Салауат Юлаев

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Салауат Юлаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1499</id>
    <revision>
      <id>1299026</id>
      <parentid>1282857</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Салават_Юлаев._(Национальный_герой_Башкирского_народа)..jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63220" sha1="8s67qq74ptv00ewqofw3jljzapc10hu" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Салауат Юлаев (төшөнсә)}}
{{Персона
 |имя       = Салауат Юлаев
 |оригинал имени  = 
 |имя при рождении = 
 |род деятельности = 
 |дата рождения  = 16.06.1754
 |место рождения  = {{small|[[Рәсәй империяһы]], {{ТыуыуУрыны|Ырымбур губернаһы}},&lt;br&gt; [[Өфө провинцияһы]] [[Себер даруғаһы]] [[Көҙәй|Шайтан-Көҙәй]] улусы Тәкәй ауылы (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТыуыуУрыны|Салауат районы|Салауат районында}})}}
 |гражданство   = 
 |подданство    = {{small|{{Российская империя}}}}
 |дата смерти   = 26.09.1800
 |место смерти   = {{small|[[Рәсәй империяһы]], Эстляндия губернаһы, [[Палдиски|Балтик Порты]] (хәҙерге {{ВафатБулыуУрыны|Эстония|Эстонияла}})}}
 |отец       = {{small|[[Юлай Аҙналин]]}}
 |мать       = 
 |супруг      = 
 |супруга     = 
 |дети       = 
}}

'''Салауат Юлаев (Салауат Юлай улы)''' ([[16 июнь]] [[1754 йыл]]&lt;ref name=&quot;БМ1&quot; /&gt; — [[26 сентябрь]] [[1800 йыл]]) — [[башҡорт]] халҡының милли батыры, шағир-импровизатор, [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]] етәкселәренең береһе. Салауат районының почетлы гражданы&lt;ref&gt;[https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/about/honorary/ Азналин Салават Юлаевич (Салават Юлаев)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604004938/https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/about/honorary/ |date=2016-06-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==

=== Үҫмер йылдары ===
1754&lt;ref name=&quot;БМ1&quot;&gt;Башҡа мәғлүмәттәр буйынса — [[1752]] йылда.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;1775 йылда 25 февралендә Сенат экспедицияһы яуап алғанда Салауат Юлаев үҙенең йәшен былай тип әйткән:{{начало цитаты}}«…отроду ему двадцать первой год»{{конец цитаты|источник={{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=360}}}}&lt;/ref&gt; йылдың 16 июнендә&lt;ref name=&quot;БМ2&quot; &gt;Тыуған көнө март һәм октябрь айҙары арауығына тура килгән, 16 июнь көнө биографтар килешеүе менән шартлы рәүештә ҡабул ителгән.&lt;/ref&gt; [[Ырымбур губернаһы]] [[Өфө провинцияһы]] [[Себер даруғаһы]] [[Көҙәй|Шайтан-Көҙәй]] улусының (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]) [[Тәкәй (Салауат районы)|Тәкәй]]&lt;ref&gt;1775 йылда Тәкәй ауылы батша ғәскәрҙәре тарафынан яндырылған.&lt;/ref&gt; ауылында тыуған.

Атаһы [[Юлай Аҙналин]] 1720 [[1765 йыл|йыл]]да Шайтан-Көҙәй улусы старшинаһы булып китә һәм үҙенең ғәҙеллеге менән [[Башҡортостан]] халҡы араһында ихтирам яулай. Атаһы улы Салауатҡа яҡшы белем һәм тәрбиә бирә, ул [[Төрки (тел)|төрки]] һәм [[рус теле|рус телдәрендә]] уҡырға һәм яҙырға өйрәнгән. Салауат Юлаевтың әсәһе тураһында документаль мәғлүмәттәр һаҡланмаған, ә фольклор сығанаҡтарында уның белемле ҡатын булыуы әйтелә, һәм ҡайһы бер материалдар буйынса уның исеме ''Аҙнабикә'' була{{sfn|Шәкүр Р. З.|2005|с=42}}.

Көслө, ҡурҡыу белмәгән 14 йәшлек үҫмерҙең айыу менән көрәшеп, ябай бысаҡ ярҙамында ғына еңеп сыға алыуын риүәйәттәр һәм халыҡ йырҙары бәйән итә. Ул йәштәштәре араһында әйҙәүсе башлыҡ булараҡ билдәле. Тартып алынған [[көҙәй]] ырыуы ерендә урынлашҡан [[Эҫем (Силәбе өлкәһе)|Эҫем (Сим)]] заводын беренсе тапҡыр, йәштәштәре менән үҫмер сағында, туҙҙыра һәм яндыра. Салауат [[Ҡөрьән]]де һәм [[шәриғәт]]те лә яҡшы белгән, сәсән [[Байыҡ Айҙар]] менән осрашҡан{{sfn|Шәкүр Р. З.|2005|с=45}}. Батыр шулай уҡ йырсы-импровизатор һәм [[ҡурай]]сы ла булған&lt;ref&gt;{{книга| автор= [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ахметзаки Валиди Тоган]]| заглавие= История башкир: (перевод с турецк. [[Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы|А. М. Юлдашбаева]]; авт. вступ. статей А. М. Юлдашбаев, [[Иҫәнбикә Туған|И. Тоган]])| ссылка= | ответственный = | место= Уфа| издательство= Китап| год= 2010| том= | страниц= 352| страницы= 169| isbn= 978-5-295-05000-8| ref= }}&lt;/ref&gt;.

[[1771]]—[[1773]] йылдарҙа Юлай Аҙналин [[Польша]] конфедераттарына ҡаршы һуғышта ҡатнаша һәм күрһәткән батырлыҡтары өсөн кесе хәрби байраҡ менән бүләкләнә. Атаһы [[Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте|хәрби походтарҙа]] булған саҡта старшина вазифаһын Салауат үҙе башҡара{{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=360}}.

=== Һуғышта ҡатнашыуы ===
[[1773]] йылдың 17 сентябрендә императрица [[Екатерина II]] ҡаршы Ырымбур губернаһында [[Башҡортостанда Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)|Емельян Пугачёв етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы]] тоҡана. Ихтилалды, ''«Пётр III»'' исемен ҡулланып, казак атаманы [[Емельян Пугачёв]] етәкләй. 1773 йылдың 10 ноябрендә ихтилалсыларға Салауат Юлаев етәкселегендә бер төркөм башҡорт яугирҙәре килеп ҡушыла. Салауат Юлаев ноябрь — декабрь айҙарында [[Ырымбур]] ҡалаһы янында һәм Ырымбур сик һыҙығында алыштарҙа, шул иҫәптән [[Ильинск ҡәлғәһе|Ильин ҡәлғәһен]] алыуҙа ҡатнаша һәм яралана. Ырымбур ҡәлғәһе тирәһендәге яуҙарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм һуғыш оҫталығы өсөн Салауатҡа «Пётр III» исеменән ''полковник'' дәрәжәһе бирелә{{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=360}}.

[[1774]] йылдың ғинуар — мартында Пермь провинцияһының көньяғында һәм [[Өфө провинцияһы]]ның төньяғында Салауат Юлаев ихтилал етәкселәренең береһе була. Уның ғәскәрендә 4 меңдән ашыу төрлө милләттәге кеше була, Салауаттың поход канцелярияһы ихтилалсылар биләгән төбәктәрҙә мөһим хәрби һәм граждандар идараһы органы булып торған. Канцелярия мөрәжәғәтнамәләр һәм фармандар төҙөгән, суд эштәрен дә башҡарған. 1774 йылдың 12 ғинуарында Салауаттың отряды Пермь провинцияһының [[Красноуфимск]] ҡәлғәһен һуғышһыҙ ала, 18—25 ғинуарҙа [[Көңгөр]] ҡалаһын ҡамай. 19 февралдә Красноуфимск ҡәлғәһе эргәһендә секунд-майор ''Д. О. Гагрин'', 3 һәм 10 мартта — Ҡазан губернаһының Сарапул ҡалаһы эргәһендә подполковник ''А. Ф. Обернибесов'', 14 һәм 17 мартта Красноуфимск ҡәлғәһе һәм Себер даруғаһының [[Һыҙғы]] улусы Боғалыш&lt;ref&gt;Хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]ндәге ауыл.&lt;/ref&gt; ауылы янында секунд-майор ''А. В. Папава'' етәкселегендәге император ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Башҡорт Энциклопедияһы&quot;&gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12459-salauat-yulaev|автор= [[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]], [[Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы|Иҙелбаев М. Х.]]}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Приказ Салавата Юлаева.jpg|мини|Салауат Юлаев фармандарының береһе.]]
Апрель — майҙа Салауат Юлаев [[Өфө провинцияһы]] халҡын ихтилалсыларҙың ''Магнит ҡәлғәһе''нә&lt;ref&gt;Хәҙерге [[Магнитогорск]] ҡалаһы.&lt;/ref&gt; етеп килеүсе Төп ғәскәренә мобилизациялай, уны аҡса, аҙыҡ-түлек һәм кәрәк-яраҡ менән тәьмин итә. 6 һәм 8 майҙа Салауаттың 4 меңлек отряды [[Эҫем заводтары|Үрге Эҫем заводы]] янында, 31 майҙа Себер даруғаһы [[Әйле]] улусының ''Әйле пристане''&lt;ref&gt;Хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]] ''Иҫке Пристань'' ауылы.&lt;/ref&gt; янында [[Михельсон Иван Иванович|И. И. Михельсон]] етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғыша&lt;ref name=&quot;Башҡорт Энциклопедияһы&quot;/&gt;.

2 июндә Салауат Юлаевтың отряды Е. И. Пугачёвтың Төп ғәскәрҙәренә ҡушыла&lt;ref&gt;{{книга|автор =|заглавие = История Башкортостана: С древнейших времен до конца XIX в. Учебник для 8 кл. / Отв. ред. [[Аҡманов Ирек Ғайса улы|И. Г. Акманов]]|ссылка= |ответственный =|место = Уфа|издательство = Китап|год = 2005|том = |страниц = 248|страницы = 156|isbn = 5-295-03503-4|ref =}}&lt;/ref&gt;. Себер даруғаһының [[Тырнаҡлы]] улусы 3 июндә [[Үрге Ҡыйғы]] һәм 5 июндә — Уразмәт ауылдары эргәһендә, 11 июндә — ''Әшит ҡәлғәһе''&lt;ref&gt;Хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]] Әшит ҡасабаһы.&lt;/ref&gt; янында Пугачёвтың Төп ғәскәре составында ''А. В. Папава'' етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа, 18—20 июндә [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]]ны алыуҙа ҡатнаша. Уҫыға юлланған саҡта Салауат Юлаевтың отряды [[Бөрө ҡалаһы]]н ала{{sfn|Шәкүр Р. З.|2005|с=50}}. 5 июндә «Пётр III» Пугачёв Салауат Юлаевҡа ''бригадир'' (генерал) дәрәжәһен бирә&lt;ref&gt;''[[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]]'' Салават Юлаев: исследования документальных источников. Уфа, 2004. — 170—172.&lt;/ref&gt;. Уҫы ҡәлғәһен алған ваҡытта батыр өсөнсө тапҡыр яралана{{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=360}}.

Июль — ноябрь айҙарында Салауат Юлаев [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостанда]] баш күтәреүселәр хәрәкәте менән етәкселек итә. Кама буйҙарынан алып Ҡытау йылғаһы заводтарына тиклем барған һуғыштарҙа ҡатнаша. Август айында [[Өфө]] ҡәлғәһе ҡамауға алына: төньяҡтан Салауат Юлаев төркөмө, көньяҡтан — [[Ҡасҡын Һамаров]], көньяҡ-көнбайыштан — [[Ҡәнзәфәр Усаев]], төньяҡ-көнсығыштан — [[Туҡтамыш Ишбулатов]] төркөмдәре ҡамауҙа тора. Батырҙың отряды [[Ҡытау-Ивановск]] заводын ҡамауға ала. Сентябрь башында Ағиҙел һәм Буй йылғалары араһында Салауат Юлаев премьер-майор ''И. Г. Штерич'' етәкселегендәге хәрби көстәр менән һуғыша: 4 сентябрҙә [[Ҡазан даруғаһы]] [[Йәлдәк]] улусы [[Иванай|Иваново]]&lt;ref&gt;Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Иванай]] ауылы.&lt;/ref&gt; ауылы янындағы алышта ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Башҡорт Энциклопедияһы&quot;/&gt;.

Баш күтәреүселәрҙең Төп ғәскәре ҡыйратылып, Емельян Пугачёв ҡулға алынғандан һуң да Салауат Юлаев көрәште дауам итә, һәм уның отрядтары 18 сентябрҙә Ҡазан даруғаһы [[Йәлдәк]] улусы Тимошкино ауылы, 22 сентябрҙә Себер даруғаһының [[Танып|Ҡыр-Танып]] улусы [[Нөркә (Балтас районы)|Нөркә]]&lt;ref&gt;Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]]ндағы ауыл.&lt;/ref&gt; ауылы янында подполковник ''И. К. Рылеев'' ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. Хөкүмәт ғәскәрҙәре командующийы [[Панин Пётр Иванович|П. И. Панин]] башҡорттарҙан ҡорал һалырға, Салауатты һәм уның атаһы Юлайҙы тотоп биреүҙе талап итә. Ә йәшерен комиссия башлығы генерал ''П. С. Потёмкин'' Салауат Юлаевтың үҙенә мөрәжәғәт итә: ''«Покайся, познай вину свою и приди с повиновением»''{{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=361}}.

Даими хәрби әҙерлек үткән ғәскәрҙәргә ҡаршы көрәш алып барыуы еңел булмай. Теүәл 1 йыл 15 көн дауам иткән һуғыш юлында, Салауат Юлаев 28 хәрби алышта ҡатнаша. 20 ноябрҙә Ҡытау-Ивановск заводы янында батырҙың отряды һуңғы тапҡыр хөкүмәт ғәскәрҙәре менән алыша.
{{начало скрытого блока|Заголовок=Салауат Юлаев алыштарының исемлеге}}

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
!colspan=&quot;6&quot; |Салауат Юлаев алыштарының исемлеге&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]|заглавие= Сардар Салават|ссылка= http://kraeved.opck.org/biblioteka/nauchnie_stati_po_istorii_bashkirii/sardar_salavat.php|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= 1683-3554}}&lt;/ref&gt;
|-
! №
! Дата
! Урыны
! Дошманы
! Союздашы
! Һөҙөмтәһе
|-
| 1
| 13.11.1773
| [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе]] ҡәлғәһе
| Сембер коменданты П. М. Чернышёв
| Төп ғәскәр
| Чернышёв корпусын ҡыйратыу
|-
| 2
| 14.11.1773
| [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе]] ҡәлғәһе
| Ырымбур гарнизоны етәксеһе, бригадир А. Ф. Корф
| Төп ғәскәр
| Ырымбур гарнизоны һөжүмен кире ҡағыу
|-
| 3
| 22.11.1773
| [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе]] ҡәлғәһе
| Ырымбур гарнизоны етәксеһе, бригадир А. Ф. Корф
| Төп ғәскәр
| Ырымбур гарнизоны һөжүмен кире ҡағыу
|-
| 4
| 23.11.1773
| Ырымбур ҡалаһы
| Ырымбур губернаторы И. А. Рейнсдорп
| Төп ғәскәр
| баш күтәреүселәрҙең һөжүме кире ҡағыла
|-
| 5
| 26.11.1773
| [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе]] ҡәлғәһе
| Наумов
| Төп ғәскәр
| Ырымбур гарнизоны һөжүмен кире ҡағыу
|-
| 6
| 07.12.1773
| [[Ырымбур]] ҡалаһы
| Ырымбур губернаторы И. А. Рейнсдорп
| Төп ғәскәр
| баш күтәреүселәрҙең һөжүме кире ҡағыла
|-
| 7
| 11.12.1773
| [[Ырымбур]] ҡалаһы
| Ырымбур губернаторы И. А. Рейнсдорп
| Төп ғәскәр
| баш күтәреүселәрҙең һөжүме кире ҡағыла
|-
| 8
| 23.01.1774
| [[Көңгөр]] ҡалаһы
| ҡала гарнизоны
| бригадир И. С. Кузнецов
| баш күтәреүселәр ҡала яны территорияһын ала
|-
| 9
| 24.01.1774
| Көңгөр ҡалаһы
| ҡала гарнизоны
| бригадир И. С. Кузнецов
| аяғы яралана
|-
| 10
| 19.02.1774
| [[Красноуфимск]] ҡалаһы
| секунд-майор Д. О. Гагрин
| —
| баш күтәреүселәрҙең һөжүме кире ҡағыла
|-
| 11
| 23.02.1774
| Сарапул улусы
| секунд-майор И. Гурьев
| —
| Гурьев командаһын ҡыйратыу
|-
| 12
| 03.03.1774
| Сарапул улусы
| секунд-майор И. Гурьев
| —
| Гурьев командаһын ҡыйратыу
|-
| 13
| 09.03.1774
| Сарапул улусы
| секунд-майор И. Гурьев
| —
| Гурьев командаһын ҡыйратыу
|-
| 14
| 14.03.1774
| Красноуфимск ҡалаһы
| подполковник А. В. Папав
| —
| баш күтәреүселәрҙең һөжүме кире ҡағыла
|-
| 15
| 17.03.1774
| Боғалыш ауылы
| подполковник А. В. Папав
| —
| баш күтәреүселәрҙең һөжүме кире ҡағыла
|-
| 16
| 07.05.1774
| [[Эҫем заводтары|Эҫем заводы]]
| подполковник [[Михельсон Иван Иванович|И. И. Михельсон]]
| —
| алышта еңеүсе булмай
|-
| 17
| 08.05.1774
| Эҫем заводы
| подполковник И. И. Михельсон
| —
| алышта еңеүсе булмай
|-
| 18
| 17.05.1774
| [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы
| подполковник И. И. Михельсон
| —
| алышта еңеүсе булмай
|-
| 19
| 31.05.1774
| Эҫем заводы
| подполковник И. И. Михельсон
| —
| алышта еңеүсе булмай
|-
| 20
| 03.06.1774
|[[Үрге Ҡыйғы]] ауылы
| подполковник И. И. Михельсон
| [[Пугачёв Емельян Иванович|Е. И. Пугачёв]]
| алышта еңеүсе булмай
|-
| 21
| 05.06.1774
| [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылы
| подполковник И. И. Михельсон
| Е. И. Пугачёв
| алышта еңеүсе булмай
|-
| 22
| 11.07.1774
| [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]] ҡалаһы
| ҡала гарнизоны
| [[Белобородов Иван Наумович|И. Н. Белобородов]]
| һөжүм итеү
|-
| 23
| 18.07.1774
| Уҫы ҡалаһы
| ҡала гарнизоны
| Е. И. Пугачёв
| һөжүм итеү
|-
| 24
| 18.07.1774
| Уҫы ҡалаһы
| ҡала гарнизоны
| И. Н. Белобородов
| һөжүм итеү
|-
| 25
| 20.07.1774
| Уҫы ҡалаһы
| ҡала гарнизоны
| И. Н. Белобородов
| һөжүм итеү
|-
| 26
| 20.07.1774
| Уҫы ҡалаһы
| ҡала гарнизоны
| И. Н. Белобородов
| ҡаланы алыу
|-
| 27
| 04.09.1774
| [[Әмзә (йылға)|Әмзә]] йылғаһы
| секунд-майор И. Г. Штерич
| —
| алышта еңеүсе булмай
|-
| 28
| 18.09.1774
| Нөркә ауылы
| подполковник И. К. Рылеев
| —
| баш күтәреүселәр сигенә
|-
| 29
| 22.09.1774
| Йәлдәк ҡәлғәһе
| подполковник И. К. Рылеев
| —
| алышта еңеүсе булмай
|-
| 30
| 22.11.1774
| [[Ҡытау-Ивановск]] заводы
| генерал-майор Ф. Ю. Фрейман
| —
| баш күтәреүселәр еңелә
|}
{{конец скрытого блока}}
Салауат Юлаев 1774 йылдың 25 ноябрендә генерал-майор ''Ф. Ю. Фрейман'' командаһы тарафынан ҡулға алына. Салауат Юлаев, атаһы [[Юлай Аҙналин]], арҡаҙашы [[Зарубин Иван Никифорович|Иван Зарубин-Чика]] Өфө ҡәлғәһенең зинданында ябып тотола. Сенаттың Йәшерен экспедицияһы һәм Ырымбур губернаторы ''И. А. Рейнсдорп''тың тикшереү, һорау алыу, язалау, хөкөм итеү эштәре Өфөлә, Ҡазанда, [[Мәскәү]]ҙә 339 көн дауамында алып барыла. Хөкөм ителгәндән һуң Салауат Юлаевты, атаһы Юлай Аҙналинды [[Ырымбур]]ға, Өфөгә һәм башҡа көсөргәнешле алыш барған урындарға алып барып язаға тарттыралар. Һәр урында 175 тапҡыр ҡамсы менән һуҡтырылғандан һуң, уларҙың танау япраҡтарын йырталар, маңлайына һәм яңаҡтарына «З» («злодей» — «енәйәтсе»), «Б» («бунтовщик» — «боласы»), «И» («изменник» — «хыянатсы») тамғалары баҫыла&lt;ref name=&quot;Башҡорт Энциклопедияһы&quot;/&gt;.

=== Тотҡонда ===
1775 йылдың 2 ноябрендә Салауат Юлаев, атаһы Юлай Аҙналин менән бергә, [[Палдиски|Балтик Портына]]&lt;ref&gt;Хәҙерге ваҡытта был ҡәлғә — Эстонияның [[Палдиски]] ҡалаһы.&lt;/ref&gt; (1762 йылға тиклем Рогервик ҡәлғәһе) мәңгелеккә һөргөнгә ебәрелә. Юлдары [[Өфө]]лә башлана һәм [[Минзәлә]] — [[Ҡазан]] — [[Түбәнге Новгород]] — [[Мәскәү]] — [[Тверь]] — [[Бөйөк Новгород]] — [[Таллин|Ревель]] аша үтеп, Балтик Портында тамамлана.

Салауат Юлаев 1800 йылдың 8 октябрендә (иҫкесә 26 сентябргә тура килә) һөргөндә [[Балтик диңгеҙе]] буйындағы Рогервик ҡәлғәһендә (хәҙерге [[Эстония]]ның [[Палдиски]] ҡалаһы) вафат була.

== Ғаиләһе ==
Салауат Юлаев иртә өйләнгән. [[Мосолмандар|Мосолман]] ғөрөф-ғәҙәттәренә ярашлы, уның өс ҡатыны һәм 1775 йылға ҡарата ике улы һәм ике (йәки өс) ҡыҙы булған{{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=360}}. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа ул һәләк булған ағаларының ҡатындарына өйләнгән тип билдәләнә.

1774 йылдың көҙөндә, Салауат Юлаев ҡулға алынмаҫ элек үк, карателдәр батырҙың ҡатындарын һәм балаларын аманат рәүешендә [[Өфө]]гә килтергәндәр, Пугачев ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡан генерал-майор Ф. Ю. Фрейманда Салауаттың улы, ә ҡала коменданты полковник С. С. Мясоедовта уның бер ҡатыны һәм икенсе улы булыуы билдәле{{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=364}}.

Салауат Юлаев ғаиләһенең ҡанунһыҙ рәүештә ҡулға алыныуына протест белдергән: ''«Такого ж указа, чтоб от лишенных жизни семейства отбирать, действительно нет»''. Ул туғандарынан һәм дуҫтарынан ҡатындарын һәм балаларын азат итеүҙе юллап губерна канцелярияһына мөрәжәғәт итергә, был да ярҙам итмәһә, Сенатҡа яҙыуҙарын һораған: ''«чтоб государевые рабы у подчиненных во услужении не были»''. Ғаиләһенең артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

[[Халыҡ]] хәтерендә [[батыр]]ҙың тоҡомдары тураһында бихисап легендалар һаҡланып ҡалған. Был хаҡта Салауат Юлаевтың биографы В. Сидоров &quot;Был героем Салават&quot; тигән китабында бәйән итә. Имеш, [[Дыуан районы]] Вознесенка тигән ауылда Екатерина Михайловна тигән ҡатындан улы булған. Ҡатын үлеп ҡалғас, был баланы Салауат кемгәлер тапшырғанмы, әллә урманда ҡалдырырға мәжбүр булып, шунда уҡ тапҡандармы тигән хәбәрҙәр төрлө вариантта йәшәп килгән. Улы, ихтилалдан һуң 14 йыл үткәс, әсәһе яғынан олаталарына атаһы тураһында белешергә килгән имеш, әммә был хаҡта власть әһелдәренә хәбәр иткәндәр ҙә, уны йәшергәндәр, артабан ҡайҙа киткәне билдәһеҙ, тигән хәбәрҙәр ҙә яҙып алынған.
 
Икенсе бер риүәйәттә Салауаттың улы баһадир булып буй еткереп, икенсе [[Әй]] улусының кантон начальнигы булған, становой приставтарҙы ҡамсылаған, бер ниҙән дә ҡурҡмаған тип бәйән ителә.

Риүәйәттәр Салауаттың тоҡомдарын иң яҡшы сифаттар менән һүрәтләй: бер бүләһе, имеш, бик шәп йырсы булған, икенселәре ҡарт олаталары кеүек һөңгө тотоп ҡына айыу ауларға йөрөгән &lt;ref&gt;Сидоров В. В. Был героем Салават. Уфа: Китап, 2003. (рус.)&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
{{Викитека|Author:Салауат Юлаев|Салауат Юлаев}}
Салауат Юлаевтың яҙма рәүештә һәм телдән һаҡланған 500 юл самаһы шиғри мираҫы беҙҙең көндәргә килеп еткән&lt;ref name=&quot;Башҡорт Энциклопедияһы&quot;/&gt;.

Салауат Юлаевтың 5 шиғырын тәүге тапҡыр рус телендә [[Нефёдов Филипп Диомидович|Ф. Д. Нефёдов]] «Салауат, башҡорт батыры» («Салават, башкирский батыр»; 1880) тигән очергында баҫтырып сығара. Шағирҙың тағы ла 7 шиғыры [[Игнатьев Руф Гаврилович|Р. Г. Игнатьевтың]] «Башҡорттарҙың Пугачёв ихтилалы алдынан хәрәкәте; Башҡорт Салауат Юлаев, Пугачёв бригадиры, йырсы һәм импровизатор» («Движение башкир перед пугачёвским бунтом; Башкир Салават Юлаев, пугачёвский бригадир, певец и импровизатор»; 1893) исемле хеҙмәтендә донъя күрә. [[Рәсәй империяһы]] осоронда Салауат Юлаевтың шиғырҙары барлығы дүрт тапҡыр баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;История литературы Урала&quot;&gt;{{книга| автор = | заглавие = Салават Юлаев.// История литературы Урала. Конец XIV—XVIII вв./ Гл. ред. В. В. Блажес, Е. К. Созина| ссылка = | ответственный = | место = М.| издательство = Языки славянской культуры | год = 2012| том = | страниц = 608| страницы = 106| isbn = 978-5-9551-0602-1| ref = }}&lt;/ref&gt;.

== Топонимика ==
[[Башҡортостан]]дың бер нисә районында Салауат тип аталған географик объекттар бар.

Салауат Юлаев тыуған [[Тәкәй]] йәйләүен әле лә Салауат йәйләүе тип йөрөтәләр. Был урында, Һары ҡондоҙ йылғаһы менән [[Көҫкәнде (Ҡондоҙтамаҡ)|Көҫкәнде]] &lt;!-- был йылғаның атамаһын урыҫ теленә Усть-Канда, тип хаталы тәржемә итеп, реестрға индергәндәр. Журналист Ризуан Хажиев төрлө баҫмаларҙа яҙып сыҡты, дөрөҫ яҙылышын ҡайтарыу буйынса юлламалар яҙҙы. Әлкә ауылы янындағы юл күрһәткесендә лә Көҫкәнде тигән атама яҙылып ҡуйылғайны. Хәҙерге көндә тағы шул Усть-Канда тигән хаталы яҙыу тора   --&gt; йылғаһы ҡушылған ерҙә, тәбиғәт иҫ киткес матур. Ауыл халҡы уны &quot;Оло төбәк&quot; тип йөрөтә. Йәй тау битләүе хуш еҫле сәскәләр менән ҡаплана. Тәкәй йәйләүе аша Һары ҡондоҙ йылғаһы ағып ята. Заманында мул һыулы йылға булған. Унда ҡондоҙҙар бик күпләп үрсегән. Ул дәүерҙә ҡиммәтле тиреле йәнлектәргә һунар итеү башҡорттарҙың төп кәсебе булып һаналған. Өҫ-баш кейемдәре лә ҡондоҙ тиреһенән булған (''Халыҡтың ауыҙ-тел ижадынан'').

== Хәтер ==
[[Файл:Һынмаған рух (1966).jpg|thumb|Р. У. Ишбулатов. Һынмаған рух, 1966 йыл]]
Салауат Юлаевҡа башҡорт халыҡ йыры «Салауат» һәм башҡа сәнғәт, әҙәбиәт һәм фольклор әҫәрҙәре арналған. Халыҡ хәтере уның үҙе һәм исеме менән бәйле бик күп иҫтәлекле [[Салауат урындары|тарихи урындарҙы]] һаҡлай. Батырҙың исеме башҡорт, рус, татар һәм башҡа милләт ғалимдары, яҙыусылары, шағирҙары, рәссамдары, скульпторҙары, композиторҙары әҫәрҙәрендә мәңгеләштерелгән.

