан һуң, 2001 йылдың июлендә, Кэри физик һәм эмоциональ хәлһеҙләнеүҙән яфалана башлай. Ул үҙенең рәсми сайтында латин башҡарыусыһы [[Луис Мигель]] менән мөнәсәбәттәренең өҙөлөүенә һәм артыҡ арығанлығына зарланып хәбәрҙәр ҡалдыра&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2001/07/28/wcarey28.xml News — Latest breaking UK news — Telegraph]{{Недоступная ссылка|date=сентября 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

2001 йылдың 25 июлендә Мэрайя Кэри нервы һәм эмоциональ өҙлөгөү арҡаһында дауаханаға оҙатыла. Йырсыға үҙенең сығыштарын, атап әйткәндә, «Блеск» проектының реклама кампанияһын һәм телеканалдың егерме йыллығына арналған [[MTV]] концертында сығыш яһауын туҡтатып торорға тура килә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20135079,00.html |title=Diva in Distress : People.com |access-date=2015-12-13 |archive-date=2016-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111162706/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20135079,00.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Mariah Carey Charmbracelet London.jpg|thumb|right|Кэри во время Charmbracelet World Tour ваҡытында]]
2001 йылда Кэри үҙенең ''«[[Glitter (альбом)|Glitter]]»'' яңы альбомынан Һәм саундтрегынан ''Loverboy'' синглын сығара. Тәнҡитселәр альбомды юҡҡа сығара, һәм был Кэриҙың карьераһында беренсе уңышһыҙлыҡ була. Альбом сығарылғандан һуң бер нисә көн үткәс, Кэриҙы билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында дауаханаға оҙаталар.

Virgin менән берлектә эшләүенең киләһе йылында, уның дебют [[фильм]]ы һәм саундтрегы уңышһыҙлыҡҡа осрауы арҡаһында, йырсының популярлығы кәмей. Йырсының шул сәбәпле физик һәм эмоциональ өҙлөгөүе киң билдәлелек ала.

2002 йылдың башында Кэри менән Virgin Records араһындағы килешеү, низағ тыуҙырып, өҙөлә. Хеҙмәттәшлекте тамамлау өсөн рәсми сәбәптәр аталмаһа ла, күп кенә күҙәтеүселәр быға ''Glitter'' альбомының кәм һатылыуы һәм шул уҡ исемле фильмдың халыҡ-ара касса уңышһыҙлығы йоғонто яһаған тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2002/01/24/us/record-label-pays-dearly-to-dismiss-mariah-carey.html?pagewanted=all |title=Record Label Pays Dearly To Dismiss Mariah Carey — NYTimes.com |access-date=2017-09-30 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915065902/http://www.nytimes.com/2002/01/24/us/record-label-pays-dearly-to-dismiss-mariah-carey.html?pagewanted=all |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2002 йылда Кэри [[Universal Music Group|Island Records]] компанияһы менән яңы контракт төҙөй.

=== 2005—2007: ''The Emancipation of Mimi'' менән даны ҡайтыуы ===
[[Файл:Mariah Carey 2005.jpg|thumb|слева|200px|В 2005 году]]
Мэрайя Кэриҙың ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005) Унынсы студия альбомы [[The Neptunes]], [[Уэст, Канье|Канье Уэст]] һәм [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]] кеүек продюсерҙар ҡатнашлығында яҙҙырыла.
''The Emancipation of Mimi'' 2005 йылда Америка Ҡушма Штаттарында иң күп һатылған альбом була. Элиса Гарднер ''[[USA Today]]'' гәзитендә былай тип яҙа: (Snoop Dogg ҡатнашлығында) һәм «Get Your Number» (Джермейн Дюпри менән) «Say Somethin'» кеүек яңы, уйынлы тректар йырсының хип-хопҡа ҡарата дәртен юғалтмауын иҫбатлай. Әммә йырсы ҡоштоң яңыртылған ышанысын балладалар һәм урта темп йырҙары сағылдыра.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.usatoday.com/life/music/reviews/2005-04-11-listen-up_x.htm |title=Mariah rebounds, Garbage is sweet, Will Smith gets lost |work=USA Today |date=2005-04-13 |access-date=2010-02-21 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524034213/http://www.usatoday.com/life/music/reviews/2005-04-11-listen-up_x.htm }}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Mariah Carey in August 2006 3.jpg|thumb|right|Штат Флорида, 7 август 2006 йыл. Мэрайя үҙенең [[The Adventures of Mimi Tour|Adventures of Mimi Tour]] концертында сығыш яһай.]]
''The Emancipation of Mimi'' заманса ритм-н-блюз жанрында ''[[Grammy Award for Best Contemporary R&amp;B Album|Ритм-н-блюз яңы заман жанры]]'' номинацияһында еңеү яулай, ә «[[We Belong Together]]» синглы 48-се «Грэмми» тантанаһында ''[[Grammy Award for Best Female R&amp;B Vocal Performance|Иң яҡшы Ҡатын-ҡыҙ R&amp;B сығышы (вокал)]]'' һәм ''[[Grammy Award for Best R&amp;B Song|Иң яҡшы R&amp;B йыр]]'' наградаларын ала. 14 аҙна дауамында «We Belong Together» йыры Hot 100 чартында беренсе урынды биләй, был уның соло йырсы булараҡ карьераһында рекорд була. Һуңынан «[[Shake It Off (песня Мэрайи Кэри)|Shake It Off]]» йыры икенсе урынға күтәрелә, һәм Мэрайя Кэри Hot 100 чартының тәүге ике баҫҡысын биләгән беренсе соло йырсы була.&lt;ref&gt;Bronson, Fred. [http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-retail-stores-not/4658871-1.html Chart Beat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104025931/http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-retail-stores-not/4658871-1.html |date=2012-01-04 }}. ''Billboard''. April 20, 2002. Retrieved July 19, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bronson, Fred; «The Billboard Book of Number One Hits», pg. 44&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Feldman, Christopher; «The Billboard Book of Number Two Hits»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jeckell, Barry A. [http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053107 «Mariah Matches Hot 100 Milestone»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929150159/http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053107 |date=2007-09-29 }}. ''Billboard''. September 1, 2005. Retrieved June 9, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101203143547/http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053461 Chart Beat]. ''Billboard''. September 1, 2005. Retrieved June 10, 2008.&lt;/ref&gt; 2005 йыл Мэрайя өсөн уңышлы була — уның «[[We Belong Together]]» синглы Hot 100 йыллыҡ йомғаҡлау чартында беренсе урынды биләй,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/charts/yearend_chart_index.jsp |title=Historical Music Chart – 90s Music Chart – 80s Music Chart |publisher=Web.archive.org |date=2007-12-18 |access-date=2010-10-17 |archive-date=2007-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218104131/http://www.billboard.com/bbcom/charts/yearend_chart_index.jsp |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;, ә ''[[The Emancipation of Mimi]]'' [[Nielsen SoundScan]] һатыуҙы иҫәпкә алыу системаһына ярашлы, 2005 йылда бестселлер альбом була.&lt;ref&gt;{{cite web|author=don&amp;amp;#39;t have one|url=http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/2329/week-of-dec-3-2007-will-josh-grobans-noel-be-soundscans-1-album-of-2007-is-santa-jolly/|title=Week Of Dec. 3, 2007: Will Josh Groban's Noel Be SoundScan's No.1 Album of 2007? Is Santa Jolly? – Chart Watch|publisher=New.music.yahoo.com|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688g79yHO?url=http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-of-dec-3-2007-will-josh-grobans-noel-be-soundscans-1-album-of-2007-is-santa-jolly.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2006 йылдың уртаһында Мэрайя Кэри, бер нисә сығышы туҡтатылһа ла, уның карьераһында иң уңышлыһы булған [[The Adventures of Mimi Tour]] концерт турнеһын башлай.&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/26/AR2006102600632.html «Mariah Carey’s Hong Kong Show Canceled»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822114630/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/26/AR2006102600632.html |date=2016-08-22 }}. ''[[The Washington Post|Washington Post]]''. October 26, 2006. Retrieved December 15, 2007.&lt;/ref&gt; 2007 йылда ул ''[[Playboy]]'' журналы март һаны тышлығында кейем кейгән килеш фотосессия үтә.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070108074730/http://www.nypost.com/seven/12312006/gossip/pagesix/modest_mariah_pagesix_.htm «Modest Mariah»]{{Dead link|date=March 2010 |url=http://www.nypost.com/seven/12312006/gossip/pagesix/modest_mariah_pagesix_.htm |id=20070929165808}}. ''[[New York Post]]''. December 31, 2006. Retrieved January 27, 2007.&lt;/ref&gt; Шул уҡ ваҡытта Мэрайя порноактриса [[Mary Carey (pornographic actress)|Мэри Кэри]] псевдонимының йырсының исеме менән оҡшашлығы буйынса ялыу бирә.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6165313.stm |title=Entertainment &amp;#124; Carey battles porn star over name |publisher=BBC News |date=2006-12-09 |access-date=2010-06-30 |archive-date=2009-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091104141230/http://news.bbc.co.uk/2/hi/6165313.stm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,235820,00.html |title=Mariah Carey Battles Porn Star-Turned-Politician Mary Carey Over Stage Name – Business And Money &amp;#124; Business News &amp;#124; Financial News |publisher=Fox News |date=2006-12-11 |access-date=2010-06-30 |archive-date=2009-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526005918/http://www.foxnews.com/story/0,2933,235820,00.html }}&lt;/ref&gt;

2006 йылда ''[[Tennessee (film)|Теннесси]]'' (2008) коммерцияға ҡарамаған фильмында ире менән айырылышҡан һәм атаһын эҙләп ике сәйәхәтсе ағаһына ҡушылған маҡсатҡа ынтылышлы йырсы ролен уйнай. Фильм ҡатнаш баһалар ала, әммә ҡайһы берҙәре, атап әйткәндә, [[Рейтер]], «баһаланып етмәгән һәм бик эффектлы», тип йырсының уйнауын маҡтап яҙа.&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = Mariah Carey surprisingly effective in &quot;Tennessee&quot;
  | last = Farber
  | first = Stephen
  | url = https://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN0154359820080501
  | agency = [[Reuters]]
  | newspaper = The Hollywood Reporter
  | location = New York
  | date = 2008-05-01
  | access-date = 2011-05-23
  | archive-date = 2009-05-05
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20090505083651/http://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN0154359820080501
  }}&lt;/ref&gt;

=== 2007—2009: ''E=MC²'', икенсе никахы һәм ''Memoirs of an Imperfect Angel'' ===
[[2007 в музыке|2007 йылды]]ң яҙы йырсы үҙенең ун беренсе ''[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|E=MC²]]'' студия альбомы өҫтөндә эш башлай&lt;ref&gt;[http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2073 «MARIAH CAREY ANNOUNCES NEW ALBUM E=MC2»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081125161726/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2073 |date=2008-11-25 }} ''MariahCarey.com''.&lt;/ref&gt;.
 
2 апрелдә, «E=MC2» сығыуға ике аҙна ҡалғас, «[[Touch My Body]]» төп синглы йырсының [[Billboard Hot 100|Hot 100]] чартында бөтә ижади карьераһында юғары кимәлдәге ун һигеҙенсе хит була, Америка ''Billboard'' журналы яҙғанса, [[Пресли, Элвис|Элвис Пресли]]ҙы бөтә артистар араһында хиттар һаны буйынса икенсе урынға күсерә&lt;ref&gt;Bronson, Fred. [https://web.archive.org/web/20070217113920/http://www.billboard.com/bbcom/chart_beat/bonus_display.jsp?vnu_content_id=1001736670 «Chart Beat Chat»]. ''Billboard''. December 22, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/23918924/ Mariah Carey surpasses Elvis in No. 1s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416064450/http://www.msnbc.msn.com/id/23918924/ |date=2009-04-16 }}. [[MSNBC]]. April 2, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = Mariah, Madonna eclipse Elvis in Billboard charts
  | last = Pietroluongo
  | first = Silvio
  | url = https://www.reuters.com/article/2008/04/02/us-singles-idUSN0240801220080402
  | agency = [[Reuters]]
  | newspaper = Billboard
  | location = New York
  | date = 2008-04-02
  | access-date = 2011-05-23
  | archive-date = 2011-06-04
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20110604195107/http://www.reuters.com/article/2008/04/02/us-singles-idUSN0240801220080402
  }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Mariah Carey by David Shankbone.jpg|thumb|200px|«Теннесси» фильмы премьераһында, 2008 йылдың апреле]]
2008 йылда ''Billboard'' журналы Мэрайя Кэриға, йырсыны ''Billboard'' Hot 100 чарты тарихында икенсе иң уңышлы башҡарыусы тип атап, «[[Billboard Hot 100 50th Anniversary Charts|бөтә осорҙар буйынса йөҙ артист]]» исемлегендә алтынсы урынды бирә&lt;ref&gt;{{Cite news| url=http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-20.shtml | title=Billboard Hot 100 Chart 50th Anniversary |work=Billboard| access-date=2009-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913150551/http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-20.shtml|archive-date=2008-09-13|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Мэрайя Кэри шулай уҡ халыҡ-ара чарттарҙа ла, АҠШ-тағы кеүек булмаһа ла, уңышҡа өлгәшә. Әлеге ваҡытта Уның Бөйөк Британияла ике хит-синглы, Австралияла ике һәм Канадала алты беренсе дәрәжәле синглы бар. Японияла уның иң уңышлы синглы ил чартында икенсе урынды биләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineweb.com/theones/|title=A Half Century + Of British Number Ones|publisher=Onlineweb.com|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688g8hWMC?url=http://www.onlineweb.com/theones/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onmc.iinet.net.au/trivia/aus_list.htm  |title=Australian Number One Hits |publisher=Web.archive.org |access-date=2010-10-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080718171731/http://www.onmc.iinet.net.au/trivia/aus_list.htm |archive-date = 2008-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.wbs.ne.jp/~ms-db/oricon/japan%20no1%20single%2068-.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080622021037/http://www2.wbs.ne.jp/~ms-db/oricon/japan+no1+single+68-.htm|archive-date=2008-06-22 |title=年間最高売上を記録した洋楽シングル(1968年〜2007年) |publisher=.wbs.ne.jp |access-date=2009-10-21}}&lt;/ref&gt;. Мэрайя һәм актёр/комик/рэпер [[Кэннон, Ник|Ник Кэннон]] [[Антигуа]] хосуси утрауында «[[Bye Bye (песня Мэрайи Кэри)|Bye Bye]]» икенсе синглы өсөн музыкаль видеоклип төшөргәндә осраша&lt;ref&gt;[http://www.efluxmedia.com/news_Friends_Shocked_By_Mariah_Careys_Wedding_17122.html. ''E FLux Media''.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Улар 2008 йылдың 30 апрелендә (унда Мэрайяның шәхси биләмәләре булған) [[Windermere Island]] багам утрауында өйләнешә&lt;ref&gt;Liz McNeil. [http://www.people.com/people/article/0,,20198292,00.html EXCLUSIVE: See Mariah &amp; Nick’s Wedding Photo!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707191857/http://www.people.com/people/article/0,,20198292,00.html |date=2011-07-07 }}. ''People''. May 7, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20197441,00.html?xid=rss-topheadlines|title=Nick Cannon Relative Confirms He Married Mariah|last=Dubin|first=Danielle|date=2008-05-02|work=People|access-date=2008-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/688g99DJY?url=http://www.people.com/people/article/0,,20197441,00.html?xid=rss-topheadlines|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.usmagazine.com/nick-cannons-family-confirms-mariah-carey-wedding |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503142429/http://www.usmagazine.com/nick-cannons-family-confirms-mariah-carey-wedding |archive-date=2008-05-03 |title=Nick Cannon's Family Confirms He's Wed Mariah Carey |date=2008-05-02 |publisher=usmagazine.com |access-date=2008-05-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/24413267/|title=Mariah Carey reportedly Married in Bahamas|date=2008-05-02|publisher=MSNBC|access-date=2008-05-08|archive-url=https://www.webcitation.org/688g9xhZA?url=http://today.msnbc.msn.com/id/24413267|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдың октябрендә йырсы [[Long Island Music Hall of Fame]] дан залы исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;{{cite web|author=Long Island Music Hall of Fame|url=http://www.limusichalloffame.org/|title=Home of the L.I. Music Hall of Fame|publisher=Limusichalloffame.org|date=2008-11-30|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gAgpYD?url=http://www.limusichalloffame.org/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Мэрайя [[Сэндлер, Адам|Адама Сэндлер]]ҙың, [[Камео|үҙен-үҙе]] уйнап, ''[[Не шутите с Зоханом]]'' фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;smellperfume&quot;&gt;Patterson, Sylvia. [http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2008/03/16/sv_mariahcarey.xml Mariah Carey: Come in and smell the perfume] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521102005/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2008%2F03%2F16%2Fsv_mariahcarey.xml |date=2008-05-21 }}. ''[[The Daily Telegraph]]''. March 17, 2008. Retrieved March 31, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sampson, Mike. [http://www.joblo.com/index.php?id=16350 «Mariah and Sandler?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927005625/http://www.joblo.com/index.php?id=16350 |date=2007-09-27 }}. JoBlo.com. June 11, 2007.&lt;/ref&gt;.

Мэрайя Кэри 2009 йылдың 20 ғинуарында афроамерикандар араһынан беренсе АҠШ президенты булараҡ ант биргән [[Обама, Барак|Барака Обаманы]]ң инаугурацияһында «[[Hero (песня мэрайи Кэри)|Hero]]» йырын йырлай&lt;ref&gt;{{Cite news
 |title      = MUSIC REVIEW; Music for Many Firsts, Including the First Couple's First Dance
 |last       = Pareles
 |first      = Jon
 |url        = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F03E5DD1F3FF931A15752C0A96F9C8B63
 |newspaper  = [[The New York Times]]
 |location   = New York
 |date       = 2009-01-22
 |access-date = 2011-05-23
|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың 7 июлендә Мэрайя [[Trey Lorenz|Треем Лоренс]] менән бергә Лос-Анджелестағы [[Стейплс-үҙәк]]тә [[Джексон, Майкл|Майклу Джексонды]] хәтерләү сараһында Jackson 5 төркөмөнөң — «[[I'll Be There (песня The Jackson 5)|I’ll Be There]]» хиты версияһын йырлай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.accesshollywood.com/mariah-carey-apologizes-for-emotional-performance-during-jackson-memorial_article_20331?__source=rss|title=Mariah Carey Apologizes For Emotional Performance During Jackson Memorial|publisher=Access Hollywood|date=2009-07-08|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gBXGAz?url=http://www.accesshollywood.com/mariah-carey-apologizes-for-emotional-performance-during-jackson-memorial_article_20331?__source=rss|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Йырсы, америка башҡарыусыһы [[The-Dream]]дың ''[[Love vs. Money]]'' альбомынан «[[My Love (песня The-Dream)|My Love]]» йырында саҡырылған артист сифатында сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Allmusic
  | class = artist
  | id = p62404
  | tab = credits/date-asc/700
  | label = Mariah Carey &gt; Credits
  |accessdate=2011-05-23}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылда Мэрайя яҙыусы [[Sapphire (author)|Sapphireны]]ң ''Push'' романы буйынса төшөрөлгән ''[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]'' фильмында социаль хеҙмәткәр ролен башҡара. Фильм кино тәнҡитселәренән, атап әйткәндә, Мэрайя Кэриҙың уйнауы буйынса, бик күп ыңғай баһа ала&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = Dark horse nominees: Will the Oscars nominate 'Avatar'?
  | last = O'Neil
  | first = Tom
  | url = http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html
  | newspaper = [[Los Angeles Times]]
  | location = Los Angeles
  | date = 2009-10-19
  | access-date = 2011-05-23
  | archive-date = 2012-02-25
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20120225053630/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html
  }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225053630/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html |date=2012-02-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/precious/ |title=Precious: Based on the Novel Push by Sapphire |work=[[Rotten Tomatoes]] |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091030220546/http://www.rottentomatoes.com/m/precious/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, фильмды ''[[Variety]]'' журналы «абсолют-камил» тип атай&lt;ref&gt;{{Cite news |author=By |url=http://www.variety.com/index.asp?layout=festivals&amp;jump=review&amp;id=2471&amp;reviewid=VE1117939367&amp;cs=1 |title=Precious: Based on the Novel 'Push' by Sapphire Movie Review From The Sundance Film Festival |work=Variety |date=2009-01-18 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428125141/http://www.variety.com/index.asp?layout=festivals&amp;jump=review&amp;id=2471&amp;reviewid=VE1117939367&amp;cs=1 }}&lt;/ref&gt;. ''Сокровище'' фильмы [[Сандэнс]] кинофестивалендә һәм [[Международный кинофестиваль в Торонто|Торонто халыҡ ара кинофестиваленд]]ә төп наградалар яулай&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8265281.stm |title=Entertainment &amp;#124; Precious film takes Toronto prize |publisher=BBC News |date=2009-09-20 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001000017/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8265281.stm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.digitalspy.com/movies/a178373/precious-scoops-top-toronto-prize.html|title='Precious' scoops top Toronto prize|publisher=Digital Spy|date=2009-09-21|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gC9rMZ?url=http://www.digitalspy.com/movies/news/a178373/precious-scoops-top-toronto-prize.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = &quot;Precious&quot; wins top Toronto film festival prize
  | last = French
  | first = Cameron
  | url = https://www.reuters.com/article/2009/09/19/us-toronto-awards-idUSTRE58I15F20090919
  | agency = [[Reuters]]
  | location = New York
  | date = 2009-09-19
  | access-date = 2011-05-23
  | archive-date = 2011-02-08
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20110208160508/http://www.reuters.com/article/2009/09/19/us-toronto-awards-idUSTRE58I15F20090919
  }}&lt;/ref&gt;. 2010 йылдың ғинуарында Мэрайя [[Palm Springs International Film Festival|Палм-Спрингс халыҡ-ара кинофестивалендә]] ''Сокровище'' фильмы өсөн ''«Прорыв года»'' номинацияһы буйынса премияға лайыҡ була&lt;ref name=Carey&gt;{{Cite news |author=Daily News Staff |title=Weeks after tipsy awards speech, Mariah Carey pops cork on her own liquor brand, Angel Champagne |url=http://www.nydailynews.com/gossip/2010/01/16/2010-01-16_mariah_launches_new_liquor_label.html |work=Daily News |date=2010-01-17 |location=New York |access-date=2011-07-06 |archive-date=2010-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100121181857/http://www.nydailynews.com/gossip/2010/01/16/2010-01-16_mariah_launches_new_liquor_label.html }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Mariahangels.jpg|thumb|left|upright|Мэрайя Кэри 2009 йылда Лас-Вегаста йырлай]]
2009 йылдың 31 декабрендә Мэрайя Кэри Төньяҡ Америка илдәренә: Ҡушма Штаттарға һәм Канадаға үҙенең етенсе [[Angels Advocate Tour]] концерт турын аса&lt;ref name=&quot;mcpr&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2738|title=Mariah Announces Her &quot;Angels Advocate&quot; tour|date=2009-12-11|access-date=2009-05-03|work=Mariah Carey's Official Website|publisher=Automatic Princess Holdings LLC|archive-url=https://www.webcitation.org/688gEdsBk?url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=2738|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== 2010—хәҙерге осор ===
[[Файл:Mariahparade1.jpg|thumb|left|Мэрайя Кэриҙың [[Magic Kingdom]]да 2010 йылдың 3 декабрендә асыҡ сығышы]]

2010 йылдың авгусында [[The Island Def Jam Music Group|Island Def Jam]] етәксеһе Мэтт Восс [[Сеул]]да үткән пресс-конференцияла [[2 ноябрь]] алты яңы йыр һәм «[[All I Want for Christmas Is You]]» раштыуа классикаһының ремикстарын индергән альбом сығыуын&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2010/08/19/mariah-carey-touches-down-in-brazil/|title=Mariah Carey Touches Down in Brazil|publisher=Rap-Up.com|date=2010-08-19|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gItyzF?url=http://www.rap-up.com/2010/08/19/mariah-carey-touches-down-in-brazil/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; иғлан итә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wenn.com/all-news/carey-returns-with-christmas-album/|title=Carey Returns With Christmas Album|publisher=W.E.N.N|date=2010-08-19|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gJkfTG?url=http://www.wenn.com/all-news/carey-returns-with-christmas-album/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Альбом «[[All I Want for Christmas Is You]]», тип аталасағын һәм алдағы 1994 йылғы мультиплатина лонгплейының — ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' дауамы буласағын әйтә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2010/09/01/exclusive-mariah-carey-christmas-album-title-release-date-revealed/|title=Exclusive: Mariah Carey Christmas Album Title, Release Date Revealed|publisher=Rap-Up.com|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gLIt97?url=http://www.rap-up.com/2010/09/01/exclusive-mariah-carey-christmas-album-title-release-date-revealed/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мэрайя, бродвей продюсеры [[Marc Shaiman|Марком Шэймен]] менән хеҙмәттәшлек итеп, альбом өсөн бер нисә йыр яҙа. ''Merry Christmas II You'' [[Billboard 200|''Billboard'' 200]], төп чартында беренсе аҙнала 56 000 дана күсермәһе һатылып, дүртенсе урынды биләй, был йырсының ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' раштыуа альбомы күрһәткестәренән юғарыраҡ була. ''Merry Christmas II You'' — йырсының был чарттың тәүге унлығына ингән ун алтынсы альбомы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/news/country-albums-rule-top-three-on-billboard-1004125997.story?tag=hpfeed|last=Caulfield|first=Keith|title=Country Albums Rule Top Three on Billboard 200|date=2010-11-10|work=Billboard|access-date=2010-11-11|archive-date=2010-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20101114060540/http://www.billboard.com/news/country-albums-rule-top-three-on-billboard-1004125997.story?tag=hpfeed|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Альбом [[Top R&amp;B/Hip-Hop Albums|R&amp;B/Hip-Hop Albums]] чартында беренсе урынды биләй, был тарихта рекордҡа өлгәшкән икенсе раштыуа альбомы була,&lt;ref name=&quot;http&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=3017|title=Official Site and Honey B. Fly Fan Club for Mariah Carey news.news|publisher=Mariahcarey.com|access-date=2010-12-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gM122C?url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=3017|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ ул байрам Holiday Albums Chart чартында беренсе урынды биләй.&lt;ref name=&quot;MCIIY sales MC.com&quot;&gt;{{Cite web |url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=3011 |title=«Merry Christmas II You» debuts at No.1 on Billboard Charts |access-date=2010-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114122112/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=3011 |archive-date=2010-11-14 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2010 йылдың майында Мэрайя Кэри, сирләүе сәбәпле, планлаштырылған ''[[For Colored Girls]]'' (адаптации пьесы ''[[For Colored Girls Who Have Considered Suicide When the Rainbow Is Enuf]]'') фильмында төшөүҙән баш тарта.&lt;ref&gt;[http://www.usmagazine.com/moviestvmusic/news/mariah-carey-drops-out-of-film-due-to-medical-reasons-2010275 «Mariah Carey Drops Out of Film Due to Medical Reasons»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028065507/http://www.usmagazine.com/moviestvmusic/news/mariah-carey-drops-out-of-film-due-to-medical-reasons-2010275 |date=2011-10-28 }}, ''Us'', May 27, 2010&lt;/ref&gt; 2010 йылдың 28 октябрендә, төрлө ғәйбәттәрҙән һуң, йырсы үҙенең йөклө булыуын әйтә. что роды состоятся весной 2011 йылдың яҙы бәпес тыуа, ти. Мэрайя Кэри һәм Ник Кэннон туйҙан һуң бала көтһә лә, өмөттәре аҡланмай ҡалған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2010/10/28/mariah-carey-im-pregnant_n_775223.html|title=Mariah Carey: I'm Pregnant!|work=Huffington Post|access-date=2010-12-16|archive-url=https://www.webcitation.org/688gMcwar?url=http://www.huffingtonpost.com/2010/10/28/mariah-carey-im-pregnant_n_775223.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2011 йылдың 30 апрелендә, өс йылдан, Мэрайя [[Кесарево сечение|кесарева сечение]] ярҙамында игеҙәктәрен тыуҙыра.&lt;ref&gt;[http://www.eonline.com/uberblog/b239514_mariah_carey_nick_cannon_welcome_twins.html «Mariah Carey and Nick Cannon Welcome Twins!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628234634/http://www.eonline.com/uberblog/b239514_mariah_carey_nick_cannon_welcome_twins.html |date=2011-06-28 }}. ''E!''. April 30, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://celebritybabies.people.com/2011/04/30/mariah-carey-nick-cannon-welcome-twins/ «Mariah Carey &amp; Nick Cannon Welcome Twins»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815114528/http://celebritybabies.people.com/2011/04/30/mariah-carey-nick-cannon-welcome-twins/ |date=2011-08-15 }}. ''People''. April 30, 2011.&lt;/ref&gt; Яңы тыуған бәпестәргә, актриса [[Мэрилин Монро]] хөрмәтенә Монро, тип, һәм Ник өйләнешеү тәҡдимен мароккан стилендәге бүлмәлә биргәнлектән, Мароккан Скотт, тип исемләйҙәр; Скотт — Ник Кэннондың икенсе исеме һәм өләсәһенең фамилияһы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://marquee.blogs.cnn.com/2011/05/04/mariah-carey-and-nick-cannon-reveal-baby-names/|title=Mariah Carey and Nick Cannon reveal baby names|date=2011-05-04|publisher=CNN Entertainment|author=Denise Quan|archive-url=https://www.webcitation.org/688gNccTq?url=http://marquee.blogs.cnn.com/2011/05/04/mariah-carey-and-nick-cannon-reveal-baby-names/|archive-date=2012-06-03|access-date=2014-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://abcnews.go.com/Entertainment/mariah-carey-reveals-twins-names-moroccan-monroe/story?id=13510675 «Mariah Carey Names Twins Moroccan, Monroe: What Will They Do for Mother’s Day?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717102220/http://abcnews.go.com/Entertainment/mariah-carey-reveals-twins-names-moroccan-monroe/story?id=13510675 |date=2011-07-17 }}. ''ABC News''. May 4, 2011.&lt;/ref&gt;

[[Файл:MariahGMA cropped.jpg|thumb|200px|2014 йыл]]дың
[[11 февралендә]] [[Home Shopping Network|HSN]] биргән интервьюһында йырсы, [[Тони Беннетт]]тың ''«Duets»'' альбомы өсөн вның менән дуэт яҙҙырғаны тураһында белдерә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZVFpEZlNitBmEnn|title=Mariah Daily Journal|publisher=Mariahjournal.com|access-date=2011-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/68WHKyS2e?url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZVFpEZlNitBmEnn|archive-date=2012-06-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]] һәм Мэрайя «Save the Day» тигән мәрхәмәтлек йырын ижад итә, һәм уны [[Свифт, Тейлор|Тейлор Свифт]], [[Блайдж, Мэри Джей|Джей Блайдж]] һәм [[R. Kelly]] менән башҡара.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZyEEEAybNElDvBF|title=Mariah Daily Journal|publisher=Mariahjournal.com|access-date=2011-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/68WHKyS2e?url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZyEEEAybNElDvBF|archive-date=2012-06-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Балалары тыуғандан һуң, Ник Кэннон ''Billboard''ҡа интервьюһында Мэрайя студияла яңы альбом өҫтөнән эшләй башлағанын әйтә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story#/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story|title=Nick Cannon, Mariah Carey, Working on New Album|last=Lipshutz|first=Jason|work=Billboard|date=2011-05-13|access-date=2011-05-15|archive-date=2011-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516041415/http://www.billboard.com/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story#/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ул былай ти: «Мэйрайя ижади процесҡам мөкиббән сумған, беҙҙең балалар бүлмәһендә студия бар, һәм, ғөмүмән, [йөклөлөк] уны төрлө кимәлдә тулыһынса рухландырҙы. Һеҙ мотлаҡ Мэрайяның музыкаль яҡтан яңы һәм феноменаль әйберен тыңларға теләйһегеҙ», һәм Кэри йыл аҙағына яңы альбом сығарырға ниәтләүен раҫлай.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2011/05/15/2011-05-15_mariah_carey_planning_to_release_a_new_album_this_year_singer_recorded_it_while_.html|title=Mariah Carey Planning to Release Album this Year|last=Perricone|first=Kathleen|work=[[Daily News (New York)|Daily News]]|publisher=[[Mortimer Zuckerman]]|date=2011-05-16|access-date=2011-05-15|archive-url=https://www.webcitation.org/688gPY8OO?url=http://articles.nydailynews.com/2011-05-15/entertainment/29566889_1_imperfect-angel-nick-cannon-twins|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2015 йылда Кэри [[Sony Music Entertainment]] компанияһы идара иткән [[Epic Records]] лейблы менән яңы контракт төҙөй.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; [[2015 йыл]]дың 18 майыында Кэри ''«[[Number 1 to Infinity]]»'' иң яҡшы хиттарының компиляцияһын яңынан сығара.

2015 йылдың 5 авгусында&lt;ref name=autogenerated3&gt;{{Cite web|url=http://ivona.bigmir.net/|title=Главная|publisher=Ivona|access-date=2016-05-30|archive-date=2016-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529183835/http://ivona.bigmir.net/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мэрайя Кэри Голливуд бульвары 6270 адресы менән, Голливуд Дан аллеяһы йондоҙона лайыҡ була. Уның йондоһоноң һаны — 2556&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;.

== Шәхси тормошо ==
[[Файл:Mariah Carey with her children.jpg|upright=1.0|thumb|Кэри 2019 йылда игеҙәктәре менән]]
1993-1998 йылдарҙа Кэри музыкаль продюсер Томми Мотолла менән никахта була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://people.com/people/article/0,,20122408,00.html|title=Swan Song|publisher=People|author=Steve Dougherty|lang=en|date=1997-06-16|access-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625192542/http://people.com/people/article/0,,20122408,00.html|archive-date=2015-06-25}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдан 2016 йылға тиклем Кэри актёр һәм музыкант [[Кэннон, Ник|Ником Кэннон]] менән ғаилә булып йәшәй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/music/2008-05-02-518867847_x.htm|title=Reports: Mariah Carey marries actor Nick Cannon|author=Nekesa Mumbi Moody.|date=2008-03-05|publisher=USA TODAY|lang=en|access-date=2013-10-09|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013112015/http://usatoday30.usatoday.com/life/music/2008-05-02-518867847_x.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1586974/mariah-carey-nick-cannon-wedding-photo-released.jhtml|title=It's Official! Mariah Carey, Nick Cannon Wedding Photo, Comments Are Released|author=Chris Harris.|date=2008-05-07|publisher=mtv.com|lang=en|access-date=2013-10-09|archive-date=2011-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110122034018/http://www.mtv.com/news/articles/1586974/mariah-carey-nick-cannon-wedding-photo-released.jhtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Элекке ирле-ҡатынлының игеҙәк балалары — улы Мароккан Скотт Кэннон һәм ҡыҙы Монро Кэннон (2011 йылдың 30 апреле тыуғандар) бар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wday.ru/wdaily/zvezdy/_article/mjerajya-kjeri-rodila-dvojnyu/|title=Певица Мэрайя Кэри родила двойню|date=2011-05-01|publisher=wday.ru|access-date=2011-05-01|archive-date=2011-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504011743/http://wday.ru/wdaily/zvezdy/_article/mjerajya-kjeri-rodila-dvojnyu/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lifenews.ru/news/57502|title=Певица Мэрайя Кэри родила двойню|date=2011-05-01|publisher=LifeNews|access-date=2011-05-01|archive-url=https://www.webcitation.org/688gkyecf?url=http://www.lifenews.ru/news/57502|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://argumentiru.com/showbiz/2011/05/104888
 |title       = Певица Мэрайя Кэри родила двойню
 |author      =
 |date        = 2011-05-01
 |work        = Шоу-бизнес
 |publisher   = [[Аргументы.ру]]
 |access-date  = 2013-06-13
 |lang        =
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/688gno6l8?url=http://news.argumenti.ru/showbiz/2011/05/104888
 |archive-date = 2012-06-03
 |url-status    = live
}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 21 ғинуарында киң мәғлүмәт сараларында Кэри 2015 йылдың июненән бирле осрашҡан миллиардер Джеймс Пакер менән никахлашҡан тигән хәбәр баҫыла&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date = 2016-01-22|title = Mariah Carey -- I'M ENGAGED!!!|url = http://www.tmz.com/2016/01/21/mariah-carey-engaged-james-packer/|publisher = http://www.tmz.com|archive-date = 2016-01-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20160122043634/http://www.tmz.com/2016/01/21/mariah-carey-engaged-james-packer/|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. В октябре 2016 года пара распалась&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/|title=IMDb - Movies, TV and Celebrities|publisher=IMDb|access-date=2017-05-13|archive-date=2014-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20141125060128/http://german.imdb.com/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың деабренән 2023 йылдың декабренә тиклем Кэри бейеүсе Брайан Танака менән осраша&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.elle.ru/celebrities/novosty/brayan-tanaka-priznalsya-v-lyubvi-meraye-keri/|title=Брайан Танака признался в любви Мэрайе Кэри|publisher=Elle.ru|lang=ru|date=2016-12-06|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730105826/http://www.elle.ru/celebrities/novosty/brayan-tanaka-priznalsya-v-lyubvi-meraye-keri/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://7days.ru/lifestyle/family/merayyu-keri-brosil-molodoy-lyubovnik.htm|title=Мэрайю Кэри бросил молодой любовник|publisher=7дней.ру|lang=ru|date=2017-04-10|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730110306/http://7days.ru/lifestyle/family/merayyu-keri-brosil-molodoy-lyubovnik.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың июлендә киң мәғлүмәт сараларында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=fedpress.ru/news/northern-america/society/1827928|title=Врачи опасаются за здоровье Мэрайи Кэри {{!}} Северная Америка {{!}} ФедералПресс|publisher=ФедералПресс|lang=ru|access-date=2017-07-29|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730072107/fedpress.ru/news/northern-america/society/1827928|url-status=live}}&lt;/ref&gt;,Пакер менән айырылышҡандан һуң, Кэри стресс арҡаһында, 120 килограммға тиклем ауырлыҡ йыйған, тигән хәбәр барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мэрайя Кэри сильно изменилась (фото)|url=http://poliksal.ru/raznoe/244692-merayya-keri-silno-izmenilas-foto.html|publisher=Поликсал.ру - Только эксклюзивные новости|access-date=2017-07-29|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730072758/http://poliksal.ru/raznoe/244692-merayya-keri-silno-izmenilas-foto.html|archive-date=2017-07-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

2024 йылдың авгусында Кэриҙың 87 йәшлек әсәһе, Патриша, һәм 63 йәшлек өлкән апаһы, Элисон, бер үк көндә вафат була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://people.com/mariah-carey-mom-patricia-sister-alison-both-died-same-day-exclusive-8701561/ |title=Mariah Carey Confirms Her Mom Patricia and Sister Alison Both Died on Same Day: 'My Heart Is Broken' (Exclusive) |archive-date=2024-08-26 |access-date=2024-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826221523/https://people.com/mariah-carey-mom-patricia-sister-alison-both-died-same-day-exclusive-8701561 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Мәрхәмәтлек һәм башҡа коммерция эшмәкәрлеге ==
Мэрайя Кэри филантроп булып тора, Ул бер нисә тапҡыр The Fresh Air Fund кеүек ойошмаларға аҡса бирә. Ул фонд менән 1990-сы йылдар башында хеҙмәттәшлек итә башлай, һәм ярлы райондарҙан килгән балаларға сәнғәтте өйрәнергә мөмкинлек биргән Нью-Йорктың Фишкилл биҫтәһендә балалар лагерына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора. Лагерь, «балаларға йомарт ярҙам күрһәткәне өсөн», ''Мэрайя Лагеры'' тип атала,&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080420131226/http://www.freshair.org/summercamp.asp «Fresh Air Fund Summer Programs: Summer Camping»].&lt;/ref&gt; позже, она получила награду ''Congressional Horizon Award'' за благотворительную работу в пользу молодёжи.&lt;ref&gt;[http://www.mtv.com/news/articles/1426935/19990413/carey_mariah.jhtml «Mariah Carey to Receive Congressional Award for Charity Efforts»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131074113/http://www.mtv.com/news/articles/1426935/19990413/carey_mariah.jhtml |date=2011-01-31 }}. [[MTV|MTV.com]]. April 13, 1999.&lt;/ref&gt; Мэрайя ил эсендә, хәүефле сирҙән яфаланған балаларҙың теләк-хыялдарын тормошҡа ашырыуҙа ярҙам иткән [[Make-A-Wish Foundation]] фонды менән эшләүе буйынса танылыу алған; 2006 йылдың ноябрендә үҙенең «сирле балаларҙың теләктәрен тормошҡа ашырыуҙа экстраординар киң күңеллеге һәм ҙур ярҙамы өсөн» ''«Идол фонда Make-A-Wish Foundation»'' премияһына лайыҡ була.&lt;ref&gt;[http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=187 «Mariah Receives Wish Icon Award»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071005154212/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=187 |date=2007-10-05 }}. MariahCarey.com. November 20, 2006.&lt;/ref&gt; Мэрайя [[Департамент полиции города Нью-Йорка|Нью-Йорк полицияһыны]]ң спорт лигаһында ҡатнаша һәм и вносит пожертвования отделу Нью-йорк пресвитериан госпиталенең [[Акушерство|акушерлыҡ]] бүлегенә хәйер һәм иғәнә бүлә. ''MTV Unplugged'' мини-альбомы менән сауҙа иткәндән алынған килемдең процентын төрлө мәрхәмәтлек учреждениеларына бирә. 2008 йылда [[Всемирная продовольственная программа|«Аслыҡтан азат булыу» бөтә донъя хәрәкәте]] йырсыны Яҡшылыҡ ихтыяры илсеһе тип атаны. Ул ресторандар менән хеҙмәттәшлек иткән был ойошмаға хәйер биргән һәр кемгә на предлагает бесплатно скачать песню «[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|Love Story]]» йырын түләүһеҙ күсереп алырға рөхсәт итә.&lt;ref&gt;{{cite press release
  | publisher = [[Yum! Brands]]
  | date = 2008-09-24
  | title = Yum! Brands Launches World Hunger Relief Campaign To Raise Awareness, Volunteerism and Funds
  | url = http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp
  | access-date = 2011-05-24
  | archive-date = 2011-09-28
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20110928223821/http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp
  }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928223821/http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp |date=2011-09-28 }}&lt;/ref&gt; 2010 йылдың февралендә ''[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]'' фильмы өсөн яҙылған «[[100% (песня)|100 %]]» йыры&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = Mariah Carey will release duet, remix album
  | last = Kennedy
  | first = Gerrick D.
  | url = http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/02/mariah-carey-to-release-duet-remix-album.html
  | newspaper = [[Los Angeles Times]]
  | location = Los Angeles
  | date = 2010-02-26
  | access-date = 2011-05-24
  | archive-date = 2010-03-01
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20100301032622/http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/02/mariah-carey-to-release-duet-remix-album.html
  }}&lt;/ref&gt;[[Зимние Олимпийские игры 2010|2010 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары]] өсөн музыкаль темаларҙың береһе сифатында ҡулланылды; сауҙа итеүҙең барлыҡ килеме [[United States Olympic Committee|АҠШ командаһына]] ебәәрелде.&lt;ref&gt;{{cite press release
  | publisher = [[AT&amp;T]]
  | date = 2010-02-11
  | title = AT&amp;T to Produce Exclusive Soundtrack for Athletes Competing in 2010 Olympic Winter Games
  | url = http://www.att.com/gen/press-room?pid=4800&amp;cdvn=news&amp;newsarticleid=30499
  | access-date = 2011-05-24
  | archive-date = 2011-06-07
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20110607231728/http://www.att.com/gen/press-room?pid=4800&amp;cdvn=news&amp;newsarticleid=30499
  }}&lt;/ref&gt;

1998 йылда ''[[VH1 Divas|Divas Live]]'' мәрхәмәтлек концертында, башҡа йырсы ҡатын-ҡыҙҙар менән бергә, ''Save the Music Foundation'' фондына ярҙам йөҙөнән, иң юғары сифатлы сығыштарының береһе була. Концерт юғары рейтингҡа эйә була, һәм Мэрайя 2000 йылда [[VH1 Divas#Divas 2000|Divas 2000]]дә тағы сығыш яһай. 2007 йылда ''Save the Music Foundation'' үҙенең унынсы байрам кисәһендә мәрхәмәтлек фондына нигеҙ һалынғаны бирле ярҙам иткәне өсөн йырсыға рәхмәт әйтте.&lt;ref&gt;Friedman, Roger. [http://www.foxnews.com/story/0,2933,297570,00.html «Mariah Carey Back: Diva Readies for Dec. 4 Release»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100606064559/http://www.foxnews.com/story/0,2933,297570,00.html |date=2010-06-06 }}.&lt;/ref&gt; Мэрайя Кэри [[Террористические акты 11 сентября 2001 года|2001 йылдың 11 сентябрь террористик актынан]] зыян күргәндәр өсөн аҡса йыйыу маҡсатында милли телевидение алып барған тапшырыуҙар ''[[America: A Tribute to Heroes]]'' акцияһында ҡатнашты, һәм 2001 йылдың декабрендә [[Косово (историческая область)|Косовола]] тыныслыҡ урынлаштырыусы ғәскәрҙәр алдында йырланы.

