Прибрежный (утрау, Ленинград өлкәһе)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Прибрежный (утрау, Ленинград өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166444</id>
    <revision>
      <id>1298989</id>
      <parentid>989444</parentid>
      <timestamp>2026-06-05T05:25:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33191-32</username>
        <id>47996</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫкәрмә */</comment>
      <origin>1298989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5486" sha1="greula4gnnil8rzyz18t25ewdqgd1qi" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Прибрежный''' — [[Ладога|Ладога күлендәге]] утрау. Территорияһы буйынса [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй Федерацияһы]] [[Ленинград өлкәһе]] Приозерский районының Приозерский ҡала берәмегенә ҡарай.

== Географияһы ==
Прибрежный утрауы [[Ладога күле]]нә Тихая йылғаһы ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Утрау төньяҡта һәм көнсығышта Ладога күленең Лехмалахти ҡултығы менән йыуыла, көньяҡта Тихая йылғаһының төп йүнәлеше, ә көньяҡта шул уҡ Тихая йылғаһының аҙ һыулы йырыны менән йыуыла. Йылға утрауҙан көньяҡта тупһалы.

Прибрежный утрауынан көнсығышҡа табан 2,5 км тирәһендә Рогатый мороно бар, ул көньяҡтан Лехмалахти ҡултығын сикләп тора. Көнсығыштағы иң яҡын ҡоро ер участкаһы — Лобовой мороно, ундың көнсығыш ярында Тихая йылғаһының йылғаһының тамағы. Утрауҙан кәмендә 1 км төньяҡ-көнбайышта, Ладоганың яры буйында, турбаза урынлашҡан. Иң яҡындағы утрауы (1,3 км төньяҡ-көнсығышта) — [[Бурнев]], элек бында хәрби полигон урынлашҡан булған.

Прибрежный утрауының диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 10 метрҙан ашыу. Был утрау овал формаһын хәтерләтә һәм ул төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған. Размеры: 250 метр (төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан) һәм 100 м (көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа табан). Утрау һәм Тихая йылғаһы ярҙары урман менән ҡапланған. Тирә-яҡ урмандарҙа ҡарағай, ҡайын һәм шыршы үҫә.

Тихая йылғаһы буйындағы ҡайһы бер участкаларында шәхси йорттар урынлашҡан, улар Бурнево ҡасабаһына ҡарай, уларҙың төп өлөшө 2 км көньяҡ-көнбайышта, «Сортавала» трассаһына яҡын ғына тора. Шулай уҡ утрауҙарҙың Тихая йылғаһы тамағы янында айырым төҙөлөш ҡоролмалары бар, шул иҫәптән Прибрежный&lt;ref&gt;Топографическая карта P-36-97-В,Г. Масштаб 1:50000. Состояние местности на 1987 г. Издание 1989 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://iv70.narod.ru/IV/2/3W.htm.htm Острова и мысы западного берега Ладоги]&lt;/ref&gt;. Тихая йылғаһының көнбайыш ярында, Бурневонан төньяҡта (турбаза районында һәм Ладога күленең төньяҡ-көнбайыш ярында), [[2016 йыл]]да төбәк әһәмиәтендәге «Кузнечное» тәбиғәт заказнигы булдырыу планлаштырылған&lt;ref&gt;[http://oopt.aari.ru/oopt/Кузнечное ООПТ России. Кузнечное]&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Был территорияның [[Финляндия]] составында торған осоронда утрауҙа һәм йылға буйҙарында бер аҙ ауылдар була. Йылғанның көнсығыш яры Кексгольм улусына, утрауҙың көнбайыш яры һәм шул уҡ ваҡытта үҙе — Выборг губернаһының Каукола улусына ҡарай&lt;ref&gt;[https://etomesto.com/map-peterburg_fin500m-1920-1940/?y=61.093959&amp;x=30.070032 Финская топографическая карта Карельского перешейка. Масштаб: в 1 см 500 м. Состояние местности: 1920—1940-е годы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://etomesto.com/map-peterburg_vyborg_1923-guberniya/?y=61.094037&amp;x=30.069711 Viipurin lääni. Масштаб: в 1 см 4 км. Хельсинки, 1923]&lt;/ref&gt;. Был осорҙа Лобовой мороно ''Норсниеми'' ({{Lang-fi|Norsniemi}}) тип атала, Тихая йылғаһының көнбайыш ярында 1940 йылда ''Коивул'' ({{Lang-fi|Koivula}}) ауылы булған&lt;ref&gt;[https://etomesto.com/map-peterburg_1941/?y=61.094037&amp;x=30.069711 Карты Генерального Штаба РККА. РСФСР, Ленинградская область. Масштаб: в 1 см 1 км. 1941—1942 гг. Актуальность: 1939—1941 гг.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://etomesto.com/map-peterburg_fin1000m/?y=61.094037&amp;x=30.069711 Финская топографическая карта. Масштаб 1:100000. Состояние местности: 1930—1944 гг.]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Рәсәй утрауҙары]]</text>
      <sha1>greula4gnnil8rzyz18t25ewdqgd1qi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көнсығыш Кавказ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188231</id>
    <revision>
      <id>1298990</id>
      <parentid>1210638</parentid>
      <timestamp>2026-06-05T05:29:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33191-32</username>
        <id>47996</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәбиәт */</comment>
      <origin>1298990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11365" sha1="1nvlwsyi8kme49kd48olfnvo4lort1r" xml:space="preserve">{{Горная система
 |Название                = Восточный Кавказ
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = East2.jpg
  |Подпись изображения    = Казбек тауы тирәһенән осоп барған самолёттан Көнсығыш Кавказ күренеше. Фотоға 2018 йылда аңлатмалы яҙыуҙар өҫтәлеп, цифрланған.
 |Координаты              = 42.5833/45.3167
 |Позиционная карта       = Кавказ
 |Страна                  = Рәсәй/Грузия/Азербайджан
  |Регион                 = 
   |Район                 = 
 |Период образования      = 300-1,8 млн йыл элек
 |Площадь                 = 
 |Длина                   = 
 |Ширина                  = 
 |Высочайшая вершина      = Тебулосмта
 |Высота                  = 4492,1 
}}
'''Көнсығыш Кавказ''' ({{lang-ru|Восточный Кавказ}}) — тау системаһы, [[Оло Кавказ|Оло Кавказдың]] [[Казбек]] тауынанан көнсығыштараҡ бер өлөшө.

== Ороним сиктәре ==
Көнсығыш Кавказ&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180217053439/http://www.igrotech.ru/science.html Восточный Кавказ]&lt;/ref&gt; Казбектан алып Каспий ярҙарына тиклем һуҙыла. Меридиональ (арҡыры) йүнәлештә төньяҡтан көньяҡҡа табан төньяҡ үҙәндән гигант баҫҡыстар кеүек күренгән [[:ru:Лесистый хребет|Лесистый хребет]], [[:ru:Пастбищный хребет|Пастбищный хребет]], [[:ru:Скалистый хребет (Кавказ)|Скалистый]], [[:ru:Боковой хребет|Боковой хребет]] һырттары теҙелеп киткән.

Көньяҡтараҡ иң тәпәш [[Төп Кавказ һырты]] (Һыуайырғыс һырт, ГВХ) үтә. Буй киҫелештә Көнсығыш Кавказды Көнсығыш, Терек менән Самур йылғалары араһында урынлашҡан Көньяҡ-Көнсығыш участкаларына бүлергә мөмкин. Һуңғыһының бер өлөшө Бабадаг тауынан көньяҡ-көнсығышҡа табан [[Каспий сылбыры]] тип атала.

Эске таулы [[Дағстан]] төньяҡтан һәм төньяҡ-көнбайыштан Анди һәм Салатау һырттары менән, төньяҡ-көнсығыштан Гимри һырттары араһында сикләнә. Тышҡы Дағстан тип аталған яғы Андий һәм Гимри һырттары аръяғында урынлашҡан.