=== Әҙәбиәттә ===
* Рәсәйҙә тәүге тапҡыр Салауат Юлаевты [[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]] «Пугачёв тарихы» тигән романында телгә ала&lt;ref name=&quot;История литературы Урала&quot;/&gt;. Батыр хаҡында тарихсылар, яҙыусылар [[Витевский Владимир Николаевич|В. Н. Витевский]], [[Гурвич Николай Александрович|Н. Гурвич]], Н. Фирсов, [[Черемшанский Василий Макарович|В. Черемшанский]], П. Юдин&lt;ref&gt;1898 йылда Мәскәү университеты профессоры П. Л. Юдин Салауат Юлаевтың һуғыштағы ролен бик юғары баһалаған:{{начало цитаты}}«Не будь такого талантливого и преданного сподвижника, как Салават, Пугачев перестал бы быть вождем Крестьянской войны, а сама Крестьянская война была бы подавлена еще весной 1774 г. после сокрушительного поражения повстанческой армии под Троицкой крепостью и под селом Лягушино. Только Салават, подоспевший со своей конницей, спас Пугачёва и пугачевский бунт»{{конец цитаты|источник=''Юдин П. Л.'' Суд и казнь Салаватки (эпизод из пугачевского бунта) // Исторический вестник. 1898, август, № 8.}}&lt;/ref&gt;, Д. Мамин-Сибиряк, [[Лоссиевский Михаил Владимирович|М. Лоссиевский]], [[Зефиров Василий|В. Зефиров]], И. Казанцев, [[Алекторов Александр Ефимович|А. Алекторов]], В. Филоненко, [[Нефёдов Филипп Диомидович|Ф. Нефёдов]], Н. Дрягин, [[Руденко Сергей Иванович|С. Руденко]] һәм башҡалар яҙалар. 
* [[Кудряшёв Пётр Михайлович|П. Кудряшёв]] тарафынан рус теленә тәржемә ителгән халыҡ йырына [[Алябьев Александр Александрович|А. Алябьев]] уның көйөн яҙып ала. [[Рыбаков Сергей Гаврилович|С. Рыбаков]] һәм [[Солтанов Мансур Ислам улы|М. Солтанов]] батыр тураһындағы халыҡ йырҙарын баҫтырып сығаралар&lt;ref name=&quot;История литературы Урала&quot;/&gt;. 
* 1941 йылда Мәскәүҙә [[Злобин Степан Павлович|С. П. Злобиндың]] «Салауат Юлаев» тарихи романы нәшер ителә.
* 1993 йылда Өфөлә [[Булат Рафиҡов]]тың «Эйәрләнгән ат» әҫәре сыға. 
* 1994 йылда [[Мираҫ Иҙелбаев]]тың «Юлай улы Салауат» тигән китабы баҫтырыла.
* 2004 йылда [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге|Өфө фәнни үҙәгенең]] [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәрҙәре «Салауат Юлаев энциклопедияһы»н нәшер итте.

=== Салауат Юлаев исемендәге наградалар ===
*1967 йылда [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ]] әҙәбиәт, сәнғәт, архитектура өлкәһендәге иң яҡшы әҫәрҙәрҙе билдәләү өсөн Салауат Юлаев исемендәге премия булдырҙы, был премия 1992 йылдан алып [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] тип атала.
* 1998 йылда Башҡортостан Республикаһының иң юғары бүләге — [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] булдырылған.

=== Салауат Юлаев исеме бирелгән ===
*[[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]] барышында [[Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы]]ның сәйәси бүлеге [[Салауат (Башҡорт атлы дивизияһы гәзите)|«Салауат»]] исемле гәзит сығара&lt;ref&gt;{{книга| автор = Зарипов А. Я.| заглавие = Салават Юлаев.// Башкортостан: краткая энциклопедия| ссылка = | ответственный = | место = Уфа| издательство = Башкирская энциклопедия| год = 1996| том = | страниц = 672| страницы = 513| isbn = 5-88185-001-7| ref = }}&lt;/ref&gt;. 
*[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Салауат Юлаев исемендәге 1292-се танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы]] ойошторола&lt;ref&gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/9295-me-ike-j-tu-an-ikense-tanky-a-arshy-istrebitel-artilleriya-polky|Мең ике йөҙ туҡһан икенсе танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы|автор=[[Бикмәев Михаил Әхмәт улы|Бикмәев М. Ә.]]}}&lt;/ref&gt;, «Салауат Юлаев» бронепоезы һәм истребителе төҙөлә.
*[[Рәсәй Федерацияһы]]нда һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]нда [[Салауат районы|административ район]], [[Салауат (ҡала)|ҡала]], урамдар һәм проспекттар, [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|хоккей клубы]], теплоходтар, мәмерйәләр (Салауат Юлаев мәмерйәһе, Салауат мәмерйәһе) һәм башҡаларға Салауат Юлаев исеме бирелгән.

=== Музейҙар ===
*1991 йылдан Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның үҙәге [[Малаяҙ]] ауылында [[Салауат Юлаев музейы]] эшләй. [[Эстония]]ның [[Палдиски]] ҡалаһында [[Салауат Юлаев музейы (Эстония)|Салауат Юлаев музейы]] асылған һәм унда [[Салауат Юлаев һәйкәле (Палдиски)|һәйкәл]] ҡуйылған.

=== Һәйкәлдәр ===
[[File:Памятник Салавату Юлаеву (авт. Нечаева).jpg|thumb|слева|Салауат Юлаев һәйкәле (авторы [[Тамара Нечаева]])]]
*Башҡортостанда Салауат Юлаевҡа тәүге һәйкәл 1952 йылда [[Нечаева Тамара Павловна|Т. П. Нечаева]] проекты буйынса эшләнә, хәҙерге ваҡытта ул Маляҙҙағы Салауат Юлаев музейы янында урынлашҡан. Т. П. Нечаеваның шундай уҡ һәйкәлдәре 1952 йылда Өфөлә [[Салауат Юлаев исемендәге баҡса]]ла (хәҙерге ваҡытта ул реставрациянан һуң [[Янғантау шифаханаһы|«Янғантау» шифаханаһы]] биләмәһендә тора, 1967 йылда Салауат ҡалаһының ''Салауат Юлаев исемендәге сквер''ҙа ҡуйыла. 
*1967 йылда Өфөлә [[Ағиҙел йылғаһы]]ның ярында ([[Зәки Вәлиди урамы (Өфө)|Зәки Вәлиди]] һәм Мәжит Ғафури урамдарының киҫешендә) [[Салауат Юлаев һәйкәле (Өфө)|Салауат Юлаевҡа һәйкәл]] ҡуйылған. Был проекттың скульпторы — ''[[Тавасиев Сосланбәк Дафай улы|С. Д. Тавасиев]]'', архитекторы — ''[[Ғәйнетдинов Исмәғил Ғәли улы|И. Г. Ғәйнетдинов]]''. Һәйкәлдең һүрәте [[Башҡортостандың Дәүләт гербы]]нда күрһәтелгән&lt;ref&gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12755-salauat-yulaev-a-jk-ld-r|Салауат Юлаевҡа һәйкәлдәр|автор= Сорокина В. М.}}&lt;/ref&gt;.
*Салауат Юлаевҡа һәйкәлдәр, бюстар һәм таҡтаташтар тағы ла [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ]], [[Салауат (ҡала)|Салауат]] һәм [[Сибай]] ҡалаларында, [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылында, [[Эстония]]ның [[Палдиски]]&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1026605/ Эстонияла Салауат Юлаевҡа бюст ҡуйылды. Башинформ мәғлүмәт агентлығы, 2017, 25 июль{{V|26|07|2017}}&lt;/ref&gt;, [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Красноуфимск]] ҡалаларында, [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]] [[Уйылды (Арғаяш районы)|Уйылды]]&lt;ref&gt;[http://chelyabinsk.rfn.ru/rnews.html?id=27481 Челябинская ГТРК / На Южном Урале появился памятник Салавату Юлаеву] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020120028/http://chelyabinsk.rfn.ru/rnews.html?id=27481 |date=2014-10-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://chelyabinsk.ru/social/13054.html Салават Юлаев поселился на Увильдах — Социальная ответственность — Chelyabinsk.ru — агентство новостей. Новости Челябинска. Лента новостей Челябинска. Новость дня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020102102/http://chelyabinsk.ru/social/13054.html |date=2011-10-20 }}&lt;/ref&gt; ауылдарында һәм башҡа урындарҙа ҡуйылған.

=== Сәнғәттә ===
[[File:1941. Салават Юлаев.webm|thumb|250px|«Салауат Юлаев» фильмы, 1941 йыл.]]
* Режиссёр Яков Протазанов төшөргән [[Салауат Юлаев (фильм)|«Салауат Юлаев» фильмы]] 1941 йылда ил экрандарына сыға.
* [[Салауат Юлаев (опера)|«Салауат Юлаев»]] операһы [[Заһир Исмәғилев]] һәм [[Баязит Бикбай]] тарафынан батыр тормошо хаҡында 1955 йылда яҙыла һәм [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] сәхнәһендә ҡуйыла. 
* 1959 йылда «Тау бөркөтө» балетының премьераһы була ([[Хөсәйен Әхмәтов]] һәм [[Нариман Сабитов]] либреттоһы һәм музыкаһы, К. Д. Карпинская хореографияһы).
* [[Әбделҡадир Инан]]дың «Салауат батыр» исемле биш шаршаулы тарихи драмаһы [[башҡорт әҙәбиәте]]ндә Салауат Юлаев образына арналған тәүге күләмле әҫәр булып иҫәпләнә{{sfn|Шәкүр Р. З.|2005|с=135}}. 
* Баязит Бикбай, [[Мостай Кәрим]] һәм башҡа драматургтарҙың пьесалары буйынса ла спектаклдәр донъя күрә. 
* 2004 йылда «Мин үлмәнем, башҡорттарым!» («Башҡортостан» ТРК-һы, сценарий авторы [[Гәүһәр Батталова]], режисёры Т. Фәтхиев), ә 2005 йылда «Һынмаҫ рух» («Башҡортостан» киностудияһы, сценарий авторы һәм режисёры [[Әмир Абдразаҡов]]) исемле документаль фильмдары төшөрөлә.

=== Мәҙәни саралар ===
* Башҡортостанда 1989 йылдан алып йыл һайын Салауат көндәре, 2004 йылдан башлап, июнь айының икенсе яртыһында, республика фольклор байрамы — [[Салауат йыйыны]] үткәрелә.

== Башҡа саралар ==
* Эстонияның баш ҡалаһы [[Таллин]]да 20-се быуат аҙағынан әүҙем эшләп килгән «Ағиҙел» мәҙәни ойошмаһы (етәксеһе [[Флүзә Хәйруллина]]) ағзалары йыл һайын, 45 саҡрымда ятҡан Палдиски ҡалаһына барып, Салауат Юлаевты иҫкә алыу сараһы үткәрә&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1606358-v-estonii-bashkirskie-aktivisty-proveli-meropriyatie-pamyati-salavata-yulaeva/ В Эстонии башкирские активисты провели мероприятие памяти Салавата Юлаева. ИА «Башинформ», 15 июня 2021 года]{{ref-ru}}{{V|15|06|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Былар ҡыҙыҡлы ==
Никарагуа социалистик партияһы ағзаһы Лопес Аугусто ил президенты диктатураһына ҡаршы хәрәкәттә «Салауат Юлаев» ҡушаматын йөрөтә&lt;ref&gt;{{СЮЭ|52629}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:USSR stamp 1952 CPA 1685.jpg|thumb|[[Советтар Союзы]]нда сыҡҡан почта маркаһы|center|190px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Rus Stamp-Salavat+Baskiria-Memo.jpg|thumb|Салауат һәйкәле - маркала]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|thumb|[[Башҡортостан гербы]]нда Салауат Юлаев һыны|center|190px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Coat of Arms of Salavat.png|thumb|[[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] гербында Салауат Юлаев һыны|center|190px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Coat of Arms of Salavatskiy rayon (Bashkortostan).png|thumb|[[Салауат районы]] гербында Салауат Юлаев һыны|center|190px]]
 |-
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:ОрденСалаватаЮлаева.png|thumb|[[Салауат Юлаев ордены]]|center|190px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Проспект Салавата Юлаева.jpg|thumb|Өфө ҡалаһындағы Салауат Юлаев проспекты|center|190px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Салават Теплоход «Салават Юлаев».JPG|thumb|«Салауат Юлаев» теплоходы|center|190px]] 
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Salavat Yulaev Tumele 20.JPG|thumb|Салауат Юлаев музейында]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Salavat.jpg|thumb|Салауат ролендә - [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы [[Арыҫлан Мөбәрәков]]]]
 |-
 |width=&quot;25%&quot; 
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Салаватнефтеоргсинтез.jpg|thumb|«Салаватнефтеоргсинтез» берләшмәһенең идаралыҡ бинаһы]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Салауат Юлаев майҙаны.jpg|thumb|Салауат Юлаев майҙаны]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Салауат гәзите.png|thumb|&quot;Салауат&quot; гәзите]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Салаватская пещера 2.jpg|thumb|Салауат мәмерйәһе]]
 
|}

== Әҫәрҙәре ==
* Салауат Юлаев шиғырҙары, уның тураһында башҡорт халыҡ йырҙары һәм художестволы әҫәрҙәр. Өфө, 1953.{{ref-ba}}
* Стихи. Переводы Б. Турганова // Библиотека всемирной литературы. Серия первая. Поэзия народов СССР IV—XVIII веков. М., 1972. 543—547-се биттәр.{{ref-ru}}
* Жорыҡ жырлары [Поход йырҙары. Ҡаҙаҡсаға Берхаир Аманшин тәржемәһе]. Алматы: Жазушы, 1983.{{ref-kk}}
* Шиғырҙар. Йырҙар. Рәсми ҡағыҙҙар./ Төҙ: М. X. Иҙелбаев. Өфө, 1994.{{ref-ba}}
* Стихотворения. Уфа: Китап, 2000.{{ref-ba}}{{ref-ru}}
* Стихотворения. Уфа, 2004.{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{Hider|title = ''Әҙәбиәт''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* ''Амиров М. В., Черданцев А. А.'' Библиографический указатель материалов о Салавате Юлаеве. — Уфа, 1952.{{ref-ru}}
* ''[[Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы|Аҫылғужа]].'' Салауаттың йәше: Роман. 1-се китап. Өфө: Китап, 2004.{{ref-ba}}
* Батыр рухы менән осрашыу. Автор-төҙөүсе Г. Ф. Әхмәтҡужина. Өфө: Китап, 2004.{{ref-ba}}
* ''[[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]]'' Башкортостан накануне и в годы Крестьянской войны 1773—1775 гг. и под предводительством Е. И. Пугачева. Уфа: «Китап», 1999.{{ref-ru}}
* ''Гвоздикова И. М.'' Салават Юлаев: исследования документальных источников. Уфа, 1982, 2004.{{ref-ru}}
* ''Гвоздикова И. М.'' Салауат Юлаев: Документаль сығанаҡтарҙы өйрәнеү. Өфө, 1984.{{ref-ba}}
* {{книга|автор = Гвоздикова И. М.|заглавие = Салават Юлаев (исторический портрет).// История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН|ссылка= |ответственный =|место = Уфа|издательство = Гилем|год = 2011|том = III|страниц = 476|страницы = 360|isbn = 978-5-7501-1301-9|ref = Салават Юлаев (исторический портрет)}}
* ''[[Злобин Степан Павлович|Злобин С. П.]]'' [http://lib.ru/HIST/ZLOBIN/salavat.txt_with-big-pictures.html Салават Юлаев: Исторический роман.] М., 1941, 1953, 1984, 1994; Уфа, 1974, 2004.{{ref-ru}}
* ''Злобин С. П.'' Салауат Юлаев: Тарихи роман. Өфө, 1957, 1983.{{ref-ba}}
* ''[[Игнатьев Руф Гаврилович|Игнатьев Р. Г.]]'' Башкир Салават Юлаев, пугачевский бригадир, певец и импровизатор. — «Известия Общества археологии, истории и этнографии при Казанском университете», 1893, Т. XI, вып. 2.{{ref-ru}}
* ''[[Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы|Идельбаев М. Х.]]'' Башкирская литература XVIII века и творчество Салавата Юлаева. Уфа, 2003.{{ref-ru}}
* ''Идельбаев М. Х.'' Сын Юлая Салават: Документальный роман. Уфа: Китап, 2004.{{ref-ru}}
* ''Иҙелбаев М. Х.'' Юлай улы Салауат: Документаль роман. Өфө: Китап, 1995.{{ref-ba}}
* Идея свободы в творчестве Салавата Юлаева: Всероссийская научно-практическая конференция, посвященная 250-летию со дня рождения Салавата Юлаева (г. Уфа, 3 июня 2004 г.). Уфа: Гилем, 2004.{{ref-ru}}
* Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии. Сб. документов и материалов. Уфа, 1975.{{ref-ru}}
* Крестьянская война 1773—1775 гг. в России. Сб. документов и материалов. М., 1873.{{ref-ru}}
* ''Лимонов Ю. А., Мавродин В. В., Панеях В. М.'' Пугачёв и его сподвижники. М.-Л., 1965.
* Наш Салават, Уфа, 1973.{{ref-ru}}
* ''[[Нефёдов Филипп Диомидович|Нефёдов Ф. Д.]]'' [http://az.lib.ru/n/nefedow_f_d/text_0030.shtml Движение среди башкир перед пугачевским бунтом. Салават, башкирский батыр.] // Ж. «Русское богатство», СПб., 1880, № 10.{{ref-ru}}
* Салауат башҡорт фольклорында=Салават в башкирском фольклоре=Salawat in Bashkir Folklore: 2 томда. Өфө, 2008.{{ref-ba}}{{ref-en}}{{ref-ru}}
* Салават Юлаев: Библиографический указатель. Уфа, 1982.{{ref-ru}}
* Салават-батыр навечно в памяти народной: сборник документов и материалов. Уфа, 2004.{{ref-ru}}
* Салават Юлаев. К 200-летию со дня рождения, Уфа, 1952.{{ref-ru}}
* Салават Юлаев. Энциклопедия / Гл. ред. И. Г. Илишев, сост. И. М. Гвоздикова. Уфа, 2004.{{ref-ru}}
* ''Сидоров В. В.'' О башкире-певце и бесстрашном бойце. Уфа, 1983, 1986.{{ref-ru}}
* ''Сидоров В. В.'' Шағир һәм яугир Салауат. Өфө, 1985, 1990.{{ref-ba}}
* ''Сидоров В. В.'' Салауат батыр ир ине. Өфө: Китап, 1995.{{ref-ba}}
* ''Сидоров В. В.'' Был героем Салават. Уфа: Китап, 2003.{{ref-ru}}
* ''Сидоров В. В.'' По следам Салавата. — Уфа, Башкнигоиздат, 1988. — 159 с.{{ref-ru}}
* {{книга |автор = [[Таймаҫов Салауат Усман улы|Таймаҫов С. У.]] |заглавие = Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане |место = Уфа |издательство = Китап |год = 2000 |страниц = 376 |isbn = 5-295-02163-7}}{{ref-ru}}
* ''[[Хамматов Яныбай Хаммат улы|Хамматов Я.]]'' Салауат. Һырдаръя: Тарихи романдар. Өфө: Китап, 2000.{{ref-ba}}
* ''Хамматов Я.'' Салават-батыр. Уфа: Китап, 2004.{{ref-ru}}
* Шежере Салавата. — Уфа: Китап, 2008.{{ref-ru}}
* {{книга| автор= [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Шәкүр Р. З.]]| заглавие= Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы| ссылка= | ответственный= | место= Өфө| издательство= Китап| год= 2005| том= | страниц= 376| страницы= | isbn= 5-295-02098-3| ref= Шәкүр Р. З.}}{{ref-ba}}
* ''Юдин П. Л.'' Суд и казнь Салаватки (эпизод из пугачевского бунта) // Исторический вестник. 1898, август, № 8.{{ref-ru}}
}}

== Һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Category:Salawat Yulayev}}
* [https://bashenc.online/ru/articles/?filter_encyclopedia=12 Энциклопедия “Салават Юлаев” (ЭСЮ)]
* {{БЭ2013|92897|автор= [[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]], [[Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы|Иҙелбаев М. Х.]]}}
* {{книга| автор = Зарипов А. Я.| заглавие = Салават Юлаев.// Башкортостан: краткая энциклопедия| ссылка = | ответственный = | место = Уфа| издательство = Башкирская энциклопедия| год = 1996| том = | страниц = 672| страницы = 513| isbn = 5-88185-001-7| ref = }}
* [http://shigriet.bashkort.ru/salavat/ Салауат Юлаевтың шиғырҙары һәм йырҙары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050915082208/http://shigriet.bashkort.ru/salavat/ |date=2005-09-15 }}
* {{статья|автор= Вахитов Р. Ш.|заглавие= Салават Юлаев в неволе|ссылка= http://www.vatandash.ru/?article=2437|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= 1683-3554}}
* {{статья|автор= [[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]|заглавие= Сардар Салават|ссылка= http://kraeved.opck.org/biblioteka/nauchnie_stati_po_istorii_bashkirii/sardar_salavat.php|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= 1683-3554}}
* {{статья|автор= Кульсарина И.|заглавие= Поэтический образ Салавата в русской литературе XX века|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1442|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= 1683-3554}}
* {{статья|автор= Попова Л.|заглавие= Образ С.Юлаева в изобразительном искусстве Башкортостана|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1123|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= 1683-3554}}
* {{статья|автор= Якупова М.|заглавие= «… Что в мой жестокий век восславил я свободу» О чем рассказывают документы Национального музея Республики Башкортостан|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1468|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= 1683-3554}}
* [https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/maloyaz/museum/33301/responses/5450?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com Татьяна Васильева. Музей Салавата Юлаева.]{{ref-ru}}{{V|24|08|2019}}
* [http://publicadomain.ru/russkie-narodnye-skazaniya/o-emeliyane-pugacheve/rech-salavata-bashkirskomu-voysku-pered-prisoedineniem-k-emeliyanu-pugachevu Речь Салавата башкирскому войску перед присоединением к Емельяну Пугачеву.] // Башкирское предание. {{ref-ru}}

== Видеояҙмалар һәм фильмдар==
* {{YouTube|uC2rK8HiQYM|logo=1}}''«Личность в башкирской истории: Салават Юлаев»''. ТРК «Башкортостан», 2010 г.
* {{YouTube|ll2J7dNEtvM|logo=1}}''«Лик Салавата»''. ТРК «Башкортостан», 2013 г.
* {{YouTube|tIP4GtvD0IE|logo=1}} фильм &quot;Салават Юлаев&quot;. Я. Протазанов, 1941 (полная версия)
* {{YouTube|rDjSYGOz8NY|logo=1}} &quot;Пугачевщина в Башкирии (Башкирское восстание 1773-1774 гг.&quot;)

{{вс}}
{{Һайланған мәҡәлә|Хәрби хеҙмәткәр|Шағир|Тарих}}

[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡорттар тарихы]]
[[Категория:Салауат Юлаев]]
[[Категория:Башҡорт ихтилалдары етәкселәре]]
[[Категория:Салауат районының почётлы граждандары]]
[[Категория:Палдискиҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]
[[Категория:Башҡорт батырҙары]]
[[Категория:Батырҙар]]
[[Категория:Башҡорттар]]
[[Категория:Билдәле шәхестәр]]
[[Категория:Шағирҙар]]</text>
      <sha1>8s67qq74ptv00ewqofw3jljzapc10hu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гәрәбаш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13482</id>
    <revision>
      <id>1299006</id>
      <parentid>1289825</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T15:38:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33641-93</username>
        <id>48015</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289825|1289825]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]]) Вандализм</comment>
      <origin>1299006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7112" sha1="4j0zpgdsrhlqsntyzvie3hm5ftl7n0n" xml:space="preserve">{{шуҡ|Гәрәй (мәғәнәләр)}}
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Гәрәбаш
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Гарибашево}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 56 |lat_min = 10 |lat_sec = 12
 | lon_deg                  = 55 |lon_min = 34 |lon_sec = 26
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Тәтешле районы{{!}}Тәтешле
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл советы
 | поселение                = Шулған ауыл Советы (Тәтешле районы){{!}}Шулған
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Гарибашево | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Гарибашево | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = башҡорттар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452843
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80250860002
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Гәрәбаш''' ({{lang-ru|Гарибашево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Тәтешле районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 446 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.

Почта индексы — 452843, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80250860002.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||446||214||232||48,0||52,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

2002 йылғы йәниҫәпкә ярашлы, ауылда башлыса [[башҡорттар]] (92 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан ВПН-2002 и 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Тәтешле]]): 47 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Шулған]]): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 47 км

[[Гәрәй (йылға)|Гәрәй]] йылғаһы буйында урынлашҡан.
== Тарихы ==
Ауылға [[Ҡазан даруғаһы]] Урман-Гәрә улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1750 йылғы керҙәшлек килешеүе буйынсаса [[удмурттар]] нигеҙ һала. &lt;ref&gt;{{БЭ|91939}}&lt;/ref&gt;
Урман-Гәрә улусы башҡорттарының 1750 йылғы килешеүе нигеҙендә удмурттар Гәрә йылғаһының үрге ағымында Гәрәбаш исеме менән торамаға нигеҙ һала. Керҙәштәр аҫаба башҡорттарға йылына һәр йорттан 40 тин түләгән. 1795 йылда 65 кеше иҫәпкә алынған. 1816 йылда 89 ир-ат булған. 1834 йылда 250 кеше йәшәгән.  X ревизия ваҡытында 438 удмурт йәшәгән. Улар аҫаба тип күрһәтелгән. 1870 йылғы материал күрһәтеүенсә, ауылда аҫаба башҡорттар ҙа йәшәгән (ул ваҡытта 243 кеше иҫәпләнгән). Удмурттар 269 кеше булған.

