Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Һеңрән (Илеш районы) 0 12095 1298997 1291780 2026-06-05T18:25:36Z Tegebot 7737 [[Special:Contributions/~2026-12303-56|~2026-12303-56]] эшләгән [[Special:Diff/1291780|1291780]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:~2026-12303-56|фекер алышыу]]) 1298997 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Һеңрән (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй|Һеңрән |статус = ауыл |башҡортса исеме = Һеңрән |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 21 | lat_sec = 51 |lon_deg = 53 | lon_min = 54 | lon_sec = 15 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Илеш районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 388 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452267 |почта индекстары = | коды = 34762 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80230844003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Һеңрән''' ({{lang-ru|Сынгряново}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 388 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452267, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80230844003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||1081||496||585||45,9||54,1 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||787||320||467||40,7||59,3 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||907||403||504||44,4||55,6 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||721||320||401||44,4||55,6 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||482||211||271||43,8||56,2 |- | 2002 йыл 9 октябрь||419||202||217||48,2||51,8 |- | 2010 йыл 14 октябрь||388||194||194||50,0||50,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Йәркәй]]): 30 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡәҙер (Илеш районы)|Ҡәҙер]]): 9 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 137 км == Ауыл топонимикаһы == * Шланлы урманы == Билдәле шәхестәре == * [[Солтанов Мөхәмәткамил Шафиҡ улы]] (1945) — совет хужалыҡ эшмәкәре. == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * {{ИСДБ}}{{ref-ru}} {{V|11|06|2021}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|95460}}{{V|11|06|2021}} {{Илеш районы ауылдары}} [[Категория:Илеш районы ауылдары]] e4ykakh1myax0miitwnew7vzg3jkouw Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы 0 72680 1298991 1281704 2026-06-05T15:37:50Z ~2026-33394-93 47999 /* Һылтанмалар */ 1298991 wikitext text/x-wiki {{Нормативный акт |вид = [[Рәсәй Федерацияһы закондар йыйылмаһы|кодекс]] |название = Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы |оригинальное название = Гражданский кодекс Российской Федерации |изображение = Coat of Arms of the Russian Federation.svg |отрасль права = [[граждан хоҡуғы]] |номер = 51-ФЗ (ч. 1)<br />14-ФЗ (ч. 2)<br />146-ФЗ (ч. 3)<br />230-ФЗ (ч. 4) |принят = [[Дәүләт Дума]]<br />21 октября 1994 года (ч. 1)<br />22 декабря 1995 года (ч. 2)<br />1 ноября 2001 года (ч. 3)<br />24 ноября 2006 года (ч. 4) |одобрен = [[Федерация Советы]]<br />14 ноября 2001 года (ч. 3)<br />8 декабря 2006 года (ч. 4) |подписан = [[Рәсәй Президенты]]<br />30 ноября 1994 года (ч. 1)<br />26 января 1996 года (ч. 2)<br />26 ноября 2001 года (ч. 3)<br />18 декабря 2006 года (ч. 4) |вступил в силу = 1 января 1995 года (ч. 1)<br />1 марта 1996 года (ч. 2)<br />1 марта 2002 года (ч. 3)<br />1 января 2008 года (ч. 4) |опубликован = [[Собрание законодательства Российской Федерации]],<br />1994, № 32, ст. 3301 (ч. 1)<br />1996, № 5, ст. 410 (ч. 2)<br />2001, № 49, ст. 4552 (ч. 3)<br />2006, № 52, ст. 5496 (ч. 4) |действующая редакция = |утратил силу = |Викитека = }} '''Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы''' ('''ГК РФ''') — граждандар араһында мөнәсәбәттәр көйләү иткән [[кодекс]], Рәсәй Федерацияһының [[Рәсәй Федерацияһы закондар йыйылмаһы|федераль закон]]. == Ҡоролош == Кодекс 1 551 статьянан тора, 4 бүлеккә бүленә. === Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы === * Раздел I. Дөйөм положениялар. (статьи 1—208) ** Подраздел 1. Нигеҙ положениялар. ** Подраздел 2. Лица ** Подраздел 3. Граждан хоҡуғы объекттар. ** Подраздел 4. Сделкалар. Йыйылыштарҙын ҡарарҙары. Вәкиллек. ** Подраздел 5. Сроктар. Исковая давность. * Раздел II. Мөлкәт хоҡуғы һәм башҡа әйвер хоҡуҡтары (209—306) * Раздел III. Дөйөм положениялар. (статьи 307—453) ** Подраздел 1. Общие положения об обязательствах ** Подраздел 2. Килешеү. === 2-се бүлек === * Раздел IV. Отдельные виды обязательств (статьи 454—1109) === 3-сө бүлек=== * Раздел V. Наследственное право (статьи 1110—1185) * Раздел VI. Халыҡ-ара шәхси хоҡуғы. (статьи 1186—1224) === 4-се бүлек=== * Раздел VII. Права на результаты интеллектуальной деятельности и средства индивидуализации (статьи 1225—1551) == Һылтанмалар == * [http://www.gk-rf.ru Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.zakonirossii.ru/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140917054422/http://www.zakonirossii.ru/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81 |date=2014-09-17 }} Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы, анализ * [http://www.conventions.ru/gk/ Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы (ГК РФ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140822095446/http://www.conventions.ru/gk/ |date=2014-08-22 }} * [http://corporativelaw.ru/gk/ Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140623025718/http://corporativelaw.ru/gk/ |date=2014-06-23 }} * [http://www.consultant.ru/popular/gkrf1/ Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы 1-се бүлек] * [http://www.consultant.ru/popular/gkrf2/ Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы 2-се бүлек] * [http://www.consultant.ru/popular/gkrf3/ Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы 3-сө бүлек] * [http://www.consultant.ru/popular/gkrf4/ Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы 4-се бүлек] * [http://www.mann-ivanov-ferber.ru/books/paperbook/gk_rf/ Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы иллюстрациялар менән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915181907/http://www.mann-ivanov-ferber.ru/books/paperbook/gk_rf/ |date=2014-09-15 }} — М.: «Манн, Иванов и Фербер», 2013. — С. 654. — ISBN 978-5-91657-849-2 * [https://openlaws.ru OpenLaws] рәсәй ҡануниәтен тикшереү өсөн халыҡ-ара форум (рус телендә) [[Категория:Хоҡуҡ]] ndpz8w7v86609hk56bjco67nrh19dmo Хуннуҙар (Һуннуҙар) 0 192741 1298992 1267518 2026-06-05T15:57:14Z Akkashka 14326 1298992 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хуннуҙар''' ({{Lang-la|hunni}}, [[Сөғд теле|сөғд]]. hwn, {{Lang-zh|匈奴}} ''сюннуға,''ҡытайса башҡа әйтелеше: ''**qʰoŋ — naː'') боронғо күсмә халыҡ, беҙҙең эраға тиклем 220 йылдан беҙҙең эраның II быуатына тиклем [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙан]]<ref>{{Китап|автор=Лев Николаевич Гумилев|заглавие=История народа хунну|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref> төньяҡҡа табан урынлашҡан далаларҙа йәшәгән. [[Цинь Ши Хуан|Цинь Шихуаньди]] уларҙың һөжүменән һаҡланыу өсөн [[Бөйөк Ҡытай диуары|Бөйөк ҡытай диуарын]] төҙөгән. Хуннуҙар ҡытай империяһы [[Хань (династия)|Хань]] менән әүҙем һуғыштар алып бара, уның барышында күрше күсмә ҡәбиләләрҙе буйһондороп, берҙәм державаға берләшә. Һуңыраҡ [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] һәм сянби ҡәбиләләре менән һуғыштар һөҙөмтәһендә, шулай үҙ-ара талаш-тартыш арҡаһында, Хунн державаһы тарҡала. Хунну тураһында боронғо ҡытай сығанаҡтарынан һәм археологик ҡаҙыныуҙар барышында табылған ҡомартҡыларҙан билдәле, уларҙың тәүгеләрен XIX быуат аҙағында — XX быуат башында Ю. Д. Талько-Гринцевич (Ҡяхта ҡалаһы эргәһендәге суджа ҡәберлектәре), ә һуңынан әһәмиәтлеләре XX быуат башында П. К. Козлов<ref>[https://www.academia.edu/1530727/The_accidental_and_the_regular_in_archeological_discoveries_P.K._Kozlovs_Mongolian-Tibetan_expedition_and_the_excavation_of_Noyon_Uul Юсупова Т. И. Случайности и закономерности в археологических открытиях: Монголо-Тибетская экспедиция П. К. Козлова и раскопки Ноин-Улы // Вопросы истории естествознания и техники. 2010. № 4. С. 26—67].</ref>(Селенга үҙәнендә [[Ноин-ула|ноин-улин]] ҡурғандары) таба. [[Файл:Slab_Grave_culture_areal.png|мини|Һуннуҙар яҡынса беҙҙең эраға тиклем 1300—300 йылдарҙа]] == Тарихы == === Шаньюй === [[Файл:Orgoyton.2011.jpg|мини|300x300пкс|Бүрәтстанда хунну кенәзе Оргойтон ҡәберлегендә археологик ҡаҙыныуҙар. 2011 йылдың авгусы]] Ҡытайҙарҙың ата-бабалары булған жундар һәм ди кеүек ҡәбиләләр менән туҡтауһыҙ һуғышып тора. Жундарҙан төньяҡтараҡ далаларҙа «Хунюй» ҡәбиләһе булған. Хуннуларҙан килеп сыҡҡан ханьюн һәм хуньюй ҡәбиләләре [[Гоби]] сүллегенең көньяҡ сигенә терәлеп ятҡан далала йәшәй. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, хуннуҙарҙың ата-бабалары хуньюй (сюньюй, чуньвей (шуньвэй), ғөйфән, ханьюнь (сяньюнь))<ref>''Li, Feng'' (2006). ''[https://books.google.com/books?id=d_qOvs0WjPcC Landscape And Power In Early China]''. Cambridge University Press. Pages 343—346.</ref>, жун, шань-жун, цюань-жун (цюаньи, хуньи)<ref name=":7">{{Китап|автор=Фань Вэнь-лань|заглавие=Древняя история Китая|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Lpv6AgAAQBAJ&pg=PA102&lpg=PA102&dq=%D1%85%D1%83%D0%BD%D1%8C%D0%B8+%D1%86%D1%8E%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%B6%D1%83%D0%BD&source=bl&ots=duPbBVE5xi&sig=curc97vOK6-JJlfbUYL51ZzIlo8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjI45vhgqbfAhXIEiwKHUDcCvIQ6AEwB3oECAkQAQ#v=onepage&q=%D1%85%D1%83%D0%BD%D1%8C%D0%B8%20%D1%86%D1%8E%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%B6%D1%83%D0%BD&f=false|ответственный=|издание=|место=|издательство=Рипол Классик|год=2013|страницы=|страниц=300|isbn=9785458243278}}</ref><ref>{{Китап|автор=Таскин В. С.|заглавие=Материалы по истории сюнну (по китайским источникам)|ответственный=Думан Л.И|издание=|место=Москва|издательство=Наука|год=1968|страницы=|страниц=177|isbn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Минаев С. С.|заглавие=Исследование Ван Говэя о ранней истории сюнну|ссылка=https://www.academia.edu/30509828/Исследование_Ван_Говэя_о_ранней_истории_сюнну_Early_Xiongnu_history_in_article_by_Wan_Gowei|язык=|издание=Академическое востоковедение в России и странах ближнего зарубежья (2007–2015): Археология, история, культура|тип=|год=2015|том=|номер=|страницы=390—394|issn=}}</ref>, ди (бэйди)<ref name=":1">{{Китап|автор=Гомбожапов А. Д.|заглавие=Кочевые цивилизации Центральной Азии в трудах Л. Н. Гумилева|ссылка=https://books.google.ru/books?id=gZNoxRGwybIC&dq=%D1%81%D1%8F%D0%BD%D1%8C%D1%8E%D0%BD%D1%8C+%D0%B6%D1%83%D0%BD&hl=ru&source=gbs_navlinks_s|ответственный=|издание=|место=|издательство=IMBT|год=2009|страницы=|страниц=330|isbn=9785792503335}}</ref><ref>''Wang Guowei'', ''«Guantang Jilin»'' (觀堂集林, Wang Guowei collection of works), Ch. 2, Ch. 13.</ref> (байди, чиди)<ref name=":5">{{Китап|автор=Шабалов А. С.|заглавие=Происхождение уйгуров, ойратов (калмыков) и других телэских племен XVIII в. до н. э. — XIV в. н. э|ответственный=|издание=|место=Иркутск|издательство=Издательство Иркутского государственного технического университета|год=2014|страницы=|страниц=248|isbn=}}</ref>) берләшмәһенә ингән. Беҙҙең эраға тиклем X быуатта хуннуҙар әкренләп Гоби сүллегенең көньяҡ сигенән төньяҡҡа табан күсә башлай. [[Гумилёв Лев Николаевич|Л. Н. Гумилев,]] хуннуҙар күсмә малсылыҡты үҙаллы үҙләштергән һәм сүллектәр аша үтергә өйрәнгән, тип иҫәпләй. Төньяҡҡа күсеп килгәндән башлап 300 йыл эсендә хуннуҙарҙың һаны арта, һәм улар беҙҙең эраға тиклем 822 йылда [[Чжоу (династия)|Чжоуға]] баҫып инә. Ҡытайҙар һөжүмде кире ҡаға, шунан һуң хуннуҙар ҡытай йылъяҙмаларында артабанғы 500 йыл дауамында телгә алынмай. Был ваҡытта Көнсығыш Монголия һәм Байкал аръяғы далаларында плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте барлыҡҡа килә. Антропологик йәһәттән плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте вәкилдәре, хунну, дунхуға һәм сянби кеүек үк, [[Монголоид раса|монголоид]] расаһының палеосебер тибына ҡараған. Көнбайыш [[Монголия]], [[Алтай тауҙары|Алтай]] һәм [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|Синьцзянда]] йәшәгән хуннуҙарҙа бер ни тиклем [[Европеоид раса|европеоид]] ҡатнашмаһы була. === Хунну державаһы === {{Тарихи дәүләт|название=Хуннская держава|статус=|флаг=|герб=|карта=Hunnu Empire.jpg|столица=|язык=[[хуннский язык|хуннский]]|p1=|flag_p1=|s1=|flag_s1=|s2=|flag_s2=|образовано=[[209]] год до н. э.|ликвидировано=ок. [[93]] год н. э.|площадь=4 030 000 км² (на [[176 до н. э.]])<ref>Claudio Cioffi-Revilla, J. Daniel Rogers, Steven P. Wilcox, & Jai Alterman, "Computing the Steppes: Data Analysis for Agent-Based Modeling of Polities in Inner Asia", Proceedings of the 104th Annual Meeting of the Amer. Pol. Sci. Assoc., Boston, Massachusetts, p. 8 August 28–31, (2008)</ref> 9 000 000 км² (на [[176 до н. э.]])<ref>Peter Turchin, Thomas D. Hall and Jonathan M. Adams, «[http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 East-West Orientation of Historical Empires and Modern States]», ''Journal of World-Systems Research'' Vol. 12 (no. 2), pp. 219—229 (2006), p. 222</ref>|население=хунну|до=|после=Сяньби|п2=}} [[Файл:Хуннская_керамика.JPG|мини|300x300пкс| Кяхта тыуған яҡты өйрәнеү музейындағы хунну керамикаһы]] Ҡытай тарихнамәһендә хуннуҙар иртәрәк барлыҡҡа килмәй б. э. т. V быуаттан һуң барлыҡҡа килә. Уларҙың Төньяҡ Ҡытайҙың ултыраҡ йәшәү рәүешен алып барған халыҡына һөжүм итеүҙәре сәбәпле, ҡытайҙар тораҡ пункттары тирәләй айырым нығытмалар төҙөй башлай, тап шул нығытмалар һуңынан [[Бөйөк Ҡытай диуары|Бөйөк ҡытай диуарын]] барлыҡҡа килтерә. Б. э. т. III быуатта хуннуҙар яғынан хәүеф көсәйә, сөнки күсмә халыҡтар хаким-шаньюй етәкселегендә ҡеүәтле ҡәбилә союзы төҙөй. Хунну державаһы көнсығышта Маньчжуриянан көнбайышта [[Памир|Памирға]] тиклем Монголияның һәм Көньяҡ Себерҙең байтаҡ өлөшөн үҙ ҡулына ала. Хуннуҙар бик яҡшы һыбай йөрөй, ә уларҙың ғәскәре 300 мең атлы уҡсынан тора. Ҡытай армияһының нигеҙен тәшкил иткән арбаларға хуннуҙарҙың һөжүменә ҡаршы тороу ауыр була. Бөйөк ҡытай диуары Ҡытайҙың төньяҡ сиктәрен хуннуҙарҙан һаҡлау маҡсатында эшләнә, әммә бының менән генә мәсьәлә тулыһынса хәл ителмәй. Ҡытай хакимдары күсмә халыҡты бай бүләктәр һәм дипломатия менән ҡытай йәшәү рәүешенә ылыҡтырырға тырыша, күп кенә ҡытай принцессалары хунну юлбашсыларына кейәүгә сыға. Б. э. т. яҡынса 50 йылдар тирәһендә империя ике өлөшкә бүленә: көнсығыш хуннуҙар ҡытай императорының хакимлығын таный, ә көнбайыш хуннуҙар Урта Азияға ҡыҫырыҡлап сығарыла. 93 йылда сянби, динлин һәм чешистарҙан (Турфан оазисы халҡы) торған Ҡытай коалицияһы һундарҙы [[Битва при Их-Баяне|Их-Баян янындағы алышта]] (Ikh Bayan {{Ҡытайса|稽落山之戰|稽落山之战|jìluòshān zhī zhàn|цзилошань чжи чжань}}) ҡыйрата, ә 155 йылда сяньби юлбашсыһы Тяньшихуай һундарҙы ҡыйрата, был һун этносының дүрт тармаҡҡа бүленеүенә килтерә, һөҙөмтәлә хунну этносы дүрткә бүленә; уларҙың береһе еңеүсе сяньбийҙарға ҡушыла; икенсеһе Ҡытайға күсә, өсөнсөһө Тарбағатай тау урмандарында, тарлауыҡтарҙа һәм [[Иртыш|Ҡара Иртыш]] бассейнында ҡала дүртенсеһе һуғыша-һуғыша көнбайышҡа табан китә һәм к 158 йылда [[Волга|Волгаға]] һәм түбәнге Донға барып етә. Уларҙың килеүе тураһында антик географ Дионисий Периегет хәбәр итә<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/MAC/mac03.htm#para18 ''Гумилёв Л. Н.'' Тысячелетие вокруг Каспия.] — М. 1990.</ref>. Киң таралған фекер буйынса, хуннуҙарҙың бер өлөшө Европаға барып етә һәм, юлда [[Төрки халыҡтар|төрки]], [[Сарматтар|көнсығыш-сармат]] һәм [[уғырҙар]] ҡәбиләләре ҡатнашып, Европала яңы халыҡҡа башланғыс бирә. Ул [[һундар]]<ref>{{Китап|заглавие=Россия. Полный энциклопедический иллюстрированный справочник|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8McraX3f4PYC&pg=PA7&hl=ru|место={{М.}}|издательство=ОЛМА-ПРЕСС|год=2002|страницы=7|страниц=416}}</ref>. Көнбайышҡа сигенеү барышында көсһөҙ хуннуҙарҙың дүрттән бер өлөшө етейылға һәм Көнбайыш Себер территорияларында ҡала, һәм Юэбань (160—490) дәүләте барлыҡҡа килә. Э. Паркер һәм [[төркиәт]]се [[Дыбо Анна Владимировна|А.]] [[Дыбо Анна Владимировна|Дыбо]] «юэбань» хәҙерге заман яңғырашы, ә «авар» боронғо яңғырашы тип иҫәпләй<ref>Parker E. Thousand Years of the Tartars. — Shanghai, 1895. — P. 168.</ref><ref>А. В. Дыбо «Лингвистические контакты ранних тюрков», 2007 г.</ref>. е «Талас үҙәне, Үҙәк [[Тянь-Шань]], [[Фәрғәнә|Ферғана]], [[Ташкент]] оазисы, Чаткал үҙәне, Чон-Алайҙа археологтар тарафынан табылған күп һанлы ҡәберлектәр, шулай уҡ көнбайышҡа табан хуннуҙар хәрәкәтенең реаль эҙҙәре булып тора. Һундарҙың матди мәҙәниәтенең айырым элементтары „(ноин-улин тибындағы инкрустациялы биҙәүестәр)“ Арал буйындағы „һаҙлыҡ ҡаласыҡтарында“ асылған, был элементтарҙың үҫеше көнбайыш Ҡаҙағстанда ла күҙәтелә. Түбәнге Волгала һундар ҡәберлектәрен асыу ҙур әһәмиәткә эйә, уларҙың ҡайһы берҙәре б. э. III быуаттарына ҡарай. Был факт һундарҙың Европаның көнсығыш сиктәренә иртә үтеп инеүен раҫлай. Кавказда һәм Ҡырымда һундарҙың айырым, әлегә тиклем тарҡау эҙҙәре билдәләнгән»<ref>[http://annals.xlegio.ru/step/hunny/thompson.htm Мерперт Н. Я. &#x5B;рец. на:&#x5D;{{dead link|date=January 2017}} E.A. THOMPSON, A History of Attila and the Huns, Oxf., 1948, 228 стр. Вестник древней истории. 1953, № 2.]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. === Хуннуҙар Ҡытайҙа === Ҡытай державаһы көсһөҙләнә барған һайын уның хакимдары Ҡытайҙың төньяҡ сиктәрен һаҡлау өсөн хунну юлбашсыларын йәлеп итә башлай. Был ҡораллы формированиелар ҡытайҙарға ҡаршы бер нисә тапҡыр ҡорал күтәрә. [[Хань (династия)|Хань]] империяһы ҡолатылып, [[Өс батшалыҡ дәүере|Өс Батшалыҡ осоро]] башланғас, хуннуҙарҙың Ҡытайҙың эске эштәренә ҡыҫылыуы айырыуса әүҙемләшә. 304 йылда көньяҡ-хунну хәрби етәкселәренең береһе Лю Юань үҙен бөтә хунну федераттарының шаньюйы һәм Төньяҡ Хань дәүләте императоры тип иғлан итә. Уның ҡатын-ҡыҙҙар линияһы буйынса Ҡытайҙың хан императорҙарынан килеп сығышы был хоҡуҡты бирә. 329 йылда Лю Юань династияһы икенсе хунну хәрби начальнигы Ши Лэ тарафынан ҡолатыла. В IV—V быуаттарҙа көньяҡ хуннуҙар Төньяҡ Ҡытай территорияһында дәүләттәр төҙөй: * Төньяҡ Хань (304—318) * Иртә Чжао (318—329; ҡайһы берҙә Төньяҡ Хань менән Хань Чжао бер дәүләткә берләшә) * Һуңғы Чжао (319—351) * Төньяҡ Лян ''йәки'' Хэси (397—439) * Ся (407—431) Хуннуҙарҙың тарҡау отрядтарының Ҡытай ерҙәренә баҫып инеүе IV быуат дауамында дауам итә, әммә V быуаттан һуң уларҙың исеме ҡытай сығанаҡтарында телгә алынмай . == Дәүләт ҡоролошо == === Шаньюй === Шаньюй (иң бөйөк) тип хуннуҙарҙың 24 аҡһаҡалы араһынан башлыҡ булған аҡһаҡалды атағандар. Тәүҙәрәк шаньюйҙы аҡһаҡалдар съезында һайлағандар, әммә Модэ, был традицияны өҙөп, шаньюйҙар династияһына нигеҙ һала. Баҡыйлыҡҡа күскән шаньюй васыятында күрһәтелгәнсә, власты яңы шаньюйға тапшырыу өсөн шаньюйҙы һайлау шартлы процедура булараҡ һаҡлана.. === Хунну империяһының баш ҡалаһы === 2010 йылда Улан-Батор дәүләт университетының археология кафедраһы доценты Тумур-Очирын Идэрхангай археологик тикшеренеүҙәр төркөмө етәксеһе булараҡ Хунну Империяһының сәйәси үҙәген тикшерә башлай<ref name="Остатки Луута, столицы империи Хунну, должны находиться под защитой правительства, - археолог">[http://centralasia.media/news:1638596 CentralAsia: Остатки Луута, столицы империи Хунну, должны находиться под защитой правительства, — археолог]</ref>. Боронғо күсмә хунну халҡы империяһының баш ҡалаһы емереклектәре [[Монголия|Монголияның]] Арханғай аймағы Улзийт сомонындағы Орхон йылғаһы үҙәнендә Тумур-Очирын Идерхангай етәкселегендәге тикшеренеүселәр төркөмө тарафынан табыла. Ҡаҙыныу эштәре 2017 йылда уҡ үткәрелә, әммә уларҙың һөҙөмтәләре 2020 йылдың йәйендә генә баҫылып сыға<ref name="Археологи обнаружили столицу древней империи — «город Дракона»">[rossaprimavera.ru/news/3497dd5c Археологи обнаружили столицу древней империи — «город Дракона» | ИА Красная Весна]</ref>. Ҡала монголса <span lang="mn" style="font-style:italic;">Луут</span> йәки ҡытайса Лунчэн (аждаһа ҡалаһы) тип атала. Тикшеренеүселәр «Аждаһа ҡалаһы» в ике ҡатлы диуарҙарының һәм һыуһаҡлағыс сифатында ҡулланылған яһалма бассейн булыуын асыҡлай. Ҡоролма ҡалдыҡтары табылыу менән рәттән ул [[Ҡытай яҙыуы|ханцзы]] телендә «Тенгэрийн Хүү» — «Күк улы» тип яҙылған боронғо яҙыу менән биҙәлгән була. Был яҙыу табылған ҡаланың хунну халҡының баш ҡалаһы булыуын раҫлау өсөн төп дәлил булып тора. === Шаньюй ырыуҙары === [[Файл:Hunn.jpg|мини|Затлы нәҫелгә ҡараған яугир- хуннуның (сюнну) кейеме һәм ҡоралы. Б. э. т. II быуат — б. э. I быуаты. А.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Подушкин]] Шаньюҙар нәҫеле Си Люань-ди тип аталған. Хуннуҙарҙың өс иң абруйлы нәҫеле була: Хуянь, Лянь, Сюйбу. [[Гумилёв Лев Николаевич|Гумилев]] фаразы буйынса, 藍 «лань» — күкһел йәшел ырыуы Ҡытай принцы Шун Вэйҙан килеп сыҡҡан. Шаньюй ошо ырыуҙарҙан ғына ҡатын ала. Дәүләттең мөһим вазифалары ла ошо фамилиялар эсендә тапшырыла, мәҫәлән, сюйбулар судья вазифаһын биләр була. Ҡалған ырыуҙарҙың үҙ ғәскәрҙәре булған аҡһаҡалдары була . === Хуннуҙарҙа чиндар === Ҡытай йылъяҙмаларында хуннуҙарҙың ҡатмарлы чиндар системаһы булыуы телгә алына. Юғары чиндар «көнсығыш» — өлкән һәм «көнбайыш» — кесе чиндарға бүленә. Юғары чиновниктарҙың бөтәһе лә шаньюйҙың яҡын туғандары була: # Чжуки кенәз: ғәҙәттә Көнсығыш Чжуки-кенәз — тәхет вариҫы # Лули-кенәз # Бөйөк етәксе # Бөйөк Дуюй # Бөйөк Данху Ғәҙәти чиновниктар "гудухоу"тип атала. Ырыу аҡһөйәктәренең дәрәжәһе шаньюйға бәйле булмай . === Хоҡуҡ === Хуннуҙар Ғәҙәти хоҡуҡ файҙаланған. Суд 10 көн эсендә үтә. Һөжүм итеү йәки урлашҡан өсөн үлем язаһы ҡаралған, башҡа төрлө язалар ҙа булған. Модэла хәрби енәйәттәр өсөн үлем язаһын күҙ уңында тотола. Патриархаль ҡоллоҡ та була, әммә бурыс ҡоллоғо һәм ҡолдар менән сауҙа итеү тураһында телгә алынмай . === Иҡтисады === Козлов ноин-улин ҡурғандарында тапҡан әйберҙәр (атап әйткәндә, туҡымалар, хәҙер Дәүләт Эрмитажында) һаҡлана. Ҡомартҡыларҙың күбеһе Ҡытайҙан, Ирандан йәки Византиянан килеп сыҡҡан<ref>[http://www.sbras.info/articles/simply/imperiya-khunnu-naiti-veter-v-pole Империя хунну: найти ветер в поле. Екатерина Пустолякова]. // Наука в Сибири. Издание Сибирского отделения Российской Академии наук. 11 декабря 2012 г.</ref>, был факт хунну халҡының сауҙа-дипломатик бәйләнештәренең киң таралыуын күрһәтә . === Хәрби эш === [[Файл:Reproduction_Hunnu_bow_-_National_Museum_of_Mongolian_History.jpg|мини|Монголияның Милли тарихи музейында хуннуҙарҙың янының (йәйәһенең) күсермәһе һаҡлана]] Һәр хунну яугир булған. Хунну ғәскәре ырыу билдәһе буйынса формалаша. Хунну ғәскәрендә бөтәһе 24 хәрби етәксе була, уларҙың һәр береһе ваньци (мең башы-темник) титулын йөрөтә һәм ун меңлек отряд менән командалыҡ итә. Ҡытайҙар хунну ғәскәрен 300 000 һыбайлы, башлыса һыбай уҡсылар тип баһалай. Был һандың, Ҡытайҙың күп кенә тарихи документтарындағы кеүек, арттырып күрһәтелгән булыуы бик ихтимал. Хуннуҙар манёврлы һуғыш алып барырға тырыша, дошманды арытып, тарҡау рәттәр менән дистанцион алыш алып бара. Хуннуҙар флангыларҙан ҡамауҙы, ялған сигенеүҙәрҙе һәм йәшеренгән ерҙән сығып дошманына ябырылыуҙы уңышлы ҡуллана. Һуғышта яулап алынған бөтә нәмә яугирҙар милкенә әйләнә. «Күсмә халыҡтарға» дистанцион алыш саралары (уларҙың төп ҡоралы булған [[Ян (йәйә)|ян]] һәм уҡ-һаҙаҡ) һәм кәрәк-яраҡ ([[Һаҙаҡ|колчандар]]) хас булған. Яҡын алышта хунну ҡылыстар һәм ҡыҫҡа һөңгөләр менән һуғыша. Шулай уҡ тура бер йөҙлө (лезвие) палаштар (төҙ оҙон ҡылыс) һәм кинжалдар ҡулланыла. Хунну яугирҙарының хәрби кейеме бәләкәй тимер пластиналарҙан торған бронь менән ҡапланған була. === Яһаҡ === Хуннуҙар власҡа Лаошань-шаньюй килгәнгә тиклем шаньюйға һалым түләмәй. Шаньюй яулап алынған халыҡтарҙан яһаҡ йыя: дунхуҙар аттар һәм тиреләр, Төркөстан оазистарындағылар игенселек продукттары, тангуттар тимер, төньяҡтағы ҡәбиләләр тире менән түләй. Ҡытайҙар ҡайһы берҙә ҡиммәтле бүләктәр ебәк һәм затлы әйберҙәр ебәрә. Баҫып алынған халыҡтарҙан алынған табыш һәм яһаҡ тулы көйө шаньюй ҡаҙнаһына эләкмәй. Хунну яғына күскән ҡытай евнухы Юе Лаошань-шаньюйҙың яҡындарын халыҡҡа, малға һәм мөлкәткә һалым һалыуҙарҙы китапҡа теркәп барырға өйрәтә. Бының һөҙөмтәһендә шаньюй «һундарҙың күк һәм ерҙән тыуған, ҡояш һәм ай менән ҡуйылған бөйөк шаньюйы» титулын ҡабул итә. Шаньюйҙар власы бәхәсһеҙ абруй менән файҙалана, әммә хуннуҙар үҙҙәренең боронғо азатлығын юҡҡа ғына бирмәй. Хуннуҙар йәмғиәтендә муллыҡ һәм зиннәтлелек дәүере башлана, әммә шул уҡ ваҡытта әхлаҡтың түбәнәйеүе лә күҙәтелә . == Этник сығышы == Густав Рамстедт хунну теле төрки телдәрҙең монгол телдәренән айырылмаған хәлен сағылдыра тип фаразлай<ref>Ramstedt M. G. S. Uber der Ursprung der Turkischen Sprache. Helsinki, 1937, 81-91</ref>, әммә был ҡараш хәҙер асыҡтан-асыҡ иҫкергән, сөнки хәҙер [[Алтай телдәре|алтай телдәренең]] иртәрәк осорҙа айырылып китеүе фаразлана<ref>Тюркские языки. (Серия «Языки мира»). М., 1997. С.8</ref>. Сюнну (хунну) һүҙе йыш ҡына төньяҡ күсмә халыҡтарҙың [[Цзинь (265—420)|Цзинь]] (265—420), Эй (220266) һәм Көньяҡ һәм Төньяҡ династиялар (420—589)<ref name="iss">[http://gov.cap.ru/home/13/npo/%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%BD%D1%8B.doc Исследование проблем истории и этнической идентичности гуннов в китайской историографии]</ref> дөйөмләштерелгән атамаһы булараҡ ҡулланыла. «Лян тарихында» ((жужань йылъяҙмаһының бер бүлеге) түбәндәгесә яҙылған: «Вэй һәм Цзинь заманында сюннуҙар йөҙҙәрсә һәм меңдәрсә ҡәбиләләргә бүленгән, һәр береһенең үҙ исеме булғане», быны дәлил тип иҫәпләргә мөмкин<ref name="iss" />. «Лян Тарихында» («Бөтә көнсығыш варварҙары йылъяҙмаһы» бүлеге) жужандар сюнну "һәм «башҡа сюнну» тоҡомдары тип атала<ref name="iss" />. «Вэй династияһы тарихында» («Гаоцзюй йылъяҙмаһы» бүлеге) гаоцзюй халҡы «сюннуҙарҙың туғаны» тип атала, «Чжоу Тарихында» («Төркиҙәр йылъяҙмаһы» бүлеге) ашина халҡы «башҡа сюннуҙар» тип атала<ref name="iss" />. === Монгол теорияһы === [[Файл:Hunnu_tamga.jpg|мини|Монголдар һәм хуннуҙар тамғалары: [[Сыңғыҙхан]], [[Үгеҙәй]] һәм Толуя<ref>{{Cite web|url=http://info.charm.ru/library/tamgha.htm|title=«Тамги монгольских Великих Ханов и ханов государств Монгольской империи» П. Петров|accessdate=2015-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081023190923/http://info.charm.ru/library/tamgha.htm|archivedate=2008-10-23|deadlink=yes}}</ref>]] Хуннуҙарҙың монгол телле булыуы — тарихнамәлә хуннуҙарҙың килеп сығышы тураһында иң боронғо ҡараш. Был теорияны XVIII быуатта [[Пётр Симон Паллас|П. С. Паллас]] тәҡдим итә. XIX быуатта {{Тәржемәһеҙ 5|Рашпунцаг||en|Bolor Erike}}<ref name="crystal">Rashpunstag (1776) «''Хрустальные четки''»</ref>, В. Бергман, И. Шмидт, Г. Н. Потанин, К. Ф. Нейман, {{Тәржемәһеҙ 5|Хоуорс, Хойл|Х. Хоуорс|en|Henry Hoyle Howorth}}, А. Терри, Н.