Мэрайя [[CBS]] бала баҡҡан һәм уллыҡҡа алған ғаиләләрҙәге ысынбарлыҡ тормош тарихтарын документлаштырған ''At Home for the Holidays'' телевизион проектында ҡатнаша,&lt;ref&gt;Duffy, Mike. [https://web.archive.org/web/20040519194438/http://www.freep.com/entertainment/tvandradio/mariah21_20011221.htm «Mariah Carey leads heartfelt holiday special to promote adoption»]. ''[[Detroit Free Press]]''. December 21, 2001.&lt;/ref&gt; шулай уҡ ул Нью-Йорк ҡала хакимиәте менән берлектә дауаханаларҙың Балалар бүлектәренә лә ярҙам итә. 2005 йылда йырсы Лондонда [[Катрина (ураган)|«Катрина» ураганынан]] зыян күреүселәргә ярҙам итеү өсөн ойошторолған [[Live 8 concert, London|Live 8 в Лондоне]] концерттар серияһында ла ҡатнаша. 2008 йылдың авгусында Мэрайя Кэри һәм башҡа артистар, [[Бэбифейс]] һәм [[Рид, Эл-Эй|Эл Эй Рид]] ойошторған «[[Stand Up to Cancer|Яман шешкә ҡаршы тороу]]» акцияһында ҡатнашып, мәрхәмәтлек синглын яҙҙыра. 5 сентябрҙә йырсы ҡатын-ҡыҙҙар телевидениела сығыш яһаны.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.standup2cancer.org/node/1674|title=&quot;JUST STAND UP&quot; STAR-STUDDED CHARITABLE SINGLE SETS PACE FOR STAND UP TO CANCER FUNDRAISING CAMPAIGN &amp;#124; SU2C|publisher=Standup2cancer.org|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gpz5F1?url=http://www.standup2cancer.org/node/1674|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Кэри 2006 йылда беренсе тапҡыр [[Intel]] [[Centrino]] персональ компьютерҙары рекламалаған роликта төшә; артабан [[Claire's]] магазиндар селтәре реклама листовкаларында ҡиммәтле биҙәүестәр һәм аксессуарҙарҙы рекламалай.&lt;ref&gt;Paoletta, Michael.[http://www.azcentral.com/ent/music/articles/0711mimi.html «The branding of Mimi»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831151633/http://www.azcentral.com/ent/music/articles/0711mimi.html |date=2006-08-31 }} ''Billboard''. July 10, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Serpe, Gina. [https://web.archive.org/web/20060322065807/http://www.eonline.com/News/Items/0,1,18479,00.html «Mariah Pulls a J.Lo»]. [[E!|E! Online]]. March 3, 2006.&lt;/ref&gt; Был осорҙа йырсы [[Pepsi]] һәм [[Motorola]]ның берләшкән реклама кампанияһы сиктәрендә, «[[Time of Your Life (рингтон)|Time of Your Life]]» ла индереп, эксклюзив [[рингтон]]дар серияһын яҙҙыра һәм рекламалай.&lt;ref&gt;[http://www.bevnet.com/news/2006/04-19-2006-Mariah_Pepsi.asp «Mariah Carey Hits Perfect Note With Pepsi»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613233103/http://www.bevnet.com/news/2006/04-19-2006-Mariah_Pepsi.asp |date=2011-06-13 }}. [[PR Newswire]]. April 19, 2006.&lt;/ref&gt; [[Арден, Элизабет|Элизабет Арден]] косметик компанияһы менән лицензия килешеүе төҙөй һәм 2007 йылда «[[M (духи)|M]]» атамалы үҙенең генә хушбуйын сығара.&lt;ref&gt;Vineyard, Jennifer and Bland, Bridget. [http://www.mtv.com/news/articles/1528037/20060406/carey_mariah.jhtml?headlines=true «Mariah Wants All Fans to See Her — And Even Smell Like Her»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202105421/http://www.mtv.com/news/articles/1528037/20060406/carey_mariah.jhtml?headlines=true |date=2010-02-02 }}. [[MTV|MTV.com]]. April 6, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Naughton, Julie. [http://www.wwd.com/search/article/116833?page=3&amp;query=MARIAH «Ready for a Revival: More Stars Launch Scents»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212011306/http://www.wwd.com/search/article/116833?page=3&amp;query=MARIAH |date=2008-02-12 }}. [[Women's Wear Daily|WWD]].com. June 22, 2007.&lt;/ref&gt; ''[[Forbes (журнал)|Forbes]]'' журналына ярашлы, Мэрайя Кэри күңел асыу индустрияһында алтынсы иң бай ҡатын-ҡыҙ була, 2007 йылда уның финанс хәле 225 млн $, тип баһалана.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/2007/01/17/richest-women-entertainment-tech-media-cz_lg_richwomen07_0118womenstars_slide_7.html?thisSpeed=30000 «The Richest 20 Women In Entertainment»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730044335/https://www.forbes.com/2007/01/17/richest-women-entertainment-tech-media-cz_lg_richwomen07_0118womenstars_slide_7.html?thisSpeed=30000 |date=2017-07-30 }}. ''[[Forbes (журнал)|Forbes]]''. January 18, 2007.&lt;/ref&gt; 1990-сы йылдар дауамында йырсы үҙенең синглдарына эшләнгән музыкаль видеоклиптарының режиссёры сифатфнда сығыш яһай. Мэрайя [[Мартел, Дайан|Дайаном Мартел]] менән режиссёрлаған «The Roof (Back in Time)» йырына видеоклибын ''Slant'' журналы бөтә заманаларҙың егермеһенән бере, тип атай.&lt;ref&gt;Gonzalez, Ed and Cinquemani, Sal. [http://www.slantmagazine.com/music/features/greatestmusicvideosv.asp «100 Greatest Music Videos — 20 1»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606195152/http://www.slantmagazine.com/music/features/greatestmusicvideosv.asp |date=2011-06-06 }}. ''[[Slant Magazine|Slant]]''. 2003.&lt;/ref&gt; 2008 йылда Кэри вошла в список [[Time 100|йылдың иң абруйлы кешеләре]] исемлегенә индерелә.&lt;ref&gt;[http://www.expressindia.com/latest-news/Sonia-Tata-in-iTime-is-most-influential/304120/ «Sonia, Tata in Time’s most influential list»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505082316/http://www.expressindia.com/latest-news/Sonia-Tata-in-iTime-is-most-influential/304120/ |date=2009-05-05 }}. ''expressindia.com''. May 1, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/worldnews.html?in_article_id=563248&amp;in_page_id=1811 «Tony Blair makes list of 100 most influential people — but there’s no place for Gordon Brown»]. ''[[Daily Mail]]''. May 1, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html «Mariah Carey»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504125409/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html |date=2009-05-04 }}. ''Time''. May 1, 2008.&lt;/ref&gt; 2010 йылдың ғинуарында йырсы [[Twitter]] аша ''Angel Champagne'' яңы [[Розовое вино|алһыу]] шампанскийын сығарғанын хәбәр итә.&lt;ref name=Carey/&gt; 29 ноября 2010 года Мэрайя дебютировала на рекламном телевизионном канале [[Home Shopping Network|HSN]] с коллекциями драгоценностей, обуви и парфюма.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hsn.com/mariah-carey/mariah-carey_c-mc_a-7718_xc.aspx?rid=1831&amp;prev=hp|title=Mariah Carey &amp;#124; Mariah Carey Jewelry, Shoes and Fragrances at|publisher=Hsn.com|date=2011-03-04|access-date=2011-04-04|archive-url=http://www.webcitation.org/688gqlTV0|archive-date=2012-06-03}}&lt;/ref&gt; 2011 йылдың 11 февралендә ул йылдың яңы сығарылған продукттары менән тағы телеканалда күренә.
2016 йылдың апрелендә йырсы үҙенең тауышын һәм аяҡтарын $35 миллионға страховкалауы билдәле була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tmz.com/2016/04/08/mariah-carey-voice-legs-insurance/ |title=Mariah Carey's Body Parts are Worth $70 Million |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412114956/http://www.tmz.com/2016/04/08/mariah-carey-voice-legs-insurance/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Фильмографияһы ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Год
! Оригиналь атамаһы
! Урыҫ атамаһы
! Роле
! class=&quot;unsortable&quot; | Иҫкәрмә 
|-
| 1999
| ''The Bachelor''
| [[Холостяк (фильм, 1999)|Холостяк]]
| Илэна
|
|-
| 2001
| ''Glitter''
| [[Блеск (фильм, 2001)|Блеск]]
| Билли Фрэнк
| Номинация на {{нп5|22nd Golden Raspberry Awards|«Худшая актриса» категорияһында  22-се «Золотая малина»|en}} премияһы.
|-
| 2002
| ''WiseGirls''
| [[Женская логика (фильм, 2002)|Женская логика]]
| Рэйчел
|
|-
| 2003
| ''Death of a Dynasty''
| [[Смерть династии (фильм, 2003)|Смерть династии]]
| Үҙен-үҙе
| [[Камео]]
|-
| 2005
| ''State Property 2''
| [[Собственность государства 2]]
| Дэймдың ҡатыны
|
|-
| 2008
| ''You Don’t Mess with the Zohan''
| [[Не шутите с Зоханом]]
| Үҙен-үҙе
| [[Камео]]
|-
| 2009
| ''Tennessee''
| [[Теннесси (фильм)|Теннесси]]
| Кристал
|
|-
| 2009
| ''Precious''
| [[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]
| Миссис Уисс
| [[Palm Springs International Film Festival|Палм-Спрингс халыҡ-ара кинофестивалендә]] «Прорыв года» премияһы.&lt;ref&gt;[http://blogs.wsj.com/speakeasy/2009/11/24/morning-roundup-mariah-carey-wins-acting-award-robert-pattinson-documentary-macys-thanksgiving-day-parade-re-routed/ «Morning Roundup: Mariah Carey Wins Acting Award»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105221157/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2009/11/24/morning-roundup-mariah-carey-wins-acting-award-robert-pattinson-documentary-macys-thanksgiving-day-parade-re-routed/ |date=2011-11-05 }}. ''[[The Wall Street Journal]]''. November 24, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html «Mariah Carey»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504125409/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html |date=2009-05-04 }}. ''[[Variety]]''. November 23, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; ''Capri Hollywood International Film Festival'' кинофестивалендә икенсе пландағы актриса.&lt;ref name=&quot;carpiaward&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.moejackson.com/2009-mariah-carey-wins-best-supporting-actress-capri-hollywood-film-fest-1229|title=Mariah Carey Wins Best Supporting Actress|work=moejackson.com|date=2009-12-29|access-date=2010-10-22|archive-url=https://www.webcitation.org/688grOlK7?url=http://www.moejackson.com/2009-mariah-carey-wins-best-supporting-actress-capri-hollywood-film-fest-1229|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Номинация — икенсе пландағы иң яҡшы актриса һәм актёрҙар составы өсөн [[Black Reel Awards|Black Reel Award]].&lt;br&gt; [[NAACP Image Award]] номинация — Кинофильмда икенсе пландағы  актрисаны асыу.&lt;br&gt;Номинация — атаҡлы актёрҙар составы өсөн [[АҠШ киноактёрҙары Гильдияһы премияһы]].&lt;br&gt;Номинация — [[Broadcast Film Critics Association Awards 2009|Critics' Choice Awards]] иң яҡшы актёр составы өсөн.
|-
| 2013
| ''The Butler''
| [[Дворецкий (фильм)|Дворецкий]]
| Хэтти
|
|}

=== Сериалдары ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Йыл
! Үҙенә генә хас атамаһы
! Урыҫ атамаһы
! Роле
! class=&quot;unsortable&quot; | Иҫкәрмәләр
|-
| 2002
| ''Ally McBeal''
|[[Элли Макбил|Элли МакБил]]
| Кэнди Кашнип
| «[[Список эпизодов телесериала «Элли Макбил»#Пятый сезон: 2001-02|Игра со спичками]]» (5 сезон, 8 серия)
|-
| 2003
| ''[[The Proud Family]]''
|[[Гордая семья (сериал)|Гордая семья]]
| Үҙен-үҙе
| Ролде тауышландырыу 
|}

== Дискографияһы ==
{{main|Дискография альбомов Мэрайи Кэри|Дискография синглов Мэрайи Кэри}}
{{col-begin}}
{{col-2}}

=== Студия альбомдары ===
* ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' (1990)
* ''[[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]]'' (1991)
* ''[[Music Box (альбом Мэрайи Кэри)|Music Box]]'' (1993)
* ''[[Merry Christmas (альбом)|Merry Christmas]]'' (1994)
* ''[[Daydream (альбом Мэрайи Кэри)|Daydream]]'' (1995)
* ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' (1997)
* ''[[Rainbow (альбом Мэрайи Кэри)|Rainbow]]'' (1999)
* ''[[Glitter (альбом)|Glitter]]'' (2001)
* ''[[Charmbracelet]]'' (2002)
* ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005)
* ''[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|E=MC²]]'' (2008)
* ''[[Memoirs of an Imperfect Angel]]'' (2009)
* ''[[Merry Christmas II You]]'' (2010)
* ''[[Me. I Am Mariah… The Elusive Chanteuse]]'' (2014)
* ''[[Caution]]'' (2018)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.spin.com/2018/10/mariah-carey-new-album-caution-release-date/ |title=Mariah Carey Announces New Album ''Caution'' |author=Will Gottsegen |date=2018-10-15 |website= |publisher=[[Spin (журнал)|Spin]] |access-date=2018-10-17 |lang=en |archive-date=2018-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181015235302/https://www.spin.com/2018/10/mariah-carey-new-album-caution-release-date/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Here for It All]]'' (2025)

{{col-2}}

=== DVD/Видео ===
* ''[[The First Vision]]'' (1991)
* ''[[MTV Unplugged +3]]'' (1992)
* ''[[Here Is Mariah Carey]]'' (1993)
* ''[[Fantasy: Mariah Carey at Madison Square Garden]]'' (1996)
* ''[[Around the World (видео)|Around the World]]'' (1999)
* ''[[Number 1’s (DVD)|Number 1’s]]'' (1999)
* ''[[The Adventures of Mimi (DVD)|The Adventures of Mimi]]'' (2007)
{{col-end}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

=== Комментарийҙар ===
{{комментарийҙар}}

== Әҙәбиәт ==
'''Монографиялар''':
* {{Книга|автор={{Не переведено|Никсон, Крис|Chris Nickson|en|Chris Nickson}}|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick|язык=en|место=N. Y.|издательство=St. Martin’s Griffin|год=1998|страниц=182|isbn=978-0-312-19512-0|ref=Nickson}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация|Тема=Мэрайя Кэри}}
* {{Официальный сайт}}
* {{Allmusic new|тип=artist|номер=p62404|имя=Мэрайя Кэри}}
[[Категория:Мэрайя Кэри| ]]
[[Категория:АҠШ поп-музыканттары]]
[[Категория:XX быуат музыканттары]]
[[Категория:XXI быуат музыканттары]]
[[Категория:АҠШ киноактрисалары]]
[[Категория:American Idol ҡатнашыусылары]]
[[Категория:АҠШ меценаттары]]
[[Категория:АҠШ-тың ритм-н-блюз башҡарыусылары]]
[[Категория:Columbia Records башҡарыусылары]]
[[Категория:«Грэмми» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Золотая малина» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:World Music Awards лауреаттары]]
[[Категория:Def Jam Recordings башҡарыусылары]]
[[Категория:Virgin Records башҡарыусылары]]
[[Категория:Island Records башҡарыусылары]]
[[Категория:АҠШ-тың поп-йырсылары]]
[[Категория:Иң яҡшы яңы башҡарыусыға «Грэмми» премияһы]]
[[Категория:Нью-Йорк штатынан йырсылар]]
[[Категория:АҠШ бейеү музыкаһы музыканттары]]
[[Категория:Echo Pop премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Йырҙар авторҙары Дан залы ағзалары]]
[[Категория:MTV EMA премияһы лауреаттары]]</text>
      <sha1>huvwayc692o88w7tv3zthwd4xl9o0p5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298968</id>
      <parentid>1298967</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T15:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1298968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103308" sha1="lxoc73pzbbfdi48xu7iass5kt3jz15i" xml:space="preserve">{{Шәхес}}
'''Мэра́йя Кэ́ри''' ({{lang-en|Mariah Carey}}; [[27 март]] [[1969 год|1969]], [[Хантингтон (Нью-Йорк)|Хантингтон]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — [[Соединённые Штаты Америки|америка]] [[йырсыһы]], йырҙар авторы, [[музыкаль продюсер]], [[актриса]] һәм [[филантроп]].

1990 йылда [[Columbia Records]] лейблының башҡарма директоры етәкселегендә туғыҙ тапҡыр платина статусын алған ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' дебют альбомын сығара&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=Mariah+Carey&amp;ti=Mariah+Carey#search_section|title=American album certifications – Mariah Carey – Mariah Carey|publisher=[[Американская ассоциация звукозаписывающих компаний|RIAA]]|language=en|access-date=2020-05-19|archive-url=https://archive.today/20200519053933/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=Mariah+Carey&amp;ti=Mariah+Carey%23search_section|archive-date=2020-05-19}}&lt;/ref&gt; һәм ул Америка [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләгән дүрт хит-синглды үҙ эсенә ала. 1993 йылда {{нп5|Tommy Mottola|Томми Моттола|en}} менән никахынан Һәм ''[[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]]'' (1991), ''[[Music Box (альбом Мэрайи Кэри)|Music Box]]'' (1993) и ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' (1994) альбомдарының уңышынан һуң, Мэрайя Кэри Columbia лейблының бөтә тарихында коммерция йәһәтенән иң уңышлы музыкант тип таныла. ''[[Daydream (альбом Мэрайи Кэри)|Daydream]]'' (1995) альбомынан сығарылған «[[One Sweet Day]]» икенсе синглы [[Boyz II Men]] төркөмө менән дуэт музыка тарихына инә: уларҙың уртаҡ йыры [[Список рекордов Billboard Hot 100]] ''Billboard'' чартында рекордлы аҙналар һаны буйынса беренсе урынды биләй. Альбом яҙҙырыу осоронда Мэрайя Кэри әкренләп хип-хоп яғына борола, үҙе өйрәнгән R&amp;B — һәм поп жанрҙарынан ситкә тайпыла башлай. Был үҙгәрештәр ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' (1997) альбомында сағылыш таба. Әйтер кәрәк, ул уҡ ваҡытта йырсы Мотолла менән айырылышып өлгөрә.

2000 йылда Кэри Columbia лейблынан китә һәм [[Virgin Records]] менән 100 миллионлыҡ контракт төҙөй. Беренсе «Блеск» фильмы (2001) сығарылғанға тиклем Мэрайя Кэри эмоциональ һәм физик хәлһеҙлек хәлендә була һәм ныҡ арығанлыҡтан дауаханаға оҙатыла. Фильм һәм альбом уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, Virgin Records лейблы, 50 миллион ваз кискән өсөн бирелә торған аҡса (отступные) түләп, 5 студия альбомының элек ҡул ҡуйылған контрактын һатып ала. Уңышһыҙ осорҙан һуң Мэрайя [[Island Records]] менән мультимиллионлыҡ контракт төҙөй һәм ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005) альбомы менән донъя чарттарында юғары урындарға ҡайта. «[[We Belong Together]]» икенсе синглы 2000-се йылдарҙың иң уңышлы синглы була, һуңынан ''[[Billboard]]'' Billboard журналы уны «Песня десятилетия» тип атай. Мэрайя Кэри, икенсе пландағы актриса сифатында, «[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]» («Хазина», 2009) фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша, шул роле ның Палм-Спрингс Халыҡ-ара кинофестивалендә «Прорыв года» премияһын, [[Black Reel Awards of 2010|Black Reel]] һәм [[NAACP Image Award]] церемонияларында «Икенсе пландағы иң яҡшы актриса» һәм «Кинофильмда икенсе пландағы актрисаны асыу» номинацияларына эйә була.

Кэри музыка тарихында ижад емештәре иң күп һатылған йырсыларҙың береһе булып тора уның дисктары күсермәләре дөйөм тиражы 200 миллиондан ашыу дана һатыла. 1998 йылда ул ун йыллыҡтың иң күп һатылған башҡарыусыһы, Ә 2000 йылда — [[World Music Awards]] церемонияһында мең йыллыҡтың коммерция йәһәтенән иң уңышлы йырсыһы тип таныла.
[[Америка тауыш яҙҙырыу компаниялары ассоциацияһы]] мәғлүмәттәре буйынса, ул коммерцияла уңышы буйынса АҠШ-та ижад күсермәләре 63 миллион дана тираж менән һатылған өсөнсө йырсы. 2008 йылда «[[Touch My Body]]» йыры [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләй, Кэри музыка тарихында был чартта 18 тапҡыр беренсе урынды биләгән берҙән-бер артист була&lt;ref name=&quot;bb02042008&quot; /&gt;. Шулай уҡ ул биш «Грэмми» премияһы лауреаты&lt;ref name=&quot;mcawards&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=Mariah+Carey&amp;title=&amp;year=All&amp;genre=All |title=grammy.com |access-date=2011-02-15 |archive-date=2012-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120925205043/http://www.grammy.com/nominees/search?artist=mariah+carey&amp;title=&amp;year=All&amp;genre=All |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың авгусында йырсы Голливуд &quot;Дан Аллеяһы&quot;ның исемле йондоҙона лайыҡ була&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ok-magazine.ru/stars/news/26627-merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|title = merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|author = Юлия Красновская|work = Новости|date = 2015-08-06|publisher = ok-magazine|access-date = 2015-08-06|archive-date = 2015-08-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20150807141933/http://www.ok-magazine.ru/stars/news/26627-merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың декабрендә «[[All I Want for Christmas Is You]]» йыры 1994 йылғы дебютынан һуң 25 йыл үткәс, [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләй һәм америка хит-парадының 19-сы чарттопперы була (был күрһәткес буйынса Кэри 20 тапҡыр лидер тип иғлан ителгән легендар [[The Beatles]] британ төркөмөнән генә ҡалыша)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://iz.ru/955354/2019-12-17/rozhdestvenskaia-pesnia-meraii-keri-vozglavila-chart-billboard-hot-100 |title=Рождественская песня Мэрайи Кэри возглавила чарт Billboard Hot 100 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2019-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217172636/https://iz.ru/955354/2019-12-17/rozhdestvenskaia-pesnia-meraii-keri-vozglavila-chart-billboard-hot-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AIWFCIY&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8546418/mariah-carey-all-i-want-for-christmas-is-you-number-one|title=Wish Come True: Mariah Carey's 'All I Want for Christmas Is You' Hits No. 1 on Hot 100 After 25-Year Wait|work=Billboard|last=Trust|first=Gary|date=2019-12-16|access-date=2019-12-17|archive-date=2019-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216180915/https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8546418/mariah-carey-all-i-want-for-christmas-is-you-number-one|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Балалыҡ йылдары ==
Мэрайя Кэри 1969 йылдың 27 мартында{{efn|name=Birth date|Хотя в некоторых источниках и указан 1970 год рождения&lt;ref&gt;* {{cite news |last1=Holden |first1=Stephen |title=The Pop Life - Mariah Carey's Debut |url=https://www.nytimes.com/1990/06/13/arts/the-pop-life-987890.html |work=[[The New York Times]] |date=1990-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101111434/https://www.nytimes.com/1990/06/13/arts/the-pop-life-987890.html |archive-date=2018-01-01 |quote=The 20-year-old singer... |access-date=2022-07-01 }}
* {{cite book|author-link=Chris Nickson|last=Nickson|first=Chris|title=Mariah Carey revisited|url=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick|year=1998|publisher=St. Martin's Griffin|location=New York|isbn=978-0-312-19512-0}}
* {{cite book|first=Marc|last=Shapiro|title=Mariah Carey|url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&amp;pg=PA18|year=2001|publisher=ECW Press|isbn=978-1-55022-444-3}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&amp;pg=PA18 |date=20230119181715 }} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&amp;pg=PA18 |title=Источник |access-date=2017-09-30 |archive-date=2023-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119181715/https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&amp;pg=PA18 |url-status=unfit }}
* {{cite magazine |last1=Eliscu |first1=Jenny |title=Mariah After Midnight |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/mariah-after-midnight-2-102924/ |magazine=[[Rolling Stone]] |access-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327221424/https://www.rollingstone.com/music/music-news/mariah-after-midnight-2-102924/ |archive-date=2019-03-27 |date=2006-02-23 |quote=When Patricia Carey gave birth to a seven-pound baby girl at 7:27 A.M. on March 27th, 1970... }}&lt;/ref&gt;, Кэриҙың тыуыуы тураһындағы тыуған ҡалаһындағы иғландар ''{{iw|Long Islander News|The Long-Islander}}'' указывает на 1969 год&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://nyshistoricnewspapers.org/lccn/sn83031119/1969-04-10/ed-1/seq-15/|title=Recent Births Are Announced|newspaper=[[Long Islander News|The Long-Islander]]|location=Huntington, New York|date=1969-04-10|page=2—3|quote=Recent births at Huntington Hospital have been announced as follows{{nbsp}}... March 27 Mariah, Mr. and Mrs. Alfred Carey, Huntington|via=NYS Historic Newspapers|archive-date=2021-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407104122/https://nyshistoricnewspapers.org/lccn/sn83031119/1969-04-10/ed-1/seq-15/|access-date=2022-07-01}}&lt;/ref&gt;, һәм башҡа сығанаҡтар кеүек&lt;ref&gt;* {{cite news |title=Short Takes: Mariah Carey Doing OK at 21 |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-01-21-ca-641-story.html |work=[[Los Angeles Times]] |date=1991-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327220743/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-01-21-ca-641-story.html |archive-date=2019-03-27 |quote=At age 21, she seems... |access-date=2022-07-01 }}
* {{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=sR4Ch1dMe8IC&amp;q=who%27s+who+in+america+mariah+carey+1969&amp;pg=PA275|title=The International Who's Who 2004|edition=67|publisher=[[Europa Publications]]|location=London|year=2003|editor-first=Elizabeth|editor-last=Sleeman|chapter=Carey, Mariah|isbn=978-1-85743-217-6|quote=b. 1969, Long Island, NY|url=https://archive.org/details/internationalwho2004ond}}
* {{cite magazine |title=Mariah Carey - Biography |url=http://www.people.com/people/mariah_carey/biography/ |magazine=[[People]] |access-date=2019-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817222020/http://www.people.com/people/mariah_carey/biography/ |archive-date=2016-08-17 |quote=Date of Birth: March 27, 1969 }}&lt;/ref&gt;}} [[Хантингтон (Нью-Йорк)|Хантингтонда]], [[Лонг-Айленд]]та, [[Нью-Йорк (штат)|штате Нью-Йорк]] штатында, АҠШ-та тыуған. Ул [[Ирландия|ирланд]] сығышлы элекке [[опера]] йырсыһы третий и младший ребёнок Патрисия Хикиҙың ({{lang-en|Patricia Hickey}}; 1937—2024) һәм афроамерика һәм [[Венесуэльцы|венесуэла сығышлы]] аэронавигация инженеры Альфред Рой Кэриҙың ({{lang-en|Alfred Roy Carey}}) өсөнсө һәм кинйә балаһы&lt;ref&gt;Shapiro, pg. 16.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мэрайяға өс йәш булғанда, ата-әсәһе айырылыша&lt;ref&gt;Shapiro, pg. 19-20.&lt;/ref&gt;. Хантингтонда йәшәгәндә, күрше расистар, фаразлауҙар буйынса, уларҙың эттәрен ағыулай һәм ғаилә машинаһын яндыра. Ата-әсәһе айырылышҡандан һуң, ҡыҙ атаһы менән бик аҙ осраша, ә әсәһе ғаиләне тәьмин итеү өсөн бер нисә эштә эшләй. Мэрайя ваҡытының күп өлөшөн өйҙә яңғыҙ үткәрә һәм яйлап музыка менән шөғөлләнә башлай. Ул әсәһе йырлаған ''[[Верди]]ҙың «[[Риголетто]]»'' операһының фрагментын итальян телендә ҡабатлағандан һуң, өс йәшендә йырлай башлай&lt;ref&gt;Shapiro, pg. 18-19.&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ Патрисия кинйә ҡыҙына йыр дәрестәре бирә башлай.

Мэрайя [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатыны]]ң Гринлаун ҡалаһында Харборфилдс урта мәктәбен тамамлай. Урындағы тауыш яҙҙырыу студияһында демонстрацион яҙҙырыу өҫтөндә эшләгәнлектән, ул йыш ҡына дәрестәргә йөрөмәй; шуға күрә класташтары уға «Мираж» ҡушаматы бирә&lt;ref&gt;Shapiro, pg. 31.&lt;/ref&gt;. Уның Лонг-Айлендта эшләүе Гевин Кристофер ({{lang-en|Gavin Christopher}}) һәм уның менән берлектә үҙенең демо-кассетаһы өсөн материал яҙған [[Бен Маргулис]] ({{lang-en|Ben Margulies}}) менән хеҙмәттәәшлек итеү мөмкинлеген бирә. Нью-Йоркҡа күскәндән Һуң, Мэрайя торлаҡ өсөн ҡуртым хаҡын түләү һәм матурлыҡ мәктәбендә 500 сәғәтлек курстарҙы тамамлау өсөн генә тулы булмаған эш көндәре эшләй&lt;ref&gt;Handelman, David. «Miss Mariah». ''[[Cosmopolitan]]''. December 1997.&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә ул Пуэрто-Рико йырсыһы Бренда К.Старрҙың (Brenda K. Starr) бэк-вокалисы була.

1988 йылда Мэрайя кисә барышында ул ваҡытта [[Columbia Records]] тауыш яҙҙырыу компанияһы етәксеһе булған Томми Моттоланы осрата. Ул Бренда К.Старрҙан Кэриҙың демояҙмаһын ала. Моттола байрамдан киткәндә кассетаны тыңлай, һәм башҡарыуҙы һоҡланып ҡабул итә, шунан Һуң ул Мэрайяны эҙләп кире килә, ләкин уны осратмай. Шулай ҙа Моттола йәш йырсыны эҙләп таба һәм уның менән контракт төҙөй.

== Карьераһы ==

=== 1990—1994: ''Mariah Carey'', ''Emotions'', ''Music Box'', ''Merry Christmas'' ===
[[Файл:Mariah Carey 1990 cropped.jpg|thumb|слева|160px|1990 йылда]]
Уның ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' дебют альбомынан «[[Vision of Love]]», «[[Love Takes Time]]», «[[Someday (песня Мэрайи Кэри)|Someday]]» һәм «[[I Don’t Wanna Cry]]» синглдары америка чарттарында беренсе урынды биләй һәм ул йондоҙға әйләнә. 1991 йылда Кэри «Иң яҡшы яңы башлаған башҡарыусы» һәм «Иң яҡшы поп-вокалистка» булараҡ үҙенең беренсе «Грэмми» премияһын ала&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtv.ru/idols/m/mariah_carey.wbp |title=Исполнитель — Mariah Carey // Кумиры на MTV.ru |access-date=2008-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080218102212/http://www.mtv.ru/idols/m/mariah_carey.wbp |archive-date=2008-02-18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 17 сентябрендә Мэрайя үҙенең икенсе, [[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]], альбомын сығара. Ул ҙур жанр төрлөлөгө, госпел, заманса ритм-н-блюз, соул, шулай уҡ 1950—1970 йылдарҙағы балладалар йоғонтоһон кисереүе менән, айырылып тора. Альбом тәнҡитселәрҙең ҡатнаш баһаһын ала.

[[1993 йыл]]дың июнендә Ул Моттолаға кейәүгә сыға. Шул уҡ йылда ул ''[[Music Box (альбом)|Music Box]]'' альбомын сығара. Был альбомда «Without You», «Anytime You Need A Friend» һәм «Hero» кеүек йырҙар бар, һәм ул бөгөнгө көнгә тиклем иң күп һатылған альбом булып ҡала. «Dreamlover» беренсе синглы 9 аҙна дауамында америка чарттарында беренсе урынға сыға. Киләһе «Hero» йыры ла чарттарҙа беренсе урынды биләй һәм иң танылған йырҙарының береһе була.

1994 йылдың ҡышы Кэри [[Merry Christmas (альбом)|Merry Christmas]] раштыуа йырҙары альбомын сығара.

=== 1995—2000: ''Daydream'', ''Butterfly'' һәм ''Rainbow'' ===
1995 йылдың 3 октябрендә Кэриҙың бишенсе студия альбомы — ''[[Daydream]]'' сыға. ''Daydream'' Кэриҙың өлгөргән тауышҡа һәм жанр төрлөлөгөнә күсеүен символлаштыра: йырсы [[Хип-хоп (музыка жанры)|хип-хоп]] музыкаһының стилистик элементтарын ҡуллана. Был Моттола менән айырылышыуына тиклемге һуңғы альбом була.

Альбомы сығыр алдынан АҠШ-та уның беренсе ҙурлыҡтағы туғыҙынсы хиты булған «[[Fantasy (песня Мэрайи Кэри)|Fantasy]]» синглы сыға&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/list/6106408/mariah-carey-25-top-billboard-hits-hot-100-chart |title=Mariah Carey’s 25 Top Billboard Hit Songs {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2014-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605185707/http://www.billboard.com/articles/list/6106408/mariah-carey-25-top-billboard-hits-hot-100-chart |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. «Fantasy» башҡарыусылар араһында [[Billboard Hot 100]] чартында [[Список рекордов Billboard Hot 100|беренсе урынды биләгән дебюты]] беренсе сингл була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2015/09/11/justin-biebers-new-single-is-just-the-23rd-song-to-debut-at-number-one/|title=Only 23 Songs Have Ever Debuted At Number One, Including Bieber's Latest|publisher=Forbes.com|author=Hugh McIntyre|lang=en|date=2015-09-11|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421044849/https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2015/09/11/justin-biebers-new-single-is-just-the-23rd-song-to-debut-at-number-one/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Американың [[Boyz II Men]] ритм-н-блюз төркөмө менән берлектә яҙҙырылған «[[One Sweet Day]]» йыры ла шундай уҡ ҡаҙаныш менән билдәләнә: сингл Billboard Hot 100 рейтингында беренсе урынды биләй һәм рекордлы 16 аҙна дауамында беренсе урынды биләй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6523874/uptown-funk-macarena-longest-leading-hot-100-no-1s |title='Uptown Funk!,' 'Macarena,' 'One Sweet Day' &amp; More: The Longest-Leading No. 1s Ever on the Hot 100 {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2016-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112214921/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6523874/uptown-funk-macarena-longest-leading-hot-100-no-1s |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1999 йылда Billboard баҫмаһы «One Sweet Day» йырын, 1990-сы йылдарҙың төп хиттары рейтингында беренсе урынға ҡуя, композицияны «Ун йыллыҡ йыры» тип атай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5937560/march-16-1996-mariah-carey-boyz-ii-mens-one-sweet-day-makes |title=March 16, 1996: Mariah Carey, Boyz II Men’s 'One Sweet Day' Makes History On Hot 100 {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112035811/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5937560/march-16-1996-mariah-carey-boyz-ii-mens-one-sweet-day-makes |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Үҙ сиратында, альбомдың өсөнсө, «Always Be My Baby», синглы Кэриҙың юғары дебюттарға һәм коммерция яғынан уңышлы ынтылышын дауам итә

Йыр [[Billboard Hot 100]]та беренсе аҙнала уҡ икенсе юлды биләй, был үҙенсәлекле ҡаҙаныш булып тора, һәм, ахыр сиктә, йырсының америка чартында беренсе урынды биләгән ун беренсе йыры була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://jezebel.com/mariah-carey-performs-always-be-my-baby-in-classic-mari-1577403228 |title=Mariah Carey Performs 'Always Be My Baby' in Classic Mariah Fashion |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222152152/http://jezebel.com/mariah-carey-performs-always-be-my-baby-in-classic-mari-1577403228 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

1996 йылда 38-се йыллыҡ «Грэмми» тантанаһында ''Daydream'' алты номинацияға эйә була, әммә бер категориялала ла еңмәй.

[[Файл:Mariah Carey13 Edwards Dec 1998.jpg|thumb|200px|«I Still Believe» клубын төшөрөү, 1998 йылдың декабре]]

Артабанғы альбомдары менән Кэри, шул иҫәптән үҙенең эштәренә яңы жанрҙар индереп, үҙенең музыкаль яңғырашын тулыһынса контролдә тота башлай 1997 йылдың уртаһында Кэри Үҙенең Киләһе butterfly альбомы өсөн материал яҙҙыра башлай[27].

&lt;ref&gt;{{книга|автор=Nickson, Chris.|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick/page/164|место=Нью-Йорк|год=1998|страницы=164|издательство=St. Martin's Griffin|isbn=978-0-312-19512-0}}&lt;/ref&gt;. 1997 йылдың уртаһында Кэри уның киләһе ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' альбомы өсөн материал яҙҙыра башлай&lt;ref name=&quot;nickson40&quot;&gt;{{книга|автор={{не переведено 5|Chris Nickson|Nickson, Chris|en}}.|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick/page/157|год=1998|место=[[Нью-Йорк]]|страницы=157|издательство=St. Martin's Griffin|isbn=978-0-312-19512-0}}&lt;/ref&gt;. Альбом 1997 йылдың сентябрендә сыға һәм тәнҡитселәрҙең ыңғай баһаһын ала. Альбом яҙҙырыу өсөн ул хәҙерге заман хип-хоп йондоҙҙарынан, шул иҫәптән [[Puff Daddy]] һәм [[Мисси Эллиот]]тан ярҙам һорай. Альбом, уның уңышы элекке дисктар менән сағыштырғанда бер аҙ кәмерәк булһа ла, америка чарттарында беренсе урынға сыға. «Honey» синглы өс аҙна, ә «My All» — аҙна дауамында исемлектең юғары юлында тора.

Шуға ҡарамаҫтан, Кэри элекке стиленә әйләнеп ҡайтмай. Киләһе ''#1s'' (америка чарттарында беренсе урынды биләгән 14 синглы йыйынтығы) альбомы өсөн ул [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]], [[Уитни Хьюстон]] һәм [[Brian McKnight|Брайан Макнайт]] менән тректар яҙҙыра.

1999 йылда актёрлыҡ курстарын үткәндән һуң, Кэри [[Рене Зеллвегер]] һәм [[О'Доннелл, Крис|Крисом О’Доннелл]] менән «The Bachelor» (''Холостяк'') фильмында төшә. Шул уҡ йылда ул ''Rainbow'' тигән киләһе студия альбомын сығара. «Heartbreaker» беренсе синглы америка чарттарында беренсе урынды биләй. Йыр төшөрөү өсөн бер нисә миллион доллар тотонолған видеоклип менән оҙатыла. Беренсе синглдың уңышына ҡарамаҫтан, альбом табыныусыларҙың күңелен ҡыра һәм тәнҡитселәр тарафынан тар-мар ителә. Уларҙың күбеһе, айырылышҡандарынан һуң йырсы менән Моттола араһындағы мөнәсәбәт боҙолоу сәбәпле, Кэри контракт шарттарын мөмкин тиклем тиҙерәк үтәү өсөн яңы альбом сығарырға ашыға, тип раҫлай.

=== 2001—2004: ''Glitter'', ''Charmbracelet'', шәхси һәм һөнәри проблемалары ===
1999 йылдың декабрендә Кэри [[Billboard]] баҫмаһы тантанаһында ''«[[Billboard Music Awards|Артист десятилетия]]»'' наградаһын ала, ә 2000 йылдың июлендә [[World Music Awards]] премияһында ''«Самая продаваемая исполнительница тысячелетия»'' махсус наградаһы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.montecarloresort.com/awards/00/w00res00.htm |title=Winners of the WORLD MUSIC AWARDS — may 2000 |access-date=2000-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20001015144058/http://www.montecarloresort.com/awards/00/w00res00.htm |archive-date=2000-10-15 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Columbia Records лейблы етәкселеге менән шәхси һәм профессиональ мәнфәғәттәр конфликты Мэрайяны яҙҙырыу компанияһын ташлап китергә мәжбүр итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, йырсы 1997 йылда уҡ, Томми Моттола менән айырылышыу процесы тамамланғас, Columbia менән үҙенең профессиональ мөнәсәбәттәрен өҙөргә йыйынған була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://articles.latimes.com/2001/mar/23/business/fi-41606 |title=Mariah Carey Expected to Leave Label —latimes |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083259/http://articles.latimes.com/2001/mar/23/business/fi-41606 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2001 йылдың яҙында [[Los Angeles Times]] бер нисә тауыш яҙҙырыу компанияһының Мэрайя Кэри менән хеҙмәттәшлек итеү буйынса ҡыҙыҡһыныуын хәбәр итә. Ахыр сиктә күп кенә лейбл етәкселәре, йырсы менән контракт төҙөү өсөн етерлек сумма бирә алмаясаҡтарын аңлап, сауҙа һуғышына инеүҙән баш тарта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://articles.latimes.com/2001/apr/03/business/fi-46231 |title=Carey Reportedly Signs 4-Album, $80-Million Virgin Records Deal — latimes |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083426/http://articles.latimes.com/2001/apr/03/business/fi-46231 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Әммә 2001 йылда финанс шарттары [[Virgin Records]] тауыш яҙҙырыу компанияһына Кэри менән бығаса булмаған 80 миллион долларлыҡ суммаға контракт төҙөргә ҡамасауламай&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1777172.stm |title=BBC News {{!}} MUSIC {{!}} EMI drops Mariah Carey |access-date=2015-01-30 |archive-date=2014-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513053826/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1777172.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Контракт суммаһы музыка индустрияһы тарихында 2001 йылдың йәйенә, ул саҡта америка йырсыһы Уитни Хьюстон Sony [[Sony BMG]] менән 100 миллион долларға килешеү төҙөгәнгә, тиклем рекорд булып ҡала&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/6457972/the-inside-story-of-how-mariah-carey-and-la-reid-reunited-at |title=The Inside Story of How Mariah Carey and L.A. Reid Reunited (at a Fraction of Her Former $80 Million Deal) {{!}} Billboard |access-date=2015-01-30 |archive-date=2015-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202031720/http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/6457972/the-inside-story-of-how-mariah-carey-and-la-reid-reunited-at |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.people.com/people/article/0,,622400,00.html |title=Whitney Signs $100 Million Contract — Whitney Houston : People.com |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222074859/http://www.people.com/people/article/0,,622400,00.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Башҡарыусы үҙенең проекттары өҫтөнән тулы концептуаль һәм ижади контроль ала&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Ул 80-се йылдарҙың бейеү музыкаһы һәм диско-музыка менән рухландырылған саундтрек-альбом яҙҙырырға ҡарар итә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://allmusic.com/album/glitter-r544381 |title=Glitter — Mariah Carey {{!}} Songs, Reviews, Credits, Awards {{!}} AllMusic |access-date=2015-01-30 |archive-date=2011-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110211235556/http://www.allmusic.com/album/glitter-r544381 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бер нисә айҙан һуң, 2001 йылдың июлендә, Кэри физик һәм эмоциональ хәлһеҙләнеүҙән яфалана башлай. Ул үҙенең рәсми сайтында латин башҡарыусыһы [[Луис Мигель]] менән мөнәсәбәттәренең өҙөлөүенә һәм артыҡ арығанлығына зарланып хәбәрҙәр ҡалдыра&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2001/07/28/wcarey28.xml News — Latest breaking UK news — Telegraph]{{Недоступная ссылка|date=сентября 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

2001 йылдың 25 июлендә Мэрайя Кэри нервы һәм эмоциональ өҙлөгөү арҡаһында дауаханаға оҙатыла. Йырсыға үҙенең сығыштарын, атап әйткәндә, «Блеск» проектының реклама кампанияһын һәм телеканалдың егерме йыллығына арналған [[MTV]] концертында сығыш яһауын туҡтатып торорға тура килә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20135079,00.html |title=Diva in Distress : People.com |access-date=2015-12-13 |archive-date=2016-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111162706/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20135079,00.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Mariah Carey Charmbracelet London.jpg|thumb|right|Кэри во время Charmbracelet World Tour ваҡытында]]
2001 йылда Кэри үҙенең ''«[[Glitter (альбом)|Glitter]]»'' яңы альбомынан Һәм саундтрегынан ''Loverboy'' синглын сығара. Тәнҡитселәр альбомды юҡҡа сығара, һәм был Кэриҙың карьераһында беренсе уңышһыҙлыҡ була. Альбом сығарылғандан һуң бер нисә көн үткәс, Кэриҙы билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында дауаханаға оҙаталар.

Virgin менән берлектә эшләүенең киләһе йылында, уның дебют [[фильм]]ы һәм саундтрегы уңышһыҙлыҡҡа осрауы арҡаһында, йырсының популярлығы кәмей. Йырсының шул сәбәпле физик һәм эмоциональ өҙлөгөүе киң билдәлелек ала.

2002 йылдың башында Кэри менән Virgin Records араһындағы килешеү, низағ тыуҙырып, өҙөлә. Хеҙмәттәшлекте тамамлау өсөн рәсми сәбәптәр аталмаһа ла, күп кенә күҙәтеүселәр быға ''Glitter'' альбомының кәм һатылыуы һәм шул уҡ исемле фильмдың халыҡ-ара касса уңышһыҙлығы йоғонто яһаған тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2002/01/24/us/record-label-pays-dearly-to-dismiss-mariah-carey.html?pagewanted=all |title=Record Label Pays Dearly To Dismiss Mariah Carey — NYTimes.com |access-date=2017-09-30 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915065902/http://www.nytimes.com/2002/01/24/us/record-label-pays-dearly-to-dismiss-mariah-carey.html?pagewanted=all |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2002 йылда Кэри [[Universal Music Group|Island Records]] компанияһы менән яңы контракт төҙөй.

=== 2005—2007: ''The Emancipation of Mimi'' менән даны ҡайтыуы ===
[[Файл:Mariah Carey 2005.jpg|thumb|слева|200px|В 2005 году]]
Мэрайя Кэриҙың ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005) Унынсы студия альбомы [[The Neptunes]], [[Уэст, Канье|Канье Уэст]] һәм [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]] кеүек продюсерҙар ҡатнашлығында яҙҙырыла.
''The Emancipation of Mimi'' 2005 йылда Америка Ҡушма Штаттарында иң күп һатылған альбом була. Элиса Гарднер ''[[USA Today]]'' гәзитендә былай тип яҙа: (Snoop Dogg ҡатнашлығында) һәм «Get Your Number» (Джермейн Дюпри менән) «Say Somethin'» кеүек яңы, уйынлы тректар йырсының хип-хопҡа ҡарата дәртен юғалтмауын иҫбатлай. Әммә йырсы ҡоштоң яңыртылған ышанысын балладалар һәм урта темп йырҙары сағылдыра.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.usatoday.com/life/music/reviews/2005-04-11-listen-up_x.htm |title=Mariah rebounds, Garbage is sweet, Will Smith gets lost |work=USA Today |date=2005-04-13 |access-date=2010-02-21 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524034213/http://www.usatoday.com/life/music/reviews/2005-04-11-listen-up_x.htm }}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Mariah Carey in August 2006 3.jpg|thumb|right|Штат Флорида, 7 август 2006 йыл. Мэрайя үҙенең [[The Adventures of Mimi Tour|Adventures of Mimi Tour]] концертында сығыш яһай.]]
''The Emancipation of Mimi'' заманса ритм-н-блюз жанрында ''[[Grammy Award for Best Contemporary R&amp;B Album|Ритм-н-блюз яңы заман жанры]]'' номинацияһында еңеү яулай, ә «[[We Belong Together]]» синглы 48-се «Грэмми» тантанаһында ''[[Grammy Award for Best Female R&amp;B Vocal Performance|Иң яҡшы Ҡатын-ҡыҙ R&amp;B сығышы (вокал)]]'' һәм ''[[Grammy Award for Best R&amp;B Song|Иң яҡшы R&amp;B йыр]]'' наградаларын ала. 14 аҙна дауамында «We Belong Together» йыры Hot 100 чартында беренсе урынды биләй, был уның соло йырсы булараҡ карьераһында рекорд була. Һуңынан «[[Shake It Off (песня Мэрайи Кэри)|Shake It Off]]» йыры икенсе урынға күтәрелә, һәм Мэрайя Кэри Hot 100 чартының тәүге ике баҫҡысын биләгән беренсе соло йырсы була.&lt;ref&gt;Bronson, Fred. [http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-retail-stores-not/4658871-1.html Chart Beat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104025931/http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-retail-stores-not/4658871-1.html |date=2012-01-04 }}. ''Billboard''. April 20, 2002. Retrieved July 19, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bronson, Fred; «The Billboard Book of Number One Hits», pg. 44&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Feldman, Christopher; «The Billboard Book of Number Two Hits»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jeckell, Barry A. [http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053107 «Mariah Matches Hot 100 Milestone»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929150159/http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053107 |date=2007-09-29 }}. ''Billboard''. September 1, 2005. Retrieved June 9, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101203143547/http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053461 Chart Beat]. ''Billboard''. September 1, 2005. Retrieved June 10, 2008.&lt;/ref&gt; 2005 йыл Мэрайя өсөн уңышлы була — уның «[[We Belong Together]]» синглы Hot 100 йыллыҡ йомғаҡлау чартында беренсе урынды биләй,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/charts/yearend_chart_index.jsp |title=Historical Music Chart – 90s Music Chart – 80s Music Chart |publisher=Web.archive.org |date=2007-12-18 |access-date=2010-10-17 |archive-date=2007-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218104131/http://www.billboard.com/bbcom/charts/yearend_chart_index.jsp |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;, ә ''[[The Emancipation of Mimi]]'' [[Nielsen SoundScan]] һатыуҙы иҫәпкә алыу системаһына ярашлы, 2005 йылда бестселлер альбом була.&lt;ref&gt;{{cite web|author=don&amp;amp;#39;t have one|url=http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/2329/week-of-dec-3-2007-will-josh-grobans-noel-be-soundscans-1-album-of-2007-is-santa-jolly/|title=Week Of Dec. 3, 2007: Will Josh Groban's Noel Be SoundScan's No.1 Album of 2007? Is Santa Jolly? – Chart Watch|publisher=New.music.yahoo.com|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688g79yHO?url=http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-of-dec-3-2007-will-josh-grobans-noel-be-soundscans-1-album-of-2007-is-santa-jolly.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2006 йылдың уртаһында Мэрайя Кэри, бер нисә сығышы туҡтатылһа ла, уның карьераһында иң уңышлыһы булған [[The Adventures of Mimi Tour]] концерт турнеһын башлай.&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/26/AR2006102600632.html «Mariah Carey’s Hong Kong Show Canceled»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822114630/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/26/AR2006102600632.html |date=2016-08-22 }}. ''[[The Washington Post|Washington Post]]''. October 26, 2006. Retrieved December 15, 2007.&lt;/ref&gt; 2007 йылда ул ''[[Playboy]]'' журналы март һаны тышлығында кейем кейгән килеш фотосессия үтә.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070108074730/http://www.nypost.com/seven/12312006/gossip/pagesix/modest_mariah_pagesix_.htm «Modest Mariah»]{{Dead link|date=March 2010 |url=http://www.nypost.com/seven/12312006/gossip/pagesix/modest_mariah_pagesix_.htm |id=20070929165808}}. ''[[New York Post]]''. December 31, 2006. Retrieved January 27, 2007.&lt;/ref&gt; Шул уҡ ваҡытта Мэрайя порноактриса [[Mary Carey (pornographic actress)|Мэри Кэри]] псевдонимының йырсының исеме менән оҡшашлығы буйынса ялыу бирә.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6165313.stm |title=Entertainment &amp;#124; Carey battles porn star over name |publisher=BBC News |date=2006-12-09 |access-date=2010-06-30 |archive-date=2009-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091104141230/http://news.bbc.co.uk/2/hi/6165313.stm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,235820,00.html |title=Mariah Carey Battles Porn Star-Turned-Politician Mary Carey Over Stage Name – Business And Money &amp;#124; Business News &amp;#124; Financial News |publisher=Fox News |date=2006-12-11 |access-date=2010-06-30 |archive-date=2009-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526005918/http://www.foxnews.com/story/0,2933,235820,00.html }}&lt;/ref&gt;

2006 йылда ''[[Tennessee (film)|Теннесси]]'' (2008) коммерцияға ҡарамаған фильмында ире менән айырылышҡан һәм атаһын эҙләп ике сәйәхәтсе ағаһына ҡушылған маҡсатҡа ынтылышлы йырсы ролен уйнай. Фильм ҡатнаш баһалар ала, әммә ҡайһы берҙәре, атап әйткәндә, [[Рейтер]], «баһаланып етмәгән һәм бик эффектлы», тип йырсының уйнауын маҡтап яҙа.&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = Mariah Carey surprisingly effective in &quot;Tennessee&quot;
  | last = Farber
  | first = Stephen
  | url = https://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN0154359820080501
  | agency = [[Reuters]]
  | newspaper = The Hollywood Reporter
  | location = New York
  | date = 2008-05-01
  | access-date = 2011-05-23
  | archive-date = 2009-05-05
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20090505083651/http://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN0154359820080501
  }}&lt;/ref&gt;

=== 2007—2009: ''E=MC²'', икенсе никахы һәм ''Memoirs of an Imperfect Angel'' ===
[[2007 в музыке|2007 йылды]]ң яҙы йырсы үҙенең ун беренсе ''[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|E=MC²]]'' студия альбомы өҫтөндә эш башлай&lt;ref&gt;[http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2073 «MARIAH CAREY ANNOUNCES NEW ALBUM E=MC2»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081125161726/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2073 |date=2008-11-25 }} ''MariahCarey.com''.&lt;/ref&gt;.
 
2 апрелдә, «E=MC2» сығыуға ике аҙна ҡалғас, «[[Touch My Body]]» төп синглы йырсының [[Billboard Hot 100|Hot 100]] чартында бөтә ижади карьераһында юғары кимәлдәге ун һигеҙенсе хит була, Америка ''Billboard'' журналы яҙғанса, [[Пресли, Элвис|Элвис Пресли]]ҙы бөтә артистар араһында хиттар һаны буйынса икенсе урынға күсерә&lt;ref&gt;Bronson, Fred. [https://web.archive.org/web/20070217113920/http://www.billboard.com/bbcom/chart_beat/bonus_display.jsp?vnu_content_id=1001736670 «Chart Beat Chat»]. ''Billboard''. December 22, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/23918924/ Mariah Carey surpasses Elvis in No. 1s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416064450/http://www.msnbc.msn.com/id/23918924/ |date=2009-04-16 }}. [[MSNBC]]. April 2, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = Mariah, Madonna eclipse Elvis in Billboard charts
  | last = Pietroluongo
  | first = Silvio
  | url = https://www.reuters.com/article/2008/04/02/us-singles-idUSN0240801220080402
  | agency = [[Reuters]]
  | newspaper = Billboard
  | location = New York
  | date = 2008-04-02
  | access-date = 2011-05-23
  | archive-date = 2011-06-04
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20110604195107/http://www.reuters.com/article/2008/04/02/us-singles-idUSN0240801220080402
  }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Mariah Carey by David Shankbone.jpg|thumb|200px|«Теннесси» фильмы премьераһында, 2008 йылдың апреле]]
2008 йылда ''Billboard'' журналы Мэрайя Кэриға, йырсыны ''Billboard'' Hot 100 чарты тарихында икенсе иң уңышлы башҡарыусы тип атап, «[[Billboard Hot 100 50th Anniversary Charts|бөтә осорҙар буйынса йөҙ артист]]» исемлегендә алтынсы урынды бирә&lt;ref&gt;{{Cite news| url=http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-20.shtml | title=Billboard Hot 100 Chart 50th Anniversary |work=Billboard| access-date=2009-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913150551/http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-20.shtml|archive-date=2008-09-13|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Мэрайя Кэри шулай уҡ халыҡ-ара чарттарҙа ла, АҠШ-тағы кеүек булмаһа ла, уңышҡа өлгәшә. Әлеге ваҡытта Уның Бөйөк Британияла ике хит-синглы, Австралияла ике һәм Канадала алты беренсе дәрәжәле синглы бар. Японияла уның иң уңышлы синглы ил чартында икенсе урынды биләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineweb.com/theones/|title=A Half Century + Of British Number Ones|publisher=Onlineweb.com|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688g8hWMC?url=http://www.onlineweb.com/theones/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onmc.iinet.net.au/trivia/aus_list.htm  |title=Australian Number One Hits |publisher=Web.archive.org |access-date=2010-10-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080718171731/http://www.onmc.iinet.net.au/trivia/aus_list.htm |archive-date = 2008-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.wbs.ne.jp/~ms-db/oricon/japan%20no1%20single%2068-.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080622021037/http://www2.wbs.ne.jp/~ms-db/oricon/japan+no1+single+68-.htm|archive-date=2008-06-22 |title=年間最高売上を記録した洋楽シングル(1968年〜2007年) |publisher=.wbs.ne.jp |access-date=2009-10-21}}&lt;/ref&gt;. Мэрайя һәм актёр/комик/рэпер [[Кэннон, Ник|Ник Кэннон]] [[Антигуа]] хосуси утрауында «[[Bye Bye (песня Мэрайи Кэри)|Bye Bye]]» икенсе синглы өсөн музыкаль видеоклип төшөргәндә осраша&lt;ref&gt;[http://www.efluxmedia.com/news_Friends_Shocked_By_Mariah_Careys_Wedding_17122.html. ''E FLux Media''.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Улар 2008 йылдың 30 апрелендә (унда Мэрайяның шәхси биләмәләре булған) [[Windermere Island]] багам утрауында өйләнешә&lt;ref&gt;Liz McNeil. [http://www.people.com/people/article/0,,20198292,00.html EXCLUSIVE: See Mariah &amp; Nick’s Wedding Photo!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707191857/http://www.people.com/people/article/0,,20198292,00.html |date=2011-07-07 }}. ''People''. May 7, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20197441,00.html?xid=rss-topheadlines|title=Nick Cannon Relative Confirms He Married Mariah|last=Dubin|first=Danielle|date=2008-05-02|work=People|access-date=2008-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/688g99DJY?url=http://www.people.com/people/article/0,,20197441,00.html?xid=rss-topheadlines|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.usmagazine.com/nick-cannons-family-confirms-mariah-carey-wedding |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503142429/http://www.usmagazine.com/nick-cannons-family-confirms-mariah-carey-wedding |archive-date=2008-05-03 |title=Nick Cannon's Family Confirms He's Wed Mariah Carey |date=2008-05-02 |publisher=usmagazine.com |access-date=2008-05-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/24413267/|title=Mariah Carey reportedly Married in Bahamas|date=2008-05-02|publisher=MSNBC|access-date=2008-05-08|archive-url=https://www.webcitation.org/688g9xhZA?url=http://today.msnbc.msn.com/id/24413267|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдың октябрендә йырсы [[Long Island Music Hall of Fame]] дан залы исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;{{cite web|author=Long Island Music Hall of Fame|url=http://www.limusichalloffame.org/|title=Home of the L.I. Music Hall of Fame|publisher=Limusichalloffame.org|date=2008-11-30|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gAgpYD?url=http://www.limusichalloffame.org/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Мэрайя [[Сэндлер, Адам|Адама Сэндлер]]ҙың, [[Камео|үҙен-үҙе]] уйнап, ''[[Не шутите с Зоханом]]'' фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;smellperfume&quot;&gt;Patterson, Sylvia. [http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2008/03/16/sv_mariahcarey.xml Mariah Carey: Come in and smell the perfume] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521102005/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2008%2F03%2F16%2Fsv_mariahcarey.xml |date=2008-05-21 }}. ''[[The Daily Telegraph]]''. March 17, 2008. Retrieved March 31, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sampson, Mike. [http://www.joblo.com/index.php?id=16350 «Mariah and Sandler?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927005625/http://www.joblo.com/index.php?id=16350 |date=2007-09-27 }}. JoBlo.com. June 11, 2007.&lt;/ref&gt;.