1920-се йылда [[Бөрө кантоны]] Ҡыҙыл Яр улусы составында 201 йортта 991 кеше йәшәгән типтәр ауылы күрһәтелә.  Типтәр ҡатламына ҡараған [[мариҙар]] һәм [[удмурттар]] [[XIX быуат]] уртаһында кире үҙ этностарына ҡайтҡан.&lt;ref&gt;{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.319&lt;/ref&gt;
== Билдәле шәхестәре ==
* [[Вәлиева Финә Мансур ҡыҙы]] (8.01.1969), театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2013).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/3823-g-r-bash-t-teshle-r-nynda-y-auyl}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Тәтешле районы ауылдары}}

[[Категория:Тәтешле районы ауылдары]]</text>
      <sha1>4j0zpgdsrhlqsntyzvie3hm5ftl7n0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Флагификация/Вадуц</title>
    <ns>10</ns>
    <id>42880</id>
    <revision>
      <id>1299013</id>
      <parentid>1048780</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:04:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>43132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:LIE Vaduz COA.svg]] → [[File:LIE Vaduz COA HistLex.svg]] → File replacement: update to new version ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>1299013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="298" sha1="f2fzmg2u1ckngbov3d9zkex29ytg7v5" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|флагификация/флаг&lt;/noinclude&gt;}}}
| размер = {{{размер|}}}
| alias = Вадуц
| shortname alias =Вадуц
| flag alias = LIE Vaduz COA HistLex.svg
}}&lt;noinclude&gt;[[Категория:Ҡалыптар:Лихтенштейн|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f2fzmg2u1ckngbov3d9zkex29ytg7v5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Флагификация/Перу</title>
    <ns>10</ns>
    <id>43464</id>
    <revision>
      <id>1299047</id>
      <parentid>1284717</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:27:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы &quot;Flag_of_Peru_(war).svg&quot; рәсеме урынына [[Рәсем:State_flag_of_Peru.svg|State_flag_of_Peru.svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR</comment>
      <origin>1299047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="766" sha1="k2fexdrumne8lufzi6y06hz3jm54woy" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|флагификация/флаг&lt;/noinclude&gt;}}}
| размер = {{{размер|}}}
| alias = Перу
| flag alias = Flag of Peru.svg
| flag alias-1825 = Flag of Peru (1825–1950).svg
| flag alias-1822 = Flag of Peru (1822–1825).svg
| flag alias-1822-мар = Flag of Peru (1822).svg
| flag alias-1820 = Flag of Peru (1821-1822).svg
| flag alias-ВМС = State flag of Peru.svg
| flag alias-армия = State flag of Peru.svg
| flag alias-торговый = Flag of Peru (state).svg
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1825
| var2 = 1822
| var3 = 1822-мар
| var4 = 1820
| var5 = ВМС
| var6 = армия
| var7 = торговый
&lt;/noinclude&gt;
}}&lt;noinclude&gt;
[[bg:Шаблон:Флагификация/Перу]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k2fexdrumne8lufzi6y06hz3jm54woy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латвия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64916</id>
    <revision>
      <id>1299014</id>
      <parentid>1265768</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T20:38:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pirags</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>1299014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="199940" sha1="mkji3rmit4ress8n767cdvj5w6i1oao" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Статус                  = &lt;!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--&gt;
 |Башҡортса исеме        = Латвия Республикаһы
 |Оригиналь исеме   = Latvijas Republika
 |Эйәлек килеш       = Латвия
 |Флаг                    = 
 |Герб                    = Coat of Arms of Latvia.svg
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = 
 |Гимн исеме          = Dievs, Svētī Latviju 
(Аллаһ, Латвияны данла)
 |Аудио                   = Latvian National Anthem (instrumental).ogg
 |Идара итеү төрө         = [[Парламент республикаһы]]
 |Дәүләт дине = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 57|lat_min = 0|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 56|lon_sec = 0
  |region                 = LV
  |CoordScale             = 2000000
 |Картала                = EU-Latvia.svg
  |картаға яҙыу        = '''Латвия''' күрһәтелгән (ҡуйы-йәшел):— [[Европа]]ла (асыҡ-йәшел һәм ҡуйы-һоро)— [[Европа союзы]]нда (асыҡ-йәшел)
 |Картала2               = 
 |Рәсми тел             = [[Латыш теле|латыш]]
 |Нигеҙләнгән/Нигеҙләнгән       = 
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = [[18 ноябрь]] [[1918]] ([[Рәсәй Империяһы]]нан) 
[[21 август]] [[1991]] ([[СССР]]-ҙан)
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = 
 |Баш ҡала                 = [[Рига]]
 |Эре ҡалалар       = [[Рига]], [[Даугавпилс]], Лиепая, Елгава, [[Юрмала]]
 |Етәкселәрҙең вазифалары=[[Президент]]&lt;br&gt;[[Премьер-министр]] 
 |Етәкселәр=Эгилс Левитс &lt;br&gt; Андрис Кулбергс
 |Территория буйынса урыны     = 124
 |Территория              = 64 589
 |% һыу өҫтө            = 1,5
 |Этнохороним             = латвиялылар
 |Халҡы буйынса урыны=148
 |Халыҡ={{падение}} 1 968 600&lt;ref name=&quot;pmlp&quot;&gt;[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html Халыҡ Латвии на 2016 год по данным Центрального статистического бюро Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130628214416/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html |date=2013-06-28 }}, 01.02.2016{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
  |Баһа йылы             = 
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
 |Иҫәп алыу йылы=2016
 |Халыҡ тығыҙлығы=34,3
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 
 |ЭТП (ҺАМП)               =  46,547 млрд&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&amp;ey=2013&amp;ssd=1&amp;sic=1&amp;sort=country&amp;ds=,&amp;br=1&amp;pr1.x=39&amp;pr1.y=11&amp;c=512,668,914,672,612,946,614,137,311,962,213,674,911,676,193,548,122,556,912,678,313,181,419,867,513,682,316,684,913,273,124,868,339,921,638,948,514,943,218,686,963,688,616,518,223,728,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,142,156,449,626,564,628,565,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,453,960,968,423,922,935,714,128,862,611,135,321,716,243,456,248,722,469,942,253,718,642,724,643,576,939,936,644,961,819,813,172,199,132,733,646,184,648,524,915,361,134,362,652,364,174,732,328,366,258,734,656,144,654,146,336,463,263,528,268,923,532,738,944,578,176,537,534,742,536,866,429,369,433,744,178,186,436,925,136,869,343,746,158,926,439,466,916,112,664,111,826,298,542,927,967,846,443,299,917,582,544,474,941,754,446,698,666&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a= ''IMF: Gross domestic product based on purchasing-power-parity (PPP) valuation of country GDP''] ''МВФ: ЭТП по паритету покупательной способности (ППС). Октябрь 2014.''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 2013
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 102
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 25 195&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMFR&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=73&amp;pr.y=14&amp;sy=2014&amp;ey=2014&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=941&amp;s=NGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=Report for Selected Countries and Subjects |publisher=The International Monetary Fund (IMF) |accessdate=2014-11-20 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 
 |ЭТП (номинал)=32,320 млрд&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;.
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы =2013
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны =90
 |Йән башына ЭТП (номинал)=16 145&lt;ref name=&quot;IMF&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IMFR&quot;/&gt;
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 
 |КПҮИ                    = {{рост}} 0,819&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2015_human_development_report.pdf |title=2015 Human Development Report Summary |date=2015 |accessdate=15 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme | pages=212}}&lt;/ref&gt;
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 2015
 |КПҮИ буйынса урыны           = 46
 |КПҮИ-ны кимәле            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;бик юғары&lt;/span&gt;
 |Валюта                  = Латвия латы, '''Ls''', (LVL 428)
 |Домендар            = .lv, .eu
 |ISO                     = 428 / LVA / LV
 |МОК                     = LAT
 |Телефон коды          = 371
 |Сәғәт бүлкәте            = 2
 |Иҫкәрмәләр              = 
&lt;!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --&gt;
}}

'''Ла́твия''' ({{lang-lv|Latvija}} {{IPA|[ˈlatvija]}}), рәсми атамаһы — '''Латвия Респу́бликаһы''' ({{lang-lv|Latvijas Republika}}), — Төньяҡ Европалағы дәүләт&lt;ref name=&quot;UN&quot;&gt;{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#europe |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=[[ООН]] |accessdate=2015-04-30 |lang=en |archive-date=2019-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190511230643/https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#europe |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. 2021 йылдың 1 ғинуарына ҡарата баһалау мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ 1 893 700 кеше&lt;ref name=&quot;pmlp&quot;/&gt; (донъяла 153-сө урын) тәшкил итте. Территория — 64 589 км² (донъяла дәүләттәрҙең һәм бойондороҡһоҙ территорияларҙың исемлеге 122-се урын). Ил оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа табан — 250 км, көнбайыштан көнсығышҡа 450 км тәшкил итә. Латвия төньяҡта — Эстония, көнсығышта — Рәсәй, көньяҡ-көнсығышта — Белоруссия һәм көньяҡта — Литва менән сиктәш{{Переход|#Географическое положение|1}} 43 административ-территориаль берәмеккә бүленә, шуларҙың 36-һы — крайҙарға һәм 7-һе — статусы буйынса крайҙарға тиңләштерелгән республика ҡалалары. {{Переход|#Административное деление|1}} Баш ҡалаһы — [[Рига]]. Дәүләт теле — [[латыш теле]]. {{Переход|#Языки|1}}

Халҡы — 2,22 млн кеше (2011): [[латыштар]] (59 %), [[урыҫтар]] (27 %), [[белорустар]] (3,6 %) һ. б.; 270 [[башҡорт]] йәшәй (2011). Диндарҙарҙың күпселеге — лютерандар.

Унитар дәүләт, парламент республикаһы. Дәүләт башлығы — президент. Латвия президенты — Эгилс Левитс&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.delfi.lv/a/51139459&amp;all=true|title=Левитс - новый президент Латвии. Что о нём нужно знать?|author=rus.DELFI.lv|date=2019-05-29|publisher=delfi.lv|lang=ru|accessdate=2019-06-01|deadlink = yes }}&lt;/ref&gt; (2919 йылдың 8 июленән), премьер-министр (вазифаның рәсми атамаһы — Латвия министрҙары президенты) — Кришьянис Кариньш (2019 йылдың 23 ғинуарынан). {{Переход|#Государственное устройство|1}}

Иҡтисад логистикаға, банк хеҙмәтләндереүенә, туризмға, аҙыҡ-түлек сәнәғәтенә йүнәлтелгән&lt;ref&gt;{{Из|[[Encyclopædia Britannica]]|http://britannica.com/EBchecked/topic/332121/Latvia/277425/Demographic-trends#toc37304}}&lt;/ref&gt;. 2018 йылда һатып алыу һәләте паритеты буйынса эске тулайым продукт күләме 57,84 миллиард доллар (эске тулайым продукт ППС) — 29 901 $ һәм йән башына эске тулайым продукт ВВП (номинал) 18 031 $ тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=67&amp;pr.y=7&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=122%2C941%2C124%2C946%2C423%2C137%2C939%2C181%2C172%2C138%2C132%2C182%2C134%2C936%2C174%2C961%2C178%2C184%2C136&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;. Аҡса берәмеге — евро. {{Переход|#Общее состояние, основные показатели|1}}

Илдең Балтик герцоглығынан бойондороҡһоҙлоғо 1918 йылдың 18 ноябрендә иғлан ителгән. 1940 йылдың 5 авгусынан 1990 йылдың 4 майына тиклем СССР составына союздаш республикаларҙың береһе булараҡ ингән.{{Переход|#История|1}}

1991 йылдан — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, [[2004 йыл]]дан — [[Европа Союзы|Европа союзы]], 2004 йылдан НАТО (Төньяҡ Атлантик Килешеү Ойошмаһы илдәре килешеүе), [[2016 йыл]]дың июненән — Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы (ОЭСР) ағзаһы. Шенген зонаһына һәм Еврозонаға инә.

== Этимологияһы ==
«Латвия» атамаһы латыш теленә литва теленән күскән, ул латыштарҙың этнонимынан — ''латвяй''ҙан (latviai) барлыҡҡа килгән. Латыш әҙәбиәтенә «Латвия» терминын шағир Аусеклис индерә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Генрих Латвийскийҙың «Ливония хроника»һында (1209), тәүге тапҡыр немец рыцарҙарының Тевтон орденының Ерсик кенәзе Всеволодҡа (Висвалдиса) ҡаршы алып барылған һуғыш хәрәкәттәрен тасуирлағанда, латгалдар йәшәгән территорияларҙы (Ерсик кенәзлеге һәм [Кукенойс кенәзлеге) ''Леттия'' (''Lettia'', ''Letthia'', ''Leththia'') формаһындағы оҡшаш атама осрай. 1211 йылда, был ерҙәрҙе Рига архиепископлығы менән Ливон ордены араһында бүлгәндә, бөтә был ерҙәр ''Леттия'' (''Letthia)'' тип атала башлай. Был атама 1210 йылдың 20 октябрендәге Папа буллаһында тәүге тапҡыр телгә алына һәм һуңынан документтарҙа XIV быуатҡа тиклем даими рәүештә осрай, ә XV быуатта «Ливония» атамаһы (немец теленең урта диалектында — ''Lyflant, Ifland'') тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарыла&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=lv|url=https://www.historia.lv/biblioteka/skirklis/latvija-0|title=Latvija|author=Гинтс Скутенс|editor=Валтерс Гривиньш|website=Historia|subtitle=Латвия: генезис понятия|date=2002-10-09|access-date=2021-05-10|archive-date=2021-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510124032/https://www.historia.lv/biblioteka/skirklis/latvija-0|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Барлыҡ латыш биләмәләрен атау өсөн «Латвия» һүҙен тәүге тапҡыр Вильянд руханийы Дионисий Фабрициус 1611 йылда тамамланған «''Livonicae historiae compediosa series''» хроникаһында ҡулланған. Артабан «латыш ере» тигән төшөнсәне руханиҙар: Георг Манцель (latviešu zeme, Lettus, 1638), Якоб Ланге (latviska zeme, Lexicon, 1777), Старший Стендер Latvju zeme (Lexicon, 1789) (45: 21, 1638) һүҙбәйләнешен телгә алған&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Лифляндия һәм Курляндия губерналарында крепостной хоҡуҡ бөтөрөлгәндән һуң, латышса һөйләшкән крәҫтиәндәр араһында, Паланганан Алукснаға тиклемге территорияны биләгән халыҡ булараҡ, милли үҙаң формалаша башлағас, термин киң ҡулланылышҡа инә. Юрис Алунанс 1857 йылда «Латва» исемен ҡулланырға тәҡдим итә, һуңынан, литва теленә оҡшатып, уға -''ija'' суффикс һәм ялғау өҫтәй. Немецтар йоғонтоһона бирелгән латыштар тәүҙә ''Ostseeprovinzen'' иң боронғо төшөнсәне алмаштырған ''Baltenland'' неологизмынан яһалған «Балтия» терминын ҡулланған. Карлис Бауманистың «Dievs, Sveti Latviju (Боже, благослови Латвию!» тип аталған тантаналы йырында Латвия тураһында түгел, ә Балтия тураһында әйтелә. Шулай уҡ Балтия Андрей Пумпураның «Лачплесис» эпосында Латвия менән бер рәттән кәүҙәләндерелгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

«Латвия» терминының сәйәси яңғырашы 1905 йылғы революция осоронда барлыҡҡа килә, һуңынан ул эмигранттар (Райнис, Карлис Скалбе) тырышлығы менән сит илдә йөрөй башлай. Беренсе донъя һуғышы осоронда, латыш уҡсылары подразделениелары ойошторолоу һәм бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш һөҙөмтәһендә, ул тулыһынса раҫлана&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Тарихы ==

=== XIII быуатҡа тиклем ===
[[Файл:Slav-7-8-obrez.png|left|thumb|200px|VIII быуат аҙағына Балтика, фин-уғыр һәм славян археологик мәҙәниәттәре картаһы]]
Б. э. т. 3-сө мең йыл тирәһе хәҙерге Латвия территорияһына соҡор-ҡырлы керамикалы мәҙәниәткә эйә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kladoiskatel.lv/articles.php?lng=ru&amp;pg=19 |title=Каменный век |accessdate=2014-09-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141007152049/http://www.kladoiskatel.lv/articles.php?lng=ru&amp;pg=19 |archivedate=2014-10-07 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; (тарихи ливтар уларҙың лингвистик тоҡомдары иҫәпләнгән) фин-уғыр ҡәбиләләре килгән. Б. э. т. 1-се мең йыллыҡтар тирәһендә бында штрихланған керамика мәҙәниәтенә эйә балт ҡәбиләләре килеп ултыра.

Рәсәйҙә феодаль тарҡаулыҡ һәм уделдар барлыҡҡа килеү осоронда Всеслав Брячиславич хакимлығы осоронда Көнбайыш Двина буйындағы Ливон ерҙәре Полоцк кенәзлегенә буйһонған була (1044—1101). Йылъяҙмасылар хәбәр итеүенсә, ливтар Полоцк кенәздәренә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[[Хроника Ливонии]] [[Генрих Латвийский|Генриха Латвийского]]&lt;/ref&gt;, куршиҙҙар Швеция королдәренә һалым түләгән&lt;ref&gt;[[Адам Бременский]]. «Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum» («Деяния епископов Гамбургской церкви»), около 1075 года&lt;/ref&gt;.

1184 йылда католик миссионеры Мейнард фон Зегеберг кенәз Владимир Полоцкийҙың рөхсәте менән уның вассал ерҙәрендә — ливтар янында вәғәзләй башлаған. 2 йыл үткәс, Бремен архиепискобы Гартвиг II Мейнардты епископ дәрәжәһенә күтәргән һәм Ливонияла уның етәкселегендә тәүге епархия булдырған. 1188 йылдың 1 октябрендә Рим Клементы Мейнардты епископ санында раҫлай, ә ойошторолған епископлыҡты Бременскийға буйһондора. Ләкин ливтар теләр-теләмәҫ кенә христианлыҡҡа күскән һәм, Мейнардтың вариҫы, епископ Бертольдты үлтереп, епископ властарына ҡаршы фетнә күтәргән. Ләкин ливтар христианлыҡҡа теләр-теләмәҫ кенә күскән һәм, Мейнардтың вариҫы, епископ Бертольдты үлтереп, епископ властарына ҡаршы фетнә күтәргән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== XIII—XV быуаттар ===
[[Файл:Ливонская Конфедерация 1260.png|thumb|right|1260 йылғы Ливон конфедерацияһы картаһы]]
1201 йылда епископ Альберт фон Буксгевден [[Рига]] ҡалаһына нигеҙ һала. Үҙ власын нығытыу өсөн, ул артабан үҙ аллы сәйәси һәм иҡтисади көскә әйләнгән ҡылыс йөрөтөүселәр (меченосцы) орденын (Саул эргәһендәге алышта тар-мар ителгәндән һуң — Тевтон ордены составындағы Ливон ордены) төҙөй; орден һәм епископ Ливониялағы сәйәси гегемония өсөн бер-береһенә ҡаршы көрәш алып бара&lt;ref&gt;Советская Латвия — Рига: Главная редакция энциклопедий, 1985 — С. 136&lt;/ref&gt;. 1209 йылда епископ һәм орден контролдә тотҡан ерҙәрҙе үҙ-ара бүлешеү тураһында килешә. Европа картаһында немец рыцарҙары-тәре йөрөтөүселәрҙең дәүләт берәмеге — Ливония (урындағы '''ливтар''' этносының исеме буйынса) барлыҡҡа килә. Уның составына бөгөн Эстония һәм Латвия урынлашҡан биләмәләр инә. Полоцк кенәзлегенең Латвия территорияһындағы (Кукейнос һәм Герсика кенәзлектәре) элекке биләмәләре өҫтөнән контроле юғала.

1254 йылда — Рига архиепископлығы, уның йәмиғ капитулы һәм Ливон ордены араһында төҙөлгән килешеү буйынса ливон ерҙәрен яңынан бүлеү ойошторола. Ливонияның күп кенә ҡалалары артабан сәскә атҡан Төньяҡ Европа сауҙа союзы — [[Ганза союзы]] ағзалары булып китә.

=== XVI быуат ===
[[Файл:Haupthandelsroute Hanse.png|thumb|right|250px|1282 йылда [[Рига]] Ганза союзы ағзаһы булып китә]]
Латыш телендәге тәүге баҫма текст католик сиркәү белешмәһендә — «Agenda» (1507 йыл, Лейпциг) китабында барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.liis.lv/latval/literval/lit12.htm |title=LIIS (Информацтонная система образования Латвии) |accessdate=2011-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111219044251/http://www.liis.lv/latval/literval/lit12.htm |archivedate=2011-12-19 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219044251/http://www.liis.lv/latval/literval/lit12.htm |date=2011-12-19 }}&lt;/ref&gt;.

Ригалылар ҙа [[Реформация]]ла әүҙем ҡатнашҡан, 1517 йылда Ригаға [[Мартин Лютер]] идеяларын таратыусы Андреас Кнопкен килгән. 1530 йылда Николаус Рамм беренсе тапҡыр Изге Яҙманан (Библия) өҙөктәрҙе латыш теленә тәржемә иткән. 1554 йылда Ливон ордены магистры Вальтер фон Плеттенберг бер нисә конфликттан (шул иҫәптән ҡораллы бәрелеш) һуң Ливонияла дин азатлығы иғлан итә.

Шул уҡ ваҡытта Мәскәү батшаһы [[Иван IV Грозный]] ҙа үҙенең Ливонияға дәғүәләре тураһында белдерҙе. Тарту (Юрьев) ҡалаһының 1480—1481 йылдарҙағы Рус-ливон һуғышынан һуң һәм 1503 йылғы рус-ливон килешеүе менән билдәләнгән һалымын түләмәүе&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Скрынников Руслан Григорьевич]]|заглавие=Иван Грозный|ответственный=|издание=Историческая библиотека|место=Москва|издательство=АСТ|год=2001|страницы=102|страниц=480|isbn=|isbn2=|ссылка=}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ рус сауҙагәрҙәрен ҡыҫырыҡлауы ҡаршылыҡ сәбәбе тип табылған. Балтика немецтары башта һалымды бөтөрөүҙе һораған, ә 1557 йылдың декабрендәге һөйләшеүҙәрҙә 30 мең венгр алтыны күләмендәге бурысты (был 45 мең талер йәки 18 мең һумға тиң ине) ҡайтарыу, артабан йылына мең венгр алтынын (20 мең һум) түләү тураһында һөйләшеп килешкән&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Покровский Н.Н., Ленхофф Г.Д.|заглавие=Степенная книга царского родословия по древнейшим спискам. Том III|ответственный=А.А.Горский, Л.С.Михельсон|издание=Комментарий|место=Москва|издательство=Языки славянских культур|год=2012|страницы=420|страниц=480|isbn=978-5-9551-0502-4|isbn2=|ссылка часть=https://books.google.lv/books?id=3FamCgAAQBAJ&amp;pg=PA420&amp;lpg=PA420&amp;dq=%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%80+%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8&amp;source=bl&amp;ots=qNT1QCMbZl&amp;sig=ACfU3U23fX00R5xR4v62SoavNkVEzUcaZQ&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj09Ond0t7hAhUNwqYKHXF_B7wQ6AEwBnoECAgQAQ#v=onepage&amp;q=%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%80%20%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;, әммә вәғәҙәләрен үтәй алмаған. Был [[Ливония һуғышы]] башланыуға сәбәп була. 1558 йылда Ливония биләмәһенә баҫып инеп, 1560 йылдың авгусында уҡ Иван Грозный Эргем янындағы алышта ордендың тарҡау көсөн тар-мар итә. 25 йыл дауам иткән Ливония һуғышы 1583 йылда Плюс килешеүе менән тамамлана. Һөҙөмтәлә Ливон ордены бөтөрөлә, ә уның территорияһы поляк-литва дәүләте, Швеция (хәҙерге Эстонияның төньяғы) һәм Дания (Сааремаа-Эзель утрауы) араһында бүленә. Ливон орденының ерҙәре Көнбайыш Двинанан төньяҡҡа табан Польша туранан-тура идара иткән Задвинск герцоглығы тип иғлан ителә, ә көньяҡтағы ерҙәр Речь Посполитая — Курляндия герцоглығының вассал дәүләтенә әйләнә.
[[Файл:Sw BalticProv ru.png|thumb|right|XVII быуатта Швецияның Балтик буйы провинциялары]]

=== XVII быуат ===
Поляк-швед һуғыштары (1600—1629) һөҙөмтәһендә Задвинск герцоглығы тарҡала. Уның күпселек өлөшө Швеция (Швед Ливонияһы) контроленә күскән, ә көньяҡ-көнсығыш өлөшө Речь Посполитаяның Инфлянт воеводалығы итеп үҙгәртелгән.

В XVII быуатта латгалдарҙың, селдарҙың, земгалдарҙың, куршиҙарҙың һәм ливтарҙың тупланыуы һөҙөмтәһендә латыш милләте барлыҡҡа килә.

1638 йылда Георг Манселиус «Lettus» тип аталған тәүге латыш һүҙлеген төҙөй, 1649 йылда Пауль Эйнхорн «Historia Lettica» («Латыш тарихы») хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1683 йылда латыш теленең тәүге әлифбаһы донъя күрә.

&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://monetas.bank.lv/monetas/latviesu-abece |title=LB (Банк Латвии) |accessdate=2017-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171225092031/https://monetas.bank.lv/monetas/latviesu-abece |archivedate=2017-12-25 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. 1685 йылда Генрих Адолфия авторлығында латыш теле дәреслеге донъя күрә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://literatura.lv/author/Heinrihs-Adolfijs/25578 |title=Literatura.lv |accessdate=2017-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171225035240/http://literatura.lv/author/Heinrihs-Adolfijs/25578 |archivedate=2017-12-25 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171225035240/http://literatura.lv/author/Heinrihs-Adolfijs/25578 |date=2017-12-25 }}&lt;/ref&gt;. Әлегә тиклем латыш теле диалекттары араһында айырма һаҡлана, ә үрге латыш диалектының тәрән һөйләштәрен ҡайһы бер тел белгестәре айырым латгал теле тип иҫәпләй.

1684 йылда Приекулала урындағы тимерсе Звиедрис Йогансон яндырып язалауға хөкөм ителә. 1670—1684 йылдарҙа ул үҙе конструкциялаған (дельтаплан кеүек) осоу аппаратында бер нисә осош яһаған. Саптырыу өсөн ҡәлғә һәм сиркәүҙәрҙең манараларын файҙаланған. Күрше поместьеларға тиклем 2 км ара үтеп, аяғын һындыра, һуңғараҡ һауала өйөрөлә башлай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cityriga.lv/kurlyandskaya-glubinka-embute-priekule-virga-grobinya/|deadlink=yes|title=City Riga|accessdate=2017-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171225035056/http://www.cityriga.lv/kurlyandskaya-glubinka-embute-priekule-virga-grobinya/|archivedate=2017-12-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171225035056/http://www.cityriga.lv/kurlyandskaya-glubinka-embute-priekule-virga-grobinya/ |date=2017-12-25 }}&lt;/ref&gt;.

=== XVIII быуат ===
Рус батшалығының Швед империяһын еңеүенән һуң 1721 йылдың 30 авгусында (10 сентябрь) Ништадт тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла. Швеция Рәсәйгә Лифляндия, Эстляндия, Ингерманландия, Карелияның бер өлөшө һәм башҡа биләмәләрҙең ҡушылыуын таный, шуның өсөн Рәсәй Швецияға 2 миллион ефимка (1,3 миллион һум) компенсация түләй.
* 1757 йыл — Краслав католик дини семинарияһы асыла.
* 1772 йыл — Речь Посполитаяныңберенсе бүленеүендә Латгалия (Польша Инфлянты) шулай уҡ Рәсәйгә ҡушыла.
* 1775 йыл — герцог Пётр Бирон Курляндияла Academia Petrina аса.
* 1785 йыл — Курляндияла латыш механикы Эрнст Иоганн Бинеман тәүге һауа шарын осорҙо&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.castle.lv/latvija/jelgava.html|deadlink=yes|title=Средневековые замки Латвии|accessdate=2017-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171221181018/http://www.castle.lv/latvija/jelgava.html|archivedate=2017-12-21}}&lt;/ref&gt;.
* 1795 йыл — Речь Посполитаяны өсөнсөгә бүлгәндә Курляндия герцоглығы Рәсәй империяһынан күсә.

=== XIX быуат ===
[[Файл:Russo-baltC24-40.jpg|thumb|right|Руссо-Балт С-24/40]]
* 1812 йыл — Наполеон I менән һуғыш хәҙерге Латвия биләмәһенә бер ни тиклем ҡағыла.
* 1817 йыл — Курляндия губернаһында крепостной хоҡуҡты бөтөрөү.
* 1819 йыл — Лифляндия губернаһында крепостной хоҡуҡты бөтөрөү.
* 1822 йыл — Елгавала латыш телендә тәүге «Latviešu Avīzes» («Латышская газета») гәзите сыға башлай.
* 1861 йыл — хәҙерге Латвия биләмәһендәге тәүге Рига — Динабург тимер юлы файҙаланыуға тапшырыла.
* 1862 йыл — Рига политехник институты асыла.

XIX быуат уртаһынан алып — милли үҙаңдың үҫеше, йәш латыштар хәрәкәте.

XIX быуат аҙағы — сәнәғәттең әүҙем үҫеше. Руссо-Балт — Рус-Балтика вагон заводы, «Феникс» Рига вагондар эшләү заводы, «Проводник» резина изделиелар заводы эшләй башланы, Рәсәйҙә тәүге автомобилдәр һәм велосипедтар сығарыла. Төп тармаҡтар — машиналар төҙөү һәм металл эшкәртеү.

1899 йылдың майы — эшселәрҙең ризаһыҙлыҡ сығыштары (Рига ихтилалы).

=== XX быуат ===
[[Файл:Janis Cakste.jpg|thumb|upright|Янис Чаксте — (1922—1927 йылдарҙа) Латвияның беренсе президенты]]
[[Файл:Poland &amp; The New Baltic States.jpg|thumb|left|1920 йылда «Польша һәм Балтика илдәре» Британия атласы картаһы Брест һәм Версаль тыныслыҡ килешеүҙәренә ҡул ҡуйғандан һуң һәм Рига килешеүенә ҡул ҡуйыр алдынан илдәрҙең билдәһеҙ сиктәрен күрһәтә]]

1905 йыл — Лифляндия губернаһында революцион ваҡиғалар.

1915 йыл — Беренсе донъя һуғышы барышында Германия ғәскәрҙәренең Курляндияны баҫып алыуы, Латвия ҡалаларынан сәнәғәт предприятиеларын эвакуациялау, Двинскиҙа (хәҙерге Даугавпилс) ҙур емереклектәр, латыш уҡсы частарын булдырыу.

1918 йылдың 18 ноябре — Латвия Халыҡ советы Латвия Республикаһын бойондороҡһоҙ һәм үҙаллы дәүләт тип иғлан итә һәм Латвия дәүләтселеген әҙерләү этабын тамамлай&lt;ref name=&quot;CCLR_29112007&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.satv.tiesa.gov.lv/upload/verd_2007_10.htm |title=Решение Конституционного суда Латвийской Республики от 29 ноября 2007 года. |accessdate=2011-07-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521060442/http://www.satv.tiesa.gov.lv/upload/verd_2007_10.htm |archivedate=2013-05-21 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521060442/http://www.satv.tiesa.gov.lv/upload/verd_2007_10.htm |date=2013-05-21 }}&lt;/ref&gt;.
  
1918 йылдың 22 декабрендә — В. Ленин Латвия Совет Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон таныу тураһында Халыҡ Комиссарҙары Советының декретына ҡул ҡуя.

1918—1920 йылдар — Латвияның бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш. Прогерман һәм просовет ҡораллы көстәре сигенергә мәжбүр була, был Латвияны халыҡ-ара таныу өсөн шарттар булдыра.

1920 йылдың 11 авгусында Ригала РСФСР менән Латвия араһында тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла, унда Латвия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғо таныла. Шул осорҙағы хоҡуҡи нормалар нигеҙендә был де-юре Латвия Республикаһының халыҡ-ара хоҡуҡ субъекты булараҡ барлыҡҡа килеүенә килтерә.

1921 йылдың 26 ғинуарында — Антанта Латвияны бойондороҡһоҙ дәүләт итеп де-юре таный.

1921 йылдың 22 сентябрендә Латвия Милләттәр лигаһына инә.

1922 йылдың 15 феврале — Латвия Республикаһын Ойоштороу йыйылышы Республика Конституцияһын (Сатверсме) ҡабул итә.

1934 йылдың 15 майында дәүләт түңкәрелеше була, Карлис Индрикович Улманис ҡулында илдә абсолют власть туплана.

1939 йылдың 7 июнендә Латвия Германия менән һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөй.