== Дәүләттәр ==
Көнсығыш Кавказдың төньяҡ өлөшө Рәсәйгә ҡарай (Осетия, [[Ингушетия|Ингуш]], [[Чечен республикаһы|Чечен республика]]лары, [[Дағстан]]), ә көньяғы — [[Грузия]] Һәм [[Әзербайжан]] биләмәләре.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Рәсәйҙең иң бейек тау түбәләре исемлеге
* [[Кавказ тауҙары]]
* [[Оло Кавказ]]
* [[Төп Кавказ һырты|Төп Кавказ Һырты]]
* [[Ҡаялы һырт (Кавказ)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{Refbegin|2}}
* {{Китап|автор=Федеральная служба госрегистрации…|заглавие=Государственный каталог географических названий|ссылка=https://rosreestr.ru/site/activity/geodeziya-i-kartografiya/naimenovaniya-geograficheskikh-obektov/gosudarstvennyy-katalog-geograficheskikh-nazvaniy/|издание=|год=2018|страницы=}}
* {{Китап|автор=Пагирев Д. Д.|заглавие=Алфавитный указатель к пятиверстной карте Кавказского края (ссылка для копирования, формат djvu)|ссылка=https://etomesto.com/map/atlas/kavkaz-5-verst/ukazatel-kavkaz.djvu|издание=Кавказского Военно-Топографического Отдела|год=1913|страницы=}}
* {{Китап|автор=Чупахин В. М.|часть=|заглавие=Физическая география Северного Кавказа|ссылка=https://elib.kantiana.ru/Record/RU$2FБФУ$20им$2EИ$2EКанта$2FBOOK$2F55$2FЧ$2D920$2D632540|издание=|место=Ростов/Д|издательство=|год=1974|страницы=|страниц=|isbn=}}
* {{Китап|автор=Короновский Н. В.|часть=|заглавие=Геология России и сопредельных территорий|ссылка=http://znanium.com/spec/catalog/author/?id=cb37b1f0-fae8-11e3-bac3-90b11c31de4c|издание=|место=Москва|издательство=&quot;Академия&quot;|год=2011|страницы=|страниц=240}}{{Недоступная ссылка|accessdate=Март 2020|fix-attempted=InternetArchiveBot}}
* {{Китап|автор=К. Н.Паффенгольц|часть=|заглавие=Геологический очерк Кавказа|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Sk5UAAAAMAAJ&amp;hl=ru&amp;source=gbs_book_other_versions_r&amp;cad=4|издание=|место=Ереван|издательство=Изд-во АН Армянской ССР|год=1959|страницы=|страниц=506}}
* {{Китап|автор=Овчинников А. М.|часть=|заглавие=Общая гидрогеология|ссылка=|издание=2-е., испр. и доп.|место=Москва|издательство=Государственное научно-техническое издательство литературы по геологии и охране недр|год=1955|страницы=|страниц=385}}
* {{Мәҡәлә|автор=Кузнецов Н. И.|заглавие=О ботанико-географических исследованиях Кавказа, совершённых по поручению Императорского Русского Географического Общества|ссылка=http://dspace.utlib.ee/dspace/bitstream/10062/4436/1/kuznetsovbotanik.pdf|издание=Известия Императорского Русского Географического Общества|место=СПБ.|год=1902|выпуск=II|том=XXXVIII|страницы=206—227}}
* {{Мәҡәлә|автор=Уломов В. И., Данилова Т. И., Медведева Н. С., Полякова Т. П., Л. С.Шумилина|заглавие=К оценке сейсмической опасности на Северном Кавказе|ссылка=|издание=Институт физики Земли им. О. Ю.Шмидта РАН|место=Москва|издательство=РАН|год=2007|выпуск=7|страницы=31..45}}
* {{Китап|автор=Говоров С. С.|часть=1|заглавие=Грозненский альпинизм советского периода|ссылка=http://www.igrotech.ru/Govorov1.pdf|издание=|место=Москва|издательство=|год=2017|страницы=|страниц=169}}
* {{Китап|автор=Говоров С. С.|часть=2|заглавие=Грозненский альпинизм советского периода|ссылка=http://www.igrotech.ru#index-govorov|издание=|место=Москва|издательство=|год=2017|страницы=|страниц=190}}
* {{Мәҡәлә|автор=Атаев З. В.|заглавие=Орографические особенности высокогорий Восточного Кавказа|ссылка=https://moluch.ru/archive/40/4692/|издание=Институт физики Земли им. О. Ю.Шмидта РАН|место=Москва|издательство=РАН|год=2012|выпуск=5|страницы=132—136}}
* {{Мәҡәлә|автор=Атаев З. В., Братков В. В.|заглавие=Горные ландшафты Северного Кавказа|ссылка=http://www.geo-vestnik.psu.ru/files/vest/404_Ataev_Bratkov.pdf|издание=Институт физики Земли им. О. Ю.Шмидта РАН|место=Москва|издательство=РАН|год=2013|выпуск=3|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160417164848/http://www.geo-vestnik.psu.ru/files/vest/404_Ataev_Bratkov.pdf|archivedate=2016-04-17}}
* {{Китап|автор=Твердый А. В.|часть=1, 2|заглавие=Топонимический словарь Северного Кавказа|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/Твёрдый,_Александр_Васильевич|издание=|место=Краснодар|издательство=Краснодарское книжное издательство|год=2006|страницы=|страниц=190}}
* {{Китап|автор=Панов В. Д.|часть=|заглавие=Эволюция современного оледенения Кавказа|ссылка=|издание=|место=СПб.|издательство=Гидрометеоиздат|год=1993|страницы=|страниц=|isbn=5-286-00959-X}}
* {{Китап|заглавие=Карты [[История Генерального штаба России|Генерального штаба]] [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]] (система координат 1940 г., [[Балтийская система высот|БСВ]])|издание=Масштаб: в 1 см 2 км (1:200 000), в 1 см 1 км (1:100 000) и в 1 см 500 м (1:50 000); состояние местности на 1981-1988 гг|издательство=Изданы с оригинала ГУГК СССР|год=1979—1990|серия=&lt;small&gt;составлены по карте масштаба 1:50 000, созданной по материалам съёмки 1945-1960 гг. и исправлены по карте масштаба 1:50 000, обновлённой в 1975-1988 гг.&lt;/small&gt;|ref=Карты Генштаба СССР}}
* {{Китап|заглавие=Карты [[ФГУП]] «Государственного научно-внедренческого центра геоинформационных систем и технологий» («Госгисцентр»)|издание=Масштаб: в 1 см 2 км (1:200 000), в 1 см 1 км (1:100 000), в 1 см 500 м (1:50 000), в 1 см 250 м (1:25 000)|место=М.|год=2001|ref=Карты ФГУП «Госгисцентр»}}
{{Refend}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Кавказ]]
[[Категория:Кавказ тауҙары]]</text>
      <sha1>1nvlwsyi8kme49kd48olfnvo4lort1r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пазырыҡ мәҙәниәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201277</id>
    <revision>
      <id>1298987</id>
      <parentid>1298978</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T18:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1298987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27410" sha1="gmtkrc81fw64js8eugdz2o5ajcely2c" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=3 июнь 2026}}
{{Ук}}
'''Пазырыҡ мәҙәниәте''' — [[Скифо-сибирский мир|скиф-себер донъяһыны]]ң [[тимер быуат]] (б.э.т. VI—III бб.) [[археологик мәҙәниәт]]е. [[Таулы Алтай]]ҙың «боҙло» [[ҡурған ҡәберҙәре]]нән алынған һынырлыҡ органик материалдарҙан яһалған табылдыҡтарҙың ғәҙәттән тыш юғары сифатта һаҡланыуы менән билдәле. 1920-се йылдарҙа һәм һуңыраҡ пазырык ҡурғандарын ҡаҙғанда, пазырыҡтарҙы билдәләүсе мәғлүмәттәр массивы алына.

Пазырыҡ мәҙәниәте вәкилдәре хәҙерге [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең ([[Улаган яйлаһы]], [[Укок]]), [[Ҡаҙағстан]] һәм [[Монголия]]  йәнәшендәге территорияларҙа йәшәгән. [[Алтайский край|Алтай тау алды]]  итәгендәге Быстрян мәҙәниәте менән күрше булған. Ҡаҙағстан тарихнамәһендә шундай уҡ ҡомартҡылар ил тарихының [[берель этабы]] тип ҡарала.