Мэрайя Кэри 2009 йылдың 20 ғинуарында афроамерикандар араһынан беренсе АҠШ президенты булараҡ ант биргән [[Обама, Барак|Барака Обаманы]]ң инаугурацияһында «[[Hero (песня мэрайи Кэри)|Hero]]» йырын йырлай&lt;ref&gt;{{Cite news
 |title      = MUSIC REVIEW; Music for Many Firsts, Including the First Couple's First Dance
 |last       = Pareles
 |first      = Jon
 |url        = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F03E5DD1F3FF931A15752C0A96F9C8B63
 |newspaper  = [[The New York Times]]
 |location   = New York
 |date       = 2009-01-22
 |access-date = 2011-05-23
|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың 7 июлендә Мэрайя [[Trey Lorenz|Треем Лоренс]] менән бергә Лос-Анджелестағы [[Стейплс-үҙәк]]тә [[Джексон, Майкл|Майклу Джексонды]] хәтерләү сараһында Jackson 5 төркөмөнөң — «[[I'll Be There (песня The Jackson 5)|I’ll Be There]]» хиты версияһын йырлай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.accesshollywood.com/mariah-carey-apologizes-for-emotional-performance-during-jackson-memorial_article_20331?__source=rss|title=Mariah Carey Apologizes For Emotional Performance During Jackson Memorial|publisher=Access Hollywood|date=2009-07-08|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gBXGAz?url=http://www.accesshollywood.com/mariah-carey-apologizes-for-emotional-performance-during-jackson-memorial_article_20331?__source=rss|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Йырсы, америка башҡарыусыһы [[The-Dream]]дың ''[[Love vs. Money]]'' альбомынан «[[My Love (песня The-Dream)|My Love]]» йырында саҡырылған артист сифатында сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Allmusic
  | class = artist
  | id = p62404
  | tab = credits/date-asc/700
  | label = Mariah Carey &gt; Credits
  |accessdate=2011-05-23}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылда Мэрайя яҙыусы [[Sapphire (author)|Sapphireны]]ң ''Push'' романы буйынса төшөрөлгән ''[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]'' фильмында социаль хеҙмәткәр ролен башҡара. Фильм кино тәнҡитселәренән, атап әйткәндә, Мэрайя Кэриҙың уйнауы буйынса, бик күп ыңғай баһа ала&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = Dark horse nominees: Will the Oscars nominate 'Avatar'?
  | last = O'Neil
  | first = Tom
  | url = http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html
  | newspaper = [[Los Angeles Times]]
  | location = Los Angeles
  | date = 2009-10-19
  | access-date = 2011-05-23
  | archive-date = 2012-02-25
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20120225053630/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html
  }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225053630/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html |date=2012-02-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/precious/ |title=Precious: Based on the Novel Push by Sapphire |work=[[Rotten Tomatoes]] |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091030220546/http://www.rottentomatoes.com/m/precious/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, фильмды ''[[Variety]]'' журналы «абсолют-камил» тип атай&lt;ref&gt;{{Cite news |author=By |url=http://www.variety.com/index.asp?layout=festivals&amp;jump=review&amp;id=2471&amp;reviewid=VE1117939367&amp;cs=1 |title=Precious: Based on the Novel 'Push' by Sapphire Movie Review From The Sundance Film Festival |work=Variety |date=2009-01-18 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428125141/http://www.variety.com/index.asp?layout=festivals&amp;jump=review&amp;id=2471&amp;reviewid=VE1117939367&amp;cs=1 }}&lt;/ref&gt;. ''Сокровище'' фильмы [[Сандэнс]] кинофестивалендә һәм [[Международный кинофестиваль в Торонто|Торонто халыҡ ара кинофестиваленд]]ә төп наградалар яулай&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8265281.stm |title=Entertainment &amp;#124; Precious film takes Toronto prize |publisher=BBC News |date=2009-09-20 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001000017/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8265281.stm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.digitalspy.com/movies/a178373/precious-scoops-top-toronto-prize.html|title='Precious' scoops top Toronto prize|publisher=Digital Spy|date=2009-09-21|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gC9rMZ?url=http://www.digitalspy.com/movies/news/a178373/precious-scoops-top-toronto-prize.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = &quot;Precious&quot; wins top Toronto film festival prize
  | last = French
  | first = Cameron
  | url = https://www.reuters.com/article/2009/09/19/us-toronto-awards-idUSTRE58I15F20090919
  | agency = [[Reuters]]
  | location = New York
  | date = 2009-09-19
  | access-date = 2011-05-23
  | archive-date = 2011-02-08
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20110208160508/http://www.reuters.com/article/2009/09/19/us-toronto-awards-idUSTRE58I15F20090919
  }}&lt;/ref&gt;. 2010 йылдың ғинуарында Мэрайя [[Palm Springs International Film Festival|Палм-Спрингс халыҡ-ара кинофестивалендә]] ''Сокровище'' фильмы өсөн ''«Прорыв года»'' номинацияһы буйынса премияға лайыҡ була&lt;ref name=Carey&gt;{{Cite news |author=Daily News Staff |title=Weeks after tipsy awards speech, Mariah Carey pops cork on her own liquor brand, Angel Champagne |url=http://www.nydailynews.com/gossip/2010/01/16/2010-01-16_mariah_launches_new_liquor_label.html |work=Daily News |date=2010-01-17 |location=New York |access-date=2011-07-06 |archive-date=2010-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100121181857/http://www.nydailynews.com/gossip/2010/01/16/2010-01-16_mariah_launches_new_liquor_label.html }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Mariahangels.jpg|thumb|left|upright|Мэрайя Кэри 2009 йылда Лас-Вегаста йырлай]]
2009 йылдың 31 декабрендә Мэрайя Кэри Төньяҡ Америка илдәренә: Ҡушма Штаттарға һәм Канадаға үҙенең етенсе [[Angels Advocate Tour]] концерт турын аса&lt;ref name=&quot;mcpr&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2738|title=Mariah Announces Her &quot;Angels Advocate&quot; tour|date=2009-12-11|access-date=2009-05-03|work=Mariah Carey's Official Website|publisher=Automatic Princess Holdings LLC|archive-url=https://www.webcitation.org/688gEdsBk?url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=2738|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== 2010—хәҙерге осор ===
[[Файл:Mariahparade1.jpg|thumb|left|Мэрайя Кэриҙың [[Magic Kingdom]]да 2010 йылдың 3 декабрендә асыҡ сығышы]]

2010 йылдың авгусында [[The Island Def Jam Music Group|Island Def Jam]] етәксеһе Мэтт Восс [[Сеул]]да үткән пресс-конференцияла [[2 ноябрь]] алты яңы йыр һәм «[[All I Want for Christmas Is You]]» раштыуа классикаһының ремикстарын индергән альбом сығыуын&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2010/08/19/mariah-carey-touches-down-in-brazil/|title=Mariah Carey Touches Down in Brazil|publisher=Rap-Up.com|date=2010-08-19|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gItyzF?url=http://www.rap-up.com/2010/08/19/mariah-carey-touches-down-in-brazil/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; иғлан итә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wenn.com/all-news/carey-returns-with-christmas-album/|title=Carey Returns With Christmas Album|publisher=W.E.N.N|date=2010-08-19|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gJkfTG?url=http://www.wenn.com/all-news/carey-returns-with-christmas-album/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Альбом «[[All I Want for Christmas Is You]]», тип аталасағын һәм алдағы 1994 йылғы мультиплатина лонгплейының — ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' дауамы буласағын әйтә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2010/09/01/exclusive-mariah-carey-christmas-album-title-release-date-revealed/|title=Exclusive: Mariah Carey Christmas Album Title, Release Date Revealed|publisher=Rap-Up.com|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gLIt97?url=http://www.rap-up.com/2010/09/01/exclusive-mariah-carey-christmas-album-title-release-date-revealed/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мэрайя, бродвей продюсеры [[Marc Shaiman|Марком Шэймен]] менән хеҙмәттәшлек итеп, альбом өсөн бер нисә йыр яҙа. ''Merry Christmas II You'' [[Billboard 200|''Billboard'' 200]], төп чартында беренсе аҙнала 56 000 дана күсермәһе һатылып, дүртенсе урынды биләй, был йырсының ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' раштыуа альбомы күрһәткестәренән юғарыраҡ була. ''Merry Christmas II You'' — йырсының был чарттың тәүге унлығына ингән ун алтынсы альбомы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/news/country-albums-rule-top-three-on-billboard-1004125997.story?tag=hpfeed|last=Caulfield|first=Keith|title=Country Albums Rule Top Three on Billboard 200|date=2010-11-10|work=Billboard|access-date=2010-11-11|archive-date=2010-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20101114060540/http://www.billboard.com/news/country-albums-rule-top-three-on-billboard-1004125997.story?tag=hpfeed|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Альбом [[Top R&amp;B/Hip-Hop Albums|R&amp;B/Hip-Hop Albums]] чартында беренсе урынды биләй, был тарихта рекордҡа өлгәшкән икенсе раштыуа альбомы була,&lt;ref name=&quot;http&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=3017|title=Official Site and Honey B. Fly Fan Club for Mariah Carey news.news|publisher=Mariahcarey.com|access-date=2010-12-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gM122C?url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=3017|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ ул байрам Holiday Albums Chart чартында беренсе урынды биләй.&lt;ref name=&quot;MCIIY sales MC.com&quot;&gt;{{Cite web |url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=3011 |title=«Merry Christmas II You» debuts at No.1 on Billboard Charts |access-date=2010-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114122112/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=3011 |archive-date=2010-11-14 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2010 йылдың майында Мэрайя Кэри, сирләүе сәбәпле, планлаштырылған ''[[For Colored Girls]]'' (адаптации пьесы ''[[For Colored Girls Who Have Considered Suicide When the Rainbow Is Enuf]]'') фильмында төшөүҙән баш тарта.&lt;ref&gt;[http://www.usmagazine.com/moviestvmusic/news/mariah-carey-drops-out-of-film-due-to-medical-reasons-2010275 «Mariah Carey Drops Out of Film Due to Medical Reasons»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028065507/http://www.usmagazine.com/moviestvmusic/news/mariah-carey-drops-out-of-film-due-to-medical-reasons-2010275 |date=2011-10-28 }}, ''Us'', May 27, 2010&lt;/ref&gt; 2010 йылдың 28 октябрендә, төрлө ғәйбәттәрҙән һуң, йырсы үҙенең йөклө булыуын әйтә. что роды состоятся весной 2011 йылдың яҙы бәпес тыуа, ти. Мэрайя Кэри һәм Ник Кэннон туйҙан һуң бала көтһә лә, өмөттәре аҡланмай ҡалған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2010/10/28/mariah-carey-im-pregnant_n_775223.html|title=Mariah Carey: I'm Pregnant!|work=Huffington Post|access-date=2010-12-16|archive-url=https://www.webcitation.org/688gMcwar?url=http://www.huffingtonpost.com/2010/10/28/mariah-carey-im-pregnant_n_775223.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2011 йылдың 30 апрелендә, өс йылдан, Мэрайя [[Кесарево сечение|кесарева сечение]] ярҙамында игеҙәктәрен тыуҙыра.&lt;ref&gt;[http://www.eonline.com/uberblog/b239514_mariah_carey_nick_cannon_welcome_twins.html «Mariah Carey and Nick Cannon Welcome Twins!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628234634/http://www.eonline.com/uberblog/b239514_mariah_carey_nick_cannon_welcome_twins.html |date=2011-06-28 }}. ''E!''. April 30, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://celebritybabies.people.com/2011/04/30/mariah-carey-nick-cannon-welcome-twins/ «Mariah Carey &amp; Nick Cannon Welcome Twins»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815114528/http://celebritybabies.people.com/2011/04/30/mariah-carey-nick-cannon-welcome-twins/ |date=2011-08-15 }}. ''People''. April 30, 2011.&lt;/ref&gt; Яңы тыуған бәпестәргә, актриса [[Мэрилин Монро]] хөрмәтенә Монро, тип, һәм Ник өйләнешеү тәҡдимен мароккан стилендәге бүлмәлә биргәнлектән, Мароккан Скотт, тип исемләйҙәр; Скотт — Ник Кэннондың икенсе исеме һәм өләсәһенең фамилияһы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://marquee.blogs.cnn.com/2011/05/04/mariah-carey-and-nick-cannon-reveal-baby-names/|title=Mariah Carey and Nick Cannon reveal baby names|date=2011-05-04|publisher=CNN Entertainment|author=Denise Quan|archive-url=https://www.webcitation.org/688gNccTq?url=http://marquee.blogs.cnn.com/2011/05/04/mariah-carey-and-nick-cannon-reveal-baby-names/|archive-date=2012-06-03|access-date=2014-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://abcnews.go.com/Entertainment/mariah-carey-reveals-twins-names-moroccan-monroe/story?id=13510675 «Mariah Carey Names Twins Moroccan, Monroe: What Will They Do for Mother’s Day?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717102220/http://abcnews.go.com/Entertainment/mariah-carey-reveals-twins-names-moroccan-monroe/story?id=13510675 |date=2011-07-17 }}. ''ABC News''. May 4, 2011.&lt;/ref&gt;

[[Файл:MariahGMA cropped.jpg|thumb|200px|2014 йыл]]дың
[[11 февралендә]] [[Home Shopping Network|HSN]] биргән интервьюһында йырсы, [[Тони Беннетт]]тың ''«Duets»'' альбомы өсөн вның менән дуэт яҙҙырғаны тураһында белдерә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZVFpEZlNitBmEnn|title=Mariah Daily Journal|publisher=Mariahjournal.com|access-date=2011-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/68WHKyS2e?url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZVFpEZlNitBmEnn|archive-date=2012-06-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]] һәм Мэрайя «Save the Day» тигән мәрхәмәтлек йырын ижад итә, һәм уны [[Свифт, Тейлор|Тейлор Свифт]], [[Блайдж, Мэри Джей|Джей Блайдж]] һәм [[R. Kelly]] менән башҡара.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZyEEEAybNElDvBF|title=Mariah Daily Journal|publisher=Mariahjournal.com|access-date=2011-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/68WHKyS2e?url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZyEEEAybNElDvBF|archive-date=2012-06-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Балалары тыуғандан һуң, Ник Кэннон ''Billboard''ҡа интервьюһында Мэрайя студияла яңы альбом өҫтөнән эшләй башлағанын әйтә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story#/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story|title=Nick Cannon, Mariah Carey, Working on New Album|last=Lipshutz|first=Jason|work=Billboard|date=2011-05-13|access-date=2011-05-15|archive-date=2011-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516041415/http://www.billboard.com/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story#/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ул былай ти: «Мэйрайя ижади процесҡам мөкиббән сумған, беҙҙең балалар бүлмәһендә студия бар, һәм, ғөмүмән, [йөклөлөк] уны төрлө кимәлдә тулыһынса рухландырҙы. Һеҙ мотлаҡ Мэрайяның музыкаль яҡтан яңы һәм феноменаль әйберен тыңларға теләйһегеҙ», һәм Кэри йыл аҙағына яңы альбом сығарырға ниәтләүен раҫлай.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2011/05/15/2011-05-15_mariah_carey_planning_to_release_a_new_album_this_year_singer_recorded_it_while_.html|title=Mariah Carey Planning to Release Album this Year|last=Perricone|first=Kathleen|work=[[Daily News (New York)|Daily News]]|publisher=[[Mortimer Zuckerman]]|date=2011-05-16|access-date=2011-05-15|archive-url=https://www.webcitation.org/688gPY8OO?url=http://articles.nydailynews.com/2011-05-15/entertainment/29566889_1_imperfect-angel-nick-cannon-twins|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2015 йылда Кэри [[Sony Music Entertainment]] компанияһы идара иткән [[Epic Records]] лейблы менән яңы контракт төҙөй.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; [[2015 йыл]]дың 18 майыында Кэри ''«[[Number 1 to Infinity]]»'' иң яҡшы хиттарының компиляцияһын яңынан сығара.

2015 йылдың 5 авгусында&lt;ref name=autogenerated3&gt;{{Cite web|url=http://ivona.bigmir.net/|title=Главная|publisher=Ivona|access-date=2016-05-30|archive-date=2016-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529183835/http://ivona.bigmir.net/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мэрайя Кэри Голливуд бульвары 6270 адресы менән, Голливуд Дан аллеяһы йондоҙона лайыҡ була. Уның йондоһоноң һаны — 2556&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;.

== Шәхси тормошо ==
[[Файл:Mariah Carey with her children.jpg|upright=1.0|thumb|Кэри 2019 йылда игеҙәктәре менән]]
1993-1998 йылдарҙа Кэри музыкаль продюсер Томми Мотолла менән никахта була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://people.com/people/article/0,,20122408,00.html|title=Swan Song|publisher=People|author=Steve Dougherty|lang=en|date=1997-06-16|access-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625192542/http://people.com/people/article/0,,20122408,00.html|archive-date=2015-06-25}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдан 2016 йылға тиклем Кэри актёр һәм музыкант [[Кэннон, Ник|Ником Кэннон]] менән ғаилә булып йәшәй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/music/2008-05-02-518867847_x.htm|title=Reports: Mariah Carey marries actor Nick Cannon|author=Nekesa Mumbi Moody.|date=2008-03-05|publisher=USA TODAY|lang=en|access-date=2013-10-09|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013112015/http://usatoday30.usatoday.com/life/music/2008-05-02-518867847_x.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1586974/mariah-carey-nick-cannon-wedding-photo-released.jhtml|title=It's Official! Mariah Carey, Nick Cannon Wedding Photo, Comments Are Released|author=Chris Harris.|date=2008-05-07|publisher=mtv.com|lang=en|access-date=2013-10-09|archive-date=2011-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110122034018/http://www.mtv.com/news/articles/1586974/mariah-carey-nick-cannon-wedding-photo-released.jhtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Элекке ирле-ҡатынлының игеҙәк балалары — улы Мароккан Скотт Кэннон һәм ҡыҙы Монро Кэннон (2011 йылдың 30 апреле тыуғандар) бар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wday.ru/wdaily/zvezdy/_article/mjerajya-kjeri-rodila-dvojnyu/|title=Певица Мэрайя Кэри родила двойню|date=2011-05-01|publisher=wday.ru|access-date=2011-05-01|archive-date=2011-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504011743/http://wday.ru/wdaily/zvezdy/_article/mjerajya-kjeri-rodila-dvojnyu/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lifenews.ru/news/57502|title=Певица Мэрайя Кэри родила двойню|date=2011-05-01|publisher=LifeNews|access-date=2011-05-01|archive-url=https://www.webcitation.org/688gkyecf?url=http://www.lifenews.ru/news/57502|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://argumentiru.com/showbiz/2011/05/104888
 |title       = Певица Мэрайя Кэри родила двойню
 |author      =
 |date        = 2011-05-01
 |work        = Шоу-бизнес
 |publisher   = [[Аргументы.ру]]
 |access-date  = 2013-06-13
 |lang        =
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/688gno6l8?url=http://news.argumenti.ru/showbiz/2011/05/104888
 |archive-date = 2012-06-03
 |url-status    = live
}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 21 ғинуарында киң мәғлүмәт сараларында Кэри 2015 йылдың июненән бирле осрашҡан миллиардер Джеймс Пакер менән никахлашҡан тигән хәбәр баҫыла&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date = 2016-01-22|title = Mariah Carey -- I'M ENGAGED!!!|url = http://www.tmz.com/2016/01/21/mariah-carey-engaged-james-packer/|publisher = http://www.tmz.com|archive-date = 2016-01-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20160122043634/http://www.tmz.com/2016/01/21/mariah-carey-engaged-james-packer/|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. В октябре 2016 года пара распалась&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/|title=IMDb - Movies, TV and Celebrities|publisher=IMDb|access-date=2017-05-13|archive-date=2014-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20141125060128/http://german.imdb.com/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың деабренән 2023 йылдың декабренә тиклем Кэри бейеүсе Брайан Танака менән осраша&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.elle.ru/celebrities/novosty/brayan-tanaka-priznalsya-v-lyubvi-meraye-keri/|title=Брайан Танака признался в любви Мэрайе Кэри|publisher=Elle.ru|lang=ru|date=2016-12-06|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730105826/http://www.elle.ru/celebrities/novosty/brayan-tanaka-priznalsya-v-lyubvi-meraye-keri/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://7days.ru/lifestyle/family/merayyu-keri-brosil-molodoy-lyubovnik.htm|title=Мэрайю Кэри бросил молодой любовник|publisher=7дней.ру|lang=ru|date=2017-04-10|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730110306/http://7days.ru/lifestyle/family/merayyu-keri-brosil-molodoy-lyubovnik.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың июлендә киң мәғлүмәт сараларында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=fedpress.ru/news/northern-america/society/1827928|title=Врачи опасаются за здоровье Мэрайи Кэри {{!}} Северная Америка {{!}} ФедералПресс|publisher=ФедералПресс|lang=ru|access-date=2017-07-29|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730072107/fedpress.ru/news/northern-america/society/1827928|url-status=live}}&lt;/ref&gt;,Пакер менән айырылышҡандан һуң, Кэри стресс арҡаһында, 120 килограммға тиклем ауырлыҡ йыйған, тигән хәбәр барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мэрайя Кэри сильно изменилась (фото)|url=http://poliksal.ru/raznoe/244692-merayya-keri-silno-izmenilas-foto.html|publisher=Поликсал.ру - Только эксклюзивные новости|access-date=2017-07-29|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730072758/http://poliksal.ru/raznoe/244692-merayya-keri-silno-izmenilas-foto.html|archive-date=2017-07-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

2024 йылдың авгусында Кэриҙың 87 йәшлек әсәһе, Патриша, һәм 63 йәшлек өлкән апаһы, Элисон, бер үк көндә вафат була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://people.com/mariah-carey-mom-patricia-sister-alison-both-died-same-day-exclusive-8701561/ |title=Mariah Carey Confirms Her Mom Patricia and Sister Alison Both Died on Same Day: 'My Heart Is Broken' (Exclusive) |archive-date=2024-08-26 |access-date=2024-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826221523/https://people.com/mariah-carey-mom-patricia-sister-alison-both-died-same-day-exclusive-8701561 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Мәрхәмәтлек һәм башҡа коммерция эшмәкәрлеге ==
Мэрайя Кэри филантроп булып тора, Ул бер нисә тапҡыр The Fresh Air Fund кеүек ойошмаларға аҡса бирә. Ул фонд менән 1990-сы йылдар башында хеҙмәттәшлек итә башлай, һәм ярлы райондарҙан килгән балаларға сәнғәтте өйрәнергә мөмкинлек биргән Нью-Йорктың Фишкилл биҫтәһендә балалар лагерына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора. Лагерь, «балаларға йомарт ярҙам күрһәткәне өсөн», ''Мэрайя Лагеры'' тип атала,&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080420131226/http://www.freshair.org/summercamp.asp «Fresh Air Fund Summer Programs: Summer Camping»].&lt;/ref&gt; позже, она получила награду ''Congressional Horizon Award'' за благотворительную работу в пользу молодёжи.&lt;ref&gt;[http://www.mtv.com/news/articles/1426935/19990413/carey_mariah.jhtml «Mariah Carey to Receive Congressional Award for Charity Efforts»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131074113/http://www.mtv.com/news/articles/1426935/19990413/carey_mariah.jhtml |date=2011-01-31 }}. [[MTV|MTV.com]]. April 13, 1999.&lt;/ref&gt; Мэрайя ил эсендә, хәүефле сирҙән яфаланған балаларҙың теләк-хыялдарын тормошҡа ашырыуҙа ярҙам иткән [[Make-A-Wish Foundation]] фонды менән эшләүе буйынса танылыу алған; 2006 йылдың ноябрендә үҙенең «сирле балаларҙың теләктәрен тормошҡа ашырыуҙа экстраординар киң күңеллеге һәм ҙур ярҙамы өсөн» ''«Идол фонда Make-A-Wish Foundation»'' премияһына лайыҡ була.&lt;ref&gt;[http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=187 «Mariah Receives Wish Icon Award»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071005154212/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=187 |date=2007-10-05 }}. MariahCarey.com. November 20, 2006.&lt;/ref&gt; Мэрайя [[Департамент полиции города Нью-Йорка|Нью-Йорк полицияһыны]]ң спорт лигаһында ҡатнаша һәм и вносит пожертвования отделу Нью-йорк пресвитериан госпиталенең [[Акушерство|акушерлыҡ]] бүлегенә хәйер һәм иғәнә бүлә. ''MTV Unplugged'' мини-альбомы менән сауҙа иткәндән алынған килемдең процентын төрлө мәрхәмәтлек учреждениеларына бирә. 2008 йылда [[Всемирная продовольственная программа|«Аслыҡтан азат булыу» бөтә донъя хәрәкәте]] йырсыны Яҡшылыҡ ихтыяры илсеһе тип атаны. Ул ресторандар менән хеҙмәттәшлек иткән был ойошмаға хәйер биргән һәр кемгә на предлагает бесплатно скачать песню «[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|Love Story]]» йырын түләүһеҙ күсереп алырға рөхсәт итә.&lt;ref&gt;{{cite press release
  | publisher = [[Yum! Brands]]
  | date = 2008-09-24
  | title = Yum! Brands Launches World Hunger Relief Campaign To Raise Awareness, Volunteerism and Funds
  | url = http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp
  | access-date = 2011-05-24
  | archive-date = 2011-09-28
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20110928223821/http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp
  }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928223821/http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp |date=2011-09-28 }}&lt;/ref&gt; 2010 йылдың февралендә ''[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]'' фильмы өсөн яҙылған «[[100% (песня)|100 %]]» йыры&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = Mariah Carey will release duet, remix album
  | last = Kennedy
  | first = Gerrick D.
  | url = http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/02/mariah-carey-to-release-duet-remix-album.html
  | newspaper = [[Los Angeles Times]]
  | location = Los Angeles
  | date = 2010-02-26
  | access-date = 2011-05-24
  | archive-date = 2010-03-01
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20100301032622/http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/02/mariah-carey-to-release-duet-remix-album.html
  }}&lt;/ref&gt;[[Зимние Олимпийские игры 2010|2010 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары]] өсөн музыкаль темаларҙың береһе сифатында ҡулланылды; сауҙа итеүҙең барлыҡ килеме [[United States Olympic Committee|АҠШ командаһына]] ебәәрелде.&lt;ref&gt;{{cite press release
  | publisher = [[AT&amp;T]]
  | date = 2010-02-11
  | title = AT&amp;T to Produce Exclusive Soundtrack for Athletes Competing in 2010 Olympic Winter Games
  | url = http://www.att.com/gen/press-room?pid=4800&amp;cdvn=news&amp;newsarticleid=30499
  | access-date = 2011-05-24
  | archive-date = 2011-06-07
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20110607231728/http://www.att.com/gen/press-room?pid=4800&amp;cdvn=news&amp;newsarticleid=30499
  }}&lt;/ref&gt;

1998 йылда ''[[VH1 Divas|Divas Live]]'' мәрхәмәтлек концертында, башҡа йырсы ҡатын-ҡыҙҙар менән бергә, ''Save the Music Foundation'' фондына ярҙам йөҙөнән, иң юғары сифатлы сығыштарының береһе була. Концерт юғары рейтингҡа эйә була, һәм Мэрайя 2000 йылда [[VH1 Divas#Divas 2000|Divas 2000]]дә тағы сығыш яһай. 2007 йылда ''Save the Music Foundation'' үҙенең унынсы байрам кисәһендә мәрхәмәтлек фондына нигеҙ һалынғаны бирле ярҙам иткәне өсөн йырсыға рәхмәт әйтте.&lt;ref&gt;Friedman, Roger. [http://www.foxnews.com/story/0,2933,297570,00.html «Mariah Carey Back: Diva Readies for Dec. 4 Release»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100606064559/http://www.foxnews.com/story/0,2933,297570,00.html |date=2010-06-06 }}.&lt;/ref&gt; Мэрайя Кэри [[Террористические акты 11 сентября 2001 года|2001 йылдың 11 сентябрь террористик актынан]] зыян күргәндәр өсөн аҡса йыйыу маҡсатында милли телевидение алып барған тапшырыуҙар ''[[America: A Tribute to Heroes]]'' акцияһында ҡатнашты, һәм 2001 йылдың декабрендә [[Косово (историческая область)|Косовола]] тыныслыҡ урынлаштырыусы ғәскәрҙәр алдында йырланы.

Мэрайя [[CBS]] бала баҡҡан һәм уллыҡҡа алған ғаиләләрҙәге ысынбарлыҡ тормош тарихтарын документлаштырған ''At Home for the Holidays'' телевизион проектында ҡатнаша,&lt;ref&gt;Duffy, Mike. [https://web.archive.org/web/20040519194438/http://www.freep.com/entertainment/tvandradio/mariah21_20011221.htm «Mariah Carey leads heartfelt holiday special to promote adoption»]. ''[[Detroit Free Press]]''. December 21, 2001.&lt;/ref&gt; шулай уҡ ул Нью-Йорк ҡала хакимиәте менән берлектә дауаханаларҙың Балалар бүлектәренә лә ярҙам итә. 2005 йылда йырсы Лондонда [[Катрина (ураган)|«Катрина» ураганынан]] зыян күреүселәргә ярҙам итеү өсөн ойошторолған [[Live 8 concert, London|Live 8 в Лондоне]] концерттар серияһында ла ҡатнаша. 2008 йылдың авгусында Мэрайя Кэри һәм башҡа артистар, [[Бэбифейс]] һәм [[Рид, Эл-Эй|Эл Эй Рид]] ойошторған «[[Stand Up to Cancer|Яман шешкә ҡаршы тороу]]» акцияһында ҡатнашып, мәрхәмәтлек синглын яҙҙыра. 5 сентябрҙә йырсы ҡатын-ҡыҙҙар телевидениела сығыш яһаны.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.standup2cancer.org/node/1674|title=&quot;JUST STAND UP&quot; STAR-STUDDED CHARITABLE SINGLE SETS PACE FOR STAND UP TO CANCER FUNDRAISING CAMPAIGN &amp;#124; SU2C|publisher=Standup2cancer.org|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gpz5F1?url=http://www.standup2cancer.org/node/1674|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Кэри 2006 йылда беренсе тапҡыр [[Intel]] [[Centrino]] персональ компьютерҙары рекламалаған роликта төшә; артабан [[Claire's]] магазиндар селтәре реклама листовкаларында ҡиммәтле биҙәүестәр һәм аксессуарҙарҙы рекламалай.&lt;ref&gt;Paoletta, Michael.[http://www.azcentral.com/ent/music/articles/0711mimi.html «The branding of Mimi»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831151633/http://www.azcentral.com/ent/music/articles/0711mimi.html |date=2006-08-31 }} ''Billboard''. July 10, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Serpe, Gina. [https://web.archive.org/web/20060322065807/http://www.eonline.com/News/Items/0,1,18479,00.html «Mariah Pulls a J.Lo»]. [[E!|E! Online]]. March 3, 2006.&lt;/ref&gt; Был осорҙа йырсы [[Pepsi]] һәм [[Motorola]]ның берләшкән реклама кампанияһы сиктәрендә, «[[Time of Your Life (рингтон)|Time of Your Life]]» ла индереп, эксклюзив [[рингтон]]дар серияһын яҙҙыра һәм рекламалай.&lt;ref&gt;[http://www.bevnet.com/news/2006/04-19-2006-Mariah_Pepsi.asp «Mariah Carey Hits Perfect Note With Pepsi»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613233103/http://www.bevnet.com/news/2006/04-19-2006-Mariah_Pepsi.asp |date=2011-06-13 }}. [[PR Newswire]]. April 19, 2006.&lt;/ref&gt; [[Арден, Элизабет|Элизабет Арден]] косметик компанияһы менән лицензия килешеүе төҙөй һәм 2007 йылда «[[M (духи)|M]]» атамалы үҙенең генә хушбуйын сығара.&lt;ref&gt;Vineyard, Jennifer and Bland, Bridget. [http://www.mtv.com/news/articles/1528037/20060406/carey_mariah.jhtml?headlines=true «Mariah Wants All Fans to See Her — And Even Smell Like Her»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202105421/http://www.mtv.com/news/articles/1528037/20060406/carey_mariah.jhtml?headlines=true |date=2010-02-02 }}. [[MTV|MTV.com]]. April 6, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Naughton, Julie. [http://www.wwd.com/search/article/116833?page=3&amp;query=MARIAH «Ready for a Revival: More Stars Launch Scents»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212011306/http://www.wwd.com/search/article/116833?page=3&amp;query=MARIAH |date=2008-02-12 }}. [[Women's Wear Daily|WWD]].com. June 22, 2007.&lt;/ref&gt; ''[[Forbes (журнал)|Forbes]]'' журналына ярашлы, Мэрайя Кэри күңел асыу индустрияһында алтынсы иң бай ҡатын-ҡыҙ була, 2007 йылда уның финанс хәле 225 млн $, тип баһалана.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/2007/01/17/richest-women-entertainment-tech-media-cz_lg_richwomen07_0118womenstars_slide_7.html?thisSpeed=30000 «The Richest 20 Women In Entertainment»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730044335/https://www.forbes.com/2007/01/17/richest-women-entertainment-tech-media-cz_lg_richwomen07_0118womenstars_slide_7.html?thisSpeed=30000 |date=2017-07-30 }}. ''[[Forbes (журнал)|Forbes]]''. January 18, 2007.&lt;/ref&gt; 1990-сы йылдар дауамында йырсы үҙенең синглдарына эшләнгән музыкаль видеоклиптарының режиссёры сифатфнда сығыш яһай. Мэрайя [[Мартел, Дайан|Дайаном Мартел]] менән режиссёрлаған «The Roof (Back in Time)» йырына видеоклибын ''Slant'' журналы бөтә заманаларҙың егермеһенән бере, тип атай.&lt;ref&gt;Gonzalez, Ed and Cinquemani, Sal. [http://www.slantmagazine.com/music/features/greatestmusicvideosv.asp «100 Greatest Music Videos — 20 1»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606195152/http://www.slantmagazine.com/music/features/greatestmusicvideosv.asp |date=2011-06-06 }}. ''[[Slant Magazine|Slant]]''. 2003.&lt;/ref&gt; 2008 йылда Кэри вошла в список [[Time 100|йылдың иң абруйлы кешеләре]] исемлегенә индерелә.&lt;ref&gt;[http://www.expressindia.com/latest-news/Sonia-Tata-in-iTime-is-most-influential/304120/ «Sonia, Tata in Time’s most influential list»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505082316/http://www.expressindia.com/latest-news/Sonia-Tata-in-iTime-is-most-influential/304120/ |date=2009-05-05 }}. ''expressindia.com''. May 1, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/worldnews.html?in_article_id=563248&amp;in_page_id=1811 «Tony Blair makes list of 100 most influential people — but there’s no place for Gordon Brown»]. ''[[Daily Mail]]''. May 1, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html «Mariah Carey»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504125409/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html |date=2009-05-04 }}. ''Time''. May 1, 2008.&lt;/ref&gt; 2010 йылдың ғинуарында йырсы [[Twitter]] аша ''Angel Champagne'' яңы [[Розовое вино|алһыу]] шампанскийын сығарғанын хәбәр итә.&lt;ref name=Carey/&gt; 29 ноября 2010 года Мэрайя дебютировала на рекламном телевизионном канале [[Home Shopping Network|HSN]] с коллекциями драгоценностей, обуви и парфюма.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hsn.com/mariah-carey/mariah-carey_c-mc_a-7718_xc.aspx?rid=1831&amp;prev=hp|title=Mariah Carey &amp;#124; Mariah Carey Jewelry, Shoes and Fragrances at|publisher=Hsn.com|date=2011-03-04|access-date=2011-04-04|archive-url=http://www.webcitation.org/688gqlTV0|archive-date=2012-06-03}}&lt;/ref&gt; 2011 йылдың 11 февралендә ул йылдың яңы сығарылған продукттары менән тағы телеканалда күренә.
2016 йылдың апрелендә йырсы үҙенең тауышын һәм аяҡтарын $35 миллионға страховкалауы билдәле була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tmz.com/2016/04/08/mariah-carey-voice-legs-insurance/ |title=Mariah Carey's Body Parts are Worth $70 Million |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412114956/http://www.tmz.com/2016/04/08/mariah-carey-voice-legs-insurance/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Фильмографияһы ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Год
! Оригиналь атамаһы
! Урыҫ атамаһы
! Роле
! class=&quot;unsortable&quot; | Иҫкәрмә 
|-
| 1999
| ''The Bachelor''
| [[Холостяк (фильм, 1999)|Холостяк]]
| Илэна
|
|-
| 2001
| ''Glitter''
| [[Блеск (фильм, 2001)|Блеск]]
| Билли Фрэнк
| Номинация на {{нп5|22nd Golden Raspberry Awards|«Худшая актриса» категорияһында  22-се «Золотая малина»|en}} премияһы.
|-
| 2002
| ''WiseGirls''
| [[Женская логика (фильм, 2002)|Женская логика]]
| Рэйчел
|
|-
| 2003
| ''Death of a Dynasty''
| [[Смерть династии (фильм, 2003)|Смерть династии]]
| Үҙен-үҙе
| [[Камео]]
|-
| 2005
| ''State Property 2''
| [[Собственность государства 2]]
| Дэймдың ҡатыны
|
|-
| 2008
| ''You Don’t Mess with the Zohan''
| [[Не шутите с Зоханом]]
| Үҙен-үҙе
| [[Камео]]
|-
| 2009
| ''Tennessee''
| [[Теннесси (фильм)|Теннесси]]
| Кристал
|
|-
| 2009
| ''Precious''
| [[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]
| Миссис Уисс
| [[Palm Springs International Film Festival|Палм-Спрингс халыҡ-ара кинофестивалендә]] «Прорыв года» премияһы.&lt;ref&gt;[http://blogs.wsj.com/speakeasy/2009/11/24/morning-roundup-mariah-carey-wins-acting-award-robert-pattinson-documentary-macys-thanksgiving-day-parade-re-routed/ «Morning Roundup: Mariah Carey Wins Acting Award»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105221157/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2009/11/24/morning-roundup-mariah-carey-wins-acting-award-robert-pattinson-documentary-macys-thanksgiving-day-parade-re-routed/ |date=2011-11-05 }}. ''[[The Wall Street Journal]]''. November 24, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html «Mariah Carey»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504125409/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html |date=2009-05-04 }}. ''[[Variety]]''. November 23, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; ''Capri Hollywood International Film Festival'' кинофестивалендә икенсе пландағы актриса.&lt;ref name=&quot;carpiaward&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.moejackson.com/2009-mariah-carey-wins-best-supporting-actress-capri-hollywood-film-fest-1229|title=Mariah Carey Wins Best Supporting Actress|work=moejackson.com|date=2009-12-29|access-date=2010-10-22|archive-url=https://www.webcitation.org/688grOlK7?url=http://www.moejackson.com/2009-mariah-carey-wins-best-supporting-actress-capri-hollywood-film-fest-1229|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Номинация — икенсе пландағы иң яҡшы актриса һәм актёрҙар составы өсөн [[Black Reel Awards|Black Reel Award]].&lt;br&gt; [[NAACP Image Award]] номинация — Кинофильмда икенсе пландағы  актрисаны асыу.&lt;br&gt;Номинация — атаҡлы актёрҙар составы өсөн [[АҠШ киноактёрҙары Гильдияһы премияһы]].&lt;br&gt;Номинация — [[Broadcast Film Critics Association Awards 2009|Critics' Choice Awards]] иң яҡшы актёр составы өсөн.
|-
| 2013
| ''The Butler''
| [[Дворецкий (фильм)|Дворецкий]]
| Хэтти
|
|}

=== Сериалдары ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Йыл
! Үҙенә генә хас атамаһы
! Урыҫ атамаһы
! Роле
! class=&quot;unsortable&quot; | Иҫкәрмәләр
|-
| 2002
| ''Ally McBeal''
|[[Элли Макбил|Элли МакБил]]
| Кэнди Кашнип
| «[[Список эпизодов телесериала «Элли Макбил»#Пятый сезон: 2001-02|Игра со спичками]]» (5 сезон, 8 серия)
|-
| 2003
| ''[[The Proud Family]]''
|[[Гордая семья (сериал)|Гордая семья]]
| Үҙен-үҙе
| Ролде тауышландырыу 
|}

== Дискографияһы ==
{{main|Дискография альбомов Мэрайи Кэри|Дискография синглов Мэрайи Кэри}}
{{col-begin}}
{{col-2}}

=== Студия альбомдары ===
* ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' (1990)
* ''[[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]]'' (1991)
* ''[[Music Box (альбом Мэрайи Кэри)|Music Box]]'' (1993)
* ''[[Merry Christmas (альбом)|Merry Christmas]]'' (1994)
* ''[[Daydream (альбом Мэрайи Кэри)|Daydream]]'' (1995)
* ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' (1997)
* ''[[Rainbow (альбом Мэрайи Кэри)|Rainbow]]'' (1999)
* ''[[Glitter (альбом)|Glitter]]'' (2001)
* ''[[Charmbracelet]]'' (2002)
* ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005)
* ''[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|E=MC²]]'' (2008)
* ''[[Memoirs of an Imperfect Angel]]'' (2009)
* ''[[Merry Christmas II You]]'' (2010)
* ''[[Me. I Am Mariah… The Elusive Chanteuse]]'' (2014)
* ''[[Caution]]'' (2018)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.spin.com/2018/10/mariah-carey-new-album-caution-release-date/ |title=Mariah Carey Announces New Album ''Caution'' |author=Will Gottsegen |date=2018-10-15 |website= |publisher=[[Spin (журнал)|Spin]] |access-date=2018-10-17 |lang=en |archive-date=2018-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181015235302/https://www.spin.com/2018/10/mariah-carey-new-album-caution-release-date/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Here for It All]]'' (2025)

{{col-2}}

=== DVD/Видео ===
* ''[[The First Vision]]'' (1991)
* ''[[MTV Unplugged +3]]'' (1992)
* ''[[Here Is Mariah Carey]]'' (1993)
* ''[[Fantasy: Mariah Carey at Madison Square Garden]]'' (1996)
* ''[[Around the World (видео)|Around the World]]'' (1999)
* ''[[Number 1’s (DVD)|Number 1’s]]'' (1999)
* ''[[The Adventures of Mimi (DVD)|The Adventures of Mimi]]'' (2007)
{{col-end}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

=== Комментарийҙар ===
{{комментарийҙар}}

== Әҙәбиәт ==
'''Монографиялар''':
* {{Книга|автор={{Не переведено|Никсон, Крис|Chris Nickson|en|Chris Nickson}}|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick|язык=en|место=N. Y.|издательство=St. Martin’s Griffin|год=1998|страниц=182|isbn=978-0-312-19512-0|ref=Nickson}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация|Тема=Мэрайя Кэри}}
* {{Официальный сайт}}
* {{Allmusic new|тип=artist|номер=p62404|имя=Мэрайя Кэри}}
[[Категория:Мэрайя Кэри| ]]
[[Категория:АҠШ поп-музыканттары]]
[[Категория:XX быуат музыканттары]]
[[Категория:XXI быуат музыканттары]]
[[Категория:АҠШ киноактрисалары]]
[[Категория:American Idol ҡатнашыусылары]]
[[Категория:АҠШ меценаттары]]
[[Категория:АҠШ-тың ритм-н-блюз башҡарыусылары]]
[[Категория:Columbia Records башҡарыусылары]]
[[Категория:«Грэмми» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Золотая малина» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:World Music Awards лауреаттары]]
[[Категория:Def Jam Recordings башҡарыусылары]]
[[Категория:Virgin Records башҡарыусылары]]
[[Категория:Island Records башҡарыусылары]]
[[Категория:АҠШ-тың поп-йырсылары]]
[[Категория:Иң яҡшы яңы башҡарыусыға «Грэмми» премияһы]]
[[Категория:Нью-Йорк штатынан йырсылар]]
[[Категория:АҠШ бейеү музыкаһы музыканттары]]
[[Категория:Echo Pop премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Йырҙар авторҙары Дан залы ағзалары]]
[[Категория:MTV EMA премияһы лауреаттары]]</text>
      <sha1>lxoc73pzbbfdi48xu7iass5kt3jz15i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298969</id>
      <parentid>1298968</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T15:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1298969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102923" sha1="joygzln8ci3875bchurh7uj63o7nfej" xml:space="preserve">{{Шәхес}}
'''Мэра́йя Кэ́ри''' ({{lang-en|Mariah Carey}}; [[27 март]] [[1969 год|1969]], [[Хантингтон (Нью-Йорк)|Хантингтон]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — [[Соединённые Штаты Америки|америка]] [[йырсыһы]], йырҙар авторы, [[музыкаль продюсер]], [[актриса]] һәм [[филантроп]].

1990 йылда [[Columbia Records]] лейблының башҡарма директоры етәкселегендә туғыҙ тапҡыр платина статусын алған ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' дебют альбомын сығара&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=Mariah+Carey&amp;ti=Mariah+Carey#search_section|title=American album certifications – Mariah Carey – Mariah Carey|publisher=[[Американская ассоциация звукозаписывающих компаний|RIAA]]|language=en|access-date=2020-05-19|archive-url=https://archive.today/20200519053933/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=Mariah+Carey&amp;ti=Mariah+Carey%23search_section|archive-date=2020-05-19}}&lt;/ref&gt; һәм ул Америка [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләгән дүрт хит-синглды үҙ эсенә ала. 1993 йылда {{нп5|Tommy Mottola|Томми Моттола|en}} менән никахынан Һәм ''[[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]]'' (1991), ''[[Music Box (альбом Мэрайи Кэри)|Music Box]]'' (1993) и ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' (1994) альбомдарының уңышынан һуң, Мэрайя Кэри Columbia лейблының бөтә тарихында коммерция йәһәтенән иң уңышлы музыкант тип таныла. ''[[Daydream (альбом Мэрайи Кэри)|Daydream]]'' (1995) альбомынан сығарылған «[[One Sweet Day]]» икенсе синглы [[Boyz II Men]] төркөмө менән дуэт музыка тарихына инә: уларҙың уртаҡ йыры [[Список рекордов Billboard Hot 100]] ''Billboard'' чартында рекордлы аҙналар һаны буйынса беренсе урынды биләй. Альбом яҙҙырыу осоронда Мэрайя Кэри әкренләп хип-хоп яғына борола, үҙе өйрәнгән R&amp;B — һәм поп жанрҙарынан ситкә тайпыла башлай. Был үҙгәрештәр ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' (1997) альбомында сағылыш таба. Әйтер кәрәк, ул уҡ ваҡытта йырсы Мотолла менән айырылышып өлгөрә.

2000 йылда Кэри Columbia лейблынан китә һәм [[Virgin Records]] менән 100 миллионлыҡ контракт төҙөй. Беренсе «Блеск» фильмы (2001) сығарылғанға тиклем Мэрайя Кэри эмоциональ һәм физик хәлһеҙлек хәлендә була һәм ныҡ арығанлыҡтан дауаханаға оҙатыла. Фильм һәм альбом уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, Virgin Records лейблы, 50 миллион ваз кискән өсөн бирелә торған аҡса (отступные) түләп, 5 студия альбомының элек ҡул ҡуйылған контрактын һатып ала. Уңышһыҙ осорҙан һуң Мэрайя [[Island Records]] менән мультимиллионлыҡ контракт төҙөй һәм ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005) альбомы менән донъя чарттарында юғары урындарға ҡайта. «[[We Belong Together]]» икенсе синглы 2000-се йылдарҙың иң уңышлы синглы була, һуңынан ''[[Billboard]]'' Billboard журналы уны «Песня десятилетия» тип атай. Мэрайя Кэри, икенсе пландағы актриса сифатында, «[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]» («Хазина», 2009) фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша, шул роле ның Палм-Спрингс Халыҡ-ара кинофестивалендә «Прорыв года» премияһын, [[Black Reel Awards of 2010|Black Reel]] һәм [[NAACP Image Award]] церемонияларында «Икенсе пландағы иң яҡшы актриса» һәм «Кинофильмда икенсе пландағы актрисаны асыу» номинацияларына эйә була.