1939 йылдың 23 авгусында Германия һәм Советтар Союзы һөжүм итмәү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя (шулай уҡ Пакт Молотова — Риббентропа булараҡ билдәле). Килешеү буйынса Көнсығыш Европа илдәрен немец һәм совет мәнфәғәттәре өлкәләренә бүлеү тураһында йәшерен өҫтәмә протокол төҙөлә (Латвия СССР-ҙың йоғонто яһау өлкәһенә эләгә).
[[Файл:Riga 1940 Soviet Army.jpg|thumb|240px|Ҡыҙыл армия частары Ригаға инә, 1940 йыл]]

29 октябрҙә — СССР менән Латвия араһындағы үҙ-ара ярҙам тураһындағы Пактҡа ярашлы, Латвияға 21 559 кеше иҫәпләнгән 2-се айырым уҡсылар корпусы һәм Ҡыҙыл армияның 18-се авиация бригадаһы частары килә.

1940 йылдың 15 июнендә — Масленки ҡалаһында Латвияның сик һаҡсыларына һөжүм итә.

16 июндә 14:00 сәғәттә сит ил эштәре совет халыҡ комиссары Вячеслав Михайлович Молотов Латвия илсеһе Ф. Коциньшҡа Латвия хөкүмәтен отставкаға ебәреү һәм Латвияға сикләнмәгән совет ҡораллы көстәре контингентын индереү талап ителеүен уҡып ишеттерә һәм өҫтәп түбәндәгене белдерә: әгәр 23:00 сәғәткә тиклем Латвия хөкүмәтенән яуап килмәһә, СССР-ҙың ҡораллы көстәре Латвия биләмәһенә инәсәк һәм теләһә ниндәй ҡаршылыҡтарҙы ла баҫтырасаҡ. К. Улманис хөкүмәте 16 июндә кискеһен ультиматумды ҡабул итеп, отставкаға китергә ҡарар итә. Министрҙар кабинеты ҡаршылыҡ күрһәтеүҙән баш тарта, сөнки ундай хәрәкәт ҡан ҡойошҡа килтерер, әммә Латвия дәүләтен ҡотҡара алмаҫ, тип иҫәпләй.

17 июндә Латвияға Ҡыҙыл армияның өҫтәмә частары юллана.

[[Файл:LiepajaLatvia1941.jpg|thumb|Латвияла холокост. Латвияла бөтәһе 70 мең самаһы Латвия йәһүде һәләк булған]]
1940 йылдың 14-15 июлендә Латвияла Халыҡ Сеймына һайлауҙар үтә. Һайлауҙарға бер — &quot;Хеҙмәтсән халыҡ блогы&quot;нан күрһәтелгән кандидаттар исемлеге генә үтә. Башҡа альтернатив исемлектәр кире ҡағыла. Рәсми рәүештә иғлан ителгән исемлек өсөн һайлаусыларҙың 97,5 % тауышы бирелеүе хаҡында хәбәр ителә.

1940 йылдың 21 июлендә Халыҡ Сеймы Латвияны совет республикаһы (Латвия Совет Социалистик Республикаһы) тип иғлан итә һәм 1940 йылдың 5 авгусында — СССР Юғары Советы Латвияны СССР составына ҡабул итә.

[[Файл:Shack from Gulag - Museum of the Occupation of Latvia.JPG|thumb|Латвияның оккупация музейында ГУЛАГ ваҡытындағы лагерь барагы реконструкцияһы]]

1941 йыл — репрессиялар тулҡыны — ВКП (б) ҮК һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1941 йылдың 16 майындағы «Литва, Латвия һәм Эстония ССР-ын Советтарға ҡаршы, енәйәт һәм социаль хәүефле элементтан таҙартыу буйынса саралар тураһында»ғы ҡарарына ярашлы&lt;ref&gt;ЦА ФСБ. Ф. 3-ос. Оп. 8. Д. 44. Л. 22-26; Органы государственной безопасности СССР в годы Великой Отечественной войны. Москва: Книга и бизнес, 1995. Т. 1. Кн. 2, с. 145—146.&lt;/ref&gt;, милләтсе ойошмалар ағзалары, элекке хоҡуҡ һаҡлау системаһы хеҙмәткәрҙәре, буржуаз Латвия һәм Аҡ армия хәрбиҙәре (компрометациялаусы документтар булһа), эре фабриканттар, алпауыттар, сауҙагәрҙәр һәм Латвия Республикаһының юғары дәрәжәле дәүләт хеҙмәткәрҙәре, хоҡуҡҡа ҡаршы эшмәкәрлек менән шөғөлләнеүен дауам итеүсе енәйәтселәр&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.mfa.gov.lv/ru/informacionnye-materialy-i-dokumenty/voprosy-istorii-latvii/istoriya-okkupacii-latvii-1940-1991/sovetskie-massovye-deportacii-iz-latvii |title=Министерство иностранных дел Латвийской Республики: Советские массовые депортации из Латвии |access-date=2019-11-27 |archive-date=2018-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419165201/http://www.mfa.gov.lv/ru/informacionnye-materialy-i-dokumenty/voprosy-istorii-latvii/istoriya-okkupacii-latvii-1940-1991/sovetskie-massovye-deportacii-iz-latvii |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; — совет режимы өсөн хәүефле тип иҫәпләгән кешеләр, һуғыш алдынан ҡулға алына һәм СССР-ҙың алыҫ райондарына оҙатыла.

Латвияның Дәүләт архивы документтарына ярашлы, 1941 йылдың 14 июнендә 15 424 кеше Латвиянан ҡыуылған, шуларҙың 5263-ө ҡулға алынған. 700 ҡулға алыныусы атып үлтерелә, 3441 кеше төрмәлә вафат була; йәғни ҡулға алынғандарҙың биштән бер өлөшө иҫән ҡала. Башҡа һөргөнгә ебәрелгәндәр араһында махсус торамаларҙа 1900 кеше яҡты донъя менән хушлашҡан&lt;ref name=&quot;Riekstins&quot;&gt;{{книга|автор=Jānis Riekstiņš|часть=The 14 June 1941 Deportation in Latvia|заглавие=The Hidden and Forbidden History of Latvia under Soviet and Nazi Occupations 1940-1991|ссылка=http://www.president.lv/images/modules/items/PDF/item_1619_Vesturnieku_komisijas_raksti_14_sejums.pdf|место=Рига|издательство=Latvijas vēstures institūta apgāds|год=2005|том=14|страниц=70-72|серия=Latvijas Vēsturnieku komisijas raksti|isbn=9984-601-92-7|архив=https://web.archive.org/web/20110712182826/http://www.president.lv/images/modules/items/PDF/item_1619_Vesturnieku_komisijas_raksti_14_sejums.pdf|архив дата=2011-07-12|deadlink=yes}} {{Cite web |url=http://www.president.lv/images/modules/items/PDF/item_1619_Vesturnieku_komisijas_raksti_14_sejums.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2013-09-05 |archive-date=2011-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110712182826/http://www.president.lv/images/modules/items/PDF/item_1619_Vesturnieku_komisijas_raksti_14_sejums.pdf |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712182826/http://www.president.lv/images/modules/items/PDF/item_1619_Vesturnieku_komisijas_raksti_14_sejums.pdf |date=2011-07-12 }}{{en icon}}&lt;/ref&gt;. СССР Дәүләт именлеге комитетының тарихсы А. Дюков анализлаған мәғлүмәттәренә ярашлы, депортация ҡорбандарының дөйөм һаны 4884 кеше (дөйөм һандан 34 %) тәшкил иткән, ә 1953 йылға 2000 кеше тыуған яғына әйләнеп ҡайтҡан. А. Дюков баһалауынса, депортацияланғандарҙың 81,27%-ын — латыштар, 11,70%-ын — йәһүдтәр, 5,29%-ын урыҫтар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://a-dyukov.livejournal.com/1239157.html|title=Депортация июня 1941 г. из Латвии: статистические данные|author=Дюков, А.Р.|website=|date=2012-11-19|publisher=Записные книжки историка|accessdate=2019-04-20|archive-date=2019-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092641/https://a-dyukov.livejournal.com/1239157.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

1941 йылдың 22 июнендә — нацист Германияһының СССР-ға һөжүме. Июль уртаһына Латвияның бөтә территорияһын Германия ғәскәрҙәре баҫып алған. Ирекле нигеҙҙә полиция батальондарын СС-тың латыш ирекле легионына берләштереү башлана.

Совет мәғлүмәттәре буйынса, Латвияла нацистар һәм уларҙың ярҙамсылары тарафынан баҫып алынған йылдарҙа 313 798 совет гражданы (шул иҫәптән 39 835 бала) һәм 330 мең совет хәрби әсире үлтерелә&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;А. К. Рашкевиц. За Советскую Латвию // Советские партизаны: из истории партизанского движения в годы Великой Отечественной войны / ред.-сост. В. Е. Быстров, ред. З. Н. Политов. {{М.}}, Госполитиздат, 1961. стр. 590—630&lt;/ref&gt; и 330 тысяч советских военнопленных&lt;ref&gt;ЦГИА Латв. ССР. ф. Р-802, оп.1, д.4, л.145&lt;/ref&gt;.

1944 йылдың 13 октябрендә армия частары Ригаға аяҡ баҫа. Либава (Лиепая), Павилоста, Айзпуте, Скрунда, Салдус, Сабиле, Кандава, Тукумс ҡалаларын 1945 йылдың 9 майында совет ғәскәрҙәре яулай. 10 майҙа генерал Гильперт етәкселегендә Курляндия төркөмө баш һала, совет ғәскәрҙәре Валдемарпилс, Вентспилс, Гробиня, Пилтене ҡалаларына инә.
[[Файл:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|Латвия 2004 йылда Европа союзы ағзаһы була һәм 2007 йылда Лиссабон килешеүенә ҡул ҡуя]]
1949 йыл — Латвияла репрессияларҙың икенсе тулҡыны ваҡытында 50 000 самаһы кеше илдән ҡыуылған.

1940—1956 йылдарҙа — «милли партизандар» хәрәкәте («Урман ҡәрҙәштәре» (1940—1957)).

1940—1991 йылдарҙа — Латвия ССР-ы СССР составында. Республикала сәнәғәт (Рига электр машиналары төҙөү заводы, Рига автобус фабрикаһы, «РНИИРП» — Рига радиоизотоп приборҙары төҙөү фәнни-тикшеренеү институты) үҫешә. Был осорҙа Совет Латвияһының ҡайһы бер партия етәкселәре Мәскәүгә етәксе вазифаларға күрһәтелә, улар араһында КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы Арвид Янович Пельше, СССР-ҙың эске эштәр министры Борис Карлович Пуго һ. б.

Латвияның СССР составында булыу осорон Советтар оккупацияһы тип йөрөтәләр. 2016 йылда унан килгән зыян 185 миллиард €-ға тиң тип баһаланған&lt;ref&gt;[https://rus.delfi.lv/news/daily/latvia/komissiya-sssr-nanes-ekonomike-latvii-uscherb-na-185-mlrd-evro-demografii-na-desyatki-milliardov.d?id=47329029 Комиссия: СССР нанес экономике Латвии ущерб на 185 млрд евро, демографии — на десятки миллиардов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200531000923/https://rus.delfi.lv/news/daily/latvia/komissiya-sssr-nanes-ekonomike-latvii-uscherb-na-185-mlrd-evro-demografii-na-desyatki-milliardov.d?id=47329029 |date=2020-05-31 }} / DELFI&lt;/ref&gt;.

1990 йылдың 4 майында Латвия ССР-ы Юғары Советы «Латвия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү тураһында декларация» ҡабул итә. Ошо документҡа ярашлы, 1922 йылғы бойондороҡһоҙ Латвия Конституцияһы яңытыла һәм Сейм саҡырылғанға тиклем де-факто күсеү осоро билдәләнә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gorby.ru/userfiles/latvia.pdf |title=Декларация о восстановлении независимости Латвийской республики |access-date=2019-11-30 |archive-date=2021-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213052339/https://www.gorby.ru/userfiles/latvia.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 21 авгусында Латвияның Юғары Советы, «Латвия Республикаһының дәүләт статусы тураһында» Конституция законын ҡабул итеп, республиканың бойондороҡһоҙлоғон раҫлай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gorby.ru/userfiles/latvia_21.pdf |title=Конституционный закон О государственном статусе Латвийской Республики |access-date=2019-11-30 |archive-date=2020-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624204608/https://www.gorby.ru/userfiles/latvia_21.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 6 сентябрендә Латвияның бойондороҡһоҙлоғо СССР Дәүләт Советы тарафынан таныла&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tehnorma.ru/doc_ussrperiod/textussr/usr_19437.htm |title=Постановление Государственного Совета СССР от 6 сентября 1991 года № 2 |access-date=2019-11-30 |archive-date=2019-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222170515/http://tehnorma.ru/doc_ussrperiod/textussr/usr_19437.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 17 сентябрендә Латвия Республикаһы Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы тип раҫлана&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/ru/members/index.shtml|deadlink=yes|title=Государства — члены ООН|accessdate=2019-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180828183344/http://www.un.org/ru/members/index.shtml|archivedate=2018-08-28}}&lt;/ref&gt;.

1995 йылдың 10 февралендә Латвия Республикаһы Европа Советы ағзаһы була&lt;ref&gt;{{cite web |title = eLatvia — ЛР становится членом Совета Европы |url = http://www.coe.int/T/r/Press/%5BCountry_info%5D/e_latvia.asp |archiveurl = https://web.archive.org/web/20040327205002/http://www.coe.int/T/r/Press/%5BCountry_info%5D/e_latvia.asp |archivedate = 2004-03-27 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;.

1999 йылдың 10 февралендә Латвия Республикаһы Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы ағзаһы була.

=== XXI быуат ===
2004 йылдың февралендә ағза булып торған 19 ил Латвияның Төньяҡ Атлантик альянсҡа инеүе тураһында протоколдарҙы раҫланы, шул уҡ йылдың майында ил Евросоюзға ҡабул ителде.

2007 йылдың 21 декабрендә Латвия составына инде, ә 2008 йылдың 30 мартынан Шенген зонаһы ҡағиҙәләрен тулыһынса ҡуллана. 2014 йылдың 1 ғинуарында Латвия Еврозонаның 18-се ағзаһы булды.

2015 йылдың тәүге ярты йыллығында Латвия Европа союзы Советына рәйеслек итте.

2016 йылдың 2 июнендә Латвия Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһының (ОЭСР) 35-се ағзаһы булды.

== Дәүләт ҡоролошо ==
Латвияла үҙгәрештәр менән 1922 йылғы конституция ғәмәлдә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.lv/ru/latviiskaya-respublika/konstituciya-latvii#gsc.tab=0|title=Конституция Латвии {{!}} Веб-сайт президента Латвии|website=www.president.lv|access-date=2021-03-16|archive-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121233129/https://www.president.lv/ru/latviiskaya-respublika/konstituciya-latvii#gsc.tab=0|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Латвия — парламент республикаһы. Закондар сығарыу органы — Сейм, ул 18 йәше тулған Латвияның тулы хоҡуҡлы граждандары тарафынан 4 йылға һайлана&lt;ref&gt;Статьи 8 и 10 [[Сатверсме|конституции Латвийской Республики]]&lt;/ref&gt;.

Юғары вәкиллекте Сейм тарафынан 4 йылға һайланған дәүләт президенты тормошҡа ашыра;

Башҡарма орган — премьер-министрҙан һәм министрҙарҙан торған Министрҙар кабинеты. Министрҙар кабинетын Президент тарафынан саҡырылған кеше формалаштыра&lt;ref name=&quot;satversme&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mk.gov.lv/ru/mk/darbibu-reglamentejosie-dokumenti/satversme/|title=Конституция Латвийской Республики|publisher=Кабинет министров Латвийской Республики|accessdate=2013-07-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IEBZTBEM?url=http://www.mk.gov.lv/ru/mk/darbibu-reglamentejosie-dokumenti/satversme/|archivedate=2013-07-19|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.
Латвия Сеймының коалицион партиялары республика президентына премьер-министр (министрҙар президенты) кандидатураһын тәҡдим итә. Раҫланған премьер-министр министрҙарҙың яңы кабинетын булдыра.

=== Сәйәси партиялары ===
Латвия күп партиялы системаға эйә, партияларҙың коалицион хөкүмәттәр ойоштороу мөмкинлеге бар.

Латвияла һуңғы парламент һайлауы 2022 йылдың 1 октябрендә уҙҙы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.delfi.lv/a/54780730|title=1 октября — выборы в Сейм. Полная инструкция: как и где голосовать|author=Rus.Delfi.lv|website=delfi.lv|date=2022-09-28|access-date=2022-10-06}}&lt;/ref&gt; 1 542 407 граждандың 916 515-е&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.delfi.lv/a/54802028|title=Официальные данные: явка на выборах в 14-й Сейм — 59,42%|author=Rus.Delfi.lv|website=delfi.lv|date=2022-10-02|access-date=2022-10-06}}&lt;/ref&gt;, йәки 59,42%-ы һайлауҙа тауыш биреү хоҡуғына эйә.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Латвияның элекке 13-сө Сеймы составы таблицала бирелгән.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
| style=&quot;background:#cccccc&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |
| style=&quot;background:#cccccc&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |'''Латыш телендәге атамаһы'''
| style=&quot;background:#cccccc&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |'''Идеологияһы'''
| style=&quot;background:#cccccc&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |'''Лидер'''
| style=&quot;background:#cccccc&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |'''Депутаттар'''
| style=&quot;background:#cccccc&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |'''Нигеҙләнгән'''
|-
| style=&quot;background:#efefef; text-align:left&quot; valign=&quot;top&quot; |«Согласие» соыиал-демократик партияһы
|{{lang-lv|Sociāldemokrātiskā partija &quot;Saskaņa&quot;}}
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Социал-демократия
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Урбанович Янис
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |2010
|-
|«KPV LV»
|{{lang-lv|KPV LV}}
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Либерализм
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Алдис Гобземс, Артус Кайминьш
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |16
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |2016
|-
|Яңы консерватив партия (Латвия)
|{{lang-lv|Jaunā konservatīvā partija}}
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Консерватизм
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Юта Стрике
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |16
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |2014
|-
|«Attīstībai/Par! (Развитию/За!)»
|{{lang-lv|Attīstībai/Par!}}
|Либерализм
|Даниэль Павлютс
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |13
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |2018
|-
| style=&quot;background:#efefef; text-align:left&quot; valign=&quot;top&quot; |«Всё для Латвии!» — «Отечеству и свободе/ДННЛ» милли берләшмәһе
|{{lang-lv|Nacionālā apvienība &quot;Visu Latvijai!&quot;—&quot;Tēvzemei un Brīvībai/LNNK&quot;}}
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Национал-консерватизм
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Райвис Дзинтарс
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |13
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |2010&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Ике партия блогы булараҡ булдырылған, 2011 йылда партия итеп үҙгәртелгән&lt;/ref&gt;
|-
|Йәшелдәр һәм крәҫтиәндәр союзы
|{{lang-lv|Zaļo un zemnieku savienība}}
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Аграризм&lt;br&gt;Центризм&lt;br&gt;Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау (Йәшел сәйәсәт)
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Аугустс Бригманис&lt;br&gt;Раймондс Вейонис
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |11
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |2002&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Входящий в объединение «Крестьянский союз Латвии» считает себя преемником одноимённой партии, основанной в 1917 году и запрещённой в 1934 году&lt;/ref&gt;
|-
|«Яңы берҙәмлек (Латвия)»
|{{lang-lv|Jaunā vienotība}}
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Консерватизм
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Кришьянис Кариньш
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |8
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |2010&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Создана как блок трёх партий, в 2011 году преобразована в партию&lt;/ref&gt;
|-
|}
{{Примечания|group=&quot;~&quot;}}

=== Профсоюздары ===
Иң эре һөнәри үҙәк — Латвияның Ирекле профсоюздар союзы.

=== Дәүләт символикаһы, дәүләт байрамдары ===
Латвияның дәүләт символикаһы Конституция һәм ғәмәлдәге ҡануниәт (Дәүләт флагы, дәүләт теле, дәүләт гербы һәм дәүләт гимны тураһында закон) менән көйләнә

Латвия флагы тура мөйөшлө, пропорцияһы 2:1:2 булған өс горизонталь һыҙаттан тора — аҡ уртаһында аҡ менән бүленгән ике кармин-ҡыҙыл һыҙатлы.

[[Файл:Coat of Arms of Latvia.svg|thumb|left|260px|Латвия Гербы]]
1279 йылғы Ливон (немец) рифмалашҡан хроникаһында Венден ҡәлғәһенең (хәҙерге Цесис ҡалаһы биләмәһендә) аҡ һыҙатлы ҡыҙыл ландесвер (ополчение) отряды байрағы телгә алына.

Шулай уҡ XIX быуаттың икенсе яртыһында латыш композиторы К. Бауманис тарафынан яҙылған, тәүге тапҡыр 1873 йылда башҡарылған һәм 1921 йылда гимнға әүерелгән «Dievs, svētī Latviju!» («Боже, благослови Латвию!») Латвия гимны ла иғтибарҙан ситтә ҡалманы.

Латвияның гербы — өҫкө өлөшөндә зәңгәр фонда ҡалҡып килгән ҡояш, һулда аҫта көмөш фондағы ҡыҙыл арыҫлан һәм уңда аҫта ҡыҙыл фонда көмөш грифон менән биҙәлгән ҡалҡан&lt;ref name=&quot;meeting.lv&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.meeting.lv/latvia/latvia.php|deadlink=yes|title=Латвия: история, география, экономика, сайты, сми, герб, флаг — Латвия туризм|accessdate=2009-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090427034957/http://www.meeting.lv/latvia/latvia.php|archivedate=2009-04-27}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wide&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;margin:auto&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
! style=&quot;width:20%&quot;| Дата
! style=&quot;width:25%&quot;| Рус атамаһы
! style=&quot;width:25%&quot;| Латы атамаһы
|-
| 1 ғинуар || Яңы йыл көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;&gt;{{cite web|url=http://latvia.news-city.info/docs/sistemsd/dok_ieytqo.htm|deadlink=yes|title=Закон ЛР от 03.10.1990 (ред. от 12.06.2007) «О ПРАЗДНИЧНЫХ, ОТМЕЧАЕМЫХ и ПАМЯТНЫХ ДНЯХ»|accessdate=2012-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006135556/http://latvia.news-city.info/docs/sistemsd/dok_ieytqo.htm|archivedate=2014-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;&gt;{{cite web |url = http://likumi.lv/doc.php?id=72608 |title = Закон ЛР от 03.10.1990 (ред. от 11.05.2011) «О ПРАЗДНИЧНЫХ, ОТМЕЧАЕМЫХ и ПАМЯТНЫХ ДНЯХ»  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160703210209/http://likumi.lv/doc.php?id=72608 |archivedate = 2016-07-03  |lang = lv }}&lt;/ref&gt; || Jaungada diena
|-
| Бөйөк йома || Великая пятница&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Lielā piektdiena
|-
| Пасха || Первый и второй день Пасхи&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Pirmās un Otrās Lieldienas
|-
| 1 май || Яҙ һәм хеҙмәт байрамы, Латвия Республикаһын Ойоштороу йыйылышын саҡырыу көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Darba svētki. Latvijas Republikas Satversmes sapulces sasaukšanas diena
|-
| 4 май || Латвия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү көнө&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Latvijas Republikas Neatkarības atjaunošanas diena
|-
| Майҙың икенсе йәкшәмбеһе || Әсәй көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Mātes diena
|-
| Изге Троица көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; ||  Изге Троица көнө || Vasarsvētki
|-
| 23 июнь || Лиго көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Līgo diena
|-
| 24 июнь || Ян көнө (йәйге ҡояш боролошо байрамы)&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Jāņu diena
|-
| 18 ноябрь ||Латвия Республикаһын иғлан итеү көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Latvijas Republikas Proklamēšanas diena
|-
| 24—26 декабрь || Раштыуа (ҡышҡы ҡояш боролошо байрамы)&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Ziemassvētki
|-
| 31 декабрь || Иҫке йыл көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Vecgada diena
|}
{{-}}
* Православие динен тотоусылар, старообрядсылар һәм башҡа конфессиялар диндарҙары Пасханы, Троицаны һәм Раштыуаны һәр конфессиялар билдәләгән көндәрҙә байрам итә&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt;.
* Әгәр байрам көндәре — 4 май һәм 18 ноябрь — шәмбегә йәки йәкшәмбегә тура килһә, киләһе эш көнө ял көнө тип билдәләнә&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt;.

{| class=&quot;wide&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;margin:auto&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
! style=&quot;width:20%&quot;| Дата
! style=&quot;width:25%&quot;| Рус атамаһы
! style=&quot;width:25%&quot;| Латыш атамаһы
! style=&quot;width:25%&quot;| Иҫкәрмә
|-
| 20 ғинуар || 1991 йылғы баррикадаларҙы һаҡлаусыларҙы иҫкә алыу көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || 1991. gada barikāžu aizstāvju atceres diena || ''Был көндө Рига ОМОНы Латвия Республикаһы Эске эштәр министрлығын штурм менән алды, һуғыш барышында һәләк булыусылар һәм яраланыусылар бар ине''
|-
| 26ғинуар || Латвия Республикаһының халыҡ-ара танылыу (де-юре) көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Latvijas Republikas starptautiskās (''de jure'') atzīšanas diena || ''1921 йылдың 26 ғинуарында Антанта илдәре — Бөйөк Британия, Франция, Италия, Япония һәм Бельгия — Латвияның бойондороҡһоҙлоғон де-юре тип таный''
|-
| 8 март || Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Starptautiskā sieviešu diena||
|-
| 8 май || Нацизм ҡыйратылған көн һәм Икенсе донъя һуғышы ҡорбандарын иҫкә алыу көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Nacisma sagrāves diena. Otrā pasaules kara upuru piemiņas diena ||
|-
| 9 май || Европа көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Eiropas diena ||
|-
| 15 май || Халыҡ-ара ғаилә көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Starptautiskā ģimenes diena ||
|-
| 1 июнь || Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Starptautiskā bērnu aizsardzības diena ||
|-
| 14 июнь || Коммунистик геноцид ҡорбандарын иҫкә алыу көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Komunistiskā genocīda upuru piemiņas diena || ''1941 йылғы депортация ҡорбандары иҫтәлегенә''&lt;ref name=&quot;upuri_1941&quot;&gt;[https://gulags.wordpress.com/2010/06/08/komunistiska-genocida-upuru-pieminas-pasakumi-14-junija-riga/ Komunistiskā genocīda upuru piemiņas pasākumi 14. jūnijā Rīgā &quot; gulags.lv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200303145254/https://gulags.wordpress.com/2010/06/08/komunistiska-genocida-upuru-pieminas-pasakumi-14-junija-riga/ |date=2020-03-03 }}{{ref-lv}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| 22 июнь || Геройҙарҙы иҫкә алыу көнө (Цесис һуғышын иҫкә алыу көнө)&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Varoņu piemiņas diena (Cēsu kaujas atceres diena) ||
|-
| 4 июль || Йәһүд халҡына ҡаршы геноцид (холокост) ҡорбандарын иҫкә алыу көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Ebreju tautas genocīda upuru piemiņas diena ||
|-
| Июлдең икенсе шәмбеһе || Диңгеҙ байрамдары көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Jūras svētku diena ||
|-
| 11 август || Латвия азатлығы өсөн көрәшселәрҙе иҫкә алыу көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Latvijas brīvības cīnītāju piemiņas diena ||
|-
| 21 август || «Латвия Республикаһының дәүләт статусы тураһында» Конституция законын ҡабул итеү көнө&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Konstitucionālā likuma «Par Latvijas Republikas valstisko statusu» pieņemšanas diena ||
|-
| 23 август || Сталинизм һәм нацизм ҡорбандарын иҫкә алыу көнө&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Staļinisma un nacisma upuru atceres diena ||
|-
| 1 сентябрь || Белем көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Zinību diena ||
|-
| Сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһе || Атайҙар көнө&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Tēva diena ||
|-
| 22 сентябрь || Балттар берҙәмлеге көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Baltu vienības diena || ''Саул янындағы алышта еңеү хөрмәтенә (1236)''
|-
| 1 октябрь || Халыҡ-ара ололар көнө&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Starptautiskā veco ļaužu diena ||
|-
| Октябрҙең беренсе йәкшәмбеһе ||Уҡытыусылар көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Skolotāju diena ||
|-
| 11 ноябрь || Лачплесис көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Lāčplēša diena ||
|-
| Декабрҙең беренсе йәкшәмбеһе || Латыш халҡына ҡаршы йүнәлтелгән тоталитар коммунистик режим геноциды ҡорбандарын иҫкә алыу көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Pret latviešu tautu vērstā totalitārā komunistiskā režīma genocīda upuru piemiņas diena || ''1937-1938 йылдарҙа Советтар Союзында латыштар геноциды ҡорбандары иҫтәлегенә''&lt;ref name=&quot;upuri_1937&quot;&gt;[https://www.diena.lv/sabiedriba/sodien-piemin-komunistiska-rezima-genocida-upurus-640725 Šodien piemin komunistiskā režīma genocīda upurus: Diena.lv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306020741/https://www.diena.lv/sabiedriba/sodien-piemin-komunistiska-rezima-genocida-upurus-640725 |date=2016-03-06 }}{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;
|}
{{-}}

== Тышҡы сәйәсәте ==
[[Файл:President George W. Bush stands with President Vaira Vike-Freiberga of Latvia, and NATO Secretary General Jaap de Hoop Scheffer.jpg|thumb|180px|right|2006 йылда Ригала үткән НАТО Саммитында Латвия Президенты Джордж Буш, Латвия президенты Вайра Вики-Фрейберг һәм генераль секретарь Яп де Хоп Схеффер]]
1991 йылдың 24 авгусында РСФСР (ул саҡта — СССР-ҙың бер өлөшө) Латвия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү фактын таный, һәм 4 октябрҙә Латвия һәм Рәсәй дипломатик мөнәсәбәттәрҙе тергеҙә. 1991 йылдың 6 сентябрендә Латвия бойондороҡһоҙлоғо СССР тарафынан таныла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://uristu.com/library/npa-epokhi-sssr/usr_19437/?sphrase_id=3076|title=Постановление Госсовета СССР от 06.09.1991 N ГС-2|accessdate=2013-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140223000320/http://uristu.com/library/npa-epokhi-sssr/usr_19437/?sphrase_id=3076|archivedate=2014-02-23|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

Латвия 1991 йылдың 17 сентябренән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы булып тора,
&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;, шулай уҡ Төньяҡ Атлантика килешеү ойошмаһы (НАТО), Европа Советы, Европала Именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошма, Халыҡ-ара валюта фонды (МВФ), Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы (ВТО), Балтик диңгеҙе дәүләттәре Советы һәм Төньяҡ инвестиция банкы ағзаһы булып тора. Милләттәр лигаһы ағзаһы булған (1921—1940).