&amp;nbsp;Я.&amp;nbsp;Бичурин һ. б. монгол теорияһын үҫтерәләр. А. Лувсандэндэв, Б. Ренчин, [[Бернат Мункачи|Б.]] [[Бернат Мункачи|Мункачиҙар]] ҙа<ref>Ts. Baasansuren «The scholar who showed the true Mongolia to the world», Summer 2010 vol.6 (14) ''Mongolica'', pp.40</ref> хуннуҙарҙың монгол телле сығышын үҫтерә бара. Рәсәй тарихсылары А.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Окладников, Н.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Диков, Г. Н. Румянцев, М. В. Воробьев, Б. Б. Дашибалов һ. б. хуннуҙарҙың килеп сығышы тураһында монгол версияһын яҡлай. Был теорияны яҡлаусылар «хунну» һүҙе монгол һәм бурят телдәрендә хүн (кеше) тигәнде аңлата тигән фекерҙә тора. 2011 йылда Монголия үҙенең дәүләтселегенең 2220 йыллыҡ юбилейын билдәләй<ref>{{Cite web|url=http://www.news.mn/r/26062|title=Competition for historical plays<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2017-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170104163239/http://www.news.mn/r/26062|archivedate=2017-01-04|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.president.mn/eng/newsCenter/viewNews.php?newsId=288|title=President.Mn<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2015-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211173806/http://www.president.mn/eng/newsCenter/viewNews.php?newsId=288|archivedate=2015-02-11|deadlink=yes}}</ref>. Плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте хуннуҙарҙың һәм протомонголдарҙың ата-бабаларыныҡы тип ҡарала<ref name="Tumen">Tumen D., «Anthropology of Archaeological Populations from Northeast Asia {{Wayback|url=http://user.dankook.ac.kr/~oriental/Journal/pdf_new/49/11.pdf}} page 25,27</ref>. „Сун китабыында“ жужандарҙың башҡа бер исеме „татар“ бар, шулай уҡ „тартар“ тип тә атайҙар, (ул) хунну аймаҡтарының береһе»<ref>[[Книга Сун]], глава "Жоужань, стр. 39</ref>. Хунн дәүләте тарҡалғандан һуң 100 000 ғаилә (500 000-дән ашыу кеше) хуннуҙар, «халыҡ атамаһын» ҡабул итеп, сяньбиҙар булып китәсянби, һәм был, бәлки, был халыҡтарҙың яҡын туғанлығын күрһәтәлер. Был төньяҡ хунндар халҡының күпселеге була<ref name="Доржсүрэн">Ц. Доржсурен «Северный Хунну» 1961, Улан-Батор</ref>. Н. Я. Бичурин буйынса, монголдар сығыштары менән бер ҡәбиләнән хасил булған һәм Хунну һәм Дун-ху йорттарынан. Ул хуннуны монголдарҙың боронғо халҡы тип атай. Бичурин түбәндәгене яҙа: "Хунюй, Хяньюн Һәм Хунну — монголдар исеме аҫтында билдәле бер үк халыҡтың өс төрлө атамаһы. Хунну, дунху, [[һундар]], сянби, жужандар, [[Боронғо төркиҙәр|тугю]] ҡәбиләләренең бөтәһе лә, Бичурин буйынса, монгол ҡәбиләләре була. Тугю йортон Ул Хунну йортоноң айырым тармағы тип атай, Ашина ҡушаматы буйынса ул Тугю йортон Хунну йортоноң айырым тармағы тип атай. Ул, тип аталған халыҡ [[Ҡытай әҙәбиәте|Ҡытай]] хроникаларында «тукюе» тип аталған халыҡ Н. Я. Бичурин буйынса, монголдар, улар халыҡ телендә дулга исеме менән билдәле булған: "Тугю йорто монгол телендә, түбәндә күреүебеҙсә, Дулга [Тукюе] тип атала. Көнбайыш Европа ориенталистары ҡытай тарихының инандырыуын һанға һуҡмай, ә тугюның «төркиҙәр» тигән һүҙ менән ярашыуына иғтибар итә, һәм халыҡтар араһында дулга булараҡ билдәле булған монголдарҙың төркиҙәр булыуын нигеҙ итеп ала; ә дулга йортоноң ата-бабалары хуннуҙар нәҫеленән булғанлыҡтан, хуннуҙар ҙа төрки ҡәбиләһенән сыҡҡан халыҡ тип таныла. Монголдарҙың төркиҙәр менән буталып китеүе көнбайыш Европа ғалимдарын боронғо заманда Урта Азияла йәшәгән монгол ҡәбиләһе халыҡтары тураһында дөрөҫ булмаған төшөнсәләргә килтерә. Шулай итеп, боронғо төркиҙәр һәм монгол ҡәбиләләре тураһында төшөнсәләрҙең ҡатнашып китеүен күреп, Бичурин [[Төрки ҡағанлығы|Төрки ҡағанатында]] хакимлыҡ итеүсе кландың монгол телле булыуы тураһында һығымта яһай<ref>''Бичурин Н. Я.'' Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. — Москва-Ленинград: Академия наук СССР, 1950.</ref>. Л. Н. Гумилевҡа ярашлы, Ашина берләшмәһе «тарих аренаһына сыҡҡанда сяньби теленең, йәғни боргонғо монгол теленең, ҡәбилә-ара аралашыу теле булыуын бөтәһе лә танып ҡабул итә»<ref>{{Cite web|url=http://gumilevica.kulichki.net/OT/ot02.htm|title=Древние тюрки. II. Предки|author=Гумилёв Л.Н|website=|date=|publisher=gumilevica.kulichki.net|accessdate=2018-11-20}}</ref>. Н.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Абаев үҙенең фәнни эшендә монголдарҙан (сяньби) килеп сыҡҡан тогондар менән и тугюлар араһындағы этногенетик бәйләнештәр тураһында яҙа<ref>{{Cite web|url=https://www.tuva.asia/lib/books_tuva/1179-abaev.html|title=Цивилизационная геополитика и этнокультурные традиции народов Центральной Азии и Алтай-Байкальского региона|author=Абаев Н.В.|website=|date=|publisher=|accessdate=2018-12-15}}</ref>. Сыңғыҙхандың даос монахы Чан-чунға яҙған хатында шундай һүҙҙәр телгә алына: «…беҙҙең Модэ шаньюй заманында»<ref name="Howorth">[[iarchive:p1historyofmongo02howouoft|Х.Ховорс (1880) «История монголов IX—XIX вв.»]]</ref>. Хуннуҙарҙың, урта быуат һәм хәҙерге монголдарҙың күп һанлы мәҙәни элементтары тап килә, һәм улар араһында мәҙәни күсәгилешлек бар: мәҫәлән, [[тамға]], арбаларҙағы тирмә, композит һуған, уйын майҙаны менән өҫтәл уйыны, оҙон йыр һ. б.<ref>Н.Сэр-Оджав, Древняя история Монголии. 1977</ref><ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/urtiin-duu-traditional-folk-long-song-00115 Mongolian traditional folk song UNESCO.org]</ref>. Монгол халыҡтарының хәҙерге символы соёмбо хуннуҙарҙың ҡояш һәм ай һүрәтләнгән символына барып тоташа (ҡара. Монголия Флагы, Монголия Гербы, Соёмбо, Бурятия Флагы, Бурятия Гербы һәм {{Тәржемәһеҙ 5|Флаг Южной монгольской народной партии||en|Inner Mongolian People's Party}})<ref name="Tahilt">[http://www.academia.edu/2086480Elite_Xiongnu_Burials_at_the_Periphery_Tomb_Complexes_at_Takhiltyn_Khotgor_Mongolian_Altai_Miller_et_al._2009_Elite Xiongnu Burials at the Periphery]{{dead link|date=January 2017}}</ref><ref name="edu">[http://depts.washington.edu/silkroad/archaeology/mongolia/xiongnu/xiongnuarchhist/xiongnuarchhist.html Xiongnu Archaeology Enters a New Century]</ref>. === Төрки теорияһы === Хуннуҙарҙың килеп сығышы буйынса төрки теорияһы әлеге ваҡытта донъя фәнни берләшмәһендә иң популяр һәм аҙ иҫбатланған теорияларҙың береһе булып тора. Хуннуҙарҙың төрки сығышлы булыуы теорияһын яҡлаусылар иҫәбенә Э. Паркер, Жан-Пьер Абель-Ремюза, Ю. Клапорт, Г. Рамстедт, Аннемари фон Габайн, О. Прицак, [[Гумилёв Лев Николаевич|Л.]] [[Гумилёв Лев Николаевич|Н. Ғүмилев]] һәм башҡалар инә<ref>''Pritsak O.'' 1959. XUN Der Volksname der Hsiung-nu. ''Central Asiatic Journal'', 5: 27-34.</ref>. Билдәле төркиәтсе С. Г. Кляшторный хуннуҙарҙы төрки телле ҡәбиләләр тип иҫәпләй<ref>''Кляшторный С. Г.'' История Центральной Азии и памятники рунического письма / С. Г. Кляшторный; Филологический факультет СПбГУ. — СПб., 2003, С. 153.</ref>. Әлеге ваҡытта төркиҙәр тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булған ҡытай сығанаҡтары, төркиҙәр хуннуҙарҙың вариҫтары булған, тип ышаныслы рәүештә раҫлай. Был сәйәси күсәгилешлекте түгел, ә этник күсәгилешлекте күрһәтеү ниәтенән яҙылған. Таншула төрөктәрҙең хунну сығышлы булыуы тураһында ҡабатлап әйтелә (Таншу, цзюань 215а). Уйғырҙар шулай уҡ Хунну сығышлы ҡәбилә тип атала (шунда уҡ, цзюань 217а)<ref>{{Китап|автор=Уильям Самолин|заглавие=Hsiung-nu, Hun, Turk|ответственный=|издание=|место=|издательство=Central Asiatic Journal, 3.2|год=1957|страницы=149—150|страниц=|isbn=}}</ref>. VI быуат уртаһында хунну вариҫтары [[Төрки ҡағанлығы|Төрки Ҡағанатын]] булдыра<ref>''История России с древнейших времен до конца XVII века'', Боханов Александр Николаевич</ref>, һәм үҙҙәрен «[[Боронғо төркиҙәр|күк төркиҙәре]]<nowiki/>» тип атай башлай<ref name="kok">[https://cyberleninka.ru/article/n/k-interpretatsii-sochetaniya-k-k-t-rk К ИНТЕРПРЕТАЦИИ СОЧЕТАНИЯ KÖK TÜRK]</ref>. [[Боронғо төркиҙәр]] һәм хуннуҙарҙың күп кенә йолаларының оҡшашлығы тарихсылар тарафынан билдәләнә, әммә уларҙың теле тураһындағы һорау әлегә асыҡ ҡала. Хуннуҙарҙың төрки телле булыуы тураһында фекер таралған булһа ла, уның яҡлылар иран теленән ҡайһы бер үҙләштереүҙәрҙең булыуын инҡар итмәй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=8nHKBHooPk0 Публичные лекции. Аннa Дыбо]</ref>. [[Дыбо Анна Владимировна|А. В. Дыбоның]] «Иртә төркиҙәрҙең лингвистик бәйләнеше» (1-се өлөш, 2007) китабында хуннуҙарҙың төрки булыуҙары ентекле нигеҙләнә. Ҡайһы бер ғалимдар (Б. А. Серебреников), [[Сыуаш теле|сыуаш (булғар) теле]] хунну теленең вариҫы тип һанала, тип раҫлай. Прототөрк-сыуаш теле айырыуса архаик һәм «хун» тамыры менән күп һүҙҙәр бар: хунаща — ҡайны, хунама — ҡәйнә. Хуннуҙар ҙа, [[Болғарҙар|булғарҙар]] ҙа ҡояшҡа табына, һәм күп төрки телдәрендә, шул иҫәптән [[Сыуаштар|сыуаш телендә]], ҡояш ҡарап тора, ә яҡтыртмай. === Көнсығыш иран теорияһы === Шулай уҡ хунну телен иран ([[Сактар (ҡәбиләләр)|сак]] теленә яҡын) йәки йәнәсәй ([[Пуллиблэнк|Пуллибланк]]) теленә яҡын тип иҫәпләйҙәр. Г. Бейли<ref>Harold. W. Bailey, Indo-Scythian Studies: being Khotanese Texts, VII, Cambridge, 1985, pp. 25-41</ref>, Беквит, Schuessler<ref>Шусслер, Аксель (2014). «Фонологические заметки о транскрипциях иностранных имен и слов периода Хань». Исследования по китайскому и китайско-тибетскому языкознанию: диалект, фонология, транскрипция и текст. Серия монографий по языку и лингвистике. Тайбэй, Тайвань: Институт лингвистики, Academia Sinica (53).</ref>, Я. Харматта<ref>J. Harmatta, «Conclusion», History of Civilizations of Central Asia By Ahmad Hasan Dani, Vadim Mikhaĭlovich Masson, Unesco, János Harmatta, Boris Abramovich Litvinovskiĭ, Clifford Edmund Bosworth Published by Motilal Banarsidass Publ., 1999. Volume 2: pg 488</ref> һәм Г. Янковский<ref>Henryk Jankowski, Historical-Etymological Dictionary of Pre-Russian Habitation Names of the Crimea, Published by Brill, 2006. pg 27</ref> хунну һүҙҙәренең сак этимологияһынан сығып хасил булыуын билдәләй. Харматтаға ярашлы, һундарҙың күпселеге бер телдә һөйләшкән [[Иран телдәре|көнсығыш иран диалекттары]], яҡын саҡ был тикшеренеүселәрҙе бөгөн был (иран) теорияһы һәм төрөк теорияһы араһында бәйләнеш барлығына ҡарата консенсусҡа килергә этәрә.<ref name="автоссылка1">{{Китап|ссылка=https://books.google.com/books?id=huRfDwAAQBAJ&pg=PA103|автор=Iver B. Neumann, Einar Wigen|заглавие=The Steppe Tradition in International Relations: Russians, Turks and European State Building 4000 BCE–2017 CE|год=2018-07-19|издательство=Cambridge University Press|страниц=327|isbn=978-1-108-42079-2}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7612788/|автор=Alexander Savelyev, Choongwon Jeong|заглавие=Early nomads of the Eastern Steppe and their tentative connections in the West|год=2020-05-07|издание=Evolutionary human sciences|том=2|страницы=E20|issn=2513-843X|doi=10.1017/ehs.2020.18}}</ref> Хунну яҙмаһының барлығын раҫлаусы бәхәсһеҙ дәлилдәр юҡ, әммә ҡытай йылъяҙмаларында ҡайһы бер хәбәрҙәр уның тураһында күрһәтмәләр тип аңлатыла. === Йәнәсәй теорияһы === {{нп2|Пуллиблэнк, Эдвин|Пуллиблэнк|en|Edwin G. Pulleyblank}} һәм Александр Вовин хунну теленең йәнәсәй ғаиләһенә ҡарауы тураһындағы теорияны раҫлай. [[Категория:Википедия:Страницы с шаблоном нп2 без дополнительного текста]] === Айырым тел === Г. Дерфер хунну теленең ниндәйҙер тел менән туғанлығы тураһында фараздарҙы иҫбатланмаған тип иҫәпләй<ref>Дёрфер Г. О языке гуннов. // Зарубежная тюркология. Вып.1. Древние тюркские языки и литературы. М., 1986. С.71-134.</ref><ref>Nicola Di Cosmo, «Ancient China and Its Enemies». Published by Cambridge University Press, 2004. pg 164:"Bailey on the other hand, viewed the Xiongnu as Iranian speakers, while Doerfer denied the possibility of a relationship between the Xiongnu language and any other known language and rejected in the strongest terms any connection with Turkish or Mongolian"</ref>. === Ҡытай мифы === Традицион ҡытай тарихнамәһе Ҡытай менән күрше халыҡтарҙың барыһы ла ҡытайҙарҙан килеп сыҡҡан һәм, ҡытай традицияһына ярашлы, хуннуҙар ҡытай эмигранттарының далаға һәм дала күсмә ҡәбиләләренә ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән, тип яҙа. Ҡытай сығанаҡтарына ярашлы, хуннуҙарҙың килеп сығышы ярым легендар [[Ся (династия)|Ся]] һәм боронғо хунюй һәм һуңыраҡ хяньюнь ҡәбиләләре династиялары менән бәйле. Б. э. т. III мең йыллыҡта ҡытайҙар менән мифик император Хуан-ди идара итә. Ҡытай мифтарына ярашлы, яҡынса б. э. т. 1764 йылда&amp;nbsp;Ҡытайҙа Ся династияһы ҡолатыла, Сяның һуңғы хакимы [[Цзе (правитель династии Ся)|Цзеның]] улы [[Шун Вэй]] (Ул) төньяҡҡа ҡаса, уның менән күп кенә подданныйҙары ла уға эйәрә. [[Гоби]] сүллегенең көньяҡ ситендә улар хуньюй (сюньюй) ҡәбиләләре менән осраша һәм ваҡыт үтеү менән улар менән ҡушыла<ref name=":12">{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/v/proishozhdenie-hunnu-v-svete-dannyh-arheologii-antropologii-i-analiza-pismennyh-istochnikov-1|title=Происхождение хунну в свете данных археологии, антропологии и анализа письменных источников|author=Бембеев Е. В., Команджаев А. Н|website=|date=|publisher=cyberleninka.ru|accessdate=2018-12-05}}</ref>. Хяньюнь (сяньюнь) ҡәбиләһе тураһында иң тәүге телгә алыуҙар б. э. т. IX быуатҡа тиклемге дәүергә ҡарай. Ши цзин китаһында («йырҙар Китабы») Хяньюнь (сяньюнь) ҡәбиләһенең [[Чжоу (династия)|Чжоу династияһы]] менән хәрби бәрелештәре тураһында телгә алына . == Генетикаһы == Иртә хуннуҙар араһында ике кластер асыҡланған: береһе Алтай-Саян төбәге, икенсеһе [[Евразия далаһы]]<nowiki/>ның<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.03.25.008078v1|автор=Choongwon Jeong, Ke Wang, Shevan Wilkin, William Timothy Treal Taylor, Bryan K. Miller|заглавие=A dynamic 6,000-year genetic history of Eurasia’s Eastern Steppe|год=2020-03-26|язык=en|издание=bioRxiv|страницы=2020.03.25.008078|doi=10.1101/2020.03.25.008078}}</ref> көнсығыш өлөшө менән. Ҡытай ғалимдарының тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә, Пэньянда ҡаҙып сығарылған алты күсмә халыҡтан өсәүһенең митохондриаль гаплотөркөмө C, D4 һәм M10 булараҡ билдәләнгән:, ә ҡалған дүрт ир-ат гендарының Y-хромосомалы Q Гаплотөркөмөнә ҡарауы билдәләнелә. Авторҙар фекеренсә, был кешеләр боронғо хуннуҙар һәм хәҙерге төньяҡ азиаттар менән тығыҙ бәйләнгән булған<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.nature.com/articles/jhg20108|автор=Yong-Bin Zhao, Hong-Jie Li, Da-Wei Cai, Chun-Xiang Li, Quan-Chao Zhang|заглавие=Ancient DNA from nomads in 2500-year-old archeological sites of Pengyang, China|год=2010-04|язык=en|издание=Journal of Human Genetics|том=55|выпуск=4|страницы=215–218|issn=1435-232X|doi=10.1038/jhg.2010.8}}</ref>. Монголияла өс Дуурлинг Нарз, Эгин-Гол һәм Ноин-Ула ҡәберлектәренән алынған кеше һөйәктәренә генетик анализ үткәрелә. Төньяҡ-Көнсығыш Монголиялағы Дуурлинг Нарз ҡәберлегендә 2000 йыл элек хунну элитаһы вәкилдәренең ерләнеүе асыҡлана, өс һөлдәгә генетик анализ яһала һәм бер ирҙең гендары U2e1 митохондриаль Гаплотөркөмө һәм Y-хромосомалы R1a1 Гаплотөркөмөнә ҡарауы асыҡлана, икенсе ир-аттың гендары D4 митохондриаль Гаплотөркөмө һәм Y-хромосомалы C2 гаплотөркөмөнә, ә ҡатын-ҡыҙ гендәре D4 митохондриаль Гаплотөркөмөнә ҡарай<ref>[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ajpa.21242/abstract A western Eurasian male is found in 2000-year-old elite Xiongnu cemetery in Northeast Mongolia]</ref>. Keyser-Tracqui et al. (2003) эштәрендә Эгийн-Гол некрополендә (Монголия) ҡаҙып алынған һөйәк ҡалдыҡтары гаплотиптары күрһәтелгән. Некрополдә яҡынса 2 мең йыл элек хунну (сюнну) халҡының дворяндары ерләнгән тип фараз ителә. С (46, 47, 50, 52, 53, 54) секторында ерләнгән алты кеше, Y-STR гаплотиптарының тап килеүенә һәм аутосом микросателлиттарын анализлауға ҡарағанда, бер ырыуға ҡарай. Petkovski (2006) хеҙмәтендә 50-се ҡәберлектәге гаплотип биаллель полиморфизмға (SNP) өҫтәмә тикшерелә. Асыҡланыуынса, ул С (RPS4Y) парагруппаһына ҡарай. Был 6 боронғо хуннуҙың гендары С3*(хС3с) гаплотөркөмөнә ҡарауы билдәләнә. == Хуннуҙарҙың яҙмаһы == Хунну яҙмаһының барлығын раҫлаусы бәхәсһеҙ дәлилдәр юҡ, әммә ҡытай йылъяҙмаларында ҡайһы бер хәбәрҙәр уның тураһында күрһәтмәләр тип аңлатыла. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == ** [[:ru:Гуннское танрикутство|Гуннское танрикутство]] ** [[:ru:Оргойтон|Оргойтон]] — хуннский могильник с княжескими курганами ** [[:ru:Ильмовая падь|Ильмовая падь]] — могильник хуннской знати ** [[:ru:Дырестуйский Култук|Дырестуйский Култук]] — хуннский могильник ** [[:ru:Баян-Ундэр|Баян-Ундэр]] — хуннское городище ** [[:ru:Кяхтинский краеведческий музей|Кяхтинский краеведческий музей]] ** [[:ru:Хун|Хун]] ** [[:ru:16 великих тюркских империй|16 великих тюркских империй]] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == ** [[:ru:Бернштам, Александр Натанович|Бернштам А. Н.]] Очерк истории гуннов. Л., ЛГУ. 1951. 256 с. ** [[:ru:Гумилёв, Лев Николаевич|Гумилёв Л. Н]]. [http://gumilevica.kulichki.net/HPH/index.html «История народа хунну»] ** [[:ru:Гумилёв, Лев Николаевич|Гумилёв Л. Н]]. [http://gumilevica.kulichki.net/HIC/index.html «Хунны в Китае»] ** [[:ru:Дробышев, Юлий Иванович|Дробышев Ю. И.]] Природопользование и восприятие природы у хунну // [[:ru:Восток (журнал)|Восток]]. — 2005. — № 1. — С. 44-55. ** [[:ru:Ивик, Олег|Ивик О.]], Ключников В. Сюнну, предки гуннов, создатели первой степной империи. — М., Ломоносовъ, 2014. ** [[:ru:Иностранцев, Константин Александрович|Иностранцев К. А.]] Хунну и Гунны (разбор теорий о происхождении народа Хунну китайских летописей, о происхождении европейских Гуннов и о взаимных отношениях этих двух народов). Л., 1926. 152+4 с. (Второе дополненное издание.) ** Ковалёв А. А. [http://kronk.spb.ru/library/kovalov-aa-2002.htm Происхождение хунну согласно данным истории и археологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202603/http://kronk.spb.ru/library/kovalov-aa-2002.htm |date=2016-03-04 }}. // Европа — Азия: Проблемы этнокультурных контактов. К 300-летию Санкт-Петербурга. СПб: 2002. С. 150—194. ** [[:ru:Коновалов, Прокопий Батюрович|Коновалов П. Б.]] Хунну в Забайкалье (погребальные памятники). — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1976. 248 с. ** [[:ru:Крадин, Николай Николаевич|Крадин Н. Н.]] Империя Хунну. Владивосток: Дальнаука, 1996. 164 с. 2-е изд. перераб. и доп. М.: Логос, 2001/2002. 312 с. ** [[:ru:Материалы по истории кочевых народов в Китае III—V вв.|Материалы по истории кочевых народов в Китае III—V вв.]] Вып. 1. Сюнну. М., 1989. 288 с. ** Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). [ Выпуск 1.] М., 1968. 178 с. ** Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). Выпуск 2. М., 1973. 168 с. ** [[:ru:Миняев, Сергей Степанович|Миняев С. С.]] Сюнну // Исчезнувшие народы. М., 1988 ** Миняев С. С. Азиатские аспекты «гуннской проблемы» // Археология и этнография Южной Сибири. Барнаул. 1990 ** [[:ru:Полосьмак, Наталья Викторовна|Полосьмак Н. В.]], Богданов Е. С., Цэвээндорж Д. Двадцатый ноин-улинский курган. Новосибирск, ИНФОЛИО. 2011. 184 с. ** [[:ru:Руденко, Сергей Иванович|Руденко С. И.]] Культура хуннов и Ноинулинские курганы. М.-Л., 1962. 206 с. ** [http://kronk.spb.ru/library/2011-uu-xiongnu.htm Хунну: археология, происхождение культуры, этническая история] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011522/http://kronk.spb.ru/library/2011-uu-xiongnu.htm |date=2016-03-05 }}. Улан-Удэ, 2011. ** Гордиенко А. В. К вопросу о распространении культуры хунну на север // Экология древних и традиционных обществ: докл. конф. Тюмень: Вектор Бук, 2007. Вып. 3. С. 180—184. == Һылтанмалар == * Annales китапханаһында Хунну бүлеге [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Монголдар]] [[Категория:Монгол халыҡтар]] [[Категория:Ҡытай тарихы]] [[Категория:Бүрәт Республикаһы тарихы]] [[Категория:Монголия тарихы]] [[Категория:Юҡ булған халыҡтар]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] p1c633thk3napxmxcmz1uljrptz1srx 1298993 1298992 2026-06-05T16:19:37Z Akkashka 14326 /* Хунну державаһы */ 1298993 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хуннуҙар''' ({{Lang-la|hunni}}, [[Сөғд теле|сөғд]]. hwn, {{Lang-zh|匈奴}} ''сюннуға,''ҡытайса башҡа әйтелеше: ''**qʰoŋ — naː'') боронғо күсмә халыҡ, беҙҙең эраға тиклем 220 йылдан беҙҙең эраның II быуатына тиклем [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙан]]<ref>{{Китап|автор=Лев Николаевич Гумилев|заглавие=История народа хунну|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref> төньяҡҡа табан урынлашҡан далаларҙа йәшәгән. [[Цинь Ши Хуан|Цинь Шихуаньди]] уларҙың һөжүменән һаҡланыу өсөн [[Бөйөк Ҡытай диуары|Бөйөк ҡытай диуарын]] төҙөгән. Хуннуҙар ҡытай империяһы [[Хань (династия)|Хань]] менән әүҙем һуғыштар алып бара, уның барышында күрше күсмә ҡәбиләләрҙе буйһондороп, берҙәм державаға берләшә. Һуңыраҡ [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] һәм сянби ҡәбиләләре менән һуғыштар һөҙөмтәһендә, шулай үҙ-ара талаш-тартыш арҡаһында, Хунн державаһы тарҡала. Хунну тураһында боронғо ҡытай сығанаҡтарынан һәм археологик ҡаҙыныуҙар барышында табылған ҡомартҡыларҙан билдәле, уларҙың тәүгеләрен XIX быуат аҙағында — XX быуат башында Ю. Д. Талько-Гринцевич (Ҡяхта ҡалаһы эргәһендәге суджа ҡәберлектәре), ә һуңынан әһәмиәтлеләре XX быуат башында П. К. Козлов<ref>[https://www.academia.edu/1530727/The_accidental_and_the_regular_in_archeological_discoveries_P.K._Kozlovs_Mongolian-Tibetan_expedition_and_the_excavation_of_Noyon_Uul Юсупова Т. И. Случайности и закономерности в археологических открытиях: Монголо-Тибетская экспедиция П. К. Козлова и раскопки Ноин-Улы // Вопросы истории естествознания и техники. 2010. № 4. С. 26—67].</ref>(Селенга үҙәнендә [[Ноин-ула|ноин-улин]] ҡурғандары) таба. [[Файл:Slab_Grave_culture_areal.png|мини|Һуннуҙар яҡынса беҙҙең эраға тиклем 1300—300 йылдарҙа]] == Тарихы == === Шаньюй === [[Файл:Orgoyton.2011.jpg|мини|300x300пкс|Бүрәтстанда хунну кенәзе Оргойтон ҡәберлегендә археологик ҡаҙыныуҙар. 2011 йылдың авгусы]] Ҡытайҙарҙың ата-бабалары булған жундар һәм ди кеүек ҡәбиләләр менән туҡтауһыҙ һуғышып тора. Жундарҙан төньяҡтараҡ далаларҙа «Хунюй» ҡәбиләһе булған. Хуннуларҙан килеп сыҡҡан ханьюн һәм хуньюй ҡәбиләләре [[Гоби]] сүллегенең көньяҡ сигенә терәлеп ятҡан далала йәшәй. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, хуннуҙарҙың ата-бабалары хуньюй (сюньюй, чуньвей (шуньвэй), ғөйфән, ханьюнь (сяньюнь))<ref>''Li, Feng'' (2006). ''[https://books.google.com/books?id=d_qOvs0WjPcC Landscape And Power In Early China]''. Cambridge University Press. Pages 343—346.</ref>, жун, шань-жун, цюань-жун (цюаньи, хуньи)<ref name=":7">{{Китап|автор=Фань Вэнь-лань|заглавие=Древняя история Китая|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Lpv6AgAAQBAJ&pg=PA102&lpg=PA102&dq=%D1%85%D1%83%D0%BD%D1%8C%D0%B8+%D1%86%D1%8E%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%B6%D1%83%D0%BD&source=bl&ots=duPbBVE5xi&sig=curc97vOK6-JJlfbUYL51ZzIlo8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjI45vhgqbfAhXIEiwKHUDcCvIQ6AEwB3oECAkQAQ#v=onepage&q=%D1%85%D1%83%D0%BD%D1%8C%D0%B8%20%D1%86%D1%8E%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%B6%D1%83%D0%BD&f=false|ответственный=|издание=|место=|издательство=Рипол Классик|год=2013|страницы=|страниц=300|isbn=9785458243278}}</ref><ref>{{Китап|автор=Таскин В. С.|заглавие=Материалы по истории сюнну (по китайским источникам)|ответственный=Думан Л.И|издание=|место=Москва|издательство=Наука|год=1968|страницы=|страниц=177|isbn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Минаев С. С.|заглавие=Исследование Ван Говэя о ранней истории сюнну|ссылка=https://www.academia.edu/30509828/Исследование_Ван_Говэя_о_ранней_истории_сюнну_Early_Xiongnu_history_in_article_by_Wan_Gowei|язык=|издание=Академическое востоковедение в России и странах ближнего зарубежья (2007–2015): Археология, история, культура|тип=|год=2015|том=|номер=|страницы=390—394|issn=}}</ref>, ди (бэйди)<ref name=":1">{{Китап|автор=Гомбожапов А. Д.|заглавие=Кочевые цивилизации Центральной Азии в трудах Л. Н. Гумилева|ссылка=https://books.google.ru/books?id=gZNoxRGwybIC&dq=%D1%81%D1%8F%D0%BD%D1%8C%D1%8E%D0%BD%D1%8C+%D0%B6%D1%83%D0%BD&hl=ru&source=gbs_navlinks_s|ответственный=|издание=|место=|издательство=IMBT|год=2009|страницы=|страниц=330|isbn=9785792503335}}</ref><ref>''Wang Guowei'', ''«Guantang Jilin»'' (觀堂集林, Wang Guowei collection of works), Ch. 2, Ch. 13.</ref> (байди, чиди)<ref name=":5">{{Китап|автор=Шабалов А. С.