Кэри музыка тарихында ижад емештәре иң күп һатылған йырсыларҙың береһе булып тора уның дисктары күсермәләре дөйөм тиражы 200 миллиондан ашыу дана һатыла. 1998 йылда ул ун йыллыҡтың иң күп һатылған башҡарыусыһы, Ә 2000 йылда — [[World Music Awards]] церемонияһында мең йыллыҡтың коммерция йәһәтенән иң уңышлы йырсыһы тип таныла.
[[Америка тауыш яҙҙырыу компаниялары ассоциацияһы]] мәғлүмәттәре буйынса, ул коммерцияла уңышы буйынса АҠШ-та ижад күсермәләре 63 миллион дана тираж менән һатылған өсөнсө йырсы. 2008 йылда «[[Touch My Body]]» йыры [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләй, Кэри музыка тарихында был чартта 18 тапҡыр беренсе урынды биләгән берҙән-бер артист була. Шулай уҡ ул биш «Грэмми» премияһы лауреаты. 2015 йылдың авгусында йырсы Голливуд &quot;Дан Аллеяһы&quot;ның исемле йондоҙона лайыҡ була&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ok-magazine.ru/stars/news/26627-merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|title = merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|author = Юлия Красновская|work = Новости|date = 2015-08-06|publisher = ok-magazine|access-date = 2015-08-06|archive-date = 2015-08-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20150807141933/http://www.ok-magazine.ru/stars/news/26627-merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың декабрендә «[[All I Want for Christmas Is You]]» йыры 1994 йылғы дебютынан һуң 25 йыл үткәс, [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләй һәм америка хит-парадының 19-сы чарттопперы була (был күрһәткес буйынса Кэри 20 тапҡыр лидер тип иғлан ителгән легендар [[The Beatles]] британ төркөмөнән генә ҡалыша)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://iz.ru/955354/2019-12-17/rozhdestvenskaia-pesnia-meraii-keri-vozglavila-chart-billboard-hot-100 |title=Рождественская песня Мэрайи Кэри возглавила чарт Billboard Hot 100 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2019-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217172636/https://iz.ru/955354/2019-12-17/rozhdestvenskaia-pesnia-meraii-keri-vozglavila-chart-billboard-hot-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AIWFCIY&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8546418/mariah-carey-all-i-want-for-christmas-is-you-number-one|title=Wish Come True: Mariah Carey's 'All I Want for Christmas Is You' Hits No. 1 on Hot 100 After 25-Year Wait|work=Billboard|last=Trust|first=Gary|date=2019-12-16|access-date=2019-12-17|archive-date=2019-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216180915/https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8546418/mariah-carey-all-i-want-for-christmas-is-you-number-one|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Балалыҡ йылдары ==
Мэрайя Кэри 1969 йылдың 27 мартында{{efn|name=Birth date|Хотя в некоторых источниках и указан 1970 год рождения&lt;ref&gt;* {{cite news |last1=Holden |first1=Stephen |title=The Pop Life - Mariah Carey's Debut |url=https://www.nytimes.com/1990/06/13/arts/the-pop-life-987890.html |work=[[The New York Times]] |date=1990-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101111434/https://www.nytimes.com/1990/06/13/arts/the-pop-life-987890.html |archive-date=2018-01-01 |quote=The 20-year-old singer... |access-date=2022-07-01 }}
* {{cite book|author-link=Chris Nickson|last=Nickson|first=Chris|title=Mariah Carey revisited|url=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick|year=1998|publisher=St. Martin's Griffin|location=New York|isbn=978-0-312-19512-0}}
* {{cite book|first=Marc|last=Shapiro|title=Mariah Carey|url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&amp;pg=PA18|year=2001|publisher=ECW Press|isbn=978-1-55022-444-3}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&amp;pg=PA18 |date=20230119181715 }} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&amp;pg=PA18 |title=Источник |access-date=2017-09-30 |archive-date=2023-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119181715/https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&amp;pg=PA18 |url-status=unfit }}
* {{cite magazine |last1=Eliscu |first1=Jenny |title=Mariah After Midnight |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/mariah-after-midnight-2-102924/ |magazine=[[Rolling Stone]] |access-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327221424/https://www.rollingstone.com/music/music-news/mariah-after-midnight-2-102924/ |archive-date=2019-03-27 |date=2006-02-23 |quote=When Patricia Carey gave birth to a seven-pound baby girl at 7:27 A.M. on March 27th, 1970... }}&lt;/ref&gt;, Кэриҙың тыуыуы тураһындағы тыуған ҡалаһындағы иғландар ''{{iw|Long Islander News|The Long-Islander}}'' указывает на 1969 год&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://nyshistoricnewspapers.org/lccn/sn83031119/1969-04-10/ed-1/seq-15/|title=Recent Births Are Announced|newspaper=[[Long Islander News|The Long-Islander]]|location=Huntington, New York|date=1969-04-10|page=2—3|quote=Recent births at Huntington Hospital have been announced as follows{{nbsp}}... March 27 Mariah, Mr. and Mrs. Alfred Carey, Huntington|via=NYS Historic Newspapers|archive-date=2021-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407104122/https://nyshistoricnewspapers.org/lccn/sn83031119/1969-04-10/ed-1/seq-15/|access-date=2022-07-01}}&lt;/ref&gt;, һәм башҡа сығанаҡтар кеүек&lt;ref&gt;* {{cite news |title=Short Takes: Mariah Carey Doing OK at 21 |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-01-21-ca-641-story.html |work=[[Los Angeles Times]] |date=1991-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327220743/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-01-21-ca-641-story.html |archive-date=2019-03-27 |quote=At age 21, she seems... |access-date=2022-07-01 }}
* {{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=sR4Ch1dMe8IC&amp;q=who%27s+who+in+america+mariah+carey+1969&amp;pg=PA275|title=The International Who's Who 2004|edition=67|publisher=[[Europa Publications]]|location=London|year=2003|editor-first=Elizabeth|editor-last=Sleeman|chapter=Carey, Mariah|isbn=978-1-85743-217-6|quote=b. 1969, Long Island, NY|url=https://archive.org/details/internationalwho2004ond}}
* {{cite magazine |title=Mariah Carey - Biography |url=http://www.people.com/people/mariah_carey/biography/ |magazine=[[People]] |access-date=2019-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817222020/http://www.people.com/people/mariah_carey/biography/ |archive-date=2016-08-17 |quote=Date of Birth: March 27, 1969 }}&lt;/ref&gt;}} [[Хантингтон (Нью-Йорк)|Хантингтонда]], [[Лонг-Айленд]]та, [[Нью-Йорк (штат)|штате Нью-Йорк]] штатында, АҠШ-та тыуған. Ул [[Ирландия|ирланд]] сығышлы элекке [[опера]] йырсыһы третий и младший ребёнок Патрисия Хикиҙың ({{lang-en|Patricia Hickey}}; 1937—2024) һәм афроамерика һәм [[Венесуэльцы|венесуэла сығышлы]] аэронавигация инженеры Альфред Рой Кэриҙың ({{lang-en|Alfred Roy Carey}}) өсөнсө һәм кинйә балаһы&lt;ref&gt;Shapiro, pg. 16.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мэрайяға өс йәш булғанда, ата-әсәһе айырылыша&lt;ref&gt;Shapiro, pg. 19-20.&lt;/ref&gt;. Хантингтонда йәшәгәндә, күрше расистар, фаразлауҙар буйынса, уларҙың эттәрен ағыулай һәм ғаилә машинаһын яндыра. Ата-әсәһе айырылышҡандан һуң, ҡыҙ атаһы менән бик аҙ осраша, ә әсәһе ғаиләне тәьмин итеү өсөн бер нисә эштә эшләй. Мэрайя ваҡытының күп өлөшөн өйҙә яңғыҙ үткәрә һәм яйлап музыка менән шөғөлләнә башлай. Ул әсәһе йырлаған ''[[Верди]]ҙың «[[Риголетто]]»'' операһының фрагментын итальян телендә ҡабатлағандан һуң, өс йәшендә йырлай башлай&lt;ref&gt;Shapiro, pg. 18-19.&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ Патрисия кинйә ҡыҙына йыр дәрестәре бирә башлай.

Мэрайя [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатыны]]ң Гринлаун ҡалаһында Харборфилдс урта мәктәбен тамамлай. Урындағы тауыш яҙҙырыу студияһында демонстрацион яҙҙырыу өҫтөндә эшләгәнлектән, ул йыш ҡына дәрестәргә йөрөмәй; шуға күрә класташтары уға «Мираж» ҡушаматы бирә&lt;ref&gt;Shapiro, pg. 31.&lt;/ref&gt;. Уның Лонг-Айлендта эшләүе Гевин Кристофер ({{lang-en|Gavin Christopher}}) һәм уның менән берлектә үҙенең демо-кассетаһы өсөн материал яҙған [[Бен Маргулис]] ({{lang-en|Ben Margulies}}) менән хеҙмәттәәшлек итеү мөмкинлеген бирә. Нью-Йоркҡа күскәндән Һуң, Мэрайя торлаҡ өсөн ҡуртым хаҡын түләү һәм матурлыҡ мәктәбендә 500 сәғәтлек курстарҙы тамамлау өсөн генә тулы булмаған эш көндәре эшләй&lt;ref&gt;Handelman, David. «Miss Mariah». ''[[Cosmopolitan]]''. December 1997.&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә ул Пуэрто-Рико йырсыһы Бренда К.Старрҙың (Brenda K. Starr) бэк-вокалисы була.

1988 йылда Мэрайя кисә барышында ул ваҡытта [[Columbia Records]] тауыш яҙҙырыу компанияһы етәксеһе булған Томми Моттоланы осрата. Ул Бренда К.Старрҙан Кэриҙың демояҙмаһын ала. Моттола байрамдан киткәндә кассетаны тыңлай, һәм башҡарыуҙы һоҡланып ҡабул итә, шунан Һуң ул Мэрайяны эҙләп кире килә, ләкин уны осратмай. Шулай ҙа Моттола йәш йырсыны эҙләп таба һәм уның менән контракт төҙөй.

== Карьераһы ==

=== 1990—1994: ''Mariah Carey'', ''Emotions'', ''Music Box'', ''Merry Christmas'' ===
[[Файл:Mariah Carey 1990 cropped.jpg|thumb|слева|160px|1990 йылда]]
Уның ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' дебют альбомынан «[[Vision of Love]]», «[[Love Takes Time]]», «[[Someday (песня Мэрайи Кэри)|Someday]]» һәм «[[I Don’t Wanna Cry]]» синглдары америка чарттарында беренсе урынды биләй һәм ул йондоҙға әйләнә. 1991 йылда Кэри «Иң яҡшы яңы башлаған башҡарыусы» һәм «Иң яҡшы поп-вокалистка» булараҡ үҙенең беренсе «Грэмми» премияһын ала&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtv.ru/idols/m/mariah_carey.wbp |title=Исполнитель — Mariah Carey // Кумиры на MTV.ru |access-date=2008-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080218102212/http://www.mtv.ru/idols/m/mariah_carey.wbp |archive-date=2008-02-18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 17 сентябрендә Мэрайя үҙенең икенсе, [[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]], альбомын сығара. Ул ҙур жанр төрлөлөгө, госпел, заманса ритм-н-блюз, соул, шулай уҡ 1950—1970 йылдарҙағы балладалар йоғонтоһон кисереүе менән, айырылып тора. Альбом тәнҡитселәрҙең ҡатнаш баһаһын ала.

[[1993 йыл]]дың июнендә Ул Моттолаға кейәүгә сыға. Шул уҡ йылда ул ''[[Music Box (альбом)|Music Box]]'' альбомын сығара. Был альбомда «Without You», «Anytime You Need A Friend» һәм «Hero» кеүек йырҙар бар, һәм ул бөгөнгө көнгә тиклем иң күп һатылған альбом булып ҡала. «Dreamlover» беренсе синглы 9 аҙна дауамында америка чарттарында беренсе урынға сыға. Киләһе «Hero» йыры ла чарттарҙа беренсе урынды биләй һәм иң танылған йырҙарының береһе була.

1994 йылдың ҡышы Кэри [[Merry Christmas (альбом)|Merry Christmas]] раштыуа йырҙары альбомын сығара.

=== 1995—2000: ''Daydream'', ''Butterfly'' һәм ''Rainbow'' ===
1995 йылдың 3 октябрендә Кэриҙың бишенсе студия альбомы — ''[[Daydream]]'' сыға. ''Daydream'' Кэриҙың өлгөргән тауышҡа һәм жанр төрлөлөгөнә күсеүен символлаштыра: йырсы [[Хип-хоп (музыка жанры)|хип-хоп]] музыкаһының стилистик элементтарын ҡуллана. Был Моттола менән айырылышыуына тиклемге һуңғы альбом була.

Альбомы сығыр алдынан АҠШ-та уның беренсе ҙурлыҡтағы туғыҙынсы хиты булған «[[Fantasy (песня Мэрайи Кэри)|Fantasy]]» синглы сыға&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/list/6106408/mariah-carey-25-top-billboard-hits-hot-100-chart |title=Mariah Carey’s 25 Top Billboard Hit Songs {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2014-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605185707/http://www.billboard.com/articles/list/6106408/mariah-carey-25-top-billboard-hits-hot-100-chart |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. «Fantasy» башҡарыусылар араһында [[Billboard Hot 100]] чартында [[Список рекордов Billboard Hot 100|беренсе урынды биләгән дебюты]] беренсе сингл була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2015/09/11/justin-biebers-new-single-is-just-the-23rd-song-to-debut-at-number-one/|title=Only 23 Songs Have Ever Debuted At Number One, Including Bieber's Latest|publisher=Forbes.com|author=Hugh McIntyre|lang=en|date=2015-09-11|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421044849/https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2015/09/11/justin-biebers-new-single-is-just-the-23rd-song-to-debut-at-number-one/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Американың [[Boyz II Men]] ритм-н-блюз төркөмө менән берлектә яҙҙырылған «[[One Sweet Day]]» йыры ла шундай уҡ ҡаҙаныш менән билдәләнә: сингл Billboard Hot 100 рейтингында беренсе урынды биләй һәм рекордлы 16 аҙна дауамында беренсе урынды биләй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6523874/uptown-funk-macarena-longest-leading-hot-100-no-1s |title='Uptown Funk!,' 'Macarena,' 'One Sweet Day' &amp; More: The Longest-Leading No. 1s Ever on the Hot 100 {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2016-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112214921/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6523874/uptown-funk-macarena-longest-leading-hot-100-no-1s |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1999 йылда Billboard баҫмаһы «One Sweet Day» йырын, 1990-сы йылдарҙың төп хиттары рейтингында беренсе урынға ҡуя, композицияны «Ун йыллыҡ йыры» тип атай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5937560/march-16-1996-mariah-carey-boyz-ii-mens-one-sweet-day-makes |title=March 16, 1996: Mariah Carey, Boyz II Men’s 'One Sweet Day' Makes History On Hot 100 {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112035811/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5937560/march-16-1996-mariah-carey-boyz-ii-mens-one-sweet-day-makes |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Үҙ сиратында, альбомдың өсөнсө, «Always Be My Baby», синглы Кэриҙың юғары дебюттарға һәм коммерция яғынан уңышлы ынтылышын дауам итә

Йыр [[Billboard Hot 100]]та беренсе аҙнала уҡ икенсе юлды биләй, был үҙенсәлекле ҡаҙаныш булып тора, һәм, ахыр сиктә, йырсының америка чартында беренсе урынды биләгән ун беренсе йыры була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://jezebel.com/mariah-carey-performs-always-be-my-baby-in-classic-mari-1577403228 |title=Mariah Carey Performs 'Always Be My Baby' in Classic Mariah Fashion |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222152152/http://jezebel.com/mariah-carey-performs-always-be-my-baby-in-classic-mari-1577403228 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

1996 йылда 38-се йыллыҡ «Грэмми» тантанаһында ''Daydream'' алты номинацияға эйә була, әммә бер категориялала ла еңмәй.

[[Файл:Mariah Carey13 Edwards Dec 1998.jpg|thumb|200px|«I Still Believe» клубын төшөрөү, 1998 йылдың декабре]]

Артабанғы альбомдары менән Кэри, шул иҫәптән үҙенең эштәренә яңы жанрҙар индереп, үҙенең музыкаль яңғырашын тулыһынса контролдә тота башлай 1997 йылдың уртаһында Кэри Үҙенең Киләһе butterfly альбомы өсөн материал яҙҙыра башлай[27].

&lt;ref&gt;{{книга|автор=Nickson, Chris.|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick/page/164|место=Нью-Йорк|год=1998|страницы=164|издательство=St. Martin's Griffin|isbn=978-0-312-19512-0}}&lt;/ref&gt;. 1997 йылдың уртаһында Кэри уның киләһе ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' альбомы өсөн материал яҙҙыра башлай&lt;ref name=&quot;nickson40&quot;&gt;{{книга|автор={{не переведено 5|Chris Nickson|Nickson, Chris|en}}.|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick/page/157|год=1998|место=[[Нью-Йорк]]|страницы=157|издательство=St. Martin's Griffin|isbn=978-0-312-19512-0}}&lt;/ref&gt;. Альбом 1997 йылдың сентябрендә сыға һәм тәнҡитселәрҙең ыңғай баһаһын ала. Альбом яҙҙырыу өсөн ул хәҙерге заман хип-хоп йондоҙҙарынан, шул иҫәптән [[Puff Daddy]] һәм [[Мисси Эллиот]]тан ярҙам һорай. Альбом, уның уңышы элекке дисктар менән сағыштырғанда бер аҙ кәмерәк булһа ла, америка чарттарында беренсе урынға сыға. «Honey» синглы өс аҙна, ә «My All» — аҙна дауамында исемлектең юғары юлында тора.

Шуға ҡарамаҫтан, Кэри элекке стиленә әйләнеп ҡайтмай. Киләһе ''#1s'' (америка чарттарында беренсе урынды биләгән 14 синглы йыйынтығы) альбомы өсөн ул [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]], [[Уитни Хьюстон]] һәм [[Brian McKnight|Брайан Макнайт]] менән тректар яҙҙыра.

1999 йылда актёрлыҡ курстарын үткәндән һуң, Кэри [[Рене Зеллвегер]] һәм [[О'Доннелл, Крис|Крисом О’Доннелл]] менән «The Bachelor» (''Холостяк'') фильмында төшә. Шул уҡ йылда ул ''Rainbow'' тигән киләһе студия альбомын сығара. «Heartbreaker» беренсе синглы америка чарттарында беренсе урынды биләй. Йыр төшөрөү өсөн бер нисә миллион доллар тотонолған видеоклип менән оҙатыла. Беренсе синглдың уңышына ҡарамаҫтан, альбом табыныусыларҙың күңелен ҡыра һәм тәнҡитселәр тарафынан тар-мар ителә. Уларҙың күбеһе, айырылышҡандарынан һуң йырсы менән Моттола араһындағы мөнәсәбәт боҙолоу сәбәпле, Кэри контракт шарттарын мөмкин тиклем тиҙерәк үтәү өсөн яңы альбом сығарырға ашыға, тип раҫлай.

=== 2001—2004: ''Glitter'', ''Charmbracelet'', шәхси һәм һөнәри проблемалары ===
1999 йылдың декабрендә Кэри [[Billboard]] баҫмаһы тантанаһында ''«[[Billboard Music Awards|Артист десятилетия]]»'' наградаһын ала, ә 2000 йылдың июлендә [[World Music Awards]] премияһында ''«Самая продаваемая исполнительница тысячелетия»'' махсус наградаһы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.montecarloresort.com/awards/00/w00res00.htm |title=Winners of the WORLD MUSIC AWARDS — may 2000 |access-date=2000-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20001015144058/http://www.montecarloresort.com/awards/00/w00res00.htm |archive-date=2000-10-15 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Columbia Records лейблы етәкселеге менән шәхси һәм профессиональ мәнфәғәттәр конфликты Мэрайяны яҙҙырыу компанияһын ташлап китергә мәжбүр итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, йырсы 1997 йылда уҡ, Томми Моттола менән айырылышыу процесы тамамланғас, Columbia менән үҙенең профессиональ мөнәсәбәттәрен өҙөргә йыйынған була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://articles.latimes.com/2001/mar/23/business/fi-41606 |title=Mariah Carey Expected to Leave Label —latimes |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083259/http://articles.latimes.com/2001/mar/23/business/fi-41606 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2001 йылдың яҙында [[Los Angeles Times]] бер нисә тауыш яҙҙырыу компанияһының Мэрайя Кэри менән хеҙмәттәшлек итеү буйынса ҡыҙыҡһыныуын хәбәр итә. Ахыр сиктә күп кенә лейбл етәкселәре, йырсы менән контракт төҙөү өсөн етерлек сумма бирә алмаясаҡтарын аңлап, сауҙа һуғышына инеүҙән баш тарта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://articles.latimes.com/2001/apr/03/business/fi-46231 |title=Carey Reportedly Signs 4-Album, $80-Million Virgin Records Deal — latimes |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083426/http://articles.latimes.com/2001/apr/03/business/fi-46231 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Әммә 2001 йылда финанс шарттары [[Virgin Records]] тауыш яҙҙырыу компанияһына Кэри менән бығаса булмаған 80 миллион долларлыҡ суммаға контракт төҙөргә ҡамасауламай&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1777172.stm |title=BBC News {{!}} MUSIC {{!}} EMI drops Mariah Carey |access-date=2015-01-30 |archive-date=2014-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513053826/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1777172.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Контракт суммаһы музыка индустрияһы тарихында 2001 йылдың йәйенә, ул саҡта америка йырсыһы Уитни Хьюстон Sony [[Sony BMG]] менән 100 миллион долларға килешеү төҙөгәнгә, тиклем рекорд булып ҡала&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/6457972/the-inside-story-of-how-mariah-carey-and-la-reid-reunited-at |title=The Inside Story of How Mariah Carey and L.A. Reid Reunited (at a Fraction of Her Former $80 Million Deal) {{!}} Billboard |access-date=2015-01-30 |archive-date=2015-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202031720/http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/6457972/the-inside-story-of-how-mariah-carey-and-la-reid-reunited-at |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.people.com/people/article/0,,622400,00.html |title=Whitney Signs $100 Million Contract — Whitney Houston : People.com |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222074859/http://www.people.com/people/article/0,,622400,00.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Башҡарыусы үҙенең проекттары өҫтөнән тулы концептуаль һәм ижади контроль ала&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Ул 80-се йылдарҙың бейеү музыкаһы һәм диско-музыка менән рухландырылған саундтрек-альбом яҙҙырырға ҡарар итә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://allmusic.com/album/glitter-r544381 |title=Glitter — Mariah Carey {{!}} Songs, Reviews, Credits, Awards {{!}} AllMusic |access-date=2015-01-30 |archive-date=2011-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110211235556/http://www.allmusic.com/album/glitter-r544381 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бер нисә айҙан һуң, 2001 йылдың июлендә, Кэри физик һәм эмоциональ хәлһеҙләнеүҙән яфалана башлай. Ул үҙенең рәсми сайтында латин башҡарыусыһы [[Луис Мигель]] менән мөнәсәбәттәренең өҙөлөүенә һәм артыҡ арығанлығына зарланып хәбәрҙәр ҡалдыра&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2001/07/28/wcarey28.xml News — Latest breaking UK news — Telegraph]{{Недоступная ссылка|date=сентября 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

2001 йылдың 25 июлендә Мэрайя Кэри нервы һәм эмоциональ өҙлөгөү арҡаһында дауаханаға оҙатыла. Йырсыға үҙенең сығыштарын, атап әйткәндә, «Блеск» проектының реклама кампанияһын һәм телеканалдың егерме йыллығына арналған [[MTV]] концертында сығыш яһауын туҡтатып торорға тура килә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20135079,00.html |title=Diva in Distress : People.com |access-date=2015-12-13 |archive-date=2016-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111162706/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20135079,00.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Mariah Carey Charmbracelet London.jpg|thumb|right|Кэри во время Charmbracelet World Tour ваҡытында]]
2001 йылда Кэри үҙенең ''«[[Glitter (альбом)|Glitter]]»'' яңы альбомынан Һәм саундтрегынан ''Loverboy'' синглын сығара. Тәнҡитселәр альбомды юҡҡа сығара, һәм был Кэриҙың карьераһында беренсе уңышһыҙлыҡ була. Альбом сығарылғандан һуң бер нисә көн үткәс, Кэриҙы билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында дауаханаға оҙаталар.

Virgin менән берлектә эшләүенең киләһе йылында, уның дебют [[фильм]]ы һәм саундтрегы уңышһыҙлыҡҡа осрауы арҡаһында, йырсының популярлығы кәмей. Йырсының шул сәбәпле физик һәм эмоциональ өҙлөгөүе киң билдәлелек ала.

2002 йылдың башында Кэри менән Virgin Records араһындағы килешеү, низағ тыуҙырып, өҙөлә. Хеҙмәттәшлекте тамамлау өсөн рәсми сәбәптәр аталмаһа ла, күп кенә күҙәтеүселәр быға ''Glitter'' альбомының кәм һатылыуы һәм шул уҡ исемле фильмдың халыҡ-ара касса уңышһыҙлығы йоғонто яһаған тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2002/01/24/us/record-label-pays-dearly-to-dismiss-mariah-carey.html?pagewanted=all |title=Record Label Pays Dearly To Dismiss Mariah Carey — NYTimes.com |access-date=2017-09-30 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915065902/http://www.nytimes.com/2002/01/24/us/record-label-pays-dearly-to-dismiss-mariah-carey.html?pagewanted=all |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2002 йылда Кэри [[Universal Music Group|Island Records]] компанияһы менән яңы контракт төҙөй.

=== 2005—2007: ''The Emancipation of Mimi'' менән даны ҡайтыуы ===
[[Файл:Mariah Carey 2005.jpg|thumb|слева|200px|В 2005 году]]
Мэрайя Кэриҙың ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005) Унынсы студия альбомы [[The Neptunes]], [[Уэст, Канье|Канье Уэст]] һәм [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]] кеүек продюсерҙар ҡатнашлығында яҙҙырыла.
''The Emancipation of Mimi'' 2005 йылда Америка Ҡушма Штаттарында иң күп һатылған альбом була. Элиса Гарднер ''[[USA Today]]'' гәзитендә былай тип яҙа: (Snoop Dogg ҡатнашлығында) һәм «Get Your Number» (Джермейн Дюпри менән) «Say Somethin'» кеүек яңы, уйынлы тректар йырсының хип-хопҡа ҡарата дәртен юғалтмауын иҫбатлай. Әммә йырсы ҡоштоң яңыртылған ышанысын балладалар һәм урта темп йырҙары сағылдыра.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.usatoday.com/life/music/reviews/2005-04-11-listen-up_x.htm |title=Mariah rebounds, Garbage is sweet, Will Smith gets lost |work=USA Today |date=2005-04-13 |access-date=2010-02-21 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524034213/http://www.usatoday.com/life/music/reviews/2005-04-11-listen-up_x.htm }}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Mariah Carey in August 2006 3.jpg|thumb|right|Штат Флорида, 7 август 2006 йыл. Мэрайя үҙенең [[The Adventures of Mimi Tour|Adventures of Mimi Tour]] концертында сығыш яһай.]]
''The Emancipation of Mimi'' заманса ритм-н-блюз жанрында ''[[Grammy Award for Best Contemporary R&amp;B Album|Ритм-н-блюз яңы заман жанры]]'' номинацияһында еңеү яулай, ә «[[We Belong Together]]» синглы 48-се «Грэмми» тантанаһында ''[[Grammy Award for Best Female R&amp;B Vocal Performance|Иң яҡшы Ҡатын-ҡыҙ R&amp;B сығышы (вокал)]]'' һәм ''[[Grammy Award for Best R&amp;B Song|Иң яҡшы R&amp;B йыр]]'' наградаларын ала. 14 аҙна дауамында «We Belong Together» йыры Hot 100 чартында беренсе урынды биләй, был уның соло йырсы булараҡ карьераһында рекорд була. Һуңынан «[[Shake It Off (песня Мэрайи Кэри)|Shake It Off]]» йыры икенсе урынға күтәрелә, һәм Мэрайя Кэри Hot 100 чартының тәүге ике баҫҡысын биләгән беренсе соло йырсы була.&lt;ref&gt;Bronson, Fred. [http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-retail-stores-not/4658871-1.html Chart Beat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104025931/http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-retail-stores-not/4658871-1.html |date=2012-01-04 }}. ''Billboard''. April 20, 2002. Retrieved July 19, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bronson, Fred; «The Billboard Book of Number One Hits», pg. 44&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Feldman, Christopher; «The Billboard Book of Number Two Hits»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jeckell, Barry A. [http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053107 «Mariah Matches Hot 100 Milestone»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929150159/http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053107 |date=2007-09-29 }}. ''Billboard''. September 1, 2005. Retrieved June 9, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101203143547/http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053461 Chart Beat]. ''Billboard''. September 1, 2005. Retrieved June 10, 2008.&lt;/ref&gt; 2005 йыл Мэрайя өсөн уңышлы була — уның «[[We Belong Together]]» синглы Hot 100 йыллыҡ йомғаҡлау чартында беренсе урынды биләй,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/charts/yearend_chart_index.jsp |title=Historical Music Chart – 90s Music Chart – 80s Music Chart |publisher=Web.archive.org |date=2007-12-18 |access-date=2010-10-17 |archive-date=2007-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218104131/http://www.billboard.com/bbcom/charts/yearend_chart_index.jsp |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;, ә ''[[The Emancipation of Mimi]]'' [[Nielsen SoundScan]] һатыуҙы иҫәпкә алыу системаһына ярашлы, 2005 йылда бестселлер альбом була.&lt;ref&gt;{{cite web|author=don&amp;amp;#39;t have one|url=http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/2329/week-of-dec-3-2007-will-josh-grobans-noel-be-soundscans-1-album-of-2007-is-santa-jolly/|title=Week Of Dec. 3, 2007: Will Josh Groban's Noel Be SoundScan's No.1 Album of 2007? Is Santa Jolly? – Chart Watch|publisher=New.music.yahoo.com|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688g79yHO?url=http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-of-dec-3-2007-will-josh-grobans-noel-be-soundscans-1-album-of-2007-is-santa-jolly.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2006 йылдың уртаһында Мэрайя Кэри, бер нисә сығышы туҡтатылһа ла, уның карьераһында иң уңышлыһы булған [[The Adventures of Mimi Tour]] концерт турнеһын башлай.&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/26/AR2006102600632.html «Mariah Carey’s Hong Kong Show Canceled»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822114630/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/26/AR2006102600632.html |date=2016-08-22 }}. ''[[The Washington Post|Washington Post]]''. October 26, 2006. Retrieved December 15, 2007.&lt;/ref&gt; 2007 йылда ул ''[[Playboy]]'' журналы март һаны тышлығында кейем кейгән килеш фотосессия үтә.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070108074730/http://www.nypost.com/seven/12312006/gossip/pagesix/modest_mariah_pagesix_.htm «Modest Mariah»]{{Dead link|date=March 2010 |url=http://www.nypost.com/seven/12312006/gossip/pagesix/modest_mariah_pagesix_.htm |id=20070929165808}}. ''[[New York Post]]''. December 31, 2006. Retrieved January 27, 2007.&lt;/ref&gt; Шул уҡ ваҡытта Мэрайя порноактриса [[Mary Carey (pornographic actress)|Мэри Кэри]] псевдонимының йырсының исеме менән оҡшашлығы буйынса ялыу бирә.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6165313.stm |title=Entertainment &amp;#124; Carey battles porn star over name |publisher=BBC News |date=2006-12-09 |access-date=2010-06-30 |archive-date=2009-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091104141230/http://news.bbc.co.uk/2/hi/6165313.stm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,235820,00.html |title=Mariah Carey Battles Porn Star-Turned-Politician Mary Carey Over Stage Name – Business And Money &amp;#124; Business News &amp;#124; Financial News |publisher=Fox News |date=2006-12-11 |access-date=2010-06-30 |archive-date=2009-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526005918/http://www.foxnews.com/story/0,2933,235820,00.html }}&lt;/ref&gt;

2006 йылда ''[[Tennessee (film)|Теннесси]]'' (2008) коммерцияға ҡарамаған фильмында ире менән айырылышҡан һәм атаһын эҙләп ике сәйәхәтсе ағаһына ҡушылған маҡсатҡа ынтылышлы йырсы ролен уйнай. Фильм ҡатнаш баһалар ала, әммә ҡайһы берҙәре, атап әйткәндә, [[Рейтер]], «баһаланып етмәгән һәм бик эффектлы», тип йырсының уйнауын маҡтап яҙа.&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = Mariah Carey surprisingly effective in &quot;Tennessee&quot;
  | last = Farber
  | first = Stephen
  | url = https://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN0154359820080501
  | agency = [[Reuters]]
  | newspaper = The Hollywood Reporter
  | location = New York
  | date = 2008-05-01
  | access-date = 2011-05-23
  | archive-date = 2009-05-05
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20090505083651/http://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN0154359820080501
  }}&lt;/ref&gt;

=== 2007—2009: ''E=MC²'', икенсе никахы һәм ''Memoirs of an Imperfect Angel'' ===
[[2007 в музыке|2007 йылды]]ң яҙы йырсы үҙенең ун беренсе ''[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|E=MC²]]'' студия альбомы өҫтөндә эш башлай&lt;ref&gt;[http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2073 «MARIAH CAREY ANNOUNCES NEW ALBUM E=MC2»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081125161726/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2073 |date=2008-11-25 }} ''MariahCarey.com''.&lt;/ref&gt;.
 
2 апрелдә, «E=MC2» сығыуға ике аҙна ҡалғас, «[[Touch My Body]]» төп синглы йырсының [[Billboard Hot 100|Hot 100]] чартында бөтә ижади карьераһында юғары кимәлдәге ун һигеҙенсе хит була, Америка ''Billboard'' журналы яҙғанса, [[Пресли, Элвис|Элвис Пресли]]ҙы бөтә артистар араһында хиттар һаны буйынса икенсе урынға күсерә&lt;ref&gt;Bronson, Fred. [https://web.archive.org/web/20070217113920/http://www.billboard.com/bbcom/chart_beat/bonus_display.jsp?vnu_content_id=1001736670 «Chart Beat Chat»]. ''Billboard''. December 22, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/23918924/ Mariah Carey surpasses Elvis in No. 1s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416064450/http://www.msnbc.msn.com/id/23918924/ |date=2009-04-16 }}. [[MSNBC]]. April 2, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = Mariah, Madonna eclipse Elvis in Billboard charts
  | last = Pietroluongo
  | first = Silvio
  | url = https://www.reuters.com/article/2008/04/02/us-singles-idUSN0240801220080402
  | agency = [[Reuters]]
  | newspaper = Billboard
  | location = New York
  | date = 2008-04-02
  | access-date = 2011-05-23
  | archive-date = 2011-06-04
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20110604195107/http://www.reuters.com/article/2008/04/02/us-singles-idUSN0240801220080402
  }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Mariah Carey by David Shankbone.jpg|thumb|200px|«Теннесси» фильмы премьераһында, 2008 йылдың апреле]]
2008 йылда ''Billboard'' журналы Мэрайя Кэриға, йырсыны ''Billboard'' Hot 100 чарты тарихында икенсе иң уңышлы башҡарыусы тип атап, «[[Billboard Hot 100 50th Anniversary Charts|бөтә осорҙар буйынса йөҙ артист]]» исемлегендә алтынсы урынды бирә&lt;ref&gt;{{Cite news| url=http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-20.shtml | title=Billboard Hot 100 Chart 50th Anniversary |work=Billboard| access-date=2009-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913150551/http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-20.shtml|archive-date=2008-09-13|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Мэрайя Кэри шулай уҡ халыҡ-ара чарттарҙа ла, АҠШ-тағы кеүек булмаһа ла, уңышҡа өлгәшә. Әлеге ваҡытта Уның Бөйөк Британияла ике хит-синглы, Австралияла ике һәм Канадала алты беренсе дәрәжәле синглы бар. Японияла уның иң уңышлы синглы ил чартында икенсе урынды биләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineweb.com/theones/|title=A Half Century + Of British Number Ones|publisher=Onlineweb.com|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688g8hWMC?url=http://www.onlineweb.com/theones/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onmc.iinet.net.au/trivia/aus_list.htm  |title=Australian Number One Hits |publisher=Web.archive.org |access-date=2010-10-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080718171731/http://www.onmc.iinet.net.au/trivia/aus_list.htm |archive-date = 2008-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.wbs.ne.jp/~ms-db/oricon/japan%20no1%20single%2068-.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080622021037/http://www2.wbs.ne.jp/~ms-db/oricon/japan+no1+single+68-.htm|archive-date=2008-06-22 |title=年間最高売上を記録した洋楽シングル(1968年〜2007年) |publisher=.wbs.ne.jp |access-date=2009-10-21}}&lt;/ref&gt;. Мэрайя һәм актёр/комик/рэпер [[Кэннон, Ник|Ник Кэннон]] [[Антигуа]] хосуси утрауында «[[Bye Bye (песня Мэрайи Кэри)|Bye Bye]]» икенсе синглы өсөн музыкаль видеоклип төшөргәндә осраша&lt;ref&gt;[http://www.efluxmedia.com/news_Friends_Shocked_By_Mariah_Careys_Wedding_17122.html. ''E FLux Media''.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Улар 2008 йылдың 30 апрелендә (унда Мэрайяның шәхси биләмәләре булған) [[Windermere Island]] багам утрауында өйләнешә&lt;ref&gt;Liz McNeil. [http://www.people.com/people/article/0,,20198292,00.html EXCLUSIVE: See Mariah &amp; Nick’s Wedding Photo!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707191857/http://www.people.com/people/article/0,,20198292,00.html |date=2011-07-07 }}. ''People''. May 7, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20197441,00.html?xid=rss-topheadlines|title=Nick Cannon Relative Confirms He Married Mariah|last=Dubin|first=Danielle|date=2008-05-02|work=People|access-date=2008-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/688g99DJY?url=http://www.people.com/people/article/0,,20197441,00.html?xid=rss-topheadlines|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.usmagazine.com/nick-cannons-family-confirms-mariah-carey-wedding |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503142429/http://www.usmagazine.com/nick-cannons-family-confirms-mariah-carey-wedding |archive-date=2008-05-03 |title=Nick Cannon's Family Confirms He's Wed Mariah Carey |date=2008-05-02 |publisher=usmagazine.com |access-date=2008-05-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/24413267/|title=Mariah Carey reportedly Married in Bahamas|date=2008-05-02|publisher=MSNBC|access-date=2008-05-08|archive-url=https://www.webcitation.org/688g9xhZA?url=http://today.msnbc.msn.com/id/24413267|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдың октябрендә йырсы [[Long Island Music Hall of Fame]] дан залы исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;{{cite web|author=Long Island Music Hall of Fame|url=http://www.limusichalloffame.org/|title=Home of the L.I. Music Hall of Fame|publisher=Limusichalloffame.org|date=2008-11-30|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gAgpYD?url=http://www.limusichalloffame.org/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Мэрайя [[Сэндлер, Адам|Адама Сэндлер]]ҙың, [[Камео|үҙен-үҙе]] уйнап, ''[[Не шутите с Зоханом]]'' фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;smellperfume&quot;&gt;Patterson, Sylvia. [http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2008/03/16/sv_mariahcarey.xml Mariah Carey: Come in and smell the perfume] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521102005/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2008%2F03%2F16%2Fsv_mariahcarey.xml |date=2008-05-21 }}. ''[[The Daily Telegraph]]''. March 17, 2008. Retrieved March 31, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sampson, Mike. [http://www.joblo.com/index.php?id=16350 «Mariah and Sandler?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927005625/http://www.joblo.com/index.php?id=16350 |date=2007-09-27 }}. JoBlo.com. June 11, 2007.&lt;/ref&gt;.

Мэрайя Кэри 2009 йылдың 20 ғинуарында афроамерикандар араһынан беренсе АҠШ президенты булараҡ ант биргән [[Обама, Барак|Барака Обаманы]]ң инаугурацияһында «[[Hero (песня мэрайи Кэри)|Hero]]» йырын йырлай&lt;ref&gt;{{Cite news
 |title      = MUSIC REVIEW; Music for Many Firsts, Including the First Couple's First Dance
 |last       = Pareles
 |first      = Jon
 |url        = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F03E5DD1F3FF931A15752C0A96F9C8B63
 |newspaper  = [[The New York Times]]
 |location   = New York
 |date       = 2009-01-22
 |access-date = 2011-05-23
|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың 7 июлендә Мэрайя [[Trey Lorenz|Треем Лоренс]] менән бергә Лос-Анджелестағы [[Стейплс-үҙәк]]тә [[Джексон, Майкл|Майклу Джексонды]] хәтерләү сараһында Jackson 5 төркөмөнөң — «[[I'll Be There (песня The Jackson 5)|I’ll Be There]]» хиты версияһын йырлай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.accesshollywood.com/mariah-carey-apologizes-for-emotional-performance-during-jackson-memorial_article_20331?__source=rss|title=Mariah Carey Apologizes For Emotional Performance During Jackson Memorial|publisher=Access Hollywood|date=2009-07-08|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gBXGAz?url=http://www.accesshollywood.com/mariah-carey-apologizes-for-emotional-performance-during-jackson-memorial_article_20331?__source=rss|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Йырсы, америка башҡарыусыһы [[The-Dream]]дың ''[[Love vs. Money]]'' альбомынан «[[My Love (песня The-Dream)|My Love]]» йырында саҡырылған артист сифатында сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Allmusic
  | class = artist
  | id = p62404
  | tab = credits/date-asc/700
  | label = Mariah Carey &gt; Credits
  |accessdate=2011-05-23}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылда Мэрайя яҙыусы [[Sapphire (author)|Sapphireны]]ң ''Push'' романы буйынса төшөрөлгән ''[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]'' фильмында социаль хеҙмәткәр ролен башҡара. Фильм кино тәнҡитселәренән, атап әйткәндә, Мэрайя Кэриҙың уйнауы буйынса, бик күп ыңғай баһа ала&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = Dark horse nominees: Will the Oscars nominate 'Avatar'?
  | last = O'Neil
  | first = Tom
  | url = http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html
  | newspaper = [[Los Angeles Times]]
  | location = Los Angeles
  | date = 2009-10-19
  | access-date = 2011-05-23
  | archive-date = 2012-02-25
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20120225053630/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html
  }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225053630/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html |date=2012-02-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/precious/ |title=Precious: Based on the Novel Push by Sapphire |work=[[Rotten Tomatoes]] |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091030220546/http://www.rottentomatoes.com/m/precious/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, фильмды ''[[Variety]]'' журналы «абсолют-камил» тип атай&lt;ref&gt;{{Cite news |author=By |url=http://www.variety.com/index.asp?layout=festivals&amp;jump=review&amp;id=2471&amp;reviewid=VE1117939367&amp;cs=1 |title=Precious: Based on the Novel 'Push' by Sapphire Movie Review From The Sundance Film Festival |work=Variety |date=2009-01-18 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428125141/http://www.variety.com/index.asp?layout=festivals&amp;jump=review&amp;id=2471&amp;reviewid=VE1117939367&amp;cs=1 }}&lt;/ref&gt;. ''Сокровище'' фильмы [[Сандэнс]] кинофестивалендә һәм [[Международный кинофестиваль в Торонто|Торонто халыҡ ара кинофестиваленд]]ә төп наградалар яулай&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8265281.stm |title=Entertainment &amp;#124; Precious film takes Toronto prize |publisher=BBC News |date=2009-09-20 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001000017/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8265281.stm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.digitalspy.com/movies/a178373/precious-scoops-top-toronto-prize.html|title='Precious' scoops top Toronto prize|publisher=Digital Spy|date=2009-09-21|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gC9rMZ?url=http://www.digitalspy.com/movies/news/a178373/precious-scoops-top-toronto-prize.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = &quot;Precious&quot; wins top Toronto film festival prize
  | last = French
  | first = Cameron
  | url = https://www.reuters.com/article/2009/09/19/us-toronto-awards-idUSTRE58I15F20090919
  | agency = [[Reuters]]
  | location = New York
  | date = 2009-09-19
  | access-date = 2011-05-23
  | archive-date = 2011-02-08
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20110208160508/http://www.reuters.com/article/2009/09/19/us-toronto-awards-idUSTRE58I15F20090919
  }}&lt;/ref&gt;. 2010 йылдың ғинуарында Мэрайя [[Palm Springs International Film Festival|Палм-Спрингс халыҡ-ара кинофестивалендә]] ''Сокровище'' фильмы өсөн ''«Прорыв года»'' номинацияһы буйынса премияға лайыҡ була&lt;ref name=Carey&gt;{{Cite news |author=Daily News Staff |title=Weeks after tipsy awards speech, Mariah Carey pops cork on her own liquor brand, Angel Champagne |url=http://www.nydailynews.com/gossip/2010/01/16/2010-01-16_mariah_launches_new_liquor_label.html |work=Daily News |date=2010-01-17 |location=New York |access-date=2011-07-06 |archive-date=2010-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100121181857/http://www.nydailynews.com/gossip/2010/01/16/2010-01-16_mariah_launches_new_liquor_label.html }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Mariahangels.jpg|thumb|left|upright|Мэрайя Кэри 2009 йылда Лас-Вегаста йырлай]]
2009 йылдың 31 декабрендә Мэрайя Кэри Төньяҡ Америка илдәренә: Ҡушма Штаттарға һәм Канадаға үҙенең етенсе [[Angels Advocate Tour]] концерт турын аса&lt;ref name=&quot;mcpr&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2738|title=Mariah Announces Her &quot;Angels Advocate&quot; tour|date=2009-12-11|access-date=2009-05-03|work=Mariah Carey's Official Website|publisher=Automatic Princess Holdings LLC|archive-url=https://www.webcitation.org/688gEdsBk?url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=2738|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== 2010—хәҙерге осор ===
[[Файл:Mariahparade1.jpg|thumb|left|Мэрайя Кэриҙың [[Magic Kingdom]]да 2010 йылдың 3 декабрендә асыҡ сығышы]]

2010 йылдың авгусында [[The Island Def Jam Music Group|Island Def Jam]] етәксеһе Мэтт Восс [[Сеул]]да үткән пресс-конференцияла [[2 ноябрь]] алты яңы йыр һәм «[[All I Want for Christmas Is You]]» раштыуа классикаһының ремикстарын индергән альбом сығыуын&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2010/08/19/mariah-carey-touches-down-in-brazil/|title=Mariah Carey Touches Down in Brazil|publisher=Rap-Up.com|date=2010-08-19|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gItyzF?url=http://www.rap-up.com/2010/08/19/mariah-carey-touches-down-in-brazil/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; иғлан итә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wenn.com/all-news/carey-returns-with-christmas-album/|title=Carey Returns With Christmas Album|publisher=W.E.N.N|date=2010-08-19|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gJkfTG?url=http://www.wenn.com/all-news/carey-returns-with-christmas-album/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Альбом «[[All I Want for Christmas Is You]]», тип аталасағын һәм алдағы 1994 йылғы мультиплатина лонгплейының — ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' дауамы буласағын әйтә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2010/09/01/exclusive-mariah-carey-christmas-album-title-release-date-revealed/|title=Exclusive: Mariah Carey Christmas Album Title, Release Date Revealed|publisher=Rap-Up.com|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gLIt97?url=http://www.rap-up.com/2010/09/01/exclusive-mariah-carey-christmas-album-title-release-date-revealed/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мэрайя, бродвей продюсеры [[Marc Shaiman|Марком Шэймен]] менән хеҙмәттәшлек итеп, альбом өсөн бер нисә йыр яҙа. ''Merry Christmas II You'' [[Billboard 200|''Billboard'' 200]], төп чартында беренсе аҙнала 56 000 дана күсермәһе һатылып, дүртенсе урынды биләй, был йырсының ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' раштыуа альбомы күрһәткестәренән юғарыраҡ була. ''Merry Christmas II You'' — йырсының был чарттың тәүге унлығына ингән ун алтынсы альбомы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/news/country-albums-rule-top-three-on-billboard-1004125997.story?tag=hpfeed|last=Caulfield|first=Keith|title=Country Albums Rule Top Three on Billboard 200|date=2010-11-10|work=Billboard|access-date=2010-11-11|archive-date=2010-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20101114060540/http://www.billboard.com/news/country-albums-rule-top-three-on-billboard-1004125997.story?tag=hpfeed|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Альбом [[Top R&amp;B/Hip-Hop Albums|R&amp;B/Hip-Hop Albums]] чартында беренсе урынды биләй, был тарихта рекордҡа өлгәшкән икенсе раштыуа альбомы була,&lt;ref name=&quot;http&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=3017|title=Official Site and Honey B. Fly Fan Club for Mariah Carey news.news|publisher=Mariahcarey.com|access-date=2010-12-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gM122C?url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=3017|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ ул байрам Holiday Albums Chart чартында беренсе урынды биләй.&lt;ref name=&quot;MCIIY sales MC.com&quot;&gt;{{Cite web |url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=3011 |title=«Merry Christmas II You» debuts at No.1 on Billboard Charts |access-date=2010-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114122112/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=3011 |archive-date=2010-11-14 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2010 йылдың майында Мэрайя Кэри, сирләүе сәбәпле, планлаштырылған ''[[For Colored Girls]]'' (адаптации пьесы ''[[For Colored Girls Who Have Considered Suicide When the Rainbow Is Enuf]]'') фильмында төшөүҙән баш тарта.&lt;ref&gt;[http://www.usmagazine.com/moviestvmusic/news/mariah-carey-drops-out-of-film-due-to-medical-reasons-2010275 «Mariah Carey Drops Out of Film Due to Medical Reasons»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028065507/http://www.usmagazine.com/moviestvmusic/news/mariah-carey-drops-out-of-film-due-to-medical-reasons-2010275 |date=2011-10-28 }}, ''Us'', May 27, 2010&lt;/ref&gt; 2010 йылдың 28 октябрендә, төрлө ғәйбәттәрҙән һуң, йырсы үҙенең йөклө булыуын әйтә. что роды состоятся весной 2011 йылдың яҙы бәпес тыуа, ти. Мэрайя Кэри һәм Ник Кэннон туйҙан һуң бала көтһә лә, өмөттәре аҡланмай ҡалған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2010/10/28/mariah-carey-im-pregnant_n_775223.html|title=Mariah Carey: I'm Pregnant!|work=Huffington Post|access-date=2010-12-16|archive-url=https://www.webcitation.org/688gMcwar?url=http://www.huffingtonpost.com/2010/10/28/mariah-carey-im-pregnant_n_775223.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2011 йылдың 30 апрелендә, өс йылдан, Мэрайя [[Кесарево сечение|кесарева сечение]] ярҙамында игеҙәктәрен тыуҙыра.&lt;ref&gt;[http://www.eonline.com/uberblog/b239514_mariah_carey_nick_cannon_welcome_twins.html «Mariah Carey and Nick Cannon Welcome Twins!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628234634/http://www.eonline.com/uberblog/b239514_mariah_carey_nick_cannon_welcome_twins.html |date=2011-06-28 }}. ''E!''. April 30, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://celebritybabies.people.com/2011/04/30/mariah-carey-nick-cannon-welcome-twins/ «Mariah Carey &amp; Nick Cannon Welcome Twins»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815114528/http://celebritybabies.people.com/2011/04/30/mariah-carey-nick-cannon-welcome-twins/ |date=2011-08-15 }}. ''People''. April 30, 2011.&lt;/ref&gt; Яңы тыуған бәпестәргә, актриса [[Мэрилин Монро]] хөрмәтенә Монро, тип, һәм Ник өйләнешеү тәҡдимен мароккан стилендәге бүлмәлә биргәнлектән, Мароккан Скотт, тип исемләйҙәр; Скотт — Ник Кэннондың икенсе исеме һәм өләсәһенең фамилияһы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://marquee.blogs.cnn.com/2011/05/04/mariah-carey-and-nick-cannon-reveal-baby-names/|title=Mariah Carey and Nick Cannon reveal baby names|date=2011-05-04|publisher=CNN Entertainment|author=Denise Quan|archive-url=https://www.webcitation.org/688gNccTq?url=http://marquee.blogs.cnn.com/2011/05/04/mariah-carey-and-nick-cannon-reveal-baby-names/|archive-date=2012-06-03|access-date=2014-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://abcnews.go.com/Entertainment/mariah-carey-reveals-twins-names-moroccan-monroe/story?id=13510675 «Mariah Carey Names Twins Moroccan, Monroe: What Will They Do for Mother’s Day?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717102220/http://abcnews.go.com/Entertainment/mariah-carey-reveals-twins-names-moroccan-monroe/story?id=13510675 |date=2011-07-17 }}. ''ABC News''. May 4, 2011.&lt;/ref&gt;

[[Файл:MariahGMA cropped.jpg|thumb|200px|2014 йыл]]дың
[[11 февралендә]] [[Home Shopping Network|HSN]] биргән интервьюһында йырсы, [[Тони Беннетт]]тың ''«Duets»'' альбомы өсөн вның менән дуэт яҙҙырғаны тураһында белдерә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZVFpEZlNitBmEnn|title=Mariah Daily Journal|publisher=Mariahjournal.com|access-date=2011-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/68WHKyS2e?url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZVFpEZlNitBmEnn|archive-date=2012-06-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]] һәм Мэрайя «Save the Day» тигән мәрхәмәтлек йырын ижад итә, һәм уны [[Свифт, Тейлор|Тейлор Свифт]], [[Блайдж, Мэри Джей|Джей Блайдж]] һәм [[R. Kelly]] менән башҡара.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZyEEEAybNElDvBF|title=Mariah Daily Journal|publisher=Mariahjournal.com|access-date=2011-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/68WHKyS2e?url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZyEEEAybNElDvBF|archive-date=2012-06-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Балалары тыуғандан һуң, Ник Кэннон ''Billboard''ҡа интервьюһында Мэрайя студияла яңы альбом өҫтөнән эшләй башлағанын әйтә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story#/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story|title=Nick Cannon, Mariah Carey, Working on New Album|last=Lipshutz|first=Jason|work=Billboard|date=2011-05-13|access-date=2011-05-15|archive-date=2011-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516041415/http://www.billboard.com/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story#/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ул былай ти: «Мэйрайя ижади процесҡам мөкиббән сумған, беҙҙең балалар бүлмәһендә студия бар, һәм, ғөмүмән, [йөклөлөк] уны төрлө кимәлдә тулыһынса рухландырҙы. Һеҙ мотлаҡ Мэрайяның музыкаль яҡтан яңы һәм феноменаль әйберен тыңларға теләйһегеҙ», һәм Кэри йыл аҙағына яңы альбом сығарырға ниәтләүен раҫлай.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2011/05/15/2011-05-15_mariah_carey_planning_to_release_a_new_album_this_year_singer_recorded_it_while_.html|title=Mariah Carey Planning to Release Album this Year|last=Perricone|first=Kathleen|work=[[Daily News (New York)|Daily News]]|publisher=[[Mortimer Zuckerman]]|date=2011-05-16|access-date=2011-05-15|archive-url=https://www.webcitation.org/688gPY8OO?url=http://articles.nydailynews.com/2011-05-15/entertainment/29566889_1_imperfect-angel-nick-cannon-twins|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2015 йылда Кэри [[Sony Music Entertainment]] компанияһы идара иткән [[Epic Records]] лейблы менән яңы контракт төҙөй.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; [[2015 йыл]]дың 18 майыында Кэри ''«[[Number 1 to Infinity]]»'' иң яҡшы хиттарының компиляцияһын яңынан сығара.