Латвия 160 ил менән дипломатик мөнәсәбәттәр булдырған һәм донъяның 35 илендәге илселектәргә терәк булып тора. Латвияның баш ҡалаһы Ригала 37 илдең илселектәре бар.

Латвия үҙенең тышҡы сәйәсәтендә Евросоюзға һәм НАТО-ға ориентирлаша. 2004 йылдың 1 майында Латвия Евросоюзға инә. 2004 йылдың 29 мартынан [[Төньяк Атлантик Килешеү Ойошмаһы]] (НАТО) ағзаһы. 2007 йылдың 21 декабренән Латвия Шенген зонаһына инде, 2008 йылдың 30 мартына тиклем аэропорттарҙа контроль һаҡланды&lt;ref&gt;[https://europa.eu/rapid/press-release_IP-08-472_en.htm Enlargement of the Schengen area to be completed: border controls to be lifted at airports on 30 March.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702231255/https://europa.eu/rapid/press-release_IP-08-472_en.htm |date=2019-07-02 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

2005 йылдың майында һәм 2006 йылдың ноябрендә, НАТО саммиты ойошторолғанда, илгә АҠШ президенты [[Джордж Уокер Буш]] килә&lt;ref&gt;[https://history.state.gov/departmenthistory/travels/president/bush-george-w Travels of President George W. Bush] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831080322/https://history.state.gov/departmenthistory/travels/president/bush-george-w |date=2018-08-31 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

2010 йылдың 19 декабренән 22 декабренә тиклем, 16 йыл эсендә, Латвия президенты Валдис Затлерс тәүге тапҡыр Рәсәйгә рәсми сәфәр менән килде&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rus.tvnet.lv/novosti/politika/155105-nachinajetsja_oficialniy_vizit_zatljersa_v_moskvu|deadlink=yes|title=TVNET:: Политика — Начинается официальный визит Затлерса в Москву|accessdate=2011-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110902023034/http://rus.tvnet.lv/novosti/politika/155105-nachinajetsja_oficialniy_vizit_zatljersa_v_moskvu|archivedate=2011-09-02}}&lt;/ref&gt;. Сәфәре барышында В. Затлерс Рәсәй Федерацияһы президенты Д. Медведев һәм премьер-министр В. Путин менән осрашты&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rus.tvnet.lv/novosti/politika/155105-nachinajetsja_oficialniy_vizit_zatljersa_v_moskvu|deadlink=yes|title=rus.tvnet.lv Начался официальный визит Валдиса Затлерса в Москву|accessdate=2011-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110902023034/http://rus.tvnet.lv/novosti/politika/155105-nachinajetsja_oficialniy_vizit_zatljersa_v_moskvu|archivedate=2011-09-02}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың тәүге яртыһында Латвия Европа союзы Советының рәйес-дәүләте булды&lt;ref&gt;{{cite web|date=2007-01-04|url=https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2007:001:0011:0012:EN:PDF|title=.the order in which the office of President of the Council shall be held|publisher=europa.eu|accessdate=2013-05-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GVoyJpqs?url=https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2007:001:0011:0012:EN:PDF|archivedate=2013-05-10|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

=== Европа берлегенә инеү процесы ===
[[Файл:Flag of Europe.svg|thumb|200px|Европа берлеге флагы]]

1995 йылдың 27 октябрендә Латвия хөкүмәте рәйеслек иткән Испанияға Европа союзына инеүгә рәсми заявка бирә.

1997 йылда Европа комиссияһы Европа союзына инеү буйынса кандидат илдәрҙең һөйләшеүҙәрен башлау тураһында тәүге һығымталар яһаны. Латвия һөйләшеүгә саҡырыу алмай.

1999 йылда Хельсинкиҙа Латвия 2000 йылдың февралендә башланған Европа союзына ҡушылыу тураһында һөйләшеүҙәргә саҡырыла.

2002 йылдың 13 декабрендә Копенгагенда Латвияны һәм башҡа туғыҙ кандидат-илде Европа Союзына ҡабул итеү тураһындағы һөйләшеүҙәр тамамлана.

2003 йылдың 16 апрелендә Афинала инеү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды. Латвия, башҡа 9 ил кеүек үк, кандидат статусынан буласаҡ ҡатнашыусы ил статусына күсте&lt;ref name=&quot;delfi_enter&quot;&gt;{{cite web|url=https://rus.delfi.lv/news/daily/latvia/ratificirovan-dogovor-o-prisoedinenii-k-es.d?id=6671456|title=Ратифицирован договор о присоединении к ЕС|date=2003-10-30|publisher=delfi.lv|accessdate=2013-06-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HLyvPn4F?url=https://rus.delfi.lv/news/daily/latvia/ratificirovan-dogovor-o-prisoedinenii-k-es.d?id=6671456|archivedate=2013-06-13|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2003 йылдың 20 сентябрендә үткән референдумда Латвия граждандарының 66,97%-ы Латвияның Европа союзына ҡушылыуы өсөн, 32,26 % ҡаршы тауыш бирҙе&lt;ref name=&quot;delfi_enter&quot; /&gt;.

2003 йылдың 30 октябрендә Сейм Латвияның Европа союзына ҡушылыуы тураһында килешеүҙе раҫланы.

2004 йылдың 1 майында Латвия башҡа 9 ил: Эстония, Литва, Польша, Словакия, Чехия, Венгрия, Словения, Мальта һәм Кипр Республикаһы — менән бергә Европа союзының тулы хоҡуҡлы ағзаһы-иленә әүерелә.

2007 йылдың 21 декабрендә Латвия исемлеккә инде, ә 2008 йылдың 30 мартынан зонаға ингән дәүләттәр араһында эске сиктәрҙә сик контролен бөтөрөүҙе һәм бер үк ваҡытта зона менән сиктәш өсөнсө дәүләттәр менән сиктәш булған сик контролен нығытыуҙы күҙ уңында тотҡан Шенген зонаһы ҡағиҙәләрен тулыһынса ҡуллана.

2004 йылдың 1 майында Латвия башҡа 9 ил: Эстония, Литва, Польша, Словакия, Чехия, Венгрия, Словения, Мальта һәм Кипр Республикаһы — менән бергә Европа союзының тулы хоҡуҡлы ағзаһына әүерелә.

2007 йылдың 21 декабрендә Латвия исемлеккә инде, ә 2008 йылдың 30 мартынан зонаға ингән дәүләттәр араһында эске сиктәрҙә сик контролен бөтөрөүҙе һәм бер үк ваҡытта зона менән сиктәш өсөнсө дәүләттәр менән сиктәш булған сик контролен нығытыуҙы күҙ уңында тотҡан Шенген зонаһы ҡағиҙәләрен тулыһынса ҡуллана.

== Ҡораллы көстәре ==
[[Файл:Coat of Arms of Latvian National Armed Forces.svg|150px|thumb|right|Латвия ҡораллы көстәренең эмблемаһы]]
[[Файл:Latvian G36KV.JPEG|150px|thumb|right|Латвия һалдаты күнекмәләр ваҡытында]]
[[Файл:Militārais dienests.JPG|150px|right|thumb|Латвия Ҡораллы көстәренә хеҙмәт итергә саҡырыу]]
Латвияның '''Милли ҡораллы көстәре''' — Латвия дәүләтенең азатлығын, бойондороҡһоҙлоғон һәм территориаль бөтөнлөгөн һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән ғәскәрҙәр тупланмаһы. 2004 йылда Латвия [[НАТО]] илдәре составына инә, ә 2007 йылдың 1 ғинуарынан профессиональ армияға күсә.

Латвия халыҡ-ара тыныслыҡ урынлаштырыу операцияларында һәм хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса операцияларҙа ҡатнаша. Шулай уҡ Латвия белгестәре гражданлыҡ миссияларына үҙ өлөшөн индерҙе.

Армия составында 5500 хәрби, резервта — 10 000 кеше. Армия 2 пехота батальонына һәм Оборона министрлығы структураһына ингән ирекле хәрбиләштерелгән формирование — Земессардзеның 18 батальонына берләштерелгән&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.zs.mil.lv/lv/Zemessardzes%20vienibas.aspx |title = ZS vienības  |lang = lv  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150920025704/http://www.zs.mil.lv/lv/Zemessardzes%20vienibas.aspx |archivedate = 2015-09-20 }}&lt;/ref&gt; — добровольческого военизированного формирования, входящего в структуру Минобороны&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://aff.a.se/balticum.pdf |title = 115-страничный доклад: «Безопасность и обороноспособность прибалтийских государств», октябрь 2012  |lang = en  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130327235232/http://www.aff.a.se/balticum.pdf |archivedate = 2013-03-27 }}&lt;/ref&gt;.

1996 йылдан алып 3600-ҙән ашыу хәрби хеҙмәткәр халыҡ-ара операцияларҙа ҡатнашҡан, шуларҙан етәүһе һәләк булған.

Милли ҡораллы көстәре (НВС) резервын хәрби хеҙмәт үткән Латвия граждандары тәшкил итә.

Латвияның Милли ҡораллы көстәренә Милли ҡораллы көстәр командующийының тәҡдиме буйынса оборона министры етәкселек итә.

=== Ҡораллы көстәренең составы ===
* [[Файл:Latvian Land Forces logo.png|40px]] '''[[Ҡоро ер ғәскәрҙәре]]'''
* [[Файл:Latvian Naval Forces emblem.svg|40px]] '''Хәрби-диңгеҙ көстәре'''
* [[Файл:Latvian Air Force emblem.svg|40px]] '''Хәрби-һауа көстәре'''
* [[Файл:Latvian National Guard emblem.svg|40px]] '''Земессардзе''' (милли гвардия)
* [[Файл:Latvian Logistics Command emblem.svg|40px]] '''Матди-техник тәьминәт идаралығы'''
* [[Файл:Latvian Training and Doctrine Command emblem.svg|40px]] '''Уҡытыу һәм доктрина идаралығы'''
* [[Файл:Latvian Special Tasks Unit emblem.svg|40px]] '''Махсус тәғәйенләнешле подразделение'''
* [[Файл:Latvian National Armed Forces Staff Battalion emblem.svg|40px]] '''Штаб батальоны'''
* [[Файл:Latvian Military Police emblem.svg|40px]] '''Хәрби полиция'''

== Административ бүленеше ==
[[Файл:Латвийские края.png|thumb|350px|Латвияның республика буйһоноуындағы крайҙары һәм ҡалалары]]
Латвия административ яҡтан 36 крайға ({{lang-lv|novadi}}, берлектә ''novads'') һәм республикаға буйһонған 7 ҡалаға (Рига, Даугавпилс, Лиепая, Елгава, Юрмала, Вентспилс, Резекне) бүленгән унитар дәүләт булып тора. Крайҙар территория буйынса улустарға һәм край ҡалаларына бүленә йәки бөтөнләй эске бүленеше юҡ.

2009 йылдан алып 2021 йылға тиклем Латвия 110 крайға һәм республикаға буйһонған 9 ҡалаға бүленгән.

2009 йылға тиклем Латвияла ике үҙидара кимәле булды:
# 26 район һәм 7 республика ҡалаһы;
# бер нисә йөҙ улус һәм район ҡалалары, шулай уҡ реформа сиктәрендә булдырылған крайҙар.

Конституцияға ярашлы, Латвия дүрт тарихи-мәҙәни өлкәнән тора — Видземе, Латгалия, Курземе, Земгале, әммә улар административ-территориаль берәмек булмай&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.vvc.gov.lv/export/sites/default/docs/LRTA/Likumi/Constitution.doc |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;.

Статистика иҫәбен алыу өсөн, 2004 йылда Рига, Пририжье, Видземе, Латгале, Курземе, Земгале статистик төбәктәр булдырылған. Төбәк үҫешен планлаштырыу һәм үҙидараның хеҙмәттәшлеген тәьмин итеү өсөн, 2006 йылда (Latvijas plānošanas reģioni) — Видземе, Земгаль, Курземе, Латгаль һәм Рига (Пририжье менән Рига берләшмәһе статистик төбәктәрҙең сиктәренән айырыла) планлаштырыу төбәктәре булдырылған.

== Рәсәй һәм уның төбәктәре менән бәйләнештәр ==

=== Башҡортостан һәм Латвия бәйләнештәре ===
* Башҡортостан Хөкүмәтендә Латвия делегацияһы менән осрашыу уҙҙы. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 15 декабрь.&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/796665/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 15 декабрь]&lt;/ref&gt;
* «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Латвия менән [[Башҡортостан]] араһында иҡтисад тармағында ғына түгел, шулай уҡ мәҙәни, фән, мәғариф өлкәләрендә бәйләнештәрҙе үҫтереүҙә юғары әүҙемлек күҙәтелә. 2015 йылдың 14 декабрендә республикаға эш сәфәре менән Латвияның [[Рәсәй]]ҙәге Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илсеһе Астра Курме етәкселегендәге Латвия эшҡыуарҙары делегацияһы килә&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/791961/ Башҡортостанға Латвияның рәсми делегацияһы килә «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 3 декабрь]&lt;/ref&gt;.

=== Илдең эре ҡалалары ===
Йәҙүәлдә 1000 ашыу кеше йәшәғән торамалар күрһәтелгән (01.01.2012). Латвия 777 пункттын ҡала статусы бар (ул араһынан 9 — республика ҡалалалар статуслы). Республика ҡалалар ҡалын хәрефтәр менән күрһәтелгән.
&lt;imagemap&gt;
Image:Latvija viki.PNG|720px|thumb|rihgt|'' ''
poly 89 173 157 172 158 186 90 185 [[Вентспилс]]
poly 171 168 254 168 257 178 232 190 175 178 [[Валдемарпилс]]
poly 106 211 162 211 162 226 104 226 [[Пилтене]]
poly 227 202 266 202 267 216 223 216 [[Талсы]]
poly 215 229 272 227 272 241 213 243 [[Стенде]]
poly 191 245 228 246 228 264 194 257 [[Сабиле]]
poly 243 247 297 247 298 259 258 273 244 259 [[Кандава]]
poly 142 274 200 272 202 290 144 287 [[Кулдига]]
poly 40 290 110 291 112 305 39 305 [[Павилоста]]
poly 92 321 143 322 146 334 93 345 [[Айзпуте]]
poly 225 356 250 346 250 333 205 334 207 345 [[Броцени]]
poly 210 349 241 359 242 371 200 373 [[Салдус]]
poly 133 347 188 349 188 359 137 371 [[Скрунда]]
poly 93 392 157 393 157 407 89 410 [[Приекуле]]
poly 58 364 108 365 111 379 58 377 [[Дурбе]]
poly 10 357 59 356 57 370 38 382 11 371 [[Гробиня]]
poly 15 375 66 389 67 401 20 397 [[Лиепая]]
poly 291 273 350 275 351 286 292 286 [[Тукумс]]
poly 315 359 305 371 306 383 352 383 352 374 [[Добеле]]
poly 265 394 311 395 312 407 265 407 [[Ауце]]
poly 372 348 435 353 432 364 373 366 [[Елгава]]
poly 448 408 504 408 506 422 450 419 [[Бауска]]
poly 471 332 496 344 496 357 444 354 444 344 [[Балдоне]]
poly 415 310 411 330 372 332 372 319 [[Олайне]]
poly 361 263 411 264 409 275 386 288 362 278 [[Юрмала]]
poly 417 271 439 266 468 270 468 281 418 286 [[Рига]]
poly 407 288 444 288 448 299 430 313 408 302 [[Баложи]]
poly 452 304 469 318 470 327 418 329 417 315 441 314 [[Саласпилс]]
poly 469 302 480 301 485 317 504 317 505 327 474 324 [[Огре]]
poly 480 289 523 291 523 302 499 316 485 316 [[Икшкиле]]
poly 515 303 569 306 568 318 525 318 517 329 509 329 [[Кегумс]]
poly 525 321 593 324 595 335 525 337 [[Лилварде]]
poly 552 342 617 342 617 356 555 363 [[Айзкраукле]]
poly 611 325 664 327 666 339 654 356 612 340 [[Плявиняс]]
poly 701 286 714 286 741 300 743 311 690 311 [[Мадона]]
poly 776 271 759 285 759 295 806 298 806 286 [[Лубана]]
poly 709 249 767 249 766 259 723 271 [[Цесвайне]]
poly 764 193 815 196 817 206 772 215 [[Гулбене]]
poly 805 148 796 174 848 174 846 165 816 160 [[Алуксне]]
poly 801 137 764 139 764 125 800 125 [[Апе]]
poly 657 152 725 154 727 165 659 163 [[Смилтене]]
poly 636 65 677 67 683 81 675 84 638 74 [[Валка]]
poly 563 32 607 32 611 43 593 55 565 41 [[Руйиена]]
poly 607 84 638 84 648 98 643 107 606 94 [[Седа (Латвия)|Седа]]
poly 578 103 635 106 637 117 579 117 [[Стренчи]]
poly 547 50 544 72 611 74 610 64 559 63 [[Мазсалаца]]
poly 529 72 542 84 564 86 565 96 530 96 [[Алоя]]
poly 485 48 534 48 536 57 512 72 485 56 [[Стайцеле]]
poly 457 58 498 69 501 80 459 80 [[Айнажи]]
poly 453 89 471 98 529 100 533 110 461 108 [[Салацгрива]]
poly 505 132 522 136 522 150 505 148 [[Лимбажи]]
poly 471 209 477 187 541 187 540 197 485 199 [[Саулкрасты]]
poly 480 242 539 247 541 258 483 256 [[Вангажи]]
poly 526 238 584 238 581 228 523 221 [[Сигулда]]
poly 551 201 609 204 609 215 552 218 [[Лигатне]]
poly 578 177 628 181 628 190 580 193 [[Цесис]]
poly 597 129 666 131 667 143 597 145 [[Валмиера]]
poly 543 370 629 375 628 385 546 388 [[Яунелгава]]
poly 619 411 669 413 666 425 625 428 [[Виесите]]
poly 634 442 680 440 682 451 650 463 [[Акнисте]]
poly 677 474 722 479 724 487 685 497 [[Субате]]
poly 729 500 710 509 709 521 754 526 749 509 [[Илуксте]]
poly 752 497 767 527 823 506 819 496 [[Даугавпилс]]
poly 853 504 911 507 911 519 844 522 839 515 [[Краслава]]
poly 892 453 946 459 946 470 890 468 [[Дагда (город)|Дагда]]
poly 934 395 980 385 981 393 972 407 937 407 [[Зилупе]]
poly 907 353 961 350 960 363 909 366 [[Лудза]]
poly 835 289 903 293 901 304 838 308 [[Карсава]]
poly 842 215 891 218 890 230 841 226 [[Балвы]]
poly 868 178 910 181 899 205 873 191 [[Виляка]]
poly 855 361 909 377 910 387 854 389 [[Резекне]]
poly 809 351 826 367 826 379 789 381 790 367 807 366 [[Виляны]]
poly 749 331 811 330 811 346 789 348 784 356 751 345 [[Варкляны]]
poly 668 374 738 373 740 385 669 390 [[Екабпилс]]
poly 705 401 761 401 762 417 710 415 [[Ливаны]]
poly 779 411 781 427 829 430 828 413 [[Прейли]]
poly 128 508 229 510 228 522 124 525 [[Курземе]]
poly 125 527 224 523 227 540 126 543 [[Земгале]]
poly 126 543 201 548 203 562 128 559 [[Селия]]
poly 124 560 225 568 226 578 127 575 [[Видземе]]
poly 129 579 218 586 221 598 129 595 [[Латгале]]
desc bottom-left
&lt;/imagemap&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
!  style=&quot;text-align:center; background:#abcdef;&quot;| Герб
!  style=&quot;text-align:center; background:#abcdef;&quot;| Ҡала
!  style=&quot;text-align:center; background:#abcdef;&quot;| Халыҡ һаны (01.01.2012)
!  style=&quot;text-align:center; background:#abcdef;&quot;| Тарихи район
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Greater Coat of Arms of Riga - for display.svg|40px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| '''[[Рига]]''' ||align=&quot;middle&quot; | 699 203 ||align=&quot;middle&quot; | [[Видземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Coat of arms of Daugavpils.svg|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| '''[[Даугавпилс]]''' ||align=&quot;middle&quot; | 101 057||align=&quot;middle&quot; | [[Латгале]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Coat of Arms of Liepāja.svg|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| '''[[Лиепая]]''' ||align=&quot;middle&quot; | 82 413||align=&quot;middle&quot; | [[Курземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Escut Jelgava.png|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| '''[[Елгава]]''' ||align=&quot;middle&quot; | 63 534||align=&quot;middle&quot; | [[Земгале]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Coat of Arms of Jūrmala.svg|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| '''[[Юрмала]]''' ||align=&quot;middle&quot; | 56 307||align=&quot;middle&quot; | [[Видземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:LVA Ventspils COA.svg|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| '''[[Вентспилс]]''' ||align=&quot;middle&quot; | 41 998||align=&quot;middle&quot; |[[Курземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Coat of Arms of Rēzekne.svg|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| '''[[Резекне]]''' ||align=&quot;middle&quot; | 33 936||align=&quot;middle&quot; | [[Латгале]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:COA LV Valmiera.svg|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| '''[[Валмиера]]''' ||align=&quot;middle&quot; | 26 674||align=&quot;middle&quot; | [[Видземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Coat of Arms of Ogre.svg|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Огре]] ||align=&quot;middle&quot; | 26 549||align=&quot;middle&quot; | [[Видземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Coat of Arms of Jēkabpils.svg|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| '''[[Екабпилс]]''' ||align=&quot;middle&quot; | 25 883||align=&quot;middle&quot; | [[Селия]] / [[Латгале]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Coat of Arms of Tukums.svg|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Тукумс]] ||align=&quot;middle&quot; | 19 729||align=&quot;middle&quot; | [[Земгале]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Salaspils gerb.png|20px]]|| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Саласпилс]] ||align=&quot;middle&quot; | 18 039||align=&quot;middle&quot; | [[Видземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Cesis COA.svg|20px]]|| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Цесис]] ||align=&quot;middle&quot; |17 673||align=&quot;middle&quot; | [[Видземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Kuldiga COA.svg|20px]]|| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Кулдига]] ||align=&quot;middle&quot; | 12 494||align=&quot;middle&quot; |[[Курземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Olaine.gerb.png|20px]]|| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Олайне]] ||align=&quot;middle&quot; | 12 367||align=&quot;middle&quot; | [[Видземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Saldus gerb.png|20px]]|| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Салдус]] ||align=&quot;middle&quot; | 12 085||align=&quot;middle&quot; |[[Курземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Coat of Arms of Sigulda.svg|20px]]|| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сигулда]] ||align=&quot;middle&quot; | 11 368||align=&quot;middle&quot; | [[Видземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Coat of Arms of Talsi.svg|20px]]|| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Талси]] ||align=&quot;middle&quot; | 10 962||align=&quot;middle&quot; |[[Курземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Dobele COA.svg|20px]]|| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Добеле]] ||align=&quot;middle&quot; | 10 895||align=&quot;middle&quot; | [[Земгале]]
|}

== Физик-географик характеристикаһы ==

=== Географик урынлашыуы ===
[[Файл:Latvia 1998 CIA map.jpg|thumb|360px|Латвияның картаһы]]
Латвия территорияһы 64 589 км² (донъя илдәре араһында майҙаны буйынса 122-се урын) тәшкил итә. Сиктәрҙең дөйөм оҙонлоғо — 1150 км. Көнбайышта Балтик диңгеҙе (яр буйының оҙонлоғо — 531 км) һәм Рига ҡултығы менән йыуыла, төньяҡта Эстония (343 км), көньяҡта Литва (588 км), көнсығышта Рәсәй (246 км) һәм Белоруссия (161 км) менән сиктәш.

Рельефы тигеҙлекле, ҡалҡыулыҡтар уйпатлыҡтар менән алмашына.

# Видзем ҡалҡыулығы (иң бейек нөктәһе — Гайзинькалнс, 312 м);
# Латгаль ҡалҡыулығы (иң юғары нөктәһе — Лиелайс Лиепукалнс убаһы, 289 м);
# Алукснен ҡалҡыулығы (иң бейек нөктәһе — Делинькалнс тауы, 272 м);
# Курш ҡалҡыулығы (иң бейек нөктәһе — Криевукалнс ҡалҡыуы (Урыҫ тауы), 189 м);
# Аугшзем ҡалҡыулығы (иң бейек нөктәһе — Эглюкалнс убаһы, 220 м);&lt;!--
# Западно-Курсская возвышенность (высшая точка — холм [[Криевукалнс]], 189 м);
# Восточно-Курсская возвышенность (высшая точка — холм [[Смилтинькалнс]], 153 м);
# Северо-Курсская возвышенность (высшая точка — холмы [[Кампаркалнс]], 174 м); Разве это не части вышеупомянутой Куршской возвышенности? --&gt;
Иң оҙон уйһыулыҡ — Приморье уйһыулығы.

[[Файл:Riga and Daugava in the evening.jpg|thumb|240px|Даугава йылғаһы буйында [[Рига]]]]
'''Иң оҙон йылғалары:'''
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;450&quot;
! width=&quot;20&quot; |
! align=&quot;left&quot; valign=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot; | Атамаһы
! align=&quot;center&quot; valign=&quot;center&quot; width=&quot;120&quot; | Ҡоя
! align=&quot;center&quot; valign=&quot;center&quot; | Латвия буйлап оҙонлоғо (км)
! align=&quot;center&quot; valign=&quot;center&quot; | Дөйөм оҙонлоғо (км)
|-
|1.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Гауя
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Рига ҡултығы
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 452
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 452
|-
|2.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Көнбайыш Двина
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Рига ҡултығы]]
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 352
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 1020
|-
|3.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Огре (йылға)
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Көнбайыш Двина (Даугава)
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 188
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 188
|-
|4.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Вента
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Балтик диңгеҙе
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 178
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 346
|-
|5.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Иецава
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Лиелупе
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 155
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 155
|}

'''Иң ҙур күлдәр:'''
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;450&quot;
! width=&quot;20&quot; |
! align=&quot;left&quot; valign=&quot;bottom&quot; width=&quot;180&quot; | Атамаһы
! align=&quot;center&quot; valign=&quot;bottom&quot; | Майҙаны (км²)
! align=&quot;center&quot; valign=&quot;bottom&quot; | Оҙонлоғо (км)
|-
|1.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Лубанс
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 80,7
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 15,6
|-
|2.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Разна
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 57,56
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 12,1
|-
|3.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Энгурес
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 40,46
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 17,9
|-
|4.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Буртниекс
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 40,07
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 13,3
|-
|5.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Лиепая күле
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 37,15
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 16,2
|}

Иң тәрән күле — Дридзис(65,1 м).

Латвияла йәмғеһе 2585 йылға һәм 2288 күл иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www.sakt База данных географических названий Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108221502/http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www.sakt |date=2019-01-08 }}{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;.

Төп тәбиғәт ресурстары: ҡом, ҡырсынташ, торф, доломит, эзбизташ, балсыҡ, гипс&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.csb.gov.lv/csp/content/?lng=en&amp;cat=355 |title=LR Centrālā statistikas pārvalde — Центральное статистическое управление Латвии |accessdate=2007-11-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071121043324/http://www.csb.gov.lv/csp/content/?lng=en&amp;cat=355 |archivedate=2007-11-21 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, һыу ресурстары, урман. Балтик диңгеҙе шельфында нефть ятҡылыҡтарына разведка алып барыла һәм Курзем төбәгендә һынамаҡҡа нефть сығарыла. Латвия ярҙарында ҡайһы берҙә гәрәбә лә табыла.

=== Климаты ===
[[Файл:Satellite image of Latvia in March 2003.jpg|thumb|right|200px|Спутниктан 2003 йылдың мартында төшөрөлгән фото. Рига ҡултығы боҙ менән ҡапланған]]
[[Файл:BalticSea March2000 NASA-S2000084115409 md.jpg|thumb|right|200px|Балтик диңгеҙе 2000 йылдың мартында (НАСА)]]

Климаты диңгеҙҙән континенталь сифатҡа күсеү характерына эйә, ул Балтик диңгеҙенә яҡын булғанлыҡтан йомшаҡлана. Башлыса көньяҡ-көнбайыштан иҫкән елдәр Атлантика яғынан ярайһы уҡ күләмдә — йылына 500—800 миллиметр яуым-төшөм килтерә. Күк йөҙөн йыш ҡына болоттар ҡаплап ала, ҡояшлы көндәрҙең һаны — йылына ни бары 30-40. Иң ҡояшлы һәм ҡоро ай — май.