|заглавие=Происхождение уйгуров, ойратов (калмыков) и других телэских племен XVIII в. до н. э. — XIV в. н. э|ответственный=|издание=|место=Иркутск|издательство=Издательство Иркутского государственного технического университета|год=2014|страницы=|страниц=248|isbn=}}</ref>) берләшмәһенә ингән. Беҙҙең эраға тиклем X быуатта хуннуҙар әкренләп Гоби сүллегенең көньяҡ сигенән төньяҡҡа табан күсә башлай. [[Гумилёв Лев Николаевич|Л. Н. Гумилев,]] хуннуҙар күсмә малсылыҡты үҙаллы үҙләштергән һәм сүллектәр аша үтергә өйрәнгән, тип иҫәпләй. Төньяҡҡа күсеп килгәндән башлап 300 йыл эсендә хуннуҙарҙың һаны арта, һәм улар беҙҙең эраға тиклем 822 йылда [[Чжоу (династия)|Чжоуға]] баҫып инә. Ҡытайҙар һөжүмде кире ҡаға, шунан һуң хуннуҙар ҡытай йылъяҙмаларында артабанғы 500 йыл дауамында телгә алынмай. Был ваҡытта Көнсығыш Монголия һәм Байкал аръяғы далаларында плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте барлыҡҡа килә. Антропологик йәһәттән плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте вәкилдәре, хунну, дунхуға һәм сянби кеүек үк, [[Монголоид раса|монголоид]] расаһының палеосебер тибына ҡараған. Көнбайыш [[Монголия]], [[Алтай тауҙары|Алтай]] һәм [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|Синьцзянда]] йәшәгән хуннуҙарҙа бер ни тиклем [[Европеоид раса|европеоид]] ҡатнашмаһы була. === Хунну державаһы === {{Тарихи дәүләт|название=Хуннская держава|статус=|флаг=|герб=|карта=Hunnu Empire.jpg|столица=|язык=[[хуннский язык|хуннский]]|p1=|flag_p1=|s1=|flag_s1=|s2=|flag_s2=|образовано=[[209]] год до н. э.|ликвидировано=ок. [[93]] год н. э.|площадь=4 030 000 км² (на [[176 до н. э.]])<ref>Claudio Cioffi-Revilla, J. Daniel Rogers, Steven P. Wilcox, & Jai Alterman, "Computing the Steppes: Data Analysis for Agent-Based Modeling of Polities in Inner Asia", Proceedings of the 104th Annual Meeting of the Amer. Pol. Sci. Assoc., Boston, Massachusetts, p. 8 August 28–31, (2008)</ref>9 000 000 км² ([[б.э.т. 176 йылға]])<ref>Peter Turchin, Thomas D. Hall and Jonathan M. Adams, «[http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 East-West Orientation of Historical Empires and Modern States]», ''Journal of World-Systems Research'' Vol. 12 (no. 2), pp. 219—229 (2006), p. 222</ref>|население=хунну|до=|после=Сяньби|п2=}} [[Файл:Хуннская_керамика.JPG|мини|300x300пкс| Кяхта тыуған яҡты өйрәнеү музейындағы хунну керамикаһы]] Ҡытай тарихнамәһендә хуннуҙар иртәрәк барлыҡҡа килмәй б. э. т. V быуаттан һуң барлыҡҡа килә. Уларҙың Төньяҡ Ҡытайҙың ултыраҡ йәшәү рәүешен алып барған халҡына һөжүм итеүҙәре сәбәпле, ҡытайҙар тораҡ пункттары тирәләй айырым нығытмалар төҙөй башлай, тап шул нығытмалар һуңынан [[Бөйөк Ҡытай диуары|Бөйөк ҡытай диуарын]] барлыҡҡа килтерә. Б. э. т. III быуатта хуннуҙар яғынан хәүеф көсәйә, сөнки күсмә халыҡтар шаньюй хакимы етәкселегендә ҡеүәтле ҡәбилә союзы төҙөй. Хунну державаһы көнсығышта Маньчжуриянан көнбайышта [[Памир|Памирға]] тиклем Монголияның һәм Көньяҡ Себерҙең байтаҡ өлөшөн үҙ ҡулына ала. Хуннуҙар һыбай бик яҡшы йөрөй, уларҙың ғәскәре 300 мең атлы уҡсынан тора. Ҡытай армияһының нигеҙен тәшкил иткән арбаларға хуннуҙарҙың һөжүменә ҡаршы тороу ауыр була. Бөйөк ҡытай диуары Ҡытайҙың төньяҡ сиктәрен хуннуҙарҙан һаҡлау маҡсатында эшләнә, әммә бының менән генә мәсьәлә тулыһынса хәл ителмәй. Ҡытай хакимдары күсмә халыҡты бай бүләктәр һәм дипломатия менән ҡытай йәшәү рәүешенә ылыҡтырырға тырыша, күп кенә ҡытай принцессалары хунну юлбашсыларына кейәүгә сыға. Б. э. т. яҡынса 50 йылдар тирәһендә империя ике өлөшкә бүленә: көнсығыш хуннуҙар ҡытай императорының хакимлығын таный, ә көнбайыш хуннуҙар Урта Азияға ҡыҫырыҡлап сығарыла. 93 йылда сянби, динлин һәм чешистарҙан (Турфан оазисы халҡы) торған Ҡытай коалицияһы һундарҙы [[Битва при Их-Баяне|Их-Баян янындағы алышта]] (Ikh Bayan {{Ҡытайса|稽落山之戰|稽落山之战|jìluòshān zhī zhàn|цзилошань чжи чжань}}) ҡыйрата, ә 155 йылда сяньби юлбашсыһы Тяньшихуай һундарҙы ҡыйрата, һөҙөмтәлә хунну этносы дүрт тармаҡҡа бүленә; уларҙың береһе еңеүсе сяньбийҙарға ҡушыла; икенсеһе Ҡытайға күсә, өсөнсөһө Тарбағатай тау урмандарында, тарлауыҡтарҙа һәм [[Иртыш|Ҡара Иртыш]] бассейнында ҡала, дүртенсеһе һуғыша-һуғыша көнбайышҡа табан китә һәм 158 йылға [[Волга|Волгаға]] һәм түбәнге Донға барып етә. Уларҙың килеүе тураһында антик географ Дионисий Периегет хәбәр итә<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/MAC/mac03.htm#para18 ''Гумилёв Л. Н.'' Тысячелетие вокруг Каспия.] — М. 1990.</ref>. Киң таралған фекер буйынса, хуннуҙарҙың бер өлөшө Европаға барып етә һәм, юлда [[Төрки халыҡтар|төрки]], [[Сарматтар|көнсығыш-сармат]] һәм [[уғырҙар]] ҡәбиләләре ҡатнашып, Европала яңы халыҡҡа башланғыс бирә. Ул [[һундар]]<ref>{{Китап|заглавие=Россия. Полный энциклопедический иллюстрированный справочник|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8McraX3f4PYC&pg=PA7&hl=ru|место={{М.}}|издательство=ОЛМА-ПРЕСС|год=2002|страницы=7|страниц=416}}</ref>. Көнбайышҡа сигенеү барышында көсһөҙ хуннуҙарҙың дүрттән бер өлөшө Етейылға һәм Көнбайыш Себер территорияларында ҡала, һәм Юэбань (160—490) дәүләте барлыҡҡа килә. Э. Паркер һәм [[төркиәт]]се [[Дыбо Анна Владимировна|А.]] [[Дыбо Анна Владимировна|Дыбо]] «юэбань» хәҙерге заман яңғырашы, ә «авар» боронғо яңғырашы тип иҫәпләй<ref>Parker E. Thousand Years of the Tartars. — Shanghai, 1895. — P. 168.</ref><ref>А. В. Дыбо «Лингвистические контакты ранних тюрков», 2007 г.</ref>. «Талас үҙәне, Үҙәк [[Тянь-Шань]], [[Фәрғәнә|Ферғана]], [[Ташкент]] оазисы, Чаткал үҙәне, Чон-Алайҙа археологтар тарафынан табылған күп һанлы ҡәберлектәр, шулай уҡ көнбайышҡа табан хуннуҙар хәрәкәтенең реаль эҙҙәре булып тора. Һундарҙың матди мәҙәниәтенең айырым элементтары „(ноин-улин тибындағы инкрустациялы биҙәүестәр)“ Арал буйындағы „һаҙлыҡ ҡаласыҡтарында“ асылған, был элементтарҙың үҫеше көнбайыш Ҡаҙағстанда ла күҙәтелә. Түбәнге Волгала һундар ҡәберлектәрен асыу ҙур әһәмиәткә эйә, уларҙың ҡайһы берҙәре б. э. III быуаттарына ҡарай. Был факт һундарҙың Европаның көнсығыш сиктәренә иртә үтеп инеүен раҫлай. Кавказда һәм Ҡырымда һундарҙың айырым, әлегә тиклем тарҡау эҙҙәре билдәләнгән»<ref>[http://annals.xlegio.ru/step/hunny/thompson.htm Мерперт Н. Я. &#x5B;рец. на:&#x5D;{{dead link|date=January 2017}} E.A. THOMPSON, A History of Attila and the Huns, Oxf., 1948, 228 стр. Вестник древней истории. 1953, № 2.]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. === Хуннуҙар Ҡытайҙа === Ҡытай державаһы көсһөҙләнә барған һайын уның хакимдары Ҡытайҙың төньяҡ сиктәрен һаҡлау өсөн хунну юлбашсыларын йәлеп итә башлай. Был ҡораллы формированиелар ҡытайҙарға ҡаршы бер нисә тапҡыр ҡорал күтәрә. [[Хань (династия)|Хань]] империяһы ҡолатылып, [[Өс батшалыҡ дәүере|Өс Батшалыҡ осоро]] башланғас, хуннуҙарҙың Ҡытайҙың эске эштәренә ҡыҫылыуы айырыуса әүҙемләшә. 304 йылда көньяҡ-хунну хәрби етәкселәренең береһе Лю Юань үҙен бөтә хунну федераттарының шаньюйы һәм Төньяҡ Хань дәүләте императоры тип иғлан итә. Уның ҡатын-ҡыҙҙар линияһы буйынса Ҡытайҙың хан императорҙарынан килеп сығышы был хоҡуҡты бирә. 329 йылда Лю Юань династияһы икенсе хунну хәрби начальнигы Ши Лэ тарафынан ҡолатыла. В IV—V быуаттарҙа көньяҡ хуннуҙар Төньяҡ Ҡытай территорияһында дәүләттәр төҙөй: * Төньяҡ Хань (304—318) * Иртә Чжао (318—329; ҡайһы берҙә Төньяҡ Хань менән Хань Чжао бер дәүләткә берләшә) * Һуңғы Чжао (319—351) * Төньяҡ Лян ''йәки'' Хэси (397—439) * Ся (407—431) Хуннуҙарҙың тарҡау отрядтарының Ҡытай ерҙәренә баҫып инеүе IV быуат дауамында дауам итә, әммә V быуаттан һуң уларҙың исеме ҡытай сығанаҡтарында телгә алынмай . == Дәүләт ҡоролошо == === Шаньюй === Шаньюй (иң бөйөк) тип хуннуҙарҙың 24 аҡһаҡалы араһынан башлыҡ булған аҡһаҡалды атағандар. Тәүҙәрәк шаньюйҙы аҡһаҡалдар съезында һайлағандар, әммә Модэ, был традицияны өҙөп, шаньюйҙар династияһына нигеҙ һала. Баҡыйлыҡҡа күскән шаньюй васыятында күрһәтелгәнсә, власты яңы шаньюйға тапшырыу өсөн шаньюйҙы һайлау шартлы процедура булараҡ һаҡлана.. === Хунну империяһының баш ҡалаһы === 2010 йылда Улан-Батор дәүләт университетының археология кафедраһы доценты Тумур-Очирын Идэрхангай археологик тикшеренеүҙәр төркөмө етәксеһе булараҡ Хунну Империяһының сәйәси үҙәген тикшерә башлай<ref name="Остатки Луута, столицы империи Хунну, должны находиться под защитой правительства, - археолог">[http://centralasia.media/news:1638596 CentralAsia: Остатки Луута, столицы империи Хунну, должны находиться под защитой правительства, — археолог]</ref>. Боронғо күсмә хунну халҡы империяһының баш ҡалаһы емереклектәре [[Монголия|Монголияның]] Арханғай аймағы Улзийт сомонындағы Орхон йылғаһы үҙәнендә Тумур-Очирын Идерхангай етәкселегендәге тикшеренеүселәр төркөмө тарафынан табыла. Ҡаҙыныу эштәре 2017 йылда уҡ үткәрелә, әммә уларҙың һөҙөмтәләре 2020 йылдың йәйендә генә баҫылып сыға<ref name="Археологи обнаружили столицу древней империи — «город Дракона»">[rossaprimavera.ru/news/3497dd5c Археологи обнаружили столицу древней империи — «город Дракона» | ИА Красная Весна]</ref>. Ҡала монголса <span lang="mn" style="font-style:italic;">Луут</span> йәки ҡытайса Лунчэн (аждаһа ҡалаһы) тип атала. Тикшеренеүселәр «Аждаһа ҡалаһы» в ике ҡатлы диуарҙарының һәм һыуһаҡлағыс сифатында ҡулланылған яһалма бассейн булыуын асыҡлай. Ҡоролма ҡалдыҡтары табылыу менән рәттән ул [[Ҡытай яҙыуы|ханцзы]] телендә «Тенгэрийн Хүү» — «Күк улы» тип яҙылған боронғо яҙыу менән биҙәлгән була. Был яҙыу табылған ҡаланың хунну халҡының баш ҡалаһы булыуын раҫлау өсөн төп дәлил булып тора. === Шаньюй ырыуҙары === [[Файл:Hunn.jpg|мини|Затлы нәҫелгә ҡараған яугир- хуннуның (сюнну) кейеме һәм ҡоралы. Б. э. т. II быуат — б. э. I быуаты. А.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Подушкин]] Шаньюҙар нәҫеле Си Люань-ди тип аталған. Хуннуҙарҙың өс иң абруйлы нәҫеле була: Хуянь, Лянь, Сюйбу. [[Гумилёв Лев Николаевич|Гумилев]] фаразы буйынса, 藍 «лань» — күкһел йәшел ырыуы Ҡытай принцы Шун Вэйҙан килеп сыҡҡан. Шаньюй ошо ырыуҙарҙан ғына ҡатын ала. Дәүләттең мөһим вазифалары ла ошо фамилиялар эсендә тапшырыла, мәҫәлән, сюйбулар судья вазифаһын биләр була. Ҡалған ырыуҙарҙың үҙ ғәскәрҙәре булған аҡһаҡалдары була . === Хуннуҙарҙа чиндар === Ҡытай йылъяҙмаларында хуннуҙарҙың ҡатмарлы чиндар системаһы булыуы телгә алына. Юғары чиндар «көнсығыш» — өлкән һәм «көнбайыш» — кесе чиндарға бүленә. Юғары чиновниктарҙың бөтәһе лә шаньюйҙың яҡын туғандары була: # Чжуки кенәз: ғәҙәттә Көнсығыш Чжуки-кенәз — тәхет вариҫы # Лули-кенәз # Бөйөк етәксе # Бөйөк Дуюй # Бөйөк Данху Ғәҙәти чиновниктар "гудухоу"тип атала. Ырыу аҡһөйәктәренең дәрәжәһе шаньюйға бәйле булмай . === Хоҡуҡ === Хуннуҙар Ғәҙәти хоҡуҡ файҙаланған. Суд 10 көн эсендә үтә. Һөжүм итеү йәки урлашҡан өсөн үлем язаһы ҡаралған, башҡа төрлө язалар ҙа булған. Модэла хәрби енәйәттәр өсөн үлем язаһын күҙ уңында тотола. Патриархаль ҡоллоҡ та була, әммә бурыс ҡоллоғо һәм ҡолдар менән сауҙа итеү тураһында телгә алынмай . === Иҡтисады === Козлов ноин-улин ҡурғандарында тапҡан әйберҙәр (атап әйткәндә, туҡымалар, хәҙер Дәүләт Эрмитажында) һаҡлана. Ҡомартҡыларҙың күбеһе Ҡытайҙан, Ирандан йәки Византиянан килеп сыҡҡан<ref>[http://www.sbras.info/articles/simply/imperiya-khunnu-naiti-veter-v-pole Империя хунну: найти ветер в поле. Екатерина Пустолякова]. // Наука в Сибири. Издание Сибирского отделения Российской Академии наук. 11 декабря 2012 г.</ref>, был факт хунну халҡының сауҙа-дипломатик бәйләнештәренең киң таралыуын күрһәтә . === Хәрби эш === [[Файл:Reproduction_Hunnu_bow_-_National_Museum_of_Mongolian_History.jpg|мини|Монголияның Милли тарихи музейында хуннуҙарҙың янының (йәйәһенең) күсермәһе һаҡлана]] Һәр хунну яугир булған. Хунну ғәскәре ырыу билдәһе буйынса формалаша. Хунну ғәскәрендә бөтәһе 24 хәрби етәксе була, уларҙың һәр береһе ваньци (мең башы-темник) титулын йөрөтә һәм ун меңлек отряд менән командалыҡ итә. Ҡытайҙар хунну ғәскәрен 300 000 һыбайлы, башлыса һыбай уҡсылар тип баһалай. Был һандың, Ҡытайҙың күп кенә тарихи документтарындағы кеүек, арттырып күрһәтелгән булыуы бик ихтимал. Хуннуҙар манёврлы һуғыш алып барырға тырыша, дошманды арытып, тарҡау рәттәр менән дистанцион алыш алып бара. Хуннуҙар флангыларҙан ҡамауҙы, ялған сигенеүҙәрҙе һәм йәшеренгән ерҙән сығып дошманына ябырылыуҙы уңышлы ҡуллана. Һуғышта яулап алынған бөтә нәмә яугирҙар милкенә әйләнә. «Күсмә халыҡтарға» дистанцион алыш саралары (уларҙың төп ҡоралы булған [[Ян (йәйә)|ян]] һәм уҡ-һаҙаҡ) һәм кәрәк-яраҡ ([[Һаҙаҡ|колчандар]]) хас булған. Яҡын алышта хунну ҡылыстар һәм ҡыҫҡа һөңгөләр менән һуғыша. Шулай уҡ тура бер йөҙлө (лезвие) палаштар (төҙ оҙон ҡылыс) һәм кинжалдар ҡулланыла. Хунну яугирҙарының хәрби кейеме бәләкәй тимер пластиналарҙан торған бронь менән ҡапланған була. === Яһаҡ === Хуннуҙар власҡа Лаошань-шаньюй килгәнгә тиклем шаньюйға һалым түләмәй. Шаньюй яулап алынған халыҡтарҙан яһаҡ йыя: дунхуҙар аттар һәм тиреләр, Төркөстан оазистарындағылар игенселек продукттары, тангуттар тимер, төньяҡтағы ҡәбиләләр тире менән түләй. Ҡытайҙар ҡайһы берҙә ҡиммәтле бүләктәр ебәк һәм затлы әйберҙәр ебәрә. Баҫып алынған халыҡтарҙан алынған табыш һәм яһаҡ тулы көйө шаньюй ҡаҙнаһына эләкмәй. Хунну яғына күскән ҡытай евнухы Юе Лаошань-шаньюйҙың яҡындарын халыҡҡа, малға һәм мөлкәткә һалым һалыуҙарҙы китапҡа теркәп барырға өйрәтә. Бының һөҙөмтәһендә шаньюй «һундарҙың күк һәм ерҙән тыуған, ҡояш һәм ай менән ҡуйылған бөйөк шаньюйы» титулын ҡабул итә. Шаньюйҙар власы бәхәсһеҙ абруй менән файҙалана, әммә хуннуҙар үҙҙәренең боронғо азатлығын юҡҡа ғына бирмәй. Хуннуҙар йәмғиәтендә муллыҡ һәм зиннәтлелек дәүере башлана, әммә шул уҡ ваҡытта әхлаҡтың түбәнәйеүе лә күҙәтелә . == Этник сығышы == Густав Рамстедт хунну теле төрки телдәрҙең монгол телдәренән айырылмаған хәлен сағылдыра тип фаразлай<ref>Ramstedt M. G. S. Uber der Ursprung der Turkischen Sprache. Helsinki, 1937, 81-91</ref>, әммә был ҡараш хәҙер асыҡтан-асыҡ иҫкергән, сөнки хәҙер [[Алтай телдәре|алтай телдәренең]] иртәрәк осорҙа айырылып китеүе фаразлана<ref>Тюркские языки. (Серия «Языки мира»). М., 1997. С.8</ref>. Сюнну (хунну) һүҙе йыш ҡына төньяҡ күсмә халыҡтарҙың [[Цзинь (265—420)|Цзинь]] (265—420), Эй (220266) һәм Көньяҡ һәм Төньяҡ династиялар (420—589)<ref name="iss">[http://gov.cap.ru/home/13/npo/%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%BD%D1%8B.doc Исследование проблем истории и этнической идентичности гуннов в китайской историографии]</ref> дөйөмләштерелгән атамаһы булараҡ ҡулланыла. «Лян тарихында» ((жужань йылъяҙмаһының бер бүлеге) түбәндәгесә яҙылған: «Вэй һәм Цзинь заманында сюннуҙар йөҙҙәрсә һәм меңдәрсә ҡәбиләләргә бүленгән, һәр береһенең үҙ исеме булғане», быны дәлил тип иҫәпләргә мөмкин<ref name="iss" />. «Лян Тарихында» («Бөтә көнсығыш варварҙары йылъяҙмаһы» бүлеге) жужандар сюнну "һәм «башҡа сюнну» тоҡомдары тип атала<ref name="iss" />. «Вэй династияһы тарихында» («Гаоцзюй йылъяҙмаһы» бүлеге) гаоцзюй халҡы «сюннуҙарҙың туғаны» тип атала, «Чжоу Тарихында» («Төркиҙәр йылъяҙмаһы» бүлеге) ашина халҡы «башҡа сюннуҙар» тип атала<ref name="iss" />. === Монгол теорияһы === [[Файл:Hunnu_tamga.jpg|мини|Монголдар һәм хуннуҙар тамғалары: [[Сыңғыҙхан]], [[Үгеҙәй]] һәм Толуя<ref>{{Cite web|url=http://info.charm.ru/library/tamgha.htm|title=«Тамги монгольских Великих Ханов и ханов государств Монгольской империи» П. Петров|accessdate=2015-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081023190923/http://info.charm.ru/library/tamgha.htm|archivedate=2008-10-23|deadlink=yes}}</ref>]] Хуннуҙарҙың монгол телле булыуы — тарихнамәлә хуннуҙарҙың килеп сығышы тураһында иң боронғо ҡараш. Был теорияны XVIII быуатта [[Пётр Симон Паллас|П. С. Паллас]] тәҡдим итә. XIX быуатта {{Тәржемәһеҙ 5|Рашпунцаг||en|Bolor Erike}}<ref name="crystal">Rashpunstag (1776) «''Хрустальные четки''»</ref>, В. Бергман, И. Шмидт, Г. Н. Потанин, К. Ф. Нейман, {{Тәржемәһеҙ 5|Хоуорс, Хойл|Х. Хоуорс|en|Henry Hoyle Howorth}}, А. Терри, Н.&amp;nbsp;Я.&amp;nbsp;Бичурин һ. б. монгол теорияһын үҫтерәләр. А. Лувсандэндэв, Б. Ренчин, [[Бернат Мункачи|Б.]] [[Бернат Мункачи|Мункачиҙар]] ҙа<ref>Ts. Baasansuren «The scholar who showed the true Mongolia to the world», Summer 2010 vol.6 (14) ''Mongolica'', pp.40</ref> хуннуҙарҙың монгол телле сығышын үҫтерә бара. Рәсәй тарихсылары А.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Окладников, Н.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Диков, Г. Н. Румянцев, М. В. Воробьев, Б. Б. Дашибалов һ. б. хуннуҙарҙың килеп сығышы тураһында монгол версияһын яҡлай. Был теорияны яҡлаусылар «хунну» һүҙе монгол һәм бурят телдәрендә хүн (кеше) тигәнде аңлата тигән фекерҙә тора. 2011 йылда Монголия үҙенең дәүләтселегенең 2220 йыллыҡ юбилейын билдәләй<ref>{{Cite web|url=http://www.news.mn/r/26062|title=Competition for historical plays<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2017-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170104163239/http://www.news.mn/r/26062|archivedate=2017-01-04|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.president.mn/eng/newsCenter/viewNews.php?newsId=288|title=President.Mn<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2015-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211173806/http://www.president.mn/eng/newsCenter/viewNews.php?newsId=288|archivedate=2015-02-11|deadlink=yes}}</ref>. Плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте хуннуҙарҙың һәм протомонголдарҙың ата-бабаларыныҡы тип ҡарала<ref name="Tumen">Tumen D., «Anthropology of Archaeological Populations from Northeast Asia {{Wayback|url=http://user.dankook.ac.kr/~oriental/Journal/pdf_new/49/11.pdf}} page 25,27</ref>. „Сун китабыында“ жужандарҙың башҡа бер исеме „татар“ бар, шулай уҡ „тартар“ тип тә атайҙар, (ул) хунну аймаҡтарының береһе»<ref>[[Книга Сун]], глава "Жоужань, стр. 39</ref>. Хунн дәүләте тарҡалғандан һуң 100 000 ғаилә (500 000-дән ашыу кеше) хуннуҙар, «халыҡ атамаһын» ҡабул итеп, сяньбиҙар булып китәсянби, һәм был, бәлки, был халыҡтарҙың яҡын туғанлығын күрһәтәлер. Был төньяҡ хунндар халҡының күпселеге була<ref name="Доржсүрэн">Ц. Доржсурен «Северный Хунну» 1961, Улан-Батор</ref>. Н. Я. Бичурин буйынса, монголдар сығыштары менән бер ҡәбиләнән хасил булған һәм Хунну һәм Дун-ху йорттарынан. Ул хуннуны монголдарҙың боронғо халҡы тип атай. Бичурин түбәндәгене яҙа: "Хунюй, Хяньюн Һәм Хунну — монголдар исеме аҫтында билдәле бер үк халыҡтың өс төрлө атамаһы. Хунну, дунху, [[һундар]], сянби, жужандар, [[Боронғо төркиҙәр|тугю]] ҡәбиләләренең бөтәһе лә, Бичурин буйынса, монгол ҡәбиләләре була. Тугю йортон Ул Хунну йортоноң айырым тармағы тип атай, Ашина ҡушаматы буйынса ул Тугю йортон Хунну йортоноң айырым тармағы тип атай. Ул, тип аталған халыҡ [[Ҡытай әҙәбиәте|Ҡытай]] хроникаларында «тукюе» тип аталған халыҡ Н. Я. Бичурин буйынса, монголдар, улар халыҡ телендә дулга исеме менән билдәле булған: "Тугю йорто монгол телендә, түбәндә күреүебеҙсә, Дулга [Тукюе] тип атала. Көнбайыш Европа ориенталистары ҡытай тарихының инандырыуын һанға һуҡмай, ә тугюның «төркиҙәр» тигән һүҙ менән ярашыуына иғтибар итә, һәм халыҡтар араһында дулга булараҡ билдәле булған монголдарҙың төркиҙәр булыуын нигеҙ итеп ала; ә дулга йортоноң ата-бабалары хуннуҙар нәҫеленән булғанлыҡтан, хуннуҙар ҙа төрки ҡәбиләһенән сыҡҡан халыҡ тип таныла. Монголдарҙың төркиҙәр менән буталып китеүе көнбайыш Европа ғалимдарын боронғо заманда Урта Азияла йәшәгән монгол ҡәбиләһе халыҡтары тураһында дөрөҫ булмаған төшөнсәләргә килтерә. Шулай итеп, боронғо төркиҙәр һәм монгол ҡәбиләләре тураһында төшөнсәләрҙең ҡатнашып китеүен күреп, Бичурин [[Төрки ҡағанлығы|Төрки ҡағанатында]] хакимлыҡ итеүсе кландың монгол телле булыуы тураһында һығымта яһай<ref>''Бичурин Н. Я.'' Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. — Москва-Ленинград: Академия наук СССР, 1950.</ref>. Л. Н. Гумилевҡа ярашлы, Ашина берләшмәһе «тарих аренаһына сыҡҡанда сяньби теленең, йәғни боргонғо монгол теленең, ҡәбилә-ара аралашыу теле булыуын бөтәһе лә танып ҡабул итә»<ref>{{Cite web|url=http://gumilevica.kulichki.net/OT/ot02.htm|title=Древние тюрки. II. Предки|author=Гумилёв Л.Н|website=|date=|publisher=gumilevica.kulichki.net|accessdate=2018-11-20}}</ref>. Н.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Абаев үҙенең фәнни эшендә монголдарҙан (сяньби) килеп сыҡҡан тогондар менән и тугюлар араһындағы этногенетик бәйләнештәр тураһында яҙа<ref>{{Cite web|url=https://www.tuva.asia/lib/books_tuva/1179-abaev.html|title=Цивилизационная геополитика и этнокультурные традиции народов Центральной Азии и Алтай-Байкальского региона|author=Абаев Н.В.|website=|date=|publisher=|accessdate=2018-12-15}}</ref>. Сыңғыҙхандың даос монахы Чан-чунға яҙған хатында шундай һүҙҙәр телгә алына: «…беҙҙең Модэ шаньюй заманында»<ref name="Howorth">[[iarchive:p1historyofmongo02howouoft|Х.Ховорс (1880) «История монголов IX—XIX вв.»]]</ref>. Хуннуҙарҙың, урта быуат һәм хәҙерге монголдарҙың күп һанлы мәҙәни элементтары тап килә, һәм улар араһында мәҙәни күсәгилешлек бар: мәҫәлән, [[тамға]], арбаларҙағы тирмә, композит һуған, уйын майҙаны менән өҫтәл уйыны, оҙон йыр һ. б.<ref>Н.Сэр-Оджав, Древняя история Монголии. 1977</ref><ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/urtiin-duu-traditional-folk-long-song-00115 Mongolian traditional folk song UNESCO.org]</ref>. Монгол халыҡтарының хәҙерге символы соёмбо хуннуҙарҙың ҡояш һәм ай һүрәтләнгән символына барып тоташа (ҡара. Монголия Флагы, Монголия Гербы, Соёмбо, Бурятия Флагы, Бурятия Гербы һәм {{Тәржемәһеҙ 5|Флаг Южной монгольской народной партии||en|Inner Mongolian People's Party}})<ref name="Tahilt">[http://www.academia.edu/2086480Elite_Xiongnu_Burials_at_the_Periphery_Tomb_Complexes_at_Takhiltyn_Khotgor_Mongolian_Altai_Miller_et_al._2009_Elite Xiongnu Burials at the Periphery]{{dead link|date=January 2017}}</ref><ref name="edu">[http://depts.washington.edu/silkroad/archaeology/mongolia/xiongnu/xiongnuarchhist/xiongnuarchhist.html Xiongnu Archaeology Enters a New Century]</ref>. === Төрки теорияһы === Хуннуҙарҙың килеп сығышы буйынса төрки теорияһы әлеге ваҡытта донъя фәнни берләшмәһендә иң популяр һәм аҙ иҫбатланған теорияларҙың береһе булып тора. Хуннуҙарҙың төрки сығышлы булыуы теорияһын яҡлаусылар иҫәбенә Э. Паркер, Жан-Пьер Абель-Ремюза, Ю. Клапорт, Г. Рамстедт, Аннемари фон Габайн, О. Прицак, [[Гумилёв Лев Николаевич|Л.]] [[Гумилёв Лев Николаевич|Н. Ғүмилев]] һәм башҡалар инә<ref>''Pritsak O.'' 1959. XUN Der Volksname der Hsiung-nu. ''Central Asiatic Journal'', 5: 27-34.</ref>. Билдәле төркиәтсе С. Г. Кляшторный хуннуҙарҙы төрки телле ҡәбиләләр тип иҫәпләй<ref>''Кляшторный С. Г.'' История Центральной Азии и памятники рунического письма / С. Г. Кляшторный; Филологический факультет СПбГУ. — СПб., 2003, С. 153.</ref>. Әлеге ваҡытта төркиҙәр тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булған ҡытай сығанаҡтары, төркиҙәр хуннуҙарҙың вариҫтары булған, тип ышаныслы рәүештә раҫлай. Был сәйәси күсәгилешлекте түгел, ә этник күсәгилешлекте күрһәтеү ниәтенән яҙылған. Таншула төрөктәрҙең хунну сығышлы булыуы тураһында ҡабатлап әйтелә (Таншу, цзюань 215а). Уйғырҙар шулай уҡ Хунну сығышлы ҡәбилә тип атала (шунда уҡ, цзюань 217а)<ref>{{Китап|автор=Уильям Самолин|заглавие=Hsiung-nu, Hun, Turk|ответственный=|издание=|место=|издательство=Central Asiatic Journal, 3.2|год=1957|страницы=149—150|страниц=|isbn=}}</ref>. VI быуат уртаһында хунну вариҫтары [[Төрки ҡағанлығы|Төрки Ҡағанатын]] булдыра<ref>''История России с древнейших времен до конца XVII века'', Боханов Александр Николаевич</ref>, һәм үҙҙәрен «[[Боронғо төркиҙәр|күк төркиҙәре]]<nowiki/>» тип атай башлай<ref name="kok">[https://cyberleninka.ru/article/n/k-interpretatsii-sochetaniya-k-k-t-rk К ИНТЕРПРЕТАЦИИ СОЧЕТАНИЯ KÖK TÜRK]</ref>. [[Боронғо төркиҙәр]] һәм хуннуҙарҙың күп кенә йолаларының оҡшашлығы тарихсылар тарафынан билдәләнә, әммә уларҙың теле тураһындағы һорау әлегә асыҡ ҡала. Хуннуҙарҙың төрки телле булыуы тураһында фекер таралған булһа ла, уның яҡлылар иран теленән ҡайһы бер үҙләштереүҙәрҙең булыуын инҡар итмәй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=8nHKBHooPk0 Публичные лекции. Аннa Дыбо]</ref>. [[Дыбо Анна Владимировна|А. В. Дыбоның]] «Иртә төркиҙәрҙең лингвистик бәйләнеше» (1-се өлөш, 2007) китабында хуннуҙарҙың төрки булыуҙары ентекле нигеҙләнә. Ҡайһы бер ғалимдар (Б. А. Серебреников), [[Сыуаш теле|сыуаш (булғар) теле]] хунну теленең вариҫы тип һанала, тип раҫлай. Прототөрк-сыуаш теле айырыуса архаик һәм «хун» тамыры менән күп һүҙҙәр бар: хунаща — ҡайны, хунама — ҡәйнә. Хуннуҙар ҙа, [[Болғарҙар|булғарҙар]] ҙа ҡояшҡа табына, һәм күп төрки телдәрендә, шул иҫәптән [[Сыуаштар|сыуаш телендә]], ҡояш ҡарап тора, ә яҡтыртмай. === Көнсығыш иран теорияһы === Шулай уҡ хунну телен иран ([[Сактар (ҡәбиләләр)|сак]] теленә яҡын) йәки йәнәсәй ([[Пуллиблэнк|Пуллибланк]]) теленә яҡын тип иҫәпләйҙәр. Г. Бейли<ref>Harold. W. Bailey, Indo-Scythian Studies: being Khotanese Texts, VII, Cambridge, 1985, pp. 25-41</ref>, Беквит, Schuessler<ref>Шусслер, Аксель (2014). «Фонологические заметки о транскрипциях иностранных имен и слов периода Хань». Исследования по китайскому и китайско-тибетскому языкознанию: диалект, фонология, транскрипция и текст. Серия монографий по языку и лингвистике. Тайбэй, Тайвань: Институт лингвистики, Academia Sinica (53).</ref>, Я. Харматта<ref>J. Harmatta, «Conclusion», History of Civilizations of Central Asia By Ahmad Hasan Dani, Vadim Mikhaĭlovich Masson, Unesco, János Harmatta, Boris Abramovich Litvinovskiĭ, Clifford Edmund Bosworth Published by Motilal Banarsidass Publ., 1999. Volume 2: pg 488</ref> һәм Г. Янковский<ref>Henryk Jankowski, Historical-Etymological Dictionary of Pre-Russian Habitation Names of the Crimea, Published by Brill, 2006. pg 27</ref> хунну һүҙҙәренең сак этимологияһынан сығып хасил булыуын билдәләй. Харматтаға ярашлы, һундарҙың күпселеге бер телдә һөйләшкән [[Иран телдәре|көнсығыш иран диалекттары]], яҡын саҡ был тикшеренеүселәрҙе бөгөн был (иран) теорияһы һәм төрөк теорияһы араһында бәйләнеш барлығына ҡарата консенсусҡа килергә этәрә.<ref name="автоссылка1">{{Китап|ссылка=https://books.google.com/books?id=huRfDwAAQBAJ&pg=PA103|автор=Iver B. Neumann, Einar Wigen|заглавие=The Steppe Tradition in International Relations: Russians, Turks and European State Building 4000 BCE–2017 CE|год=2018-07-19|издательство=Cambridge University Press|страниц=327|isbn=978-1-108-42079-2}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7612788/|автор=Alexander Savelyev, Choongwon Jeong|заглавие=Early nomads of the Eastern Steppe and their tentative connections in the West|год=2020-05-07|издание=Evolutionary human sciences|том=2|страницы=E20|issn=2513-843X|doi=10.1017/ehs.2020.18}}</ref> Хунну яҙмаһының барлығын раҫлаусы бәхәсһеҙ дәлилдәр юҡ, әммә ҡытай йылъяҙмаларында ҡайһы бер хәбәрҙәр уның тураһында күрһәтмәләр тип аңлатыла. === Йәнәсәй теорияһы === {{нп2|Пуллиблэнк, Эдвин|Пуллиблэнк|en|Edwin G. Pulleyblank}} һәм Александр Вовин хунну теленең йәнәсәй ғаиләһенә ҡарауы тураһындағы теорияны раҫлай. [[Категория:Википедия:Страницы с шаблоном нп2 без дополнительного текста]] === Айырым тел === Г. Дерфер хунну теленең ниндәйҙер тел менән туғанлығы тураһында фараздарҙы иҫбатланмаған тип иҫәпләй<ref>Дёрфер Г. О языке гуннов. // Зарубежная тюркология. Вып.1. Древние тюркские языки и литературы. М., 1986. С.71-134.