2015 йылдың 5 авгусында&lt;ref name=autogenerated3&gt;{{Cite web|url=http://ivona.bigmir.net/|title=Главная|publisher=Ivona|access-date=2016-05-30|archive-date=2016-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529183835/http://ivona.bigmir.net/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мэрайя Кэри Голливуд бульвары 6270 адресы менән, Голливуд Дан аллеяһы йондоҙона лайыҡ була. Уның йондоһоноң һаны — 2556&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;.

== Шәхси тормошо ==
[[Файл:Mariah Carey with her children.jpg|upright=1.0|thumb|Кэри 2019 йылда игеҙәктәре менән]]
1993-1998 йылдарҙа Кэри музыкаль продюсер Томми Мотолла менән никахта була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://people.com/people/article/0,,20122408,00.html|title=Swan Song|publisher=People|author=Steve Dougherty|lang=en|date=1997-06-16|access-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625192542/http://people.com/people/article/0,,20122408,00.html|archive-date=2015-06-25}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдан 2016 йылға тиклем Кэри актёр һәм музыкант [[Кэннон, Ник|Ником Кэннон]] менән ғаилә булып йәшәй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/music/2008-05-02-518867847_x.htm|title=Reports: Mariah Carey marries actor Nick Cannon|author=Nekesa Mumbi Moody.|date=2008-03-05|publisher=USA TODAY|lang=en|access-date=2013-10-09|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013112015/http://usatoday30.usatoday.com/life/music/2008-05-02-518867847_x.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1586974/mariah-carey-nick-cannon-wedding-photo-released.jhtml|title=It's Official! Mariah Carey, Nick Cannon Wedding Photo, Comments Are Released|author=Chris Harris.|date=2008-05-07|publisher=mtv.com|lang=en|access-date=2013-10-09|archive-date=2011-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110122034018/http://www.mtv.com/news/articles/1586974/mariah-carey-nick-cannon-wedding-photo-released.jhtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Элекке ирле-ҡатынлының игеҙәк балалары — улы Мароккан Скотт Кэннон һәм ҡыҙы Монро Кэннон (2011 йылдың 30 апреле тыуғандар) бар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wday.ru/wdaily/zvezdy/_article/mjerajya-kjeri-rodila-dvojnyu/|title=Певица Мэрайя Кэри родила двойню|date=2011-05-01|publisher=wday.ru|access-date=2011-05-01|archive-date=2011-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504011743/http://wday.ru/wdaily/zvezdy/_article/mjerajya-kjeri-rodila-dvojnyu/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lifenews.ru/news/57502|title=Певица Мэрайя Кэри родила двойню|date=2011-05-01|publisher=LifeNews|access-date=2011-05-01|archive-url=https://www.webcitation.org/688gkyecf?url=http://www.lifenews.ru/news/57502|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://argumentiru.com/showbiz/2011/05/104888
 |title       = Певица Мэрайя Кэри родила двойню
 |author      =
 |date        = 2011-05-01
 |work        = Шоу-бизнес
 |publisher   = [[Аргументы.ру]]
 |access-date  = 2013-06-13
 |lang        =
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/688gno6l8?url=http://news.argumenti.ru/showbiz/2011/05/104888
 |archive-date = 2012-06-03
 |url-status    = live
}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 21 ғинуарында киң мәғлүмәт сараларында Кэри 2015 йылдың июненән бирле осрашҡан миллиардер Джеймс Пакер менән никахлашҡан тигән хәбәр баҫыла&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date = 2016-01-22|title = Mariah Carey -- I'M ENGAGED!!!|url = http://www.tmz.com/2016/01/21/mariah-carey-engaged-james-packer/|publisher = http://www.tmz.com|archive-date = 2016-01-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20160122043634/http://www.tmz.com/2016/01/21/mariah-carey-engaged-james-packer/|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. В октябре 2016 года пара распалась&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/|title=IMDb - Movies, TV and Celebrities|publisher=IMDb|access-date=2017-05-13|archive-date=2014-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20141125060128/http://german.imdb.com/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың деабренән 2023 йылдың декабренә тиклем Кэри бейеүсе Брайан Танака менән осраша&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.elle.ru/celebrities/novosty/brayan-tanaka-priznalsya-v-lyubvi-meraye-keri/|title=Брайан Танака признался в любви Мэрайе Кэри|publisher=Elle.ru|lang=ru|date=2016-12-06|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730105826/http://www.elle.ru/celebrities/novosty/brayan-tanaka-priznalsya-v-lyubvi-meraye-keri/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://7days.ru/lifestyle/family/merayyu-keri-brosil-molodoy-lyubovnik.htm|title=Мэрайю Кэри бросил молодой любовник|publisher=7дней.ру|lang=ru|date=2017-04-10|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730110306/http://7days.ru/lifestyle/family/merayyu-keri-brosil-molodoy-lyubovnik.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың июлендә киң мәғлүмәт сараларында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=fedpress.ru/news/northern-america/society/1827928|title=Врачи опасаются за здоровье Мэрайи Кэри {{!}} Северная Америка {{!}} ФедералПресс|publisher=ФедералПресс|lang=ru|access-date=2017-07-29|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730072107/fedpress.ru/news/northern-america/society/1827928|url-status=live}}&lt;/ref&gt;,Пакер менән айырылышҡандан һуң, Кэри стресс арҡаһында, 120 килограммға тиклем ауырлыҡ йыйған, тигән хәбәр барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мэрайя Кэри сильно изменилась (фото)|url=http://poliksal.ru/raznoe/244692-merayya-keri-silno-izmenilas-foto.html|publisher=Поликсал.ру - Только эксклюзивные новости|access-date=2017-07-29|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730072758/http://poliksal.ru/raznoe/244692-merayya-keri-silno-izmenilas-foto.html|archive-date=2017-07-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

2024 йылдың авгусында Кэриҙың 87 йәшлек әсәһе, Патриша, һәм 63 йәшлек өлкән апаһы, Элисон, бер үк көндә вафат була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://people.com/mariah-carey-mom-patricia-sister-alison-both-died-same-day-exclusive-8701561/ |title=Mariah Carey Confirms Her Mom Patricia and Sister Alison Both Died on Same Day: 'My Heart Is Broken' (Exclusive) |archive-date=2024-08-26 |access-date=2024-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826221523/https://people.com/mariah-carey-mom-patricia-sister-alison-both-died-same-day-exclusive-8701561 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Мәрхәмәтлек һәм башҡа коммерция эшмәкәрлеге ==
Мэрайя Кэри филантроп булып тора, Ул бер нисә тапҡыр The Fresh Air Fund кеүек ойошмаларға аҡса бирә. Ул фонд менән 1990-сы йылдар башында хеҙмәттәшлек итә башлай, һәм ярлы райондарҙан килгән балаларға сәнғәтте өйрәнергә мөмкинлек биргән Нью-Йорктың Фишкилл биҫтәһендә балалар лагерына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора. Лагерь, «балаларға йомарт ярҙам күрһәткәне өсөн», ''Мэрайя Лагеры'' тип атала,&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080420131226/http://www.freshair.org/summercamp.asp «Fresh Air Fund Summer Programs: Summer Camping»].&lt;/ref&gt; позже, она получила награду ''Congressional Horizon Award'' за благотворительную работу в пользу молодёжи.&lt;ref&gt;[http://www.mtv.com/news/articles/1426935/19990413/carey_mariah.jhtml «Mariah Carey to Receive Congressional Award for Charity Efforts»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131074113/http://www.mtv.com/news/articles/1426935/19990413/carey_mariah.jhtml |date=2011-01-31 }}. [[MTV|MTV.com]]. April 13, 1999.&lt;/ref&gt; Мэрайя ил эсендә, хәүефле сирҙән яфаланған балаларҙың теләк-хыялдарын тормошҡа ашырыуҙа ярҙам иткән [[Make-A-Wish Foundation]] фонды менән эшләүе буйынса танылыу алған; 2006 йылдың ноябрендә үҙенең «сирле балаларҙың теләктәрен тормошҡа ашырыуҙа экстраординар киң күңеллеге һәм ҙур ярҙамы өсөн» ''«Идол фонда Make-A-Wish Foundation»'' премияһына лайыҡ була.&lt;ref&gt;[http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=187 «Mariah Receives Wish Icon Award»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071005154212/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=187 |date=2007-10-05 }}. MariahCarey.com. November 20, 2006.&lt;/ref&gt; Мэрайя [[Департамент полиции города Нью-Йорка|Нью-Йорк полицияһыны]]ң спорт лигаһында ҡатнаша һәм и вносит пожертвования отделу Нью-йорк пресвитериан госпиталенең [[Акушерство|акушерлыҡ]] бүлегенә хәйер һәм иғәнә бүлә. ''MTV Unplugged'' мини-альбомы менән сауҙа иткәндән алынған килемдең процентын төрлө мәрхәмәтлек учреждениеларына бирә. 2008 йылда [[Всемирная продовольственная программа|«Аслыҡтан азат булыу» бөтә донъя хәрәкәте]] йырсыны Яҡшылыҡ ихтыяры илсеһе тип атаны. Ул ресторандар менән хеҙмәттәшлек иткән был ойошмаға хәйер биргән һәр кемгә на предлагает бесплатно скачать песню «[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|Love Story]]» йырын түләүһеҙ күсереп алырға рөхсәт итә.&lt;ref&gt;{{cite press release
  | publisher = [[Yum! Brands]]
  | date = 2008-09-24
  | title = Yum! Brands Launches World Hunger Relief Campaign To Raise Awareness, Volunteerism and Funds
  | url = http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp
  | access-date = 2011-05-24
  | archive-date = 2011-09-28
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20110928223821/http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp
  }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928223821/http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp |date=2011-09-28 }}&lt;/ref&gt; 2010 йылдың февралендә ''[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]'' фильмы өсөн яҙылған «[[100% (песня)|100 %]]» йыры&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = Mariah Carey will release duet, remix album
  | last = Kennedy
  | first = Gerrick D.
  | url = http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/02/mariah-carey-to-release-duet-remix-album.html
  | newspaper = [[Los Angeles Times]]
  | location = Los Angeles
  | date = 2010-02-26
  | access-date = 2011-05-24
  | archive-date = 2010-03-01
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20100301032622/http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/02/mariah-carey-to-release-duet-remix-album.html
  }}&lt;/ref&gt;[[Зимние Олимпийские игры 2010|2010 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары]] өсөн музыкаль темаларҙың береһе сифатында ҡулланылды; сауҙа итеүҙең барлыҡ килеме [[United States Olympic Committee|АҠШ командаһына]] ебәәрелде.&lt;ref&gt;{{cite press release
  | publisher = [[AT&amp;T]]
  | date = 2010-02-11
  | title = AT&amp;T to Produce Exclusive Soundtrack for Athletes Competing in 2010 Olympic Winter Games
  | url = http://www.att.com/gen/press-room?pid=4800&amp;cdvn=news&amp;newsarticleid=30499
  | access-date = 2011-05-24
  | archive-date = 2011-06-07
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20110607231728/http://www.att.com/gen/press-room?pid=4800&amp;cdvn=news&amp;newsarticleid=30499
  }}&lt;/ref&gt;

1998 йылда ''[[VH1 Divas|Divas Live]]'' мәрхәмәтлек концертында, башҡа йырсы ҡатын-ҡыҙҙар менән бергә, ''Save the Music Foundation'' фондына ярҙам йөҙөнән, иң юғары сифатлы сығыштарының береһе була. Концерт юғары рейтингҡа эйә була, һәм Мэрайя 2000 йылда [[VH1 Divas#Divas 2000|Divas 2000]]дә тағы сығыш яһай. 2007 йылда ''Save the Music Foundation'' үҙенең унынсы байрам кисәһендә мәрхәмәтлек фондына нигеҙ һалынғаны бирле ярҙам иткәне өсөн йырсыға рәхмәт әйтте.&lt;ref&gt;Friedman, Roger. [http://www.foxnews.com/story/0,2933,297570,00.html «Mariah Carey Back: Diva Readies for Dec. 4 Release»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100606064559/http://www.foxnews.com/story/0,2933,297570,00.html |date=2010-06-06 }}.&lt;/ref&gt; Мэрайя Кэри [[Террористические акты 11 сентября 2001 года|2001 йылдың 11 сентябрь террористик актынан]] зыян күргәндәр өсөн аҡса йыйыу маҡсатында милли телевидение алып барған тапшырыуҙар ''[[America: A Tribute to Heroes]]'' акцияһында ҡатнашты, һәм 2001 йылдың декабрендә [[Косово (историческая область)|Косовола]] тыныслыҡ урынлаштырыусы ғәскәрҙәр алдында йырланы.

Мэрайя [[CBS]] бала баҡҡан һәм уллыҡҡа алған ғаиләләрҙәге ысынбарлыҡ тормош тарихтарын документлаштырған ''At Home for the Holidays'' телевизион проектында ҡатнаша,&lt;ref&gt;Duffy, Mike. [https://web.archive.org/web/20040519194438/http://www.freep.com/entertainment/tvandradio/mariah21_20011221.htm «Mariah Carey leads heartfelt holiday special to promote adoption»]. ''[[Detroit Free Press]]''. December 21, 2001.&lt;/ref&gt; шулай уҡ ул Нью-Йорк ҡала хакимиәте менән берлектә дауаханаларҙың Балалар бүлектәренә лә ярҙам итә. 2005 йылда йырсы Лондонда [[Катрина (ураган)|«Катрина» ураганынан]] зыян күреүселәргә ярҙам итеү өсөн ойошторолған [[Live 8 concert, London|Live 8 в Лондоне]] концерттар серияһында ла ҡатнаша. 2008 йылдың авгусында Мэрайя Кэри һәм башҡа артистар, [[Бэбифейс]] һәм [[Рид, Эл-Эй|Эл Эй Рид]] ойошторған «[[Stand Up to Cancer|Яман шешкә ҡаршы тороу]]» акцияһында ҡатнашып, мәрхәмәтлек синглын яҙҙыра. 5 сентябрҙә йырсы ҡатын-ҡыҙҙар телевидениела сығыш яһаны.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.standup2cancer.org/node/1674|title=&quot;JUST STAND UP&quot; STAR-STUDDED CHARITABLE SINGLE SETS PACE FOR STAND UP TO CANCER FUNDRAISING CAMPAIGN &amp;#124; SU2C|publisher=Standup2cancer.org|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gpz5F1?url=http://www.standup2cancer.org/node/1674|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Кэри 2006 йылда беренсе тапҡыр [[Intel]] [[Centrino]] персональ компьютерҙары рекламалаған роликта төшә; артабан [[Claire's]] магазиндар селтәре реклама листовкаларында ҡиммәтле биҙәүестәр һәм аксессуарҙарҙы рекламалай.&lt;ref&gt;Paoletta, Michael.[http://www.azcentral.com/ent/music/articles/0711mimi.html «The branding of Mimi»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831151633/http://www.azcentral.com/ent/music/articles/0711mimi.html |date=2006-08-31 }} ''Billboard''. July 10, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Serpe, Gina. [https://web.archive.org/web/20060322065807/http://www.eonline.com/News/Items/0,1,18479,00.html «Mariah Pulls a J.Lo»]. [[E!|E! Online]]. March 3, 2006.&lt;/ref&gt; Был осорҙа йырсы [[Pepsi]] һәм [[Motorola]]ның берләшкән реклама кампанияһы сиктәрендә, «[[Time of Your Life (рингтон)|Time of Your Life]]» ла индереп, эксклюзив [[рингтон]]дар серияһын яҙҙыра һәм рекламалай.&lt;ref&gt;[http://www.bevnet.com/news/2006/04-19-2006-Mariah_Pepsi.asp «Mariah Carey Hits Perfect Note With Pepsi»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613233103/http://www.bevnet.com/news/2006/04-19-2006-Mariah_Pepsi.asp |date=2011-06-13 }}. [[PR Newswire]]. April 19, 2006.&lt;/ref&gt; [[Арден, Элизабет|Элизабет Арден]] косметик компанияһы менән лицензия килешеүе төҙөй һәм 2007 йылда «[[M (духи)|M]]» атамалы үҙенең генә хушбуйын сығара.&lt;ref&gt;Vineyard, Jennifer and Bland, Bridget. [http://www.mtv.com/news/articles/1528037/20060406/carey_mariah.jhtml?headlines=true «Mariah Wants All Fans to See Her — And Even Smell Like Her»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202105421/http://www.mtv.com/news/articles/1528037/20060406/carey_mariah.jhtml?headlines=true |date=2010-02-02 }}. [[MTV|MTV.com]]. April 6, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Naughton, Julie. [http://www.wwd.com/search/article/116833?page=3&amp;query=MARIAH «Ready for a Revival: More Stars Launch Scents»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212011306/http://www.wwd.com/search/article/116833?page=3&amp;query=MARIAH |date=2008-02-12 }}. [[Women's Wear Daily|WWD]].com. June 22, 2007.&lt;/ref&gt; ''[[Forbes (журнал)|Forbes]]'' журналына ярашлы, Мэрайя Кэри күңел асыу индустрияһында алтынсы иң бай ҡатын-ҡыҙ була, 2007 йылда уның финанс хәле 225 млн $, тип баһалана.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/2007/01/17/richest-women-entertainment-tech-media-cz_lg_richwomen07_0118womenstars_slide_7.html?thisSpeed=30000 «The Richest 20 Women In Entertainment»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730044335/https://www.forbes.com/2007/01/17/richest-women-entertainment-tech-media-cz_lg_richwomen07_0118womenstars_slide_7.html?thisSpeed=30000 |date=2017-07-30 }}. ''[[Forbes (журнал)|Forbes]]''. January 18, 2007.&lt;/ref&gt; 1990-сы йылдар дауамында йырсы үҙенең синглдарына эшләнгән музыкаль видеоклиптарының режиссёры сифатфнда сығыш яһай. Мэрайя [[Мартел, Дайан|Дайаном Мартел]] менән режиссёрлаған «The Roof (Back in Time)» йырына видеоклибын ''Slant'' журналы бөтә заманаларҙың егермеһенән бере, тип атай.&lt;ref&gt;Gonzalez, Ed and Cinquemani, Sal. [http://www.slantmagazine.com/music/features/greatestmusicvideosv.asp «100 Greatest Music Videos — 20 1»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606195152/http://www.slantmagazine.com/music/features/greatestmusicvideosv.asp |date=2011-06-06 }}. ''[[Slant Magazine|Slant]]''. 2003.&lt;/ref&gt; 2008 йылда Кэри вошла в список [[Time 100|йылдың иң абруйлы кешеләре]] исемлегенә индерелә.&lt;ref&gt;[http://www.expressindia.com/latest-news/Sonia-Tata-in-iTime-is-most-influential/304120/ «Sonia, Tata in Time’s most influential list»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505082316/http://www.expressindia.com/latest-news/Sonia-Tata-in-iTime-is-most-influential/304120/ |date=2009-05-05 }}. ''expressindia.com''. May 1, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/worldnews.html?in_article_id=563248&amp;in_page_id=1811 «Tony Blair makes list of 100 most influential people — but there’s no place for Gordon Brown»]. ''[[Daily Mail]]''. May 1, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html «Mariah Carey»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504125409/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html |date=2009-05-04 }}. ''Time''. May 1, 2008.&lt;/ref&gt; 2010 йылдың ғинуарында йырсы [[Twitter]] аша ''Angel Champagne'' яңы [[Розовое вино|алһыу]] шампанскийын сығарғанын хәбәр итә.&lt;ref name=Carey/&gt; 29 ноября 2010 года Мэрайя дебютировала на рекламном телевизионном канале [[Home Shopping Network|HSN]] с коллекциями драгоценностей, обуви и парфюма.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hsn.com/mariah-carey/mariah-carey_c-mc_a-7718_xc.aspx?rid=1831&amp;prev=hp|title=Mariah Carey &amp;#124; Mariah Carey Jewelry, Shoes and Fragrances at|publisher=Hsn.com|date=2011-03-04|access-date=2011-04-04|archive-url=http://www.webcitation.org/688gqlTV0|archive-date=2012-06-03}}&lt;/ref&gt; 2011 йылдың 11 февралендә ул йылдың яңы сығарылған продукттары менән тағы телеканалда күренә.
2016 йылдың апрелендә йырсы үҙенең тауышын һәм аяҡтарын $35 миллионға страховкалауы билдәле була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tmz.com/2016/04/08/mariah-carey-voice-legs-insurance/ |title=Mariah Carey's Body Parts are Worth $70 Million |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412114956/http://www.tmz.com/2016/04/08/mariah-carey-voice-legs-insurance/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Фильмографияһы ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Год
! Оригиналь атамаһы
! Урыҫ атамаһы
! Роле
! class=&quot;unsortable&quot; | Иҫкәрмә 
|-
| 1999
| ''The Bachelor''
| [[Холостяк (фильм, 1999)|Холостяк]]
| Илэна
|
|-
| 2001
| ''Glitter''
| [[Блеск (фильм, 2001)|Блеск]]
| Билли Фрэнк
| Номинация на {{нп5|22nd Golden Raspberry Awards|«Худшая актриса» категорияһында  22-се «Золотая малина»|en}} премияһы.
|-
| 2002
| ''WiseGirls''
| [[Женская логика (фильм, 2002)|Женская логика]]
| Рэйчел
|
|-
| 2003
| ''Death of a Dynasty''
| [[Смерть династии (фильм, 2003)|Смерть династии]]
| Үҙен-үҙе
| [[Камео]]
|-
| 2005
| ''State Property 2''
| [[Собственность государства 2]]
| Дэймдың ҡатыны
|
|-
| 2008
| ''You Don’t Mess with the Zohan''
| [[Не шутите с Зоханом]]
| Үҙен-үҙе
| [[Камео]]
|-
| 2009
| ''Tennessee''
| [[Теннесси (фильм)|Теннесси]]
| Кристал
|
|-
| 2009
| ''Precious''
| [[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]
| Миссис Уисс
| [[Palm Springs International Film Festival|Палм-Спрингс халыҡ-ара кинофестивалендә]] «Прорыв года» премияһы.&lt;ref&gt;[http://blogs.wsj.com/speakeasy/2009/11/24/morning-roundup-mariah-carey-wins-acting-award-robert-pattinson-documentary-macys-thanksgiving-day-parade-re-routed/ «Morning Roundup: Mariah Carey Wins Acting Award»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105221157/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2009/11/24/morning-roundup-mariah-carey-wins-acting-award-robert-pattinson-documentary-macys-thanksgiving-day-parade-re-routed/ |date=2011-11-05 }}. ''[[The Wall Street Journal]]''. November 24, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html «Mariah Carey»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504125409/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html |date=2009-05-04 }}. ''[[Variety]]''. November 23, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; ''Capri Hollywood International Film Festival'' кинофестивалендә икенсе пландағы актриса.&lt;ref name=&quot;carpiaward&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.moejackson.com/2009-mariah-carey-wins-best-supporting-actress-capri-hollywood-film-fest-1229|title=Mariah Carey Wins Best Supporting Actress|work=moejackson.com|date=2009-12-29|access-date=2010-10-22|archive-url=https://www.webcitation.org/688grOlK7?url=http://www.moejackson.com/2009-mariah-carey-wins-best-supporting-actress-capri-hollywood-film-fest-1229|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Номинация — икенсе пландағы иң яҡшы актриса һәм актёрҙар составы өсөн [[Black Reel Awards|Black Reel Award]].&lt;br&gt; [[NAACP Image Award]] номинация — Кинофильмда икенсе пландағы  актрисаны асыу.&lt;br&gt;Номинация — атаҡлы актёрҙар составы өсөн [[АҠШ киноактёрҙары Гильдияһы премияһы]].&lt;br&gt;Номинация — [[Broadcast Film Critics Association Awards 2009|Critics' Choice Awards]] иң яҡшы актёр составы өсөн.
|-
| 2013
| ''The Butler''
| [[Дворецкий (фильм)|Дворецкий]]
| Хэтти
|
|}

=== Сериалдары ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Йыл
! Үҙенә генә хас атамаһы
! Урыҫ атамаһы
! Роле
! class=&quot;unsortable&quot; | Иҫкәрмәләр
|-
| 2002
| ''Ally McBeal''
|[[Элли Макбил|Элли МакБил]]
| Кэнди Кашнип
| «[[Список эпизодов телесериала «Элли Макбил»#Пятый сезон: 2001-02|Игра со спичками]]» (5 сезон, 8 серия)
|-
| 2003
| ''[[The Proud Family]]''
|[[Гордая семья (сериал)|Гордая семья]]
| Үҙен-үҙе
| Ролде тауышландырыу 
|}

== Дискографияһы ==
{{main|Дискография альбомов Мэрайи Кэри|Дискография синглов Мэрайи Кэри}}
{{col-begin}}
{{col-2}}

=== Студия альбомдары ===
* ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' (1990)
* ''[[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]]'' (1991)
* ''[[Music Box (альбом Мэрайи Кэри)|Music Box]]'' (1993)
* ''[[Merry Christmas (альбом)|Merry Christmas]]'' (1994)
* ''[[Daydream (альбом Мэрайи Кэри)|Daydream]]'' (1995)
* ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' (1997)
* ''[[Rainbow (альбом Мэрайи Кэри)|Rainbow]]'' (1999)
* ''[[Glitter (альбом)|Glitter]]'' (2001)
* ''[[Charmbracelet]]'' (2002)
* ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005)
* ''[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|E=MC²]]'' (2008)
* ''[[Memoirs of an Imperfect Angel]]'' (2009)
* ''[[Merry Christmas II You]]'' (2010)
* ''[[Me. I Am Mariah… The Elusive Chanteuse]]'' (2014)
* ''[[Caution]]'' (2018)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.spin.com/2018/10/mariah-carey-new-album-caution-release-date/ |title=Mariah Carey Announces New Album ''Caution'' |author=Will Gottsegen |date=2018-10-15 |website= |publisher=[[Spin (журнал)|Spin]] |access-date=2018-10-17 |lang=en |archive-date=2018-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181015235302/https://www.spin.com/2018/10/mariah-carey-new-album-caution-release-date/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Here for It All]]'' (2025)

{{col-2}}

=== DVD/Видео ===
* ''[[The First Vision]]'' (1991)
* ''[[MTV Unplugged +3]]'' (1992)
* ''[[Here Is Mariah Carey]]'' (1993)
* ''[[Fantasy: Mariah Carey at Madison Square Garden]]'' (1996)
* ''[[Around the World (видео)|Around the World]]'' (1999)
* ''[[Number 1’s (DVD)|Number 1’s]]'' (1999)
* ''[[The Adventures of Mimi (DVD)|The Adventures of Mimi]]'' (2007)
{{col-end}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

=== Комментарийҙар ===
{{комментарийҙар}}

== Әҙәбиәт ==
'''Монографиялар''':
* {{Книга|автор={{Не переведено|Никсон, Крис|Chris Nickson|en|Chris Nickson}}|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick|язык=en|место=N. Y.|издательство=St. Martin’s Griffin|год=1998|страниц=182|isbn=978-0-312-19512-0|ref=Nickson}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация|Тема=Мэрайя Кэри}}
* {{Официальный сайт}}
* {{Allmusic new|тип=artist|номер=p62404|имя=Мэрайя Кэри}}
[[Категория:Мэрайя Кэри| ]]
[[Категория:АҠШ поп-музыканттары]]
[[Категория:XX быуат музыканттары]]
[[Категория:XXI быуат музыканттары]]
[[Категория:АҠШ киноактрисалары]]
[[Категория:American Idol ҡатнашыусылары]]
[[Категория:АҠШ меценаттары]]
[[Категория:АҠШ-тың ритм-н-блюз башҡарыусылары]]
[[Категория:Columbia Records башҡарыусылары]]
[[Категория:«Грэмми» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Золотая малина» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:World Music Awards лауреаттары]]
[[Категория:Def Jam Recordings башҡарыусылары]]
[[Категория:Virgin Records башҡарыусылары]]
[[Категория:Island Records башҡарыусылары]]
[[Категория:АҠШ-тың поп-йырсылары]]
[[Категория:Иң яҡшы яңы башҡарыусыға «Грэмми» премияһы]]
[[Категория:Нью-Йорк штатынан йырсылар]]
[[Категория:АҠШ бейеү музыкаһы музыканттары]]
[[Категория:Echo Pop премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Йырҙар авторҙары Дан залы ағзалары]]
[[Категория:MTV EMA премияһы лауреаттары]]</text>
      <sha1>joygzln8ci3875bchurh7uj63o7nfej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лата Мангешкар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200335</id>
    <revision>
      <id>1298970</id>
      <parentid>1294635</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T15:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫкәрмәләр */</comment>
      <origin>1298970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14007" sha1="eopwptw4dd5zxroquv43fl3khn1wiub" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лата Мангешкар''' ({{lang-en|Lata Mangeshkar}}, {{lang-mr|लता मंगेशकर}}; [[28 сентябрь]] [[1929]], [[Индаур]] — [[6 февраль]] [[2022]], [[Мумбаи]]) — {{певица|Индии}} һинд йырсыһы, {{кинокомпозитор|Индии}}, {{кинопродюсер|Индии}} һәм {{актриса|Индии}}, Һиндостанда иң билдәле һәм ихтирам ителгән кадр арты башҡарыусыларының береһе&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lata Mangeshkar|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/30899862.cms|date=2002-12-10|author=|work=[[The Times of India]]|lang=en |access-date=2009-07-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6AIwrLFIm?url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/30899862.cms |archive-date=2012-08-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Yasmeen, Afshan|title=Music show to celebrate birthday of melody queen|url=http://www.hindu.com/lf/2004/09/21/stories/2004092114010200.htm|date=2004-09-21|work=[[The Hindu]]|lang=en|access-date=2009-08-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6AIwuJGLr?url=http://www.hindu.com/lf/2004/09/21/stories/2004092114010200.htm|archive-date=2012-08-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Лата — Һиндостандың иң юғары граждан наградаһы — [[Бхарат Ратна]]ға лайыҡ булған икенсе һинд йырсыһы&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Индии умерла известная певица Лата Мангешкар|url=https://permlife.ru/v-indii-umerla-izvestnaya-pevitsa-lata-mangeshkar/|access-date=2022-02-06|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206130350/https://permlife.ru/v-indii-umerla-izvestnaya-pevitsa-lata-mangeshkar/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220206130350/https://permlife.ru/v-indii-umerla-izvestnaya-pevitsa-lata-mangeshkar/ |date=2022-02-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=|title=Lata Mangeshkar given Bharat Ratna|url=http://www.thehindu.com/2001/03/22/stories/01220006.htm|date=2001-03-22|work=[[The Hindu]]|access-date=2014-08-17|lang=en|archive-date=2004-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20040925175040/http://www.thehindu.com/2001/03/22/stories/01220006.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Латаның өс һеңлеһе (шулай уҡ йырсылар һәм кадр арты вокалистары) — [[Бхосле, Аша|Аша Бхосле]], Уша Мангешкар, Мина Мангешкар — һәм энеһе Хридайнатх Мангешкар. Бөтә донъяла Лата Мангешкар һинд киноһы &quot;Һандуғас&quot;ы булараҡ билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bollywoodtime.ru/solovej-indii-lata-mangeshkar/|title=Соловей Индии — Лата Мангешкар — Bollywoodtime.ru|website=bollywoodtime.ru|access-date=2024-02-24|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224171830/http://bollywoodtime.ru/solovej-indii-lata-mangeshkar/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Лата 1929 йылдың 28 сентябрендә театр эшмәкәре Мастер Динанантх һәм уның ҡатыны Шеванти ғаиләһендә [[Индаур]] ҡалаһында тыуған&lt;ref name=toi1&gt;{{cite web|work=The Times of India|title=Unplugged: Lata Mangeshkar|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/Unplugged-Lata-Mangeshkar/articleshow/4625384.cms|date=2009-09-20|lang=en|access-date=2019-04-05|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111015746/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/Unplugged-Lata-Mangeshkar/articleshow/4625384.cms|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Уның атаһы яғынан олатаһы Ганеш Бхатт [[Гоа]]ла индуист руханийы була.
Тыуғанда уның исеме «Хема» була, әммә һуңғараҡ ата-әсәһе уның исемен «BhaawBandhan» пьесаһы героиняһы Латика хөрмәтенә «Лата», тип үҙгәртәләр&lt;ref name=&quot;EoHC&quot;&gt;{{Книга:EoHC|часть=Lata Mangeshkar|стр=486—487|ссылка=https://books.google.com/books?id=8y8vN9A14nkC&amp;pg=PA486| автор = Khubchandani, Lata}}&lt;/ref&gt;. Лата — ғаиләлә өлкән бала, уның һеңлеләре Мина, [[Бхосле, Аша|Аша]], Уша һәм энеһе Хридайнатх та артабан музыкант була.
Ул беренсе йырдәрестәренән атаһынан ала һәм биш йәшендә уның постановкаларында актриса булып эшләй&lt;ref name=&quot;EoHC&quot; /&gt;.

=== Вокал карьераһы ===
Латаның карьераһы 1942 йылда башлана һәм ете тиҫтә буйына дауам итә.

1945 йылда ул [[Мумбаи|Бомбей]]ға күсеп килә, [[Индийская классическая музыка|классик һинд музыкаһы]] дәрестәренә йөрөй&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/photostory/32838183.cms |title=5 unknown facts about Lata Mangeshkar |work=The Times of India |access-date=2017-08-05 |lang=en |archive-date=2017-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619053539/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/photostory/32838183.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Лата, башта ул замандарҙа танылған йырсы Нур Джехандың йырлауына оҡшатырға теләгәйнем, ти, әммә һуңыраҡ йырлауҙың үҙ стилен булдыра&lt;ref name=&quot;EoHC&quot; /&gt;.
Уның карьераһында беренсе таныулы хит булып, ''Mahal'' фильмындағы  актрисаның дебюты иҫәпләнгән [[Мадхубала|Мадхубала]] персонажы өсөн йырланған «Aayega Aanewaala» йыры тора&lt;ref name=&quot;dailytimes&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/08-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-i |title=Lata Mangeshkar — the living legend — Part I |work=DailyTimes |lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710052627/http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/08-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-i |archive-date=2015-07-10}}&lt;/ref&gt;.

Һуңынан Лата Һиндостандың утыҙ алтынан ашыу төбәк телендә һәм сит телдәрҙә, әммә иң күбе һинд телендә меңдән ашыу [[Болливуд|болливуд]] фильмы өсөн йырҙар яҙҙыра. Уның тауышы менән һинд киноһы геройҙары, шул иҫәптән йәш ҡатын-ҡыҙҙар (мәҫәлән, [[Хема Малини]] башҡарыуында совет-һинд фильмы «Али-Баба Һәм ҡырҡ юлбаҫар мажаралары»нан Марджина) һәм хатта бәләкәй ҡыҙҙарҙы (мәҫәлән, ''[[Do Kaliyaan]]'' фильмында туғыҙ йәшлек [[Сингх, Ниту|Сонии Сингх]] персонаждары) йырлай.

Мангешкар «Иң күп яҙмалар» өсөн «Гиннес Рекордтар китабына»(1974-1991 йылдар) эләгә. 1974 йылдағы КРГ яҙмаһына ярашлы, 1948-1974 йылдарҙа ул егерме һинд телендә 25 меңдән кәм булмаған соло, дуэт һәм бэк-вокал йырҙарын яҙҙыра (1987 йылғы баҫмаға ярашлы — 30 мең яҙма). Был ҡайһы бер сығанаҡтарҙы тәнҡитләүгә килтерә: йырҙар һаны арттырып күрһәтелгән тип иҫәпләнә, шул иҫәптән уның коллегаһы Мөхәммәт Рафи, 1977 йылда Рекордтар Китабы хакимиәтенә: «Шулай булғас, мин 28 мең яҙма яһаным», тип яҙа&lt;ref name=Rafi&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/comment/columnsothers/setting-the-record-straight/article1-906115.aspx|title=Setting the record straight|author=Amarjit Singh Kohli.|date=2012-07-31|work=[[Hindustan Times]]|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140818062926/http://www.hindustantimes.com/comment/columnsothers/setting-the-record-straight/article1-906115.aspx|archive-date=2014-08-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Һуңыраҡ йырсыны яратыусылар уның яҙмаларының һанын конкрет тамалар буйынса иҫәпләп сығара, уларҙың дөйөм һаны 6,5 меңгә етә, Ә Рафи үлгән көнгә ҡарата уларҙың һаны (5 меңгә яҡын) ысынлап та унан бер аҙ кәмерәк&lt;ref name=&quot;Rafi&quot; /&gt;. Әлеге ваҡытта иң күп вокаль яҙмалар буйынса Гиннесс Китабының рекордсыһы сифатында Латаның һеңлеһе Аша Бхосле иҫәпләнә, рекорд теркәлгән ваҡытта уның яҡынса 11 мең йыры бар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/11000/most-studio-recordings-singles-and-albums-combined|title=Most studio recordings — singles and albums combined|publisher=GuinnessWorldRecords.com|lang=en|access-date=2014-09-10|archive-date=2015-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518073817/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-studio-recordings-singles-and-albums-combined|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Лата 2022 йылдың 6 февралендә Мумбаи ҡалаһында вафат була.

== Шәхси тормошо ==
Лата бер ваҡыт та кейәүгә сыҡмаған һәм уның балаһы булмаған.

== Өлөшләтә фильмографияһы ==
Вокал карьераһынан тыш, Лата Мангешкар актриса сифатында кинола төшкән, кинофильмдар өсөн музыка яҙған, кинофильмдарҙы продюсерлай. Бына уның эштәренең тулы булмаған исемлеге:

=== Актриса ===
{{кол}}

# 1942 — ''Pahili Mangalagaur'' ([[Маратхи (язык)|маратхи]] телендә)
# 1943 — ''Chimukla Sansaar'' (маратхи)
# 1943 — ''Maajhe Baal'' (маратхи)
# 1944 — ''Gajabhau'' (маратхи)
# 1945 — ''Badi Maa'' ([[хинди]])
# 1946 — ''Jeevan Yaatra''
# 1946 — ''Subhadra''
# 1948 — ''Mandir''
# 1952 — ''Chattrapati Shivaji'' (хинди-маратхи) (бер йырҙа ҡунаҡ)
# 2000 — ''Pukar'' («Ek Tu Hi Bharosa» йырында ҡунаҡ)

=== Композитор ===
# 1955 — ''Ram Ram Pavhane''
# 1963 — ''Maratha Tituka Melvava'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында)
# 1963 — ''Mohityanchi Manjula'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында)
# 1965 — ''Sadhi Manase'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында) ([[Махараштра]] штаты хөкүмәтенән «Лучший музыкальный директор» наградаһы, «Airanichya deva tula» йыры өсөн «Лучшая песня» наградаһы)
# 1969 — ''Tambadi Mati'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында)

=== Продюсер ===
# 1953 — ''Vaadal'' (маратхи)
# 1953 — ''Jhaanjhar'' (хинди) (C. Ramchandra менән продюсерҙаш)
# 1955 — ''Kanchan'' (хинди)
# 1990 — ''Lekin'' (хинди)

{{конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Библиографияһы ==
* {{книга|автор = Н. М. Кабир, Д. Чоудхари.|часть = |заглавие = Лата Мангешкар: её собственный голос.|оригинал =Nasreen Munni Kabir, Deepa Chaudhuri. «Lata Mangeshkar...in Her Own Voice»|ссылка =https://www.amazon.com/Lata-Mangeshkar-Her-Voice-Conversations/dp/8189738410|ответственный = |издание = |место = |издательство = Niyogi Books|год = 2009|том = |страницы = |страниц = 264|серия = |isbn =978-8-18973-841-9|тираж = }}

== Һылтанмалар ==
* {{official|latamangeshkar.org|Латы Мангешкар}}
{{перевести|en|Lata Mangeshkar}}
{{Внешние ссылки}}
{{Кавалеры Бхарат Ратна}}{{Премия имени Дадасахеба Фальке}}{{Национальная кинопремия (Индия) за лучший женский закадровый вокал}}{{Filmfare Award за лучший женский закадровый вокал}}{{Filmfare Award за пожизненные достижения}}

[[Категория:Хинди телендәге кинола кадр арты башҡарыусылары]]
[[Категория:Дадасахеб Фальке исмемендәәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Filmfare Awards лауреаттары]]
[[Категория:Һиндостандың Милли кинопремия лауреаттары]]
[[Категория:Гиннесс рекордтар китабы рекордсмендары]]
[[Категория:Һиндостанда COVID-19-ҙан вафат булғандар]]</text>
      <sha1>eopwptw4dd5zxroquv43fl3khn1wiub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298971</id>
      <parentid>1298970</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T15:59:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1298971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13935" sha1="j1mlqibngbiqgwck11ec7y88yip77nw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лата Мангешкар''' ({{lang-en|Lata Mangeshkar}}, {{lang-mr|लता मंगेशकर}}; [[28 сентябрь]] [[1929]], [[Индаур]] — [[6 февраль]] [[2022]], [[Мумбаи]]) — {{певица|Индии}} һинд йырсыһы, {{кинокомпозитор|Индии}}, {{кинопродюсер|Индии}} һәм {{актриса|Индии}}, Һиндостанда иң билдәле һәм ихтирам ителгән кадр арты башҡарыусыларының береһе&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lata Mangeshkar|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/30899862.cms|date=2002-12-10|author=|work=[[The Times of India]]|lang=en |access-date=2009-07-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6AIwrLFIm?url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/30899862.cms |archive-date=2012-08-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Yasmeen, Afshan|title=Music show to celebrate birthday of melody queen|url=http://www.hindu.com/lf/2004/09/21/stories/2004092114010200.htm|date=2004-09-21|work=[[The Hindu]]|lang=en|access-date=2009-08-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6AIwuJGLr?url=http://www.hindu.com/lf/2004/09/21/stories/2004092114010200.htm|archive-date=2012-08-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Лата — Һиндостандың иң юғары граждан наградаһы — [[Бхарат Ратна]]ға лайыҡ булған икенсе һинд йырсыһы&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Индии умерла известная певица Лата Мангешкар|url=https://permlife.ru/v-indii-umerla-izvestnaya-pevitsa-lata-mangeshkar/|access-date=2022-02-06|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206130350/https://permlife.ru/v-indii-umerla-izvestnaya-pevitsa-lata-mangeshkar/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220206130350/https://permlife.ru/v-indii-umerla-izvestnaya-pevitsa-lata-mangeshkar/ |date=2022-02-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=|title=Lata Mangeshkar given Bharat Ratna|url=http://www.thehindu.com/2001/03/22/stories/01220006.htm|date=2001-03-22|work=[[The Hindu]]|access-date=2014-08-17|lang=en|archive-date=2004-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20040925175040/http://www.thehindu.com/2001/03/22/stories/01220006.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Латаның өс һеңлеһе (шулай уҡ йырсылар һәм кадр арты вокалистары) — [[Бхосле, Аша|Аша Бхосле]], Уша Мангешкар, Мина Мангешкар — һәм энеһе Хридайнатх Мангешкар. Бөтә донъяла Лата Мангешкар һинд киноһы &quot;Һандуғас&quot;ы булараҡ билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bollywoodtime.ru/solovej-indii-lata-mangeshkar/|title=Соловей Индии — Лата Мангешкар — Bollywoodtime.ru|website=bollywoodtime.ru|access-date=2024-02-24|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224171830/http://bollywoodtime.ru/solovej-indii-lata-mangeshkar/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Лата 1929 йылдың 28 сентябрендә театр эшмәкәре Мастер Динанантх һәм уның ҡатыны Шеванти ғаиләһендә [[Индаур]] ҡалаһында тыуған&lt;ref name=toi1&gt;{{cite web|work=The Times of India|title=Unplugged: Lata Mangeshkar|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/Unplugged-Lata-Mangeshkar/articleshow/4625384.cms|date=2009-09-20|lang=en|access-date=2019-04-05|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111015746/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/Unplugged-Lata-Mangeshkar/articleshow/4625384.cms|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Уның атаһы яғынан олатаһы Ганеш Бхатт [[Гоа]]ла индуист руханийы була.
Тыуғанда уның исеме «Хема» була, әммә һуңғараҡ ата-әсәһе уның исемен «BhaawBandhan» пьесаһы героиняһы Латика хөрмәтенә «Лата», тип үҙгәртәләр&lt;ref name=&quot;EoHC&quot;&gt;{{Книга:EoHC|часть=Lata Mangeshkar|стр=486—487|ссылка=https://books.google.com/books?id=8y8vN9A14nkC&amp;pg=PA486| автор = Khubchandani, Lata}}&lt;/ref&gt;. Лата — ғаиләлә өлкән бала, уның һеңлеләре Мина, [[Бхосле, Аша|Аша]], Уша һәм энеһе Хридайнатх та артабан музыкант була.
Ул беренсе йырдәрестәренән атаһынан ала һәм биш йәшендә уның постановкаларында актриса булып эшләй&lt;ref name=&quot;EoHC&quot; /&gt;.

=== Вокал карьераһы ===
Латаның карьераһы 1942 йылда башлана һәм ете тиҫтә буйына дауам итә.

1945 йылда ул [[Мумбаи|Бомбей]]ға күсеп килә, [[Индийская классическая музыка|классик һинд музыкаһы]] дәрестәренә йөрөй&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/photostory/32838183.cms |title=5 unknown facts about Lata Mangeshkar |work=The Times of India |access-date=2017-08-05 |lang=en |archive-date=2017-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619053539/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/photostory/32838183.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Лата, башта ул замандарҙа танылған йырсы Нур Джехандың йырлауына оҡшатырға теләгәйнем, ти, әммә һуңыраҡ йырлауҙың үҙ стилен булдыра&lt;ref name=&quot;EoHC&quot; /&gt;.
Уның карьераһында беренсе таныулы хит булып, ''Mahal'' фильмындағы  актрисаның дебюты иҫәпләнгән [[Мадхубала|Мадхубала]] персонажы өсөн йырланған «Aayega Aanewaala» йыры тора&lt;ref name=&quot;dailytimes&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/08-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-i |title=Lata Mangeshkar — the living legend — Part I |work=DailyTimes |lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710052627/http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/08-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-i |archive-date=2015-07-10}}&lt;/ref&gt;.

Һуңынан Лата Һиндостандың утыҙ алтынан ашыу төбәк телендә һәм сит телдәрҙә, әммә иң күбе һинд телендә меңдән ашыу [[Болливуд|болливуд]] фильмы өсөн йырҙар яҙҙыра. Уның тауышы менән һинд киноһы геройҙары, шул иҫәптән йәш ҡатын-ҡыҙҙар (мәҫәлән, [[Хема Малини]] башҡарыуында совет-һинд фильмы «Али-Баба Һәм ҡырҡ юлбаҫар мажаралары»нан Марджина) һәм хатта бәләкәй ҡыҙҙарҙы (мәҫәлән, ''[[Do Kaliyaan]]'' фильмында туғыҙ йәшлек [[Сингх, Ниту|Сонии Сингх]] персонаждары) йырлай.