== Асыу һәм тикшереү ==
Мәҙәниәт 1865 йылда Берель һәм Катандин ҡурғандарын ҡаҙғанда В.В. Радлов тарафынан асыла&lt;ref&gt;''Радлов В. В.'' Сибирские древности: Из путевых заметок по Сибири // Зап. Рус. археол. об-ва. Нов. сер. СПб., 1895. Т. 7, вып. 3/4&lt;/ref&gt;. Үҙенең атамаһын академик С.И. Руденко экспедицияһы 1929 йылда  [[Пазырыкские погребения|пазырык ҡәбилә аҡһөйәктәренең төрбәһен]] ҡаҙып сығарған [[Балыҡтыюл]] ауылы ([[Улаган районы]]) янындағы [[Оло Улаган]] йылғаһы үҙәненең Пазырыҡ тәбиғи ыҙанындағы һәйкәл исеменән алған.

Урындағы халыҡтың ҡапма-ҡаршылыҡлы мөнәсәбәтенә ҡарамаҫтан, СССР тарҡалғандан һуң да Таулы Алтай ҡурғандарын тикшереү туҡтамай. Ваҡыты-ваҡыты менән ғалимдар мумификацияланған кәүҙәләр ҙә таба. 1993 йылда журналистар тарафынан «Принцесса Укока» тип аталған мумия табылыуы киң мәғлүмәт сараларында ҙур ажиотаж тыуҙыра.

== Артефакттар һәм йәшәү рәүеше ==
{{See also|Пазырыкские курганы}}
[[Файл:Pazyryk carpet.jpg|слева|мини|Табылғандар араһында иң боронғо  өбөрө келәм — Пазырыҡ келәме (яҡынса б. э. т. V б.)]]
Халыҡтың төп шөғөлө күсмә малсылыҡ булған. Танылған кешеләрҙе ағас бураларҙа ерләгәндәр. Мумияларҙың сәсен тикшереү һөҙөмтәһендә Укок Пазырыҡ мәҙәниәте вәкилдәре рационында төп продукт балыҡ булыуын күрһәтә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kronk.spb.ru/library/molodin-etc-2012-1.htm |title=''Молодин В. И.'', ''Парцингер Г.'', ''Цэвээндорж Д.'' Замёрзшие погребальные комплексы пазырыкской культуры на южных склонах Сайлюгема (Монгольский Алтай). // М.: Триумф принт. 2012. 566 с. |access-date=2016-06-26 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928181606/http://kronk.spb.ru/library/molodin-etc-2012-1.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

«[[Вечная мерзлота|Боҙ линзаһына]]» эләккән пазырык ҡәберлектәре (моғайын, унда аңлы рәүештә урынлаштырылғандыр&lt;ref name=&quot;Mednikova&quot;&gt;[https://rodinaslonov.ru/tematicheskie-czikly/istoriya-rossii/rs-48-istoriya-tatuirovki/ Интервью] {{Wayback|url=https://rodinaslonov.ru/tematicheskie-czikly/istoriya-rossii/rs-48-istoriya-tatuirovki/ |date=20250612181740 }} с [[Медникова, Мария Борисовна|Марией Медниковой]]&lt;/ref&gt;) бик яҡшы һаҡланған, шул иҫәптән мумификацияланған кеше ҡалдыҡтары&lt;ref&gt;[http://hermitagemuseum.org/fcgi-bin/db2www/descrPage.mac/descrPage?selLang=Russian&amp;indexClass=ARCHEOLOGICAL_RU&amp;PID=1687%5E89%2C1684%5E4&amp;numView=1&amp;ID_NUM=9&amp;thumbFile=%2Ftmplobs%2FOBCL3I%24ZUUW_402VAC6.jpg&amp;embViewVer=last&amp;comeFrom=quick&amp;sorting=no&amp;thumbId=6&amp;numResults=137&amp;tmCond=%DF%D0%D7%EB%E0%EB%DA%E1%DA%D0%EF&amp;searchIndex=TAGFILRU&amp;author= Мумифицированный труп вождя с набедренной повязкой // Государственный Эрмитаж]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Ерләнгәндәрҙең тиреһенә «хайуан стилендә» ҡатмарлы [[татуировка]] төшөрөлгән. Мәҫәлән, йәш һунарсының һул яурынына Үрге Кальджин-2 ҡәберлегендә табылған «яурыны аша ырғытылған кеүек фантастик тояҡлы хайуан» сәнскеләп төшөрөөлгән&lt;ref name=&quot;Polosmak&quot;&gt;[[Полосьмак, Наталья Викторовна|Н. В. Полосьмак]]. [http://old.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2000/4/2000_044_095-102.pdf Татуировка у пазырыкцев] {{Wayback|url=http://old.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2000/4/2000_044_095-102.pdf |date=20201029233247 }}&lt;/ref&gt;. «Укок принцессаһы»ның һул ҡулында яурынынан ҡул суғына тиклем гриф суҡышлы һәм кәзә мөгөҙлө болан һүрәте үтә ([[грифон]])&lt;ref name=&quot;Polosmak&quot;/&gt;.  Һүрәттәр һанына ҡарағанда, бөркөт башлы грифон образы Пазырыҡ мифологияһында үҙәк урынды биләй&lt;ref&gt;''[[Полосьмак, Наталья Викторовна|Полосьмак Н. В.]], [[Деревянко, Анатолий Пантелеевич|Деревянко А. П.]]'' [http://kronk.spb.ru/library/polosmak-nv-1994.htm Стерегущие золото грифы (Ак-алахинские курганы)] {{Wayback|url=http://kronk.spb.ru/library/polosmak-nv-1994.htm|date=20150328091710}}. — Новосибирск: ВО «Наука», 1994. — 124 с., ил. ISBN 5-02-030738-6&lt;/ref&gt;.

Климат үҙенсәлектәре арҡаһында айырым ҡурғандарҙа башҡа органик туҡымалар ҙа һаҡланған. Руденко экспедицияһы тикшерелгән ҡурғандарҙа өс метр бейеклектәге ерләү арбаһы[https://web.archive.org/web/20000106182748/http://www.hermitagemuseum.org/html_En/03/hm3_2_7e.html погребальная повозка высотой в три метра], хайуандар һәм ҡоштарҙың күп һанлы реалистик фигуралары (шул иҫәптән [[кейеҙ]]ҙән), туҡыма өлгөләре, шул иҫәптән донъялағы иң боронғо өбөрө келәм кеүек уникаль әйберҙәр таба. Руденков экспедициялары табылдыҡтары, уларҙың күбеһе б.э.т. V быуатҡа ҡарай, [[Дәүләт Эрмитажы]]нда экспонат итеп ҡуйылған.

Пазырыҡ юғары ҡатлам кешеләре ирҙәр өсөн дә, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн дә бер өлгө буйынса тегелгән ебәк күлдәктәр кейгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор = Полосьмак Н. В.|заглавие = Всадники Укока|ответственный = Бонгард-Левин Г. М.|издание = |место = Новосибирск|издательство = ИНФОЛИО-пресс|год = 2001|страницы = 127—132|страниц = 336|isbn = 5-89590-037-2}}&lt;/ref&gt;, ә йәмғиәттең ябай ағзалары ерләнгән урындарҙа күлдәктәр табылмаған. Ир-ат кейеме элементы — ыштан, ә ҡатын-ҡыҙҙар өс төҫлө итәк кейгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Пазырыҡ ҡатын-ҡыҙҙары һәм ир-егеттәре гардеробының дөйөм детале һыбай йөрөү өсөн уңайлы булған кейеҙ ойоҡбаш була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Пазырыҡтар шулай уҡ, йыш ҡына эсе лә, тышы ла тиренән эшләнгән тун кейгән. Бындай тундар кейеҙ аппликациялы биҙәүестәр менән биҙәлгән, шулай уҡ зәңгәр төҫкә буялған ҡиммәтле тиреләр менән биҙәлгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[Файл:Admixture_analysis_of_ancient_steppe_populations.png|мини| Евразия далаһының (Уралдан Алтайға тиклем) боронғо дала күсмә халыҡтары, шул иҫәптән пазырыҡ мәҙәниәте вәкилдәре өсөн, ADMIXTURE анализы һөҙөмтәләренең ябайлаштырылған схемаһы. Зәңгәр төҫ менән төньяҡ-азия нганасан компоненты ([[самодийҙар]]), зәңгәр төҫ менән — көнсығыш европа һунарсы-йыйыусылары, һары төҫ менән — көнсығыш азия компоненты, йәшел төҫ менән — Кавказ һунарсы-йыйыусылары (һөҙөмтәләрҙең тулы версияһын ҡарағыҙ&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5337992/|автор=Martina Unterländer, Friso Palstra, Iosif Lazaridis, Aleksandr Pilipenko, Zuzana Hofmanová, Melanie Groß, Christian Sell, Jens Blöcher, Karola Kirsanow, Nadin Rohland, Benjamin Rieger, Elke Kaiser, Wolfram Schier, Dimitri Pozdniakov, Aleksandr Khokhlov, Myriam Georges, Sandra Wilde, Adam Powell, Evelyne Heyer, Mathias Currat, David Reich, Zainolla Samashev, Hermann Parzinger, Vyacheslav I. Molodin, Joachim Burger|заглавие=Ancestry and demography and descendants of Iron Age nomads of the Eurasian Steppe|год=2017-03-03|издание=Nature Communications|том=8|страницы=14615|issn=2041-1723|doi=10.1038/ncomms14615|archive-date=2020-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702153957/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5337992/}}&lt;/ref&gt; — К-ның ата-баба популяциялары һаны 2-нән 15-кә тиклем төрлөләнә]])