</ref><ref>Nicola Di Cosmo, «Ancient China and Its Enemies». Published by Cambridge University Press, 2004. pg 164:"Bailey on the other hand, viewed the Xiongnu as Iranian speakers, while Doerfer denied the possibility of a relationship between the Xiongnu language and any other known language and rejected in the strongest terms any connection with Turkish or Mongolian"</ref>. === Ҡытай мифы === Традицион ҡытай тарихнамәһе Ҡытай менән күрше халыҡтарҙың барыһы ла ҡытайҙарҙан килеп сыҡҡан һәм, ҡытай традицияһына ярашлы, хуннуҙар ҡытай эмигранттарының далаға һәм дала күсмә ҡәбиләләренә ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән, тип яҙа. Ҡытай сығанаҡтарына ярашлы, хуннуҙарҙың килеп сығышы ярым легендар [[Ся (династия)|Ся]] һәм боронғо хунюй һәм һуңыраҡ хяньюнь ҡәбиләләре династиялары менән бәйле. Б. э. т. III мең йыллыҡта ҡытайҙар менән мифик император Хуан-ди идара итә. Ҡытай мифтарына ярашлы, яҡынса б. э. т. 1764 йылда&amp;nbsp;Ҡытайҙа Ся династияһы ҡолатыла, Сяның һуңғы хакимы [[Цзе (правитель династии Ся)|Цзеның]] улы [[Шун Вэй]] (Ул) төньяҡҡа ҡаса, уның менән күп кенә подданныйҙары ла уға эйәрә. [[Гоби]] сүллегенең көньяҡ ситендә улар хуньюй (сюньюй) ҡәбиләләре менән осраша һәм ваҡыт үтеү менән улар менән ҡушыла<ref name=":12">{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/v/proishozhdenie-hunnu-v-svete-dannyh-arheologii-antropologii-i-analiza-pismennyh-istochnikov-1|title=Происхождение хунну в свете данных археологии, антропологии и анализа письменных источников|author=Бембеев Е. В., Команджаев А. Н|website=|date=|publisher=cyberleninka.ru|accessdate=2018-12-05}}</ref>. Хяньюнь (сяньюнь) ҡәбиләһе тураһында иң тәүге телгә алыуҙар б. э. т. IX быуатҡа тиклемге дәүергә ҡарай. Ши цзин китаһында («йырҙар Китабы») Хяньюнь (сяньюнь) ҡәбиләһенең [[Чжоу (династия)|Чжоу династияһы]] менән хәрби бәрелештәре тураһында телгә алына . == Генетикаһы == Иртә хуннуҙар араһында ике кластер асыҡланған: береһе Алтай-Саян төбәге, икенсеһе [[Евразия далаһы]]<nowiki/>ның<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.03.25.008078v1|автор=Choongwon Jeong, Ke Wang, Shevan Wilkin, William Timothy Treal Taylor, Bryan K. Miller|заглавие=A dynamic 6,000-year genetic history of Eurasia’s Eastern Steppe|год=2020-03-26|язык=en|издание=bioRxiv|страницы=2020.03.25.008078|doi=10.1101/2020.03.25.008078}}</ref> көнсығыш өлөшө менән. Ҡытай ғалимдарының тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә, Пэньянда ҡаҙып сығарылған алты күсмә халыҡтан өсәүһенең митохондриаль гаплотөркөмө C, D4 һәм M10 булараҡ билдәләнгән:, ә ҡалған дүрт ир-ат гендарының Y-хромосомалы Q Гаплотөркөмөнә ҡарауы билдәләнелә. Авторҙар фекеренсә, был кешеләр боронғо хуннуҙар һәм хәҙерге төньяҡ азиаттар менән тығыҙ бәйләнгән булған<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.nature.com/articles/jhg20108|автор=Yong-Bin Zhao, Hong-Jie Li, Da-Wei Cai, Chun-Xiang Li, Quan-Chao Zhang|заглавие=Ancient DNA from nomads in 2500-year-old archeological sites of Pengyang, China|год=2010-04|язык=en|издание=Journal of Human Genetics|том=55|выпуск=4|страницы=215–218|issn=1435-232X|doi=10.1038/jhg.2010.8}}</ref>. Монголияла өс Дуурлинг Нарз, Эгин-Гол һәм Ноин-Ула ҡәберлектәренән алынған кеше һөйәктәренә генетик анализ үткәрелә. Төньяҡ-Көнсығыш Монголиялағы Дуурлинг Нарз ҡәберлегендә 2000 йыл элек хунну элитаһы вәкилдәренең ерләнеүе асыҡлана, өс һөлдәгә генетик анализ яһала һәм бер ирҙең гендары U2e1 митохондриаль Гаплотөркөмө һәм Y-хромосомалы R1a1 Гаплотөркөмөнә ҡарауы асыҡлана, икенсе ир-аттың гендары D4 митохондриаль Гаплотөркөмө һәм Y-хромосомалы C2 гаплотөркөмөнә, ә ҡатын-ҡыҙ гендәре D4 митохондриаль Гаплотөркөмөнә ҡарай<ref>[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ajpa.21242/abstract A western Eurasian male is found in 2000-year-old elite Xiongnu cemetery in Northeast Mongolia]</ref>. Keyser-Tracqui et al. (2003) эштәрендә Эгийн-Гол некрополендә (Монголия) ҡаҙып алынған һөйәк ҡалдыҡтары гаплотиптары күрһәтелгән. Некрополдә яҡынса 2 мең йыл элек хунну (сюнну) халҡының дворяндары ерләнгән тип фараз ителә. С (46, 47, 50, 52, 53, 54) секторында ерләнгән алты кеше, Y-STR гаплотиптарының тап килеүенә һәм аутосом микросателлиттарын анализлауға ҡарағанда, бер ырыуға ҡарай. Petkovski (2006) хеҙмәтендә 50-се ҡәберлектәге гаплотип биаллель полиморфизмға (SNP) өҫтәмә тикшерелә. Асыҡланыуынса, ул С (RPS4Y) парагруппаһына ҡарай. Был 6 боронғо хуннуҙың гендары С3*(хС3с) гаплотөркөмөнә ҡарауы билдәләнә. == Хуннуҙарҙың яҙмаһы == Хунну яҙмаһының барлығын раҫлаусы бәхәсһеҙ дәлилдәр юҡ, әммә ҡытай йылъяҙмаларында ҡайһы бер хәбәрҙәр уның тураһында күрһәтмәләр тип аңлатыла. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == ** [[:ru:Гуннское танрикутство|Гуннское танрикутство]] ** [[:ru:Оргойтон|Оргойтон]] — хуннский могильник с княжескими курганами ** [[:ru:Ильмовая падь|Ильмовая падь]] — могильник хуннской знати ** [[:ru:Дырестуйский Култук|Дырестуйский Култук]] — хуннский могильник ** [[:ru:Баян-Ундэр|Баян-Ундэр]] — хуннское городище ** [[:ru:Кяхтинский краеведческий музей|Кяхтинский краеведческий музей]] ** [[:ru:Хун|Хун]] ** [[:ru:16 великих тюркских империй|16 великих тюркских империй]] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == ** [[:ru:Бернштам, Александр Натанович|Бернштам А. Н.]] Очерк истории гуннов. Л., ЛГУ. 1951. 256 с. ** [[:ru:Гумилёв, Лев Николаевич|Гумилёв Л. Н]]. [http://gumilevica.kulichki.net/HPH/index.html «История народа хунну»] ** [[:ru:Гумилёв, Лев Николаевич|Гумилёв Л. Н]]. [http://gumilevica.kulichki.net/HIC/index.html «Хунны в Китае»] ** [[:ru:Дробышев, Юлий Иванович|Дробышев Ю. И.]] Природопользование и восприятие природы у хунну // [[:ru:Восток (журнал)|Восток]]. — 2005. — № 1. — С. 44-55. ** [[:ru:Ивик, Олег|Ивик О.]], Ключников В. Сюнну, предки гуннов, создатели первой степной империи. — М., Ломоносовъ, 2014. ** [[:ru:Иностранцев, Константин Александрович|Иностранцев К. А.]] Хунну и Гунны (разбор теорий о происхождении народа Хунну китайских летописей, о происхождении европейских Гуннов и о взаимных отношениях этих двух народов). Л., 1926. 152+4 с. (Второе дополненное издание.) ** Ковалёв А. А. [http://kronk.spb.ru/library/kovalov-aa-2002.htm Происхождение хунну согласно данным истории и археологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202603/http://kronk.spb.ru/library/kovalov-aa-2002.htm |date=2016-03-04 }}. // Европа — Азия: Проблемы этнокультурных контактов. К 300-летию Санкт-Петербурга. СПб: 2002. С. 150—194. ** [[:ru:Коновалов, Прокопий Батюрович|Коновалов П. Б.]] Хунну в Забайкалье (погребальные памятники). — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1976. 248 с. ** [[:ru:Крадин, Николай Николаевич|Крадин Н. Н.]] Империя Хунну. Владивосток: Дальнаука, 1996. 164 с. 2-е изд. перераб. и доп. М.: Логос, 2001/2002. 312 с. ** [[:ru:Материалы по истории кочевых народов в Китае III—V вв.|Материалы по истории кочевых народов в Китае III—V вв.]] Вып. 1. Сюнну. М., 1989. 288 с. ** Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). [ Выпуск 1.] М., 1968. 178 с. ** Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). Выпуск 2. М., 1973. 168 с. ** [[:ru:Миняев, Сергей Степанович|Миняев С. С.]] Сюнну // Исчезнувшие народы. М., 1988 ** Миняев С. С. Азиатские аспекты «гуннской проблемы» // Археология и этнография Южной Сибири. Барнаул. 1990 ** [[:ru:Полосьмак, Наталья Викторовна|Полосьмак Н. В.]], Богданов Е. С., Цэвээндорж Д. Двадцатый ноин-улинский курган. Новосибирск, ИНФОЛИО. 2011. 184 с. ** [[:ru:Руденко, Сергей Иванович|Руденко С. И.]] Культура хуннов и Ноинулинские курганы. М.-Л., 1962. 206 с. ** [http://kronk.spb.ru/library/2011-uu-xiongnu.htm Хунну: археология, происхождение культуры, этническая история] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011522/http://kronk.spb.ru/library/2011-uu-xiongnu.htm |date=2016-03-05 }}. Улан-Удэ, 2011. ** Гордиенко А. В. К вопросу о распространении культуры хунну на север // Экология древних и традиционных обществ: докл. конф. Тюмень: Вектор Бук, 2007. Вып. 3. С. 180—184. == Һылтанмалар == * Annales китапханаһында Хунну бүлеге [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Монголдар]] [[Категория:Монгол халыҡтар]] [[Категория:Ҡытай тарихы]] [[Категория:Бүрәт Республикаһы тарихы]] [[Категория:Монголия тарихы]] [[Категория:Юҡ булған халыҡтар]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] qyvckrocgnst6glsgomikihuyta8ipe 1298994 1298993 2026-06-05T16:28:14Z Akkashka 14326 /* Шаньюй ырыуҙары */ 1298994 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хуннуҙар''' ({{Lang-la|hunni}}, [[Сөғд теле|сөғд]]. hwn, {{Lang-zh|匈奴}} ''сюннуға,''ҡытайса башҡа әйтелеше: ''**qʰoŋ — naː'') боронғо күсмә халыҡ, беҙҙең эраға тиклем 220 йылдан беҙҙең эраның II быуатына тиклем [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙан]]<ref>{{Китап|автор=Лев Николаевич Гумилев|заглавие=История народа хунну|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref> төньяҡҡа табан урынлашҡан далаларҙа йәшәгән. [[Цинь Ши Хуан|Цинь Шихуаньди]] уларҙың һөжүменән һаҡланыу өсөн [[Бөйөк Ҡытай диуары|Бөйөк ҡытай диуарын]] төҙөгән. Хуннуҙар ҡытай империяһы [[Хань (династия)|Хань]] менән әүҙем һуғыштар алып бара, уның барышында күрше күсмә ҡәбиләләрҙе буйһондороп, берҙәм державаға берләшә. Һуңыраҡ [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] һәм сянби ҡәбиләләре менән һуғыштар һөҙөмтәһендә, шулай үҙ-ара талаш-тартыш арҡаһында, Хунн державаһы тарҡала. Хунну тураһында боронғо ҡытай сығанаҡтарынан һәм археологик ҡаҙыныуҙар барышында табылған ҡомартҡыларҙан билдәле, уларҙың тәүгеләрен XIX быуат аҙағында — XX быуат башында Ю. Д. Талько-Гринцевич (Ҡяхта ҡалаһы эргәһендәге суджа ҡәберлектәре), ә һуңынан әһәмиәтлеләре XX быуат башында П. К. Козлов<ref>[https://www.academia.edu/1530727/The_accidental_and_the_regular_in_archeological_discoveries_P.K._Kozlovs_Mongolian-Tibetan_expedition_and_the_excavation_of_Noyon_Uul Юсупова Т. И. Случайности и закономерности в археологических открытиях: Монголо-Тибетская экспедиция П. К. Козлова и раскопки Ноин-Улы // Вопросы истории естествознания и техники. 2010. № 4. С. 26—67].</ref>(Селенга үҙәнендә [[Ноин-ула|ноин-улин]] ҡурғандары) таба. [[Файл:Slab_Grave_culture_areal.png|мини|Һуннуҙар яҡынса беҙҙең эраға тиклем 1300—300 йылдарҙа]] == Тарихы == === Шаньюй === [[Файл:Orgoyton.2011.jpg|мини|300x300пкс|Бүрәтстанда хунну кенәзе Оргойтон ҡәберлегендә археологик ҡаҙыныуҙар. 2011 йылдың авгусы]] Ҡытайҙарҙың ата-бабалары булған жундар һәм ди кеүек ҡәбиләләр менән туҡтауһыҙ һуғышып тора. Жундарҙан төньяҡтараҡ далаларҙа «Хунюй» ҡәбиләһе булған. Хуннуларҙан килеп сыҡҡан ханьюн һәм хуньюй ҡәбиләләре [[Гоби]] сүллегенең көньяҡ сигенә терәлеп ятҡан далала йәшәй. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, хуннуҙарҙың ата-бабалары хуньюй (сюньюй, чуньвей (шуньвэй), ғөйфән, ханьюнь (сяньюнь))<ref>''Li, Feng'' (2006). ''[https://books.google.com/books?id=d_qOvs0WjPcC Landscape And Power In Early China]''. Cambridge University Press. Pages 343—346.</ref>, жун, шань-жун, цюань-жун (цюаньи, хуньи)<ref name=":7">{{Китап|автор=Фань Вэнь-лань|заглавие=Древняя история Китая|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Lpv6AgAAQBAJ&pg=PA102&lpg=PA102&dq=%D1%85%D1%83%D0%BD%D1%8C%D0%B8+%D1%86%D1%8E%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%B6%D1%83%D0%BD&source=bl&ots=duPbBVE5xi&sig=curc97vOK6-JJlfbUYL51ZzIlo8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjI45vhgqbfAhXIEiwKHUDcCvIQ6AEwB3oECAkQAQ#v=onepage&q=%D1%85%D1%83%D0%BD%D1%8C%D0%B8%20%D1%86%D1%8E%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%B6%D1%83%D0%BD&f=false|ответственный=|издание=|место=|издательство=Рипол Классик|год=2013|страницы=|страниц=300|isbn=9785458243278}}</ref><ref>{{Китап|автор=Таскин В. С.|заглавие=Материалы по истории сюнну (по китайским источникам)|ответственный=Думан Л.И|издание=|место=Москва|издательство=Наука|год=1968|страницы=|страниц=177|isbn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Минаев С. С.|заглавие=Исследование Ван Говэя о ранней истории сюнну|ссылка=https://www.academia.edu/30509828/Исследование_Ван_Говэя_о_ранней_истории_сюнну_Early_Xiongnu_history_in_article_by_Wan_Gowei|язык=|издание=Академическое востоковедение в России и странах ближнего зарубежья (2007–2015): Археология, история, культура|тип=|год=2015|том=|номер=|страницы=390—394|issn=}}</ref>, ди (бэйди)<ref name=":1">{{Китап|автор=Гомбожапов А. Д.|заглавие=Кочевые цивилизации Центральной Азии в трудах Л. Н. Гумилева|ссылка=https://books.google.ru/books?id=gZNoxRGwybIC&dq=%D1%81%D1%8F%D0%BD%D1%8C%D1%8E%D0%BD%D1%8C+%D0%B6%D1%83%D0%BD&hl=ru&source=gbs_navlinks_s|ответственный=|издание=|место=|издательство=IMBT|год=2009|страницы=|страниц=330|isbn=9785792503335}}</ref><ref>''Wang Guowei'', ''«Guantang Jilin»'' (觀堂集林, Wang Guowei collection of works), Ch. 2, Ch. 13.</ref> (байди, чиди)<ref name=":5">{{Китап|автор=Шабалов А. С.|заглавие=Происхождение уйгуров, ойратов (калмыков) и других телэских племен XVIII в. до н. э. — XIV в. н. э|ответственный=|издание=|место=Иркутск|издательство=Издательство Иркутского государственного технического университета|год=2014|страницы=|страниц=248|isbn=}}</ref>) берләшмәһенә ингән. Беҙҙең эраға тиклем X быуатта хуннуҙар әкренләп Гоби сүллегенең көньяҡ сигенән төньяҡҡа табан күсә башлай. [[Гумилёв Лев Николаевич|Л. Н. Гумилев,]] хуннуҙар күсмә малсылыҡты үҙаллы үҙләштергән һәм сүллектәр аша үтергә өйрәнгән, тип иҫәпләй. Төньяҡҡа күсеп килгәндән башлап 300 йыл эсендә хуннуҙарҙың һаны арта, һәм улар беҙҙең эраға тиклем 822 йылда [[Чжоу (династия)|Чжоуға]] баҫып инә. Ҡытайҙар һөжүмде кире ҡаға, шунан һуң хуннуҙар ҡытай йылъяҙмаларында артабанғы 500 йыл дауамында телгә алынмай. Был ваҡытта Көнсығыш Монголия һәм Байкал аръяғы далаларында плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте барлыҡҡа килә. Антропологик йәһәттән плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте вәкилдәре, хунну, дунхуға һәм сянби кеүек үк, [[Монголоид раса|монголоид]] расаһының палеосебер тибына ҡараған. Көнбайыш [[Монголия]], [[Алтай тауҙары|Алтай]] һәм [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|Синьцзянда]] йәшәгән хуннуҙарҙа бер ни тиклем [[Европеоид раса|европеоид]] ҡатнашмаһы була. === Хунну державаһы === {{Тарихи дәүләт|название=Хуннская держава|статус=|флаг=|герб=|карта=Hunnu Empire.jpg|столица=|язык=[[хуннский язык|хуннский]]|p1=|flag_p1=|s1=|flag_s1=|s2=|flag_s2=|образовано=[[209]] год до н. э.|ликвидировано=ок. [[93]] год н. э.|площадь=4 030 000 км² (на [[176 до н. э.]])<ref>Claudio Cioffi-Revilla, J. Daniel Rogers, Steven P. Wilcox, & Jai Alterman, "Computing the Steppes: Data Analysis for Agent-Based Modeling of Polities in Inner Asia", Proceedings of the 104th Annual Meeting of the Amer. Pol. Sci. Assoc., Boston, Massachusetts, p. 8 August 28–31, (2008)</ref>9 000 000 км² ([[б.э.т. 176 йылға]])<ref>Peter Turchin, Thomas D. Hall and Jonathan M. Adams, «[http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 East-West Orientation of Historical Empires and Modern States]», ''Journal of World-Systems Research'' Vol. 12 (no. 2), pp. 219—229 (2006), p. 222</ref>|население=хунну|до=|после=Сяньби|п2=}} [[Файл:Хуннская_керамика.JPG|мини|300x300пкс| Кяхта тыуған яҡты өйрәнеү музейындағы хунну керамикаһы]] Ҡытай тарихнамәһендә хуннуҙар иртәрәк барлыҡҡа килмәй б. э. т. V быуаттан һуң барлыҡҡа килә. Уларҙың Төньяҡ Ҡытайҙың ултыраҡ йәшәү рәүешен алып барған халҡына һөжүм итеүҙәре сәбәпле, ҡытайҙар тораҡ пункттары тирәләй айырым нығытмалар төҙөй башлай, тап шул нығытмалар һуңынан [[Бөйөк Ҡытай диуары|Бөйөк ҡытай диуарын]] барлыҡҡа килтерә. Б. э. т. III быуатта хуннуҙар яғынан хәүеф көсәйә, сөнки күсмә халыҡтар шаньюй хакимы етәкселегендә ҡеүәтле ҡәбилә союзы төҙөй. Хунну державаһы көнсығышта Маньчжуриянан көнбайышта [[Памир|Памирға]] тиклем Монголияның һәм Көньяҡ Себерҙең байтаҡ өлөшөн үҙ ҡулына ала. Хуннуҙар һыбай бик яҡшы йөрөй, уларҙың ғәскәре 300 мең атлы уҡсынан тора. Ҡытай армияһының нигеҙен тәшкил иткән арбаларға хуннуҙарҙың һөжүменә ҡаршы тороу ауыр була. Бөйөк ҡытай диуары Ҡытайҙың төньяҡ сиктәрен хуннуҙарҙан һаҡлау маҡсатында эшләнә, әммә бының менән генә мәсьәлә тулыһынса хәл ителмәй. Ҡытай хакимдары күсмә халыҡты бай бүләктәр һәм дипломатия менән ҡытай йәшәү рәүешенә ылыҡтырырға тырыша, күп кенә ҡытай принцессалары хунну юлбашсыларына кейәүгә сыға. Б. э. т. яҡынса 50 йылдар тирәһендә империя ике өлөшкә бүленә: көнсығыш хуннуҙар ҡытай императорының хакимлығын таный, ә көнбайыш хуннуҙар Урта Азияға ҡыҫырыҡлап сығарыла. 93 йылда сянби, динлин һәм чешистарҙан (Турфан оазисы халҡы) торған Ҡытай коалицияһы һундарҙы [[Битва при Их-Баяне|Их-Баян янындағы алышта]] (Ikh Bayan {{Ҡытайса|稽落山之戰|稽落山之战|jìluòshān zhī zhàn|цзилошань чжи чжань}}) ҡыйрата, ә 155 йылда сяньби юлбашсыһы Тяньшихуай һундарҙы ҡыйрата, һөҙөмтәлә хунну этносы дүрт тармаҡҡа бүленә; уларҙың береһе еңеүсе сяньбийҙарға ҡушыла; икенсеһе Ҡытайға күсә, өсөнсөһө Тарбағатай тау урмандарында, тарлауыҡтарҙа һәм [[Иртыш|Ҡара Иртыш]] бассейнында ҡала, дүртенсеһе һуғыша-һуғыша көнбайышҡа табан китә һәм 158 йылға [[Волга|Волгаға]] һәм түбәнге Донға барып етә. Уларҙың килеүе тураһында антик географ Дионисий Периегет хәбәр итә<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/MAC/mac03.htm#para18 ''Гумилёв Л. Н.'' Тысячелетие вокруг Каспия.] — М. 1990.</ref>. Киң таралған фекер буйынса, хуннуҙарҙың бер өлөшө Европаға барып етә һәм, юлда [[Төрки халыҡтар|төрки]], [[Сарматтар|көнсығыш-сармат]] һәм [[уғырҙар]] ҡәбиләләре ҡатнашып, Европала яңы халыҡҡа башланғыс бирә. Ул [[һундар]]<ref>{{Китап|заглавие=Россия. Полный энциклопедический иллюстрированный справочник|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8McraX3f4PYC&pg=PA7&hl=ru|место={{М.}}|издательство=ОЛМА-ПРЕСС|год=2002|страницы=7|страниц=416}}</ref>. Көнбайышҡа сигенеү барышында көсһөҙ хуннуҙарҙың дүрттән бер өлөшө Етейылға һәм Көнбайыш Себер территорияларында ҡала, һәм Юэбань (160—490) дәүләте барлыҡҡа килә. Э. Паркер һәм [[төркиәт]]се [[Дыбо Анна Владимировна|А.]] [[Дыбо Анна Владимировна|Дыбо]] «юэбань» хәҙерге заман яңғырашы, ә «авар» боронғо яңғырашы тип иҫәпләй<ref>Parker E. Thousand Years of the Tartars. — Shanghai, 1895. — P. 168.</ref><ref>А. В. Дыбо «Лингвистические контакты ранних тюрков», 2007 г.</ref>. «Талас үҙәне, Үҙәк [[Тянь-Шань]], [[Фәрғәнә|Ферғана]], [[Ташкент]] оазисы, Чаткал үҙәне, Чон-Алайҙа археологтар тарафынан табылған күп һанлы ҡәберлектәр, шулай уҡ көнбайышҡа табан хуннуҙар хәрәкәтенең реаль эҙҙәре булып тора. Һундарҙың матди мәҙәниәтенең айырым элементтары „(ноин-улин тибындағы инкрустациялы биҙәүестәр)“ Арал буйындағы „һаҙлыҡ ҡаласыҡтарында“ асылған, был элементтарҙың үҫеше көнбайыш Ҡаҙағстанда ла күҙәтелә. Түбәнге Волгала һундар ҡәберлектәрен асыу ҙур әһәмиәткә эйә, уларҙың ҡайһы берҙәре б. э. III быуаттарына ҡарай. Был факт һундарҙың Европаның көнсығыш сиктәренә иртә үтеп инеүен раҫлай. Кавказда һәм Ҡырымда һундарҙың айырым, әлегә тиклем тарҡау эҙҙәре билдәләнгән»<ref>[http://annals.xlegio.ru/step/hunny/thompson.htm Мерперт Н. Я. &#x5B;рец. на:&#x5D;{{dead link|date=January 2017}} E.A. THOMPSON, A History of Attila and the Huns, Oxf., 1948, 228 стр. Вестник древней истории. 1953, № 2.]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. === Хуннуҙар Ҡытайҙа === Ҡытай державаһы көсһөҙләнә барған һайын уның хакимдары Ҡытайҙың төньяҡ сиктәрен һаҡлау өсөн хунну юлбашсыларын йәлеп итә башлай. Был ҡораллы формированиелар ҡытайҙарға ҡаршы бер нисә тапҡыр ҡорал күтәрә. [[Хань (династия)|Хань]] империяһы ҡолатылып, [[Өс батшалыҡ дәүере|Өс Батшалыҡ осоро]] башланғас, хуннуҙарҙың Ҡытайҙың эске эштәренә ҡыҫылыуы айырыуса әүҙемләшә. 304 йылда көньяҡ-хунну хәрби етәкселәренең береһе Лю Юань үҙен бөтә хунну федераттарының шаньюйы һәм Төньяҡ Хань дәүләте императоры тип иғлан итә. Уның ҡатын-ҡыҙҙар линияһы буйынса Ҡытайҙың хан императорҙарынан килеп сығышы был хоҡуҡты бирә. 329 йылда Лю Юань династияһы икенсе хунну хәрби начальнигы Ши Лэ тарафынан ҡолатыла. В IV—V быуаттарҙа көньяҡ хуннуҙар Төньяҡ Ҡытай территорияһында дәүләттәр төҙөй: * Төньяҡ Хань (304—318) * Иртә Чжао (318—329; ҡайһы берҙә Төньяҡ Хань менән Хань Чжао бер дәүләткә берләшә) * Һуңғы Чжао (319—351) * Төньяҡ Лян ''йәки'' Хэси (397—439) * Ся (407—431) Хуннуҙарҙың тарҡау отрядтарының Ҡытай ерҙәренә баҫып инеүе IV быуат дауамында дауам итә, әммә V быуаттан һуң уларҙың исеме ҡытай сығанаҡтарында телгә алынмай . == Дәүләт ҡоролошо == === Шаньюй === Шаньюй (иң бөйөк) тип хуннуҙарҙың 24 аҡһаҡалы араһынан башлыҡ булған аҡһаҡалды атағандар. Тәүҙәрәк шаньюйҙы аҡһаҡалдар съезында һайлағандар, әммә Модэ, был традицияны өҙөп, шаньюйҙар династияһына нигеҙ һала. Баҡыйлыҡҡа күскән шаньюй васыятында күрһәтелгәнсә, власты яңы шаньюйға тапшырыу өсөн шаньюйҙы һайлау шартлы процедура булараҡ һаҡлана.. === Хунну империяһының баш ҡалаһы === 2010 йылда Улан-Батор дәүләт университетының археология кафедраһы доценты Тумур-Очирын Идэрхангай археологик тикшеренеүҙәр төркөмө етәксеһе булараҡ Хунну Империяһының сәйәси үҙәген тикшерә башлай<ref name="Остатки Луута, столицы империи Хунну, должны находиться под защитой правительства, - археолог">[http://centralasia.media/news:1638596 CentralAsia: Остатки Луута, столицы империи Хунну, должны находиться под защитой правительства, — археолог]</ref>. Боронғо күсмә хунну халҡы империяһының баш ҡалаһы емереклектәре [[Монголия|Монголияның]] Арханғай аймағы Улзийт сомонындағы Орхон йылғаһы үҙәнендә Тумур-Очирын Идерхангай етәкселегендәге тикшеренеүселәр төркөмө тарафынан табыла. Ҡаҙыныу эштәре 2017 йылда уҡ үткәрелә, әммә уларҙың һөҙөмтәләре 2020 йылдың йәйендә генә баҫылып сыға<ref name="Археологи обнаружили столицу древней империи — «город Дракона»">[rossaprimavera.ru/news/3497dd5c Археологи обнаружили столицу древней империи — «город Дракона» | ИА Красная Весна]</ref>. Ҡала монголса <span lang="mn" style="font-style:italic;">Луут</span> йәки ҡытайса Лунчэн (аждаһа ҡалаһы) тип атала. Тикшеренеүселәр «Аждаһа ҡалаһы» в ике ҡатлы диуарҙарының һәм һыуһаҡлағыс сифатында ҡулланылған яһалма бассейн булыуын асыҡлай. Ҡоролма ҡалдыҡтары табылыу менән рәттән ул [[Ҡытай яҙыуы|ханцзы]] телендә «Тенгэрийн Хүү» — «Күк улы» тип яҙылған боронғо яҙыу менән биҙәлгән була. Был яҙыу табылған ҡаланың хунну халҡының баш ҡалаһы булыуын раҫлау өсөн төп дәлил булып тора. === Шаньюй ырыуҙары === [[Файл:Hunn.jpg|мини|Затлы нәҫелгә ҡараған яугир- хуннуның (сюнну) кейеме һәм ҡоралы. Б. э. т. II быуат — б. э. I быуаты. А.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Подушкин]] Шаньюҙар нәҫеле Си Люань-ди тип аталған. Хуннуҙарҙың өс иң абруйлы нәҫеле була: Хуянь, Лянь, Сюйбу. [[Гумилёв Лев Николаевич|Гумилев]] фаразы буйынса, 藍 «лань» — күкһел йәшел ырыуы Ҡытай принцы Шун Вэйҙан килеп сыҡҡан. Шаньюй ошо ырыуҙарҙан ғына ҡатын ала. Дәүләттең мөһим вазифалары ла ошо фамилияларға тапшырыла, мәҫәлән, сюйбулар судья вазифаһын биләр була. Ҡалған ырыуҙарҙың аҡһаҡалдары үҙ ғәскәрҙәренә эйә була. === Хуннуҙарҙа чиндар === Ҡытай йылъяҙмаларында хуннуҙарҙың ҡатмарлы чиндар системаһы булыуы телгә алына. Юғары чиндар «көнсығыш» — өлкән һәм «көнбайыш» — кесе чиндарға бүленә. Юғары чиновниктарҙың бөтәһе лә шаньюйҙың яҡын туғандары була: # Чжуки кенәз: ғәҙәттә Көнсығыш Чжуки-кенәз — тәхет вариҫы # Лули-кенәз # Бөйөк етәксе # Бөйөк Дуюй # Бөйөк Данху Ғәҙәти чиновниктар "гудухоу"тип атала. Ырыу аҡһөйәктәренең дәрәжәһе шаньюйға бәйле булмай . === Хоҡуҡ === Хуннуҙар Ғәҙәти хоҡуҡ файҙаланған. Суд 10 көн эсендә үтә. Һөжүм итеү йәки урлашҡан өсөн үлем язаһы ҡаралған, башҡа төрлө язалар ҙа булған. Модэла хәрби енәйәттәр өсөн үлем язаһын күҙ уңында тотола. Патриархаль ҡоллоҡ та була, әммә бурыс ҡоллоғо һәм ҡолдар менән сауҙа итеү тураһында телгә алынмай . === Иҡтисады === Козлов ноин-улин ҡурғандарында тапҡан әйберҙәр (атап әйткәндә, туҡымалар, хәҙер Дәүләт Эрмитажында) һаҡлана. Ҡомартҡыларҙың күбеһе Ҡытайҙан, Ирандан йәки Византиянан килеп сыҡҡан<ref>[http://www.sbras.info/articles/simply/imperiya-khunnu-naiti-veter-v-pole Империя хунну: найти ветер в поле. Екатерина Пустолякова]. // Наука в Сибири. Издание Сибирского отделения Российской Академии наук. 11 декабря 2012 г.