Мангешкар «Иң күп яҙмалар» өсөн «Гиннес Рекордтар китабына»(1974-1991 йылдар) эләгә. 1974 йылдағы КРГ яҙмаһына ярашлы, 1948-1974 йылдарҙа ул егерме һинд телендә 25 меңдән кәм булмаған соло, дуэт һәм бэк-вокал йырҙарын яҙҙыра (1987 йылғы баҫмаға ярашлы — 30 мең яҙма). Был ҡайһы бер сығанаҡтарҙы тәнҡитләүгә килтерә: йырҙар һаны арттырып күрһәтелгән тип иҫәпләнә, шул иҫәптән уның коллегаһы Мөхәммәт Рафи, 1977 йылда Рекордтар Китабы хакимиәтенә: «Шулай булғас, мин 28 мең яҙма яһаным», тип яҙа&lt;ref name=Rafi&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/comment/columnsothers/setting-the-record-straight/article1-906115.aspx|title=Setting the record straight|author=Amarjit Singh Kohli.|date=2012-07-31|work=[[Hindustan Times]]|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140818062926/http://www.hindustantimes.com/comment/columnsothers/setting-the-record-straight/article1-906115.aspx|archive-date=2014-08-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Һуңыраҡ йырсыны яратыусылар уның яҙмаларының һанын конкрет тамалар буйынса иҫәпләп сығара, уларҙың дөйөм һаны 6,5 меңгә етә, Ә Рафи үлгән көнгә ҡарата уларҙың һаны (5 меңгә яҡын) ысынлап та унан бер аҙ кәмерәк&lt;ref name=&quot;Rafi&quot; /&gt;. Әлеге ваҡытта иң күп вокаль яҙмалар буйынса Гиннесс Китабының рекордсыһы сифатында Латаның һеңлеһе Аша Бхосле иҫәпләнә, рекорд теркәлгән ваҡытта уның яҡынса 11 мең йыры бар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/11000/most-studio-recordings-singles-and-albums-combined|title=Most studio recordings — singles and albums combined|publisher=GuinnessWorldRecords.com|lang=en|access-date=2014-09-10|archive-date=2015-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518073817/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-studio-recordings-singles-and-albums-combined|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Лата 2022 йылдың 6 февралендә Мумбаи ҡалаһында вафат була.

== Шәхси тормошо ==
Лата бер ваҡыт та кейәүгә сыҡмаған һәм уның балаһы булмаған.

== Өлөшләтә фильмографияһы ==
Вокал карьераһынан тыш, Лата Мангешкар актриса сифатында кинола төшкән, кинофильмдар өсөн музыка яҙған, кинофильмдарҙы продюсерлай. Бына уның эштәренең тулы булмаған исемлеге:

=== Актриса ===
{{кол}}

# 1942 — ''Pahili Mangalagaur'' ([[Маратхи (язык)|маратхи]] телендә)
# 1943 — ''Chimukla Sansaar'' (маратхи)
# 1943 — ''Maajhe Baal'' (маратхи)
# 1944 — ''Gajabhau'' (маратхи)
# 1945 — ''Badi Maa'' ([[хинди]])
# 1946 — ''Jeevan Yaatra''
# 1946 — ''Subhadra''
# 1948 — ''Mandir''
# 1952 — ''Chattrapati Shivaji'' (хинди-маратхи) (бер йырҙа ҡунаҡ)
# 2000 — ''Pukar'' («Ek Tu Hi Bharosa» йырында ҡунаҡ)

=== Композитор ===
# 1955 — ''Ram Ram Pavhane''
# 1963 — ''Maratha Tituka Melvava'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында)
# 1963 — ''Mohityanchi Manjula'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында)
# 1965 — ''Sadhi Manase'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында) ([[Махараштра]] штаты хөкүмәтенән «Лучший музыкальный директор» наградаһы, «Airanichya deva tula» йыры өсөн «Лучшая песня» наградаһы)
# 1969 — ''Tambadi Mati'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында)

=== Продюсер ===
# 1953 — ''Vaadal'' (маратхи)
# 1953 — ''Jhaanjhar'' (хинди) (C. Ramchandra менән продюсерҙаш)
# 1955 — ''Kanchan'' (хинди)
# 1990 — ''Lekin'' (хинди)

{{конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Библиографияһы ==
* {{книга|автор = Н. М. Кабир, Д. Чоудхари.|часть = |заглавие = Лата Мангешкар: её собственный голос.|оригинал =Nasreen Munni Kabir, Deepa Chaudhuri. «Lata Mangeshkar...in Her Own Voice»|ссылка =https://www.amazon.com/Lata-Mangeshkar-Her-Voice-Conversations/dp/8189738410|ответственный = |издание = |место = |издательство = Niyogi Books|год = 2009|том = |страницы = |страниц = 264|серия = |isbn =978-8-18973-841-9|тираж = }}

== Һылтанмалар ==
* {{official|latamangeshkar.org|Латы Мангешкар}}
* {{Кавалеры Бхарат Ратна}}{{Премия имени Дадасахеба Фальке}}{{Национальная кинопремия (Индия) за лучший женский закадровый вокал}}{{Filmfare Award за лучший женский закадровый вокал}}{{Filmfare Award за пожизненные достижения}}

[[Категория:Хинди телендәге кинола кадр арты башҡарыусылары]]
[[Категория:Дадасахеб Фальке исмемендәәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Filmfare Awards лауреаттары]]
[[Категория:Һиндостандың Милли кинопремия лауреаттары]]
[[Категория:Гиннесс рекордтар китабы рекордсмендары]]
[[Категория:Һиндостанда COVID-19-ҙан вафат булғандар]]</text>
      <sha1>j1mlqibngbiqgwck11ec7y88yip77nw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298972</id>
      <parentid>1298971</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T15:59:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1298972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13550" sha1="st6zr9k7jgoj902sqg36mvkddmxnqnw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лата Мангешкар''' ({{lang-en|Lata Mangeshkar}}, {{lang-mr|लता मंगेशकर}}; [[28 сентябрь]] [[1929]], [[Индаур]] — [[6 февраль]] [[2022]], [[Мумбаи]]) — {{певица|Индии}} һинд йырсыһы, {{кинокомпозитор|Индии}}, {{кинопродюсер|Индии}} һәм {{актриса|Индии}}, Һиндостанда иң билдәле һәм ихтирам ителгән кадр арты башҡарыусыларының береһе&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lata Mangeshkar|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/30899862.cms|date=2002-12-10|author=|work=[[The Times of India]]|lang=en |access-date=2009-07-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6AIwrLFIm?url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/30899862.cms |archive-date=2012-08-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Yasmeen, Afshan|title=Music show to celebrate birthday of melody queen|url=http://www.hindu.com/lf/2004/09/21/stories/2004092114010200.htm|date=2004-09-21|work=[[The Hindu]]|lang=en|access-date=2009-08-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6AIwuJGLr?url=http://www.hindu.com/lf/2004/09/21/stories/2004092114010200.htm|archive-date=2012-08-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Лата — Һиндостандың иң юғары граждан наградаһы — [[Бхарат Ратна]]ға лайыҡ булған икенсе һинд йырсыһы&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Индии умерла известная певица Лата Мангешкар|url=https://permlife.ru/v-indii-umerla-izvestnaya-pevitsa-lata-mangeshkar/|access-date=2022-02-06|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206130350/https://permlife.ru/v-indii-umerla-izvestnaya-pevitsa-lata-mangeshkar/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220206130350/https://permlife.ru/v-indii-umerla-izvestnaya-pevitsa-lata-mangeshkar/ |date=2022-02-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=|title=Lata Mangeshkar given Bharat Ratna|url=http://www.thehindu.com/2001/03/22/stories/01220006.htm|date=2001-03-22|work=[[The Hindu]]|access-date=2014-08-17|lang=en|archive-date=2004-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20040925175040/http://www.thehindu.com/2001/03/22/stories/01220006.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Латаның өс һеңлеһе (шулай уҡ йырсылар һәм кадр арты вокалистары) — [[Бхосле, Аша|Аша Бхосле]], Уша Мангешкар, Мина Мангешкар — һәм энеһе Хридайнатх Мангешкар. Бөтә донъяла Лата Мангешкар һинд киноһы &quot;Һандуғас&quot;ы булараҡ билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bollywoodtime.ru/solovej-indii-lata-mangeshkar/|title=Соловей Индии — Лата Мангешкар — Bollywoodtime.ru|website=bollywoodtime.ru|access-date=2024-02-24|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224171830/http://bollywoodtime.ru/solovej-indii-lata-mangeshkar/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Лата 1929 йылдың 28 сентябрендә театр эшмәкәре Мастер Динанантх һәм уның ҡатыны Шеванти ғаиләһендә [[Индаур]] ҡалаһында тыуған&lt;ref name=toi1&gt;{{cite web|work=The Times of India|title=Unplugged: Lata Mangeshkar|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/Unplugged-Lata-Mangeshkar/articleshow/4625384.cms|date=2009-09-20|lang=en|access-date=2019-04-05|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111015746/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/Unplugged-Lata-Mangeshkar/articleshow/4625384.cms|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Уның атаһы яғынан олатаһы Ганеш Бхатт [[Гоа]]ла индуист руханийы була.
Тыуғанда уның исеме «Хема» була, әммә һуңғараҡ ата-әсәһе уның исемен «BhaawBandhan» пьесаһы героиняһы Латика хөрмәтенә «Лата», тип үҙгәртәләр&lt;ref name=&quot;EoHC&quot;&gt;{{Книга:EoHC|часть=Lata Mangeshkar|стр=486—487|ссылка=https://books.google.com/books?id=8y8vN9A14nkC&amp;pg=PA486| автор = Khubchandani, Lata}}&lt;/ref&gt;. Лата — ғаиләлә өлкән бала, уның һеңлеләре Мина, [[Бхосле, Аша|Аша]], Уша һәм энеһе Хридайнатх та артабан музыкант була.
Ул беренсе йырдәрестәренән атаһынан ала һәм биш йәшендә уның постановкаларында актриса булып эшләй&lt;ref name=&quot;EoHC&quot; /&gt;.

=== Вокал карьераһы ===
Латаның карьераһы 1942 йылда башлана һәм ете тиҫтә буйына дауам итә.

1945 йылда ул [[Мумбаи|Бомбей]]ға күсеп килә, [[Индийская классическая музыка|классик һинд музыкаһы]] дәрестәренә йөрөй&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/photostory/32838183.cms |title=5 unknown facts about Lata Mangeshkar |work=The Times of India |access-date=2017-08-05 |lang=en |archive-date=2017-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619053539/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/photostory/32838183.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Лата, башта ул замандарҙа танылған йырсы Нур Джехандың йырлауына оҡшатырға теләгәйнем, ти, әммә һуңыраҡ йырлауҙың үҙ стилен булдыра&lt;ref name=&quot;EoHC&quot; /&gt;.
Уның карьераһында беренсе таныулы хит булып, ''Mahal'' фильмындағы  актрисаның дебюты иҫәпләнгән [[Мадхубала|Мадхубала]] персонажы өсөн йырланған «Aayega Aanewaala» йыры тора&lt;ref name=&quot;dailytimes&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/08-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-i |title=Lata Mangeshkar — the living legend — Part I |work=DailyTimes |lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710052627/http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/08-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-i |archive-date=2015-07-10}}&lt;/ref&gt;.

Һуңынан Лата Һиндостандың утыҙ алтынан ашыу төбәк телендә һәм сит телдәрҙә, әммә иң күбе һинд телендә меңдән ашыу [[Болливуд|болливуд]] фильмы өсөн йырҙар яҙҙыра. Уның тауышы менән һинд киноһы геройҙары, шул иҫәптән йәш ҡатын-ҡыҙҙар (мәҫәлән, [[Хема Малини]] башҡарыуында совет-һинд фильмы «Али-Баба Һәм ҡырҡ юлбаҫар мажаралары»нан Марджина) һәм хатта бәләкәй ҡыҙҙарҙы (мәҫәлән, ''[[Do Kaliyaan]]'' фильмында туғыҙ йәшлек [[Сингх, Ниту|Сонии Сингх]] персонаждары) йырлай.

Мангешкар «Иң күп яҙмалар» өсөн «Гиннес Рекордтар китабына»(1974-1991 йылдар) эләгә. 1974 йылдағы КРГ яҙмаһына ярашлы, 1948-1974 йылдарҙа ул егерме һинд телендә 25 меңдән кәм булмаған соло, дуэт һәм бэк-вокал йырҙарын яҙҙыра (1987 йылғы баҫмаға ярашлы — 30 мең яҙма). Был ҡайһы бер сығанаҡтарҙы тәнҡитләүгә килтерә: йырҙар һаны арттырып күрһәтелгән тип иҫәпләнә, шул иҫәптән уның коллегаһы Мөхәммәт Рафи, 1977 йылда Рекордтар Китабы хакимиәтенә: «Шулай булғас, мин 28 мең яҙма яһаным», тип яҙа&lt;ref name=Rafi&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/comment/columnsothers/setting-the-record-straight/article1-906115.aspx|title=Setting the record straight|author=Amarjit Singh Kohli.|date=2012-07-31|work=[[Hindustan Times]]|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140818062926/http://www.hindustantimes.com/comment/columnsothers/setting-the-record-straight/article1-906115.aspx|archive-date=2014-08-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Һуңыраҡ йырсыны яратыусылар уның яҙмаларының һанын конкрет тамалар буйынса иҫәпләп сығара, уларҙың дөйөм һаны 6,5 меңгә етә, Ә Рафи үлгән көнгә ҡарата уларҙың һаны (5 меңгә яҡын) ысынлап та унан бер аҙ кәмерәк&lt;ref name=&quot;Rafi&quot; /&gt;. Әлеге ваҡытта иң күп вокаль яҙмалар буйынса Гиннесс Китабының рекордсыһы сифатында Латаның һеңлеһе Аша Бхосле иҫәпләнә, рекорд теркәлгән ваҡытта уның яҡынса 11 мең йыры бар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/11000/most-studio-recordings-singles-and-albums-combined|title=Most studio recordings — singles and albums combined|publisher=GuinnessWorldRecords.com|lang=en|access-date=2014-09-10|archive-date=2015-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518073817/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-studio-recordings-singles-and-albums-combined|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Лата 2022 йылдың 6 февралендә Мумбаи ҡалаһында вафат була.

== Шәхси тормошо ==
Лата бер ваҡыт та кейәүгә сыҡмаған һәм уның балаһы булмаған.

== Өлөшләтә фильмографияһы ==
Вокал карьераһынан тыш, Лата Мангешкар актриса сифатында кинола төшкән, кинофильмдар өсөн музыка яҙған, кинофильмдарҙы продюсерлай. Бына уның эштәренең тулы булмаған исемлеге:

=== Актриса ===
{{кол}}

# 1942 — ''Pahili Mangalagaur'' ([[Маратхи (язык)|маратхи]] телендә)
# 1943 — ''Chimukla Sansaar'' (маратхи)
# 1943 — ''Maajhe Baal'' (маратхи)
# 1944 — ''Gajabhau'' (маратхи)
# 1945 — ''Badi Maa'' ([[хинди]])
# 1946 — ''Jeevan Yaatra''
# 1946 — ''Subhadra''
# 1948 — ''Mandir''
# 1952 — ''Chattrapati Shivaji'' (хинди-маратхи) (бер йырҙа ҡунаҡ)
# 2000 — ''Pukar'' («Ek Tu Hi Bharosa» йырында ҡунаҡ)

=== Композитор ===
# 1955 — ''Ram Ram Pavhane''
# 1963 — ''Maratha Tituka Melvava'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында)
# 1963 — ''Mohityanchi Manjula'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында)
# 1965 — ''Sadhi Manase'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында) ([[Махараштра]] штаты хөкүмәтенән «Лучший музыкальный директор» наградаһы, «Airanichya deva tula» йыры өсөн «Лучшая песня» наградаһы)
# 1969 — ''Tambadi Mati'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында)

=== Продюсер ===
# 1953 — ''Vaadal'' (маратхи)
# 1953 — ''Jhaanjhar'' (хинди) (C. Ramchandra менән продюсерҙаш)
# 1955 — ''Kanchan'' (хинди)
# 1990 — ''Lekin'' (хинди)

{{конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Библиографияһы ==
* {{книга|автор = Н. М. Кабир, Д. Чоудхари.|часть = |заглавие = Лата Мангешкар: её собственный голос.|оригинал =Nasreen Munni Kabir, Deepa Chaudhuri. «Lata Mangeshkar...in Her Own Voice»|ссылка =https://www.amazon.com/Lata-Mangeshkar-Her-Voice-Conversations/dp/8189738410|ответственный = |издание = |место = |издательство = Niyogi Books|год = 2009|том = |страницы = |страниц = 264|серия = |isbn =978-8-18973-841-9|тираж = }}

== Һылтанмалар ==
* {{official|latamangeshkar.org|Латы Мангешкар}}

[[Категория:Хинди телендәге кинола кадр арты башҡарыусылары]]
[[Категория:Дадасахеб Фальке исмемендәәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Filmfare Awards лауреаттары]]
[[Категория:Һиндостандың Милли кинопремия лауреаттары]]
[[Категория:Гиннесс рекордтар китабы рекордсмендары]]
[[Категория:Һиндостанда COVID-19-ҙан вафат булғандар]]</text>
      <sha1>st6zr9k7jgoj902sqg36mvkddmxnqnw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298973</id>
      <parentid>1298972</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T16:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1298973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13556" sha1="dfr12emmyrn7a6z22n2np3duua7nvow" xml:space="preserve">{{Шәхес}}
'''Лата Мангешкар''' ({{lang-en|Lata Mangeshkar}}, {{lang-mr|लता मंगेशकर}}; [[28 сентябрь]] [[1929]], [[Индаур]] — [[6 февраль]] [[2022]], [[Мумбаи]]) — {{певица|Индии}} һинд йырсыһы, {{кинокомпозитор|Индии}}, {{кинопродюсер|Индии}} һәм {{актриса|Индии}}, Һиндостанда иң билдәле һәм ихтирам ителгән кадр арты башҡарыусыларының береһе&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lata Mangeshkar|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/30899862.cms|date=2002-12-10|author=|work=[[The Times of India]]|lang=en |access-date=2009-07-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6AIwrLFIm?url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/30899862.cms |archive-date=2012-08-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Yasmeen, Afshan|title=Music show to celebrate birthday of melody queen|url=http://www.hindu.com/lf/2004/09/21/stories/2004092114010200.htm|date=2004-09-21|work=[[The Hindu]]|lang=en|access-date=2009-08-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6AIwuJGLr?url=http://www.hindu.com/lf/2004/09/21/stories/2004092114010200.htm|archive-date=2012-08-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Лата — Һиндостандың иң юғары граждан наградаһы — [[Бхарат Ратна]]ға лайыҡ булған икенсе һинд йырсыһы&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Индии умерла известная певица Лата Мангешкар|url=https://permlife.ru/v-indii-umerla-izvestnaya-pevitsa-lata-mangeshkar/|access-date=2022-02-06|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206130350/https://permlife.ru/v-indii-umerla-izvestnaya-pevitsa-lata-mangeshkar/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220206130350/https://permlife.ru/v-indii-umerla-izvestnaya-pevitsa-lata-mangeshkar/ |date=2022-02-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=|title=Lata Mangeshkar given Bharat Ratna|url=http://www.thehindu.com/2001/03/22/stories/01220006.htm|date=2001-03-22|work=[[The Hindu]]|access-date=2014-08-17|lang=en|archive-date=2004-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20040925175040/http://www.thehindu.com/2001/03/22/stories/01220006.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Латаның өс һеңлеһе (шулай уҡ йырсылар һәм кадр арты вокалистары) — [[Бхосле, Аша|Аша Бхосле]], Уша Мангешкар, Мина Мангешкар — һәм энеһе Хридайнатх Мангешкар. Бөтә донъяла Лата Мангешкар һинд киноһы &quot;Һандуғас&quot;ы булараҡ билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bollywoodtime.ru/solovej-indii-lata-mangeshkar/|title=Соловей Индии — Лата Мангешкар — Bollywoodtime.ru|website=bollywoodtime.ru|access-date=2024-02-24|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224171830/http://bollywoodtime.ru/solovej-indii-lata-mangeshkar/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Лата 1929 йылдың 28 сентябрендә театр эшмәкәре Мастер Динанантх һәм уның ҡатыны Шеванти ғаиләһендә [[Индаур]] ҡалаһында тыуған&lt;ref name=toi1&gt;{{cite web|work=The Times of India|title=Unplugged: Lata Mangeshkar|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/Unplugged-Lata-Mangeshkar/articleshow/4625384.cms|date=2009-09-20|lang=en|access-date=2019-04-05|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111015746/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/Unplugged-Lata-Mangeshkar/articleshow/4625384.cms|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Уның атаһы яғынан олатаһы Ганеш Бхатт [[Гоа]]ла индуист руханийы була.
Тыуғанда уның исеме «Хема» була, әммә һуңғараҡ ата-әсәһе уның исемен «BhaawBandhan» пьесаһы героиняһы Латика хөрмәтенә «Лата», тип үҙгәртәләр&lt;ref name=&quot;EoHC&quot;&gt;{{Книга:EoHC|часть=Lata Mangeshkar|стр=486—487|ссылка=https://books.google.com/books?id=8y8vN9A14nkC&amp;pg=PA486| автор = Khubchandani, Lata}}&lt;/ref&gt;. Лата — ғаиләлә өлкән бала, уның һеңлеләре Мина, [[Бхосле, Аша|Аша]], Уша һәм энеһе Хридайнатх та артабан музыкант була.
Ул беренсе йырдәрестәренән атаһынан ала һәм биш йәшендә уның постановкаларында актриса булып эшләй&lt;ref name=&quot;EoHC&quot; /&gt;.

=== Вокал карьераһы ===
Латаның карьераһы 1942 йылда башлана һәм ете тиҫтә буйына дауам итә.

1945 йылда ул [[Мумбаи|Бомбей]]ға күсеп килә, [[Индийская классическая музыка|классик һинд музыкаһы]] дәрестәренә йөрөй&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/photostory/32838183.cms |title=5 unknown facts about Lata Mangeshkar |work=The Times of India |access-date=2017-08-05 |lang=en |archive-date=2017-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619053539/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/photostory/32838183.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Лата, башта ул замандарҙа танылған йырсы Нур Джехандың йырлауына оҡшатырға теләгәйнем, ти, әммә һуңыраҡ йырлауҙың үҙ стилен булдыра&lt;ref name=&quot;EoHC&quot; /&gt;.
Уның карьераһында беренсе таныулы хит булып, ''Mahal'' фильмындағы  актрисаның дебюты иҫәпләнгән [[Мадхубала|Мадхубала]] персонажы өсөн йырланған «Aayega Aanewaala» йыры тора&lt;ref name=&quot;dailytimes&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/08-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-i |title=Lata Mangeshkar — the living legend — Part I |work=DailyTimes |lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710052627/http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/08-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-i |archive-date=2015-07-10}}&lt;/ref&gt;.

Һуңынан Лата Һиндостандың утыҙ алтынан ашыу төбәк телендә һәм сит телдәрҙә, әммә иң күбе һинд телендә меңдән ашыу [[Болливуд|болливуд]] фильмы өсөн йырҙар яҙҙыра. Уның тауышы менән һинд киноһы геройҙары, шул иҫәптән йәш ҡатын-ҡыҙҙар (мәҫәлән, [[Хема Малини]] башҡарыуында совет-һинд фильмы «Али-Баба Һәм ҡырҡ юлбаҫар мажаралары»нан Марджина) һәм хатта бәләкәй ҡыҙҙарҙы (мәҫәлән, ''[[Do Kaliyaan]]'' фильмында туғыҙ йәшлек [[Сингх, Ниту|Сонии Сингх]] персонаждары) йырлай.

Мангешкар «Иң күп яҙмалар» өсөн «Гиннес Рекордтар китабына»(1974-1991 йылдар) эләгә. 1974 йылдағы КРГ яҙмаһына ярашлы, 1948-1974 йылдарҙа ул егерме һинд телендә 25 меңдән кәм булмаған соло, дуэт һәм бэк-вокал йырҙарын яҙҙыра (1987 йылғы баҫмаға ярашлы — 30 мең яҙма). Был ҡайһы бер сығанаҡтарҙы тәнҡитләүгә килтерә: йырҙар һаны арттырып күрһәтелгән тип иҫәпләнә, шул иҫәптән уның коллегаһы Мөхәммәт Рафи, 1977 йылда Рекордтар Китабы хакимиәтенә: «Шулай булғас, мин 28 мең яҙма яһаным», тип яҙа&lt;ref name=Rafi&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/comment/columnsothers/setting-the-record-straight/article1-906115.aspx|title=Setting the record straight|author=Amarjit Singh Kohli.|date=2012-07-31|work=[[Hindustan Times]]|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140818062926/http://www.hindustantimes.com/comment/columnsothers/setting-the-record-straight/article1-906115.aspx|archive-date=2014-08-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Һуңыраҡ йырсыны яратыусылар уның яҙмаларының һанын конкрет тамалар буйынса иҫәпләп сығара, уларҙың дөйөм һаны 6,5 меңгә етә, Ә Рафи үлгән көнгә ҡарата уларҙың һаны (5 меңгә яҡын) ысынлап та унан бер аҙ кәмерәк&lt;ref name=&quot;Rafi&quot; /&gt;. Әлеге ваҡытта иң күп вокаль яҙмалар буйынса Гиннесс Китабының рекордсыһы сифатында Латаның һеңлеһе Аша Бхосле иҫәпләнә, рекорд теркәлгән ваҡытта уның яҡынса 11 мең йыры бар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/11000/most-studio-recordings-singles-and-albums-combined|title=Most studio recordings — singles and albums combined|publisher=GuinnessWorldRecords.com|lang=en|access-date=2014-09-10|archive-date=2015-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518073817/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-studio-recordings-singles-and-albums-combined|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Лата 2022 йылдың 6 февралендә Мумбаи ҡалаһында вафат була.

== Шәхси тормошо ==
Лата бер ваҡыт та кейәүгә сыҡмаған һәм уның балаһы булмаған.

== Өлөшләтә фильмографияһы ==
Вокал карьераһынан тыш, Лата Мангешкар актриса сифатында кинола төшкән, кинофильмдар өсөн музыка яҙған, кинофильмдарҙы продюсерлай. Бына уның эштәренең тулы булмаған исемлеге:

=== Актриса ===
{{кол}}

# 1942 — ''Pahili Mangalagaur'' ([[Маратхи (язык)|маратхи]] телендә)
# 1943 — ''Chimukla Sansaar'' (маратхи)
# 1943 — ''Maajhe Baal'' (маратхи)
# 1944 — ''Gajabhau'' (маратхи)
# 1945 — ''Badi Maa'' ([[хинди]])
# 1946 — ''Jeevan Yaatra''
# 1946 — ''Subhadra''
# 1948 — ''Mandir''
# 1952 — ''Chattrapati Shivaji'' (хинди-маратхи) (бер йырҙа ҡунаҡ)
# 2000 — ''Pukar'' («Ek Tu Hi Bharosa» йырында ҡунаҡ)

=== Композитор ===
# 1955 — ''Ram Ram Pavhane''
# 1963 — ''Maratha Tituka Melvava'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында)
# 1963 — ''Mohityanchi Manjula'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында)
# 1965 — ''Sadhi Manase'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында) ([[Махараштра]] штаты хөкүмәтенән «Лучший музыкальный директор» наградаһы, «Airanichya deva tula» йыры өсөн «Лучшая песня» наградаһы)
# 1969 — ''Tambadi Mati'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында)

=== Продюсер ===
# 1953 — ''Vaadal'' (маратхи)
# 1953 — ''Jhaanjhar'' (хинди) (C. Ramchandra менән продюсерҙаш)
# 1955 — ''Kanchan'' (хинди)
# 1990 — ''Lekin'' (хинди)

{{конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Библиографияһы ==
* {{книга|автор = Н. М. Кабир, Д. Чоудхари.|часть = |заглавие = Лата Мангешкар: её собственный голос.|оригинал =Nasreen Munni Kabir, Deepa Chaudhuri. «Lata Mangeshkar...in Her Own Voice»|ссылка =https://www.amazon.com/Lata-Mangeshkar-Her-Voice-Conversations/dp/8189738410|ответственный = |издание = |место = |издательство = Niyogi Books|год = 2009|том = |страницы = |страниц = 264|серия = |isbn =978-8-18973-841-9|тираж = }}

== Һылтанмалар ==
* {{official|latamangeshkar.org|Латы Мангешкар}}

[[Категория:Хинди телендәге кинола кадр арты башҡарыусылары]]
[[Категория:Дадасахеб Фальке исмемендәәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Filmfare Awards лауреаттары]]
[[Категория:Һиндостандың Милли кинопремия лауреаттары]]
[[Категория:Гиннесс рекордтар китабы рекордсмендары]]
[[Категория:Һиндостанда COVID-19-ҙан вафат булғандар]]</text>
      <sha1>dfr12emmyrn7a6z22n2np3duua7nvow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һанна Арендт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200412</id>
    <revision>
      <id>1298974</id>
      <parentid>1295194</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T16:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1298974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48282" sha1="jskhz0a29drprkq07vcs8rexlmwgz8t" xml:space="preserve">{{Шәхес}}
'''Һа́нна А́рендт''', тыумыштан '''Иоһа́нна А́рендт''' ({{lang-de|Johanna Arendt}}, {{lang-de|Hannah Arendt}}, {{lang-en|Hannah Arendt}}; [[14 октябрь]] [[1906]], Линден, [[Һанновер]], [[Германия империяһы]] — [[4 декабрь]] [[1975]], [[Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — немец-америка [[философ]]ы, [[Политология|сәйәси теоретик]] һәм [[сәйәси тарихсы]], [[тоталитаризм]] теорияһына нигеҙ һалыусы.

== Биографияһы ==
* fyyf (Ганновер) Көнсығыш Пруссиянан сыҡҡан секуляр йәһүд ғаиләһендә {{iw|Линден (Ганновер)|Линдене|de|Linden-Limmer}} ([[Һанновер]]) тыуа&lt;ref&gt;{{Cite web |url = http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |title = &quot;Tabellarische Lebenslauf&quot; Hannah Arendt: Ich will verstehen: Selbstauskünfte zu Leben und Werk, mit einer vollständigen Bibliographie |author = Ursula Ludz |date = 2005 |lang = de |publisher = München-Zürich: Piper (Serie Piper, 4591), 2005, 7. Aufl. 2013, S. 251-256. |access-date = 2014-10-14 |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304113321/http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. Атаһы — Пауль Арендт, инженер, әсәһе — Марта Кон. [[Кёнигсберг]]та үҫә.

[[Марбургский университет|Марбург]], [[Фрайбургский университет|Фрайбург]] һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университеттарында]] белем ала. [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Хайдеггер]] һәм [[Ясперс, Карл|Карл Ясперста]] уҡый. [[Бультман, Рудольф|Рудольф Бультманды]]ң [[протестантизм|протестант]] [[теология]] семинарында шөғөлләнә, һөҙөмтәлә ул [[Августин|Блаженный Августин]]ға арналған диссертация яҡлай һәм Германияла беренсе китабын баҫтырып өлгөрә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |title=Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608091606/https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Hannah Arendt 1933.jpg|thumb|220пкс|слева|Һанна Арендт 1933 йылда]]

1933 йылда [[Приход национал-социалистов к власти в Германии|нацистар власҡа килгәс]], Арендт сионист ойошмаһы менән килешеү буйынса, нацистар тураһында фашлау материалдары йыя. Уны ҡулға алалар, мәрхәмәтле тәфтишсе эләккәнлектән, бер аҙнанан иреккә сығарыла. Бынан һуң Ул [[Франция]]ға ҡаса&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |title=Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу |access-date=2013-06-04 |archive-date=2013-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104105150/http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1940 йылдың майында [[Гюрс (концентрационный лагерь)|лагерь Гюрс]] концентрацион лагерында тотола (интернирована)&lt;ref name=&quot;fichesde&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt Hannah Arendt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202165409/http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt |date=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;campgurs&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 L’HISTOIRE DU CAMP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201215413/http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&amp;savoirplus=76&amp;idsection=2 |date=2014-02-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;diplo&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html 21 avril 2013 : Commémoration des victimes du Camp de Gurs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201231637/http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html |date=2014-02-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ajpn&quot;&gt;{{ref|fr}} [http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html AJPN.org: Gurs, une drôle de syllabe, comme un sanglot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219214326/http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html |date=2014-02-19 }}&lt;/ref&gt;, һәм унан ҡотолоп сыға. Шул уҡ йылда оккупацияланған Франциянан [[Лиссабон]]ға&lt;ref name=&quot;fichesde&quot; /&gt;, ә һуңынан [[Нью-Йорк]]ка ҡаса.

АҠШ-тың күп кенә университеттарында уҡыта.

1961 йылда [[The New Yorker]] журналы хәбәрсеһе сифатында [[Эйхман, Адольф|Адольф Эйхманды]]ң судында ҡатнаша. Процесс йомғаҡтары буйынса «[[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]]» тигән китап яҙа, был хеҙмәт XX быуаттың икенсе яртыһында әхлаҡи философия үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Китапта күтәрелгән яуызлыҡ төшөнсәһе кеүек күп тапалған тема (банальность) әле лә этикала иң киҫкен мәсьәләләрҙең береһе булып тора, ә термин үҙе күп сәйнәлгәнгә әйләнгән.

2012 йылда уның тураһында «Һанна Арендт» нәфис фильмы төшөрөлә (режиссёры — Маргарет Фон Тротта, төп ролдә — Барбара Зукова)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |title=Hannah Arendt (2012) — IMDb |access-date=2014-02-25 |archive-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208082732/http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
[[Гюнтер Андерс]]ҡа (1902—1992) кейәүгә сыға, улар 1929 йылда [[Берлин]]да өйләнешә һәм 1937 йылда айырылыша. 1940 йылда {{iw|Блюхер, Генрих|Генрих Блюхер|de|Heinrich Blücher}}ға (1899—1970) кейәүгә сыға. Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре тураһында ҡарағыҙ {{переход|Отношения с Мартином Хайдеггером}}.

== Идеялары ==
Арендт мираҫы, проблемалар буйынса төрлө, әммә хәҙерге заманды аңлау идеяһы менән берләштерелгән («нимә эшләгәнебеҙ тураһында уйларға тейешбеҙ»), 450-нән ашыу эште үҙ эсенә ала.

Арендт әйтеүенсә, Ер йөҙөндә «Бер кеше генә түгел, ә кешеләр (халыҡ)» йәшәй, һәм кешене хайуандан айырып торған ҡылыҡһырлама асылы булып уның «үҙенең  уникаллеген эштәрендә һәм һүҙҙәрендә күрһәтеү» ынтылышы тора. Йәмәғәтселек (публичность) менән хосусилыҡ (приватность) араһындағы баланс һәр йәмғиәттең үҙәк характеристикаһы булып тора, ә был өлкәләр араһындағы гармониялы нисбәт боҙолоуы кеше тормошоноң нормаль ағымын боҙа (деформация), тип иҫәпләй. Тоталитар йәмғиәттәрҙә йәмәғәтселек өсөн дисбаланс дәүләттең кеше тормошона ҡыҫылыу сиктәрен сикһеҙ киңәйтә, һәм кешенең шәхси өлкәлә үҙен күрһәтеү мөмкинлектәрен минималь кимәлгә төшөрә.

Арендттың сәйәси философияһын [[либерализм]], [[консерватизм]] йәки [[социализм]]ға түгел, ә [[республикасылыҡ]] традицияларына ([[Аристотель]], [[Макиавелли]], [[Монтескьё]], [[Джефферсон, Томас|Джефферсон]], [[Токвиль, Алексис де|Токвиль]]) индерергә мөмкин. Уның сәйәсәткә ҡарашы гражданлыҡ ҡатнашлығы һәм мөһим сәйәси мәсьәләләрҙе коллектив тикшереү формаһында әүҙем гражданлыҡ позицияһын беренсе планға сығара. Арендт өсөн сәйәси эшмәкәрлек, яҡшылыҡ тураһында килешеүгә йәки дөйөм күҙаллауҙарға ғына килтермәй, кешелектең эш итеү һәм фекерләү һәләтен азат итә. Бер яҡтан, Арендт вәкиллекле демократияны тәнҡитләй, әхлаҡты һәм сәйәсәтте айыра, революцион традицияны күтәрә. Икенсе яҡтан, аҡыл эйәһе конституционализмды, Закон өҫтөнлөгөн һәм кеше хоҡуҡтарын яҡлай&lt;ref name=&quot;St&quot;&gt;{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|title=Hannah Arendt|last=Passerin d´Entrèves|first=Maurizio|date=2014-04-10|publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy|description=Статья в Стэнфордской энциклопедии философии|lang=en|access-date=2016-08-29|archive-date=2019-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121221857/https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт азатлыҡ төшөнсәһенә айырыуса иғтибар бүлә, сәйәсәт өлкәһендә азатлыҡ йоғонтоһо контексында — «ҡаршылыҡ» һәм ризаһыҙлыҡ контексында — «айырым шәхси фекер» булараҡ сығыш яһай. Азатлыҡ потенциалы кеше эшмәкәрлегенең айырым киҫегендә — &quot;әүҙемлек&quot;тә тормошҡа ашырылған &quot;яңы башланғыс&quot;ты илһамландыра. Кеше организмының биологик процестарын тергеҙеүҙе тәьмин иткән һәм тормошҡа ашырыуҙа башҡаһын талап итмәгән &quot;хеҙмәт&quot;тән һәм, цивилизацияның органик булмаған есемен яңынан ҡороусы һәм кешеләр араһында бәйләнеште технологик программа биргән контекста ғына тормошҡа ашырыусы «етештереү»ҙән айырмалы рәүештә, «әүҙемлек» башҡа кешеләргә йүнәлтелгән. Тап уны тормошҡа ашырып, кеше «эшсе хайуан» йәки «етештереүсе кеше» булып түгел, ә «яңы башланғыстар»ҙың ижади субъекты булараҡ сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |title=«О революции» |access-date=2006-08-10 |archive-date=2006-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622223456/http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта, Арендт фекеренсә, донъя цивилизацияһы өсөн төп хәүеф тәбиғәт катаклизмдарынан йәки «тышҡы вәхшилектән» түгел, XX быуат оморо донъя цивилизацияһы үҙенән-үҙе вәхшилекте тыуҙыра алғанын күрһәткәәнлектән, эстән янай.  Арендт XX быуатта тоталитар хәрәкәттәрҙең барлыҡҡа килеүенә туранан-тура этәргес биргән күренештәрҙең береһе тип «масса» феноменының барлыҡҡа килеүен иҫәпләй. «Синыфтар араһындағы һаҡ стеналарының ҡолауы, — тип яҙа Арендт, — бөтә партиялар артында торған йоҡомһораған күпселеккә ҡараған асыуланған кешеләрҙе ғәйәт ҙур, ойошмаған, структураһыҙ массаға әйләндерә… Улар дошмандарҙың аргументацияһын кире ҡағыуға мохтаж түгел һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә яңы ышаныуға күсеү түгел, ә үлем менән тамамланған ысулдарҙы өҫтөн күрә, инаныуын үҙгәртеү түгел — террор вәғәҙә итә. Тоталитаризм репрессиялар һәм кешеләрҙең үҙ-үҙен эске мәжбүр итеүе, тоталитар идеологияның «логиклыҡ тиранияһы» ҡатнашлығында барлыҡҡа килә. Үҙенең фекерҙәрен тормошҡа ашырыуҙы, эске азатлығына хыянат итеүҙе «логиклыҡ тиранияһы»на ышанып тапшыра кеше.

[[Израиль|Израилд]]ә [[Адольф Эйхман]]ды хөкөм итеү тәьҫире аҫтында, Арендт, күпләп үлтереү менән бәйле административ функцияларын уйламай башҡарыуы бюрократтың „яуызлығының күнегелләнлеге“ (банальность) тураһында һөйләй. Был образ күптәрҙә нацизм тураһында дөйөм ҡабул ителгән ҡараштарҙы, шул иҫәптән Арендттың „радикаль яуызлыҡ“ тураһында үҙенең тәүге уйланыуҙарын да, үҙгәртә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |title=Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания |lang=ru|access-date=2008-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 |archive-date=2012-01-19 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Фейглин, Моше|Моше Фейглин]].'' [http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml Уроки Катастрофы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411002115/http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml |date=2021-04-11 }}&lt;/ref&gt;.

«Көс ҡулланыу тураһында» (1969) хеҙмәтендә Арендт властың ҡуйылған маҡсатҡа өлгәшеү һәләтен традицион аңлауға ҡаршы сыға, [[Власть|власты]] һәм [[көс ҡулланыу]]ҙы ҡапма-ҡаршы ҡуя һәм «ҡеүәт», «көс» һәм «абруй» кеүек төшөнсәләрҙе концептуаль яҡтан айыра: «''Һәр идара итеүҙең асылы — көс ҡулланыу түгел, ә власть. Көс ҡулланыу тәбиғәте буйынса ҡорал ғына, башҡа бер ни ҙә түгел; һәр сара кеүек, ул һәр ваҡыт ниндәйҙер йүнәлтеүсе маҡсатҡа мохтаж, һәм уны аҡлау өсөн дә хеҙмәт итә. Ә аҡлауға йәки нигеҙләүгә мохтаж булған нәмә бер нәмәнең дә асылы була алмай.''» Власть иһә кешелектең бергәләп эш итеү һәләтенә тап килә һәм сәйәи өлкәгә туранан-тура бәйле.
&lt;!--  
«Суть всякого правления составляет власть, а отнюдь не насилие. Насилие по самой своей природе есть не более чем орудие; как всякое средство, оно неизменно нуждается в наличии некой направляющей цели, служащей к тому же его оправданием. А то, что само по себе нуждается в оправдании или обосновании, не может являться сущностью чего бы то ни было»
--&gt;
Сәйәсәтте билдәләү өсөн Арендт [[Аристотель|Аристотелгә]] ([[Хайдеггер, Мартин|Һайдеггер]] интерпретацияһында) мөрәжәғәт итә, һәм ике төшөнсәне айыра: эш (poiesis, әйберҙәр эшләүгә йүнәлтелгән) һәм эшмәкәрлек (praxis, тышҡы маҡсаты булмаған сәйәси ғәмәл). Праксис сәйәсәттең асылын тәшкил итә. Сәйәсәт — айырым эшмәкәрлек, аралашыу өлкәһе, ниндәйҙер мәғәнәлә кешенең иң лайыҡлы эшмәкәрлеге; сәйәсәттә кешеләр үҙҙәрен ирекле заттар итеп күрһәтә. Тап килешеүгә нигеҙләнгән берлектәге сәйәси ғәмәлдәрҙән власть барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;Ямпольский М. От бытия к инструментальности. Насилие входит в мир // Арендт Х. О насилии / пер.с англ. Г. М. Дашевского. — М: Новое издательство, 2014. — С. 119—125. ISBN 978-5-98379-178-7&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ ваҡытта власты йәмәғәтселектең танымауы властың көс ҡулланыуға бәйле булыуына килтерә: „Көс ҡулланыу власть яғынан ярҙам алыуҙан туҡтаған Һәм власть тарафынан тотҡарланмаған урындың, маҡсаттан һәм сараларынан сығып, яҡшы билдәле алмашыныуы күҙәтелә. Хәҙер маҡсатты емереү саралары билдәләй, һөҙөмтәлә һәр төрлө власты емереү маҡсат булып сыға… Террор — ул… көс ҡулланыу, һәр төрлө власты емереп, үҙ контроле аҫтында урынлаштырылған идара итеү формаһы“&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |title=И.Мюрберг. Дискурс насилия. К.Шмитт против Х.Арендт |access-date=2013-04-12 |archive-date=2017-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006140457/http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Бары тик сәйәси мәсьәләләрҙә генә туҡтап ҡалмай, Арендт властың арауыҡ-ваҡыт йәшәүе менән бәйле бер нисә фәлсәфәүи структура төҙөй: Киләсәк-көс ҡулланыу-ихтыяр; Үткән-власть-хәтер; Хәҙерге-Абруй-аҡыл. Шул уҡ ваҡытта, Арендт буйынса, ысын власть үткәндә, коллектив хәтерҙә һәм есем оптикаһында локалләшә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|title=Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-03-19|archive-date=2023-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319112237/https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Арендт [[Коллективная ответственность|коллектив яуаплылыҡ]] принцибын принципиаль яҡлаһа ла, коллектив ғәйеп принцибына ҡаршы була&lt;ref&gt;Селиванова О. И. Понятие ответственности в философии Х. Арендт // Россия в глобальном мире. — 2015. — №. 7 (30). — С. 411—420.&lt;/ref&gt;.

== Йәһүд халҡына мөнәсәбәте ==
Ата-әсәһе йортонда, Арендт хәтерләүенсә, [[Йәһүдтәр|„йәһүд“]] һүҙен ҡулланмағандар, әммә әсәһе Һаннанан түбәнһетелгән буйһоноуға юл ҡуймауын талап итә. Уҡытыусы [[антисемит]] белдереү яһаған осраҡта, әсәһенең аныҡ инструкцияһына ярашлы, Һанна, әсәһенә рәсми хат яҙыу мөмкинлеген биреп, торорға һәм кластан сығып китергә тейеш була. Әммә синыфташтарының антисемит фекерҙәренә ул үҙе яуап бирергә тейеш була.

Арендт хәҙерге антисемитизмдың сәбәптәре „йәһүд тарихының билдәле бер аспекттарында һәм һуңғы быуаттарҙа йәһүдтәр башҡарған ҡайһы бер үҙенсәлекле функцияларҙа“ тип иҫәпләй. Йәһүд сығышлы булыу факты, дини, милли һәм социаль-иҡтисади нигеҙгә таянысын юғалтып, йәһүдтәр өсөн етди хәүеф сығанағына әйләнә. Ул былай тип яҙа: „Ғәйеплегә (козёл отпущения) һылтанма яһап аңлатыу элеккесә антисемитизмдың етдилеген һәм йәһүдтәрҙең ваҡиғалар эпицентрына йәлеп ителеүенең мәғәнәһен аңлауҙан ҡасыуҙың төп ынтылыштарының береһе булып тора“&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |title=Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…» |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810143053/https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Арендт [[сионизм]]ды тәнҡитләй, үҙенең ҡарашы буйынса, „йәһүд халҡының киләсәк тормошонда [[Эрец-Исраэль]] ролен интерпретациялау менән сионистар үҙҙәрен бөтә донъя йәһүдтәренең яҙмышынан айыра. Уларҙың галутта, бөтә донъя диаспораһында йәһүд тормошоноң ҡотолғоһоҙ түбәнәйеүе тураһындағы доктринаһы, Фәләстин халҡының [[ишуа]] аңына дөйөм йәһүҙилек тормошона ҡатнашмау, тайпылыу мөнәсәбәте үҫешенә булышлыҡ итә“. Ғәрәптәргә ҡарата сионист сәйәсәтен хупламай һәм мыҫҡыл итә. Ул үҙенең халыҡтарҙы һәм башҡа төркөмдәрҙе түгел, ә айырым кешеләрҙе яратыуын белдерә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |title=Алек Д. Эпштейн. Ханна Арендт против Теодора Герцля |access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218214039/http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |title=Д.Гарт.&quot;Неизбежность — лишь призрак&quot;: наднациональная этика Ханны Арендт |access-date=2012-05-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195618/http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре ==
Һанна Арендт, Марбургта Мартин Хайдеггерҙа уҡый: ул уның боронғо грек философтары тәғлимәттәренә арналған лекцияларын тыңлай, уның семинарҙарына йөрөй. М.Хайдеггер үҙенең йәш студентында яҡшы уҡыусы ғына түгел, ә ысын һылыуҡайҙы ла күрә. Мәҫәлән, 1924 йылда уларҙың билдәле „Марбург романы“ башлана. Арендт университеттан алыҫ булмаған йорттарҙың береһенең мансардаһын ҡуртымға ала, ул унда уҡытыусыһы менән йәшерен осраша. Шул уҡ йылда студент менән уҡытыусы араһында билдәле хат алышыу башлана, унда улар философия тураһында ла һөйләшә.

М. Хайдеггерҙың Х. Арендтҡа яҙған хатынан, 1925 йыл:&lt;blockquote&gt;
''Ни өсөн мөхәббәт башҡа кешелек мөмкинлектәренән бай һәм уның менән һуғарылған кешеләргә татлы йөк һымаҡ тойола? Беҙ бит, үҙебеҙ булып ҡалған кеүек булһаҡ та, үҙебеҙҙең яратҡаныбыҙға әйләнәбеҙ. Беҙ һөйгәнебеҙгә рәхмәт әйтергә теләйбеҙ, әммә ул лайыҡлы булырлыҡ һүҙҙәр  таба алмайбыҙ.''

''Үҙебеҙ аша ғына рәхмәт әйтә алабыҙ. Мөхәббәт рәхмәтте үҙебеҙгә тоғролоҡҡа һәм бер ниндәй шарттар ҡуймай икенсебеҙгә ышаныуға әйләндерә. Шулай итеп, мөхәббәт үҙенең йәшерен серен даими тәрәнәйтә.''

''Яҡынлыҡ — ул икенсеһенән бөйөк алыҫлыҡтағы — бер нәмәне лә юҡҡа сығырға бирмәгән, йәшәү, әммә «һине» үтә күренмәле, әммә аңлап бөткөһөҙ итеп урынлаштырған, фәҡәт — шунда асылыш. Икенсебеҙ тормошобоҙға үтеп инә икән, бер йән дә быны аңлата алмай. Бер кеше яҙмышы үҙен икенсе кеше яҙмышына бүләк итә, һәм саф мөхәббәт был фиҙакәрлекте беренсе көндәге кеүек һаҡларға бурыслы.''&lt;ref&gt;Арендт Х., Хайдеггер М. Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2015. — 456 с.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Шуға ҡарамаҫтан, роман 1924 йылдың аҙағынан һүрәнләнә. Арендт үҙенең уҡытыусыһынан айырылырға мәжбүр була, сөнки ул саҡта Хайдеггерҙың ҡатыны Эльфрида һәм ике балаһы була, бынан тыш, ул карьераһын юғалтырға йыйынмай.

[[Өсөнсө рейх|Өсөнсө Рейх]] власҡа килгәс, улар бөтөнләй айырыла&lt;ref&gt;[[:Гитлеровская Германия|Гитлеровская Германия]]&lt;/ref&gt;. Әммә уларҙың мөнәсәбәттәре бының менән генә тамамланмай, дуҫтарса булып ҡала. 1950 йылдан Хайдеггер менән Арендт араһында хат алышыу һаман дауам итә. Бынан тыш, М. Хайдеггерҙы нацизмға ярҙам итеүҙә ғәйепләгәндә, Һанна Арендт уны төп яҡлаусыларҙың береһе була.

== Төп хеҙмәттәре ==
* [[Истоки тоталитаризма]] (The Origins of Totalitarianism, 1951).
* [[Vita activa, или О деятельности жизни|Ситуация человека]] (The Human Condition, 1958). Рус. перевод: Vita activa, или О деятельной жизни.
* {{книга|автор=Арендт Х|заглавие=О революции (On Revolution)|ссылка=https://onrevolution.narod.ru/arendt/index.html|год=1963}}
* [[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]] (Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil, 1963).