== Сығышы һәм башҡа мәҙәниәттәр менән туғандаш булыуы ==
Предположительно, пазырыкская культура — продукт развития [[Афанасьевская культура|афанасьевской культуры]]&lt;ref&gt;[http://www.barnaul-altai.ru/info/barnaul/altai/arh.php Археология Алтайского края] {{Wayback|url=http://www.barnaul-altai.ru/info/barnaul/altai/arh.php |date=20210713111600 }}.&lt;/ref&gt;. В антропологическом составе населения пазырыкской культуры выявляются три базовых компонента (долихокранный европеоидный с высоким и широким лицом, брахикранный монголоидный с невысоким лицом и мезодолихокранный монголоидный с высоким лицом)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2004/12/05.html |title=Тур С. С., Рыкун М. П. Краниологические материалы пазырыкской культуры из могильников в урочище Кызыл-Джар |access-date=2008-02-11 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928180414/http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2004/12/05.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Вместе с родственными племенами [[Тагарская культура|тагарской культуры]] подверглись атакам прото-[[хунну]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tower.ict.nsc.ru/win/sbras/rep/m2003/docl_dobr-2003.html |title=Доклад председателя Отделения академика Добрецова Н. Л. |access-date=2008-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090423065701/http://tower.ict.nsc.ru/win/sbras/rep/m2003/docl_dobr-2003.html |archive-date=2009-04-23 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Автохтонность данной культуры для Горного Алтая вызывает споры. Часть учёных видит в пазырыкцах пришлое население, не приспособленное к суровому климату высокогорий&lt;ref&gt;{{cite web|author= А. Ю. Летягин, Н. В. Полосьмак, А. А. Савелов, М. А. Королев, Е. А. Летягина|url= https://scfh.ru/news/mumiya-prodolzhaet-otkryvat-tayny/|title= Мумия продолжает открывать тайны|lang= ru|website= https://scfh.ru|publisher= |date= 2017-01-24|access-date= 2020-11-15|archive-date= 2021-09-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20210928180826/https://scfh.ru/news/mumiya-prodolzhaet-otkryvat-tayny/|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. С другой стороны, [[Могильников, Владислав Александрович|В. А. Могильников]] предполагал, что пазырыкская культура представляла собой результат взаимодействия местного населения куртуского этапа [[майэмирская культура|майэмирской общности]] южных, юго-западных и частично центральных районов Алтая и племён, пришедших из степей Казахстана&lt;ref&gt;[[Тишкин, Алексей Алексеевич|Тишкин А. А.]] «[http://archaeology.asu.ru/portal/Культура:Бийкенская_культура БИЙКЕНСКАЯ АРХЕОЛОГИЧЕСКАЯ КУЛЬТУРА] {{Wayback|url=http://archaeology.asu.ru/portal/Культура:Бийкенская_культура |date=20210928180631 }}» // Материалы Международного симпозиума «Terra Scythica». — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2011. — С. 272—290&lt;/ref&gt;.

По данным 1980-х годов, этнически «ирано-[[Самодийцы|самодийская]]» пазырыкская культура появилась в результате тесного контакта самодийской [[Каракольская культура|каракольской культуры]] с [[Бегазы-Дандыбаевская культура|бегазы-дандыбаевской]] или близкой ей культурой. Далее сосуществовала с [[Скифы|раннескифской]] усть-куюмской группой&lt;ref&gt;''Степанова Н. Ф.'' Куюмский тип памятников VIII—VI вв. до н. э. // Скифская эпоха Алтая: Тез. докл. к конф. Барнаул, 1986. С. 79-81.&lt;/ref&gt;, а затем с кара-кобинской культурой. Под натиском [[хунну|хунну/гуннов]], двигавшихся из Центральной Азии на север, в конце III — начале II века до н. э. часть пазырыкцев была вынуждена мигрировать с территории Горного Алтая на север через зоны обитания самодийского населения большереченцев и кижировцев&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sbras.ru/win/sbras/rep/rep2002/t1-2/81/81.htm |title=''Молодин В. И.'', ''Ромащенко А. Г.'' Население Горного Алтая в эпоху раннего железного века как этнокультурный феномен. Происхождение, генезис и исторические судьбы (по данным археологии, антропологии, генетики) |access-date=2016-06-26 |archive-date=2016-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811193354/http://www.sbras.ru/win/sbras/rep/rep2002/t1-2/81/81.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Палеогенетика ===
Представители пазырыкцев из Монголии и Республики Алтай оказались обладателями митохондриальных гаплогрупп [[Гаплогруппа A (мтДНК)|A, A4]], [[Гаплогруппа C (мтДНК)|C]], [[Гаплогруппа F2a (мтДНК)|F2a]], [[Гаплогруппа G2 (мтДНК)|G2]], [[Гаплогруппа HV (мтДНК)|HV2, HV6]], [[Гаплогруппа J (мтДНК)|J]], [[Гаплогруппа K (мтДНК)|K]], [[Гаплогруппа T1 (мтДНК)|T1]], [[Гаплогруппа U5 (мтДНК)|U5, U5a1]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://suyun.info/index.php?p=ancientdna |title=Mitochondrial and Y-chromosome haplogroups extracted from historic and prehistoric human remains in Europe and related remains in Asia, arranged chronologically |access-date=2015-03-11 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928181922/http://suyun.info/index.php?p=ancientdna |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.archaeology.nsc.ru/journarticleru/62/940 |title=''А. С. Пилипенко'', ''Р. О. Трапезов'', ''Н. В. Полосьмак''. Молекулярно-генетический анализ останков людей из погребения 1 кургана 1 могильника Ак-Алаха-3, 2015 |access-date=2015-11-28 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405212054/http://www.archaeology.nsc.ru/journarticleru/62/940 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