Йәйе йыш ҡына һалҡынса һәм ямғырлы, йылына 125—155 көн температура нулдән юғары була. Уртаса температура +15…+17&amp;nbsp;°C, ҡайһы берҙә — 1990-сы йылдар уртаһындағы кеүек, аномалиялар (+32&amp;nbsp;°C-ҡа тиклем) була. Ҡыш декабрь уртаһынан март уртаһына тиклем дауам итә. Ғинуарҙа уртаса температура, һирәк осраҡта −20&amp;nbsp;°C-ҡа тиклем түбәнәйеп, −3, −7&amp;nbsp;°C тәшкил итә&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;{{ССГН|Латвия}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| colspan=&quot;13&quot; style=&quot;height:25px; background:#f0f0f0&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''2011 йылда Латвиялағы уртаса температура:'''&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/geographical-data-key-indicators-30773.html|title=Geographical Data – Key Indicators|publisher=Central Statistical Bureau Republic of Latvia|accessdate=2012-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602190205/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/geographical-data-key-indicators-30773.html|archivedate=2012-06-02|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;/div&gt;
|- style=&quot;background:#f0f0f0&quot;
| style=&quot;width:110px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot; class=&quot;style2&quot;&gt;Ай&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Янв&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Фев&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Март&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Апр&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Май&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Июнь&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:52px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Июль&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Авг&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:51px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Сен&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Окт&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Нояб&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:64px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Дек&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;width:110px; background:#f0f0f0&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot; class=&quot;style2&quot;&gt;Уртаса температура (°C):&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; background:#d6d6ff&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;−3&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; background:#b6b6ff&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;−8,9&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; background:#e6e6ff&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;−0,5&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; background:#ffeddc&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;+6,8&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; background:#ffd2a5&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;+11,2&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; background:#ffa852&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;+17,3&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:52px; background:#ff9429&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;+19,8&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; background:#ffaf60&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;+16,8&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:51px; background:#ffc489&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;+13,4&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; background:#ffe6ce&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;+7,8&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; background:#fcfcff&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;+4,4&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:64px; background:#f1f1ff&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;+2,1&lt;/div&gt;
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+'''Латвияла һауа торошо рекордтары:'''&lt;ref&gt;{{Книга|заглавие=Latvijas ģeogrāfijas atlants|издательство=Jāņa sēta|место=Rīga|год=2004|page=13|isbn=9984073637}}&lt;/ref&gt;
|-
! Рекорд !! Әһәмиәте !! Урыны !! Датаһы
|-
| Иң юғары температура || 37,8&amp;nbsp;°C || Вентспилс || 4 август 2014 йыл
|-
| Иң түбән температура || −43,2&amp;nbsp;°C || Даугавпилс || 8 февраль 1956 йыл
|-
| Йылына иң күп яуым-төшөм || 1007 мм || Приекуль улусы (Видземе) || 1928 йыл
|-
| Йылына иң аҙ яуым-төшөм || 384 мм || Айнажи || 1939 йыл
|-
| Көн эсендә иң күп яуым-төшөм || 160 мм || Вентспилс || 9 июль 1973 йыл
|-
| Айлыҡ иң юғары яуым-төшөм нормаһы || 330 мм || Ниц улусы || август 1972 йыл
|-
| Айлыҡ иң түбән яуым-төшөм нормаһы || 0 мм || Территорияның күпселек өлөшө || май 1938 йыл
|-
| Иң ҡалын ҡар ҡатламы || 126 см || Гайзинькалнс || март 1931 йыл
|-
| Иң күп буранлы ай || 19 көн || Лиепая || февраль 1956 йыл
|-
| Бер йыл эсендә күпселек томанлы көндәр || 143 көн || Гайзинькалн улусы || 1946 йыл
|-
| Иң юғары атмосфера баҫымы || 799,5 мм || Лиепая || ғинуар 1907 йыл
|-
| Иң түбән атмосфера баҫымы || 699,7 мм || Видзем ҡалҡыулығы || 13 февраль 1962 йыл
|-
| Бер йыл эсендә күпселеге йәшенле ямғырлы көндәр || 52 көн || Видзем ҡалҡыулығы || 1954 йыл
|-
| Бик көслө ел || секундына 34 метр, секундына 48 метрға тиклем || Күрһәтелмәгән || 2 ноябрь 1969 йыл
|}

=== Флораһы һәм фаунаһы ===
[[Файл:Turaidas skats uz Gauju 2okt04.JPG|thumb|right|Урмандар менән ҡапланған биләмәләр араһында Европа союзында Латвия 4-се урынды биләй]]
Латвияла флора һуңғы боҙлоҡ осоронан һуң яҡынса 10-15 мең йыл үҫешкән.

Баҫыуҙар урман ҡырҡыу, даими сабыу йәки көтөүлек итеп файҙаланыу арҡаһында барлыҡҡа килгән. Тәбиғи майҙандар Латвия биләмәһенең ни бары бер процентын ғына тәшкил итә. Баҫыуҙарҙа ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең 360 төрө тасуирланған, ләкин ни бары 60 төрө генә йыш осрай.

Һаҙлыҡтар территорияның 10%-ын биләй. Уларҙың күбеһе Яр буйы уйпатлығында һәм Көнсығыш Латвияла урынлашҡан. Һаҙлыҡтар боҙлоҡ осоро тамамланғас та барлыҡҡа килә башлай, әммә уларҙың күпселеге боҙлоҡ осоронан һуң ғына барлыҡҡа килгән. Улар бөгөн дә, һыу ятҡылыҡтарына йәки ҡоро урындарға әүерелеп, үҫешеүен дауам итә.

Латвияла 1304 үҙенә генәи хас үҫемлек төрө һәм 633 ситтән индерелгән төр тасуирланған&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://biodiv.lvgma.gov.lv/cooperation |title = Latvijas flora  |lang = lv  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150109162443/http://biodiv.lvgma.gov.lv/cooperation |archivedate = 2015-01-09 }}&lt;/ref&gt;.

Латвия фаунаһы Төньяҡ Европа өсөн хас. Имеҙеүселәрҙең 62 төрө иҫәпләнә, уларҙың 19-ы Латвия биләмәһенә яңылыш ҡына килеп инеүе мөмкин, мәҫәлән: ябай йәки таплы тюлень, ябай диңгеҙ сусҡаһы һәм туғырлама (Sorex caecutiens средняя бурозубка). Латвияла ҡоштарҙың яҡынса 300 төрө осрай, ҡайһы берҙәре башҡа илдәрҙә һирәк осрай, мәҫәлән, аҡ ҡойроҡло бөркөт (орлан-белохвост), змееяд (йылан, һунағара), ҡара ҡауҙы (аист).

Бөтәһе 29 балыҡ төрө. Умыртҡаһыҙ хайуандарҙың 17 500-гә яҡын төрө билдәле, әммә Латвияла тағы ла 12 000-гә яҡын төрө осрауы ихтимал. Йәшәү өсөн уңайлы булмаған климат шарттары арҡаһында рептилиялар һәм ер-һыу хайуандары төрҙәре һаны аҙ — бөтәһе 20 төр (ер-һыу хайуандарының 13 төрө һәм рептилияларҙың — 7 төрө)&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.lvgma.gov.lv/produkti/soe2001_lv/par/daba/fauna.htm |title = Fauna  |lang = lv  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081214063526/http://www.lvgma.gov.lv/produkti/soe2001_lv/par/daba/fauna.htm |archivedate = 2008-12-14 }}&lt;/ref&gt;.

=== Экологияһы ===
Латвияның тәбиғәте етерлек төрлө, йән башына тәбиғәт ресурстары иҫәбе уртаса Европа күрһәткестәренән юғарыраҡ. Бер кешегә Нидерландҡа ҡарағанда 10 тапҡырға күберәк ер тура килә, ул урта донъялағы һыу ресурстарынан 10 тапҡырға күберәк. Европаның күп илдәренә ҡарағанда, урман массивтары бер кешегә ҡарата йөҙәрләгән тапҡырға күберәк. Уртаса климат һәм тигеҙ үлсәмле геологик шарттар территорияны катаклизмдарҙан һаҡлай.

Дөйөм алғанда, экологик хәл яҡшы, даими экологик мониторинг алып барыла. 2012 йылда Латвия экологик эшмәкәрлек индексы буйынса донъяла 2-се урынды (Швейцариянан һуң) биләй&lt;ref name=&quot;yale&quot;&gt;{{cite web|url=http://epi.yale.edu/community/blog/2013/01/25/what-makes-latvia-leader-2012-environmental-performance-index|title=What makes Latvia a leader in the 2012 Environmental Performance Index?|author=Malik, Omar|publisher=yale.edu|accessdate=2013-05-04|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GVoxRG6k?url=http://epi.yale.edu/community/blog/2013/01/25/what-makes-latvia-leader-2012-environmental-performance-index|archivedate=2013-05-10|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521021115/http://epi.yale.edu/community/blog/2013/01/25/what-makes-latvia-leader-2012-environmental-performance-index |date=2013-05-21 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Kuldyga. ventos krioklys, 2006-09-22.jpg|Кулдигела Венте йылғаһындағы шарлауыҡ]]
Ergeljuklintis424aug037qg.jpg|Гауя (милли парк)]]
Liela Kemeru taka 5jul03.JPG|[[Кемери (милли парк)]]
Tranquil blue (1258425411).jpg|Колка (морон)]]
&lt;/gallery&gt;

== Халыҡтары ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot; style=&quot;font-size:95%;margin:auto;width:90%;border:0px;text-align:center;line-height:175%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;15&quot; bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; | '''Латвия халыҡтары [[1935]]—[[2011]]'''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | Милләт
| rowspan=&quot;1&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[1935]]
| rowspan=&quot;1&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[1959]]
| rowspan=&quot;1&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[1970]]
| rowspan=&quot;1&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[1979]]
| rowspan=&quot;1&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[1989]]
| rowspan=&quot;1&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[2000]]
| rowspan=&quot;1&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[2011]]
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
| align=&quot;center&quot; | Һан || %
| align=&quot;center&quot; | Һан || %
| align=&quot;center&quot; | Һан || %
| align=&quot;center&quot; | Һан || %
| align=&quot;center&quot; | Һан || %
| align=&quot;center&quot; | Һан || %
| align=&quot;center&quot; | Һан || %
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Латыштар]]
|  1 467 035 || align=&quot;center&quot; | 76,97
|  1 297 881 || align=&quot;center&quot; | 62,39
|  1 341 805 || align=&quot;center&quot; | 57,05
|  1 344 105 || align=&quot;center&quot; | 53,69
|  1 387 757 || align=&quot;center&quot; | 52,05
|  1 370 703 || align=&quot;center&quot; | 57,65
|  1 284 194 || align=&quot;center&quot; | 62,10
|- align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;left&quot; | [[Урыҫтар]]
|  168 300 || align=&quot;center&quot; | 8,83
|  556 400 || align=&quot;center&quot; | 26,75
|  704 600 || align=&quot;center&quot; | 29,95
|  821 500 || align=&quot;center&quot; | 32,81
|  905 515 || align=&quot;center&quot; | 33,96
|  703 243 || align=&quot;center&quot; | 29,58
|  556 422 || align=&quot;center&quot; | 26,90
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Белорустар]]
|  26 800 || align=&quot;center&quot; | 1,4
|  61 600 || align=&quot;center&quot; | 2,9
|  94 700 || align=&quot;center&quot; | 4,0
| 111 500 || align=&quot;center&quot; | 4,5
| 119 700 || align=&quot;center&quot; | 4,5
|  97 100 || align=&quot;center&quot; | 4,0
|  68 174 || align=&quot;center&quot; | 3,3
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Украиндар]]
|   1 800 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|  29 400 || align=&quot;center&quot; | 1,4
|  53 500 || align=&quot;center&quot; | 2,3
|  66 700 || align=&quot;center&quot; | 2,7
|  92 100 || align=&quot;center&quot; | 3,4
|  63 600 || align=&quot;center&quot; | 2,7
|  45 699 || align=&quot;center&quot; | 2,2
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Поляктар]]
|  48 600 || align=&quot;center&quot; | 2,6
|  59 800 || align=&quot;center&quot; | 2,9
|  63 000 || align=&quot;center&quot; | 2,7
|  62 700 || align=&quot;center&quot; | 2,5
|  60 400 || align=&quot;center&quot; | 2,5
|  59 500 || align=&quot;center&quot; | 2,5
|  44 783 || align=&quot;center&quot; | 2,2
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Литвалар]]
|  22 800 || align=&quot;center&quot; | 1,2
|  32 400 || align=&quot;center&quot; | 1,5
|  40 600 || align=&quot;center&quot; | 1,7
|  37 800 || align=&quot;center&quot; | 1,5
|  34 600 || align=&quot;center&quot; | 1,3
|  33 400 || align=&quot;center&quot; | 1,4
|  24 426 || align=&quot;center&quot; | 1,2
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Йәһүдтәр]]
|   93 400 || align=&quot;center&quot; | 4,9
|   36 600 || align=&quot;center&quot; | 1,7
|   36 700 || align=&quot;center&quot; | 1,6
|   28 300 || align=&quot;center&quot; | 1,1
|   22 900 || align=&quot;center&quot; | 0,9
|   10 300 || align=&quot;center&quot; | 0,4
|   6 416 || align=&quot;center&quot; | 0,3
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Сиғандар]]
|   3 800 || align=&quot;center&quot; | 0,2
|   4 300 || align=&quot;center&quot; | 0,2
|   5 400 || align=&quot;center&quot; | 0,2
|   6 100 || align=&quot;center&quot; | 0,2
|   7 000 || align=&quot;center&quot; | 0,3
|   8 200 || align=&quot;center&quot; | 0,3
|   6 452 || align=&quot;center&quot; | 0,3
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Немецтар]]
|  62 100 || align=&quot;center&quot; | 3,3
|   1 600 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|   5 400 || align=&quot;center&quot; | 0,2
|   3 300 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|   3 800 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|   3 500 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|   3 023 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Эстондар]]
|   6 900 || align=&quot;center&quot; | 0,4
|   4 600 || align=&quot;center&quot; | 0,2
|   4 300 || align=&quot;center&quot; | 0,2
|   3 700 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|   3 300 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|   2 600 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|   2 000 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | башҡа
|   4 200 || align=&quot;center&quot; | 0,2
|   1 800 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|   2 700 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|   3 800 || align=&quot;center&quot; | 0,2
|  29 400 || align=&quot;center&quot; | 1,0
|  25 000 || align=&quot;center&quot; | 1,1
|  26 298 || align=&quot;center&quot; | 1,3
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
| Дөйөм халҡы
| colspan=&quot;2&quot; | 1 905 936
| colspan=&quot;2&quot; | 2 079 948
| colspan=&quot;2&quot; | 2 351 903
| colspan=&quot;2&quot; | 2 503 145
| colspan=&quot;2&quot; | 2 665 770
| colspan=&quot;2&quot; | 2 377 383
| colspan=&quot;2&quot; | 2 067 887
|}&lt;noinclude&gt;

=== Һаны һәм таралып ултырыуы ===
[[Файл:Latvia_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|[[Возрастно-половая пирамида]] населения Латвии на 2020 год]]
[[Файл:Visa requirements for Latvian citizens.png|thumb|300px|Карта мира, отражающая визовые требования для граждан Латвии по состоянию на 2014 год {{legend|#FDC421|Латвия}}{{legend|#042E9B|Свободное передвижение}}{{legend|#22B14C|Виза не требуется}}{{legend|#B5E61D|Виза оформляется по прибытии}}{{legend|#61c09a|eVisa}}{{legend|#79D343|Виза оформляется по прибытии или через Интернет}}{{legend|#A8ACAB|Требуется заранее оформленная виза}}]]
[[Файл:Visa_requirements_for_Latvian_non-citizens.png|thumb|300px|Карта мира, отражающая визовые требования для неграждан Латвии по состоянию на 2017 год {{legend|#ff0000|Латвия}}{{legend|#22B14C|Виза не требуется}}{{legend|#B5E61D|Виза оформляется по прибытии}}{{legend|#9e9e9e|Требуется заранее оформленная виза}}]]

2011 йылдың март — июнендә үткәрелгән дөйөм милли халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, Латвия халҡы 2 067 887 кеше тәшкил иткән, ә халыҡтың ғәмәлдәге үҫеш темптары иҫәбенән сығарылған баһалау мәғлүмәттәре буйынса, 2015 йылдың авгусына уның һаны 1 978 300 кешегә тиклем кәмегән&lt;ref name=&quot;pmlp&quot;/&gt;.

2016 йылдың 1 авгусына Латвияла халыҡ һаны 1 958 800 кеше тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;pmlp&quot;/&gt;.

Халыҡтың тығыҙлығы — 30,5 кеше/км². 2010 йылда халыҡтың 68 % ҡалаларҙа йәшәгән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lg.html|title=Latvia|publisher=CIA|accessdate=2012-03-21|lang=en|archive-date=2020-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515105327/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lg.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016003720/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lg.html |date=2015-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2008 йылда Латвияла 2 261 000 кеше иҫәпләнгән, был 2007 йылдағынан 9600 кешегә кәмерәк. Халыҡ иҫәбенең кәмеү темпы 0,42 % тәшкил иткән.

Халыҡтың тәбиғи кәмеүе һөҙөмтәһендә, үлем кимәле тыуым кимәленән юғарыраҡ булғанда, халыҡтың дөйөм һаны 7,1 мең кешегә кәмегән, ә миграция һөҙөмтәһендә халыҡ һаны тағы ла 2,5 мең кешегә кәмегән.

Тыуымдың артыуына ҡарамаҫтан, илдә йәшәүселәр һаны кәмеүен дауам итә, был 2008 йылда 4 % тәшкил иткәйне һәм һуңғы 15 йылда иң юғарыһы булды.

Латвиянан күсеп киткән граждандарҙың күбеһе Ирландияға һәм Бөйөк Британияға тура килә.

2019 йылға ҡарата, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баһалауынса, Латвияла 237 266 иммигрант, йәки ил халҡының 12,4 %, йәшәгән&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/data/UN_MigrantStockTotal_2019.xlsx |title=United Nations Maintenance Page |access-date=2020-11-26 |archive-date=2021-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308231109/https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/data/UN_MigrantStockTotal_2019.xlsx |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

СССР заманынан алып социаль, иҡтисади һәм сәйәси үҙгәрештәргә ҡарамаҫтан, 2022 йылға Латвияла һәм күрше Эстонияла рус этник аҙсылыҡ (Латвияла — 24,22 %, Эстонияла — бөтә халыҡтың 23,67 %), процент яғынан ҡарағанда, донъяның бөтә илдәре араһында иң ҙуры — рус этник аҙсылығы йәшәй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=RV0222U&amp;ti=RAHVASTIK+SOO%2C+RAHVUSE+JA+MAAKONNA+J%C4RGI%2C+1%2E+JAANUAR%2E+HALDUSJAOTUS+SEISUGA+01%2E01%2E2018&amp;path=../Database/Rahvastik/01Rahvastikunaitajad_ja_koosseis/04Rahvaarv_ja_rahvastiku_koosseis/&amp;lang=2|title=RV0222U: RAHVASTIK SOO, RAHVUSE JA MAAKONNA JÄRGI, 1. JAANUAR. HALDUSJAOTUS SEISUGA 01.01.2018|author=Statistikaamet|website=|date=|publisher=|access-date=2022-07-09|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716184143/http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=RV0222U&amp;ti=RAHVASTIK+SOO%2C+RAHVUSE+JA+MAAKONNA+J%C4RGI%2C+1.+JAANUAR.+HALDUSJAOTUS+SEISUGA+01.01.2018&amp;path=..%2FDatabase%2FRahvastik%2F01Rahvastikunaitajad_ja_koosseis%2F04Rahvaarv_ja_rahvastiku_koosseis%2F&amp;lang=2|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE060 |title=Population by citizenship and ethnicity at the beginning of the year by Citizenship, Ethnicity, Indicator and Time period. PxWeb |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603082655/https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE060 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Латвия граждандары ===
2022 йылдың башына Латвияла 1 630 747 граждан йәшәгән һәм ил халҡының 86,9%-ын тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE060 |title=База данных центрального статистического управления Латвии. |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603082655/https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE060 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. 2022 йылға ҡарата Латвия граждандары 181 дәүләткә һәм биләмәгә визаһыҙ бара ала, был паспорттар индексына ярашлы, донъяла 11-се тапҡыр йөрөү хоҡуғына эйә була&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Henley Passport Index|url=https://www.henleyglobal.com/passport-index/ranking|access-date=2022-01-15|website=Henley Passport Index|language=en|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115175144/https://www.henleyglobal.com/passport-index/ranking|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Латвияның гражданлығына эйә түгелдәр ===
2022 йылдың башына гражданлыҡҡа эйә түгелдәр 182 375 кеше, йәғни ил халҡының 9,7%-ын тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;. Юридик йәһәттән -&lt;ref&gt;Закон «О статусе граждан бывшего СССР, не имеющих гражданства Латвии или иного государства»[http://likumi.lv/doc.php?id=77481] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191122095123/http://likumi.lv/doc.php?id=77481 |date=2019-11-22 }}{{ref-lv}}; [http://www.ttc.lv/export/sites/default/docs/LRTA/Likumi/On_the_Status_of_those_Former_U.S.S.R._Citizens.doc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110131329/http://www.ttc.lv/export/sites/default/docs/LRTA/Likumi/On_the_Status_of_those_Former_U.S.S.R._Citizens.doc |date=2016-01-10 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt; 1995 йылдың 12 апрелендәге «Латвия гражданлығы булмаған элекке СССР граждандарының статусы тураһында»ғы закон субъекттары — СССР-ҙан башҡа бер ниндәй дәүләттең дә граждандары булмаған һәм Латвияның гражданлығына эйә булмаған кешеләр.

=== Халыҡтың енес-йәш үҙенсәлектәре ===
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса (2000 йылға) Латвияла 1 093 305 ир-егет һәм 1 282 034 ҡатын-ҡыҙ даими йәшәй. Халыҡтың уртаса йәше — 37,9 йәш (ир-егеттәр — 35, ҡатын-ҡыҙҙар — 40,4). 1989 һәм 2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыу арауығында Латвия халҡы ҡартайғаны күренә. 15 йәштән йәшерәк өлөшө 21,4%-тан 17,9 %-ҡа тиклем кәмегән, ә 60 йәштән өлкәндәрҙең өлөшө 17,4%-тан 21,1 %-ҡа тиклем артҡан&lt;ref name=&quot;demoscope.ru&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.demoscope.ru/weekly/033/evro01.php |title=Итоги переписи населения Латвии |access-date=2009-05-11 |archive-date=2009-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213103927/http://demoscope.ru/weekly/033/evro01.php |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Этник составы ===
{{Главная|Народы Латвии}}
{{Народы Латвии 1935 – 2009}}

=== Телдәре ===
Латвияла дәүләт теле — латыш теле. Урыҫ теле лә көнкүреш аралашыуының киң таралған теле булып тора, ҡайһы бер төбәктәрҙә халыҡ латгаль телен ҡуллана.

Латвия Республикаһының 1999 йылдың 21 декабрендәге «Дәүләт теле тураһында»ғы Законының 4-се статьяһына ярашлы, Латвия дәүләте лив телен ерле халыҡтың (автохтондарҙың) теле булараҡ һаҡлауҙы, яҡлауҙы һәм үҫтереүҙе тәьмин итә&lt;ref name=&quot;Kādi dokumenti&quot;&gt;{{cite web|url=http://valoda.lv/Petijumi/Libiesi_44_atbildes/mid_613|title=Kādi dokumenti apliecina, ka lībiešiem ir īpaša vieta Latvijā?|date=2011-12-12|publisher=valoda.lv|lang=lv|accessdate=2014-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205155154/http://valoda.lv/Petijumi/Libiesi_44_atbildes/mid_613|archivedate=2014-12-05|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205155154/http://valoda.lv/Petijumi/Libiesi_44_atbildes/mid_613 |date=2014-12-05 }}&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, Латвиялағы ҡойоу теле сит тел тип һаналмай&lt;ref&gt;ст. 5 [[Закон о государственном языке (Латвия)|Закона Латвийской Республики от 21 декабря 1999 года]] «О государственном языке»&lt;/ref&gt;.

=== Дини составы ===
{{шуҡ|Латвияла ислам}}
Дин эштәре буйынса идаралыҡ мәғлүмәттәре буйынса, Латвияла 719 община һәм мәхәллә ингән 14 дини берекмә теркәлгән (2006). Латвияла дәүләт дине юҡ, әммә рус телле диндарҙарҙың күбеһе православие динен тота, илдең көнбайышында һәм үҙәгендә лютерандар күп, илдең көнсығышында католицизм таралған. Латвияла, башлыса Латвияла, ҙур старообрядсылар общинаһы ла бар. Дөйөм алғанда йәмғиәт төрлө дини хәрәкәттәргә толерантлы, ә сиркәү ижтимағи тормошҡа артыҡ йоғонто яһамай&lt;ref name=&quot;meeting.lv&quot;/&gt;.{{нет АИ|28|03|2021}}

2006 йылда Латвияла 769 дини һәм ғибәҙәт йорто иҫәпләнде.
&lt;!--
Юстиция министрлығының
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.tm.gov.lv/files/l1_UHVibGlza2llIGdhZHUgcMSBcnNrYXRpLzIwMTIuZ2Fkcy9yZWxpZ2lza29fb3JnYW5pemFjaWphdV9wYXJzay5kb2M/Publiskie%20gadu%20p%C4%81rskati/2012.gads/religisko_organizacijau_parsk.doc |title=Ziņojums par Tieslietu ministrijā iesniegtajiem reliģisko organizāciju pārskatiem par darbību 2012. gadā |access-date=2014-10-27 |archive-date=2014-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028010644/https://www.tm.gov.lv/files/l1_UHVibGlza2llIGdhZHUgcMSBcnNrYXRpLzIwMTIuZ2Fkcy9yZWxpZ2lza29fb3JnYW5pemFjaWphdV9wYXJzay5kb2M/Publiskie%20gadu%20p%C4%81rskati/2012.gads/religisko_organizacijau_parsk.doc |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; 2012 йылғы докладына ярашлы, ҙур дини ойошмаларҙа прихожандар һаны (350-нән ашыу кеше ине) түбәндәгесә булды.