=== Рус библиографияһы ===
'''Китаптары''':
* ''Арендт Х.'' Истоки тоталитаризма / Пер. с англ. И. В. Борисовой и др.; послесл. [[Давыдов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Давыдова]]; под ред. М. С. Ковалёвой, Д. М. Носова. — {{М.}}: ЦентрКом, 1996.
* ''Арендт Х.'' [[Vita activa, или О деятельной жизни|Vita activa, или О соотношении частного и общего в Античности]] / Пер. с нем. и англ. [[Бибихин, Владимир Вениаминович|В. В. Бибихина]]. — {{СПб.}}: Алетейя, 2000.
* ''Арендт Х.'' Люди в тёмные времена: [Очерки] / Пер. с англ. и нем. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. Дашевского]], [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Московская школа политических исследований, 2003.
* ''Арендт Х.'' Банальность зла. Эйхман в Иерусалиме / Пер. с англ. [[Кастальский, Сергей Евгеньевич|С. Кастальского]] и Н. Рудницкой; послесл. [[Зурофф, Эфраим|Э. Зуроффа]] — {{М.}}: Европа, 2008. — 424 с.
* ''Арендт Х.'' Скрытая традиция: Эссе / Пер. с нем. и англ. Т. Набатниковой, А. Шибаровой, Н. Мовниной. — {{М.}}: [[Текст (издательство)|Текст]], 2008. — 221 с.
* ''Арендт Х.'' О революции / Перевод И. В. Косич. — {{М.}}: Издательство «Европа», 2011, 464 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=[[Лекции по политической философии Канта]]|ответственный=пер. А. Глухова|год=2011|язык=ru|место=М.|издательство=Наука|страниц=303|серия=Слово о сущем|isbn=978-5-02-025452-7}}
* ''Арендт Х.'' Ответственность и суждение. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2013. — 352 с.
* ''Арендт Х.'' [[Жизнь ума]] / Перевод с англ. А. В. Говорунова. — {{СПб.}}: Наука, 2013. — 517 с.
* ''Арендт Х.'' О насилии / Перевод с англ. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. М. Дашевского]]. — {{М.}}: Новое издательство, 2014. — 147 с.
* ''Арендт Х.'' Вальтер Беньямин. 1892—1940/ Перевод с английского [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Grundrisse, 2014. — 168 с.
* ''Арендт Х. ''Между прошлым и будущим. Восемь упражнений в политической мысли [: Текст] / Пер. с англ. и нем. Д. Аронсона. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2014. — 416 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Хайдеггер М.|заглавие=Письма 1925-1975 и другие свидетельства|ответственный=пер. А. Григорьева|год=2016|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=456|isbn=978-5-93255-400-5}}
* ''Арендт Х.'' Опыты понимания (1930—1954): Становление, изгнание и тоталитаризм / Пер. с англ. Е. Бондал, А. Васильевой, А. Григорьева, С. Моисеева. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2018. — 712 с.
* {{Книга|автор=Арендт Х., Ясперс К.|заглавие=Письма, 1926-1969|ответственный=пер. И. Ивакиной|год=2021|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=768|isbn=978-5-93255-621-4}}
* {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=Вспоминая Уистена Хью Одена|ответственный=пер с англ. Ш. Крола|год=2023|язык=ru|место=СПб.|издательство=Jaromír Hladík press|страниц=40|isbn=978-5-6050670-9-2}}

'''Мәҡәләләре''':
* ''Арендт Х.'' Традиции и современность // Советское государство и право. — 1991. — № 3. — С. 124—133.
* ''Арендт Х.'' Традиции и современная эпоха // Вестн. Моск. ун-та. Сер. 7, Философия. — 1992. — № 1. — С. 80-95.
* ''Арендт Х.'' Массы и тоталитаризм // Вопросы социологии. — 1992. — Т. 1. — С. 24-31.
* ''Арендт Х.'' Хайдеггеру — восемьдесят лет // Вопросы философии. — 1998. — № 1. — С. 126—134.
* ''Арендт Х.'' Ситуация человека. Разделы 24-26 главы V // Вопросы философии. — 1998. — № 11. — C. 131—141.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20120725073910/http://ec-dejavu.net/a-2/Hannah_Arendt_Organized_Guilt.html|заглавие= Организованная вина}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 39-56
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20160602071458/http://ec-dejavu.net/i/Hannah_Arendt_Imperialism.html|заглавие= Об империализме}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 13-38
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=http://ec-dejavu.ru/f-2/Fraternity.html|заглавие= О человечности в темные времена: мысли о Лессинге}}// Арендт Х. Люди в темные времена. — М., 2003. — с. 21-27.
* {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://archive.today/20120908/http://krotov.info/lib_sec/01_a/are/ndt_01.htm|заглавие= Вальтер Беньямин}} // Арендт Х. Люди в тёмные времена. — М.: МШПИ, 2002.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Фашизм]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* Арендт Х., [[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — М.: Изд-во Института Гайдара, 2015. — 456 с.
* {{НФЭ||Арендт|А. А. Кара-Мурза| ссылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH9860392099be406b945098 }}
* [[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Ханна Арендт и проблема тоталитаризма // Новое и старое в теоретической социологии. — М., 1999. — Кн. 1. — С. 144—160.
* [[Магун, Артемий Владимирович|Магун А. В.]] Понятие суждения в философии Ханны Арендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 102—115.
* ''[[Мишкинене, Юлия Борисовна|Мишкинене Ю. Б.]]'' Арендт и Хайдеггер: попытка сравнительного анализа фундаментальной онтологии человека и онтологии политики / МГУ им. М. В. Ломоносова. Филос. фак. — М., 1990.
* [[Мотрошилова, Нелли Васильевна|Мотрошилова Н. В.]] Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: бытие — время — любовь. — М.: [[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус. 2013
* {{БРЭ|статья=Арендт|автор=[[Носов, Дмитрий Михайлович|Носов Д. М.]]|том=2|страницы=201—202|ref=Носов|ссылка=https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив=https://web.archive.org/web/20250929225015/https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив дата=2025-09-29}}
* Саликов А. Н., Жаворонков А. Г. Философия Ханны Арендт в России // Вопросы философии. 2019. № 1. С. 133—145.
* ''[[Сморгунова, Валентина Юрьевна|Сморгунова В. Ю.]]'' Гносеологические проблемы политической философии: Гносеологический потенциал полититики: Ханна Арендт об истине и политике / Рос. гос. пед. ун-т им. А. И. Герцена. — СПб.: Образование, 1997.
* [[Трубина, Елена Германовна|Трубина Е. Г.]] Идентичность в мире множественности: прозрения Ханны Адрендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 116—130.
* ''[[Хевеши, Мария Акошевна|Хевеши М. А.]]'' Толпа, массы, политика: Историко-философский очерк. — М., 2001.
* ''[[Хейфец, Михаил Рувимович|Хейфец М. Р.]]'' Ханна Арендт судит XX век. — М.; Иерусалим: ДААТ/Знание, 2003.
* Шевченко О. К. [https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт] // Социально-гуманитарные знания. — 2021. — № 6. — С. 266—272. — DOI 10.34823/SGZ.2021.6.517726.
* [[Шестаг, Томас|Шестаг Т.]] Непреодоленный язык: теория поэзии Ханны Арендт // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
* [[Эткинд, Александр Маркович|Эткинд А. М.]] Из измов в демократию: Айн Ранд и Ханна Арендт // [[Знамя (журнал)|Знамя]]. — 2000. — № 12. — С. 161—181.
* ''[[Ямпольский, Михаил Бениаминович|Ямпольский М. Б.]]'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка : [лекция]. — М.: Изд-во Ипполитова, 2004.
* ''Ямпольский М. Б.'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67
'''на других языках'''
* {{Книга:Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide|14-19}}
* Anders G. Die Kirschenschlacht: Dialoge mit Hannah Arendt und ein akademisches Nachwort. München: Verlag C.H. Beck, 2011
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&amp;op=page&amp;pid=804 Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания]
* [http://onrevolution.narod.ru/arendt/ ПРОЕКТ: ХАННА АРЕНДТ]
* Игорь Косич [http://russ.ru/pole/Arendt-O-revolyucii-istoriya-odnoj-knigi-i-perevoda «О Революции» Ханны Арендт: история книги и перевода]
* Леонид Мининберг: [https://berkovich-zametki.com/2005/Zametki/Nomer11/Mininberg1.htm «Биографии известных евреев, именами которых названы улицы города»]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2005/Starina/Nomer4/Hejfec1.htm Ханна Арендт судит двадцатый век]
* Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2007/Starina/Nomer1/Hejfec1.htm Ханна Арендт. Условия бытия человека]
* ''[[Эпштейн, Алек|Эпштейн А.]]'' [https://magazines.gorky.media/nz/2010/1/kosmopoliticheskij-naczionalizm-hanny-arendt.html Космополитический национализм Ханны Арендт]
* Ханна Арендт, [[Альберт Эйнштейн]], [[Исаак Шёнберг]] и др. [https://web.archive.org/web/20090206151419/http://elblogdemunsel.wordpress.com/2009/01/05/carta-de-einstein-y-hannah-arendt-al-new-york-times-acerca-de-la-visita-del-fascista-begin-a-estados-unidos/ Открытое письмо в Нью-Йорк Таймс по поводу визита Менахема Бегина в США]{{ref|en}}, опубликовано 4 декабря 1948 г.
* [http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm Ирма Фадеева. Тоталитарное общество Ханны Арендт]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130407143619/http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm |date=2013-04-07 }}
* [https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…»]
* [http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm Е.Беркович. Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: необъяснимая любовь]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090924025646/http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm |date=2009-09-24 }}
* [https://www.berkovich-zametki.com/Nomer21/Entova1.htm Ася Энтова. УРОКИ ХАННЫ АРЕНДТ]
* {{cite web|author=[[Моше Фейглин]]|url=https://www.7kanal.co.il/news/184579|title=День памяти или День отрицания?|publisher=7kanal.co.il|accessdate=2026-03-25|url-status=live}}
* [http://citaty.su/aforizmy-i-citaty-xanny-arendt/ Афоризмы Ханны Арендт]
* [http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104105150/http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |date=2013-11-04 }}
* [https://einai.ru/ru/archives/1740#_ftn1 Интервью Ханны Арендт французскому учёному-юристу Роджеру Эррера]

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Шәхестәр:Ганновер]]
[[Категория:Германияның ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:XX быуат философтары]]
[[Категория:Ганноверҙа тыуғандар]]
[[Категория:Нью-Йоркта вафат булғандар]]
[[Категория:Америка сәнғәт һәм әҙәбиәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Холокосты тикшереүселәр (АҠШ)]]
[[Категория:Социаль философтар]]
[[Категория:Сәйәси философтар]]
[[Категория:Немец тел һәм шиғриәт академияһы ағзалары]]
[[Категория:Шәхестәр:АҠШ-та антисионизм]]
[[Категория:Тоталитаризмды өйрәнеүселәр]]
[[Категория:Германия политологтары]]
[[Категория:АҠШ политологтары]]
[[Категория:Чикаго университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Колумбия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Яңы мәктәп уҡытыусылары]]
[[Категория:Төньяҡ-Көнбайыш университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Берклиҙа Калифорния университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Нацизмдан ҡасҡын йәһүдтәр:Шәхестәр]]
[[Категория:Германиянан АҠШ-ҡа иммиграцияға киткәндәр]]
[[Категория:АҠШ-тың ҡатын-ҡыҙ философтары]]
[[Категория:АҠШ-тың XX быуат ҡатын-ҡыҙ педагогтары]]
[[Категория:Йель университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Соннинг премияһы лауреаттары]]</text>
      <sha1>jskhz0a29drprkq07vcs8rexlmwgz8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Изабелла I (Кастилия королеваһы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200422</id>
    <revision>
      <id>1298975</id>
      <parentid>1294214</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T16:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1298975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31670" sha1="q0hgqc6imk4hwypc6a9hgicyjmcqy85" xml:space="preserve">{{Шәхес}}
'''Изабе́лла I Касти́льская''', шулай уҡ '''Изабелла Католи́чка''' ({{lang-es|Isabel I la Católica}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Королевство Кастилия и Леон|Кастилия һәм Леон]] королеваһы. [[Фердинанд II (король Арагона)|Фердинанд II Арагонский]]ҙың [[Список королев Арагона|ҡатыны]], уларҙың [[Католические короли|династия никахы]] [[Испания]]ны бер дәүләткә берләштереү нигеҙе була&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/video/preview/13372626357283488012 Видео Изабелла I, королева Кастилии]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[Файл:MCTGR os 03 Retrato Isabel Catolica 828 gr-2.jpg|мини|слева|Изабелла тәхеткә ултырған йылда]]
[[Файл:Isabelle catile crown.jpg|мини|слева|Изабелла Кастильская тажы Гранадалағы Король капеллаһында]]

=== Сығышы һәм тәхет вариҫы булыу мәсьәләһе ===
[[Кастилия]] короле [[Хуан II (король Кастилии)|Хуан II]]-нең икенсе никахынан тыуған ҡыҙы.

[[1454 йыл]]да атаһы үлгәндән һуң, Изабелланың өлкән ағаһы — [[Энрике IV]] Кастилия короле була. Нәҫел ҡалдыра алмауы арҡаһында был хакимға «Көсһөҙ» ҡушаматы тағыла.

Король икенсе тапҡыр [[Жуана Португальская]]ға, [[Афонсу V|Афонс V Африканецты]]ң һеңлеһенә, өйләнә. Таралған хәбәрҙәргә ҡарағанда, беренсе туй төнөнән һуң ғиффәтле булып ҡалғандан һуң, [[Бельтран де ла Куэва]]ны тиҙҙән үҙенең һөйәркәһе итеп тәғәйенләй. Уның ҡыҙы, Хуана бөтәһе тарафынан уйнаш (адюльтер) емеше итеп ҡабул ителә һәм атаһы тип фаразланған кеше хөрмәтенә «''Бельтранеха''» ҡушаматы ала. Икенсе ҡатыны менән король шулай уҡ айырылыша.

Был факторҙар Король Энрикеның көсһөҙлөгө, королева Жуананың хыянат итеүе һәм уның ҡыҙы Хуананың сығышы шик тыуҙырыуы тәхетте мираҫҡа ҡалдырыу мәсьәләһен көнүҙәк итә. Юғары ҡатлам король Энрикены үҙенең ҡустыһы [[Альфонсо (принц Астурийский)|Альфонсо ''(XII) Көндәш''те]] вариҫы тип атарға мәжбүр итә (Изабелла урта бала була). Король башта Альфонсо уның ҡыҙы Хуана Бельтранехаға өйләнер тип фаразлай, әммә бер аҙҙан фекерен үҙгәртә.

Кортестар, Альфонсоны контролдә тотоп, уны Авилда король тип иғлан итеп, Король Энрике менән көрәшкә инә (Ольмедо янындағы алыш (1467)). Бөтә Кастилия дошманлашҡан ике лагерға бүленә: Төньяҡ провинциялар Энрике яҡлы, көньяҡ провинциялар — Альфонсо яҡлы була. Бер йылдан Һуң 14 йәшендә Альфонсо вафат була, һәм баш күтәреүсе дворяндарҙың өмөттәре Изабеллаға йүнәлтелә. Әммә, ағаһына тоғро ҡалып, уларҙың флиртын кире ҡаға, һәм ул 1468 йылда [[Гисандо Үгеҙҙәренең Килешеүе]]нә ҡул ҡуя, уның буйынса тәхет вариҫы ([[Принц Астурийский|Астурия принцессаһы]]) тип Изабелла таныла, өҫтәүенә король уны теләмәгән никахҡа мәжбүр итмәҫкә яуаплыҡ ала, ә ул ағаһының ризалығынан тыш кейәүгә сыҡмаҫҡа вәғәҙә итә. Шулай итеп, короллектә тотороҡлолоҡ урынлаштырыу һәм яңы граждандар һуғышына юл ҡуймау өсөн, король үҙенең рәсми ҡыҙы Хуана ''Бельтранеха''ны иғтибарға алмай. Энрике IV һеңлеһе Изабелланы кейәүгә бирергә тырыша, уға бер нисә кандидат тәҡдим итә, әммә ул уның варианттарын кире ҡаға һәм [[Фердинанд II Арагонский|Фердинандҡа, Арагонский принцына]] йәшерен кейәүгә сыға.

=== Фердинанд Арагонский менән никахы ===
[[Файл:Ferdinand of Aragon, Isabella of Castile.jpg|мини|Изабелла и её муж Фердинанд после свадьбы]]
Туй инициативаһы Толед архиепискобы [[Каррильо де Акунья, Альфонсо|Альфонсо Каррильо де Акуньянан]] килә. 17 йәшлек Фердинанд менән 1469 йылдың 19 октябрендә, фаразлауҙар буйынса, [[Вальядолид]]та никахлашалар (Сеговия Алькасарында төҙөлгәнлеге тураһында ла фараз бар). Никах йәшерен була, Король Энрике уға рөхсәт бирмәй. Кейәүҙең оҙатыу йөрөүсе кешеләре Кастилияға сауҙагәр кейемендә килә. Бынан тыш, кейәү менән кәләш өс туған булғанлыҡтан, папа рөхсәте талап ителә. Кәрәкле уйҙырма документ эшләйҙәр, ә рөхсәт һуңыраҡ алынған. Арагон тәхетенең вариҫы Фердинанд никах килешеүе буйынса Кастилияла йәшәргә, ил закондарын үтәргә һәм Изабелланың ризалығынан тыш бер нәмә лә эшләмәҫкә, шулай итеп, буласаҡ королеваның принц-консорты булырға ризалыҡ бирә.

Был хаҡта белеп ҡалғас, Энрике һеңлеһен килешеүҙе боҙған һәм шуның арҡаһында тәхеттән мәхрүм ителгән тип иғлан итә, {{Нп3|Церемония Валь де Лосоя|Валь де Лосой церемонияһында|es|Ceremonia de la Val de Lozoya}} Хуананы вариҫы тип иғлан итә. Һуңынан Энрике һеңлеһе менән татыулашһа ла һәм уның Фернандо менән союзын таныһа ла, Энрике үлгәндән һуң тәхеткә мираҫлыҡ бәхәсле була.

Изабелла 1474 йылдың 13 декабрендә үҙен [[Сеговия]]ла королева тип иғлан итә, Хуана яҡлылар уның хоҡуҡтарын яҡлап күтәрелә. Шулай итеп, үҙ-ара низағ башлана. Был бәхәскә Португалия короле [[Афонсу V]], Хуана ''Бельтранеха''ның ағаһы, ҡыҫыла. Кастилияға дәғүәләрен нигеҙләү һәм законлы королева булараҡ тәхеттә тергеҙеү маҡсатында, 1475 йылда өсөн Хуанаға өйләнә. Әммә, яҡын туған булыуҙары арҡаһында, Рим папаһы [[Сикст IV (папа римский)|Сикст IV]] был никахты юҡҡа сығара.

=== Кастилия һәм Арагондың династик унияһы ===
[[Файл:Gallegocatholicmonarchs.jpg|мини|Ф. Гальего, «Мадонна Католических монархов» изображает Фердинанда и Изабеллу с детьми, предстоящими перед Богоматерью]]
Изабелла королева итеп иғлан ителгән ваҡытта Фердинанд Арагонда була һәм ул, король түгел, ә королеваның законлы ире тип кенә иғлан ителә. Был уны ныҡ рәнйетә һәм никахтарын ҡурҡыныс аҫтына ҡуя. Сеговия Килешеүенә ҡул ҡуйыу менән, ир менән ҡатын араһында Кастилия короллегендә власть вәкәләттәре мәсьәләһе яйға һалына һәм Фердинанд, киң власть вәкәләттәре алып, ҡатынының хакимдаш-короле була. Кортестар шул уҡ ваҡытта Изабелла дәүләт менән идара итергә тейеш, Фердинанд унда уның ышаныслы вәкиле булараҡ ҡына ҡатнаша ала, вазифаға тәғәйенләү һәм суд хөкөмдәрен сығарыу тураһында акттар ирле-ҡатынлы икеһе исеменән башҡарылырға, уисемдәре тәңкәләргә һуғылырға тейеш, әммә Кастилия менән Леондың ҡаҙнаһы һәм ғәскәре Изабелланың ҡарамағында булырға тейеш.

Шуға ҡарамаҫтан, ике короллек тә автономияһын — уларҙың власть институттары, шулай уҡ башҡа социаль һәм иҡтисади структуралар тулыһынса айырым булыуын һаҡлап ҡала. Кастилияла һәм Арагонда хатта айырым телдә һөйләшәләр.

=== Португалия менән көрәше ===
Иң элек улар тәхетте мираҫ итеп алыу өсөн дауам иткән гражданлыҡ ыҙғыш-талаштарын баҫтыра, был хәл, үҙенең туғаны һәм шул уҡ ваҡытта ҡатыны Хуана Бельтранеханың хоҡуҡтарын яҡлап, Кастилияға Португалия короле Афонсу V-нең баҫып инеүе менән ҡатмарлаша. Был көрәш 1479 йылдың октябренә тиклем дауам итә. Папа [[Сикст IV|Сикста IVне]]ң Афонсу менән Хуананың никахына биргән рөхсәтен юҡҡа сығарған хаты Кастилия тәхетенә дәғүәселәрҙе тулыһынса ҡаҡшата. Өҫтәүенә, Кастилияла алға барыу ынтылыштарының һөҙөмтәһеҙлеген күреп һәм ике тапҡыр (1476 һәм 1479 йылдарҙа) Изабеллаға тоғро Кастилия ғәскәрҙәре тарафынан кире ҡағылғас, Афонсу V [[Алкасовашский договор|солох төҙөргә]] һәм Кастилия тәхетенә дәғүәләренән баш тартырға ҡарар итә.

=== Хакимлығы ===
Ваҡиғаларға бай 30 йыллыҡ батшалыҡ итеү осоронда Изабелла Кастилиялағы король власын бығаса булмаған бейеклеккә күтәрә. [[Эрмандада]] индереү менән, Кастилия грандтарының башбаштаҡлығы һәм ҡалаларҙың бойондороҡһоҙлоғо ныҡ сикләнә; кортестар үҙаллылығын юғалта бара һәм король абсолютизмына буйһона. Изабелла ирен бөйөк магистр итеп ҡуйғандан һуң, Кастилияның 3 дини-рыцарь ордены ла (сантиаг, калатрав һәм алькантар) шундай уҡ яҙмыш кисерә. Дини эштәрҙә Изабелла кастилия сиркәүенең рим курияһына бәйлелеген сикләргә һәм уны король абруйына тағы ла нығыраҡ буйһондорорға тырыша.

=== 1492 йыл ===
[[1492 йыл]] [[Annus mirabilis|Изабелла хакимлығы өсөн эпохаль]] була, уға бер нисә ҙур ваҡиға&lt;ref&gt;П.Вилар. История Испании, М., 2006, с.43&lt;/ref&gt;: [[Реконкиста]]ның тамамланыуын билдәләгән Гранаданы алыу, [[Колумб, Христофор|Колумбты]] ҡурсалау һәм [[Открытие Америки|Американы асыу]], шулай уҡ [[Изгнание евреев из Испании (1492)|йәһүдтәрҙе һәм маврҙарҙы Испаниянан ҡыуыу]] берләшә.

=== Мәсих булмағандарҙы ҡыуыу һәм испан инквизицияһы ===
Фердинанд һәм Изабелла Бөтә маврҙарҙы һәм йәһүдтәрҙе Испаниянан ҡыуырға бойора&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://users.mo-net.com/mlindste/alhambra.html |title=アーカイブされたコピー |access-date=2011-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100416082647/http://users.mo-net.com/mlindste/alhambra.html |archive-date=2010-04-16 }}
Альгамбрский декрет&lt;/ref&gt;. Католицизмға күсеү һөргөндән ҡотолоу мөмкинлеген бирә, әммә 1480 һәм 1492 йылдар араһында динде алмаштырған йөҙҙәрсә кеше (''маррандар'' һәм ''морисктар'') элекке (крипто-иудаизм) дин йолаларын йәшерен үтәүҙә ғәйепләнә һәм ҡулға алына, төрмәгә ябыла, язалауҙарға дусар ителә һәм күп осраҡта Кастилияла ла, Арагонда ла утта яндырыла.

1492 йылда Фердинанд һәм Изабелла сит диндән булғандар өсөн ябыҡ кварталдар булдырырға бойора, һуңынан улар «гетто» исемен ала&lt;ref&gt;[http://www.libma.ru/istorija/populjarnaja_istorija_evreev/p6.php 
Часть четвертая. ГЕТТО]&lt;/ref&gt;. Ул ваҡытта ғәҙәти булған был сегрегация йәһүдтәргә һәм мосолмандарға һалымдарҙы һәм социаль сикләүҙәрҙе арттырыу юлы менән баҫымды көсәйтеүгә булышлыҡ итә. Һөҙөмтәлә 1492 йылда [[Альгамбрский декрет|Альгамбр декреты]] буйынса испан йәһүдтәре королдәрҙән католик диненә күсеү йәки Испаниянан китеү өсөн дүрт ай кисектереү ала. Ун мең йәһүд Испаниянан Португалияға, Төньяҡ Африкаға, Италияға һәм [[Ғосман империяһы]]на эмиграциялана. Һуңыраҡ, 1492 йылда, Фердинанд Кастилия һәм Арагонды ташлап киткән йәһүдтәргә хат яҙа, мәсих булып киткән осраҡта ғына, уларҙы Испанияға ҡайтырға саҡыра.

=== Яңы ерҙәр асыу ===
[[Файл:CristobalColon.jpg|мини|слева|[[Христофор Колумб]]]]
[[Католик королдәр]] [[Колумб, Христофор|Христофор Колумб]] экспедицияһын ебәрә, ул европалылар өсөн [[Новый Свет (Америка)|Яңы Донъя]] аса. Колумбтың беренсе экспедицияһы 1492 йылдың 12 октябрендә [[Багам Утрауҙары]]на төшөү менән билдәләнә. Ул [[Гуанахани]] утрауына төшә һәм уны Сан-Сальвадор тип атай. Артабан (уны Хуана тип атап) [[Куба]]ға табан йөҙөүен дауам итә һәм Гаити утрауын аса, уға Эспаньола исемен бирә. Икенсе сәйәхәте 1493 йылда башлана, был юлы ул Кариб архипелагының бер нисә утрауын, шул иҫәптән [[Пуэрто-Рико]]ны аса. Хәҙер уның төп маҡсаты асылған ерҙәрҙе колонизациялау була, бының өсөн ул үҙе менән 1500-гә яҡын кешене ала. Колумб, Тринидад һәм хәҙерге Венесуэла яр буйҙарын асып, үҙенең һуңғы экспедицияһынан 1498 йылда ҡайта. Был асыштар һәм Америка континентында колонизация һәм яулап алыуҙар бер нисә тиҫтә йылдан Һуң ғына Испанияға ҙур байлыҡ килтерә һәм Испанияны Европаның иң ҡеүәтле дәүләте итеүгә ҙур өлөш индерә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: Изабелла Колумбтың урындағы халыҡты ҡоллоҡҡа төшөрөү алымдарын уртаҡлашмай һәм яңы асылған ерҙәргә Канар утрауҙарында ҡулланылған подданныйлыҡ практикаһын таратырға теләй.

=== Үлеме ===
[[Файл:Catholic Monarchs-Coffins.jpg|мини|Гранада соборында Кастилия королеваһы Изабелла I һәм Арагон короле Фердинанд II кәшәнәләре]]
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Изабелла легендар героинянан меланхолик бикле ултырыусыға (затворница) әйләнә. Ул әкренәйә һәм моңһоулана. Берҙән-бер улы [[Хуан Арагонский (принц Астурийский)|Хуан, Астурийский принцы]] йәш кенә көйө биҙгәктән вафат була, уның балалары ла булмай. Дүрт ҡыҙының өлкәне вафат була, кесеһе алыҫ Англияла, өсөнсөһө — Португалияла, дүртенсеһе, иң матур һәм рухлы Хуанаға яҙмыш ғәҙел булмай, ул аҡылдан яҙған.

Изабелла 1504 йылда вафат була, бөтә биләмәләрен ул ваҡытта уҡ тотороҡһоҙлоғо менән шикләндергән ҡыҙы Хуанаға мираҫ итеп ҡалдыра. Бының өсөөн васыятта махсус шарттар алдан һөйләшеп ҡуйыла.

Гранадала [[Королевская капелла (Гранада)|Королева капеллаһына]] ерләнгән.

== Изабелланың холҡо һәм ҡиәфәте ==
[[Файл:IsabellaofCastile03.jpg|мини|Билдәһеҙ рәссам яҙған портреты, 1490 й. тирәһе]]

Изабелла аҡыллылығы, энергияһы, ҡаҡшамаҫ характеры менән билдәле була, ныҡышмалылығы, алланан ҡурҡыуы һәм үҙ-үҙенә ышанғанлығы менән айырылып тора. Ул ваҡытын походтарҙа үткәрә, унда, ат өҫтөндә ултырып, үҙе йыш ҡына отрядтар менән командалыҡ итә, йә секретарҙары менән бергә кабинетта дәүләт ҡағыҙҙарын уҡыу һәм төҙөү менән шөғөлләнә.

Королеваның тышҡы ҡиәфәтендә [[Трастамара]] династияһына хас йәшел-зәңгәр күҙҙәре айырыуса айырылып тора. Йөҙөнөң төҫө нескә, сәстәре алтын төҫтә, буйы — уртаса, ә кәүҙә төҙөлөшө бик күркәм булмай. Шуға ҡарамаҫтан, уның ҡиәфәтендә тыумыштан килгән дәрәжәлелек һәм абруйлы бәҫлелек булыуын билдәләйҙәр.

Бала сағын һарайҙан алыҫ үткәргәнлектән һәм уны вариҫ итеп ҡарамағанлыҡтан, ул бик белемле булмай. Уны уҡырға, яҙырға һәм яҡшы манераларға өйрәтәләр. Сигеү уның яратҡан шөғөлө һәм дәүләт эштәренән ял итеү ысулы була. Белем алыуындағы етешһеҙлектәрҙе бөтөрөү өҫтөндә үҙенә күп эшләргә тура килә.

== Балалары ==
# [[Изабелла Астурийская]] (2 октябрь 1470 — 24 август 1498) — тәүге никахы инфант [[Афонсу Португальский]] менән, икенсе никахы артабанғы тәхет вариҫы, атаһы яғынан туған ағаһы [[Мануэл I|Мануэль I Португальский]] менән.
# Улы (31 июнь 1475).
# [[Хуан Арагонский (принц Астурийский)|Хуан Астурийский]] (30 июнь 1478 — 4 октябрь 1497) — [[Маргарита Австрийская (1480-1530)|Маргарита Австрийская]]ға өйләнгән.
# [[Хуана I Безумная|Хуана I Кастильская]] (6 ноябрь 1479 — 12 июнь 1555) — Кастилия королеваһы, ире [[Филипп I (король Кастилии)|Матур Филипп]], (Маргарита Австрийскаяның энеһе, был никахтар ике яҡлы була).
# [[Мария Арагонская (Португалия королеваһы)|Мария Арагонская]] (29 июнь 1482 — 7 март 1517) — апаһы Изабелла үлгәндән һуң, [[Мануэл I|Мануэль I Португальскийҙың]] ҡатыны.
# Үле тыуған бала (29 июнь 1482) — Марияның игеҙәк һыңары. Баланың енесе буйынса берҙәм фекер юҡ.
# [[Екатерина Арагонская]] (16 декабрь 1485 — 7 ғинуар 1536) —  [[Артур, принц Уэльский|Артур]]ҙың, [[принц Уэльский]]ҙың ҡатыны, һуңынан уның туғаны — [[Генрих VIII|Генрих VIII Тюдор]]ҙың ҡатыны.
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Infanta Isabel de Trastámara.jpg|[[Изабелла Астурийская|Изабелла]]
Файл:
Johann von Aragón und Kastilien.jpg|[[Хуан Арагонский (принц Астурийский)|Хуан]]
Файл:Johanna I van Castilië.JPG|[[Хуана Безумная|Диуана Хуана]]
Файл:D. Maria de Aragão (pormenor, vitral da Capela-mor da Igreja de Santa Maria da Vitória) - 1510-1513.png|Португалия королеваһы [[Мария Арагонская (королева Португалии)|Мария]]
Файл:Catalina de Aragón, por un artista anónimo.jpg|[[Екатерина Арагонская|Екатерина]]
&lt;/gallery&gt;

&lt;!--Историки игры в [[шахматы]] отмечают, что в XV веке произошло изменение правил игры: фигура «[[ферзь]]» была переименована в «королеву» и получила значительную игровую силу. Есть версия, что это не случайное совпадение, а косвенное свидетельство той власти и того политического влияния, которыми обладала королева Изабелла.{{fact}}--&gt;

== Генеалогияһы ==
{{Wikidata/Ancestors|interleave=1|years=label-line}}

== Хәтер ==
* 1994 йылда Изабелла I хөрмәтенә Венера планетаһының ҙурлығы буйынса икенсе кратеры [[Изабелла (кратер)|Изабелла]] тип атала

== Мәҙәниәттә образы ==

=== Әҙәбиәттә ===
* пьеса [[Лопе де Вега]] «[[Фуэнте Овехуна]]»
* роман Г. Хаггарда «Прекрасная Маргарет»
* роман Лоренса Шуновера «Крест королевы»
* роман К. У. Гортнера «Клятва королевы», и связанный с ним роман «Последняя королева»
* роман [[Абель Поссе|Абеля Поссе]] «Райские псы»
* роман [[Фенимор Купер|Фенимора Купера]] «[[Мерседес из Кастилии|Мерседес из Кастилии, или Путешествие в Катай]]»
* романы Виктории Холт «Королева Кастильская» и «Испания для королей»

=== Кинола ===
* {{нп3|Христофор Колумб (фильм, 1949)|«Христофор Колумб»|en|Christopher Columbus (1949 film)}} (Великобритания, 1949). В роли Изабеллы Кастильской — [[Флоренс Элдридж]].
* «Христофор Колумб» (Италия, США, Франция, Германия. 1985). Роль исполняет [[Данауэй, Фэй|Фэй Дануэй]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/character/ch0521316/|title=Reina Isabel I de Castilla (Character)|publisher=IMDb|access-date=2017-02-24|archive-date=2017-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225065330/http://www.imdb.com/character/ch0521316/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* «[[Réquiem por Granada|Реквием по Гранаде]]» (Испания, Италия. 1990). Сериал. Роль исполняет [[Марита Маршалл.|Марита Маршалл]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;[[Марита Маршалл.|.]]
* «[[1492: Завоевание рая]]» (США, Франция, Испания, 1992). В роли Изабеллы Кастильской — [[Уивер, Сигурни|Сигурни Уивер]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* «[[Христофор Колумб: Завоевание Америки]]» (Великобритания, США, Испания, 1992). В роли Изабеллы — [[Уорд, Рэйчел|Рэйчел Уорд]].
* «[[Безумие любви (фильм)|Безумие любви]]» (Испания. 2001). Роль исполняет [[Суси Санчес]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* «[[Фонтан (фильм, 2006)|Фонтан]]» (США. 2006). Роль исполняет [[Вайс, Рэйчел|Рэйчел Вайс]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* «[[Изабелла (телесериал)|Исабель]]» (Испания. 2011—2014) Сериал, в русском прокате назван «[[Изабелла (телесериал)|Изабелла]]». В роли Изабеллы Кастильской — [[Дженнер, Мишель|Мишель Дженнер]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* [[Великолепный век|«Великолепный век» (Турция. 2011—2014)]] В роли принцессы Изабеллы (прообразом которой стала Изабелла Кастильская) — [[Мелике Ипек Ялова]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Телевидение ===
* [[Испанская принцесса]] (Америка, 2019) В роли Изабеллы Кастильской — Алисия Боррачеро
* [[Белая принцесса (телесериал)]]: в роли Изабеллы — Росси де Пальма

=== Компьютер уйындарында ===
* Изабелла I является лидером Испании в дополнении к [[Пошаговая стратегия|пошаговой стратегии]] ''[[Sid Meier’s Civilization V: Gods &amp; Kings]]''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://civilopedia.serenity.pw/civilopedia/en-us/LEADER_ISABELLA.php|title=Civilization V Civilopedia Online: Civilizations and Leaders|publisher=civilopedia.serenity.pw|access-date=2020-04-30|archive-date=2020-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200502151143/http://civilopedia.serenity.pw/civilopedia/en-us/LEADER_ISABELLA.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;''.''
* Является лидером Испании в игре ''[[Age of Empires III]]''.
* Является лидером Кастилии в игре [[Europa Universalis IV]].

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Исабелино]] — королева хөрмәтенә аталған архитектура стиле.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Изабелла Кастильская}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.reinacatolica.org Портал, посвящённый Изабелле]{{ref|es}}
* [https://www.cervantesvirtual.com/historia/monarquia/isabeli_02.shtml Коллекция изображений на Cervantesvirtual.com]
* [https://yandex.ru/video/preview/13372626357283488012 Видео Изабелла I, королева Кастилии]
* [https://yandex.ru/video/preview/11678218691487965542 Изабелла Кастильская Королева-Инквизитор. Документальный фильм]
* [http://www.libma.ru/istorija/populjarnaja_istorija_evreev/p6.php 
Часть четвертая. ГЕТТО]

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Короли Астурии, Леона, Кастилии и Галисии}}

[[Категория:Леон хакимдары]]
[[Категория:Кастилияның хакимлыҡ итеүсе королевалары]]
[[Категория:Арагон королевалары]]
[[Категория:Неаполь монархтарының ҡатындары]]
[[Категория:Трастамара]]
[[Категория:Алтын роза менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Барселона графинялары]]
[[Категория:Кастилия инфанталары (женщины)]]
[[Категория:Жирон принцессалары]]
[[Категория:Монблан герцогинялары]]
[[Категория:Сервера графинялары]]
[[Категория:Астурия принцессалары]]</text>
      <sha1>q0hgqc6imk4hwypc6a9hgicyjmcqy85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-06-04</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201276</id>
    <revision>
      <id>1298957</id>
      <timestamp>2026-06-03T15:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Malabar pied hornbill (Anthracoceros coronatus) female in flight.jpg</comment>
      <origin>1298957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="1t6h83ghwt0habr3n4qfs43wxi4rnmx" xml:space="preserve">Malabar pied hornbill (Anthracoceros coronatus) female in flight.jpg</text>
      <sha1>1t6h83ghwt0habr3n4qfs43wxi4rnmx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пазырыҡ мәҙәниәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201277</id>
    <revision>
      <id>1298976</id>
      <timestamp>2026-06-03T19:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{subst:L}}  {{Ук}} &lt;!-- {{Археологическая культура | Название = Пазырыкская культура | Эпоха = [[Железный век]] | Культура-предшественница = ← [[Каракольская культура|Каракольская]]&lt;br&gt;← [[Бегазы-Дандыбаевская культура|Бегазы-Дандыбаевская]] | Культура-преемница = Булан-кобин...</comment>
      <origin>1298976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29338" sha1="bq8lpoamq2af03zfh20ucuubqal0kem" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=3 июнь 2026}} 
{{Ук}}
&lt;!-- {{Археологическая культура
| Название = Пазырыкская культура
| Эпоха = [[Железный век]]
| Культура-предшественница = ← [[Каракольская культура|Каракольская]]&lt;br&gt;← [[Бегазы-Дандыбаевская культура|Бегазы-Дандыбаевская]]
| Культура-преемница = [[Булан-кобинская культура|Булан-кобинская]] →&lt;br&gt;[[Кок-пашская культура|Кок-пашская]] →
| Географический регион = 
| Иллюстрирование = Pazyrykhorsman.png
| Подпись к иллюстрации = Пазырыкский всадник
| В составе = [[Скифо-сибирский мир]]
| Датировка культуры = [[VI век до н. э.|VI]]—[[II век до н. э.|II вв. до н. э.]]
| Территория распространения = [[Республика Алтай|Горный Алтай]], [[Казахстан]]
| Этническая принадлежность = 
| Тип хозяйства = [[скотоводство]]
| Основные исследователи = [[Руденко, Сергей Иванович|С. И. Руденко]], [[Полосьмак, Наталья Викторовна|Н. В. Полосьмак]], [[Грязнов, Михаил Петрович|М. П. Грязнов]]
| Категория на Викискладе = Pazyryk
}}
 --&gt;
'''Пазырыҡ мәҙәниәте''' — [[тимер быуат |тимер быуат]]тың [[Скифо-сибирский мир|скиф-себер донъяһы]]ның [[Археологик мәҙәниәт|археологик мәҙәниәте]] (б.э.т. VI-III быуаттар). [[Таулы Алтай]]ҙың «боҙло» [[ҡурған ҡәберҙәре]]нән алынған һынып барыусан органик материалдарҙан яһалған табылдыҡтарҙың ғәҙәттән тыш юғары сифатта һаҡланыуы менән билдәле. 1920-се йылдарҙа һәм һуңыраҡ пазырык ҡурғандарын ҡаҙғанда, пазырыҡтарҙы билдәләүсе мәғлүмәттәр массивы алына. 

Носители пазырыкской культуры обитали на смежных территориях нынешних [[Россия|России]] (плато [[Улаганское плато|Улаган]], [[Укок]]), [[Казахстан]]а и [[Монголия|Монголии]]. Соседствовали с [[Быстрянская культура|быстрянской культурой]] [[Алтайский край|предгорий Алтая]]. В казахстанской историографии аналогичные памятники рассматриваются как [[берельский этап]] истории страны.

== Асыу һәм тикшереү ==
Культура выявлена в 1865 году [[Радлов, Василий Васильевич|В. В. Радловым]] при раскопках Берельского и Катандинского курганов&lt;ref&gt;''Радлов В. В.'' Сибирские древности: Из путевых заметок по Сибири // Зап. Рус. археол. об-ва. Нов. сер. СПб., 1895. Т. 7, вып. 3/4&lt;/ref&gt;. Своё название получила по памятнику в [[урочище]] Пазырык долины реки [[Большой Улаган]] близ села [[Балыктуюль]] ([[Улаганский район]]), где экспедицией академика [[Руденко, Сергей Иванович|С. И. Руденко]] были в 1929 году раскопаны [[Пазырыкские погребения|усыпальницы пазырыкской племенной знати]].

Несмотря на противоречивое отношение коренного населения, исследования курганов Горного Алтая не прекратились и с распадом СССР. Время от времени учёные находят и мумифицированные тела. Большой медийный ажотаж вызвало обнаружение в 1993 году мумии, прозванной журналистами «[[принцесса Укока]]».

== Артефакттар һәм йәшәү рәүеше ==
{{See also|Пазырыкские курганы}}
[[Файл:Pazyryk carpet.jpg|слева|мини|Древнейший из обнаруженных ворсовых ковров — Пазырыкский ковёр (около V в. до н. э.)]]
Основным занятием населения было кочевое скотоводство. Знатных людей хоронили в деревянных срубах. Исследование волос мумий показало, что основным продуктом в пищевом рационе носителей пазырыкской культуры Укока была рыба&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kronk.spb.ru/library/molodin-etc-2012-1.htm |title=''Молодин В. И.'', ''Парцингер Г.'', ''Цэвээндорж Д.'' Замёрзшие погребальные комплексы пазырыкской культуры на южных склонах Сайлюгема (Монгольский Алтай). // М.: Триумф принт. 2012. 566 с. |access-date=2016-06-26 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928181606/http://kronk.spb.ru/library/molodin-etc-2012-1.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Пазырыкские захоронения, попавшие в «[[вечная мерзлота|ледяную линзу]]» (вероятно, размещённые там сознательно&lt;ref name=&quot;Mednikova&quot;&gt;[https://rodinaslonov.ru/tematicheskie-czikly/istoriya-rossii/rs-48-istoriya-tatuirovki/ Интервью] {{Wayback|url=https://rodinaslonov.ru/tematicheskie-czikly/istoriya-rossii/rs-48-istoriya-tatuirovki/ |date=20250612181740 }} с [[Медникова, Мария Борисовна|Марией Медниковой]]&lt;/ref&gt;), прекрасно сохранились, включая мумифицированные останки людей&lt;ref&gt;[http://hermitagemuseum.org/fcgi-bin/db2www/descrPage.mac/descrPage?selLang=Russian&amp;indexClass=ARCHEOLOGICAL_RU&amp;PID=1687%5E89%2C1684%5E4&amp;numView=1&amp;ID_NUM=9&amp;thumbFile=%2Ftmplobs%2FOBCL3I%24ZUUW_402VAC6.jpg&amp;embViewVer=last&amp;comeFrom=quick&amp;sorting=no&amp;thumbId=6&amp;numResults=137&amp;tmCond=%DF%D0%D7%EB%E0%EB%DA%E1%DA%D0%EF&amp;searchIndex=TAGFILRU&amp;author= Мумифицированный труп вождя с набедренной повязкой // Государственный Эрмитаж]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. На кожу захороненных нанесена сложная [[татуировка]] в «[[скифо-сибирский звериный стиль|зверином стиле]]». Так, на левом плече молодого охотника из могильника Верх-Кальджин-2 сажей было наколото «фантастическое копытное животное, как бы перекинутое через плечо»&lt;ref name=&quot;Polosmak&quot;&gt;[[Полосьмак, Наталья Викторовна|Н. В. Полосьмак]]. [http://old.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2000/4/2000_044_095-102.pdf Татуировка у пазырыкцев] {{Wayback|url=http://old.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2000/4/2000_044_095-102.pdf |date=20201029233247 }}&lt;/ref&gt;. По левой руке «принцессы Укока» от плеча до кисти проходит изображение оленя с клювом грифа и рогами козерога ([[грифон]])&lt;ref name=&quot;Polosmak&quot;/&gt;. Судя по количеству изображений, образ орлиноголового грифона был центральным для пазырыкской мифологии&lt;ref&gt;''[[Полосьмак, Наталья Викторовна|Полосьмак Н. В.]], [[Деревянко, Анатолий Пантелеевич|Деревянко А. П.]]'' [http://kronk.spb.ru/library/polosmak-nv-1994.htm Стерегущие золото грифы (Ак-алахинские курганы)] {{Wayback|url=http://kronk.spb.ru/library/polosmak-nv-1994.htm|date=20150328091710}}. — Новосибирск: ВО «Наука», 1994. — 124 с., ил. ISBN 5-02-030738-6&lt;/ref&gt;.

Благодаря климатическим особенностям в отдельных курганах сохранились и другие органические ткани. Экспедиция Руденко в исследованных курганах обнаружила такие уникальные предметы, как [https://web.archive.org/web/20000106182748/http://www.hermitagemuseum.org/html_En/03/hm3_2_7e.html погребальная повозка высотой в три метра], многочисленные реалистичные фигурки зверей и птиц (в том числе из [[войлок]]а), образцы текстиля, включая [[Пазырыкский ковёр|древнейший в мире ворсовый ковёр]]. Находки руденковских экспедиций, большинство из которых датируется V в. до н. э., экспонируются в [[Государственный Эрмитаж|Государственном Эрмитаже]]. 

Знатные пазырыкцы носили шёлковые рубахи, имевшие один покрой как для мужчин, так и для женщин&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор = Полосьмак Н. В.|заглавие = Всадники Укока|ответственный = Бонгард-Левин Г. М.|издание = |место = Новосибирск|издательство = ИНФОЛИО-пресс|год = 2001|страницы = 127—132|страниц = 336|isbn = 5-89590-037-2}}&lt;/ref&gt;, в погребениях же рядовых членов общества рубах обнаружено не было. Мужским элементом одежды были штаны, тогда как женщины носили трёхцветные юбки&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Общей деталью гардероба для женщин и мужчин пазырыкцев были войлочные чулки, которые были удобны для верховой езды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Также пазырыкцы носили меховые шубы, зачастую сделанные мехом и внутрь, и наружу. Такие шубы имели войлочные аппликации-украшения, а также украшались ценными мехами, выкрашенными в синий цвет&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[Файл:Admixture_analysis_of_ancient_steppe_populations.png|мини|Упрощённая схема результатов анализа ADMIXTURE для древних степных популяций кочевников Евразийской степи (от Урала до Алтая), в том числе представителей пазырыкской культуры. Голубым отмечен северо-азиатский [[Нганасаны|нганасанский]] компонент ([[самодийцы]]), синим — [[восточноевропейские охотники-собиратели]], жёлтым — восточно-азиатский компонент, зелёным — [[кавказские охотники-собиратели]] (см. полную версию результатов&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5337992/|автор=Martina Unterländer, Friso Palstra, Iosif Lazaridis, Aleksandr Pilipenko, Zuzana Hofmanová, Melanie Groß, Christian Sell, Jens Blöcher, Karola Kirsanow, Nadin Rohland, Benjamin Rieger, Elke Kaiser, Wolfram Schier, Dimitri Pozdniakov, Aleksandr Khokhlov, Myriam Georges, Sandra Wilde, Adam Powell, Evelyne Heyer, Mathias Currat, David Reich, Zainolla Samashev, Hermann Parzinger, Vyacheslav I. Molodin, Joachim Burger|заглавие=Ancestry and demography and descendants of Iron Age nomads of the Eurasian Steppe|год=2017-03-03|издание=Nature Communications|том=8|страницы=14615|issn=2041-1723|doi=10.1038/ncomms14615|archive-date=2020-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702153957/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5337992/}}&lt;/ref&gt; — количество предковых популяций К варьируется от 2 до 15)]]

== Сығышы һәм башҡа мәҙәниәттәр менән туғандаш булыуы ==
Предположительно, пазырыкская культура — продукт развития [[Афанасьевская культура|афанасьевской культуры]]&lt;ref&gt;[http://www.barnaul-altai.ru/info/barnaul/altai/arh.php Археология Алтайского края] {{Wayback|url=http://www.barnaul-altai.ru/info/barnaul/altai/arh.php |date=20210713111600 }}.&lt;/ref&gt;. В антропологическом составе населения пазырыкской культуры выявляются три базовых компонента (долихокранный европеоидный с высоким и широким лицом, брахикранный монголоидный с невысоким лицом и мезодолихокранный монголоидный с высоким лицом)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2004/12/05.html |title=Тур С. С., Рыкун М. П. Краниологические материалы пазырыкской культуры из могильников в урочище Кызыл-Джар |access-date=2008-02-11 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928180414/http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2004/12/05.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Вместе с родственными племенами [[Тагарская культура|тагарской культуры]] подверглись атакам прото-[[хунну]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tower.ict.nsc.ru/win/sbras/rep/m2003/docl_dobr-2003.html |title=Доклад председателя Отделения академика Добрецова Н. Л. |access-date=2008-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090423065701/http://tower.ict.nsc.ru/win/sbras/rep/m2003/docl_dobr-2003.html |archive-date=2009-04-23 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Автохтонность данной культуры для Горного Алтая вызывает споры. Часть учёных видит в пазырыкцах пришлое население, не приспособленное к суровому климату высокогорий&lt;ref&gt;{{cite web|author= А. Ю. Летягин, Н. В. Полосьмак, А. А. Савелов, М. А. Королев, Е. А. Летягина|url= https://scfh.ru/news/mumiya-prodolzhaet-otkryvat-tayny/|title= Мумия продолжает открывать тайны|lang= ru|website= https://scfh.ru|publisher= |date= 2017-01-24|access-date= 2020-11-15|archive-date= 2021-09-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20210928180826/https://scfh.ru/news/mumiya-prodolzhaet-otkryvat-tayny/|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. С другой стороны, [[Могильников, Владислав Александрович|В. А. Могильников]] предполагал, что пазырыкская культура представляла собой результат взаимодействия местного населения куртуского этапа [[майэмирская культура|майэмирской общности]] южных, юго-западных и частично центральных районов Алтая и племён, пришедших из степей Казахстана&lt;ref&gt;[[Тишкин, Алексей Алексеевич|Тишкин А. А.]] «[http://archaeology.asu.ru/portal/Культура:Бийкенская_культура БИЙКЕНСКАЯ АРХЕОЛОГИЧЕСКАЯ КУЛЬТУРА] {{Wayback|url=http://archaeology.asu.ru/portal/Культура:Бийкенская_культура |date=20210928180631 }}» // Материалы Международного симпозиума «Terra Scythica». — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2011. — С. 272—290&lt;/ref&gt;.