У населения пазырыкской культуры обнаружены филогенетически и филогеографически контрастные кластеры Y-хромосомы (N1b, Q, R1a, J2a)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.rscf.ru/prjcard_int?17-78-20193 |title=Роль миграционных процессов эпохи бронзы и железного века в генетической истории популяций Южной Сибири по данным палеогенетики |access-date=2023-03-18 |archive-date=2023-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318192229/https://www.rscf.ru/prjcard_int?17-78-20193 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ricaut в 2004 и Keyser в 2009 годах провели анализ Y-ДНК останков мужчины из захоронения на Алтае (Sebÿstei Valley [SEB 96K2]). По признакам материальной культуры археологи уверенно отнесли это захоронение к Пазырыкской культуре&lt;ref&gt;Каммарт Л., Хюле В. В., Буржуа И., Миккельсен Я. Х. Два сезона комплексных бельгийско-российских исследований в долине Себыстея (Кош-Агачский район, Горный Алтай). Предварительные результаты // Сибирь в панораме тысячелетий: материалы международного симпозиума: В 2 т. — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 1998. — Т. 1. — С. 229—239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.academia.edu/12132939/Кубарев_Шульга_2007._Pasyryk_culture_Пазырыкская_культура_курганы_Чуи_и_Урсула_2007 |title=Кубарев, Шульга 2007. Pasyryk culture // &quot;Пазырыкская культура (курганы Чуи и Урсула), 2007 |access-date=2017-01-17 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928185419/https://www.academia.edu/12132939/Кубарев_Шульга_2007._Pasyryk_culture_Пазырыкская_культура_курганы_Чуи_и_Урсула_2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Захоронение датировано 450 г. до н. э. Палеогенетическое исследование обнаружило у пазырыкцев носителей гаплогруппы [[R1a-М198]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://s9.postimg.org/z6zj778wv/Pazyryk_samples.png |title=Пазырыкские палео-ДНК по данным Ricaut (2004), Keyser (2009) |access-date=2017-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118043647/http://s9.postimg.org/z6zj778wv/Pazyryk_samples.png |archive-date=2017-01-18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ancestraljourneys.org/ironagedna.shtml |title=Общая база данных палео-ДНК из Европедии |access-date=2017-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321160205/http://www.ancestraljourneys.org/ironagedna.shtml |archive-date=2015-03-21 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Позднее также исследование двух представителей пазырыкской культуры из могильника знатных воинов Ак-Алаха-1 в Горном Алтае показало их принадлежность по маркерам к [[Гаплогруппа N1a2b (Y-ДНК)|Y-хромосомной гаплогруппе N-P43]] (снипы не делались) и [[Гаплогруппа C (мтДНК)|митохондриальной гаплогруппе C]]&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Pilipenko A. S., Trapezov R. O., Polosmak N. V.|заглавие=A PALEOGENETIC STUDY OF PAZYRYK PEOPLE BURIED AT AK-ALAKHA-1, THE ALTAI MOUNTAINS in Russian|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/301548191_Pilipenko_2015_A_PALEOGENETIC_STUDY_OF_PAZYRYK_PEOPLE_BURIED_AT_AK-ALAKHA-1_THE_ALTAI_MOUNTAINS_in_russian|год=2015-12-21|издание=|archive-date=2021-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916122719/https://www.researchgate.net/publication/301548191_Pilipenko_2015_A_PALEOGENETIC_STUDY_OF_PAZYRYK_PEOPLE_BURIED_AT_AK-ALAKHA-1_THE_ALTAI_MOUNTAINS_in_russian}}&lt;/ref&gt;.

=== Антропология ===
По данным Светланы Тур (2003), типичный для пазырыкцев краниологический комплекс признаков имеет определённое сходство с современной [[Южносибирская раса|южно-сибирской расой]], но является более европеоидным&lt;ref name=&quot;Tur&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/14.html|title=Современные потомки носителей пазырыкской культуры|author=Тур С.С.|website=Древности Алтая|date=2003|access-date=2022-01-27|archive-date=2022-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127123739/https://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/14.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Черепная коробка пазырыкцев имела средние размеры и умеренно округлую форму (мезобрахикранную), а лицо отличалось высокими и широкими скулами, средней уплощённостью и слегка выступающим носом. Этот антропологический тип сформировался на Алтае ещё в бронзовом веке в результате смешения двух исходных групп. Первая — долихокранные европеоиды с высоким и широким лицом, вторая — брахикранные популяции с монголоидными чертами и более низким лицевым отделом. В разных районах пазырыкского ареала пропорции этих компонентов различались: на юго-западе и в центре Алтая преобладал европеоидный тип, тогда как на севере усиливались монголоидные черты.

По мнению С. С. Тур, наиболее близки к пазырыкцам по своему облику современные [[телеуты]] и [[Барабинцы|барабинские татары]], в меньшей степени — [[Алтайцы|северные алтайцы]] и [[Шорцы|горные шорцы]]&lt;ref name=&quot;Tur&quot;/&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Аржан]]
* [[Тарим мумиялары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://art-talk.ru/topic/203/ Культура алтайских скифов. Пазырыкская культура]
* [http://www.inauka.ru/analysis/article65347/print.html Тайны «царских» пазырыкских курганов]
* [http://www.lenta.ru/articles/2010/02/03/ukoka/ Битва за Укок]
* [http://elementy.ru/news?newsid=431934 Запад и Восток сошлись на Алтае в бронзовом веке] ''[[Элементы.ру]]'', 16 ноября 2012
* [https://sib-guide.ru/siberia/ar/71 Sib-Guide: История древних народов: пазырыкцы]

[[Категория:Пазырыҡ мәҙәниәте|*]]
[[Категория:Тимер быуат Азияһы]]
[[Категория:Ҡаҙағстандың археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Монголияның археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Рәсәфйҙең  археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Скиф-себер донъяһы]]</text>
      <sha1>gmtkrc81fw64js8eugdz2o5ajcely2c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1298988</id>
      <parentid>1298987</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T18:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1298988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27362" sha1="boe4mo1ook7913mx9v6s7rez6geqdph" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Пазырыҡ мәҙәниәте''' — [[Скифо-сибирский мир|скиф-себер донъяһыны]]ң [[тимер быуат]] (б.э.т. VI—III бб.) [[археологик мәҙәниәт]]е. [[Таулы Алтай]]ҙың «боҙло» [[ҡурған ҡәберҙәре]]нән алынған һынырлыҡ органик материалдарҙан яһалған табылдыҡтарҙың ғәҙәттән тыш юғары сифатта һаҡланыуы менән билдәле. 1920-се йылдарҙа һәм һуңыраҡ пазырык ҡурғандарын ҡаҙғанда, пазырыҡтарҙы билдәләүсе мәғлүмәттәр массивы алына.

Пазырыҡ мәҙәниәте вәкилдәре хәҙерге [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең ([[Улаган яйлаһы]], [[Укок]]), [[Ҡаҙағстан]] һәм [[Монголия]] йәнәшендәге территорияларҙа йәшәгән. [[Алтайский край|Алтай тау алды]] итәгендәге Быстрян мәҙәниәте менән күрше булған. Ҡаҙағстан тарихнамәһендә шундай уҡ ҡомартҡылар ил тарихының [[берель этабы]] тип ҡарала.

== Асыу һәм тикшереү ==
Мәҙәниәт 1865 йылда Берель һәм Катандин ҡурғандарын ҡаҙғанда В. В. Радлов тарафынан асыла&lt;ref&gt;''Радлов В. В.'' Сибирские древности: Из путевых заметок по Сибири // Зап. Рус. археол. об-ва. Нов. сер. СПб., 1895. Т. 7, вып. 3/4&lt;/ref&gt;. Үҙенең атамаһын академик С. И. Руденко экспедицияһы 1929 йылда [[Пазырыкские погребения|пазырык ҡәбилә аҡһөйәктәренең төрбәһен]] ҡаҙып сығарған [[Балыҡтыюл]] ауылы ([[Улаган районы]]) янындағы [[Оло Улаган]] йылғаһы үҙәненең Пазырыҡ тәбиғи ыҙанындағы һәйкәл исеменән алған.

Урындағы халыҡтың ҡапма-ҡаршылыҡлы мөнәсәбәтенә ҡарамаҫтан, СССР тарҡалғандан һуң да Таулы Алтай ҡурғандарын тикшереү туҡтамай. Ваҡыты-ваҡыты менән ғалимдар мумификацияланған кәүҙәләр ҙә таба. 1993 йылда журналистар тарафынан «Принцесса Укока» тип аталған мумия табылыуы киң мәғлүмәт сараларында ҙур ажиотаж тыуҙыра.