</ref>, был факт хунну халҡының сауҙа-дипломатик бәйләнештәренең киң таралыуын күрһәтә . === Хәрби эш === [[Файл:Reproduction_Hunnu_bow_-_National_Museum_of_Mongolian_History.jpg|мини|Монголияның Милли тарихи музейында хуннуҙарҙың янының (йәйәһенең) күсермәһе һаҡлана]] Һәр хунну яугир булған. Хунну ғәскәре ырыу билдәһе буйынса формалаша. Хунну ғәскәрендә бөтәһе 24 хәрби етәксе була, уларҙың һәр береһе ваньци (мең башы-темник) титулын йөрөтә һәм ун меңлек отряд менән командалыҡ итә. Ҡытайҙар хунну ғәскәрен 300 000 һыбайлы, башлыса һыбай уҡсылар тип баһалай. Был һандың, Ҡытайҙың күп кенә тарихи документтарындағы кеүек, арттырып күрһәтелгән булыуы бик ихтимал. Хуннуҙар манёврлы һуғыш алып барырға тырыша, дошманды арытып, тарҡау рәттәр менән дистанцион алыш алып бара. Хуннуҙар флангыларҙан ҡамауҙы, ялған сигенеүҙәрҙе һәм йәшеренгән ерҙән сығып дошманына ябырылыуҙы уңышлы ҡуллана. Һуғышта яулап алынған бөтә нәмә яугирҙар милкенә әйләнә. «Күсмә халыҡтарға» дистанцион алыш саралары (уларҙың төп ҡоралы булған [[Ян (йәйә)|ян]] һәм уҡ-һаҙаҡ) һәм кәрәк-яраҡ ([[Һаҙаҡ|колчандар]]) хас булған. Яҡын алышта хунну ҡылыстар һәм ҡыҫҡа һөңгөләр менән һуғыша. Шулай уҡ тура бер йөҙлө (лезвие) палаштар (төҙ оҙон ҡылыс) һәм кинжалдар ҡулланыла. Хунну яугирҙарының хәрби кейеме бәләкәй тимер пластиналарҙан торған бронь менән ҡапланған була. === Яһаҡ === Хуннуҙар власҡа Лаошань-шаньюй килгәнгә тиклем шаньюйға һалым түләмәй. Шаньюй яулап алынған халыҡтарҙан яһаҡ йыя: дунхуҙар аттар һәм тиреләр, Төркөстан оазистарындағылар игенселек продукттары, тангуттар тимер, төньяҡтағы ҡәбиләләр тире менән түләй. Ҡытайҙар ҡайһы берҙә ҡиммәтле бүләктәр ебәк һәм затлы әйберҙәр ебәрә. Баҫып алынған халыҡтарҙан алынған табыш һәм яһаҡ тулы көйө шаньюй ҡаҙнаһына эләкмәй. Хунну яғына күскән ҡытай евнухы Юе Лаошань-шаньюйҙың яҡындарын халыҡҡа, малға һәм мөлкәткә һалым һалыуҙарҙы китапҡа теркәп барырға өйрәтә. Бының һөҙөмтәһендә шаньюй «һундарҙың күк һәм ерҙән тыуған, ҡояш һәм ай менән ҡуйылған бөйөк шаньюйы» титулын ҡабул итә. Шаньюйҙар власы бәхәсһеҙ абруй менән файҙалана, әммә хуннуҙар үҙҙәренең боронғо азатлығын юҡҡа ғына бирмәй. Хуннуҙар йәмғиәтендә муллыҡ һәм зиннәтлелек дәүере башлана, әммә шул уҡ ваҡытта әхлаҡтың түбәнәйеүе лә күҙәтелә . == Этник сығышы == Густав Рамстедт хунну теле төрки телдәрҙең монгол телдәренән айырылмаған хәлен сағылдыра тип фаразлай<ref>Ramstedt M. G. S. Uber der Ursprung der Turkischen Sprache. Helsinki, 1937, 81-91</ref>, әммә был ҡараш хәҙер асыҡтан-асыҡ иҫкергән, сөнки хәҙер [[Алтай телдәре|алтай телдәренең]] иртәрәк осорҙа айырылып китеүе фаразлана<ref>Тюркские языки. (Серия «Языки мира»). М., 1997. С.8</ref>. Сюнну (хунну) һүҙе йыш ҡына төньяҡ күсмә халыҡтарҙың [[Цзинь (265—420)|Цзинь]] (265—420), Эй (220266) һәм Көньяҡ һәм Төньяҡ династиялар (420—589)<ref name="iss">[http://gov.cap.ru/home/13/npo/%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%BD%D1%8B.doc Исследование проблем истории и этнической идентичности гуннов в китайской историографии]</ref> дөйөмләштерелгән атамаһы булараҡ ҡулланыла. «Лян тарихында» ((жужань йылъяҙмаһының бер бүлеге) түбәндәгесә яҙылған: «Вэй һәм Цзинь заманында сюннуҙар йөҙҙәрсә һәм меңдәрсә ҡәбиләләргә бүленгән, һәр береһенең үҙ исеме булғане», быны дәлил тип иҫәпләргә мөмкин<ref name="iss" />. «Лян Тарихында» («Бөтә көнсығыш варварҙары йылъяҙмаһы» бүлеге) жужандар сюнну "һәм «башҡа сюнну» тоҡомдары тип атала<ref name="iss" />. «Вэй династияһы тарихында» («Гаоцзюй йылъяҙмаһы» бүлеге) гаоцзюй халҡы «сюннуҙарҙың туғаны» тип атала, «Чжоу Тарихында» («Төркиҙәр йылъяҙмаһы» бүлеге) ашина халҡы «башҡа сюннуҙар» тип атала<ref name="iss" />. === Монгол теорияһы === [[Файл:Hunnu_tamga.jpg|мини|Монголдар һәм хуннуҙар тамғалары: [[Сыңғыҙхан]], [[Үгеҙәй]] һәм Толуя<ref>{{Cite web|url=http://info.charm.ru/library/tamgha.htm|title=«Тамги монгольских Великих Ханов и ханов государств Монгольской империи» П. Петров|accessdate=2015-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081023190923/http://info.charm.ru/library/tamgha.htm|archivedate=2008-10-23|deadlink=yes}}</ref>]] Хуннуҙарҙың монгол телле булыуы — тарихнамәлә хуннуҙарҙың килеп сығышы тураһында иң боронғо ҡараш. Был теорияны XVIII быуатта [[Пётр Симон Паллас|П. С. Паллас]] тәҡдим итә. XIX быуатта {{Тәржемәһеҙ 5|Рашпунцаг||en|Bolor Erike}}<ref name="crystal">Rashpunstag (1776) «''Хрустальные четки''»</ref>, В. Бергман, И. Шмидт, Г. Н. Потанин, К. Ф. Нейман, {{Тәржемәһеҙ 5|Хоуорс, Хойл|Х. Хоуорс|en|Henry Hoyle Howorth}}, А. Терри, Н.&amp;nbsp;Я.&amp;nbsp;Бичурин һ. б. монгол теорияһын үҫтерәләр. А. Лувсандэндэв, Б. Ренчин, [[Бернат Мункачи|Б.]] [[Бернат Мункачи|Мункачиҙар]] ҙа<ref>Ts. Baasansuren «The scholar who showed the true Mongolia to the world», Summer 2010 vol.6 (14) ''Mongolica'', pp.40</ref> хуннуҙарҙың монгол телле сығышын үҫтерә бара. Рәсәй тарихсылары А.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Окладников, Н.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Диков, Г. Н. Румянцев, М. В. Воробьев, Б. Б. Дашибалов һ. б. хуннуҙарҙың килеп сығышы тураһында монгол версияһын яҡлай. Был теорияны яҡлаусылар «хунну» һүҙе монгол һәм бурят телдәрендә хүн (кеше) тигәнде аңлата тигән фекерҙә тора. 2011 йылда Монголия үҙенең дәүләтселегенең 2220 йыллыҡ юбилейын билдәләй<ref>{{Cite web|url=http://www.news.mn/r/26062|title=Competition for historical plays<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2017-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170104163239/http://www.news.mn/r/26062|archivedate=2017-01-04|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.president.mn/eng/newsCenter/viewNews.php?newsId=288|title=President.Mn<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2015-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211173806/http://www.president.mn/eng/newsCenter/viewNews.php?newsId=288|archivedate=2015-02-11|deadlink=yes}}</ref>. Плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте хуннуҙарҙың һәм протомонголдарҙың ата-бабаларыныҡы тип ҡарала<ref name="Tumen">Tumen D., «Anthropology of Archaeological Populations from Northeast Asia {{Wayback|url=http://user.dankook.ac.kr/~oriental/Journal/pdf_new/49/11.pdf}} page 25,27</ref>. „Сун китабыында“ жужандарҙың башҡа бер исеме „татар“ бар, шулай уҡ „тартар“ тип тә атайҙар, (ул) хунну аймаҡтарының береһе»<ref>[[Книга Сун]], глава "Жоужань, стр. 39</ref>. Хунн дәүләте тарҡалғандан һуң 100 000 ғаилә (500 000-дән ашыу кеше) хуннуҙар, «халыҡ атамаһын» ҡабул итеп, сяньбиҙар булып китәсянби, һәм был, бәлки, был халыҡтарҙың яҡын туғанлығын күрһәтәлер. Был төньяҡ хунндар халҡының күпселеге була<ref name="Доржсүрэн">Ц. Доржсурен «Северный Хунну» 1961, Улан-Батор</ref>. Н. Я. Бичурин буйынса, монголдар сығыштары менән бер ҡәбиләнән хасил булған һәм Хунну һәм Дун-ху йорттарынан. Ул хуннуны монголдарҙың боронғо халҡы тип атай. Бичурин түбәндәгене яҙа: "Хунюй, Хяньюн Һәм Хунну — монголдар исеме аҫтында билдәле бер үк халыҡтың өс төрлө атамаһы. Хунну, дунху, [[һундар]], сянби, жужандар, [[Боронғо төркиҙәр|тугю]] ҡәбиләләренең бөтәһе лә, Бичурин буйынса, монгол ҡәбиләләре була. Тугю йортон Ул Хунну йортоноң айырым тармағы тип атай, Ашина ҡушаматы буйынса ул Тугю йортон Хунну йортоноң айырым тармағы тип атай. Ул, тип аталған халыҡ [[Ҡытай әҙәбиәте|Ҡытай]] хроникаларында «тукюе» тип аталған халыҡ Н. Я. Бичурин буйынса, монголдар, улар халыҡ телендә дулга исеме менән билдәле булған: "Тугю йорто монгол телендә, түбәндә күреүебеҙсә, Дулга [Тукюе] тип атала. Көнбайыш Европа ориенталистары ҡытай тарихының инандырыуын һанға һуҡмай, ә тугюның «төркиҙәр» тигән һүҙ менән ярашыуына иғтибар итә, һәм халыҡтар араһында дулга булараҡ билдәле булған монголдарҙың төркиҙәр булыуын нигеҙ итеп ала; ә дулга йортоноң ата-бабалары хуннуҙар нәҫеленән булғанлыҡтан, хуннуҙар ҙа төрки ҡәбиләһенән сыҡҡан халыҡ тип таныла. Монголдарҙың төркиҙәр менән буталып китеүе көнбайыш Европа ғалимдарын боронғо заманда Урта Азияла йәшәгән монгол ҡәбиләһе халыҡтары тураһында дөрөҫ булмаған төшөнсәләргә килтерә. Шулай итеп, боронғо төркиҙәр һәм монгол ҡәбиләләре тураһында төшөнсәләрҙең ҡатнашып китеүен күреп, Бичурин [[Төрки ҡағанлығы|Төрки ҡағанатында]] хакимлыҡ итеүсе кландың монгол телле булыуы тураһында һығымта яһай<ref>''Бичурин Н. Я.'' Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. — Москва-Ленинград: Академия наук СССР, 1950.</ref>. Л. Н. Гумилевҡа ярашлы, Ашина берләшмәһе «тарих аренаһына сыҡҡанда сяньби теленең, йәғни боргонғо монгол теленең, ҡәбилә-ара аралашыу теле булыуын бөтәһе лә танып ҡабул итә»<ref>{{Cite web|url=http://gumilevica.kulichki.net/OT/ot02.htm|title=Древние тюрки. II. Предки|author=Гумилёв Л.Н|website=|date=|publisher=gumilevica.kulichki.net|accessdate=2018-11-20}}</ref>. Н.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Абаев үҙенең фәнни эшендә монголдарҙан (сяньби) килеп сыҡҡан тогондар менән и тугюлар араһындағы этногенетик бәйләнештәр тураһында яҙа<ref>{{Cite web|url=https://www.tuva.asia/lib/books_tuva/1179-abaev.html|title=Цивилизационная геополитика и этнокультурные традиции народов Центральной Азии и Алтай-Байкальского региона|author=Абаев Н.В.|website=|date=|publisher=|accessdate=2018-12-15}}</ref>. Сыңғыҙхандың даос монахы Чан-чунға яҙған хатында шундай һүҙҙәр телгә алына: «…беҙҙең Модэ шаньюй заманында»<ref name="Howorth">[[iarchive:p1historyofmongo02howouoft|Х.Ховорс (1880) «История монголов IX—XIX вв.»]]</ref>. Хуннуҙарҙың, урта быуат һәм хәҙерге монголдарҙың күп һанлы мәҙәни элементтары тап килә, һәм улар араһында мәҙәни күсәгилешлек бар: мәҫәлән, [[тамға]], арбаларҙағы тирмә, композит һуған, уйын майҙаны менән өҫтәл уйыны, оҙон йыр һ. б.<ref>Н.Сэр-Оджав, Древняя история Монголии. 1977</ref><ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/urtiin-duu-traditional-folk-long-song-00115 Mongolian traditional folk song UNESCO.org]</ref>. Монгол халыҡтарының хәҙерге символы соёмбо хуннуҙарҙың ҡояш һәм ай һүрәтләнгән символына барып тоташа (ҡара. Монголия Флагы, Монголия Гербы, Соёмбо, Бурятия Флагы, Бурятия Гербы һәм {{Тәржемәһеҙ 5|Флаг Южной монгольской народной партии||en|Inner Mongolian People's Party}})<ref name="Tahilt">[http://www.academia.edu/2086480Elite_Xiongnu_Burials_at_the_Periphery_Tomb_Complexes_at_Takhiltyn_Khotgor_Mongolian_Altai_Miller_et_al._2009_Elite Xiongnu Burials at the Periphery]{{dead link|date=January 2017}}</ref><ref name="edu">[http://depts.washington.edu/silkroad/archaeology/mongolia/xiongnu/xiongnuarchhist/xiongnuarchhist.html Xiongnu Archaeology Enters a New Century]</ref>. === Төрки теорияһы === Хуннуҙарҙың килеп сығышы буйынса төрки теорияһы әлеге ваҡытта донъя фәнни берләшмәһендә иң популяр һәм аҙ иҫбатланған теорияларҙың береһе булып тора. Хуннуҙарҙың төрки сығышлы булыуы теорияһын яҡлаусылар иҫәбенә Э. Паркер, Жан-Пьер Абель-Ремюза, Ю. Клапорт, Г. Рамстедт, Аннемари фон Габайн, О. Прицак, [[Гумилёв Лев Николаевич|Л.]] [[Гумилёв Лев Николаевич|Н. Ғүмилев]] һәм башҡалар инә<ref>''Pritsak O.'' 1959. XUN Der Volksname der Hsiung-nu. ''Central Asiatic Journal'', 5: 27-34.</ref>. Билдәле төркиәтсе С. Г. Кляшторный хуннуҙарҙы төрки телле ҡәбиләләр тип иҫәпләй<ref>''Кляшторный С. Г.'' История Центральной Азии и памятники рунического письма / С. Г. Кляшторный; Филологический факультет СПбГУ. — СПб., 2003, С. 153.</ref>. Әлеге ваҡытта төркиҙәр тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булған ҡытай сығанаҡтары, төркиҙәр хуннуҙарҙың вариҫтары булған, тип ышаныслы рәүештә раҫлай. Был сәйәси күсәгилешлекте түгел, ә этник күсәгилешлекте күрһәтеү ниәтенән яҙылған. Таншула төрөктәрҙең хунну сығышлы булыуы тураһында ҡабатлап әйтелә (Таншу, цзюань 215а). Уйғырҙар шулай уҡ Хунну сығышлы ҡәбилә тип атала (шунда уҡ, цзюань 217а)<ref>{{Китап|автор=Уильям Самолин|заглавие=Hsiung-nu, Hun, Turk|ответственный=|издание=|место=|издательство=Central Asiatic Journal, 3.2|год=1957|страницы=149—150|страниц=|isbn=}}</ref>. VI быуат уртаһында хунну вариҫтары [[Төрки ҡағанлығы|Төрки Ҡағанатын]] булдыра<ref>''История России с древнейших времен до конца XVII века'', Боханов Александр Николаевич</ref>, һәм үҙҙәрен «[[Боронғо төркиҙәр|күк төркиҙәре]]<nowiki/>» тип атай башлай<ref name="kok">[https://cyberleninka.ru/article/n/k-interpretatsii-sochetaniya-k-k-t-rk К ИНТЕРПРЕТАЦИИ СОЧЕТАНИЯ KÖK TÜRK]</ref>. [[Боронғо төркиҙәр]] һәм хуннуҙарҙың күп кенә йолаларының оҡшашлығы тарихсылар тарафынан билдәләнә, әммә уларҙың теле тураһындағы һорау әлегә асыҡ ҡала. Хуннуҙарҙың төрки телле булыуы тураһында фекер таралған булһа ла, уның яҡлылар иран теленән ҡайһы бер үҙләштереүҙәрҙең булыуын инҡар итмәй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=8nHKBHooPk0 Публичные лекции. Аннa Дыбо]</ref>. [[Дыбо Анна Владимировна|А. В. Дыбоның]] «Иртә төркиҙәрҙең лингвистик бәйләнеше» (1-се өлөш, 2007) китабында хуннуҙарҙың төрки булыуҙары ентекле нигеҙләнә. Ҡайһы бер ғалимдар (Б. А. Серебреников), [[Сыуаш теле|сыуаш (булғар) теле]] хунну теленең вариҫы тип һанала, тип раҫлай. Прототөрк-сыуаш теле айырыуса архаик һәм «хун» тамыры менән күп һүҙҙәр бар: хунаща — ҡайны, хунама — ҡәйнә. Хуннуҙар ҙа, [[Болғарҙар|булғарҙар]] ҙа ҡояшҡа табына, һәм күп төрки телдәрендә, шул иҫәптән [[Сыуаштар|сыуаш телендә]], ҡояш ҡарап тора, ә яҡтыртмай. === Көнсығыш иран теорияһы === Шулай уҡ хунну телен иран ([[Сактар (ҡәбиләләр)|сак]] теленә яҡын) йәки йәнәсәй ([[Пуллиблэнк|Пуллибланк]]) теленә яҡын тип иҫәпләйҙәр. Г. Бейли<ref>Harold. W. Bailey, Indo-Scythian Studies: being Khotanese Texts, VII, Cambridge, 1985, pp. 25-41</ref>, Беквит, Schuessler<ref>Шусслер, Аксель (2014). «Фонологические заметки о транскрипциях иностранных имен и слов периода Хань». Исследования по китайскому и китайско-тибетскому языкознанию: диалект, фонология, транскрипция и текст. Серия монографий по языку и лингвистике. Тайбэй, Тайвань: Институт лингвистики, Academia Sinica (53).</ref>, Я. Харматта<ref>J. Harmatta, «Conclusion», History of Civilizations of Central Asia By Ahmad Hasan Dani, Vadim Mikhaĭlovich Masson, Unesco, János Harmatta, Boris Abramovich Litvinovskiĭ, Clifford Edmund Bosworth Published by Motilal Banarsidass Publ., 1999. Volume 2: pg 488</ref> һәм Г. Янковский<ref>Henryk Jankowski, Historical-Etymological Dictionary of Pre-Russian Habitation Names of the Crimea, Published by Brill, 2006. pg 27</ref> хунну һүҙҙәренең сак этимологияһынан сығып хасил булыуын билдәләй. Харматтаға ярашлы, һундарҙың күпселеге бер телдә һөйләшкән [[Иран телдәре|көнсығыш иран диалекттары]], яҡын саҡ был тикшеренеүселәрҙе бөгөн был (иран) теорияһы һәм төрөк теорияһы араһында бәйләнеш барлығына ҡарата консенсусҡа килергә этәрә.<ref name="автоссылка1">{{Китап|ссылка=https://books.google.com/books?id=huRfDwAAQBAJ&pg=PA103|автор=Iver B. Neumann, Einar Wigen|заглавие=The Steppe Tradition in International Relations: Russians, Turks and European State Building 4000 BCE–2017 CE|год=2018-07-19|издательство=Cambridge University Press|страниц=327|isbn=978-1-108-42079-2}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7612788/|автор=Alexander Savelyev, Choongwon Jeong|заглавие=Early nomads of the Eastern Steppe and their tentative connections in the West|год=2020-05-07|издание=Evolutionary human sciences|том=2|страницы=E20|issn=2513-843X|doi=10.1017/ehs.2020.18}}</ref> Хунну яҙмаһының барлығын раҫлаусы бәхәсһеҙ дәлилдәр юҡ, әммә ҡытай йылъяҙмаларында ҡайһы бер хәбәрҙәр уның тураһында күрһәтмәләр тип аңлатыла. === Йәнәсәй теорияһы === {{нп2|Пуллиблэнк, Эдвин|Пуллиблэнк|en|Edwin G. Pulleyblank}} һәм Александр Вовин хунну теленең йәнәсәй ғаиләһенә ҡарауы тураһындағы теорияны раҫлай. [[Категория:Википедия:Страницы с шаблоном нп2 без дополнительного текста]] === Айырым тел === Г. Дерфер хунну теленең ниндәйҙер тел менән туғанлығы тураһында фараздарҙы иҫбатланмаған тип иҫәпләй<ref>Дёрфер Г. О языке гуннов. // Зарубежная тюркология. Вып.1. Древние тюркские языки и литературы. М., 1986. С.71-134.</ref><ref>Nicola Di Cosmo, «Ancient China and Its Enemies». Published by Cambridge University Press, 2004. pg 164:"Bailey on the other hand, viewed the Xiongnu as Iranian speakers, while Doerfer denied the possibility of a relationship between the Xiongnu language and any other known language and rejected in the strongest terms any connection with Turkish or Mongolian"</ref>. === Ҡытай мифы === Традицион ҡытай тарихнамәһе Ҡытай менән күрше халыҡтарҙың барыһы ла ҡытайҙарҙан килеп сыҡҡан һәм, ҡытай традицияһына ярашлы, хуннуҙар ҡытай эмигранттарының далаға һәм дала күсмә ҡәбиләләренә ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән, тип яҙа. Ҡытай сығанаҡтарына ярашлы, хуннуҙарҙың килеп сығышы ярым легендар [[Ся (династия)|Ся]] һәм боронғо хунюй һәм һуңыраҡ хяньюнь ҡәбиләләре династиялары менән бәйле. Б. э. т. III мең йыллыҡта ҡытайҙар менән мифик император Хуан-ди идара итә. Ҡытай мифтарына ярашлы, яҡынса б. э. т. 1764 йылда&amp;nbsp;Ҡытайҙа Ся династияһы ҡолатыла, Сяның һуңғы хакимы [[Цзе (правитель династии Ся)|Цзеның]] улы [[Шун Вэй]] (Ул) төньяҡҡа ҡаса, уның менән күп кенә подданныйҙары ла уға эйәрә. [[Гоби]] сүллегенең көньяҡ ситендә улар хуньюй (сюньюй) ҡәбиләләре менән осраша һәм ваҡыт үтеү менән улар менән ҡушыла<ref name=":12">{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/v/proishozhdenie-hunnu-v-svete-dannyh-arheologii-antropologii-i-analiza-pismennyh-istochnikov-1|title=Происхождение хунну в свете данных археологии, антропологии и анализа письменных источников|author=Бембеев Е. В., Команджаев А. Н|website=|date=|publisher=cyberleninka.ru|accessdate=2018-12-05}}</ref>. Хяньюнь (сяньюнь) ҡәбиләһе тураһында иң тәүге телгә алыуҙар б. э. т. IX быуатҡа тиклемге дәүергә ҡарай. Ши цзин китаһында («йырҙар Китабы») Хяньюнь (сяньюнь) ҡәбиләһенең [[Чжоу (династия)|Чжоу династияһы]] менән хәрби бәрелештәре тураһында телгә алына . == Генетикаһы == Иртә хуннуҙар араһында ике кластер асыҡланған: береһе Алтай-Саян төбәге, икенсеһе [[Евразия далаһы]]<nowiki/>ның<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.03.25.008078v1|автор=Choongwon Jeong, Ke Wang, Shevan Wilkin, William Timothy Treal Taylor, Bryan K. Miller|заглавие=A dynamic 6,000-year genetic history of Eurasia’s Eastern Steppe|год=2020-03-26|язык=en|издание=bioRxiv|страницы=2020.03.25.008078|doi=10.1101/2020.03.25.008078}}</ref> көнсығыш өлөшө менән. Ҡытай ғалимдарының тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә, Пэньянда ҡаҙып сығарылған алты күсмә халыҡтан өсәүһенең митохондриаль гаплотөркөмө C, D4 һәм M10 булараҡ билдәләнгән:, ә ҡалған дүрт ир-ат гендарының Y-хромосомалы Q Гаплотөркөмөнә ҡарауы билдәләнелә. Авторҙар фекеренсә, был кешеләр боронғо хуннуҙар һәм хәҙерге төньяҡ азиаттар менән тығыҙ бәйләнгән булған<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.nature.com/articles/jhg20108|автор=Yong-Bin Zhao, Hong-Jie Li, Da-Wei Cai, Chun-Xiang Li, Quan-Chao Zhang|заглавие=Ancient DNA from nomads in 2500-year-old archeological sites of Pengyang, China|год=2010-04|язык=en|издание=Journal of Human Genetics|том=55|выпуск=4|страницы=215–218|issn=1435-232X|doi=10.1038/jhg.2010.8}}</ref>. Монголияла өс Дуурлинг Нарз, Эгин-Гол һәм Ноин-Ула ҡәберлектәренән алынған кеше һөйәктәренә генетик анализ үткәрелә. Төньяҡ-Көнсығыш Монголиялағы Дуурлинг Нарз ҡәберлегендә 2000 йыл элек хунну элитаһы вәкилдәренең ерләнеүе асыҡлана, өс һөлдәгә генетик анализ яһала һәм бер ирҙең гендары U2e1 митохондриаль Гаплотөркөмө һәм Y-хромосомалы R1a1 Гаплотөркөмөнә ҡарауы асыҡлана, икенсе ир-аттың гендары D4 митохондриаль Гаплотөркөмө һәм Y-хромосомалы C2 гаплотөркөмөнә, ә ҡатын-ҡыҙ гендәре D4 митохондриаль Гаплотөркөмөнә ҡарай<ref>[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ajpa.21242/abstract A western Eurasian male is found in 2000-year-old elite Xiongnu cemetery in Northeast Mongolia]</ref>. Keyser-Tracqui et al. (2003) эштәрендә Эгийн-Гол некрополендә (Монголия) ҡаҙып алынған һөйәк ҡалдыҡтары гаплотиптары күрһәтелгән. Некрополдә яҡынса 2 мең йыл элек хунну (сюнну) халҡының дворяндары ерләнгән тип фараз ителә. С (46, 47, 50, 52, 53, 54) секторында ерләнгән алты кеше, Y-STR гаплотиптарының тап килеүенә һәм аутосом микросателлиттарын анализлауға ҡарағанда, бер ырыуға ҡарай. Petkovski (2006) хеҙмәтендә 50-се ҡәберлектәге гаплотип биаллель полиморфизмға (SNP) өҫтәмә тикшерелә. Асыҡланыуынса, ул С (RPS4Y) парагруппаһына ҡарай. Был 6 боронғо хуннуҙың гендары С3*(хС3с) гаплотөркөмөнә ҡарауы билдәләнә. == Хуннуҙарҙың яҙмаһы == Хунну яҙмаһының барлығын раҫлаусы бәхәсһеҙ дәлилдәр юҡ, әммә ҡытай йылъяҙмаларында ҡайһы бер хәбәрҙәр уның тураһында күрһәтмәләр тип аңлатыла. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == ** [[:ru:Гуннское танрикутство|Гуннское танрикутство]] ** [[:ru:Оргойтон|Оргойтон]] — хуннский могильник с княжескими курганами ** [[:ru:Ильмовая падь|Ильмовая падь]] — могильник хуннской знати ** [[:ru:Дырестуйский Култук|Дырестуйский Култук]] — хуннский могильник ** [[:ru:Баян-Ундэр|Баян-Ундэр]] — хуннское городище ** [[:ru:Кяхтинский краеведческий музей|Кяхтинский краеведческий музей]] ** [[:ru:Хун|Хун]] ** [[:ru:16 великих тюркских империй|16 великих тюркских империй]] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == ** [[:ru:Бернштам, Александр Натанович|Бернштам А. Н.]] Очерк истории гуннов. Л., ЛГУ. 1951. 256 с. ** [[:ru:Гумилёв, Лев Николаевич|Гумилёв Л. Н]]. [http://gumilevica.kulichki.net/HPH/index.html «История народа хунну»] ** [[:ru:Гумилёв, Лев Николаевич|Гумилёв Л. Н]]. [http://gumilevica.kulichki.net/HIC/index.html «Хунны в Китае»] ** [[:ru:Дробышев, Юлий Иванович|Дробышев Ю. И.]] Природопользование и восприятие природы у хунну // [[:ru:Восток (журнал)|Восток]]. — 2005. — № 1. — С. 44-55. ** [[:ru:Ивик, Олег|Ивик О.]], Ключников В. Сюнну, предки гуннов, создатели первой степной империи. — М., Ломоносовъ, 2014. ** [[:ru:Иностранцев, Константин Александрович|Иностранцев К. А.]] Хунну и Гунны (разбор теорий о происхождении народа Хунну китайских летописей, о происхождении европейских Гуннов и о взаимных отношениях этих двух народов). Л., 1926. 152+4 с. (Второе дополненное издание.) ** Ковалёв А. А. [http://kronk.spb.ru/library/kovalov-aa-2002.htm Происхождение хунну согласно данным истории и археологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202603/http://kronk.spb.ru/library/kovalov-aa-2002.htm |date=2016-03-04 }}. // Европа — Азия: Проблемы этнокультурных контактов. К 300-летию Санкт-Петербурга. СПб: 2002. С. 150—194. ** [[:ru:Коновалов, Прокопий Батюрович|Коновалов П. Б.]] Хунну в Забайкалье (погребальные памятники). — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1976. 248 с. ** [[:ru:Крадин, Николай Николаевич|Крадин Н. Н.]] Империя Хунну. Владивосток: Дальнаука, 1996. 164 с. 2-е изд. перераб. и доп. М.: Логос, 2001/2002. 312 с. ** [[:ru:Материалы по истории кочевых народов в Китае III—V вв.|Материалы по истории кочевых народов в Китае III—V вв.]] Вып. 1. Сюнну. М., 1989. 288 с. ** Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). [ Выпуск 1.] М., 1968. 178 с. ** Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). Выпуск 2. М., 1973. 168 с. ** [[:ru:Миняев, Сергей Степанович|Миняев С. С.]] Сюнну // Исчезнувшие народы. М., 1988 ** Миняев С. С. Азиатские аспекты «гуннской проблемы» // Археология и этнография Южной Сибири. Барнаул. 1990 ** [[:ru:Полосьмак, Наталья Викторовна|Полосьмак Н. В.]], Богданов Е. С., Цэвээндорж Д. Двадцатый ноин-улинский курган. Новосибирск, ИНФОЛИО. 2011. 184 с. ** [[:ru:Руденко, Сергей Иванович|Руденко С. И.]] Культура хуннов и Ноинулинские курганы. М.-Л., 1962. 206 с. ** [http://kronk.spb.ru/library/2011-uu-xiongnu.htm Хунну: археология, происхождение культуры, этническая история] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011522/http://kronk.spb.ru/library/2011-uu-xiongnu.htm |date=2016-03-05 }}. Улан-Удэ, 2011. ** Гордиенко А. В. К вопросу о распространении культуры хунну на север // Экология древних и традиционных обществ: докл. конф. Тюмень: Вектор Бук, 2007. Вып. 3. С. 180—184. == Һылтанмалар == * Annales китапханаһында Хунну бүлеге [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Монголдар]] [[Категория:Монгол халыҡтар]] [[Категория:Ҡытай тарихы]] [[Категория:Бүрәт Республикаһы тарихы]] [[Категория:Монголия тарихы]] [[Категория:Юҡ булған халыҡтар]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] bxjijb9tm2rfw008oeq6tgrcd6mvfh9 1298995 1298994 2026-06-05T16:29:35Z Akkashka 14326 /* Шаньюй ырыуҙары */ 1298995 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хуннуҙар''' ({{Lang-la|hunni}}, [[Сөғд теле|сөғд]]. hwn, {{Lang-zh|匈奴}} ''сюннуға,''ҡытайса башҡа әйтелеше: ''**qʰoŋ — naː'') боронғо күсмә халыҡ, беҙҙең эраға тиклем 220 йылдан беҙҙең эраның II быуатына тиклем [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙан]]<ref>{{Китап|автор=Лев Николаевич Гумилев|заглавие=История народа хунну|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref> төньяҡҡа табан урынлашҡан далаларҙа йәшәгән. [[Цинь Ши Хуан|Цинь Шихуаньди]] уларҙың һөжүменән һаҡланыу өсөн [[Бөйөк Ҡытай диуары|Бөйөк ҡытай диуарын]] төҙөгән. Хуннуҙар ҡытай империяһы [[Хань (династия)|Хань]] менән әүҙем һуғыштар алып бара, уның барышында күрше күсмә ҡәбиләләрҙе буйһондороп, берҙәм державаға берләшә. Һуңыраҡ [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] һәм сянби ҡәбиләләре менән һуғыштар һөҙөмтәһендә, шулай үҙ-ара талаш-тартыш арҡаһында, Хунн державаһы тарҡала. Хунну тураһында боронғо ҡытай сығанаҡтарынан һәм археологик ҡаҙыныуҙар барышында табылған ҡомартҡыларҙан билдәле, уларҙың тәүгеләрен XIX быуат аҙағында — XX быуат башында Ю. Д. Талько-Гринцевич (Ҡяхта ҡалаһы эргәһендәге суджа ҡәберлектәре), ә һуңынан әһәмиәтлеләре XX быуат башында П. К. Козлов<ref>[https://www.academia.edu/1530727/The_accidental_and_the_regular_in_archeological_discoveries_P.K._Kozlovs_Mongolian-Tibetan_expedition_and_the_excavation_of_Noyon_Uul Юсупова Т. И. Случайности и закономерности в археологических открытиях: Монголо-Тибетская экспедиция П. К. Козлова и раскопки Ноин-Улы // Вопросы истории естествознания и техники. 2010. № 4. С. 26—67].</ref>(Селенга үҙәнендә [[Ноин-ула|ноин-улин]] ҡурғандары) таба. [[Файл:Slab_Grave_culture_areal.png|мини|Һуннуҙар яҡынса беҙҙең эраға тиклем 1300—300 йылдарҙа]] == Тарихы == === Шаньюй === [[Файл:Orgoyton.2011.jpg|мини|300x300пкс|Бүрәтстанда хунну кенәзе Оргойтон ҡәберлегендә археологик ҡаҙыныуҙар. 2011 йылдың авгусы]] Ҡытайҙарҙың ата-бабалары булған жундар һәм ди кеүек ҡәбиләләр менән туҡтауһыҙ һуғышып тора. Жундарҙан төньяҡтараҡ далаларҙа «Хунюй» ҡәбиләһе булған. Хуннуларҙан килеп сыҡҡан ханьюн һәм хуньюй ҡәбиләләре [[Гоби]] сүллегенең көньяҡ сигенә терәлеп ятҡан далала йәшәй. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, хуннуҙарҙың ата-бабалары хуньюй (сюньюй, чуньвей (шуньвэй), ғөйфән, ханьюнь (сяньюнь))<ref>''Li, Feng'' (2006). ''[https://books.google.com/books?id=d_qOvs0WjPcC Landscape And Power In Early China]''. Cambridge University Press. Pages 343—346.