* [[лютеране]] — {{число|714758}} в [[Евангелическо-лютеранская церковь Латвии|ЛЕЛБ]], 876 в небольших независимых группах (лютеране-немцы и лютеране аугсбургского толка);
* [[Православие|православные]] — {{число|370000}}; из неканонических организаций 240;
* [[Католицизм|католики]] — точные данные неизвестны, в 2008 году на странице католического Кафедрального собора указывалось {{число|500000}} верующих;
* [[Старообрядчество|старообрядцы]] — {{число|51330}}; официально называется число членов приходов, обладающих правом голоса — 2345;
* [[Баптизм|баптисты]] — 7029;
* [[евангельские христиане]] — 4720 (две организации);
* [[Церковь адвентистов седьмого дня|адвентисты седьмого дня]] — 4034;
* [[пятидесятники]] — 3200;
* «[[Новое поколение]]» — 3020;
* [[Новоапостольская церковь|новоапостольцы]] — 1273;
* [[мусульмане]] — оценивается{{кем?}} до 1000; официально 340;
* [[мормоны]] — 815;
* [[методисты]] — 760;
* [[Диевтуриба|диевтури]] — 670;
* [[свидетели Иеговы]] — 461;
* [[Армия спасения]] — 391;
* [[иудеи]] — 378.
 --&gt;

== Иҡтисады ==
[[Файл:BlueEurozone.svg|thumb|Латвия еврозонаның (ҡара-күк) һәм берҙәм ЕС баҙарының бер өлөшө булып тора]]
Евросоюз ағзаһы булыу Латвияға Европа дәүләттәре, айырыуса Германия, Швеция һәм Бөйөк Британия менән сауҙа бәйләнештәрен ярайһы уҡ киңәйтергә мөмкинлек бирҙе. 2021 йылдың 1 ғинуарынан минималь эш хаҡы күләме (һалым, брутто түләгәнгә тиклем) үҙгәрешһеҙ ҡала һәм айына 500 евро, сәғәтенә 2,93 евро тәшкил итә, ләкин саф эквивалентта арта, һалым һалынмаған һалым минимумын 300 евронан 350 евроға тиклем, 418 евро һәм 428 евроға тиклем үҫә&lt;ref&gt;[https://www.lsm.lv/raksts/zinas/zinu-analize/recheck-vai-partijas-pildijusas-velesanu-solijumus-nodokli-un-finanses.a467872/ «Re:Check»: Vai partijas pildījušas vēlēšanu solījumus? Nodokļi un finanses / Raksts]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://jauns.lv/raksts/bizness/405536-minimala-alga-bus-500-eiro-pec-ilgstosam-diskusijam-vienojas-par-2021gada-valsts-budzeta-un-planotas-nodoklu-reformas-aprisem Minimālā alga būs 500 eiro: pēc ilgstošām diskusijām vienojas par 2021.gada valsts budžeta un plānotās nodokļu reformas aprisēm — Jauns.lv]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rus.delfi.lv/news/daily/latvia/zarplaty-medikov-uchitelej-i-minimalka-500-evro-koaliciya-dogovorilas-o-byudzhete-2021-goda.d?id=52489859&amp;com=1 Комментарий: Зарплаты медиков, учителей и «минималка» 500 евро. Коалиция договорилась о бюджете 2021 года — DELFI]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mixnews.lv/latviya/2020/09/21/koalicziya-dala-zelenyj-svet-byudzhetu-i-nalogovoj-reforme/ Коалиция дала «зеленый свет» бюджету и налоговой реформе] | Mixnews&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://blog.swedbank.lv/kalkulatori/darba-algas-kalkulators Darba algas kalkulators 2022. gadam | Swedbank blogs]&lt;/ref&gt;. 2022 йылдан табиптарҙың минималь эш хаҡы күләме — 1555 € (брутто) һәм — 1132,23 € (нетто), ә шәфҡәт туташтары һәм фельдшерҙарҙың — 1032 € (брутто) һәм — 797,99 € (нетто) тәшкил итә. Дөйөм алғанда, 2022 йылдан табиптарҙың уртаса хеҙмәт хаҡы 1963 € (брутто) һәм 1396,63 € (нетто), ә медицина хеҙмәткәрҙәренең һәм пациенттарға ярҙам күрһәтеүселәрҙең — 1183 € (брутто) һәм 894,49 € (нетто) тәшкил итә.&lt;ref&gt;[https://likumi.lv/ta/id/332751-sabiedribas-veselibas-pamatnostadnes-2021-2027-gadam Sabiedrības veselības pamatnostādnes 2021.-2027. gadam]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://providus.lv/wp-content/uploads/2022/05/VMvest_170322_neform_maks.docx.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.vestnesis.lv/op/2022/105.4 Sabiedrības veselības pamatnostādnes 2021.-2027.… — Latvijas Vēstnesis]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{Cite web |url=https://blog.swedbank.lv/kalkulatori/darba-algas-kalkulators |title=Darba algas kalkulators 2022. gadam {{!}} Swedbank blogs |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190705214049/https://blog.swedbank.lv/kalkulatori/darba-algas-kalkulators |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; По состоянию на июнь 2022 года средний размер оплаты труда в Латвии составлял € 1383 (брутто), и € 1012 (нетто), при этом 27,16 % работающих получали менее € 700 (брутто), и € 586 (нетто)&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__EMP__DS__DSV/DSV010m/ Average monthly wages and salaries of employees 1997M01 — 2022M06. PxWeb]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__EMP__DS__DSN/DSN010m/ Darba ņēmēju skaita sadalījums pēc mēneša bruto darba ienākumiem pa sektoriem 2008M01 — 2022M06. PxWeb]&lt;/ref&gt;. 2018 йылдың 3 кварталына ҡарата Кейтц индексы (эш хаҡының минималь күләменең (МРОТ) уртаса эш хаҡына нисбәте) 43 % самаһы тәшкил итә. 2021 йылдың декабренә Латвияла уртаса эш хаҡы 1435 € (брутто) һәм 1050 € (нетто) тәшкил итә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__EMP__DS__DSV/DSV040m/ |title=Average monthly wages and salaries by region (in euro) by Gross/ Net, Sector, Territorial unit and Time period. PxWeb |access-date=2021-06-09 |archive-date=2021-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609161425/https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__EMP__DS__DSV/DSV040m/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

'''Өҫтөнлөктәре''': һуңғы йылдарҙа тулайым эске продукттың 70%-ы хеҙмәтләндереү өлкәһе иҫәбенә формалаша. Ил шок терапияһы аша сағыштырмаса тотороҡло баҙар иҡтисадына уңышлы үтте. Маастрихст критерийҙары арҡаһында евроға күсеү алдынан инфляция кәмене һәм түбән булып ҡала (2018 йылда 1%-тан аҙыраҡ)&lt;ref name=&quot;imfLV&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=51&amp;pr.y=12&amp;sy=2016&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=941&amp;s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CPCPIPCH&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |accessdate = 2019-05-04}}&lt;/ref&gt;. Евроға күсеү менән, милли валюта, лат, ғәмәлдән сығарыла (2014). Ил — берҙәм Европа союзы баҙары ағзаһы, иҡтисади үҫеш буйынса сағыштырмаса юғары темптарға (ЕС буйынса уртаса күрһәткестән юғары) һәм түбән дәүләт бурысына (ЕС буйынса уртасанан түбән) эйә. Бында, Европа союзы илдәре менән сағыштырғанда, сағыштырмаса арзан һәм яҡшы белемле эшсе көстәр бар. Эшһеҙлек кимәленең түбәнәйеүе һәм эшсе көстәр дефицитының көсәйеүе шарттарында 2019 йылға хеҙмәт хаҡының үҫеше иҡтисади үҫеш темптарын тотҡарламай&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.la.lv/spiediens-celt-algas-neizzudis-vai-ta-ir-laba-zina-verte-ekonomisti |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;.

'''Кире яҡтары''': энергия менән тәьмин итеү нефть продукттары, газ һәм электр энергияһы импортына бәйле. Сеймал базаһы ярлы. Иң ҙур проблема (Евросоюздың яңы башҡа ағзаларындағы кеүек үк) — эшкә һәләтле эшсе көсө дефицитының йылдан-йыл артыуы һәм, тыуымдың түбән булыуы һәм халыҡтың Европа союзының байыраҡ илдәренә күпләп күсеүе менән бәйле, халыҡ структураһында пенсионерҙарҙың күбәйеүе, был үҙ сиратында хеҙмәткәрҙәрҙең эш хаҡын яһалма рәүештә арттырырға һәм хеҙмәткә түләү араһында етештереүсәнлек менән эш хаҡын түләү араһындағы дисбалансты арттырырға мәжбүр итә&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;. Латвияның төп экспорт тауарҙары (2011): электр машиналары һәм ҡорамалдары — 6,9 %, машиналар һәм механизмдар — 5,4 %, тимер һәм легирланмаған ҡорос — 5,2 %, ағас-таҡта материалдары — 4,8 %, фармацевтика продукцияһы — 4,1 %, тимер һәм ҡорос изделиелар — 3,2 %, тимер һәм ҡоростан беренсел продукция — 2,8 %, ағас — 2,6 % трикотаж һәм туҡыма — 2,5 %, төҫлө металл һәм уларҙаан яһалған изделиелар — 2,5 % (2011)&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.csb.gov.lv/sites/default/files/publikacijas/nr_34_at_preces-partneri_2011_11_04q_lv.pdf |title = Внешняя торговля Латвии. Важнейшие товары и партнёры в 2011 году  |lang = lv  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121021174921/http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/publikacijas/nr_34_at_preces-partneri_2011_11_04q_lv.pdf |archivedate = 2012-10-21 }}. С. 2.&lt;/ref&gt;.

Латвия Литва һәм Эстония менән таможня союзын ойоштороу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйҙы, шуға күрә был илдәр араһында сауҙа күләме ярайһы уҡ ҙур.

=== Иҡтисадының тарихы ===
Бойондороҡһоҙлоҡ тергеҙелгәндән һуңғы йылдарҙа Латвия етди иҡтисади реформалар үткәрҙе, 1992 йылда Латвия үҙенең валютаһын әйләнешкә сығарҙы, күп фатирлы торлаҡ йорттарҙы хосусилаштырҙы һәм элекке хужаларына кире ҡайтарҙы.

Иҡтисад, көрсөк башланғансыға тиклем, тотороҡло рәүештә йылына 5-7 %-ҡа күтәрелә (2006 йылда — 12,6 %, 2007 йылда — 10,3 %).

2007 йыл йомғаҡтары буйынса Латвия эске тулайым продукттың үҫеш темптары буйынса Советтарҙан һуңғы киңлектә 3-сө урында ине. Совет осоронан һуңғы киңлек илдәре араһында Латвияны Әзербайжан менән Әрмәнстан ғына уҙып киткән.

'''Эске тулайым продукттың йыллыҡ үҫеше:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
!2000
!2001
!2002
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
!2010
!2011
!2012
!2013
!2014
!2015
!2016
!2017
!2018
!2019
|-
! Латвия
|5,4 %
|6,4 %
|7,1 %
|8,4 %
|8,3 %
|10,6 %
|11,8 %
|9,9 %
|−3,5 %
|−14,4 %
|−3,9 %
|6,3 %
|4 %
|2,4 %
|1,8 %
|2,9 %
|4,6 %
|4,7 %
|3,1 %
|-
| colspan=&quot;21&quot; style=&quot;text-align:center&quot; | Data from [https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=65&amp;pr.y=15&amp;sy=2000&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=941&amp;s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= International Monetary Fund]
|}

'''Йән башына иҫәпләгәндә, һатып алыу мөмкинлеге (ППС) буйынса эске тулайым продукт:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
!2000
!2001
!2002
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
!2010
!2011
!2012
!2013
!2014
!2015
!2016
!2017
!2018
!2019
|-
! Латвия
|8,923
|9,825
|10,838
|12,083
|13,577
|15,682
|18,255
|20,794
|20,605
|18,010
|17,852
|19,816
|21,318
|22,449
|23,559
|24,708
|25,716
|27,685
|29,901
|31,49
|-
| colspan=&quot;21&quot; style=&quot;text-align:center&quot; | Data from [https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=65&amp;pr.y=15&amp;sy=2000&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=941&amp;s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= International Monetary Fund]
|}

Латвия 1999 йылдан башлап Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы ағзаһы һәм 2004 йылдан Европа союзы ағзаһы булып тора. 2014 йылдың 1 ғинуарында Латвия милли валютаһы латтан евроға күсте. 2016 йылдың 2 июнендә Латвия Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһының 35-се ағзаһы булды. Статистикаға ярашлы, 2013 йыл аҙағында халыҡтың 45%-ы евро индереүҙе хупланы, ә 52%-ы — ҡаршы булды&lt;ref name=&quot;apollo.lv&quot;&gt;{{cite web |author=Apollo, redakcija@apollo.lv |url=https://www.apollo.lv/zinas/turpina-pieaugt-iedzivotaju-atbalsts-eiro-ieviesanai/625128 |title=Turpina pieaugt iedzīvotāju atbalsts eiro ieviešanai |publisher=Apollo.lv |accessdate=2014-04-23 |archive-date=2014-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140404152209/http://www.apollo.lv/zinas/turpina-pieaugt-iedzivotaju-atbalsts-eiro-ieviesanai/625128 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Евроны индергәндән һуң, 2014 йылдың ғинуарында Eurobarometer һорау үткәреүе евроны хуплау 53 % самаһы тәшкил итеүен күрһәтте, был Европалағы уртаса кимәлгә яҡын&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.economist.com/news/europe/21593502-latvias-president-nominates-laimdota-straujuma-prime-minister-new-currency-new-leader |title=New currency, new leader |website=The Economist |date=2014-01-14 |accessdate=2014-01-10 |archive-date=2017-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701155225/http://www.economist.com/news/europe/21593502-latvias-president-nominates-laimdota-straujuma-prime-minister-new-currency-new-leader |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. 2000 йылдан Латвияла Европала эске тулайым продукт үҫешенең иң юғары темптарының береһе булды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1996,39140985&amp;_dad=portal&amp;_schema=PORTAL&amp;screen=detailref&amp;language=en&amp;product=sdi_ed&amp;root=sdi_ed/sdi_ed/sdi_ed1000 |title=Growth rate of real GDP per capita |publisher=[[Eurostat]] |accessdate=2007-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012010738/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1996%2C39140985&amp;_dad=portal&amp;_schema=PORTAL&amp;screen=detailref&amp;language=en&amp;product=sdi_ed&amp;root=sdi_ed%2Fsdi_ed%2Fsdi_ed1000 |archivedate=2007-10-12}}&lt;/ref&gt;. Әммә үҫеш, башлыса, Латвияла ҡулланыу менән бәйле, 2008 йыл аҙағында һәм 2009 йыл башында Латвияның эске тулайым продуктын емереүгә, глобаль иҡтисади көрсөктөң киҫкенләшеүенә, кредиттар етешмәүенә һәм Parex банкын ҡотҡарыу өсөн файҙаланылған ҙур аҡсаларҙың етмәүенә килтерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.baltic-course.com/eng/finances/?doc=22011|title=Rimsevics: Failing to bail out Parex banka would result in closing down of four banks in Latvia|publisher=The Baltic Course|accessdate=2013-12-08|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212090529/http://www.baltic-course.com/eng/finances/?doc=22011|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың тәүге 3 айында Латвияның эске тулайым продукты 18 %-ҡа кәмей, Европа союзында — иң түбәне&lt;ref&gt;{{cite web|author=Aaron Eglitis |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=ao7qqF0UESqc |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101202141324/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=ao7qqF0UESqc |deadlink=yes |archivedate = 2010-12-02 |title=Latvian GDP Shrank 18% in First Quarter, EU's Biggest Fall&amp;nbsp;– |publisher=Bloomberg L.P. |date=2009-05-11 |accessdate=2010-10-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8043972.stm | website=BBC News | title=Latvian economy in rapid decline | date=2009-05-11 | accessdate=2010-04-04 | archive-date=2009-09-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930090503/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8043972.stm | deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Lv real gdp growth.svg|thumb|1996-2006 йылдарҙа Латвияла реаль эске тулайым продукт үҫеше]]
2009 йылдағы иҡтисади көрсөк тиҙ үҫешеүсе иҡтисад, башлыса шәхси бурысты арттырыу иҫәбенә эске ҡулланыу артҡанлыҡтан, шулай уҡ тышҡы сауҙа балансы кире булғанлыҡтан, иҡтисади ҡыуыҡты емереүгә табан барыуын раҫланы. Айына яҡынса 5 %-ҡа артҡан күсемһеҙ милеккә хаҡтар оҙаҡ ваҡыт башлыса арзан хаҡҡа тауарҙар һәм сеймал етештергән иҡтисад өсөн бик юғары тип иҫәпләнде.

Латвияла хосусилаштырыу тамамланған тиерлек. Алдан дәүләт ҡарамағында булған бөтә бәләкәй һәм урта компаниялар ҙа тиерлек хосусилаштырылды, һөҙөмтәлә сәйәси һиҙгер бик аҙ эре дәүләт компаниялары ғына ҡалды. 2000 йылда илдең эске тулайым продуктынан 68 % самаһы шәхси секторға тура килгән.

Латвияға сит ил инвестициялары төньяҡ-үҙәк Европалағы кимәлдәр менән сағыштырғанда һаман да күп түгел. Ерҙе һатыу, шул иҫәптән сит ил граждандарына һатыу мөмкинлектәрен киңәйтеүсе, закон 1997 йылда ҡабул ителде. Латвияның дөйөм тура сит ил инвестициялары күләме 10,2 % тәшкил итә, Америка компаниялары 1999 йылда 127 миллион доллар инвестиция һалған. Шул уҡ йылда Америкаға 58,2 миллион $ тауар һәм хеҙмәттәр экспортҡа оҙатылған, 87,9 миллион $ импортланған. Латвия, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы, Европа союзы кеүек көнбайыш иҡтисади институттарына ҡушылырға теләп, 1995 йылда, 4 йыллыҡ күсеү осоро менән, Европа союзы менән Европа килешеүенә ҡул ҡуйҙы. Латвия менән Америка Ҡушма Штаттары араһында инвестициялар, сауҙа һәм интеллектуаль милекте яҡлау, икеләтә һалым һалыуға юл ҡуймау тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуйылды&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.irs.gov/pub/irs-trty/latvia.pdf|title=TAX CONVENTION WITH LATVIA|publisher=Internal Revenue Service|accessdate=2018-05-19|archive-date=2017-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505121156/https://www.irs.gov/pub/irs-trty/latvia.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wipo.int/wipolex/en/other_treaties/text.jsp?file_id=241419|title=Agreement between the United States of America and the Republic of Latvia on Trade Relations and Intellectual Property Rights Protection|publisher=World Intellectual Property Organization|accessdate=2018-05-19|archive-date=2018-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180520053732/http://www.wipo.int/wipolex/en/other_treaties/text.jsp?f}}&lt;/ref&gt;
 
=== Иҡтисадының төшөүе һәм терегеҙелеүе (2008—2012) ===
[[Файл:AirBaltic Boeing 757-200 at RIX.jpg|thumb|АirBaltic компанияһының Boeing 757 самолёты Рига халыҡ-ара аэропортынан оса]]
Латвия банктарында ипотека кредиттарын еңел алыуға һәм баҙарҙа бик әүҙем алыпһатарлыҡҡа бәйле, күсемһеҙ милек баҙарында хаҡтарҙың ҡатмарлы үҫеше инфляцияның үҫеш факторҙарының береһе булды, Латвияның күсемһеҙ милек баҙарында емерелеүгә килтерҙе. 2008 йылдың икенсе кварталында Латвияла торлаҡҡа хаҡтар 2007 йылдың ошо уҡ осоро менән сағыштырғанда 24,1 %-ҡа төшкән. Латвия иҡтисады кредиттар һәм күсемһеҙ милек хаҡының реаль булмаған үҫеше нигеҙендә оҙайлы алыпһатарлыҡ (спекуляция) осоронан һуң, 2008 йылдың икенсе яртыһында һалым түләү (фискаль) ҡыҫҡарыуы фазаһына аяҡ баҫты. Мәҫәлән, 2007 йылда милли иҫәп дефициты йылына эске тулайым продукттың 22 %-тан ашыуын тәшкил иткән, шул уҡ ваҡытта инфляция 10 % булған&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lg.html|title=Latvia|publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]]|accessdate=2008-12-15|archive-date=2020-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515105327/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lg.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016003720/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lg.html |date=2015-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

Латвияла эшһеҙлек кимәле был осорҙа 2007 йылдың ноябрендә 5,4 %-тан 2010 йылдың апрелендә 22 %-тан ашыуға тиклем үҫте. 2010 йылдың апрелендә Латвияла эшһеҙлектең иң юғары кимәле - 22,5 % тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://sdw.ecb.europa.eu/quickview.do?SERIES_KEY=132.STS.M.lv.S.UNEH.RTT000.4.000 |title=Statistical Office of the European Commission (Eurostat), Monthly Bulletin: Table in chapter 09, section 01 |publisher=Europa (web portal) |date=2010-10-01 |accessdate=2010-10-16 |archive-date=2011-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720162221/http://sdw.ecb.europa.eu/quickview.do?SERIES_KEY=132.STS.M.lv.S.UNEH.RTT000.4.000 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&amp;language=en&amp;pcode=teilm020&amp;tableSelection=1&amp;plugin=1 |title=Eurostat&amp;nbsp;– Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |publisher=European Commission |accessdate=2010-08-12 |archive-date=2014-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101202312/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&amp;language=en&amp;pcode=teilm020&amp;tableSelection=1&amp;plugin=1 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Әммә 2010 йылға иҡтисадсылар Латвия иҡтисадында стабиллек билдәләгән&lt;ref name=&quot;economist&quot;&gt;«Baltic Thaw, Aegean freeze», The Economist, 27 February 2010, p59&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;XE&quot;&gt;Patrick Lannin and Aija Braslina [http://www.finanznachrichten.de/nachrichten-2010-03/16380370-update-2-imf-hails-latvia-effort-but-sees-risks-ahead-020.htm «UPDATE 2-IMF hails Latvia effort but sees risks ahead»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111215610/http://www.finanznachrichten.de/nachrichten-2010-03/16380370-update-2-imf-hails-latvia-effort-but-sees-risks-ahead-020.htm |date=2012-01-11 }}. Reuters, 15 March 2010. Retrieved 31 July 2010&lt;/ref&gt;. Standard &amp; Poor's рейтинг агентлығы Латвияның бурыстары буйынса күҙаллауҙы негативтан стабиллеккә тиклем арттырҙы&lt;ref name=&quot;economist&quot;/&gt;. Латвияның 2006 йыл аҙағында 27 % дефицитлы ағымдағы иҫәбе 2010 йылдың февралендә профицитлы ине&lt;ref name=&quot;economist&quot;/&gt;.

2012 йылдың беренсе кварталында көрсөккә ҡаршы саралар һөҙөмтәһендә Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, эске тулайым продукттың үҫеше 2011 йылдың ошо уҡ осоро менән сағыштырғанда 6,8 % тәшкил итте&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.db.lv/laikraksta-arhivs/zinas/ekonomika-aug-straujak-373828 |title = Ekonomika aug straujāk  |lang = lv  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141031061638/http://www.db.lv/laikraksta-arhivs/zinas/ekonomika-aug-straujak-373828 |archivedate = 2014-10-31 }}, db.lv, 11.05.2012&lt;/ref&gt;. 2012 йылда Халыҡ-ара валюта фонды (МВФ), Латвияға финанс ярҙамы программаһы тамамланғандан һуң, күҙәтеү тураһында тәүге доклад менән сығыш яһаны. Унда, 2008-2009 йылдарҙа күп кәмегәндән һуң, Латвия иҡтисады 2010 йылдан тиҙ арала аяҡҡа баҫа, тип билдәләнелде&lt;ref&gt;[https://www.imf.org/external/np/sec/pn/2012/pn1276.htm IMF Executive Board Concludes First Post-Program Monitoring Discussions with the Republic of Latvia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161130143620/https://www.imf.org/external/np/sec/pn/2012/pn1276.htm |date=2016-11-30 }} // Public Information Notice (PIN) No. 12/76 — July 16, 2012&lt;/ref&gt;.

2011 йылда эске тулайым продукттың 5,5 %-ҡа артыуы экспорттың артыуы һәм эске ихтыяждың тергеҙелеүе менән аңлатыла. Тышҡы шарттарҙың насарайыуына ҡарамаҫтан, 2012 һәм 2013 йылдарҙа үҫеш темптары дауам итте һәм 2014 йылда иҡтисадтың 4,1 %-ҡа үҫеүе көтөлә. Эшһеҙлек кимәле 2010 йылдағы иң юғары нөктәнән — 20 %-тан 2014 йылда яҡынса 9,3 %-ҡа тиклем кәмегән&lt;ref&gt;{{cite web |author=Public Information Notice (PIN) No. 12/76 by IMF |url=https://www.imf.org/external/np/sec/pn/2012/pn1276.htm |title=IMF Executive Board Concludes First Post-Program Monitoring Discussions with the Republic of Latvia, July 16, 2012 |publisher=imf.org |accessdate=2012-07-18 |archive-date=2012-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120817001526/http://www.imf.org/external/np/sec/pn/2012/pn1276.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Эре предприятиелары ===
* АirBaltic — Латвия милли авиакомпанияһы. «Йыл авиакомпанияһы 2009/2010» алтын премияһына һәм башҡа наградаларға лайыҡ булды.
* Aldaris — Латвияның һыра һәм алкоголһеҙ эсемлектәр етештереү компанияһы.
* Grindex — Балтика илдәренең ҙурлығы буйынса икенсе фармацевтика предприятиеһы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nasdaqomxbaltic.com/market/?pg=details&amp;instrument=LV0000100659&amp;list=2 |title=NASDAQ OMX Baltic |access-date=2012-10-09 |archive-date=2012-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108195907/http://www.nasdaqomxbaltic.com/market/?pg=details&amp;instrument=LV0000100659&amp;list=2 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.
* Laima — Латвияның шоколад изделиелары етештереү предприятиеһы Orkla норвег компанияһына ҡарай (2015 йыл)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://rus.delfi.lv/biznes/bnews/latviya-razreshila-norvezhcam-kupit-laima-gutta-i-staburadze.d?id=45435304&amp;all=true|title=Латвия разрешила норвежцам купить Laima, Gutta и Staburadze|author=rus.DELFI.lv|date=2015-01-10|publisher=delfi.lv|lang=ru|accessdate=2019-06-26|archive-date=2019-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626091951/https://rus.delfi.lv/biznes/bnews/latviya-razreshila-norvezhcam-kupit-laima-gutta-i-staburadze.d?id=45435304&amp;all=true|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
* Latvijas dzelzceļš — дәүләт тимер юл концерны; илдә иң ҙурҙарҙың береһе: 12 меңдән ашыу кеше
* Latvijas Finieris — эре ағас эшкәртеү предприятиеһы.
* Latvijas Gāze — Латвияла тәбиғи газды ташыу (тапшырыу), һаҡлау, бүлеү һәм һатыу буйынса берҙән-бер оператор (2017 йылда баҙарҙы либералләштереүгә тиклем).
* Latvijas Pasts — Латвияның милли почта элемтәһе операторы.
* Lattelecom — Латвияла электрон элемтә хеҙмәттәрен күрһәтеү өлкәһендә лидер.
* Latvenergo — Латвияла электр энергияһын иң күп поставкалаусы.
* MikroTik — селтәр ҡорамалдары етештереүсе.
* Olainfarm — Балтика илдәренең иң эре фармацевтика предприятиеһы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nasdaqbaltic.com/market/?instrument=LV0000100501&amp;list=2&amp;pg=details&amp;tab=historical|title=Olainfarm &amp;#124; Aktsia hinna ajalugu &amp;#124; Nasdaq Balti börs|publisher=www.nasdaqbaltic.com|accessdate=2016-04-08|archive-date=2016-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420072325/http://www.nasdaqbaltic.com/market/?instrument=LV0000100501&amp;list=2&amp;pg=details&amp;tab=historical|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
* Rīgas piena kombināts — Һөттө һөт ризыҡтары итеп эшкәртеү предприятиеһы.
* Rīgas Miesnieks — Латвияның ит изделиелары етештереү буйынса предприятиеһы.
* Spilva — Йәшелсә һәм емеш-еләк эшкәртеү буйынса компания. Компания кетчуптар, соустар, джемдар, майонездар һ.б. етештерә.

=== Инфраструктураһы ===
[[Файл:Latvian number plates.svg|thumb|240px|right|Латвиялағы автомобиль номер билдәләре]]
[[Файл:Ventspils osta.jpg|thumb|240px|right|Вентспилс ирекле порты]]

Латвиялағы автомобиль коды — LV.

Транспорт секторы эске тулайым продукттың 14 %-ын тәшкил итә. Рәсәй, Белоруссия, Ҡаҙағстан, шулай уҡ башҡа көнбайыш һәм көнсығыш илдәр араһында транзит&lt;ref name=&quot;wpt&quot;&gt;{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/EXTECAREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20647605~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:571121,00.html |title=Latvia |accessdate=2008-09-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080908042001/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/EXTECAREGTOPTRANSPORT/0%2C%2CcontentMDK%3A20647605~pagePK%3A34004173~piPK%3A34003707~theSitePK%3A571121%2C00.html |archivedate=2008-09-08}}, World Bank&lt;/ref&gt;.

Латвияла 8 диңгеҙ порты, Вентспилс ирекле порты, Рига ирекле порты һәм Лиепая порты — иң эре порттар. Транзит ташыуҙарының күбеһен сеймал нефть һәм нефть продукттары тәшкил итә&lt;ref name=&quot;wpt&quot;/&gt;. Вентспилс порты Балтика илдәрендә иң йәнле порт булып тора. Юлдар һәм тимер юлдарҙан тыш, Вентспилс Рәсәй нефтен Балтик диңгеҙе аша экспортлауҙа ла мөһим звено булып тора. Эксперттар фекеренсә, Рәсәй порттары аша йөктәрҙе тейәп оҙатыу артһа ла, Латвия порттары эшһеҙ ҡалмаясаҡ.

Рига халыҡ-ара аэропорты йөк һәм пассажирҙар ташыу күләме буйынса Балтика илдәрендәге иң ҙур аэропорт. Рига халыҡ-ара аэропорты Балтика баш ҡалалары пассажирҙарының яртыһын тиерлек (49 %) хеҙмәтләндерә. Сағыштырыу өсөн: 2016 йылда Таллин аэропорты (Эстония) бөтә пассажирҙарҙың 21 % хеҙмәтләндергән һәм Вильнюс аэропорты (Литва) 30 % хеҙмәтләндергән. Аэропорттың донъяның 30 иленә 80-дән ашыу йүнәлештә тура рейстары бар. AirBaltic — Латвияның милли авиакомпанияһы. Һуңғы йылдарҙа Рига халыҡ-ара аэропорты дәүләт акционерҙар йәмғиәте Европала тиҙ үҫешеүсе аэропорттарҙың береһенә әйләнде. Мәҫәлән, 2016 йылда аэропортта - 5,4 миллион, 2019 йылда 7,8 миллион пассажир хеҙмәтләндерелгән. AirBaltic Латвия милли авиакомпанияһы 4 йыл рәттән донъялағы иң даими авиаташыусы тип танылды&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/4857786|title=Латвийская AirBaltic вновь признана самой пунктуальной авиакомпанией в мире|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2019-05-26|lang=ru|archive-date=2019-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526131159/https://tass.ru/obschestvo/4857786|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. The Air Transport Research Society һауа транспортын тикшереү ойошмаһы Рига халыҡ-ара аэропортын Европала, бер пассажирға тарифтар структураһына һәм сығымдарына ҡарап, иң конкуренцияға һәләтле аэропорт тип таныны&lt;ref&gt;{{cite web|title=Riga Airport – Europe’s most competitive airport in terms of service prices|url=http://www.riga-airport.com/en/main/newsroom/news/riga-airport-europe-s-most-competitive-airport-in-terms-of-service-prices?shutdown_mobile=1&amp;print=1|website=riga-airport.com}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2020 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Air Transport Research Society: The winners are….|url=https://www.eturbonews.com/94656/air-transport-research-society-winners-are/|website=eturbonews.com|date=2014-07-20|access-date=2019-10-19|archive-date=2019-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20191019163207/https://www.eturbonews.com/94656/air-transport-research-society-winners-are/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Латвия тимер юлының төп селтәре 1860 саҡрымдан тора, шуның 1826 саҡрымы - 1520 миллиметрлы рус колеяһы тимер юлы, шуның 251 километры электрлаштырылған, был уны Балтика илдәрендәге иң оҙон тимер юл селтәре итә. Латвияның тимер юлдар селтәре әлеге ваҡытта Европаның стандарт колеяһы менән тап килмәй.