== Артефакттар һәм йәшәү рәүеше ==
{{See also|Пазырыкские курганы}}
[[Файл:Pazyryk carpet.jpg|слева|мини|Табылғандар араһында иң боронғо өбөрө келәм — Пазырыҡ келәме (яҡынса б. э. т. V б.)]]
Халыҡтың төп шөғөлө күсмә малсылыҡ булған. Танылған кешеләрҙе ағас бураларҙа ерләгәндәр. Мумияларҙың сәсен тикшереү һөҙөмтәһендә Укок Пазырыҡ мәҙәниәте вәкилдәре рационында төп продукт балыҡ булыуын күрһәтә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kronk.spb.ru/library/molodin-etc-2012-1.htm |title=''Молодин В. И.'', ''Парцингер Г.'', ''Цэвээндорж Д.'' Замёрзшие погребальные комплексы пазырыкской культуры на южных склонах Сайлюгема (Монгольский Алтай). // М.: Триумф принт. 2012. 566 с. |access-date=2016-06-26 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928181606/http://kronk.spb.ru/library/molodin-etc-2012-1.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

«[[Вечная мерзлота|Боҙ линзаһына]]» эләккән пазырык ҡәберлектәре (моғайын, унда аңлы рәүештә урынлаштырылғандыр&lt;ref name=&quot;Mednikova&quot;&gt;[https://rodinaslonov.ru/tematicheskie-czikly/istoriya-rossii/rs-48-istoriya-tatuirovki/ Интервью] {{Wayback|url=https://rodinaslonov.ru/tematicheskie-czikly/istoriya-rossii/rs-48-istoriya-tatuirovki/ |date=20250612181740 }} с [[Медникова, Мария Борисовна|Марией Медниковой]]&lt;/ref&gt;) бик яҡшы һаҡланған, шул иҫәптән мумификацияланған кеше ҡалдыҡтары&lt;ref&gt;[http://hermitagemuseum.org/fcgi-bin/db2www/descrPage.mac/descrPage?selLang=Russian&amp;indexClass=ARCHEOLOGICAL_RU&amp;PID=1687%5E89%2C1684%5E4&amp;numView=1&amp;ID_NUM=9&amp;thumbFile=%2Ftmplobs%2FOBCL3I%24ZUUW_402VAC6.jpg&amp;embViewVer=last&amp;comeFrom=quick&amp;sorting=no&amp;thumbId=6&amp;numResults=137&amp;tmCond=%DF%D0%D7%EB%E0%EB%DA%E1%DA%D0%EF&amp;searchIndex=TAGFILRU&amp;author= Мумифицированный труп вождя с набедренной повязкой // Государственный Эрмитаж]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Ерләнгәндәрҙең тиреһенә «хайуан стилендә» ҡатмарлы [[татуировка]] төшөрөлгән. Мәҫәлән, йәш һунарсының һул яурынына Үрге Кальджин-2 ҡәберлегендә табылған «яурыны аша ырғытылған кеүек фантастик тояҡлы хайуан» сәнскеләп төшөрөөлгән&lt;ref name=&quot;Polosmak&quot;&gt;[[Полосьмак, Наталья Викторовна|Н. В. Полосьмак]]. [http://old.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2000/4/2000_044_095-102.pdf Татуировка у пазырыкцев] {{Wayback|url=http://old.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2000/4/2000_044_095-102.pdf |date=20201029233247 }}&lt;/ref&gt;. &quot;Укок принцессаһы&quot;ның һул ҡулында яурынынан ҡул суғына тиклем гриф суҡышлы һәм кәзә мөгөҙлө болан һүрәте үтә ([[грифон]])&lt;ref name=&quot;Polosmak&quot;/&gt;. Һүрәттәр һанына ҡарағанда, бөркөт башлы грифон образы Пазырыҡ мифологияһында үҙәк урынды биләй&lt;ref&gt;''[[Полосьмак, Наталья Викторовна|Полосьмак Н. В.]], [[Деревянко, Анатолий Пантелеевич|Деревянко А. П.]]'' [http://kronk.spb.ru/library/polosmak-nv-1994.htm Стерегущие золото грифы (Ак-алахинские курганы)] {{Wayback|url=http://kronk.spb.ru/library/polosmak-nv-1994.htm|date=20150328091710}}. — Новосибирск: ВО «Наука», 1994. — 124 с., ил. ISBN 5-02-030738-6&lt;/ref&gt;.

Климат үҙенсәлектәре арҡаһында айырым ҡурғандарҙа башҡа органик туҡымалар ҙа һаҡланған. Руденко экспедицияһы тикшерелгән ҡурғандарҙа өс метр бейеклектәге ерләү арбаһы[https://web.archive.org/web/20000106182748/http://www.hermitagemuseum.org/html_En/03/hm3_2_7e.html погребальная повозка высотой в три метра], хайуандар һәм ҡоштарҙың күп һанлы реалистик фигуралары (шул иҫәптән [[кейеҙ]]ҙән), туҡыма өлгөләре, шул иҫәптән донъялағы иң боронғо өбөрө келәм кеүек уникаль әйберҙәр таба. Руденков экспедициялары табылдыҡтары, уларҙың күбеһе б.э.т. V быуатҡа ҡарай, [[Дәүләт Эрмитажы]]нда экспонат итеп ҡуйылған.

Пазырыҡ юғары ҡатлам кешеләре ирҙәр өсөн дә, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн дә бер өлгө буйынса тегелгән ебәк күлдәктәр кейгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор = Полосьмак Н. В.|заглавие = Всадники Укока|ответственный = Бонгард-Левин Г. М.|издание = |место = Новосибирск|издательство = ИНФОЛИО-пресс|год = 2001|страницы = 127—132|страниц = 336|isbn = 5-89590-037-2}}&lt;/ref&gt;, ә йәмғиәттең ябай ағзалары ерләнгән урындарҙа күлдәктәр табылмаған. Ир-ат кейеме элементы — ыштан, ә ҡатын-ҡыҙҙар өс төҫлө итәк кейгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Пазырыҡ ҡатын-ҡыҙҙары һәм ир-егеттәре гардеробының дөйөм детале һыбай йөрөү өсөн уңайлы булған кейеҙ ойоҡбаш була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Пазырыҡтар шулай уҡ, йыш ҡына эсе лә, тышы ла тиренән эшләнгән тун кейгән. Бындай тундар кейеҙ аппликациялы биҙәүестәр менән биҙәлгән, шулай уҡ зәңгәр төҫкә буялған ҡиммәтле тиреләр менән биҙәлгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[Файл:Admixture_analysis_of_ancient_steppe_populations.png|мини| Евразия далаһының (Уралдан Алтайға тиклем) боронғо дала күсмә халыҡтары, шул иҫәптән пазырыҡ мәҙәниәте вәкилдәре өсөн, ADMIXTURE анализы һөҙөмтәләренең ябайлаштырылған схемаһы. Зәңгәр төҫ менән төньяҡ-азия нганасан компоненты ([[самодийҙар]]), зәңгәр төҫ менән — көнсығыш европа һунарсы-йыйыусылары, һары төҫ менән — көнсығыш азия компоненты, йәшел төҫ менән — Кавказ һунарсы-йыйыусылары (һөҙөмтәләрҙең тулы версияһын ҡарағыҙ&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5337992/|автор=Martina Unterländer, Friso Palstra, Iosif Lazaridis, Aleksandr Pilipenko, Zuzana Hofmanová, Melanie Groß, Christian Sell, Jens Blöcher, Karola Kirsanow, Nadin Rohland, Benjamin Rieger, Elke Kaiser, Wolfram Schier, Dimitri Pozdniakov, Aleksandr Khokhlov, Myriam Georges, Sandra Wilde, Adam Powell, Evelyne Heyer, Mathias Currat, David Reich, Zainolla Samashev, Hermann Parzinger, Vyacheslav I. Molodin, Joachim Burger|заглавие=Ancestry and demography and descendants of Iron Age nomads of the Eurasian Steppe|год=2017-03-03|издание=Nature Communications|том=8|страницы=14615|issn=2041-1723|doi=10.1038/ncomms14615|archive-date=2020-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702153957/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5337992/}}&lt;/ref&gt; — К-ның ата-баба популяциялары һаны 2-нән 15-кә тиклем төрлөләнә]].