</ref>, жун, шань-жун, цюань-жун (цюаньи, хуньи)<ref name=":7">{{Китап|автор=Фань Вэнь-лань|заглавие=Древняя история Китая|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Lpv6AgAAQBAJ&pg=PA102&lpg=PA102&dq=%D1%85%D1%83%D0%BD%D1%8C%D0%B8+%D1%86%D1%8E%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%B6%D1%83%D0%BD&source=bl&ots=duPbBVE5xi&sig=curc97vOK6-JJlfbUYL51ZzIlo8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjI45vhgqbfAhXIEiwKHUDcCvIQ6AEwB3oECAkQAQ#v=onepage&q=%D1%85%D1%83%D0%BD%D1%8C%D0%B8%20%D1%86%D1%8E%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%B6%D1%83%D0%BD&f=false|ответственный=|издание=|место=|издательство=Рипол Классик|год=2013|страницы=|страниц=300|isbn=9785458243278}}</ref><ref>{{Китап|автор=Таскин В. С.|заглавие=Материалы по истории сюнну (по китайским источникам)|ответственный=Думан Л.И|издание=|место=Москва|издательство=Наука|год=1968|страницы=|страниц=177|isbn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Минаев С. С.|заглавие=Исследование Ван Говэя о ранней истории сюнну|ссылка=https://www.academia.edu/30509828/Исследование_Ван_Говэя_о_ранней_истории_сюнну_Early_Xiongnu_history_in_article_by_Wan_Gowei|язык=|издание=Академическое востоковедение в России и странах ближнего зарубежья (2007–2015): Археология, история, культура|тип=|год=2015|том=|номер=|страницы=390—394|issn=}}</ref>, ди (бэйди)<ref name=":1">{{Китап|автор=Гомбожапов А. Д.|заглавие=Кочевые цивилизации Центральной Азии в трудах Л. Н. Гумилева|ссылка=https://books.google.ru/books?id=gZNoxRGwybIC&dq=%D1%81%D1%8F%D0%BD%D1%8C%D1%8E%D0%BD%D1%8C+%D0%B6%D1%83%D0%BD&hl=ru&source=gbs_navlinks_s|ответственный=|издание=|место=|издательство=IMBT|год=2009|страницы=|страниц=330|isbn=9785792503335}}</ref><ref>''Wang Guowei'', ''«Guantang Jilin»'' (觀堂集林, Wang Guowei collection of works), Ch. 2, Ch. 13.</ref> (байди, чиди)<ref name=":5">{{Китап|автор=Шабалов А. С.|заглавие=Происхождение уйгуров, ойратов (калмыков) и других телэских племен XVIII в. до н. э. — XIV в. н. э|ответственный=|издание=|место=Иркутск|издательство=Издательство Иркутского государственного технического университета|год=2014|страницы=|страниц=248|isbn=}}</ref>) берләшмәһенә ингән. Беҙҙең эраға тиклем X быуатта хуннуҙар әкренләп Гоби сүллегенең көньяҡ сигенән төньяҡҡа табан күсә башлай. [[Гумилёв Лев Николаевич|Л. Н. Гумилев,]] хуннуҙар күсмә малсылыҡты үҙаллы үҙләштергән һәм сүллектәр аша үтергә өйрәнгән, тип иҫәпләй. Төньяҡҡа күсеп килгәндән башлап 300 йыл эсендә хуннуҙарҙың һаны арта, һәм улар беҙҙең эраға тиклем 822 йылда [[Чжоу (династия)|Чжоуға]] баҫып инә. Ҡытайҙар һөжүмде кире ҡаға, шунан һуң хуннуҙар ҡытай йылъяҙмаларында артабанғы 500 йыл дауамында телгә алынмай. Был ваҡытта Көнсығыш Монголия һәм Байкал аръяғы далаларында плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте барлыҡҡа килә. Антропологик йәһәттән плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте вәкилдәре, хунну, дунхуға һәм сянби кеүек үк, [[Монголоид раса|монголоид]] расаһының палеосебер тибына ҡараған. Көнбайыш [[Монголия]], [[Алтай тауҙары|Алтай]] һәм [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|Синьцзянда]] йәшәгән хуннуҙарҙа бер ни тиклем [[Европеоид раса|европеоид]] ҡатнашмаһы була. === Хунну державаһы === {{Тарихи дәүләт|название=Хуннская держава|статус=|флаг=|герб=|карта=Hunnu Empire.jpg|столица=|язык=[[хуннский язык|хуннский]]|p1=|flag_p1=|s1=|flag_s1=|s2=|flag_s2=|образовано=[[209]] год до н. э.|ликвидировано=ок. [[93]] год н. э.|площадь=4 030 000 км² (на [[176 до н. э.]])<ref>Claudio Cioffi-Revilla, J. Daniel Rogers, Steven P. Wilcox, & Jai Alterman, "Computing the Steppes: Data Analysis for Agent-Based Modeling of Polities in Inner Asia", Proceedings of the 104th Annual Meeting of the Amer. Pol. Sci. Assoc., Boston, Massachusetts, p. 8 August 28–31, (2008)</ref>9 000 000 км² ([[б.э.т. 176 йылға]])<ref>Peter Turchin, Thomas D. Hall and Jonathan M. Adams, «[http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 East-West Orientation of Historical Empires and Modern States]», ''Journal of World-Systems Research'' Vol. 12 (no. 2), pp. 219—229 (2006), p. 222</ref>|население=хунну|до=|после=Сяньби|п2=}} [[Файл:Хуннская_керамика.JPG|мини|300x300пкс| Кяхта тыуған яҡты өйрәнеү музейындағы хунну керамикаһы]] Ҡытай тарихнамәһендә хуннуҙар иртәрәк барлыҡҡа килмәй б. э. т. V быуаттан һуң барлыҡҡа килә. Уларҙың Төньяҡ Ҡытайҙың ултыраҡ йәшәү рәүешен алып барған халҡына һөжүм итеүҙәре сәбәпле, ҡытайҙар тораҡ пункттары тирәләй айырым нығытмалар төҙөй башлай, тап шул нығытмалар һуңынан [[Бөйөк Ҡытай диуары|Бөйөк ҡытай диуарын]] барлыҡҡа килтерә. Б. э. т. III быуатта хуннуҙар яғынан хәүеф көсәйә, сөнки күсмә халыҡтар шаньюй хакимы етәкселегендә ҡеүәтле ҡәбилә союзы төҙөй. Хунну державаһы көнсығышта Маньчжуриянан көнбайышта [[Памир|Памирға]] тиклем Монголияның һәм Көньяҡ Себерҙең байтаҡ өлөшөн үҙ ҡулына ала. Хуннуҙар һыбай бик яҡшы йөрөй, уларҙың ғәскәре 300 мең атлы уҡсынан тора. Ҡытай армияһының нигеҙен тәшкил иткән арбаларға хуннуҙарҙың һөжүменә ҡаршы тороу ауыр була. Бөйөк ҡытай диуары Ҡытайҙың төньяҡ сиктәрен хуннуҙарҙан һаҡлау маҡсатында эшләнә, әммә бының менән генә мәсьәлә тулыһынса хәл ителмәй. Ҡытай хакимдары күсмә халыҡты бай бүләктәр һәм дипломатия менән ҡытай йәшәү рәүешенә ылыҡтырырға тырыша, күп кенә ҡытай принцессалары хунну юлбашсыларына кейәүгә сыға. Б. э. т. яҡынса 50 йылдар тирәһендә империя ике өлөшкә бүленә: көнсығыш хуннуҙар ҡытай императорының хакимлығын таный, ә көнбайыш хуннуҙар Урта Азияға ҡыҫырыҡлап сығарыла. 93 йылда сянби, динлин һәм чешистарҙан (Турфан оазисы халҡы) торған Ҡытай коалицияһы һундарҙы [[Битва при Их-Баяне|Их-Баян янындағы алышта]] (Ikh Bayan {{Ҡытайса|稽落山之戰|稽落山之战|jìluòshān zhī zhàn|цзилошань чжи чжань}}) ҡыйрата, ә 155 йылда сяньби юлбашсыһы Тяньшихуай һундарҙы ҡыйрата, һөҙөмтәлә хунну этносы дүрт тармаҡҡа бүленә; уларҙың береһе еңеүсе сяньбийҙарға ҡушыла; икенсеһе Ҡытайға күсә, өсөнсөһө Тарбағатай тау урмандарында, тарлауыҡтарҙа һәм [[Иртыш|Ҡара Иртыш]] бассейнында ҡала, дүртенсеһе һуғыша-һуғыша көнбайышҡа табан китә һәм 158 йылға [[Волга|Волгаға]] һәм түбәнге Донға барып етә. Уларҙың килеүе тураһында антик географ Дионисий Периегет хәбәр итә<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/MAC/mac03.htm#para18 ''Гумилёв Л. Н.'' Тысячелетие вокруг Каспия.] — М. 1990.</ref>. Киң таралған фекер буйынса, хуннуҙарҙың бер өлөшө Европаға барып етә һәм, юлда [[Төрки халыҡтар|төрки]], [[Сарматтар|көнсығыш-сармат]] һәм [[уғырҙар]] ҡәбиләләре ҡатнашып, Европала яңы халыҡҡа башланғыс бирә. Ул [[һундар]]<ref>{{Китап|заглавие=Россия. Полный энциклопедический иллюстрированный справочник|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8McraX3f4PYC&pg=PA7&hl=ru|место={{М.}}|издательство=ОЛМА-ПРЕСС|год=2002|страницы=7|страниц=416}}</ref>. Көнбайышҡа сигенеү барышында көсһөҙ хуннуҙарҙың дүрттән бер өлөшө Етейылға һәм Көнбайыш Себер территорияларында ҡала, һәм Юэбань (160—490) дәүләте барлыҡҡа килә. Э. Паркер һәм [[төркиәт]]се [[Дыбо Анна Владимировна|А.]] [[Дыбо Анна Владимировна|Дыбо]] «юэбань» хәҙерге заман яңғырашы, ә «авар» боронғо яңғырашы тип иҫәпләй<ref>Parker E. Thousand Years of the Tartars. — Shanghai, 1895. — P. 168.</ref><ref>А. В. Дыбо «Лингвистические контакты ранних тюрков», 2007 г.</ref>. «Талас үҙәне, Үҙәк [[Тянь-Шань]], [[Фәрғәнә|Ферғана]], [[Ташкент]] оазисы, Чаткал үҙәне, Чон-Алайҙа археологтар тарафынан табылған күп һанлы ҡәберлектәр, шулай уҡ көнбайышҡа табан хуннуҙар хәрәкәтенең реаль эҙҙәре булып тора. Һундарҙың матди мәҙәниәтенең айырым элементтары „(ноин-улин тибындағы инкрустациялы биҙәүестәр)“ Арал буйындағы „һаҙлыҡ ҡаласыҡтарында“ асылған, был элементтарҙың үҫеше көнбайыш Ҡаҙағстанда ла күҙәтелә. Түбәнге Волгала һундар ҡәберлектәрен асыу ҙур әһәмиәткә эйә, уларҙың ҡайһы берҙәре б. э. III быуаттарына ҡарай. Был факт һундарҙың Европаның көнсығыш сиктәренә иртә үтеп инеүен раҫлай. Кавказда һәм Ҡырымда һундарҙың айырым, әлегә тиклем тарҡау эҙҙәре билдәләнгән»<ref>[http://annals.xlegio.ru/step/hunny/thompson.htm Мерперт Н. Я. &#x5B;рец. на:&#x5D;{{dead link|date=January 2017}} E.A. THOMPSON, A History of Attila and the Huns, Oxf., 1948, 228 стр. Вестник древней истории. 1953, № 2.]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. === Хуннуҙар Ҡытайҙа === Ҡытай державаһы көсһөҙләнә барған һайын уның хакимдары Ҡытайҙың төньяҡ сиктәрен һаҡлау өсөн хунну юлбашсыларын йәлеп итә башлай. Был ҡораллы формированиелар ҡытайҙарға ҡаршы бер нисә тапҡыр ҡорал күтәрә. [[Хань (династия)|Хань]] империяһы ҡолатылып, [[Өс батшалыҡ дәүере|Өс Батшалыҡ осоро]] башланғас, хуннуҙарҙың Ҡытайҙың эске эштәренә ҡыҫылыуы айырыуса әүҙемләшә. 304 йылда көньяҡ-хунну хәрби етәкселәренең береһе Лю Юань үҙен бөтә хунну федераттарының шаньюйы һәм Төньяҡ Хань дәүләте императоры тип иғлан итә. Уның ҡатын-ҡыҙҙар линияһы буйынса Ҡытайҙың хан императорҙарынан килеп сығышы был хоҡуҡты бирә. 329 йылда Лю Юань династияһы икенсе хунну хәрби начальнигы Ши Лэ тарафынан ҡолатыла. В IV—V быуаттарҙа көньяҡ хуннуҙар Төньяҡ Ҡытай территорияһында дәүләттәр төҙөй: * Төньяҡ Хань (304—318) * Иртә Чжао (318—329; ҡайһы берҙә Төньяҡ Хань менән Хань Чжао бер дәүләткә берләшә) * Һуңғы Чжао (319—351) * Төньяҡ Лян ''йәки'' Хэси (397—439) * Ся (407—431) Хуннуҙарҙың тарҡау отрядтарының Ҡытай ерҙәренә баҫып инеүе IV быуат дауамында дауам итә, әммә V быуаттан һуң уларҙың исеме ҡытай сығанаҡтарында телгә алынмай . == Дәүләт ҡоролошо == === Шаньюй === Шаньюй (иң бөйөк) тип хуннуҙарҙың 24 аҡһаҡалы араһынан башлыҡ булған аҡһаҡалды атағандар. Тәүҙәрәк шаньюйҙы аҡһаҡалдар съезында һайлағандар, әммә Модэ, был традицияны өҙөп, шаньюйҙар династияһына нигеҙ һала. Баҡыйлыҡҡа күскән шаньюй васыятында күрһәтелгәнсә, власты яңы шаньюйға тапшырыу өсөн шаньюйҙы һайлау шартлы процедура булараҡ һаҡлана.. === Хунну империяһының баш ҡалаһы === 2010 йылда Улан-Батор дәүләт университетының археология кафедраһы доценты Тумур-Очирын Идэрхангай археологик тикшеренеүҙәр төркөмө етәксеһе булараҡ Хунну Империяһының сәйәси үҙәген тикшерә башлай<ref name="Остатки Луута, столицы империи Хунну, должны находиться под защитой правительства, - археолог">[http://centralasia.media/news:1638596 CentralAsia: Остатки Луута, столицы империи Хунну, должны находиться под защитой правительства, — археолог]</ref>. Боронғо күсмә хунну халҡы империяһының баш ҡалаһы емереклектәре [[Монголия|Монголияның]] Арханғай аймағы Улзийт сомонындағы Орхон йылғаһы үҙәнендә Тумур-Очирын Идерхангай етәкселегендәге тикшеренеүселәр төркөмө тарафынан табыла. Ҡаҙыныу эштәре 2017 йылда уҡ үткәрелә, әммә уларҙың һөҙөмтәләре 2020 йылдың йәйендә генә баҫылып сыға<ref name="Археологи обнаружили столицу древней империи — «город Дракона»">[rossaprimavera.ru/news/3497dd5c Археологи обнаружили столицу древней империи — «город Дракона» | ИА Красная Весна]</ref>. Ҡала монголса <span lang="mn" style="font-style:italic;">Луут</span> йәки ҡытайса Лунчэн (аждаһа ҡалаһы) тип атала. Тикшеренеүселәр «Аждаһа ҡалаһы» в ике ҡатлы диуарҙарының һәм һыуһаҡлағыс сифатында ҡулланылған яһалма бассейн булыуын асыҡлай. Ҡоролма ҡалдыҡтары табылыу менән рәттән ул [[Ҡытай яҙыуы|ханцзы]] телендә «Тенгэрийн Хүү» — «Күк улы» тип яҙылған боронғо яҙыу менән биҙәлгән була. Был яҙыу табылған ҡаланың хунну халҡының баш ҡалаһы булыуын раҫлау өсөн төп дәлил булып тора. === Шаньюй ырыуҙары === [[Файл:Hunn.jpg|мини|Затлы нәҫелгә ҡараған яугир- хуннуның (сюнну) кейеме һәм ҡоралы. Б. э. т. II быуат — б. э. I быуаты. А.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Подушкин]] Шаньюҙар нәҫеле Си Люань-ди тип аталған. Хуннуҙарҙың өс иң абруйлы нәҫеле була: Хуянь, Лянь, Сюйбу. [[Гумилёв Лев Николаевич|Гумилев]] фаразы буйынса, 藍 «лань» — күкһел йәшел ырыуы Ҡытай принцы Шун Вэйҙан килеп сыҡҡан. Шаньюй ошо ырыуҙарҙан ғына ҡатын ала. Дәүләттең мөһим вазифалары ла ошо фамилияларға тапшырыла, мәҫәлән, сюйбулар судья вазифаһын биләр була. Ҡалған ырыуҙарҙың аҡһаҡалдары үҙ ғәскәрҙәренә эйә булған. === Хуннуҙарҙа чиндар === Ҡытай йылъяҙмаларында хуннуҙарҙың ҡатмарлы чиндар системаһы булыуы телгә алына. Юғары чиндар «көнсығыш» — өлкән һәм «көнбайыш» — кесе чиндарға бүленә. Юғары чиновниктарҙың бөтәһе лә шаньюйҙың яҡын туғандары була: # Чжуки кенәз: ғәҙәттә Көнсығыш Чжуки-кенәз — тәхет вариҫы # Лули-кенәз # Бөйөк етәксе # Бөйөк Дуюй # Бөйөк Данху Ғәҙәти чиновниктар "гудухоу"тип атала. Ырыу аҡһөйәктәренең дәрәжәһе шаньюйға бәйле булмай . === Хоҡуҡ === Хуннуҙар Ғәҙәти хоҡуҡ файҙаланған. Суд 10 көн эсендә үтә. Һөжүм итеү йәки урлашҡан өсөн үлем язаһы ҡаралған, башҡа төрлө язалар ҙа булған. Модэла хәрби енәйәттәр өсөн үлем язаһын күҙ уңында тотола. Патриархаль ҡоллоҡ та була, әммә бурыс ҡоллоғо һәм ҡолдар менән сауҙа итеү тураһында телгә алынмай . === Иҡтисады === Козлов ноин-улин ҡурғандарында тапҡан әйберҙәр (атап әйткәндә, туҡымалар, хәҙер Дәүләт Эрмитажында) һаҡлана. Ҡомартҡыларҙың күбеһе Ҡытайҙан, Ирандан йәки Византиянан килеп сыҡҡан<ref>[http://www.sbras.info/articles/simply/imperiya-khunnu-naiti-veter-v-pole Империя хунну: найти ветер в поле. Екатерина Пустолякова]. // Наука в Сибири. Издание Сибирского отделения Российской Академии наук. 11 декабря 2012 г.</ref>, был факт хунну халҡының сауҙа-дипломатик бәйләнештәренең киң таралыуын күрһәтә . === Хәрби эш === [[Файл:Reproduction_Hunnu_bow_-_National_Museum_of_Mongolian_History.jpg|мини|Монголияның Милли тарихи музейында хуннуҙарҙың янының (йәйәһенең) күсермәһе һаҡлана]] Һәр хунну яугир булған. Хунну ғәскәре ырыу билдәһе буйынса формалаша. Хунну ғәскәрендә бөтәһе 24 хәрби етәксе була, уларҙың һәр береһе ваньци (мең башы-темник) титулын йөрөтә һәм ун меңлек отряд менән командалыҡ итә. Ҡытайҙар хунну ғәскәрен 300 000 һыбайлы, башлыса һыбай уҡсылар тип баһалай. Был һандың, Ҡытайҙың күп кенә тарихи документтарындағы кеүек, арттырып күрһәтелгән булыуы бик ихтимал. Хуннуҙар манёврлы һуғыш алып барырға тырыша, дошманды арытып, тарҡау рәттәр менән дистанцион алыш алып бара. Хуннуҙар флангыларҙан ҡамауҙы, ялған сигенеүҙәрҙе һәм йәшеренгән ерҙән сығып дошманына ябырылыуҙы уңышлы ҡуллана. Һуғышта яулап алынған бөтә нәмә яугирҙар милкенә әйләнә. «Күсмә халыҡтарға» дистанцион алыш саралары (уларҙың төп ҡоралы булған [[Ян (йәйә)|ян]] һәм уҡ-һаҙаҡ) һәм кәрәк-яраҡ ([[Һаҙаҡ|колчандар]]) хас булған. Яҡын алышта хунну ҡылыстар һәм ҡыҫҡа һөңгөләр менән һуғыша. Шулай уҡ тура бер йөҙлө (лезвие) палаштар (төҙ оҙон ҡылыс) һәм кинжалдар ҡулланыла. Хунну яугирҙарының хәрби кейеме бәләкәй тимер пластиналарҙан торған бронь менән ҡапланған була. === Яһаҡ === Хуннуҙар власҡа Лаошань-шаньюй килгәнгә тиклем шаньюйға һалым түләмәй. Шаньюй яулап алынған халыҡтарҙан яһаҡ йыя: дунхуҙар аттар һәм тиреләр, Төркөстан оазистарындағылар игенселек продукттары, тангуттар тимер, төньяҡтағы ҡәбиләләр тире менән түләй. Ҡытайҙар ҡайһы берҙә ҡиммәтле бүләктәр ебәк һәм затлы әйберҙәр ебәрә. Баҫып алынған халыҡтарҙан алынған табыш һәм яһаҡ тулы көйө шаньюй ҡаҙнаһына эләкмәй. Хунну яғына күскән ҡытай евнухы Юе Лаошань-шаньюйҙың яҡындарын халыҡҡа, малға һәм мөлкәткә һалым һалыуҙарҙы китапҡа теркәп барырға өйрәтә. Бының һөҙөмтәһендә шаньюй «һундарҙың күк һәм ерҙән тыуған, ҡояш һәм ай менән ҡуйылған бөйөк шаньюйы» титулын ҡабул итә. Шаньюйҙар власы бәхәсһеҙ абруй менән файҙалана, әммә хуннуҙар үҙҙәренең боронғо азатлығын юҡҡа ғына бирмәй. Хуннуҙар йәмғиәтендә муллыҡ һәм зиннәтлелек дәүере башлана, әммә шул уҡ ваҡытта әхлаҡтың түбәнәйеүе лә күҙәтелә . == Этник сығышы == Густав Рамстедт хунну теле төрки телдәрҙең монгол телдәренән айырылмаған хәлен сағылдыра тип фаразлай<ref>Ramstedt M. G. S. Uber der Ursprung der Turkischen Sprache. Helsinki, 1937, 81-91</ref>, әммә был ҡараш хәҙер асыҡтан-асыҡ иҫкергән, сөнки хәҙер [[Алтай телдәре|алтай телдәренең]] иртәрәк осорҙа айырылып китеүе фаразлана<ref>Тюркские языки. (Серия «Языки мира»). М., 1997. С.8</ref>. Сюнну (хунну) һүҙе йыш ҡына төньяҡ күсмә халыҡтарҙың [[Цзинь (265—420)|Цзинь]] (265—420), Эй (220266) һәм Көньяҡ һәм Төньяҡ династиялар (420—589)<ref name="iss">[http://gov.cap.ru/home/13/npo/%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%BD%D1%8B.doc Исследование проблем истории и этнической идентичности гуннов в китайской историографии]</ref> дөйөмләштерелгән атамаһы булараҡ ҡулланыла. «Лян тарихында» ((жужань йылъяҙмаһының бер бүлеге) түбәндәгесә яҙылған: «Вэй һәм Цзинь заманында сюннуҙар йөҙҙәрсә һәм меңдәрсә ҡәбиләләргә бүленгән, һәр береһенең үҙ исеме булғане», быны дәлил тип иҫәпләргә мөмкин<ref name="iss" />. «Лян Тарихында» («Бөтә көнсығыш варварҙары йылъяҙмаһы» бүлеге) жужандар сюнну "һәм «башҡа сюнну» тоҡомдары тип атала<ref name="iss" />. «Вэй династияһы тарихында» («Гаоцзюй йылъяҙмаһы» бүлеге) гаоцзюй халҡы «сюннуҙарҙың туғаны» тип атала, «Чжоу Тарихында» («Төркиҙәр йылъяҙмаһы» бүлеге) ашина халҡы «башҡа сюннуҙар» тип атала<ref name="iss" />. === Монгол теорияһы === [[Файл:Hunnu_tamga.jpg|мини|Монголдар һәм хуннуҙар тамғалары: [[Сыңғыҙхан]], [[Үгеҙәй]] һәм Толуя<ref>{{Cite web|url=http://info.charm.ru/library/tamgha.htm|title=«Тамги монгольских Великих Ханов и ханов государств Монгольской империи» П. Петров|accessdate=2015-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081023190923/http://info.charm.ru/library/tamgha.htm|archivedate=2008-10-23|deadlink=yes}}</ref>]] Хуннуҙарҙың монгол телле булыуы — тарихнамәлә хуннуҙарҙың килеп сығышы тураһында иң боронғо ҡараш. Был теорияны XVIII быуатта [[Пётр Симон Паллас|П. С. Паллас]] тәҡдим итә. XIX быуатта {{Тәржемәһеҙ 5|Рашпунцаг||en|Bolor Erike}}<ref name="crystal">Rashpunstag (1776) «''Хрустальные четки''»</ref>, В. Бергман, И. Шмидт, Г. Н. Потанин, К. Ф. Нейман, {{Тәржемәһеҙ 5|Хоуорс, Хойл|Х. Хоуорс|en|Henry Hoyle Howorth}}, А. Терри, Н.&amp;nbsp;Я.&amp;nbsp;Бичурин һ. б. монгол теорияһын үҫтерәләр. А. Лувсандэндэв, Б. Ренчин, [[Бернат Мункачи|Б.]] [[Бернат Мункачи|Мункачиҙар]] ҙа<ref>Ts. Baasansuren «The scholar who showed the true Mongolia to the world», Summer 2010 vol.6 (14) ''Mongolica'', pp.40</ref> хуннуҙарҙың монгол телле сығышын үҫтерә бара. Рәсәй тарихсылары А.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Окладников, Н.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Диков, Г. Н. Румянцев, М. В. Воробьев, Б. Б. Дашибалов һ. б. хуннуҙарҙың килеп сығышы тураһында монгол версияһын яҡлай. Был теорияны яҡлаусылар «хунну» һүҙе монгол һәм бурят телдәрендә хүн (кеше) тигәнде аңлата тигән фекерҙә тора. 2011 йылда Монголия үҙенең дәүләтселегенең 2220 йыллыҡ юбилейын билдәләй<ref>{{Cite web|url=http://www.news.mn/r/26062|title=Competition for historical plays<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2017-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170104163239/http://www.news.mn/r/26062|archivedate=2017-01-04|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.president.mn/eng/newsCenter/viewNews.php?newsId=288|title=President.Mn<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2015-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211173806/http://www.president.mn/eng/newsCenter/viewNews.php?newsId=288|archivedate=2015-02-11|deadlink=yes}}</ref>. Плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте хуннуҙарҙың һәм протомонголдарҙың ата-бабаларыныҡы тип ҡарала<ref name="Tumen">Tumen D., «Anthropology of Archaeological Populations from Northeast Asia {{Wayback|url=http://user.dankook.ac.kr/~oriental/Journal/pdf_new/49/11.pdf}} page 25,27</ref>. „Сун китабыында“ жужандарҙың башҡа бер исеме „татар“ бар, шулай уҡ „тартар“ тип тә атайҙар, (ул) хунну аймаҡтарының береһе»<ref>[[Книга Сун]], глава "Жоужань, стр. 39</ref>. Хунн дәүләте тарҡалғандан һуң 100 000 ғаилә (500 000-дән ашыу кеше) хуннуҙар, «халыҡ атамаһын» ҡабул итеп, сяньбиҙар булып китәсянби, һәм был, бәлки, был халыҡтарҙың яҡын туғанлығын күрһәтәлер. Был төньяҡ хунндар халҡының күпселеге була<ref name="Доржсүрэн">Ц. Доржсурен «Северный Хунну» 1961, Улан-Батор</ref>. Н. Я. Бичурин буйынса, монголдар сығыштары менән бер ҡәбиләнән хасил булған һәм Хунну һәм Дун-ху йорттарынан. Ул хуннуны монголдарҙың боронғо халҡы тип атай. Бичурин түбәндәгене яҙа: "Хунюй, Хяньюн Һәм Хунну — монголдар исеме аҫтында билдәле бер үк халыҡтың өс төрлө атамаһы. Хунну, дунху, [[һундар]], сянби, жужандар, [[Боронғо төркиҙәр|тугю]] ҡәбиләләренең бөтәһе лә, Бичурин буйынса, монгол ҡәбиләләре була. Тугю йортон Ул Хунну йортоноң айырым тармағы тип атай, Ашина ҡушаматы буйынса ул Тугю йортон Хунну йортоноң айырым тармағы тип атай. Ул, тип аталған халыҡ [[Ҡытай әҙәбиәте|Ҡытай]] хроникаларында «тукюе» тип аталған халыҡ Н. Я. Бичурин буйынса, монголдар, улар халыҡ телендә дулга исеме менән билдәле булған: "Тугю йорто монгол телендә, түбәндә күреүебеҙсә, Дулга [Тукюе] тип атала. Көнбайыш Европа ориенталистары ҡытай тарихының инандырыуын һанға һуҡмай, ә тугюның «төркиҙәр» тигән һүҙ менән ярашыуына иғтибар итә, һәм халыҡтар араһында дулга булараҡ билдәле булған монголдарҙың төркиҙәр булыуын нигеҙ итеп ала; ә дулга йортоноң ата-бабалары хуннуҙар нәҫеленән булғанлыҡтан, хуннуҙар ҙа төрки ҡәбиләһенән сыҡҡан халыҡ тип таныла. Монголдарҙың төркиҙәр менән буталып китеүе көнбайыш Европа ғалимдарын боронғо заманда Урта Азияла йәшәгән монгол ҡәбиләһе халыҡтары тураһында дөрөҫ булмаған төшөнсәләргә килтерә. Шулай итеп, боронғо төркиҙәр һәм монгол ҡәбиләләре тураһында төшөнсәләрҙең ҡатнашып китеүен күреп, Бичурин [[Төрки ҡағанлығы|Төрки ҡағанатында]] хакимлыҡ итеүсе кландың монгол телле булыуы тураһында һығымта яһай<ref>''Бичурин Н. Я.'' Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. — Москва-Ленинград: Академия наук СССР, 1950.</ref>. Л. Н. Гумилевҡа ярашлы, Ашина берләшмәһе «тарих аренаһына сыҡҡанда сяньби теленең, йәғни боргонғо монгол теленең, ҡәбилә-ара аралашыу теле булыуын бөтәһе лә танып ҡабул итә»<ref>{{Cite web|url=http://gumilevica.kulichki.net/OT/ot02.htm|title=Древние тюрки. II. Предки|author=Гумилёв Л.Н|website=|date=|publisher=gumilevica.kulichki.net|accessdate=2018-11-20}}</ref>. Н.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Абаев үҙенең фәнни эшендә монголдарҙан (сяньби) килеп сыҡҡан тогондар менән и тугюлар араһындағы этногенетик бәйләнештәр тураһында яҙа<ref>{{Cite web|url=https://www.tuva.asia/lib/books_tuva/1179-abaev.html|title=Цивилизационная геополитика и этнокультурные традиции народов Центральной Азии и Алтай-Байкальского региона|author=Абаев Н.В.|website=|date=|publisher=|accessdate=2018-12-15}}</ref>. Сыңғыҙхандың даос монахы Чан-чунға яҙған хатында шундай һүҙҙәр телгә алына: «…беҙҙең Модэ шаньюй заманында»<ref name="Howorth">[[iarchive:p1historyofmongo02howouoft|Х.Ховорс (1880) «История монголов IX—XIX вв.»]]</ref>. Хуннуҙарҙың, урта быуат һәм хәҙерге монголдарҙың күп һанлы мәҙәни элементтары тап килә, һәм улар араһында мәҙәни күсәгилешлек бар: мәҫәлән, [[тамға]], арбаларҙағы тирмә, композит һуған, уйын майҙаны менән өҫтәл уйыны, оҙон йыр һ. б.<ref>Н.Сэр-Оджав, Древняя история Монголии. 1977</ref><ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/urtiin-duu-traditional-folk-long-song-00115 Mongolian traditional folk song UNESCO.org]</ref>. Монгол халыҡтарының хәҙерге символы соёмбо хуннуҙарҙың ҡояш һәм ай һүрәтләнгән символына барып тоташа (ҡара. Монголия Флагы, Монголия Гербы, Соёмбо, Бурятия Флагы, Бурятия Гербы һәм {{Тәржемәһеҙ 5|Флаг Южной монгольской народной партии||en|Inner Mongolian People's Party}})<ref name="Tahilt">[http://www.academia.edu/2086480Elite_Xiongnu_Burials_at_the_Periphery_Tomb_Complexes_at_Takhiltyn_Khotgor_Mongolian_Altai_Miller_et_al._2009_Elite Xiongnu Burials at the Periphery]{{dead link|date=January 2017}}</ref><ref name="edu">[http://depts.washington.edu/silkroad/archaeology/mongolia/xiongnu/xiongnuarchhist/xiongnuarchhist.html Xiongnu Archaeology Enters a New Century]</ref>. === Төрки теорияһы === Хуннуҙарҙың килеп сығышы буйынса төрки теорияһы әлеге ваҡытта донъя фәнни берләшмәһендә иң популяр һәм аҙ иҫбатланған теорияларҙың береһе булып тора. Хуннуҙарҙың төрки сығышлы булыуы теорияһын яҡлаусылар иҫәбенә Э. Паркер, Жан-Пьер Абель-Ремюза, Ю. Клапорт, Г. Рамстедт, Аннемари фон Габайн, О. Прицак, [[Гумилёв Лев Николаевич|Л.]] [[Гумилёв Лев Николаевич|Н. Ғүмилев]] һәм башҡалар инә<ref>''Pritsak O.'' 1959. XUN Der Volksname der Hsiung-nu. ''Central Asiatic Journal'', 5: 27-34.</ref>. Билдәле төркиәтсе С. Г. Кляшторный хуннуҙарҙы төрки телле ҡәбиләләр тип иҫәпләй<ref>''Кляшторный С. Г.'' История Центральной Азии и памятники рунического письма / С. Г. Кляшторный; Филологический факультет СПбГУ. — СПб., 2003, С. 153.</ref>. Әлеге ваҡытта төркиҙәр тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булған ҡытай сығанаҡтары, төркиҙәр хуннуҙарҙың вариҫтары булған, тип ышаныслы рәүештә раҫлай. Был сәйәси күсәгилешлекте түгел, ә этник күсәгилешлекте күрһәтеү ниәтенән яҙылған. Таншула төрөктәрҙең хунну сығышлы булыуы тураһында ҡабатлап әйтелә (Таншу, цзюань 215а). Уйғырҙар шулай уҡ Хунну сығышлы ҡәбилә тип атала (шунда уҡ, цзюань 217а)<ref>{{Китап|автор=Уильям Самолин|заглавие=Hsiung-nu, Hun, Turk|ответственный=|издание=|место=|издательство=Central Asiatic Journal, 3.2|год=1957|страницы=149—150|страниц=|isbn=}}</ref>. VI быуат уртаһында хунну вариҫтары [[Төрки ҡағанлығы|Төрки Ҡағанатын]] булдыра<ref>''История России с древнейших времен до конца XVII века'', Боханов Александр Николаевич</ref>, һәм үҙҙәрен «[[Боронғо төркиҙәр|күк төркиҙәре]]<nowiki/>» тип атай башлай<ref name="kok">[https://cyberleninka.ru/article/n/k-interpretatsii-sochetaniya-k-k-t-rk К ИНТЕРПРЕТАЦИИ СОЧЕТАНИЯ KÖK TÜRK]</ref>. [[Боронғо төркиҙәр]] һәм хуннуҙарҙың күп кенә йолаларының оҡшашлығы тарихсылар тарафынан билдәләнә, әммә уларҙың теле тураһындағы һорау әлегә асыҡ ҡала. Хуннуҙарҙың төрки телле булыуы тураһында фекер таралған булһа ла, уның яҡлылар иран теленән ҡайһы бер үҙләштереүҙәрҙең булыуын инҡар итмәй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=8nHKBHooPk0 Публичные лекции. Аннa Дыбо]</ref>. [[Дыбо Анна Владимировна|А. В. Дыбоның]] «Иртә төркиҙәрҙең лингвистик бәйләнеше» (1-се өлөш, 2007) китабында хуннуҙарҙың төрки булыуҙары ентекле нигеҙләнә. Ҡайһы бер ғалимдар (Б. А. Серебреников), [[Сыуаш теле|сыуаш (булғар) теле]] хунну теленең вариҫы тип һанала, тип раҫлай. Прототөрк-сыуаш теле айырыуса архаик һәм «хун» тамыры менән күп һүҙҙәр бар: хунаща — ҡайны, хунама — ҡәйнә. Хуннуҙар ҙа, [[Болғарҙар|булғарҙар]] ҙа ҡояшҡа табына, һәм күп төрки телдәрендә, шул иҫәптән [[Сыуаштар|сыуаш телендә]], ҡояш ҡарап тора, ә яҡтыртмай. === Көнсығыш иран теорияһы === Шулай уҡ хунну телен иран ([[Сактар (ҡәбиләләр)|сак]] теленә яҡын) йәки йәнәсәй ([[Пуллиблэнк|Пуллибланк]]) теленә яҡын тип иҫәпләйҙәр. Г. Бейли<ref>Harold. W. Bailey, Indo-Scythian Studies: being Khotanese Texts, VII, Cambridge, 1985, pp. 25-41</ref>, Беквит, Schuessler<ref>Шусслер, Аксель (2014). «Фонологические заметки о транскрипциях иностранных имен и слов периода Хань». Исследования по китайскому и китайско-тибетскому языкознанию: диалект, фонология, транскрипция и текст. Серия монографий по языку и лингвистике. Тайбэй, Тайвань: Институт лингвистики, Academia Sinica (53).