По данным 1980-х годов, этнически «ирано-[[Самодийцы|самодийская]]» пазырыкская культура появилась в результате тесного контакта самодийской [[Каракольская культура|каракольской культуры]] с [[Бегазы-Дандыбаевская культура|бегазы-дандыбаевской]] или близкой ей культурой. Далее сосуществовала с [[Скифы|раннескифской]] усть-куюмской группой&lt;ref&gt;''Степанова Н. Ф.'' Куюмский тип памятников VIII—VI вв. до н. э. // Скифская эпоха Алтая: Тез. докл. к конф. Барнаул, 1986. С. 79-81.&lt;/ref&gt;, а затем с кара-кобинской культурой. Под натиском [[хунну|хунну/гуннов]], двигавшихся из Центральной Азии на север, в конце III — начале II века до н. э. часть пазырыкцев была вынуждена мигрировать с территории Горного Алтая на север через зоны обитания самодийского населения большереченцев и кижировцев&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sbras.ru/win/sbras/rep/rep2002/t1-2/81/81.htm |title=''Молодин В. И.'', ''Ромащенко А. Г.'' Население Горного Алтая в эпоху раннего железного века как этнокультурный феномен. Происхождение, генезис и исторические судьбы (по данным археологии, антропологии, генетики) |access-date=2016-06-26 |archive-date=2016-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811193354/http://www.sbras.ru/win/sbras/rep/rep2002/t1-2/81/81.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Палеогенетика ===
Представители пазырыкцев из Монголии и Республики Алтай оказались обладателями митохондриальных гаплогрупп [[Гаплогруппа A (мтДНК)|A, A4]], [[Гаплогруппа C (мтДНК)|C]], [[Гаплогруппа F2a (мтДНК)|F2a]], [[Гаплогруппа G2 (мтДНК)|G2]], [[Гаплогруппа HV (мтДНК)|HV2, HV6]], [[Гаплогруппа J (мтДНК)|J]], [[Гаплогруппа K (мтДНК)|K]], [[Гаплогруппа T1 (мтДНК)|T1]], [[Гаплогруппа U5 (мтДНК)|U5, U5a1]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://suyun.info/index.php?p=ancientdna |title=Mitochondrial and Y-chromosome haplogroups extracted from historic and prehistoric human remains in Europe and related remains in Asia, arranged chronologically |access-date=2015-03-11 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928181922/http://suyun.info/index.php?p=ancientdna |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.archaeology.nsc.ru/journarticleru/62/940 |title=''А. С. Пилипенко'', ''Р. О. Трапезов'', ''Н. В. Полосьмак''. Молекулярно-генетический анализ останков людей из погребения 1 кургана 1 могильника Ак-Алаха-3, 2015 |access-date=2015-11-28 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405212054/http://www.archaeology.nsc.ru/journarticleru/62/940 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

У населения пазырыкской культуры обнаружены филогенетически и филогеографически контрастные кластеры Y-хромосомы (N1b, Q, R1a, J2a)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.rscf.ru/prjcard_int?17-78-20193 |title=Роль миграционных процессов эпохи бронзы и железного века в генетической истории популяций Южной Сибири по данным палеогенетики |access-date=2023-03-18 |archive-date=2023-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318192229/https://www.rscf.ru/prjcard_int?17-78-20193 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ricaut в 2004 и Keyser в 2009 годах провели анализ Y-ДНК останков мужчины из захоронения на Алтае (Sebÿstei Valley [SEB 96K2]). По признакам материальной культуры археологи уверенно отнесли это захоронение к Пазырыкской культуре&lt;ref&gt;Каммарт Л., Хюле В. В., Буржуа И., Миккельсен Я. Х. Два сезона комплексных бельгийско-российских исследований в долине Себыстея (Кош-Агачский район, Горный Алтай). Предварительные результаты // Сибирь в панораме тысячелетий: материалы международного симпозиума: В 2 т. — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 1998. — Т. 1. — С. 229—239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.academia.edu/12132939/Кубарев_Шульга_2007._Pasyryk_culture_Пазырыкская_культура_курганы_Чуи_и_Урсула_2007 |title=Кубарев, Шульга 2007. Pasyryk culture // &quot;Пазырыкская культура (курганы Чуи и Урсула), 2007 |access-date=2017-01-17 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928185419/https://www.academia.edu/12132939/Кубарев_Шульга_2007._Pasyryk_culture_Пазырыкская_культура_курганы_Чуи_и_Урсула_2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Захоронение датировано 450 г. до н. э. Палеогенетическое исследование обнаружило у пазырыкцев носителей гаплогруппы [[R1a-М198]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://s9.postimg.org/z6zj778wv/Pazyryk_samples.png |title=Пазырыкские палео-ДНК по данным Ricaut (2004), Keyser (2009) |access-date=2017-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118043647/http://s9.postimg.org/z6zj778wv/Pazyryk_samples.png |archive-date=2017-01-18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ancestraljourneys.org/ironagedna.shtml |title=Общая база данных палео-ДНК из Европедии |access-date=2017-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321160205/http://www.ancestraljourneys.org/ironagedna.shtml |archive-date=2015-03-21 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Позднее также исследование двух представителей пазырыкской культуры из могильника знатных воинов Ак-Алаха-1 в Горном Алтае показало их принадлежность по маркерам к [[Гаплогруппа N1a2b (Y-ДНК)|Y-хромосомной гаплогруппе N-P43]] (снипы не делались) и [[Гаплогруппа C (мтДНК)|митохондриальной гаплогруппе C]]&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Pilipenko A. S., Trapezov R. O., Polosmak N. V.|заглавие=A PALEOGENETIC STUDY OF PAZYRYK PEOPLE BURIED AT AK-ALAKHA-1, THE ALTAI MOUNTAINS in Russian|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/301548191_Pilipenko_2015_A_PALEOGENETIC_STUDY_OF_PAZYRYK_PEOPLE_BURIED_AT_AK-ALAKHA-1_THE_ALTAI_MOUNTAINS_in_russian|год=2015-12-21|издание=|archive-date=2021-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916122719/https://www.researchgate.net/publication/301548191_Pilipenko_2015_A_PALEOGENETIC_STUDY_OF_PAZYRYK_PEOPLE_BURIED_AT_AK-ALAKHA-1_THE_ALTAI_MOUNTAINS_in_russian}}&lt;/ref&gt;.

=== Антропология ===
По данным Светланы Тур (2003), типичный для пазырыкцев краниологический комплекс признаков имеет определённое сходство с современной [[Южносибирская раса|южно-сибирской расой]], но является более европеоидным&lt;ref name=&quot;Tur&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/14.html|title=Современные потомки носителей пазырыкской культуры|author=Тур С.С.|website=Древности Алтая|date=2003|access-date=2022-01-27|archive-date=2022-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127123739/https://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/14.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Черепная коробка пазырыкцев имела средние размеры и умеренно округлую форму (мезобрахикранную), а лицо отличалось высокими и широкими скулами, средней уплощённостью и слегка выступающим носом. Этот антропологический тип сформировался на Алтае ещё в бронзовом веке в результате смешения двух исходных групп. Первая — долихокранные европеоиды с высоким и широким лицом, вторая — брахикранные популяции с монголоидными чертами и более низким лицевым отделом. В разных районах пазырыкского ареала пропорции этих компонентов различались: на юго-западе и в центре Алтая преобладал европеоидный тип, тогда как на севере усиливались монголоидные черты. 

По мнению С. С. Тур, наиболее близки к пазырыкцам по своему облику современные [[телеуты]] и [[Барабинцы|барабинские татары]], в меньшей степени — [[Алтайцы|северные алтайцы]] и [[Шорцы|горные шорцы]]&lt;ref name=&quot;Tur&quot;/&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Аржан]]
* [[Тарим мумиялары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://art-talk.ru/topic/203/ Культура алтайских скифов. Пазырыкская культура]
* [http://www.inauka.ru/analysis/article65347/print.html Тайны «царских» пазырыкских курганов]
* [http://www.lenta.ru/articles/2010/02/03/ukoka/ Битва за Укок]
* [http://elementy.ru/news?newsid=431934 Запад и Восток сошлись на Алтае в бронзовом веке] ''[[Элементы.ру]]'', 16 ноября 2012
* [https://sib-guide.ru/siberia/ar/71 Sib-Guide: История древних народов: пазырыкцы]

[[Категория:Пазырыҡ мәҙәниәте|*]]
[[Категория:Тимер быуат Азияһы]]
[[Категория:Ҡаҙағстандың археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Монголияның археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Рәсәфйҙең  археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Скиф-себер донъяһы]]</text>
      <sha1>bq8lpoamq2af03zfh20ucuubqal0kem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298977</id>
      <parentid>1298976</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T19:24:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1298977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27712" sha1="44x0kauyiwh4pzmra8j0puxlehpjjdz" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=3 июнь 2026}}
{{Ук}}
'''Пазырыҡ мәҙәниәте''' — [[тимер быуат]]тың [[Скифо-сибирский мир|скиф-себер донъяһыны]]ң [[археологик мәҙәниәт]]е (б.э.т. VI—III быуаттар). [[Таулы Алтай]]ҙың «боҙло» [[ҡурған ҡәберҙәре]]нән алынған һынып барыусан органик материалдарҙан яһалған табылдыҡтарҙың ғәҙәттән тыш юғары сифатта һаҡланыуы менән билдәле. 1920-се йылдарҙа һәм һуңыраҡ пазырык ҡурғандарын ҡаҙғанда, пазырыҡтарҙы билдәләүсе мәғлүмәттәр массивы алына.

Носители пазырыкской культуры обитали на смежных территориях нынешних [[Россия|России]] (плато [[Улаганское плато|Улаган]], [[Укок]]), [[Казахстан]]а и [[Монголия|Монголии]]. Соседствовали с [[Быстрянская культура|быстрянской культурой]] [[Алтайский край|предгорий Алтая]]. В казахстанской историографии аналогичные памятники рассматриваются как [[берельский этап]] истории страны.

== Асыу һәм тикшереү ==
Культура выявлена в 1865 году [[Радлов, Василий Васильевич|В. В. Радловым]] при раскопках Берельского и Катандинского курганов&lt;ref&gt;''Радлов В. В.'' Сибирские древности: Из путевых заметок по Сибири // Зап. Рус. археол. об-ва. Нов. сер. СПб., 1895. Т. 7, вып. 3/4&lt;/ref&gt;. Своё название получила по памятнику в [[урочище]] Пазырык долины реки [[Большой Улаган]] близ села [[Балыктуюль]] ([[Улаганский район]]), где экспедицией академика [[Руденко, Сергей Иванович|С. И. Руденко]] были в 1929 году раскопаны [[Пазырыкские погребения|усыпальницы пазырыкской племенной знати]].

Несмотря на противоречивое отношение коренного населения, исследования курганов Горного Алтая не прекратились и с распадом СССР. Время от времени учёные находят и мумифицированные тела. Большой медийный ажотаж вызвало обнаружение в 1993 году мумии, прозванной журналистами «[[принцесса Укока]]».

== Артефакттар һәм йәшәү рәүеше ==
{{See also|Пазырыкские курганы}}
[[Файл:Pazyryk carpet.jpg|слева|мини|Древнейший из обнаруженных ворсовых ковров — Пазырыкский ковёр (около V в. до н. э.)]]
Основным занятием населения было кочевое скотоводство. Знатных людей хоронили в деревянных срубах. Исследование волос мумий показало, что основным продуктом в пищевом рационе носителей пазырыкской культуры Укока была рыба&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kronk.spb.ru/library/molodin-etc-2012-1.htm |title=''Молодин В. И.'', ''Парцингер Г.'', ''Цэвээндорж Д.'' Замёрзшие погребальные комплексы пазырыкской культуры на южных склонах Сайлюгема (Монгольский Алтай). // М.: Триумф принт. 2012. 566 с. |access-date=2016-06-26 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928181606/http://kronk.spb.ru/library/molodin-etc-2012-1.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Пазырыкские захоронения, попавшие в «[[вечная мерзлота|ледяную линзу]]» (вероятно, размещённые там сознательно&lt;ref name=&quot;Mednikova&quot;&gt;[https://rodinaslonov.ru/tematicheskie-czikly/istoriya-rossii/rs-48-istoriya-tatuirovki/ Интервью] {{Wayback|url=https://rodinaslonov.ru/tematicheskie-czikly/istoriya-rossii/rs-48-istoriya-tatuirovki/ |date=20250612181740 }} с [[Медникова, Мария Борисовна|Марией Медниковой]]&lt;/ref&gt;), прекрасно сохранились, включая мумифицированные останки людей&lt;ref&gt;[http://hermitagemuseum.org/fcgi-bin/db2www/descrPage.mac/descrPage?selLang=Russian&amp;indexClass=ARCHEOLOGICAL_RU&amp;PID=1687%5E89%2C1684%5E4&amp;numView=1&amp;ID_NUM=9&amp;thumbFile=%2Ftmplobs%2FOBCL3I%24ZUUW_402VAC6.jpg&amp;embViewVer=last&amp;comeFrom=quick&amp;sorting=no&amp;thumbId=6&amp;numResults=137&amp;tmCond=%DF%D0%D7%EB%E0%EB%DA%E1%DA%D0%EF&amp;searchIndex=TAGFILRU&amp;author= Мумифицированный труп вождя с набедренной повязкой // Государственный Эрмитаж]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. На кожу захороненных нанесена сложная [[татуировка]] в «[[скифо-сибирский звериный стиль|зверином стиле]]». Так, на левом плече молодого охотника из могильника Верх-Кальджин-2 сажей было наколото «фантастическое копытное животное, как бы перекинутое через плечо»&lt;ref name=&quot;Polosmak&quot;&gt;[[Полосьмак, Наталья Викторовна|Н. В. Полосьмак]]. [http://old.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2000/4/2000_044_095-102.pdf Татуировка у пазырыкцев] {{Wayback|url=http://old.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2000/4/2000_044_095-102.pdf |date=20201029233247 }}&lt;/ref&gt;. По левой руке «принцессы Укока» от плеча до кисти проходит изображение оленя с клювом грифа и рогами козерога ([[грифон]])&lt;ref name=&quot;Polosmak&quot;/&gt;. Судя по количеству изображений, образ орлиноголового грифона был центральным для пазырыкской мифологии&lt;ref&gt;''[[Полосьмак, Наталья Викторовна|Полосьмак Н. В.]], [[Деревянко, Анатолий Пантелеевич|Деревянко А. П.]]'' [http://kronk.spb.ru/library/polosmak-nv-1994.htm Стерегущие золото грифы (Ак-алахинские курганы)] {{Wayback|url=http://kronk.spb.ru/library/polosmak-nv-1994.htm|date=20150328091710}}. — Новосибирск: ВО «Наука», 1994. — 124 с., ил. ISBN 5-02-030738-6&lt;/ref&gt;.

Благодаря климатическим особенностям в отдельных курганах сохранились и другие органические ткани. Экспедиция Руденко в исследованных курганах обнаружила такие уникальные предметы, как [https://web.archive.org/web/20000106182748/http://www.hermitagemuseum.org/html_En/03/hm3_2_7e.html погребальная повозка высотой в три метра], многочисленные реалистичные фигурки зверей и птиц (в том числе из [[войлок]]а), образцы текстиля, включая [[Пазырыкский ковёр|древнейший в мире ворсовый ковёр]]. Находки руденковских экспедиций, большинство из которых датируется V в. до н. э., экспонируются в [[Государственный Эрмитаж|Государственном Эрмитаже]].

Знатные пазырыкцы носили шёлковые рубахи, имевшие один покрой как для мужчин, так и для женщин&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор = Полосьмак Н. В.|заглавие = Всадники Укока|ответственный = Бонгард-Левин Г. М.|издание = |место = Новосибирск|издательство = ИНФОЛИО-пресс|год = 2001|страницы = 127—132|страниц = 336|isbn = 5-89590-037-2}}&lt;/ref&gt;, в погребениях же рядовых членов общества рубах обнаружено не было. Мужским элементом одежды были штаны, тогда как женщины носили трёхцветные юбки&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Общей деталью гардероба для женщин и мужчин пазырыкцев были войлочные чулки, которые были удобны для верховой езды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Также пазырыкцы носили меховые шубы, зачастую сделанные мехом и внутрь, и наружу. Такие шубы имели войлочные аппликации-украшения, а также украшались ценными мехами, выкрашенными в синий цвет&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[Файл:Admixture_analysis_of_ancient_steppe_populations.png|мини|Упрощённая схема результатов анализа ADMIXTURE для древних степных популяций кочевников Евразийской степи (от Урала до Алтая), в том числе представителей пазырыкской культуры. Голубым отмечен северо-азиатский [[Нганасаны|нганасанский]] компонент ([[самодийцы]]), синим — [[восточноевропейские охотники-собиратели]], жёлтым — восточно-азиатский компонент, зелёным — [[кавказские охотники-собиратели]] (см. полную версию результатов&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5337992/|автор=Martina Unterländer, Friso Palstra, Iosif Lazaridis, Aleksandr Pilipenko, Zuzana Hofmanová, Melanie Groß, Christian Sell, Jens Blöcher, Karola Kirsanow, Nadin Rohland, Benjamin Rieger, Elke Kaiser, Wolfram Schier, Dimitri Pozdniakov, Aleksandr Khokhlov, Myriam Georges, Sandra Wilde, Adam Powell, Evelyne Heyer, Mathias Currat, David Reich, Zainolla Samashev, Hermann Parzinger, Vyacheslav I. Molodin, Joachim Burger|заглавие=Ancestry and demography and descendants of Iron Age nomads of the Eurasian Steppe|год=2017-03-03|издание=Nature Communications|том=8|страницы=14615|issn=2041-1723|doi=10.1038/ncomms14615|archive-date=2020-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702153957/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5337992/}}&lt;/ref&gt; — количество предковых популяций К варьируется от 2 до 15)]]

== Сығышы һәм башҡа мәҙәниәттәр менән туғандаш булыуы ==
Предположительно, пазырыкская культура — продукт развития [[Афанасьевская культура|афанасьевской культуры]]&lt;ref&gt;[http://www.barnaul-altai.ru/info/barnaul/altai/arh.php Археология Алтайского края] {{Wayback|url=http://www.barnaul-altai.ru/info/barnaul/altai/arh.php |date=20210713111600 }}.&lt;/ref&gt;. В антропологическом составе населения пазырыкской культуры выявляются три базовых компонента (долихокранный европеоидный с высоким и широким лицом, брахикранный монголоидный с невысоким лицом и мезодолихокранный монголоидный с высоким лицом)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2004/12/05.html |title=Тур С. С., Рыкун М. П. Краниологические материалы пазырыкской культуры из могильников в урочище Кызыл-Джар |access-date=2008-02-11 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928180414/http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2004/12/05.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Вместе с родственными племенами [[Тагарская культура|тагарской культуры]] подверглись атакам прото-[[хунну]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tower.ict.nsc.ru/win/sbras/rep/m2003/docl_dobr-2003.html |title=Доклад председателя Отделения академика Добрецова Н. Л. |access-date=2008-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090423065701/http://tower.ict.nsc.ru/win/sbras/rep/m2003/docl_dobr-2003.html |archive-date=2009-04-23 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Автохтонность данной культуры для Горного Алтая вызывает споры. Часть учёных видит в пазырыкцах пришлое население, не приспособленное к суровому климату высокогорий&lt;ref&gt;{{cite web|author= А. Ю. Летягин, Н. В. Полосьмак, А. А. Савелов, М. А. Королев, Е. А. Летягина|url= https://scfh.ru/news/mumiya-prodolzhaet-otkryvat-tayny/|title= Мумия продолжает открывать тайны|lang= ru|website= https://scfh.ru|publisher= |date= 2017-01-24|access-date= 2020-11-15|archive-date= 2021-09-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20210928180826/https://scfh.ru/news/mumiya-prodolzhaet-otkryvat-tayny/|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. С другой стороны, [[Могильников, Владислав Александрович|В. А. Могильников]] предполагал, что пазырыкская культура представляла собой результат взаимодействия местного населения куртуского этапа [[майэмирская культура|майэмирской общности]] южных, юго-западных и частично центральных районов Алтая и племён, пришедших из степей Казахстана&lt;ref&gt;[[Тишкин, Алексей Алексеевич|Тишкин А. А.]] «[http://archaeology.asu.ru/portal/Культура:Бийкенская_культура БИЙКЕНСКАЯ АРХЕОЛОГИЧЕСКАЯ КУЛЬТУРА] {{Wayback|url=http://archaeology.asu.ru/portal/Культура:Бийкенская_культура |date=20210928180631 }}» // Материалы Международного симпозиума «Terra Scythica». — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2011. — С. 272—290&lt;/ref&gt;.

По данным 1980-х годов, этнически «ирано-[[Самодийцы|самодийская]]» пазырыкская культура появилась в результате тесного контакта самодийской [[Каракольская культура|каракольской культуры]] с [[Бегазы-Дандыбаевская культура|бегазы-дандыбаевской]] или близкой ей культурой. Далее сосуществовала с [[Скифы|раннескифской]] усть-куюмской группой&lt;ref&gt;''Степанова Н. Ф.'' Куюмский тип памятников VIII—VI вв. до н. э. // Скифская эпоха Алтая: Тез. докл. к конф. Барнаул, 1986. С. 79-81.&lt;/ref&gt;, а затем с кара-кобинской культурой. Под натиском [[хунну|хунну/гуннов]], двигавшихся из Центральной Азии на север, в конце III — начале II века до н. э. часть пазырыкцев была вынуждена мигрировать с территории Горного Алтая на север через зоны обитания самодийского населения большереченцев и кижировцев&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sbras.ru/win/sbras/rep/rep2002/t1-2/81/81.htm |title=''Молодин В. И.'', ''Ромащенко А. Г.'' Население Горного Алтая в эпоху раннего железного века как этнокультурный феномен. Происхождение, генезис и исторические судьбы (по данным археологии, антропологии, генетики) |access-date=2016-06-26 |archive-date=2016-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811193354/http://www.sbras.ru/win/sbras/rep/rep2002/t1-2/81/81.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Палеогенетика ===
Представители пазырыкцев из Монголии и Республики Алтай оказались обладателями митохондриальных гаплогрупп [[Гаплогруппа A (мтДНК)|A, A4]], [[Гаплогруппа C (мтДНК)|C]], [[Гаплогруппа F2a (мтДНК)|F2a]], [[Гаплогруппа G2 (мтДНК)|G2]], [[Гаплогруппа HV (мтДНК)|HV2, HV6]], [[Гаплогруппа J (мтДНК)|J]], [[Гаплогруппа K (мтДНК)|K]], [[Гаплогруппа T1 (мтДНК)|T1]], [[Гаплогруппа U5 (мтДНК)|U5, U5a1]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://suyun.info/index.php?p=ancientdna |title=Mitochondrial and Y-chromosome haplogroups extracted from historic and prehistoric human remains in Europe and related remains in Asia, arranged chronologically |access-date=2015-03-11 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928181922/http://suyun.info/index.php?p=ancientdna |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.archaeology.nsc.ru/journarticleru/62/940 |title=''А. С. Пилипенко'', ''Р. О. Трапезов'', ''Н. В. Полосьмак''. Молекулярно-генетический анализ останков людей из погребения 1 кургана 1 могильника Ак-Алаха-3, 2015 |access-date=2015-11-28 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405212054/http://www.archaeology.nsc.ru/journarticleru/62/940 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

У населения пазырыкской культуры обнаружены филогенетически и филогеографически контрастные кластеры Y-хромосомы (N1b, Q, R1a, J2a)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.rscf.ru/prjcard_int?17-78-20193 |title=Роль миграционных процессов эпохи бронзы и железного века в генетической истории популяций Южной Сибири по данным палеогенетики |access-date=2023-03-18 |archive-date=2023-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318192229/https://www.rscf.ru/prjcard_int?17-78-20193 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ricaut в 2004 и Keyser в 2009 годах провели анализ Y-ДНК останков мужчины из захоронения на Алтае (Sebÿstei Valley [SEB 96K2]). По признакам материальной культуры археологи уверенно отнесли это захоронение к Пазырыкской культуре&lt;ref&gt;Каммарт Л., Хюле В. В., Буржуа И., Миккельсен Я. Х. Два сезона комплексных бельгийско-российских исследований в долине Себыстея (Кош-Агачский район, Горный Алтай). Предварительные результаты // Сибирь в панораме тысячелетий: материалы международного симпозиума: В 2 т. — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 1998. — Т. 1. — С. 229—239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.academia.edu/12132939/Кубарев_Шульга_2007._Pasyryk_culture_Пазырыкская_культура_курганы_Чуи_и_Урсула_2007 |title=Кубарев, Шульга 2007. Pasyryk culture // &quot;Пазырыкская культура (курганы Чуи и Урсула), 2007 |access-date=2017-01-17 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928185419/https://www.academia.edu/12132939/Кубарев_Шульга_2007._Pasyryk_culture_Пазырыкская_культура_курганы_Чуи_и_Урсула_2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Захоронение датировано 450 г. до н. э. Палеогенетическое исследование обнаружило у пазырыкцев носителей гаплогруппы [[R1a-М198]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://s9.postimg.org/z6zj778wv/Pazyryk_samples.png |title=Пазырыкские палео-ДНК по данным Ricaut (2004), Keyser (2009) |access-date=2017-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118043647/http://s9.postimg.org/z6zj778wv/Pazyryk_samples.png |archive-date=2017-01-18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ancestraljourneys.org/ironagedna.shtml |title=Общая база данных палео-ДНК из Европедии |access-date=2017-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321160205/http://www.ancestraljourneys.org/ironagedna.shtml |archive-date=2015-03-21 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Позднее также исследование двух представителей пазырыкской культуры из могильника знатных воинов Ак-Алаха-1 в Горном Алтае показало их принадлежность по маркерам к [[Гаплогруппа N1a2b (Y-ДНК)|Y-хромосомной гаплогруппе N-P43]] (снипы не делались) и [[Гаплогруппа C (мтДНК)|митохондриальной гаплогруппе C]]&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Pilipenko A. S., Trapezov R. O., Polosmak N. V.|заглавие=A PALEOGENETIC STUDY OF PAZYRYK PEOPLE BURIED AT AK-ALAKHA-1, THE ALTAI MOUNTAINS in Russian|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/301548191_Pilipenko_2015_A_PALEOGENETIC_STUDY_OF_PAZYRYK_PEOPLE_BURIED_AT_AK-ALAKHA-1_THE_ALTAI_MOUNTAINS_in_russian|год=2015-12-21|издание=|archive-date=2021-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916122719/https://www.researchgate.net/publication/301548191_Pilipenko_2015_A_PALEOGENETIC_STUDY_OF_PAZYRYK_PEOPLE_BURIED_AT_AK-ALAKHA-1_THE_ALTAI_MOUNTAINS_in_russian}}&lt;/ref&gt;.

=== Антропология ===
По данным Светланы Тур (2003), типичный для пазырыкцев краниологический комплекс признаков имеет определённое сходство с современной [[Южносибирская раса|южно-сибирской расой]], но является более европеоидным&lt;ref name=&quot;Tur&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/14.html|title=Современные потомки носителей пазырыкской культуры|author=Тур С.С.|website=Древности Алтая|date=2003|access-date=2022-01-27|archive-date=2022-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127123739/https://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/14.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Черепная коробка пазырыкцев имела средние размеры и умеренно округлую форму (мезобрахикранную), а лицо отличалось высокими и широкими скулами, средней уплощённостью и слегка выступающим носом. Этот антропологический тип сформировался на Алтае ещё в бронзовом веке в результате смешения двух исходных групп. Первая — долихокранные европеоиды с высоким и широким лицом, вторая — брахикранные популяции с монголоидными чертами и более низким лицевым отделом. В разных районах пазырыкского ареала пропорции этих компонентов различались: на юго-западе и в центре Алтая преобладал европеоидный тип, тогда как на севере усиливались монголоидные черты.

По мнению С. С. Тур, наиболее близки к пазырыкцам по своему облику современные [[телеуты]] и [[Барабинцы|барабинские татары]], в меньшей степени — [[Алтайцы|северные алтайцы]] и [[Шорцы|горные шорцы]]&lt;ref name=&quot;Tur&quot;/&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Аржан]]
* [[Тарим мумиялары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://art-talk.ru/topic/203/ Культура алтайских скифов. Пазырыкская культура]
* [http://www.inauka.ru/analysis/article65347/print.html Тайны «царских» пазырыкских курганов]
* [http://www.lenta.ru/articles/2010/02/03/ukoka/ Битва за Укок]
* [http://elementy.ru/news?newsid=431934 Запад и Восток сошлись на Алтае в бронзовом веке] ''[[Элементы.ру]]'', 16 ноября 2012
* [https://sib-guide.ru/siberia/ar/71 Sib-Guide: История древних народов: пазырыкцы]

[[Категория:Пазырыҡ мәҙәниәте|*]]
[[Категория:Тимер быуат Азияһы]]
[[Категория:Ҡаҙағстандың археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Монголияның археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Рәсәфйҙең  археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Скиф-себер донъяһы]]</text>
      <sha1>44x0kauyiwh4pzmra8j0puxlehpjjdz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298978</id>
      <parentid>1298977</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T19:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1298978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27959" sha1="70kmpjld6zc2beotdt44fq5tang3t6v" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=3 июнь 2026}}
{{Ук}}
'''Пазырыҡ мәҙәниәте''' — [[тимер быуат]] (б.э.т. VI—III быуаттар)[[Скифо-сибирский мир|скиф-себер донъяһыны]]ң [[археологик мәҙәниәт]]е. [[Таулы Алтай]]ҙың «боҙло» [[ҡурған ҡәберҙәре]]нән алынған һынырлыҡ органик материалдарҙан яһалған табылдыҡтарҙың ғәҙәттән тыш юғары сифатта һаҡланыуы менән билдәле. 1920-се йылдарҙа һәм һуңыраҡ пазырык ҡурғандарын ҡаҙғанда, пазырыҡтарҙы билдәләүсе мәғлүмәттәр массивы алына.

Пазырык мәҙәниәте вәкилдәре хәҙерге [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең ([[Улаган яйлаһы]], [[Укок]]), [[Ҡаҙағстан]] һәм [[Монголия]]  йәнәшендәге территорияларҙа йәшәгән. Алтай тау алды итәгендәге 
Быстрян мәҙәниәте менән күрше булған. Ҡаҙағстан тарихнамәһендә шундай уҡ ҡомартҡылар ил тарихының берель этабы тип ҡарала.

 Соседствовали с [[Быстрянская культура|быстрянской культурой]] [[Алтайский край|предгорий Алтая]]. В казахстанской историографии аналогичные памятники рассматриваются как [[берельский этап]] истории страны.

== Асыу һәм тикшереү ==
Культура выявлена в 1865 году [[Радлов, Василий Васильевич|В. В. Радловым]] при раскопках Берельского и Катандинского курганов&lt;ref&gt;''Радлов В. В.'' Сибирские древности: Из путевых заметок по Сибири // Зап. Рус. археол. об-ва. Нов. сер. СПб., 1895. Т. 7, вып. 3/4&lt;/ref&gt;. Своё название получила по памятнику в [[урочище]] Пазырык долины реки [[Большой Улаган]] близ села [[Балыктуюль]] ([[Улаганский район]]), где экспедицией академика [[Руденко, Сергей Иванович|С. И. Руденко]] были в 1929 году раскопаны [[Пазырыкские погребения|усыпальницы пазырыкской племенной знати]].

Несмотря на противоречивое отношение коренного населения, исследования курганов Горного Алтая не прекратились и с распадом СССР. Время от времени учёные находят и мумифицированные тела. Большой медийный ажотаж вызвало обнаружение в 1993 году мумии, прозванной журналистами «[[принцесса Укока]]».

== Артефакттар һәм йәшәү рәүеше ==
{{See also|Пазырыкские курганы}}
[[Файл:Pazyryk carpet.jpg|слева|мини|Древнейший из обнаруженных ворсовых ковров — Пазырыкский ковёр (около V в. до н. э.)]]
Основным занятием населения было кочевое скотоводство. Знатных людей хоронили в деревянных срубах. Исследование волос мумий показало, что основным продуктом в пищевом рационе носителей пазырыкской культуры Укока была рыба&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kronk.spb.ru/library/molodin-etc-2012-1.htm |title=''Молодин В. И.'', ''Парцингер Г.'', ''Цэвээндорж Д.'' Замёрзшие погребальные комплексы пазырыкской культуры на южных склонах Сайлюгема (Монгольский Алтай). // М.: Триумф принт. 2012. 566 с. |access-date=2016-06-26 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928181606/http://kronk.spb.ru/library/molodin-etc-2012-1.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Пазырыкские захоронения, попавшие в «[[вечная мерзлота|ледяную линзу]]» (вероятно, размещённые там сознательно&lt;ref name=&quot;Mednikova&quot;&gt;[https://rodinaslonov.ru/tematicheskie-czikly/istoriya-rossii/rs-48-istoriya-tatuirovki/ Интервью] {{Wayback|url=https://rodinaslonov.ru/tematicheskie-czikly/istoriya-rossii/rs-48-istoriya-tatuirovki/ |date=20250612181740 }} с [[Медникова, Мария Борисовна|Марией Медниковой]]&lt;/ref&gt;), прекрасно сохранились, включая мумифицированные останки людей&lt;ref&gt;[http://hermitagemuseum.org/fcgi-bin/db2www/descrPage.mac/descrPage?selLang=Russian&amp;indexClass=ARCHEOLOGICAL_RU&amp;PID=1687%5E89%2C1684%5E4&amp;numView=1&amp;ID_NUM=9&amp;thumbFile=%2Ftmplobs%2FOBCL3I%24ZUUW_402VAC6.jpg&amp;embViewVer=last&amp;comeFrom=quick&amp;sorting=no&amp;thumbId=6&amp;numResults=137&amp;tmCond=%DF%D0%D7%EB%E0%EB%DA%E1%DA%D0%EF&amp;searchIndex=TAGFILRU&amp;author= Мумифицированный труп вождя с набедренной повязкой // Государственный Эрмитаж]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. На кожу захороненных нанесена сложная [[татуировка]] в «[[скифо-сибирский звериный стиль|зверином стиле]]». Так, на левом плече молодого охотника из могильника Верх-Кальджин-2 сажей было наколото «фантастическое копытное животное, как бы перекинутое через плечо»&lt;ref name=&quot;Polosmak&quot;&gt;[[Полосьмак, Наталья Викторовна|Н. В. Полосьмак]]. [http://old.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2000/4/2000_044_095-102.pdf Татуировка у пазырыкцев] {{Wayback|url=http://old.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2000/4/2000_044_095-102.pdf |date=20201029233247 }}&lt;/ref&gt;. По левой руке «принцессы Укока» от плеча до кисти проходит изображение оленя с клювом грифа и рогами козерога ([[грифон]])&lt;ref name=&quot;Polosmak&quot;/&gt;. Судя по количеству изображений, образ орлиноголового грифона был центральным для пазырыкской мифологии&lt;ref&gt;''[[Полосьмак, Наталья Викторовна|Полосьмак Н. В.]], [[Деревянко, Анатолий Пантелеевич|Деревянко А. П.]]'' [http://kronk.spb.ru/library/polosmak-nv-1994.htm Стерегущие золото грифы (Ак-алахинские курганы)] {{Wayback|url=http://kronk.spb.ru/library/polosmak-nv-1994.htm|date=20150328091710}}. — Новосибирск: ВО «Наука», 1994. — 124 с., ил. ISBN 5-02-030738-6&lt;/ref&gt;.

Благодаря климатическим особенностям в отдельных курганах сохранились и другие органические ткани. Экспедиция Руденко в исследованных курганах обнаружила такие уникальные предметы, как [https://web.archive.org/web/20000106182748/http://www.hermitagemuseum.org/html_En/03/hm3_2_7e.html погребальная повозка высотой в три метра], многочисленные реалистичные фигурки зверей и птиц (в том числе из [[войлок]]а), образцы текстиля, включая [[Пазырыкский ковёр|древнейший в мире ворсовый ковёр]]. Находки руденковских экспедиций, большинство из которых датируется V в. до н. э., экспонируются в [[Государственный Эрмитаж|Государственном Эрмитаже]].

Знатные пазырыкцы носили шёлковые рубахи, имевшие один покрой как для мужчин, так и для женщин&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор = Полосьмак Н. В.|заглавие = Всадники Укока|ответственный = Бонгард-Левин Г. М.|издание = |место = Новосибирск|издательство = ИНФОЛИО-пресс|год = 2001|страницы = 127—132|страниц = 336|isbn = 5-89590-037-2}}&lt;/ref&gt;, в погребениях же рядовых членов общества рубах обнаружено не было. Мужским элементом одежды были штаны, тогда как женщины носили трёхцветные юбки&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Общей деталью гардероба для женщин и мужчин пазырыкцев были войлочные чулки, которые были удобны для верховой езды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Также пазырыкцы носили меховые шубы, зачастую сделанные мехом и внутрь, и наружу. Такие шубы имели войлочные аппликации-украшения, а также украшались ценными мехами, выкрашенными в синий цвет&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[Файл:Admixture_analysis_of_ancient_steppe_populations.png|мини|Упрощённая схема результатов анализа ADMIXTURE для древних степных популяций кочевников Евразийской степи (от Урала до Алтая), в том числе представителей пазырыкской культуры. Голубым отмечен северо-азиатский [[Нганасаны|нганасанский]] компонент ([[самодийцы]]), синим — [[восточноевропейские охотники-собиратели]], жёлтым — восточно-азиатский компонент, зелёным — [[кавказские охотники-собиратели]] (см. полную версию результатов&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5337992/|автор=Martina Unterländer, Friso Palstra, Iosif Lazaridis, Aleksandr Pilipenko, Zuzana Hofmanová, Melanie Groß, Christian Sell, Jens Blöcher, Karola Kirsanow, Nadin Rohland, Benjamin Rieger, Elke Kaiser, Wolfram Schier, Dimitri Pozdniakov, Aleksandr Khokhlov, Myriam Georges, Sandra Wilde, Adam Powell, Evelyne Heyer, Mathias Currat, David Reich, Zainolla Samashev, Hermann Parzinger, Vyacheslav I. Molodin, Joachim Burger|заглавие=Ancestry and demography and descendants of Iron Age nomads of the Eurasian Steppe|год=2017-03-03|издание=Nature Communications|том=8|страницы=14615|issn=2041-1723|doi=10.1038/ncomms14615|archive-date=2020-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702153957/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5337992/}}&lt;/ref&gt; — количество предковых популяций К варьируется от 2 до 15)]]

== Сығышы һәм башҡа мәҙәниәттәр менән туғандаш булыуы ==
Предположительно, пазырыкская культура — продукт развития [[Афанасьевская культура|афанасьевской культуры]]&lt;ref&gt;[http://www.barnaul-altai.ru/info/barnaul/altai/arh.php Археология Алтайского края] {{Wayback|url=http://www.barnaul-altai.ru/info/barnaul/altai/arh.php |date=20210713111600 }}.&lt;/ref&gt;. В антропологическом составе населения пазырыкской культуры выявляются три базовых компонента (долихокранный европеоидный с высоким и широким лицом, брахикранный монголоидный с невысоким лицом и мезодолихокранный монголоидный с высоким лицом)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2004/12/05.html |title=Тур С. С., Рыкун М. П. Краниологические материалы пазырыкской культуры из могильников в урочище Кызыл-Джар |access-date=2008-02-11 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928180414/http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2004/12/05.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Вместе с родственными племенами [[Тагарская культура|тагарской культуры]] подверглись атакам прото-[[хунну]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tower.ict.nsc.ru/win/sbras/rep/m2003/docl_dobr-2003.html |title=Доклад председателя Отделения академика Добрецова Н. Л. |access-date=2008-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090423065701/http://tower.ict.nsc.ru/win/sbras/rep/m2003/docl_dobr-2003.html |archive-date=2009-04-23 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Автохтонность данной культуры для Горного Алтая вызывает споры. Часть учёных видит в пазырыкцах пришлое население, не приспособленное к суровому климату высокогорий&lt;ref&gt;{{cite web|author= А. Ю. Летягин, Н. В. Полосьмак, А. А. Савелов, М. А. Королев, Е. А. Летягина|url= https://scfh.ru/news/mumiya-prodolzhaet-otkryvat-tayny/|title= Мумия продолжает открывать тайны|lang= ru|website= https://scfh.ru|publisher= |date= 2017-01-24|access-date= 2020-11-15|archive-date= 2021-09-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20210928180826/https://scfh.ru/news/mumiya-prodolzhaet-otkryvat-tayny/|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. С другой стороны, [[Могильников, Владислав Александрович|В. А. Могильников]] предполагал, что пазырыкская культура представляла собой результат взаимодействия местного населения куртуского этапа [[майэмирская культура|майэмирской общности]] южных, юго-западных и частично центральных районов Алтая и племён, пришедших из степей Казахстана&lt;ref&gt;[[Тишкин, Алексей Алексеевич|Тишкин А. А.]] «[http://archaeology.asu.ru/portal/Культура:Бийкенская_культура БИЙКЕНСКАЯ АРХЕОЛОГИЧЕСКАЯ КУЛЬТУРА] {{Wayback|url=http://archaeology.asu.ru/portal/Культура:Бийкенская_культура |date=20210928180631 }}» // Материалы Международного симпозиума «Terra Scythica». — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2011. — С. 272—290&lt;/ref&gt;.

По данным 1980-х годов, этнически «ирано-[[Самодийцы|самодийская]]» пазырыкская культура появилась в результате тесного контакта самодийской [[Каракольская культура|каракольской культуры]] с [[Бегазы-Дандыбаевская культура|бегазы-дандыбаевской]] или близкой ей культурой. Далее сосуществовала с [[Скифы|раннескифской]] усть-куюмской группой&lt;ref&gt;''Степанова Н. Ф.'' Куюмский тип памятников VIII—VI вв. до н. э. // Скифская эпоха Алтая: Тез. докл. к конф. Барнаул, 1986. С. 79-81.&lt;/ref&gt;, а затем с кара-кобинской культурой. Под натиском [[хунну|хунну/гуннов]], двигавшихся из Центральной Азии на север, в конце III — начале II века до н. э. часть пазырыкцев была вынуждена мигрировать с территории Горного Алтая на север через зоны обитания самодийского населения большереченцев и кижировцев&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sbras.ru/win/sbras/rep/rep2002/t1-2/81/81.htm |title=''Молодин В. И.'', ''Ромащенко А. Г.'' Население Горного Алтая в эпоху раннего железного века как этнокультурный феномен. Происхождение, генезис и исторические судьбы (по данным археологии, антропологии, генетики) |access-date=2016-06-26 |archive-date=2016-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811193354/http://www.sbras.ru/win/sbras/rep/rep2002/t1-2/81/81.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Палеогенетика ===
Представители пазырыкцев из Монголии и Республики Алтай оказались обладателями митохондриальных гаплогрупп [[Гаплогруппа A (мтДНК)|A, A4]], [[Гаплогруппа C (мтДНК)|C]], [[Гаплогруппа F2a (мтДНК)|F2a]], [[Гаплогруппа G2 (мтДНК)|G2]], [[Гаплогруппа HV (мтДНК)|HV2, HV6]], [[Гаплогруппа J (мтДНК)|J]], [[Гаплогруппа K (мтДНК)|K]], [[Гаплогруппа T1 (мтДНК)|T1]], [[Гаплогруппа U5 (мтДНК)|U5, U5a1]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://suyun.info/index.php?p=ancientdna |title=Mitochondrial and Y-chromosome haplogroups extracted from historic and prehistoric human remains in Europe and related remains in Asia, arranged chronologically |access-date=2015-03-11 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928181922/http://suyun.info/index.php?p=ancientdna |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.archaeology.nsc.ru/journarticleru/62/940 |title=''А. С. Пилипенко'', ''Р. О. Трапезов'', ''Н. В. Полосьмак''. Молекулярно-генетический анализ останков людей из погребения 1 кургана 1 могильника Ак-Алаха-3, 2015 |access-date=2015-11-28 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405212054/http://www.archaeology.nsc.ru/journarticleru/62/940 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

У населения пазырыкской культуры обнаружены филогенетически и филогеографически контрастные кластеры Y-хромосомы (N1b, Q, R1a, J2a)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.rscf.ru/prjcard_int?17-78-20193 |title=Роль миграционных процессов эпохи бронзы и железного века в генетической истории популяций Южной Сибири по данным палеогенетики |access-date=2023-03-18 |archive-date=2023-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318192229/https://www.rscf.ru/prjcard_int?17-78-20193 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ricaut в 2004 и Keyser в 2009 годах провели анализ Y-ДНК останков мужчины из захоронения на Алтае (Sebÿstei Valley [SEB 96K2]). По признакам материальной культуры археологи уверенно отнесли это захоронение к Пазырыкской культуре&lt;ref&gt;Каммарт Л., Хюле В. В., Буржуа И., Миккельсен Я. Х. Два сезона комплексных бельгийско-российских исследований в долине Себыстея (Кош-Агачский район, Горный Алтай). Предварительные результаты // Сибирь в панораме тысячелетий: материалы международного симпозиума: В 2 т. — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 1998. — Т. 1. — С. 229—239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.academia.edu/12132939/Кубарев_Шульга_2007._Pasyryk_culture_Пазырыкская_культура_курганы_Чуи_и_Урсула_2007 |title=Кубарев, Шульга 2007. Pasyryk culture // &quot;Пазырыкская культура (курганы Чуи и Урсула), 2007 |access-date=2017-01-17 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928185419/https://www.academia.edu/12132939/Кубарев_Шульга_2007._Pasyryk_culture_Пазырыкская_культура_курганы_Чуи_и_Урсула_2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Захоронение датировано 450 г. до н. э. Палеогенетическое исследование обнаружило у пазырыкцев носителей гаплогруппы [[R1a-М198]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://s9.postimg.org/z6zj778wv/Pazyryk_samples.png |title=Пазырыкские палео-ДНК по данным Ricaut (2004), Keyser (2009) |access-date=2017-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118043647/http://s9.postimg.org/z6zj778wv/Pazyryk_samples.png |archive-date=2017-01-18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ancestraljourneys.org/ironagedna.shtml |title=Общая база данных палео-ДНК из Европедии |access-date=2017-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321160205/http://www.ancestraljourneys.org/ironagedna.shtml |archive-date=2015-03-21 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Позднее также исследование двух представителей пазырыкской культуры из могильника знатных воинов Ак-Алаха-1 в Горном Алтае показало их принадлежность по маркерам к [[Гаплогруппа N1a2b (Y-ДНК)|Y-хромосомной гаплогруппе N-P43]] (снипы не делались) и [[Гаплогруппа C (мтДНК)|митохондриальной гаплогруппе C]]&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Pilipenko A. S., Trapezov R. O., Polosmak N. V.|заглавие=A PALEOGENETIC STUDY OF PAZYRYK PEOPLE BURIED AT AK-ALAKHA-1, THE ALTAI MOUNTAINS in Russian|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/301548191_Pilipenko_2015_A_PALEOGENETIC_STUDY_OF_PAZYRYK_PEOPLE_BURIED_AT_AK-ALAKHA-1_THE_ALTAI_MOUNTAINS_in_russian|год=2015-12-21|издание=|archive-date=2021-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916122719/https://www.researchgate.net/publication/301548191_Pilipenko_2015_A_PALEOGENETIC_STUDY_OF_PAZYRYK_PEOPLE_BURIED_AT_AK-ALAKHA-1_THE_ALTAI_MOUNTAINS_in_russian}}&lt;/ref&gt;.

=== Антропология ===
По данным Светланы Тур (2003), типичный для пазырыкцев краниологический комплекс признаков имеет определённое сходство с современной [[Южносибирская раса|южно-сибирской расой]], но является более европеоидным&lt;ref name=&quot;Tur&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/14.html|title=Современные потомки носителей пазырыкской культуры|author=Тур С.С.|website=Древности Алтая|date=2003|access-date=2022-01-27|archive-date=2022-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127123739/https://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/14.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Черепная коробка пазырыкцев имела средние размеры и умеренно округлую форму (мезобрахикранную), а лицо отличалось высокими и широкими скулами, средней уплощённостью и слегка выступающим носом. Этот антропологический тип сформировался на Алтае ещё в бронзовом веке в результате смешения двух исходных групп. Первая — долихокранные европеоиды с высоким и широким лицом, вторая — брахикранные популяции с монголоидными чертами и более низким лицевым отделом. В разных районах пазырыкского ареала пропорции этих компонентов различались: на юго-западе и в центре Алтая преобладал европеоидный тип, тогда как на севере усиливались монголоидные черты.

По мнению С. С. Тур, наиболее близки к пазырыкцам по своему облику современные [[телеуты]] и [[Барабинцы|барабинские татары]], в меньшей степени — [[Алтайцы|северные алтайцы]] и [[Шорцы|горные шорцы]]&lt;ref name=&quot;Tur&quot;/&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Аржан]]
* [[Тарим мумиялары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://art-talk.ru/topic/203/ Культура алтайских скифов. Пазырыкская культура]
* [http://www.inauka.ru/analysis/article65347/print.html Тайны «царских» пазырыкских курганов]
* [http://www.lenta.ru/articles/2010/02/03/ukoka/ Битва за Укок]
* [http://elementy.ru/news?newsid=431934 Запад и Восток сошлись на Алтае в бронзовом веке] ''[[Элементы.ру]]'', 16 ноября 2012
* [https://sib-guide.ru/siberia/ar/71 Sib-Guide: История древних народов: пазырыкцы]

[[Категория:Пазырыҡ мәҙәниәте|*]]
[[Категория:Тимер быуат Азияһы]]
[[Категория:Ҡаҙағстандың археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Монголияның археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Рәсәфйҙең  археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Скиф-себер донъяһы]]</text>
      <sha1>70kmpjld6zc2beotdt44fq5tang3t6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы:Pozzitrontamerlan</title>
    <ns>2</ns>
    <id>201278</id>
    <revision>
      <id>1298983</id>
      <timestamp>2026-06-04T11:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pozzitrontamerlan</username>
        <id>43309</id>
      </contributor>
      <comment>Минең бит</comment>
      <origin>1298983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="180" sha1="rdph55zp5oj5za3d0sd0mlviu6jj3fu" xml:space="preserve">Сәлем мин Тамерлан, был минең Википедия бит. Мин Википедияла биткәрҙе иғтибар менән үҙгәртәсәкмен</text>
      <sha1>rdph55zp5oj5za3d0sd0mlviu6jj3fu</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>