== Сығышы һәм башҡа мәҙәниәттәр менән туғандаш булыуы ==
Предположительно, пазырыкская культура — продукт развития [[Афанасьевская культура|афанасьевской культуры]]&lt;ref&gt;[http://www.barnaul-altai.ru/info/barnaul/altai/arh.php Археология Алтайского края] {{Wayback|url=http://www.barnaul-altai.ru/info/barnaul/altai/arh.php |date=20210713111600 }}.&lt;/ref&gt;. В антропологическом составе населения пазырыкской культуры выявляются три базовых компонента (долихокранный европеоидный с высоким и широким лицом, брахикранный монголоидный с невысоким лицом и мезодолихокранный монголоидный с высоким лицом)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2004/12/05.html |title=Тур С. С., Рыкун М. П. Краниологические материалы пазырыкской культуры из могильников в урочище Кызыл-Джар |access-date=2008-02-11 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928180414/http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2004/12/05.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Вместе с родственными племенами [[Тагарская культура|тагарской культуры]] подверглись атакам прото-[[хунну]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tower.ict.nsc.ru/win/sbras/rep/m2003/docl_dobr-2003.html |title=Доклад председателя Отделения академика Добрецова Н. Л. |access-date=2008-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090423065701/http://tower.ict.nsc.ru/win/sbras/rep/m2003/docl_dobr-2003.html |archive-date=2009-04-23 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Автохтонность данной культуры для Горного Алтая вызывает споры. Часть учёных видит в пазырыкцах пришлое население, не приспособленное к суровому климату высокогорий&lt;ref&gt;{{cite web|author= А. Ю. Летягин, Н. В. Полосьмак, А. А. Савелов, М. А. Королев, Е. А. Летягина|url= https://scfh.ru/news/mumiya-prodolzhaet-otkryvat-tayny/|title= Мумия продолжает открывать тайны|lang= ru|website= https://scfh.ru|publisher= |date= 2017-01-24|access-date= 2020-11-15|archive-date= 2021-09-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20210928180826/https://scfh.ru/news/mumiya-prodolzhaet-otkryvat-tayny/|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. С другой стороны, [[Могильников, Владислав Александрович|В. А. Могильников]] предполагал, что пазырыкская культура представляла собой результат взаимодействия местного населения куртуского этапа [[майэмирская культура|майэмирской общности]] южных, юго-западных и частично центральных районов Алтая и племён, пришедших из степей Казахстана&lt;ref&gt;[[Тишкин, Алексей Алексеевич|Тишкин А. А.]] «[http://archaeology.asu.ru/portal/Культура:Бийкенская_культура БИЙКЕНСКАЯ АРХЕОЛОГИЧЕСКАЯ КУЛЬТУРА] {{Wayback|url=http://archaeology.asu.ru/portal/Культура:Бийкенская_культура |date=20210928180631 }}» // Материалы Международного симпозиума «Terra Scythica». — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2011. — С. 272—290&lt;/ref&gt;.

По данным 1980-х годов, этнически «ирано-[[Самодийцы|самодийская]]» пазырыкская культура появилась в результате тесного контакта самодийской [[Каракольская культура|каракольской культуры]] с [[Бегазы-Дандыбаевская культура|бегазы-дандыбаевской]] или близкой ей культурой. Далее сосуществовала с [[Скифы|раннескифской]] усть-куюмской группой&lt;ref&gt;''Степанова Н. Ф.'' Куюмский тип памятников VIII—VI вв. до н. э. // Скифская эпоха Алтая: Тез. докл. к конф. Барнаул, 1986. С. 79-81.&lt;/ref&gt;, а затем с кара-кобинской культурой. Под натиском [[хунну|хунну/гуннов]], двигавшихся из Центральной Азии на север, в конце III — начале II века до н. э. часть пазырыкцев была вынуждена мигрировать с территории Горного Алтая на север через зоны обитания самодийского населения большереченцев и кижировцев&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sbras.ru/win/sbras/rep/rep2002/t1-2/81/81.htm |title=''Молодин В. И.'', ''Ромащенко А. Г.'' Население Горного Алтая в эпоху раннего железного века как этнокультурный феномен. Происхождение, генезис и исторические судьбы (по данным археологии, антропологии, генетики) |access-date=2016-06-26 |archive-date=2016-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811193354/http://www.sbras.ru/win/sbras/rep/rep2002/t1-2/81/81.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Палеогенетика ===
Представители пазырыкцев из Монголии и Республики Алтай оказались обладателями митохондриальных гаплогрупп [[Гаплогруппа A (мтДНК)|A, A4]], [[Гаплогруппа C (мтДНК)|C]], [[Гаплогруппа F2a (мтДНК)|F2a]], [[Гаплогруппа G2 (мтДНК)|G2]], [[Гаплогруппа HV (мтДНК)|HV2, HV6]], [[Гаплогруппа J (мтДНК)|J]], [[Гаплогруппа K (мтДНК)|K]], [[Гаплогруппа T1 (мтДНК)|T1]], [[Гаплогруппа U5 (мтДНК)|U5, U5a1]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://suyun.info/index.php?p=ancientdna |title=Mitochondrial and Y-chromosome haplogroups extracted from historic and prehistoric human remains in Europe and related remains in Asia, arranged chronologically |access-date=2015-03-11 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928181922/http://suyun.info/index.php?p=ancientdna |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.archaeology.nsc.ru/journarticleru/62/940 |title=''А. С. Пилипенко'', ''Р. О. Трапезов'', ''Н. В. Полосьмак''. Молекулярно-генетический анализ останков людей из погребения 1 кургана 1 могильника Ак-Алаха-3, 2015 |access-date=2015-11-28 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405212054/http://www.archaeology.nsc.ru/journarticleru/62/940 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

У населения пазырыкской культуры обнаружены филогенетически и филогеографически контрастные кластеры Y-хромосомы (N1b, Q, R1a, J2a)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.rscf.ru/prjcard_int?17-78-20193 |title=Роль миграционных процессов эпохи бронзы и железного века в генетической истории популяций Южной Сибири по данным палеогенетики |access-date=2023-03-18 |archive-date=2023-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318192229/https://www.rscf.ru/prjcard_int?17-78-20193 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ricaut в 2004 и Keyser в 2009 годах провели анализ Y-ДНК останков мужчины из захоронения на Алтае (Sebÿstei Valley [SEB 96K2]). По признакам материальной культуры археологи уверенно отнесли это захоронение к Пазырыкской культуре&lt;ref&gt;Каммарт Л., Хюле В. В., Буржуа И., Миккельсен Я. Х. Два сезона комплексных бельгийско-российских исследований в долине Себыстея (Кош-Агачский район, Горный Алтай). Предварительные результаты // Сибирь в панораме тысячелетий: материалы международного симпозиума: В 2 т. — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 1998. — Т. 1. — С. 229—239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.academia.edu/12132939/Кубарев_Шульга_2007._Pasyryk_culture_Пазырыкская_культура_курганы_Чуи_и_Урсула_2007 |title=Кубарев, Шульга 2007. Pasyryk culture // &quot;Пазырыкская культура (курганы Чуи и Урсула), 2007 |access-date=2017-01-17 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928185419/https://www.academia.edu/12132939/Кубарев_Шульга_2007._Pasyryk_culture_Пазырыкская_культура_курганы_Чуи_и_Урсула_2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Захоронение датировано 450 г. до н. э. Палеогенетическое исследование обнаружило у пазырыкцев носителей гаплогруппы [[R1a-М198]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://s9.postimg.org/z6zj778wv/Pazyryk_samples.png |title=Пазырыкские палео-ДНК по данным Ricaut (2004), Keyser (2009) |access-date=2017-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118043647/http://s9.postimg.org/z6zj778wv/Pazyryk_samples.png |archive-date=2017-01-18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ancestraljourneys.org/ironagedna.shtml |title=Общая база данных палео-ДНК из Европедии |access-date=2017-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321160205/http://www.ancestraljourneys.org/ironagedna.shtml |archive-date=2015-03-21 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Позднее также исследование двух представителей пазырыкской культуры из могильника знатных воинов Ак-Алаха-1 в Горном Алтае показало их принадлежность по маркерам к [[Гаплогруппа N1a2b (Y-ДНК)|Y-хромосомной гаплогруппе N-P43]] (снипы не делались) и [[Гаплогруппа C (мтДНК)|митохондриальной гаплогруппе C]]&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Pilipenko A. S., Trapezov R. O., Polosmak N. V.|заглавие=A PALEOGENETIC STUDY OF PAZYRYK PEOPLE BURIED AT AK-ALAKHA-1, THE ALTAI MOUNTAINS in Russian|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/301548191_Pilipenko_2015_A_PALEOGENETIC_STUDY_OF_PAZYRYK_PEOPLE_BURIED_AT_AK-ALAKHA-1_THE_ALTAI_MOUNTAINS_in_russian|год=2015-12-21|издание=|archive-date=2021-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916122719/https://www.researchgate.net/publication/301548191_Pilipenko_2015_A_PALEOGENETIC_STUDY_OF_PAZYRYK_PEOPLE_BURIED_AT_AK-ALAKHA-1_THE_ALTAI_MOUNTAINS_in_russian}}&lt;/ref&gt;.