</ref>, Я. Харматта<ref>J. Harmatta, «Conclusion», History of Civilizations of Central Asia By Ahmad Hasan Dani, Vadim Mikhaĭlovich Masson, Unesco, János Harmatta, Boris Abramovich Litvinovskiĭ, Clifford Edmund Bosworth Published by Motilal Banarsidass Publ., 1999. Volume 2: pg 488</ref> һәм Г. Янковский<ref>Henryk Jankowski, Historical-Etymological Dictionary of Pre-Russian Habitation Names of the Crimea, Published by Brill, 2006. pg 27</ref> хунну һүҙҙәренең сак этимологияһынан сығып хасил булыуын билдәләй. Харматтаға ярашлы, һундарҙың күпселеге бер телдә һөйләшкән [[Иран телдәре|көнсығыш иран диалекттары]], яҡын саҡ был тикшеренеүселәрҙе бөгөн был (иран) теорияһы һәм төрөк теорияһы араһында бәйләнеш барлығына ҡарата консенсусҡа килергә этәрә.<ref name="автоссылка1">{{Китап|ссылка=https://books.google.com/books?id=huRfDwAAQBAJ&pg=PA103|автор=Iver B. Neumann, Einar Wigen|заглавие=The Steppe Tradition in International Relations: Russians, Turks and European State Building 4000 BCE–2017 CE|год=2018-07-19|издательство=Cambridge University Press|страниц=327|isbn=978-1-108-42079-2}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7612788/|автор=Alexander Savelyev, Choongwon Jeong|заглавие=Early nomads of the Eastern Steppe and their tentative connections in the West|год=2020-05-07|издание=Evolutionary human sciences|том=2|страницы=E20|issn=2513-843X|doi=10.1017/ehs.2020.18}}</ref> Хунну яҙмаһының барлығын раҫлаусы бәхәсһеҙ дәлилдәр юҡ, әммә ҡытай йылъяҙмаларында ҡайһы бер хәбәрҙәр уның тураһында күрһәтмәләр тип аңлатыла. === Йәнәсәй теорияһы === {{нп2|Пуллиблэнк, Эдвин|Пуллиблэнк|en|Edwin G. Pulleyblank}} һәм Александр Вовин хунну теленең йәнәсәй ғаиләһенә ҡарауы тураһындағы теорияны раҫлай. [[Категория:Википедия:Страницы с шаблоном нп2 без дополнительного текста]] === Айырым тел === Г. Дерфер хунну теленең ниндәйҙер тел менән туғанлығы тураһында фараздарҙы иҫбатланмаған тип иҫәпләй<ref>Дёрфер Г. О языке гуннов. // Зарубежная тюркология. Вып.1. Древние тюркские языки и литературы. М., 1986. С.71-134.</ref><ref>Nicola Di Cosmo, «Ancient China and Its Enemies». Published by Cambridge University Press, 2004. pg 164:"Bailey on the other hand, viewed the Xiongnu as Iranian speakers, while Doerfer denied the possibility of a relationship between the Xiongnu language and any other known language and rejected in the strongest terms any connection with Turkish or Mongolian"</ref>. === Ҡытай мифы === Традицион ҡытай тарихнамәһе Ҡытай менән күрше халыҡтарҙың барыһы ла ҡытайҙарҙан килеп сыҡҡан һәм, ҡытай традицияһына ярашлы, хуннуҙар ҡытай эмигранттарының далаға һәм дала күсмә ҡәбиләләренә ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән, тип яҙа. Ҡытай сығанаҡтарына ярашлы, хуннуҙарҙың килеп сығышы ярым легендар [[Ся (династия)|Ся]] һәм боронғо хунюй һәм һуңыраҡ хяньюнь ҡәбиләләре династиялары менән бәйле. Б. э. т. III мең йыллыҡта ҡытайҙар менән мифик император Хуан-ди идара итә. Ҡытай мифтарына ярашлы, яҡынса б. э. т. 1764 йылда&amp;nbsp;Ҡытайҙа Ся династияһы ҡолатыла, Сяның һуңғы хакимы [[Цзе (правитель династии Ся)|Цзеның]] улы [[Шун Вэй]] (Ул) төньяҡҡа ҡаса, уның менән күп кенә подданныйҙары ла уға эйәрә. [[Гоби]] сүллегенең көньяҡ ситендә улар хуньюй (сюньюй) ҡәбиләләре менән осраша һәм ваҡыт үтеү менән улар менән ҡушыла<ref name=":12">{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/v/proishozhdenie-hunnu-v-svete-dannyh-arheologii-antropologii-i-analiza-pismennyh-istochnikov-1|title=Происхождение хунну в свете данных археологии, антропологии и анализа письменных источников|author=Бембеев Е. В., Команджаев А. Н|website=|date=|publisher=cyberleninka.ru|accessdate=2018-12-05}}</ref>. Хяньюнь (сяньюнь) ҡәбиләһе тураһында иң тәүге телгә алыуҙар б. э. т. IX быуатҡа тиклемге дәүергә ҡарай. Ши цзин китаһында («йырҙар Китабы») Хяньюнь (сяньюнь) ҡәбиләһенең [[Чжоу (династия)|Чжоу династияһы]] менән хәрби бәрелештәре тураһында телгә алына . == Генетикаһы == Иртә хуннуҙар араһында ике кластер асыҡланған: береһе Алтай-Саян төбәге, икенсеһе [[Евразия далаһы]]<nowiki/>ның<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.03.25.008078v1|автор=Choongwon Jeong, Ke Wang, Shevan Wilkin, William Timothy Treal Taylor, Bryan K. Miller|заглавие=A dynamic 6,000-year genetic history of Eurasia’s Eastern Steppe|год=2020-03-26|язык=en|издание=bioRxiv|страницы=2020.03.25.008078|doi=10.1101/2020.03.25.008078}}</ref> көнсығыш өлөшө менән. Ҡытай ғалимдарының тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә, Пэньянда ҡаҙып сығарылған алты күсмә халыҡтан өсәүһенең митохондриаль гаплотөркөмө C, D4 һәм M10 булараҡ билдәләнгән:, ә ҡалған дүрт ир-ат гендарының Y-хромосомалы Q Гаплотөркөмөнә ҡарауы билдәләнелә. Авторҙар фекеренсә, был кешеләр боронғо хуннуҙар һәм хәҙерге төньяҡ азиаттар менән тығыҙ бәйләнгән булған<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.nature.com/articles/jhg20108|автор=Yong-Bin Zhao, Hong-Jie Li, Da-Wei Cai, Chun-Xiang Li, Quan-Chao Zhang|заглавие=Ancient DNA from nomads in 2500-year-old archeological sites of Pengyang, China|год=2010-04|язык=en|издание=Journal of Human Genetics|том=55|выпуск=4|страницы=215–218|issn=1435-232X|doi=10.1038/jhg.2010.8}}</ref>. Монголияла өс Дуурлинг Нарз, Эгин-Гол һәм Ноин-Ула ҡәберлектәренән алынған кеше һөйәктәренә генетик анализ үткәрелә. Төньяҡ-Көнсығыш Монголиялағы Дуурлинг Нарз ҡәберлегендә 2000 йыл элек хунну элитаһы вәкилдәренең ерләнеүе асыҡлана, өс һөлдәгә генетик анализ яһала һәм бер ирҙең гендары U2e1 митохондриаль Гаплотөркөмө һәм Y-хромосомалы R1a1 Гаплотөркөмөнә ҡарауы асыҡлана, икенсе ир-аттың гендары D4 митохондриаль Гаплотөркөмө һәм Y-хромосомалы C2 гаплотөркөмөнә, ә ҡатын-ҡыҙ гендәре D4 митохондриаль Гаплотөркөмөнә ҡарай<ref>[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ajpa.21242/abstract A western Eurasian male is found in 2000-year-old elite Xiongnu cemetery in Northeast Mongolia]</ref>. Keyser-Tracqui et al. (2003) эштәрендә Эгийн-Гол некрополендә (Монголия) ҡаҙып алынған һөйәк ҡалдыҡтары гаплотиптары күрһәтелгән. Некрополдә яҡынса 2 мең йыл элек хунну (сюнну) халҡының дворяндары ерләнгән тип фараз ителә. С (46, 47, 50, 52, 53, 54) секторында ерләнгән алты кеше, Y-STR гаплотиптарының тап килеүенә һәм аутосом микросателлиттарын анализлауға ҡарағанда, бер ырыуға ҡарай. Petkovski (2006) хеҙмәтендә 50-се ҡәберлектәге гаплотип биаллель полиморфизмға (SNP) өҫтәмә тикшерелә. Асыҡланыуынса, ул С (RPS4Y) парагруппаһына ҡарай. Был 6 боронғо хуннуҙың гендары С3*(хС3с) гаплотөркөмөнә ҡарауы билдәләнә. == Хуннуҙарҙың яҙмаһы == Хунну яҙмаһының барлығын раҫлаусы бәхәсһеҙ дәлилдәр юҡ, әммә ҡытай йылъяҙмаларында ҡайһы бер хәбәрҙәр уның тураһында күрһәтмәләр тип аңлатыла. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == ** [[:ru:Гуннское танрикутство|Гуннское танрикутство]] ** [[:ru:Оргойтон|Оргойтон]] — хуннский могильник с княжескими курганами ** [[:ru:Ильмовая падь|Ильмовая падь]] — могильник хуннской знати ** [[:ru:Дырестуйский Култук|Дырестуйский Култук]] — хуннский могильник ** [[:ru:Баян-Ундэр|Баян-Ундэр]] — хуннское городище ** [[:ru:Кяхтинский краеведческий музей|Кяхтинский краеведческий музей]] ** [[:ru:Хун|Хун]] ** [[:ru:16 великих тюркских империй|16 великих тюркских империй]] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == ** [[:ru:Бернштам, Александр Натанович|Бернштам А. Н.]] Очерк истории гуннов. Л., ЛГУ. 1951. 256 с. ** [[:ru:Гумилёв, Лев Николаевич|Гумилёв Л. Н]]. [http://gumilevica.kulichki.net/HPH/index.html «История народа хунну»] ** [[:ru:Гумилёв, Лев Николаевич|Гумилёв Л. Н]]. [http://gumilevica.kulichki.net/HIC/index.html «Хунны в Китае»] ** [[:ru:Дробышев, Юлий Иванович|Дробышев Ю. И.]] Природопользование и восприятие природы у хунну // [[:ru:Восток (журнал)|Восток]]. — 2005. — № 1. — С. 44-55. ** [[:ru:Ивик, Олег|Ивик О.]], Ключников В. Сюнну, предки гуннов, создатели первой степной империи. — М., Ломоносовъ, 2014. ** [[:ru:Иностранцев, Константин Александрович|Иностранцев К. А.]] Хунну и Гунны (разбор теорий о происхождении народа Хунну китайских летописей, о происхождении европейских Гуннов и о взаимных отношениях этих двух народов). Л., 1926. 152+4 с. (Второе дополненное издание.) ** Ковалёв А. А. [http://kronk.spb.ru/library/kovalov-aa-2002.htm Происхождение хунну согласно данным истории и археологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202603/http://kronk.spb.ru/library/kovalov-aa-2002.htm |date=2016-03-04 }}. // Европа — Азия: Проблемы этнокультурных контактов. К 300-летию Санкт-Петербурга. СПб: 2002. С. 150—194. ** [[:ru:Коновалов, Прокопий Батюрович|Коновалов П. Б.]] Хунну в Забайкалье (погребальные памятники). — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1976. 248 с. ** [[:ru:Крадин, Николай Николаевич|Крадин Н. Н.]] Империя Хунну. Владивосток: Дальнаука, 1996. 164 с. 2-е изд. перераб. и доп. М.: Логос, 2001/2002. 312 с. ** [[:ru:Материалы по истории кочевых народов в Китае III—V вв.|Материалы по истории кочевых народов в Китае III—V вв.]] Вып. 1. Сюнну. М., 1989. 288 с. ** Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). [ Выпуск 1.] М., 1968. 178 с. ** Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). Выпуск 2. М., 1973. 168 с. ** [[:ru:Миняев, Сергей Степанович|Миняев С. С.]] Сюнну // Исчезнувшие народы. М., 1988 ** Миняев С. С. Азиатские аспекты «гуннской проблемы» // Археология и этнография Южной Сибири. Барнаул. 1990 ** [[:ru:Полосьмак, Наталья Викторовна|Полосьмак Н. В.]], Богданов Е. С., Цэвээндорж Д. Двадцатый ноин-улинский курган. Новосибирск, ИНФОЛИО. 2011. 184 с. ** [[:ru:Руденко, Сергей Иванович|Руденко С. И.]] Культура хуннов и Ноинулинские курганы. М.-Л., 1962. 206 с. ** [http://kronk.spb.ru/library/2011-uu-xiongnu.htm Хунну: археология, происхождение культуры, этническая история] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011522/http://kronk.spb.ru/library/2011-uu-xiongnu.htm |date=2016-03-05 }}. Улан-Удэ, 2011. ** Гордиенко А. В. К вопросу о распространении культуры хунну на север // Экология древних и традиционных обществ: докл. конф. Тюмень: Вектор Бук, 2007. Вып. 3. С. 180—184. == Һылтанмалар == * Annales китапханаһында Хунну бүлеге [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Монголдар]] [[Категория:Монгол халыҡтар]] [[Категория:Ҡытай тарихы]] [[Категория:Бүрәт Республикаһы тарихы]] [[Категория:Монголия тарихы]] [[Категория:Юҡ булған халыҡтар]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] oeck4lxu1c16rl28h6c9bwixmibaks1 1298996 1298995 2026-06-05T17:08:07Z Akkashka 14326 /* Монгол теорияһы */ 1298996 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хуннуҙар''' ({{Lang-la|hunni}}, [[Сөғд теле|сөғд]]. hwn, {{Lang-zh|匈奴}} ''сюннуға,''ҡытайса башҡа әйтелеше: ''**qʰoŋ — naː'') боронғо күсмә халыҡ, беҙҙең эраға тиклем 220 йылдан беҙҙең эраның II быуатына тиклем [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙан]]<ref>{{Китап|автор=Лев Николаевич Гумилев|заглавие=История народа хунну|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref> төньяҡҡа табан урынлашҡан далаларҙа йәшәгән. [[Цинь Ши Хуан|Цинь Шихуаньди]] уларҙың һөжүменән һаҡланыу өсөн [[Бөйөк Ҡытай диуары|Бөйөк ҡытай диуарын]] төҙөгән. Хуннуҙар ҡытай империяһы [[Хань (династия)|Хань]] менән әүҙем һуғыштар алып бара, уның барышында күрше күсмә ҡәбиләләрҙе буйһондороп, берҙәм державаға берләшә. Һуңыраҡ [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] һәм сянби ҡәбиләләре менән һуғыштар һөҙөмтәһендә, шулай үҙ-ара талаш-тартыш арҡаһында, Хунн державаһы тарҡала. Хунну тураһында боронғо ҡытай сығанаҡтарынан һәм археологик ҡаҙыныуҙар барышында табылған ҡомартҡыларҙан билдәле, уларҙың тәүгеләрен XIX быуат аҙағында — XX быуат башында Ю. Д. Талько-Гринцевич (Ҡяхта ҡалаһы эргәһендәге суджа ҡәберлектәре), ә һуңынан әһәмиәтлеләре XX быуат башында П. К. Козлов<ref>[https://www.academia.edu/1530727/The_accidental_and_the_regular_in_archeological_discoveries_P.K._Kozlovs_Mongolian-Tibetan_expedition_and_the_excavation_of_Noyon_Uul Юсупова Т. И. Случайности и закономерности в археологических открытиях: Монголо-Тибетская экспедиция П. К. Козлова и раскопки Ноин-Улы // Вопросы истории естествознания и техники. 2010. № 4. С. 26—67].</ref>(Селенга үҙәнендә [[Ноин-ула|ноин-улин]] ҡурғандары) таба. [[Файл:Slab_Grave_culture_areal.png|мини|Һуннуҙар яҡынса беҙҙең эраға тиклем 1300—300 йылдарҙа]] == Тарихы == === Шаньюй === [[Файл:Orgoyton.2011.jpg|мини|300x300пкс|Бүрәтстанда хунну кенәзе Оргойтон ҡәберлегендә археологик ҡаҙыныуҙар. 2011 йылдың авгусы]] Ҡытайҙарҙың ата-бабалары булған жундар һәм ди кеүек ҡәбиләләр менән туҡтауһыҙ һуғышып тора. Жундарҙан төньяҡтараҡ далаларҙа «Хунюй» ҡәбиләһе булған. Хуннуларҙан килеп сыҡҡан ханьюн һәм хуньюй ҡәбиләләре [[Гоби]] сүллегенең көньяҡ сигенә терәлеп ятҡан далала йәшәй. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, хуннуҙарҙың ата-бабалары хуньюй (сюньюй, чуньвей (шуньвэй), ғөйфән, ханьюнь (сяньюнь))<ref>''Li, Feng'' (2006). ''[https://books.google.com/books?id=d_qOvs0WjPcC Landscape And Power In Early China]''. Cambridge University Press. Pages 343—346.</ref>, жун, шань-жун, цюань-жун (цюаньи, хуньи)<ref name=":7">{{Китап|автор=Фань Вэнь-лань|заглавие=Древняя история Китая|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Lpv6AgAAQBAJ&pg=PA102&lpg=PA102&dq=%D1%85%D1%83%D0%BD%D1%8C%D0%B8+%D1%86%D1%8E%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%B6%D1%83%D0%BD&source=bl&ots=duPbBVE5xi&sig=curc97vOK6-JJlfbUYL51ZzIlo8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjI45vhgqbfAhXIEiwKHUDcCvIQ6AEwB3oECAkQAQ#v=onepage&q=%D1%85%D1%83%D0%BD%D1%8C%D0%B8%20%D1%86%D1%8E%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%B6%D1%83%D0%BD&f=false|ответственный=|издание=|место=|издательство=Рипол Классик|год=2013|страницы=|страниц=300|isbn=9785458243278}}</ref><ref>{{Китап|автор=Таскин В. С.|заглавие=Материалы по истории сюнну (по китайским источникам)|ответственный=Думан Л.И|издание=|место=Москва|издательство=Наука|год=1968|страницы=|страниц=177|isbn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Минаев С. С.|заглавие=Исследование Ван Говэя о ранней истории сюнну|ссылка=https://www.academia.edu/30509828/Исследование_Ван_Говэя_о_ранней_истории_сюнну_Early_Xiongnu_history_in_article_by_Wan_Gowei|язык=|издание=Академическое востоковедение в России и странах ближнего зарубежья (2007–2015): Археология, история, культура|тип=|год=2015|том=|номер=|страницы=390—394|issn=}}</ref>, ди (бэйди)<ref name=":1">{{Китап|автор=Гомбожапов А. Д.|заглавие=Кочевые цивилизации Центральной Азии в трудах Л. Н. Гумилева|ссылка=https://books.google.ru/books?id=gZNoxRGwybIC&dq=%D1%81%D1%8F%D0%BD%D1%8C%D1%8E%D0%BD%D1%8C+%D0%B6%D1%83%D0%BD&hl=ru&source=gbs_navlinks_s|ответственный=|издание=|место=|издательство=IMBT|год=2009|страницы=|страниц=330|isbn=9785792503335}}</ref><ref>''Wang Guowei'', ''«Guantang Jilin»'' (觀堂集林, Wang Guowei collection of works), Ch. 2, Ch. 13.</ref> (байди, чиди)<ref name=":5">{{Китап|автор=Шабалов А. С.|заглавие=Происхождение уйгуров, ойратов (калмыков) и других телэских племен XVIII в. до н. э. — XIV в. н. э|ответственный=|издание=|место=Иркутск|издательство=Издательство Иркутского государственного технического университета|год=2014|страницы=|страниц=248|isbn=}}</ref>) берләшмәһенә ингән. Беҙҙең эраға тиклем X быуатта хуннуҙар әкренләп Гоби сүллегенең көньяҡ сигенән төньяҡҡа табан күсә башлай. [[Гумилёв Лев Николаевич|Л. Н. Гумилев,]] хуннуҙар күсмә малсылыҡты үҙаллы үҙләштергән һәм сүллектәр аша үтергә өйрәнгән, тип иҫәпләй. Төньяҡҡа күсеп килгәндән башлап 300 йыл эсендә хуннуҙарҙың һаны арта, һәм улар беҙҙең эраға тиклем 822 йылда [[Чжоу (династия)|Чжоуға]] баҫып инә. Ҡытайҙар һөжүмде кире ҡаға, шунан һуң хуннуҙар ҡытай йылъяҙмаларында артабанғы 500 йыл дауамында телгә алынмай. Был ваҡытта Көнсығыш Монголия һәм Байкал аръяғы далаларында плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте барлыҡҡа килә. Антропологик йәһәттән плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте вәкилдәре, хунну, дунхуға һәм сянби кеүек үк, [[Монголоид раса|монголоид]] расаһының палеосебер тибына ҡараған. Көнбайыш [[Монголия]], [[Алтай тауҙары|Алтай]] һәм [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|Синьцзянда]] йәшәгән хуннуҙарҙа бер ни тиклем [[Европеоид раса|европеоид]] ҡатнашмаһы була. === Хунну державаһы === {{Тарихи дәүләт|название=Хуннская держава|статус=|флаг=|герб=|карта=Hunnu Empire.jpg|столица=|язык=[[хуннский язык|хуннский]]|p1=|flag_p1=|s1=|flag_s1=|s2=|flag_s2=|образовано=[[209]] год до н. э.|ликвидировано=ок. [[93]] год н. э.|площадь=4 030 000 км² (на [[176 до н. э.]])<ref>Claudio Cioffi-Revilla, J. Daniel Rogers, Steven P. Wilcox, & Jai Alterman, "Computing the Steppes: Data Analysis for Agent-Based Modeling of Polities in Inner Asia", Proceedings of the 104th Annual Meeting of the Amer. Pol. Sci. Assoc., Boston, Massachusetts, p. 8 August 28–31, (2008)</ref>9 000 000 км² ([[б.э.т. 176 йылға]])<ref>Peter Turchin, Thomas D. Hall and Jonathan M. Adams, «[http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 East-West Orientation of Historical Empires and Modern States]», ''Journal of World-Systems Research'' Vol. 12 (no. 2), pp. 219—229 (2006), p. 222</ref>|население=хунну|до=|после=Сяньби|п2=}} [[Файл:Хуннская_керамика.JPG|мини|300x300пкс| Кяхта тыуған яҡты өйрәнеү музейындағы хунну керамикаһы]] Ҡытай тарихнамәһендә хуннуҙар иртәрәк барлыҡҡа килмәй б. э. т. V быуаттан һуң барлыҡҡа килә. Уларҙың Төньяҡ Ҡытайҙың ултыраҡ йәшәү рәүешен алып барған халҡына һөжүм итеүҙәре сәбәпле, ҡытайҙар тораҡ пункттары тирәләй айырым нығытмалар төҙөй башлай, тап шул нығытмалар һуңынан [[Бөйөк Ҡытай диуары|Бөйөк ҡытай диуарын]] барлыҡҡа килтерә. Б. э. т. III быуатта хуннуҙар яғынан хәүеф көсәйә, сөнки күсмә халыҡтар шаньюй хакимы етәкселегендә ҡеүәтле ҡәбилә союзы төҙөй. Хунну державаһы көнсығышта Маньчжуриянан көнбайышта [[Памир|Памирға]] тиклем Монголияның һәм Көньяҡ Себерҙең байтаҡ өлөшөн үҙ ҡулына ала. Хуннуҙар һыбай бик яҡшы йөрөй, уларҙың ғәскәре 300 мең атлы уҡсынан тора. Ҡытай армияһының нигеҙен тәшкил иткән арбаларға хуннуҙарҙың һөжүменә ҡаршы тороу ауыр була. Бөйөк ҡытай диуары Ҡытайҙың төньяҡ сиктәрен хуннуҙарҙан һаҡлау маҡсатында эшләнә, әммә бының менән генә мәсьәлә тулыһынса хәл ителмәй. Ҡытай хакимдары күсмә халыҡты бай бүләктәр һәм дипломатия менән ҡытай йәшәү рәүешенә ылыҡтырырға тырыша, күп кенә ҡытай принцессалары хунну юлбашсыларына кейәүгә сыға. Б. э. т. яҡынса 50 йылдар тирәһендә империя ике өлөшкә бүленә: көнсығыш хуннуҙар ҡытай императорының хакимлығын таный, ә көнбайыш хуннуҙар Урта Азияға ҡыҫырыҡлап сығарыла. 93 йылда сянби, динлин һәм чешистарҙан (Турфан оазисы халҡы) торған Ҡытай коалицияһы һундарҙы [[Битва при Их-Баяне|Их-Баян янындағы алышта]] (Ikh Bayan {{Ҡытайса|稽落山之戰|稽落山之战|jìluòshān zhī zhàn|цзилошань чжи чжань}}) ҡыйрата, ә 155 йылда сяньби юлбашсыһы Тяньшихуай һундарҙы ҡыйрата, һөҙөмтәлә хунну этносы дүрт тармаҡҡа бүленә; уларҙың береһе еңеүсе сяньбийҙарға ҡушыла; икенсеһе Ҡытайға күсә, өсөнсөһө Тарбағатай тау урмандарында, тарлауыҡтарҙа һәм [[Иртыш|Ҡара Иртыш]] бассейнында ҡала, дүртенсеһе һуғыша-һуғыша көнбайышҡа табан китә һәм 158 йылға [[Волга|Волгаға]] һәм түбәнге Донға барып етә. Уларҙың килеүе тураһында антик географ Дионисий Периегет хәбәр итә<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/MAC/mac03.htm#para18 ''Гумилёв Л. Н.'' Тысячелетие вокруг Каспия.] — М. 1990.</ref>. Киң таралған фекер буйынса, хуннуҙарҙың бер өлөшө Европаға барып етә һәм, юлда [[Төрки халыҡтар|төрки]], [[Сарматтар|көнсығыш-сармат]] һәм [[уғырҙар]] ҡәбиләләре ҡатнашып, Европала яңы халыҡҡа башланғыс бирә. Ул [[һундар]]<ref>{{Китап|заглавие=Россия. Полный энциклопедический иллюстрированный справочник|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8McraX3f4PYC&pg=PA7&hl=ru|место={{М.}}|издательство=ОЛМА-ПРЕСС|год=2002|страницы=7|страниц=416}}</ref>. Көнбайышҡа сигенеү барышында көсһөҙ хуннуҙарҙың дүрттән бер өлөшө Етейылға һәм Көнбайыш Себер территорияларында ҡала, һәм Юэбань (160—490) дәүләте барлыҡҡа килә. Э. Паркер һәм [[төркиәт]]се [[Дыбо Анна Владимировна|А.]] [[Дыбо Анна Владимировна|Дыбо]] «юэбань» хәҙерге заман яңғырашы, ә «авар» боронғо яңғырашы тип иҫәпләй<ref>Parker E. Thousand Years of the Tartars. — Shanghai, 1895. — P. 168.</ref><ref>А. В. Дыбо «Лингвистические контакты ранних тюрков», 2007 г.</ref>. «Талас үҙәне, Үҙәк [[Тянь-Шань]], [[Фәрғәнә|Ферғана]], [[Ташкент]] оазисы, Чаткал үҙәне, Чон-Алайҙа археологтар тарафынан табылған күп һанлы ҡәберлектәр, шулай уҡ көнбайышҡа табан хуннуҙар хәрәкәтенең реаль эҙҙәре булып тора. Һундарҙың матди мәҙәниәтенең айырым элементтары „(ноин-улин тибындағы инкрустациялы биҙәүестәр)“ Арал буйындағы „һаҙлыҡ ҡаласыҡтарында“ асылған, был элементтарҙың үҫеше көнбайыш Ҡаҙағстанда ла күҙәтелә. Түбәнге Волгала һундар ҡәберлектәрен асыу ҙур әһәмиәткә эйә, уларҙың ҡайһы берҙәре б. э. III быуаттарына ҡарай. Был факт һундарҙың Европаның көнсығыш сиктәренә иртә үтеп инеүен раҫлай. Кавказда һәм Ҡырымда һундарҙың айырым, әлегә тиклем тарҡау эҙҙәре билдәләнгән»<ref>[http://annals.xlegio.ru/step/hunny/thompson.htm Мерперт Н. Я. &#x5B;рец. на:&#x5D;{{dead link|date=January 2017}} E.A. THOMPSON, A History of Attila and the Huns, Oxf., 1948, 228 стр. Вестник древней истории. 1953, № 2.]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. === Хуннуҙар Ҡытайҙа === Ҡытай державаһы көсһөҙләнә барған һайын уның хакимдары Ҡытайҙың төньяҡ сиктәрен һаҡлау өсөн хунну юлбашсыларын йәлеп итә башлай. Был ҡораллы формированиелар ҡытайҙарға ҡаршы бер нисә тапҡыр ҡорал күтәрә. [[Хань (династия)|Хань]] империяһы ҡолатылып, [[Өс батшалыҡ дәүере|Өс Батшалыҡ осоро]] башланғас, хуннуҙарҙың Ҡытайҙың эске эштәренә ҡыҫылыуы айырыуса әүҙемләшә. 304 йылда көньяҡ-хунну хәрби етәкселәренең береһе Лю Юань үҙен бөтә хунну федераттарының шаньюйы һәм Төньяҡ Хань дәүләте императоры тип иғлан итә. Уның ҡатын-ҡыҙҙар линияһы буйынса Ҡытайҙың хан императорҙарынан килеп сығышы был хоҡуҡты бирә. 329 йылда Лю Юань династияһы икенсе хунну хәрби начальнигы Ши Лэ тарафынан ҡолатыла. В IV—V быуаттарҙа көньяҡ хуннуҙар Төньяҡ Ҡытай территорияһында дәүләттәр төҙөй: * Төньяҡ Хань (304—318) * Иртә Чжао (318—329; ҡайһы берҙә Төньяҡ Хань менән Хань Чжао бер дәүләткә берләшә) * Һуңғы Чжао (319—351) * Төньяҡ Лян ''йәки'' Хэси (397—439) * Ся (407—431) Хуннуҙарҙың тарҡау отрядтарының Ҡытай ерҙәренә баҫып инеүе IV быуат дауамында дауам итә, әммә V быуаттан һуң уларҙың исеме ҡытай сығанаҡтарында телгә алынмай . == Дәүләт ҡоролошо == === Шаньюй === Шаньюй (иң бөйөк) тип хуннуҙарҙың 24 аҡһаҡалы араһынан башлыҡ булған аҡһаҡалды атағандар. Тәүҙәрәк шаньюйҙы аҡһаҡалдар съезында һайлағандар, әммә Модэ, был традицияны өҙөп, шаньюйҙар династияһына нигеҙ һала. Баҡыйлыҡҡа күскән шаньюй васыятында күрһәтелгәнсә, власты яңы шаньюйға тапшырыу өсөн шаньюйҙы һайлау шартлы процедура булараҡ һаҡлана.. === Хунну империяһының баш ҡалаһы === 2010 йылда Улан-Батор дәүләт университетының археология кафедраһы доценты Тумур-Очирын Идэрхангай археологик тикшеренеүҙәр төркөмө етәксеһе булараҡ Хунну Империяһының сәйәси үҙәген тикшерә башлай<ref name="Остатки Луута, столицы империи Хунну, должны находиться под защитой правительства, - археолог">[http://centralasia.media/news:1638596 CentralAsia: Остатки Луута, столицы империи Хунну, должны находиться под защитой правительства, — археолог]</ref>. Боронғо күсмә хунну халҡы империяһының баш ҡалаһы емереклектәре [[Монголия|Монголияның]] Арханғай аймағы Улзийт сомонындағы Орхон йылғаһы үҙәнендә Тумур-Очирын Идерхангай етәкселегендәге тикшеренеүселәр төркөмө тарафынан табыла. Ҡаҙыныу эштәре 2017 йылда уҡ үткәрелә, әммә уларҙың һөҙөмтәләре 2020 йылдың йәйендә генә баҫылып сыға<ref name="Археологи обнаружили столицу древней империи — «город Дракона»">[rossaprimavera.ru/news/3497dd5c Археологи обнаружили столицу древней империи — «город Дракона» | ИА Красная Весна]</ref>. Ҡала монголса <span lang="mn" style="font-style:italic;">Луут</span> йәки ҡытайса Лунчэн (аждаһа ҡалаһы) тип атала. Тикшеренеүселәр «Аждаһа ҡалаһы» в ике ҡатлы диуарҙарының һәм һыуһаҡлағыс сифатында ҡулланылған яһалма бассейн булыуын асыҡлай. Ҡоролма ҡалдыҡтары табылыу менән рәттән ул [[Ҡытай яҙыуы|ханцзы]] телендә «Тенгэрийн Хүү» — «Күк улы» тип яҙылған боронғо яҙыу менән биҙәлгән була. Был яҙыу табылған ҡаланың хунну халҡының баш ҡалаһы булыуын раҫлау өсөн төп дәлил булып тора. === Шаньюй ырыуҙары === [[Файл:Hunn.jpg|мини|Затлы нәҫелгә ҡараған яугир- хуннуның (сюнну) кейеме һәм ҡоралы. Б. э. т. II быуат — б. э. I быуаты. А.