=== Антропологияһы ===
По данным Светланы Тур (2003), типичный для пазырыкцев краниологический комплекс признаков имеет определённое сходство с современной [[Южносибирская раса|южно-сибирской расой]], но является более европеоидным&lt;ref name=&quot;Tur&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/14.html|title=Современные потомки носителей пазырыкской культуры|author=Тур С.С.|website=Древности Алтая|date=2003|access-date=2022-01-27|archive-date=2022-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127123739/https://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/14.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Черепная коробка пазырыкцев имела средние размеры и умеренно округлую форму (мезобрахикранную), а лицо отличалось высокими и широкими скулами, средней уплощённостью и слегка выступающим носом. Этот антропологический тип сформировался на Алтае ещё в бронзовом веке в результате смешения двух исходных групп. Первая — долихокранные европеоиды с высоким и широким лицом, вторая — брахикранные популяции с монголоидными чертами и более низким лицевым отделом. В разных районах пазырыкского ареала пропорции этих компонентов различались: на юго-западе и в центре Алтая преобладал европеоидный тип, тогда как на севере усиливались монголоидные черты.

По мнению С. С. Тур, наиболее близки к пазырыкцам по своему облику современные [[телеуты]] и [[Барабинцы|барабинские татары]], в меньшей степени — [[Алтайцы|северные алтайцы]] и [[Шорцы|горные шорцы]]&lt;ref name=&quot;Tur&quot;/&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Аржан]]
* [[Тарим мумиялары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://art-talk.ru/topic/203/ Культура алтайских скифов. Пазырыкская культура]
* [http://www.inauka.ru/analysis/article65347/print.html Тайны «царских» пазырыкских курганов]
* [http://www.lenta.ru/articles/2010/02/03/ukoka/ Битва за Укок]
* [http://elementy.ru/news?newsid=431934 Запад и Восток сошлись на Алтае в бронзовом веке] ''[[Элементы.ру]]'', 16 ноября 2012
* [https://sib-guide.ru/siberia/ar/71 Sib-Guide: История древних народов: пазырыкцы]

[[Категория:Пазырыҡ мәҙәниәте|*]]
[[Категория:Тимер быуат Азияһы]]
[[Категория:Ҡаҙағстандың археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Монголияның археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Рәсәфйҙең  археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Скиф-себер донъяһы]]</text>
      <sha1>boe4mo1ook7913mx9v6s7rez6geqdph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алипио Франкелино да Сильва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201279</id>
    <revision>
      <id>1298985</id>
      <timestamp>2026-06-04T12:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33186-66</username>
        <id>47987</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Алипио Франкелино да Сильва ( 15 август 1891 йыл — 3 февраль 2007 йыл ) — раҫланмаған бразилиялы суперйөҙ йәшлек кеше, 2006 йылдың 11 декабренән Элизабет Болдендың вафатынан һуң Ер йөҙөндәге иң оло кеше.  == Биографияһы == Алипио Франкелино да Сильва 1891 йылдың 15 авгусында П...</comment>
      <origin>1298985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5577" sha1="985mrw06mjx9w31m6r6pfjc30kxegtj" xml:space="preserve">Алипио Франкелино да Сильва ( 15 август 1891 йыл — 3 февраль 2007 йыл ) — раҫланмаған бразилиялы суперйөҙ йәшлек кеше, 2006 йылдың 11 декабренән Элизабет Болдендың вафатынан һуң Ер йөҙөндәге иң оло кеше.

== Биографияһы ==
Алипио Франкелино да Сильва 1891 йылдың 15 авгусында Порсиункула (Рио-де-Жанейро) муниципалитетында тыуған. Минас-Жерайс сиге янында һәм Томбос ҡалаһы янында Алипио ун дүрт йәшендә атаһы янында эшләй башлай, унан балта оҫтаһы һөнәрен үҙләштерә.

Йылдар дауамында ул районда хужалыҡ эштәренә махсуслашып, арба, үгеҙ арбаһы, һыу тәгәрмәстәре, кукуруз һәм маниока тирмәндәренән алып иҙәнгә, ишеккә, тәҙрәгә һәм ағас талап иткән башҡа әйберҙәргә тиклем эшләй.

== Карьера ==
Утыҙ биш йәшендә Рио-де-Жанейроға күсә, унда 1949 йылға тиклем урамдар һалыуҙа һәм башҡа эштәрҙә эшләй, һуңынан Аэронавтика инженерияһын үҫтереүҙең дирекцияһына (DIRENG) дәүләт хеҙмәткәре балта оҫтаһы булып эшкә урынлаша. Алипио әфәнде, даими бурыстарынан тыш, Итаколоми эшселәр ҡасабаһын һәм Галеан сығарылыш уҡыусылары ҡасабаһын төҙөү кеүек ҙур проекттарҙа ҡатнашыуын ғорурлыҡ менән иҫкә төшөрҙө, улар икеһе лә Илья-ду-Губернадор утрауында урынлашҡан, хәҙер Галеан аэронавтика префектураһына инә. 1964 йылда хаҡлы ялға сығып, ҡырҡ йыл тол ҡалғанын белдерә.

== Һуңғы тормош ==
Әүҙем булмауына ҡарамаҫтан, эшен дауам итә, тағы егерме йыл балта оҫтаһы, ташсылыҡ, сантехника эштәре менән шөғөлләнә, күршеләренә, дуҫтарына эшләгән &quot;ремонт&quot; эштәре тураһында әйтеп тораһы ла түгел. Мәҫәлән, торба шартлаһа, тәҙрә йәки ишек тығылһа, Алипио әфәнде һәр саҡ ярҙам итергә әҙер була.

Ниһайәт, эштән хаҡлы ялға сыҡҡас, туҡһан йәштән ашыу йәшендә, Алипио әфәнде йөрөү кеүек файҙалы ғәҙәт үҫтерә. Какуянан Галеанға тиклем, хатта унан да арыраҡ һуҙылған йөрөүҙәренең береһендә, 105 йәшендә, ғаиләһенә борсоулы шылтыратыу килә: машина бәрелгән һәм ғүмерендә тәүге тапҡыр ашығыс ярҙам бүлегендә була. Ғаиләһе, күршеләре, борсолоп, иң насар хәлде көткән. Ниһайәт, уны дауахана карауатында тапҡас, улар еңеләйҙе. Беҙҙең оло кешенең һаулығы бөтөнләй яҡшы, һынған, һыҙланған урындары юҡ, әммә уны бәргән һәм ярҙам иткән &quot;егет&quot; машинала ике баланы ташып барған, авариянан ныҡ нервылары ҡаҡшаған, йөрәк ауырыуы менән ауырыған пациент булараҡ, ауырып киткәнгә бик борсолдо.

Алипио күптән түгел катаракта арҡаһында йөрөй алмай, яйлап күреүҙе насарайта.

Хатта медицина өлкәһенең алдынғы булыуын иҫәпкә алып, мөмкинлеге лә бар ине, әммә бер ҡасан да күҙлек кеймәгәнгә, дауаханаға эләгеүҙе талап иткән һаулыҡ проблемалары булмағанлыҡтан, ул хәүефкә бирелмәҫкә ҡарар иткән, сөнки уға инде 100 йәш үткән.

Был&amp;amp;#8217;ы иғтибарға лайыҡ, ҡарамаҫтан, иң боронғо әүҙем булмаған хеҙмәткәрҙәренең береһе булып тора, PIPAR эш хаҡы исемлегенә индерелгән, Alipio, ғәҙәттәгесә, хоҡуҡи талаптарҙы үтәгән, уның эш хаҡы ойошмаһы менән йыллыҡ отчеттар бирергә.Үлем[https://web.archive.org/web/20110706162142/http://www.sdip.aer.mil.br/documentos/bip47.pdf#].

Алипио Франчелино да Сильва 2007 йылдың 3 февралендә 115 йәш тә 172 көндә вафат була[https://web.archive.org/web/20110706162243/http://www.sdip.aer.mil.br/documentos/bip57.pdf#]. 2006 йылдың 11 декабрендә Элизабет Болден вафат булғандан һуң ул иң оло кеше булып тора.</text>
      <sha1>985mrw06mjx9w31m6r6pfjc30kxegtj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-06-05</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201280</id>
    <revision>
      <id>1298986</id>
      <timestamp>2026-06-04T15:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: St. Bonifatius, Wiesbaden, Choir 20200613 6.jpg</comment>
      <origin>1298986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="lwshrlb25q104jbwwjigprri3qxxjsn" xml:space="preserve">St. Bonifatius, Wiesbaden, Choir 20200613 6.jpg</text>
      <sha1>lwshrlb25q104jbwwjigprri3qxxjsn</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>