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Подушкин]] Шаньюҙар нәҫеле Си Люань-ди тип аталған. Хуннуҙарҙың өс иң абруйлы нәҫеле була: Хуянь, Лянь, Сюйбу. [[Гумилёв Лев Николаевич|Гумилев]] фаразы буйынса, 藍 «лань» — күкһел йәшел ырыуы Ҡытай принцы Шун Вэйҙан килеп сыҡҡан. Шаньюй ошо ырыуҙарҙан ғына ҡатын ала. Дәүләттең мөһим вазифалары ла ошо фамилияларға тапшырыла, мәҫәлән, сюйбулар судья вазифаһын биләр була. Ҡалған ырыуҙарҙың аҡһаҡалдары үҙ ғәскәрҙәренә эйә булған. === Хуннуҙарҙа чиндар === Ҡытай йылъяҙмаларында хуннуҙарҙың ҡатмарлы чиндар системаһы булыуы телгә алына. Юғары чиндар «көнсығыш» — өлкән һәм «көнбайыш» — кесе чиндарға бүленә. Юғары чиновниктарҙың бөтәһе лә шаньюйҙың яҡын туғандары була: # Чжуки кенәз: ғәҙәттә Көнсығыш Чжуки-кенәз — тәхет вариҫы # Лули-кенәз # Бөйөк етәксе # Бөйөк Дуюй # Бөйөк Данху Ғәҙәти чиновниктар "гудухоу"тип атала. Ырыу аҡһөйәктәренең дәрәжәһе шаньюйға бәйле булмай . === Хоҡуҡ === Хуннуҙар Ғәҙәти хоҡуҡ файҙаланған. Суд 10 көн эсендә үтә. Һөжүм итеү йәки урлашҡан өсөн үлем язаһы ҡаралған, башҡа төрлө язалар ҙа булған. Модэла хәрби енәйәттәр өсөн үлем язаһын күҙ уңында тотола. Патриархаль ҡоллоҡ та була, әммә бурыс ҡоллоғо һәм ҡолдар менән сауҙа итеү тураһында телгә алынмай . === Иҡтисады === Козлов ноин-улин ҡурғандарында тапҡан әйберҙәр (атап әйткәндә, туҡымалар, хәҙер Дәүләт Эрмитажында) һаҡлана. Ҡомартҡыларҙың күбеһе Ҡытайҙан, Ирандан йәки Византиянан килеп сыҡҡан<ref>[http://www.sbras.info/articles/simply/imperiya-khunnu-naiti-veter-v-pole Империя хунну: найти ветер в поле. Екатерина Пустолякова]. // Наука в Сибири. Издание Сибирского отделения Российской Академии наук. 11 декабря 2012 г.</ref>, был факт хунну халҡының сауҙа-дипломатик бәйләнештәренең киң таралыуын күрһәтә . === Хәрби эш === [[Файл:Reproduction_Hunnu_bow_-_National_Museum_of_Mongolian_History.jpg|мини|Монголияның Милли тарихи музейында хуннуҙарҙың янының (йәйәһенең) күсермәһе һаҡлана]] Һәр хунну яугир булған. Хунну ғәскәре ырыу билдәһе буйынса формалаша. Хунну ғәскәрендә бөтәһе 24 хәрби етәксе була, уларҙың һәр береһе ваньци (мең башы-темник) титулын йөрөтә һәм ун меңлек отряд менән командалыҡ итә. Ҡытайҙар хунну ғәскәрен 300 000 һыбайлы, башлыса һыбай уҡсылар тип баһалай. Был һандың, Ҡытайҙың күп кенә тарихи документтарындағы кеүек, арттырып күрһәтелгән булыуы бик ихтимал. Хуннуҙар манёврлы һуғыш алып барырға тырыша, дошманды арытып, тарҡау рәттәр менән дистанцион алыш алып бара. Хуннуҙар флангыларҙан ҡамауҙы, ялған сигенеүҙәрҙе һәм йәшеренгән ерҙән сығып дошманына ябырылыуҙы уңышлы ҡуллана. Һуғышта яулап алынған бөтә нәмә яугирҙар милкенә әйләнә. «Күсмә халыҡтарға» дистанцион алыш саралары (уларҙың төп ҡоралы булған [[Ян (йәйә)|ян]] һәм уҡ-һаҙаҡ) һәм кәрәк-яраҡ ([[Һаҙаҡ|колчандар]]) хас булған. Яҡын алышта хунну ҡылыстар һәм ҡыҫҡа һөңгөләр менән һуғыша. Шулай уҡ тура бер йөҙлө (лезвие) палаштар (төҙ оҙон ҡылыс) һәм кинжалдар ҡулланыла. Хунну яугирҙарының хәрби кейеме бәләкәй тимер пластиналарҙан торған бронь менән ҡапланған була. === Яһаҡ === Хуннуҙар власҡа Лаошань-шаньюй килгәнгә тиклем шаньюйға һалым түләмәй. Шаньюй яулап алынған халыҡтарҙан яһаҡ йыя: дунхуҙар аттар һәм тиреләр, Төркөстан оазистарындағылар игенселек продукттары, тангуттар тимер, төньяҡтағы ҡәбиләләр тире менән түләй. Ҡытайҙар ҡайһы берҙә ҡиммәтле бүләктәр ебәк һәм затлы әйберҙәр ебәрә. Баҫып алынған халыҡтарҙан алынған табыш һәм яһаҡ тулы көйө шаньюй ҡаҙнаһына эләкмәй. Хунну яғына күскән ҡытай евнухы Юе Лаошань-шаньюйҙың яҡындарын халыҡҡа, малға һәм мөлкәткә һалым һалыуҙарҙы китапҡа теркәп барырға өйрәтә. Бының һөҙөмтәһендә шаньюй «һундарҙың күк һәм ерҙән тыуған, ҡояш һәм ай менән ҡуйылған бөйөк шаньюйы» титулын ҡабул итә. Шаньюйҙар власы бәхәсһеҙ абруй менән файҙалана, әммә хуннуҙар үҙҙәренең боронғо азатлығын юҡҡа ғына бирмәй. Хуннуҙар йәмғиәтендә муллыҡ һәм зиннәтлелек дәүере башлана, әммә шул уҡ ваҡытта әхлаҡтың түбәнәйеүе лә күҙәтелә . == Этник сығышы == Густав Рамстедт хунну теле төрки телдәрҙең монгол телдәренән айырылмаған хәлен сағылдыра тип фаразлай<ref>Ramstedt M. G. S. Uber der Ursprung der Turkischen Sprache. Helsinki, 1937, 81-91</ref>, әммә был ҡараш хәҙер асыҡтан-асыҡ иҫкергән, сөнки хәҙер [[Алтай телдәре|алтай телдәренең]] иртәрәк осорҙа айырылып китеүе фаразлана<ref>Тюркские языки. (Серия «Языки мира»). М., 1997. С.8</ref>. Сюнну (хунну) һүҙе йыш ҡына төньяҡ күсмә халыҡтарҙың [[Цзинь (265—420)|Цзинь]] (265—420), Эй (220266) һәм Көньяҡ һәм Төньяҡ династиялар (420—589)<ref name="iss">[http://gov.cap.ru/home/13/npo/%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%BD%D1%8B.doc Исследование проблем истории и этнической идентичности гуннов в китайской историографии]</ref> дөйөмләштерелгән атамаһы булараҡ ҡулланыла. «Лян тарихында» ((жужань йылъяҙмаһының бер бүлеге) түбәндәгесә яҙылған: «Вэй һәм Цзинь заманында сюннуҙар йөҙҙәрсә һәм меңдәрсә ҡәбиләләргә бүленгән, һәр береһенең үҙ исеме булғане», быны дәлил тип иҫәпләргә мөмкин<ref name="iss" />. «Лян Тарихында» («Бөтә көнсығыш варварҙары йылъяҙмаһы» бүлеге) жужандар сюнну "һәм «башҡа сюнну» тоҡомдары тип атала<ref name="iss" />. «Вэй династияһы тарихында» («Гаоцзюй йылъяҙмаһы» бүлеге) гаоцзюй халҡы «сюннуҙарҙың туғаны» тип атала, «Чжоу Тарихында» («Төркиҙәр йылъяҙмаһы» бүлеге) ашина халҡы «башҡа сюннуҙар» тип атала<ref name="iss" />. === Монгол теорияһы === [[Файл:Hunnu_tamga.jpg|мини|Монголдар һәм хуннуҙар тамғалары: [[Сыңғыҙхан]], [[Үгеҙәй]] һәм Толуй<ref>{{Cite web|url=http://info.charm.ru/library/tamgha.htm|title=«Тамги монгольских Великих Ханов и ханов государств Монгольской империи» П. Петров|accessdate=2015-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081023190923/http://info.charm.ru/library/tamgha.htm|archivedate=2008-10-23|deadlink=yes}}</ref>]] Хуннуҙарҙың монгол телле булыуы — хуннуҙарҙың килеп сығышы тураһындағы тарихнамәлә иң боронғо ҡараш. Был теорияны XVIII быуатта [[Пётр Симон Паллас|П. С. Паллас]] тәҡдим итә. XIX быуатта {{Тәржемәһеҙ 5|Рашпунцаг||en|Bolor Erike}}<ref name="crystal">Rashpunstag (1776) «''Хрустальные четки''»</ref>, В. Бергман, И. Шмидт, Г. Н. Потанин, К. Ф. Нейман, {{Тәржемәһеҙ 5|Хоуорс, Хойл|Х. Хоуорс|en|Henry Hoyle Howorth}}, А. Терри, Н. Я. Бичурин һ. б. монгол теорияһын үҫтерәләр. А. Лувсандэндэв, Б. Ренчин, [[Бернат Мункачи|Б.]] [[Бернат Мункачи|Мункачиҙар]] ҙа<ref>Ts. Baasansuren «The scholar who showed the true Mongolia to the world», Summer 2010 vol.6 (14) ''Mongolica'', pp.40</ref> хуннуҙарҙың монгол телле сығышын үҫтерә бара. Рәсәй тарихсылары А. П. Окладников, Н. Н. Диков, Г. Н. Румянцев, М. В. Воробьёв, Б. Б. Дашибалов һ. б. хуннуҙарҙың килеп сығышы тураһында монгол версияһын яҡлай. Был теорияны яҡлаусылар «хунну» һүҙе монгол һәм бүрәт телдәрендә хүн (кеше) тигәнде аңлата тигән фекерҙә тора. 2011 йылда Монголия үҙенең дәүләтселегенең 2220 йыллыҡ юбилейын билдәләй<ref>{{Cite web|url=http://www.news.mn/r/26062|title=Competition for historical plays<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2017-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170104163239/http://www.news.mn/r/26062|archivedate=2017-01-04|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.president.mn/eng/newsCenter/viewNews.php?newsId=288|title=President.Mn<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2015-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211173806/http://www.president.mn/eng/newsCenter/viewNews.php?newsId=288|archivedate=2015-02-11|deadlink=yes}}</ref>. Плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте хуннуҙарҙың һәм протомонголдарҙың ата-бабаларыныҡы тип ҡарала<ref name="Tumen">Tumen D., «Anthropology of Archaeological Populations from Northeast Asia {{Wayback|url=http://user.dankook.ac.kr/~oriental/Journal/pdf_new/49/11.pdf}} page 25,27</ref>. „Сун китабында“ жужандарҙың башҡа бер исеме „татар“ бар, шулай уҡ „тартар“ тип тә атайҙар, (ул) хунну аймаҡтарының береһе»<ref>[[Книга Сун]], глава "Жоужань, стр. 39</ref>. Хунн дәүләте тарҡалғандан һуң 100 000 ғаилә (500 000-дән ашыу кеше) хуннуҙар, «халыҡ атамаһын» ҡабул итеп, сяньбиҙар булып китә, һәм был, бәлки, был халыҡтарҙың яҡын туғанлығын күрһәтәлер. Улар төньяҡ хунну халҡының күпселеге була<ref name="Доржсүрэн">Ц. Доржсурен «Северный Хунну» 1961, Улан-Батор</ref>. Н. Я. Бичурин буйынса, монголдар сығыштары менән бер ҡәбиләнән хасил, Хунну һәм Дун-ху йорттарынан булған. Ул хуннуны монголдарҙың боронғо халҡы тип атай. Бичурин түбәндәгене яҙа: "Хунюй, Хяньюн Һәм Хунну — монголдар исеме аҫтында билдәле бер үк халыҡтың өс төрлө атамаһы. Хунну, дунху, [[һундар]], сянби, жужандар, [[Боронғо төркиҙәр|тугю]] ҡәбиләләренең бөтәһе лә, Бичурин буйынса, монгол ҡәбиләләре була. Ашина ҡушаматы буйынса ул Тугю йортон Хунну йортоноң айырым тармағы тип атай. Ул, тип аталған халыҡ [[Ҡытай әҙәбиәте|Ҡытай]] хроникаларында «тукюе» тип аталған халыҡ Н. Я. Бичурин буйынса, монголдар, улар халыҡ телендә дулга исеме менән билдәле булған: "Тугю йорто монгол телендә, түбәндә күреүебеҙсә, Дулга [Тукюе] тип атала. Көнбайыш Европа ориенталистары ҡытай тарихының инандырыуын һанға һуҡмай, ә тугюның «төркиҙәр» тигән һүҙ менән ярашыуына иғтибар итә, һәм халыҡтар араһында дулга булараҡ билдәле булған монголдарҙың төркиҙәр булыуын нигеҙ итеп ала; ә дулга йортоноң ата-бабалары хуннуҙар нәҫеленән булғанлыҡтан, хуннуҙар ҙа төрки ҡәбиләһенән сыҡҡан халыҡ тип таныла. Монголдарҙың төркиҙәр менән буталып китеүе көнбайыш Европа ғалимдарын боронғо заманда Урта Азияла йәшәгән монгол ҡәбиләһе халыҡтары тураһында дөрөҫ булмаған төшөнсәләргә килтерә. Шулай итеп, боронғо төркиҙәр һәм монгол ҡәбиләләре тураһында төшөнсәләрҙең ҡатнашып китеүен күреп, Бичурин [[Төрки ҡағанлығы|Төрки ҡағанатында]] хакимлыҡ итеүсе кландың монгол телле булыуы тураһында һығымта яһай<ref>''Бичурин Н. Я.'' Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. — Москва-Ленинград: Академия наук СССР, 1950.</ref>. Л. Н. Гумилёвҡа ярашлы, Ашина берләшмәһе «тарих аренаһына сыҡҡанда сяньби теленең, йәғни боронғо монгол теленең, ҡәбилә-ара аралашыу теле булыуын бөтәһе лә танып ҡабул итә»<ref>{{Cite web|url=http://gumilevica.kulichki.net/OT/ot02.htm|title=Древние тюрки. II. Предки|author=Гумилёв Л.Н|website=|date=|publisher=gumilevica.kulichki.net|accessdate=2018-11-20}}</ref>. Н. В. Абаев үҙенең фәнни эшендә монголдарҙан (сяньби) килеп сыҡҡан тогондар менән и тугюлар араһындағы этногенетик бәйләнештәр тураһында яҙа<ref>{{Cite web|url=https://www.tuva.asia/lib/books_tuva/1179-abaev.html|title=Цивилизационная геополитика и этнокультурные традиции народов Центральной Азии и Алтай-Байкальского региона|author=Абаев Н.В.|website=|date=|publisher=|accessdate=2018-12-15}}</ref>. Сыңғыҙхандың даос монахы Чан-чунға яҙған хатында шундай һүҙҙәр телгә алына: «…беҙҙең Модэ шаньюй заманында»<ref name="Howorth">[[iarchive:p1historyofmongo02howouoft|Х.Ховорс (1880) «История монголов IX—XIX вв.»]]</ref>. Хуннуҙарҙың, урта быуат һәм хәҙерге монголдарҙың күп һанлы мәҙәни элементтары тап килә, һәм улар араһында мәҙәни күсәгилешлек бар: мәҫәлән, [[тамға]], арбалағы тирмә, композит һуған, уйын майҙаны менән өҫтәл уйыны, оҙон йыр һ. б.<ref>Н.Сэр-Оджав, Древняя история Монголии. 1977</ref><ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/urtiin-duu-traditional-folk-long-song-00115 Mongolian traditional folk song UNESCO.org]</ref>. Монгол халыҡтарының хәҙерге символы соёмбо хуннуҙарҙың ҡояш һәм ай һүрәтләнгән символына барып тоташа (ҡара: Монголия Флагы, Монголия Гербы, Соёмбо, Бурятия Флагы, Бүрәтстан Гербы һәм {{Тәржемәһеҙ 5|Флаг Южной монгольской народной партии||en|Inner Mongolian People's Party}})<ref name="Tahilt">[http://www.academia.edu/2086480Elite_Xiongnu_Burials_at_the_Periphery_Tomb_Complexes_at_Takhiltyn_Khotgor_Mongolian_Altai_Miller_et_al._2009_Elite Xiongnu Burials at the Periphery]{{dead link|date=January 2017}}</ref><ref name="edu">[http://depts.washington.edu/silkroad/archaeology/mongolia/xiongnu/xiongnuarchhist/xiongnuarchhist.html Xiongnu Archaeology Enters a New Century]</ref>. === Төрки теорияһы === Хуннуҙарҙың килеп сығышы буйынса төрки теорияһы әлеге ваҡытта донъя фәнни берләшмәһендә иң популяр һәм аҙ иҫбатланған теорияларҙың береһе булып тора. Хуннуҙарҙың төрки сығышлы булыуы теорияһын яҡлаусылар иҫәбенә Э. Паркер, Жан-Пьер Абель-Ремюза, Ю. Клапорт, Г. Рамстедт, Аннемари фон Габайн, О. Прицак, [[Гумилёв Лев Николаевич|Л.]] [[Гумилёв Лев Николаевич|Н. Ғүмилев]] һәм башҡалар инә<ref>''Pritsak O.'' 1959. XUN Der Volksname der Hsiung-nu. ''Central Asiatic Journal'', 5: 27-34.</ref>. Билдәле төркиәтсе С. Г. Кляшторный хуннуҙарҙы төрки телле ҡәбиләләр тип иҫәпләй<ref>''Кляшторный С. Г.'' История Центральной Азии и памятники рунического письма / С. Г. Кляшторный; Филологический факультет СПбГУ. — СПб., 2003, С. 153.</ref>. Әлеге ваҡытта төркиҙәр тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булған ҡытай сығанаҡтары, төркиҙәр хуннуҙарҙың вариҫтары булған, тип ышаныслы рәүештә раҫлай. Был сәйәси күсәгилешлекте түгел, ә этник күсәгилешлекте күрһәтеү ниәтенән яҙылған. Таншула төрөктәрҙең хунну сығышлы булыуы тураһында ҡабатлап әйтелә (Таншу, цзюань 215а). Уйғырҙар шулай уҡ Хунну сығышлы ҡәбилә тип атала (шунда уҡ, цзюань 217а)<ref>{{Китап|автор=Уильям Самолин|заглавие=Hsiung-nu, Hun, Turk|ответственный=|издание=|место=|издательство=Central Asiatic Journal, 3.2|год=1957|страницы=149—150|страниц=|isbn=}}</ref>. VI быуат уртаһында хунну вариҫтары [[Төрки ҡағанлығы|Төрки Ҡағанатын]] булдыра<ref>''История России с древнейших времен до конца XVII века'', Боханов Александр Николаевич</ref>, һәм үҙҙәрен «[[Боронғо төркиҙәр|күк төркиҙәре]]<nowiki/>» тип атай башлай<ref name="kok">[https://cyberleninka.ru/article/n/k-interpretatsii-sochetaniya-k-k-t-rk К ИНТЕРПРЕТАЦИИ СОЧЕТАНИЯ KÖK TÜRK]</ref>. [[Боронғо төркиҙәр]] һәм хуннуҙарҙың күп кенә йолаларының оҡшашлығы тарихсылар тарафынан билдәләнә, әммә уларҙың теле тураһындағы һорау әлегә асыҡ ҡала. Хуннуҙарҙың төрки телле булыуы тураһында фекер таралған булһа ла, уның яҡлылар иран теленән ҡайһы бер үҙләштереүҙәрҙең булыуын инҡар итмәй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=8nHKBHooPk0 Публичные лекции. Аннa Дыбо]</ref>. [[Дыбо Анна Владимировна|А. В. Дыбоның]] «Иртә төркиҙәрҙең лингвистик бәйләнеше» (1-се өлөш, 2007) китабында хуннуҙарҙың төрки булыуҙары ентекле нигеҙләнә. Ҡайһы бер ғалимдар (Б. А. Серебреников), [[Сыуаш теле|сыуаш (булғар) теле]] хунну теленең вариҫы тип һанала, тип раҫлай. Прототөрк-сыуаш теле айырыуса архаик һәм «хун» тамыры менән күп һүҙҙәр бар: хунаща — ҡайны, хунама — ҡәйнә. Хуннуҙар ҙа, [[Болғарҙар|булғарҙар]] ҙа ҡояшҡа табына, һәм күп төрки телдәрендә, шул иҫәптән [[Сыуаштар|сыуаш телендә]], ҡояш ҡарап тора, ә яҡтыртмай. === Көнсығыш иран теорияһы === Шулай уҡ хунну телен иран ([[Сактар (ҡәбиләләр)|сак]] теленә яҡын) йәки йәнәсәй ([[Пуллиблэнк|Пуллибланк]]) теленә яҡын тип иҫәпләйҙәр. Г. Бейли<ref>Harold. W. Bailey, Indo-Scythian Studies: being Khotanese Texts, VII, Cambridge, 1985, pp. 25-41</ref>, Беквит, Schuessler<ref>Шусслер, Аксель (2014). «Фонологические заметки о транскрипциях иностранных имен и слов периода Хань». Исследования по китайскому и китайско-тибетскому языкознанию: диалект, фонология, транскрипция и текст. Серия монографий по языку и лингвистике. Тайбэй, Тайвань: Институт лингвистики, Academia Sinica (53).</ref>, Я. Харматта<ref>J. Harmatta, «Conclusion», History of Civilizations of Central Asia By Ahmad Hasan Dani, Vadim Mikhaĭlovich Masson, Unesco, János Harmatta, Boris Abramovich Litvinovskiĭ, Clifford Edmund Bosworth Published by Motilal Banarsidass Publ., 1999. Volume 2: pg 488</ref> һәм Г. Янковский<ref>Henryk Jankowski, Historical-Etymological Dictionary of Pre-Russian Habitation Names of the Crimea, Published by Brill, 2006. pg 27</ref> хунну һүҙҙәренең сак этимологияһынан сығып хасил булыуын билдәләй. Харматтаға ярашлы, һундарҙың күпселеге бер телдә һөйләшкән [[Иран телдәре|көнсығыш иран диалекттары]], яҡын саҡ был тикшеренеүселәрҙе бөгөн был (иран) теорияһы һәм төрөк теорияһы араһында бәйләнеш барлығына ҡарата консенсусҡа килергә этәрә.<ref name="автоссылка1">{{Китап|ссылка=https://books.google.com/books?id=huRfDwAAQBAJ&pg=PA103|автор=Iver B. Neumann, Einar Wigen|заглавие=The Steppe Tradition in International Relations: Russians, Turks and European State Building 4000 BCE–2017 CE|год=2018-07-19|издательство=Cambridge University Press|страниц=327|isbn=978-1-108-42079-2}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7612788/|автор=Alexander Savelyev, Choongwon Jeong|заглавие=Early nomads of the Eastern Steppe and their tentative connections in the West|год=2020-05-07|издание=Evolutionary human sciences|том=2|страницы=E20|issn=2513-843X|doi=10.1017/ehs.2020.18}}</ref> Хунну яҙмаһының барлығын раҫлаусы бәхәсһеҙ дәлилдәр юҡ, әммә ҡытай йылъяҙмаларында ҡайһы бер хәбәрҙәр уның тураһында күрһәтмәләр тип аңлатыла. === Йәнәсәй теорияһы === {{нп2|Пуллиблэнк, Эдвин|Пуллиблэнк|en|Edwin G. Pulleyblank}} һәм Александр Вовин хунну теленең йәнәсәй ғаиләһенә ҡарауы тураһындағы теорияны раҫлай. [[Категория:Википедия:Страницы с шаблоном нп2 без дополнительного текста]] === Айырым тел === Г. Дерфер хунну теленең ниндәйҙер тел менән туғанлығы тураһында фараздарҙы иҫбатланмаған тип иҫәпләй<ref>Дёрфер Г. О языке гуннов. // Зарубежная тюркология. Вып.1. Древние тюркские языки и литературы. М., 1986. С.71-134.</ref><ref>Nicola Di Cosmo, «Ancient China and Its Enemies». Published by Cambridge University Press, 2004. pg 164:"Bailey on the other hand, viewed the Xiongnu as Iranian speakers, while Doerfer denied the possibility of a relationship between the Xiongnu language and any other known language and rejected in the strongest terms any connection with Turkish or Mongolian"</ref>. === Ҡытай мифы === Традицион ҡытай тарихнамәһе Ҡытай менән күрше халыҡтарҙың барыһы ла ҡытайҙарҙан килеп сыҡҡан һәм, ҡытай традицияһына ярашлы, хуннуҙар ҡытай эмигранттарының далаға һәм дала күсмә ҡәбиләләренә ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән, тип яҙа. Ҡытай сығанаҡтарына ярашлы, хуннуҙарҙың килеп сығышы ярым легендар [[Ся (династия)|Ся]] һәм боронғо хунюй һәм һуңыраҡ хяньюнь ҡәбиләләре династиялары менән бәйле. Б. э. т. III мең йыллыҡта ҡытайҙар менән мифик император Хуан-ди идара итә. Ҡытай мифтарына ярашлы, яҡынса б. э. т. 1764 йылда&amp;nbsp;Ҡытайҙа Ся династияһы ҡолатыла, Сяның һуңғы хакимы [[Цзе (правитель династии Ся)|Цзеның]] улы [[Шун Вэй]] (Ул) төньяҡҡа ҡаса, уның менән күп кенә подданныйҙары ла уға эйәрә. [[Гоби]] сүллегенең көньяҡ ситендә улар хуньюй (сюньюй) ҡәбиләләре менән осраша һәм ваҡыт үтеү менән улар менән ҡушыла<ref name=":12">{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/v/proishozhdenie-hunnu-v-svete-dannyh-arheologii-antropologii-i-analiza-pismennyh-istochnikov-1|title=Происхождение хунну в свете данных археологии, антропологии и анализа письменных источников|author=Бембеев Е. В., Команджаев А. Н|website=|date=|publisher=cyberleninka.ru|accessdate=2018-12-05}}</ref>. Хяньюнь (сяньюнь) ҡәбиләһе тураһында иң тәүге телгә алыуҙар б. э. т. IX быуатҡа тиклемге дәүергә ҡарай. Ши цзин китаһында («йырҙар Китабы») Хяньюнь (сяньюнь) ҡәбиләһенең [[Чжоу (династия)|Чжоу династияһы]] менән хәрби бәрелештәре тураһында телгә алына . == Генетикаһы == Иртә хуннуҙар араһында ике кластер асыҡланған: береһе Алтай-Саян төбәге, икенсеһе [[Евразия далаһы]]<nowiki/>ның<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.03.25.008078v1|автор=Choongwon Jeong, Ke Wang, Shevan Wilkin, William Timothy Treal Taylor, Bryan K. Miller|заглавие=A dynamic 6,000-year genetic history of Eurasia’s Eastern Steppe|год=2020-03-26|язык=en|издание=bioRxiv|страницы=2020.03.25.008078|doi=10.1101/2020.03.25.008078}}</ref> көнсығыш өлөшө менән. Ҡытай ғалимдарының тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә, Пэньянда ҡаҙып сығарылған алты күсмә халыҡтан өсәүһенең митохондриаль гаплотөркөмө C, D4 һәм M10 булараҡ билдәләнгән:, ә ҡалған дүрт ир-ат гендарының Y-хромосомалы Q Гаплотөркөмөнә ҡарауы билдәләнелә. Авторҙар фекеренсә, был кешеләр боронғо хуннуҙар һәм хәҙерге төньяҡ азиаттар менән тығыҙ бәйләнгән булған<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.nature.com/articles/jhg20108|автор=Yong-Bin Zhao, Hong-Jie Li, Da-Wei Cai, Chun-Xiang Li, Quan-Chao Zhang|заглавие=Ancient DNA from nomads in 2500-year-old archeological sites of Pengyang, China|год=2010-04|язык=en|издание=Journal of Human Genetics|том=55|выпуск=4|страницы=215–218|issn=1435-232X|doi=10.1038/jhg.2010.8}}</ref>. Монголияла өс Дуурлинг Нарз, Эгин-Гол һәм Ноин-Ула ҡәберлектәренән алынған кеше һөйәктәренә генетик анализ үткәрелә. Төньяҡ-Көнсығыш Монголиялағы Дуурлинг Нарз ҡәберлегендә 2000 йыл элек хунну элитаһы вәкилдәренең ерләнеүе асыҡлана, өс һөлдәгә генетик анализ яһала һәм бер ирҙең гендары U2e1 митохондриаль Гаплотөркөмө һәм Y-хромосомалы R1a1 Гаплотөркөмөнә ҡарауы асыҡлана, икенсе ир-аттың гендары D4 митохондриаль Гаплотөркөмө һәм Y-хромосомалы C2 гаплотөркөмөнә, ә ҡатын-ҡыҙ гендәре D4 митохондриаль Гаплотөркөмөнә ҡарай<ref>[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ajpa.21242/abstract A western Eurasian male is found in 2000-year-old elite Xiongnu cemetery in Northeast Mongolia]</ref>. Keyser-Tracqui et al. (2003) эштәрендә Эгийн-Гол некрополендә (Монголия) ҡаҙып алынған һөйәк ҡалдыҡтары гаплотиптары күрһәтелгән. Некрополдә яҡынса 2 мең йыл элек хунну (сюнну) халҡының дворяндары ерләнгән тип фараз ителә. С (46, 47, 50, 52, 53, 54) секторында ерләнгән алты кеше, Y-STR гаплотиптарының тап килеүенә һәм аутосом микросателлиттарын анализлауға ҡарағанда, бер ырыуға ҡарай. Petkovski (2006) хеҙмәтендә 50-се ҡәберлектәге гаплотип биаллель полиморфизмға (SNP) өҫтәмә тикшерелә. Асыҡланыуынса, ул С (RPS4Y) парагруппаһына ҡарай. Был 6 боронғо хуннуҙың гендары С3*(хС3с) гаплотөркөмөнә ҡарауы билдәләнә. == Хуннуҙарҙың яҙмаһы == Хунну яҙмаһының барлығын раҫлаусы бәхәсһеҙ дәлилдәр юҡ, әммә ҡытай йылъяҙмаларында ҡайһы бер хәбәрҙәр уның тураһында күрһәтмәләр тип аңлатыла. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == ** [[:ru:Гуннское танрикутство|Гуннское танрикутство]] ** [[:ru:Оргойтон|Оргойтон]] — хуннский могильник с княжескими курганами ** [[:ru:Ильмовая падь|Ильмовая падь]] — могильник хуннской знати ** [[:ru:Дырестуйский Култук|Дырестуйский Култук]] — хуннский могильник ** [[:ru:Баян-Ундэр|Баян-Ундэр]] — хуннское городище ** [[:ru:Кяхтинский краеведческий музей|Кяхтинский краеведческий музей]] ** [[:ru:Хун|Хун]] ** [[:ru:16 великих тюркских империй|16 великих тюркских империй]] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == ** [[:ru:Бернштам, Александр Натанович|Бернштам А. Н.]] Очерк истории гуннов. Л., ЛГУ. 1951. 256 с. ** [[:ru:Гумилёв, Лев Николаевич|Гумилёв Л. Н]]. [http://gumilevica.kulichki.net/HPH/index.html «История народа хунну»] ** [[:ru:Гумилёв, Лев Николаевич|Гумилёв Л. Н]]. [http://gumilevica.kulichki.net/HIC/index.html «Хунны в Китае»] ** [[:ru:Дробышев, Юлий Иванович|Дробышев Ю. И.]] Природопользование и восприятие природы у хунну // [[:ru:Восток (журнал)|Восток]]. — 2005. — № 1. — С. 44-55. ** [[:ru:Ивик, Олег|Ивик О.]], Ключников В. Сюнну, предки гуннов, создатели первой степной империи. — М., Ломоносовъ, 2014. ** [[:ru:Иностранцев, Константин Александрович|Иностранцев К. А.]] Хунну и Гунны (разбор теорий о происхождении народа Хунну китайских летописей, о происхождении европейских Гуннов и о взаимных отношениях этих двух народов). Л., 1926. 152+4 с. (Второе дополненное издание.) ** Ковалёв А. А. [http://kronk.spb.ru/library/kovalov-aa-2002.htm Происхождение хунну согласно данным истории и археологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202603/http://kronk.spb.ru/library/kovalov-aa-2002.htm |date=2016-03-04 }}. // Европа — Азия: Проблемы этнокультурных контактов. К 300-летию Санкт-Петербурга. СПб: 2002. С. 150—194. ** [[:ru:Коновалов, Прокопий Батюрович|Коновалов П. Б.]] Хунну в Забайкалье (погребальные памятники). — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1976. 248 с. ** [[:ru:Крадин, Николай Николаевич|Крадин Н. Н.]] Империя Хунну. Владивосток: Дальнаука, 1996. 164 с. 2-е изд. перераб. и доп. М.: Логос, 2001/2002. 312 с. ** [[:ru:Материалы по истории кочевых народов в Китае III—V вв.|Материалы по истории кочевых народов в Китае III—V вв.]] Вып. 1. Сюнну. М., 1989. 288 с. ** Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). [ Выпуск 1.] М., 1968. 178 с. ** Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). Выпуск 2. М., 1973. 168 с. ** [[:ru:Миняев, Сергей Степанович|Миняев С. С.]] Сюнну // Исчезнувшие народы. М., 1988 ** Миняев С. С. Азиатские аспекты «гуннской проблемы» // Археология и этнография Южной Сибири. Барнаул. 1990 ** [[:ru:Полосьмак, Наталья Викторовна|Полосьмак Н. В.]], Богданов Е. С., Цэвээндорж Д. Двадцатый ноин-улинский курган. Новосибирск, ИНФОЛИО. 2011. 184 с. ** [[:ru:Руденко, Сергей Иванович|Руденко С. И.]] Культура хуннов и Ноинулинские курганы. М.-Л., 1962. 206 с. ** [http://kronk.spb.ru/library/2011-uu-xiongnu.htm Хунну: археология, происхождение культуры, этническая история] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011522/http://kronk.spb.ru/library/2011-uu-xiongnu.htm |date=2016-03-05 }}. Улан-Удэ, 2011. ** Гордиенко А. В. К вопросу о распространении культуры хунну на север // Экология древних и традиционных обществ: докл. конф. Тюмень: Вектор Бук, 2007. Вып. 3. С. 180—184. == Һылтанмалар == * Annales китапханаһында Хунну бүлеге [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Монголдар]] [[Категория:Монгол халыҡтар]] [[Категория:Ҡытай тарихы]] [[Категория:Бүрәт Республикаһы тарихы]] [[Категория:Монголия тарихы]] [[Категория:Юҡ булған халыҡтар]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] fuyuf07wwhy5eqtokmc49wsyxms528i Ҡалып:Potd/2026-06-06 10 201281 1298998 2026-06-05T19:52:27Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Freiburg im Breisgau, Münster, Vorhalle -- 2025 -- 7903 (kreativ 1).jpg 1298998 wikitext text/x-wiki Freiburg im Breisgau, Münster, Vorhalle -- 2025 -- 7903 (kreativ 1).jpg jqih3e3x8fx57x8tcoindui42ymxsrs