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/transp/transp__ikgad__transp/TR0010.px/table/tableViewLayout2/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0 |title=Satiksmes ceļu garums gada beigās (kilometros) |publisher=Centrālais Statistikas Birojs |accessdate=2018-03-07 |deadlink = yes}}&lt;/ref&gt;. Ләкин Хельсинки - Таллин - Рига - Каунас - Варшава ҡалаларын бәйләүсе Rail Baltica  тимер юлы төҙөлөш стадияһында һәм 2026 йылға тамамланырға тейеш&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.railbaltica.org/about-rail-baltica/ |title=About Rail Baltica |publisher=Rail Baltica |accessdate=2008-03-07 |archive-date=2018-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180312171052/http://www.railbaltica.org/about-rail-baltica/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Латвия милли юл селтәренә 1675 саҡрым төп автомобиль юлы, 5448 саҡрым төбәк автомобиль юлы һәм 12880 саҡрым урындағы автомобиль юлы ҡарай&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://lvceli.lv/wp-content/uploads/2020/09/LVC_Statistika_2019.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2021-02-18 |archive-date=2022-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121080733/https://lvceli.lv/wp-content/uploads/2020/09/LVC_Statistika_2019.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Латвияла 29975 саҡрым юл һәм 8271 саҡрым урам муниципаль юлдар тип иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt;. Иң билдәлеләре - Варшава менән Таллинды тоташтырған А1 юлы (Е67-се европа маршруты), шулай уҡ Вентспилс менән Терехованы тоташтырған Е22 европа маршруты. 2019 йылда Латвияла 727164 автомобиль теркәлгән&lt;ref&gt;[https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_OD/OSP_OD__transp__auto_celi/TRG090.px/table/tableViewLayout1/ Reģistrēto vieglo automobiļu sadalījums pa markām gada beigās]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Латвияның өс ҙур гидроэлектростанцияһы: Плявинь ГЭС-ы (825 МВт), Рига ГЭС-ы (402 МВт) һәм Кегумс ГЭС-ы (192 МВт) бар. Һуңғы йылдарҙа бер нисә тиҫтә ел, шулай уҡ биогазда йәки биомассала эшләгән төрлө масштабтағы электр станциялары төҙөлгән.

Инчукалн газ һаҡлағысы, Европала иң ҙур ер аҫты газ һаҡлағыстарының береһе һәм Балтика илдәрендә берҙән-бер һаҡлағыс Латвияла  урынлашҡан. Инчукалнста уникаль геологик шарттар газды ер аҫтында һаҡлау өсөн айырыуса яраҡлы&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unece.org/fileadmin/DAM/ie/se/pdfs/wpgas/session/17_countr/latvia.pdf |title=The Outlook of Latvian Potential Underground Gas Storages and Prospects of Utilization of this Potential for Securing of Reliable Gas Supply to Europe |publisher=UNECE |date=2007-01-24 |accessdate=2013-06-05 |archive-date=2013-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055747/http://www.unece.org/fileadmin/DAM/ie/se/pdfs/wpgas/session/17_countr/latvia.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Элемтәһе ===
Латвия территорияһында 4 мобиль элемтә операторы: LMT, Tele2, BITE Latvija һәм Triatel эшләй.

== Мәғарифы ==
Латвия йәмғиәте юғары белем кимәле менән айырылып тора. Әгәр мәктәптә уҡыусы балаларҙы иҫәпкә алмағанда, 2000 йылға ҡарата Латвия халҡының 2,8 %-ы ғына 4 кластан түбәнерәк белем кимәленә эйә. Юғары белемле кешеләрҙең иң юғары пропорцияһы Ригала (20,1%), Юрмалала (14,5%) һәм Елгавала (13,5%)&lt;ref name=&quot;demoscope.ru&quot;/&gt;.

Илдә ҡайһы бер предметтарҙы Латвияның аҙ һанлы милли телдәрендә өйрәнгән дәүләт мәктәптәре эшләй&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://izm.izm.gov.lv/upload_file/Registri_statistika/2012_2013/adreses_VS_12.xls |title = Vispārizglītojošo dienas skolu kontaktinformācija 2012./2013.m.g.  |lang = lv  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140517122925/http://izm.izm.gov.lv/upload_file/Registri_statistika/2012_2013/adreses_VS_12.xls |archivedate = 2014-05-17 }}&lt;/ref&gt;.

=== Юғары уҡыу йорттары ===
{{Columns-list|colwidth=25em|
* Латвия университеты;
* Рига техник университеты;
* Страдыня исемендәге Рига университеты;
* Латвия Художество академияһы;
* Латвия ауыл хужалығы университеты;
* Даугавпилс университеты;
* Язеп Витола исемендәге Латвия музыка академияһы;
* Латвия Диңгеҙ Академияһы;
* Латвия мәҙәниәт академияһы;
* Латвия спорт педагогия академияһы;
* Лиепая университеты;
* Рига аэронавигация институты;
* Рига педагогия академияһы (2017 йылда Латвия университетына ҡушыла);
* Балтик халыҡ-ара академияһы;
* Транспорт һәм элемтә институты;
* RISEBA;
* Латвия Христиан Академияһы;
* Мәғлүмәт системалары менеджменты институты;
* Иҡтисад һәм мәҙәниәт юғары мәктәбе;
* Психология юғары мәктәбе; 
* «Туриба» бизнес-мәктәбе.
}}

== Мәҙәниәт һәм сәнғәт ==
[[Файл:Sabile abava 2006 06.jpg|thumb|Сабилала латвия пейзажы]]

1991 йылда бойондороҡһоҙлоҡ тергеҙелгәндән һуң, Латвия латыш мәҙәниәтенең өс ҡатламын реинтеграциялау проблемаһына юлыҡты. Беренсе ҡатлам - ул латыш әҙәбиәте һәм совет заманына тиклемге традициялар

СССР-ҙағы Латвия әҙәбиәтен тәнҡитләүсе миҫал, Ҙур совет энциклопедияһынан:
{{начало цитаты}}
Латыш әҙәбиәте туған фольклорының бай традицияларына - халыҡ йырҙарына, әкиәттәргә, легендаларға таяна. Латыш халыҡ йырҙарының «Латыш дайналары» (&quot;Латышские дайны&quot;; 1-6 томдар, 1894-1915) тулы тәүге баҫмаһын латыш фольклорсыһы Кришьянис Барон (1835-1923) төҙөгән. Юрис Алунандың «Йырҡайҙар» (1856) китабы латыш милли яҙма шиғриәтенә нигеҙ һала. Халыҡ романтизмы вәкилдәре - Аусеклис (М. Крогземис, 1850-1879) һәм Андрей Пумпур (1841-1902), «Лачплесис» эпосы (1888) авторының ижады антифеодаль характерҙа була. Унда милли азатлыҡ хәрәкәте идеялары сағылдырылған. Латыш прозаһының тәүге мөһим ҡаҙаныштары - ағалы-ҡустылы Матис (1848-1926) һәм Рейнис Каудзиттарҙың (1839-1920) «Ер үлсәүселәр заманы» романы һәм Апсишу Екабстың (Я. Яунземис, 1858-1929) ауыл тормошо тураһындағы хикәйәләре. Латыш яҙыусыларының ижады рус реализмы йоғонтоһон кисерә. 1870-1880-се йылдарҙа А. Алунан (1848-1912) латыш драматургияһына нигеҙ һала.
{{конец цитаты}}

Латыш мәҙәниәтенең икенсе ҡатламы 1945 йылдан һуң Латвиянан ситтә Швецияла, Германияла, Америка Ҡушма Штаттарында, Канадала һәм Австралияла латыш общиналарын ойошторған яҡынса 120 мең эмигрант араһында формалашҡан. Латыштарҙың әҙәбиәт сығарыуҙы үҙ эсенә алған  йәнле мәҙәни эшмәкәрлеге бөтә был илдәрҙә дауам иткән. Өсөнсө ҡатлам Латвияның 1945 йылдан һуңғы мәҙәни тормошон сағылдыра

[[Файл:K.Barons.jpg|thumb|left|200px|Кришьянис Барон - латыш яҙыусыһы, фольклорсы һәм йәмәғәт эшмәкәре, дайна - латыш халыҡ йырҙарын йыйыусы]]

XIX быуатҡа тиклем Латвияның ҡала мәҙәниәте күбеһенсә немец телендә һөйләшкән сәйәси һәм йәмәғәт юғары ҡатламының (элита) продукты булған. Латыш крәҫтиәндәренең үҙ телендә башлыса халыҡ йырҙарынан һәм былиналарҙан торған үҙенсәлекле риүәйәттәре булған. 1694 йылда Изге Яҙманы Эрнст Глюктың латыш теленә тәржемәһе баҫылыуы милли мәҙәниәттең ҙур ҡаҙанышы була. 1822 йылда латыш телендәге «Латвиешу авизес» («Латыш гәзите») беренсе ваҡытлы баҫмаһына нигеҙ һалыныуы икенсе мөһим ваҡиға була.

XIX быуат уртаһында, Атис Кронвалдс (1837-1875) кеүек университет белеме алған латыштар телдәрҙең тиң хоҡуҡлылығын талап иткәс, ҡала һәм крәҫтиән мәҙәниәттәре араһында үҙ-ара мөнәсәбәттәр тамырынан үҙгәрҙе һәм тулы ҡанлы латыш әҙәбиәтен булдырырға саҡырҙы. XX быуат башына бындай әҙәбиәт барлыҡҡа килә; унда скандинавия, немец һәм урыҫ әҙәбиәтенең йоғонтоһо һиҙелә. Райнис (1865-1929) һәм Аспазия (Эльза Розенберга, 1865-1943) кеүек шағирҙар танылыу яулай

Латвияның Советтар Союзы составына инеүе мәҙәни тормоштоң бөтә өлкәләрен, шул иҫәптән мәғариф системаһын да, советлаштырылыуыына килтерҙе. Латыштарҙың яңы быуыны совет латыш мәҙәниәте милли мәҙәни үҫештең юғары стадияһы булып тора тигән фекерҙә тәрбиәләнде. Әҙәбиәттә һәм һынлы сәнғәттә социалистик реализм рәсми раҫланған йүнәлеш булды.

[[Файл:Brainstorm in Mezaparks.jpg|thumb|Латвия музыка коллективы Brainstorm төркөмө]]

Советтар Союзында бөтә милли мәҙәниәттәрҙе интеграциялау буйынса планлы һәм маҡсатлы эш үткәрелде. Милли яҙыусыларҙы СССР-ҙың башҡа халыҡтары телдәренә, беренсе сиратта, рус теленә тәржемә итеү был эштең бер өлөшө булып торҙо. Был эш һөҙөмтәһендә СССР халҡы милли латыш әҙәбиәте һәм латыш мәҙәниәтенең тәржемәләге башҡа ҡаҙаныштары менән танышыу мөмкинлегенә эйә булды. Латыш яҙыусылары: Вилис Тенисович Лацис, Андрей Мартынович Упита, Жан Грива, Ян Судрабкалн, Мирдза Яновна Кемпе, Имант Зиедонис, Арвид Петрович Григулис, Зигмунд Скуиньш, Ояр Оттович Вациетис һ. б. китаптары СССР халыҡтары: эстон, литва, белорус, төркмән, үзбәк, украин, грузин, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ һ. б. телдәренә, шулай уҡ сит телдәргә тәржемә ителгән. Лацис әҫәрҙәренең рус телендә дөйөм тиражы - 10 миллион, ә Упит әҫәрҙәре — 3 миллион дананан ашыу тәшкил иткән&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия. Статья «Латвийская ССР»&lt;/ref&gt;.

1980-се йылдарҙың икенсе яртыһында радикаль үҙгәрештәр була. Билдәлелек килгәс, нәшерселәр һәм яҙыусылар элекке сикләүҙәрҙе алып ташлап, тыйылған әҫәрҙәрен баҫтыра башлаған. 1989 йылға киң мәғлүмәт саралары ярҙамында яҙыусылар һәм журналистарҙың абруйы ярайһы уҡ үҫә. Янис Петерс (ул күпмелер ваҡыт Латвияның Рәсәйҙәге илсеһе булды) һәм Виктор Авотиньш кеүек мәҙәниәт эшмәкәрҙәре — Латвияның Халыҡ фронтын ойоштороу инициаторҙарының береһе.

=== Аш-һыуы ===
Халыҡ араһында киң танылыу алған Латвия кухняһы ризыҡтарынан һөт ашын, икмәк ашын, шулай уҡ путра һәм кәбеҫтәне атарға мөмкин. Путра - ул ярманан (йышыраҡ арпа ононан) бешерелгән һәм һөт, ит һәм сало ҡушылған ҡуйы икмәк аҙығы. Латвияла күсәнле кәбеҫтәнән, төрлө йәшелсә-емештән, сөгөлдөр һабағынан, ҡуҙғалаҡтан һәм башҡа ҡырағай үҫемлектәрҙән төрлө-төрлө ризыҡтар әҙерләйҙәр. Латвия кулинарҙары борсаҡ һәм ноҡот борсағын киң ҡуллана. Ҡыҙҙырылған сусҡа майы (шпик) менән ҡайнатылған һоро борсаҡ (Латвияла ғына үҫтерелә) бик тәмле.

Традицион продукттар араһында - аҡ май, йомортҡа һәм аҡ әнис өҫтәлгән эремсектән һәм яңы һөттән етештерелгән Ян сыры. Атамаһын Ян көнөнән алған, ғәҙәттәгесә, был сыр ошо байрамға әҙерләнә.

&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Caraway cheese.jpg|Әнис менән сыр ҡәҙимгесә Лиго байрамында бирелә
Файл:Sklandrausis-2.JPG|Скландраусис курзем тәмле ризығы (выпечка) — латыш аш-һыуының боронғо аҙығы 
Файл:Freshly baked gingerbread - Christmas 2004.jpg|Пипаркукас — традицион латвия бешермәһе (печенье)
Файл:Latvian cold borscht.jpg|Аукста зупа — һалҡын аш
Файл:Latvian dinner.jpg|«Һалҡын» аштан, быҡтырылған кәбеҫтәнән, кәтлиттән, ҡыярҙан, кефирҙан һәм кеүәҫтән бешерелгән төшкө аш ашамлыҡтары
&lt;/gallery&gt;

== Киң мәғлүмәт саралары ==
Мәғлүмәт агентлыҡтары&lt;ref&gt;[https://rus.lsm.lv/statja/novosti/obschestvo/sovet-po-elektronnim-smi-hochet-rasshirit-svoi-polnomochija.a322943/ Совет по электронным СМИ хочет расширить свои полномочия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190623150436/https://rus.lsm.lv/statja/novosti/obschestvo/sovet-po-elektronnim-smi-hochet-rasshirit-svoi-polnomochija.a322943/ |date=2019-06-23 }} // Lsm.lv, июнь 2019&lt;/ref&gt;:
* LETA;
* BNS (Baltic News Service).

=== Баҫма киң мәғлүмәт саралары ===
Латвияла XVIII быуат башында ваҡытлы баҫмалар күренә башлай, пастор Иоганн Трей ваҡытлы матбуғатҡа нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
{{Col-begin}}
{{Col-2}}'''Гәзиттәр:'''
* Diena;
* Neatkarīgā Rīta Avīze;
* Dienas Bizness;
* Бизнес&amp;Балтия;
* Латвия гәзите Latvijas Avīze;
* The Baltic Times;
* Вести Сегодня;
* МК Латвия;
* Вести (еженедельник);
* Спорт гәзите Sporta avīze;
* Baltische Rundschau.
{{Col-2}}'''Журналдар:'''
* IR (журнал);
* Открытый город (журнал);
* Бизнес-Класс (журнал);
* Телеграф (гәзит һәм журнал);
* Балтийский курс (журнал һәм портал);
* Klubs;
* Лилит;
* Патрон;
* Pastaiga;
* Kas Jauns (журнал һәм портал).
{{Col-end}}

=== Электрон киң мәғлүмәт саралары (СМИ) ===
* Электрон киң мәғлүмәт саралары буйынса милли совет (НСЭСМИ)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rus.jauns.lv/raksts/aktualno/342445-kezbere-v-kuluarakh-est-yavnye-priznaki-togo-chto-novym-politicheskim-silam-nuzhny-dva-svobodnykh-mesta-v-nsesmi |title=В кулуарах есть явные признаки того, что новым политическим силам нужны два свободных места в НСЭСМИ  |access-date=2019-07-31 |archive-date=2019-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731131848/https://rus.jauns.lv/raksts/aktualno/342445-kezbere-v-kuluarakh-est-yavnye-priznaki-togo-chto-novym-politicheskim-silam-nuzhny-dva-svobodnykh-mesta-v-nsesmi |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

; Интернет-порталдар:
{{Columns-list|colwidth=25em|
* DELFI.lv;
* Открыто.lv&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rus.jauns.lv/ |title=rus.jauns.lv — Открыто.lv |access-date=2019-07-31 |archive-date=2019-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731053027/https://rus.jauns.lv/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;;
* Meduza;
* TvNet (Rus)&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://rus.tvnet.lv |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;;
}}

=== Телевизион компаниялар ===
{{Columns-list|colwidth=25em|
* Латвия телевидениеһы (LTV):
** LTV1;
** LTV7.
* Re:TV;
* Rīga TV24
* Viasat:
** TV3 Latvia;
** TV3+;
** TV6 Latvia;
** LNT.
}}

=== Радиостанциялары ===
Дәүләт: Латвия радиоһы 1; Латвия радиоһы 2; «Классика» радиоһы (Латвия радиоһы 3); «Домская площадь» радиоһы (LR 4).

Шәхси: Baltkom радиоһы; SWH радиоһы; PIK радиоһы; Mix FM радиоһы.

== Спорты ==
Шайбалы хоккей Латвияла иң популяр спорт төрө булып иҫәпләнә. Латвия ир-егеттәр йыйылма командаһы өсөн Хелмут Гунарович Балдерис, Артур Ирбе, Сандис Озолиньш, Сергей Иванович Жолток, Карлис Скрастиньш кеүек һ. б. хоккейсылар сығыш яһаны. Рига «Динамо»һы илдең көслө хоккей клубы булып тора, Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһай. 2006 һәм 2021 йылдарҙа Ригала шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаттары үтте.

Баскетбол илдә иң популяр спорт төрө булып тора. Иң билдәле Латвия баскетболсыһы — Милли баскетбол лигаһында (НБА) сығыш яһаусы Кристапс Порзингис.

Спорттың Латвиялағы башҡа популяр төрҙәре: [[футбол]], [[волейбол]], [[теннис]], велосипед спорты, [[бобслей]], [[сана спорты]] һәм [[ауыр атлетика]].

Футбол буйынса Латвия йыйылмаһының иң юғары ҡаҙанышы — 2004 йылда Европа чемпионатының финал өлөшөнә сығыу, унда улар Германия менән тигеҙ иҫәптә еңеү яуланы һәм Чехия йыйылмаһы менән матчта саҡ сенсация булдырмай ҡалды. Клуб кимәлендә әлеге ваҡытта булған, 2009/10 йылдар миҙгелендә УЕФА Европа лигаһының төркөм этабына сыҡҡан, шул уҡ исемдәге ҡаланан «Сконто» һәм «Вентспилс» 4-се ил чемпионын билдәләргә мөмкин.

Шулай уҡ спидвей популяр, унда Латвия йыйылма командаһы 2013 йылда тәүгә спидвей буйынса Донъя кубогының ярымфиналына сыҡты. Спидвейҙағы «Локомотив» (129) клубы Даугавпилсе ҡалаһында урынлашҡан.

«Локомотив» спидвей клубы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lokomotive.lv/ |title=Спидвейный клуб Локомотив Даугавпилс |access-date=2014-05-20 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315104422/http://www.lokomotive.lv/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;[[Даугавпилс]] ҡалаһында урынлашҡан.

Латвия ҡышҡы һәм йәйге Олимпия уйындарында ҡатнаша. Бойондороҡһоҙ Латвия тарихында иң уңышлы олимпия спортсыһы — Марис Штромбергс.

Ул 2008 һәм 2012 йылдарҙа велосипед мотокросы (BMX) спорт төрө буйынса ике тапҡыр Олимпия чемпионы булды.

Латвияның бобслей һәм скелетон федерацияһы (ЛФБС) мәғлүмәттәре буйынса, Латвия спортсылары спорттың саналы төрҙәрендә почёт пьедесталына 250 тапҡыр күтәрелгән. Латвияның спорт тарихында был иң яҡшы күрһәткес&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rus.lsm.lv/statja/analitika/analitika/sportivniy-polufabrikat-stadion-daugava--skoree-uzh-dlja-tancev.a318021/|title=Спортивный полуфабрикат: стадион Daugava — скорее уж для танцев|publisher=rus.lsm.lv|lang=ru|accessdate=2020-04-10|archive-date=2019-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507142440/https://rus.lsm.lv/statja/analitika/analitika/sportivniy-polufabrikat-stadion-daugava--skoree-uzh-dlja-tancev.a318021/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
;Комментарийҙар
{{иҫкәрмәләр|group=комм.}}

;Сығанаҡтар
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/7689-latviya|автор=Хөсәйенова Г. Т.}}
{{Навигация
|Портал = Латвия
|Викисловарь = Латвия
|Викигид = Латвия
}}
* [https://www.latvija.lv/ru Портал услуг государственного управления Латвии]
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Латвия/}}
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1106666.stm Latvia profile] from [[BBC News]]{{ref-en}}
* {{wikiatlas|Latvia}}
* [https://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/latvia/index_en.htm Latvia profile] — [[ЕС]]{{ref-en}}
* {{cite web|author=Сабирова Э.|url=http://www.bashinform.ru/bash/796665/|title=Башҡортостан Хөкүмәтендә Латвия делегацияһы менән осрашыу уҙҙы.|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-12-16}}

{{Navboxes (beta)
|navbar     = plain
|state      = collapsed
|title      = Латвия
|titlestyle = background:{{цвет|Латвия}}
|list       = 
{{Латвия в темах}}
{{Европа}}
{{Евросоюз}}
{{Союз для Средиземноморья}}
{{НАТО}}
{{Совет Европы}}
{{ГУАМ}}
{{Содружество демократического выбора}}
{{Европа по темам 2|Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО|[[Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО в Европе|Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО]]|Лихтенштейн=0|Монако=0|Акротири и Декелия=0|Аландские острова=0|Гернси=0|Гибралтар=0|Джерси=0|Остров Мэн=0|Фарерские острова=0|Шпицберген=0|Ян-Майен=0|Республика Косово=0|Приднестровская Молдавская Республика=0|Республика Абхазия=0|Республика Южная Осетия=0|цвет=Латвия}}
{{Франкофония}}
{{Страны после распада СССР}}
{{Межгосударственные объединения внутри Европейского союза}}
}}

{{вс}}
[[Категория:Дәүләттәр — БМО ағзалары]]
[[Категория:Латвия]]
[[Категория:НАТО дәүләттәре]]
[[Категория:Унитар дәүләттәр]]
[[Категория:Европа берләшмәһе ағзалары]]
[[Категория:Балтик диңгеҙе буйындағы илдәр]]</text>
      <sha1>mkji3rmit4ress8n767cdvj5w6i1oao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299015</id>
      <parentid>1299014</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T20:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pirags</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>1299015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="199948" sha1="dmunl53xh5f3gh7orab3htig107i688" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Статус                  = &lt;!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--&gt;
 |Башҡортса исеме        = Латвия Республикаһы
 |Оригиналь исеме   = Latvijas Republika
 |Эйәлек килеш       = Латвия
 |Флаг                    = 
 |Герб                    = Coat of Arms of Latvia.svg
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = 
 |Гимн исеме          = Dievs, Svētī Latviju 
(Аллаһ, Латвияны данла)
 |Аудио                   = Latvian National Anthem (instrumental).ogg
 |Идара итеү төрө         = [[Парламент республикаһы]]
 |Дәүләт дине = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 57|lat_min = 0|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 56|lon_sec = 0
  |region                 = LV
  |CoordScale             = 2000000
 |Картала                = EU-Latvia.svg
  |картаға яҙыу        = '''Латвия''' күрһәтелгән (ҡуйы-йәшел):— [[Европа]]ла (асыҡ-йәшел һәм ҡуйы-һоро)— [[Европа союзы]]нда (асыҡ-йәшел)
 |Картала2               = 
 |Рәсми тел             = [[Латыш теле|латыш]]
 |Нигеҙләнгән/Нигеҙләнгән       = 
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = [[18 ноябрь]] [[1918]] ([[Рәсәй Империяһы]]нан) 
[[21 август]] [[1991]] ([[СССР]]-ҙан)
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = 
 |Баш ҡала                 = [[Рига]]
 |Эре ҡалалар       = [[Рига]], [[Даугавпилс]], Лиепая, Елгава, [[Юрмала]]
 |Етәкселәрҙең вазифалары=[[Президент]]&lt;br&gt;[[Премьер-министр]] 
 |Етәкселәр=Эдгарс Ринкевичс &lt;br&gt; Андрис Кулбергс
 |Территория буйынса урыны     = 124
 |Территория              = 64 589
 |% һыу өҫтө            = 1,5
 |Этнохороним             = латвиялылар
 |Халҡы буйынса урыны=148
 |Халыҡ={{падение}} 1 968 600&lt;ref name=&quot;pmlp&quot;&gt;[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html Халыҡ Латвии на 2016 год по данным Центрального статистического бюро Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130628214416/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html |date=2013-06-28 }}, 01.02.2016{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
  |Баһа йылы             = 
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
 |Иҫәп алыу йылы=2016
 |Халыҡ тығыҙлығы=34,3
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 
 |ЭТП (ҺАМП)               =  46,547 млрд&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&amp;ey=2013&amp;ssd=1&amp;sic=1&amp;sort=country&amp;ds=,&amp;br=1&amp;pr1.x=39&amp;pr1.y=11&amp;c=512,668,914,672,612,946,614,137,311,962,213,674,911,676,193,548,122,556,912,678,313,181,419,867,513,682,316,684,913,273,124,868,339,921,638,948,514,943,218,686,963,688,616,518,223,728,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,142,156,449,626,564,628,565,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,453,960,968,423,922,935,714,128,862,611,135,321,716,243,456,248,722,469,942,253,718,642,724,643,576,939,936,644,961,819,813,172,199,132,733,646,184,648,524,915,361,134,362,652,364,174,732,328,366,258,734,656,144,654,146,336,463,263,528,268,923,532,738,944,578,176,537,534,742,536,866,429,369,433,744,178,186,436,925,136,869,343,746,158,926,439,466,916,112,664,111,826,298,542,927,967,846,443,299,917,582,544,474,941,754,446,698,666&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a= ''IMF: Gross domestic product based on purchasing-power-parity (PPP) valuation of country GDP''] ''МВФ: ЭТП по паритету покупательной способности (ППС). Октябрь 2014.''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 2013
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 102
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 25 195&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMFR&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=73&amp;pr.y=14&amp;sy=2014&amp;ey=2014&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=941&amp;s=NGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=Report for Selected Countries and Subjects |publisher=The International Monetary Fund (IMF) |accessdate=2014-11-20 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 
 |ЭТП (номинал)=32,320 млрд&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;.
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы =2013
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны =90
 |Йән башына ЭТП (номинал)=16 145&lt;ref name=&quot;IMF&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IMFR&quot;/&gt;
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 
 |КПҮИ                    = {{рост}} 0,819&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2015_human_development_report.pdf |title=2015 Human Development Report Summary |date=2015 |accessdate=15 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme | pages=212}}&lt;/ref&gt;
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 2015
 |КПҮИ буйынса урыны           = 46
 |КПҮИ-ны кимәле            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;бик юғары&lt;/span&gt;
 |Валюта                  = Латвия латы, '''Ls''', (LVL 428)
 |Домендар            = .lv, .eu
 |ISO                     = 428 / LVA / LV
 |МОК                     = LAT
 |Телефон коды          = 371
 |Сәғәт бүлкәте            = 2
 |Иҫкәрмәләр              = 
&lt;!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --&gt;
}}

'''Ла́твия''' ({{lang-lv|Latvija}} {{IPA|[ˈlatvija]}}), рәсми атамаһы — '''Латвия Респу́бликаһы''' ({{lang-lv|Latvijas Republika}}), — Төньяҡ Европалағы дәүләт&lt;ref name=&quot;UN&quot;&gt;{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#europe |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=[[ООН]] |accessdate=2015-04-30 |lang=en |archive-date=2019-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190511230643/https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#europe |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. 2021 йылдың 1 ғинуарына ҡарата баһалау мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ 1 893 700 кеше&lt;ref name=&quot;pmlp&quot;/&gt; (донъяла 153-сө урын) тәшкил итте. Территория — 64 589 км² (донъяла дәүләттәрҙең һәм бойондороҡһоҙ территорияларҙың исемлеге 122-се урын). Ил оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа табан — 250 км, көнбайыштан көнсығышҡа 450 км тәшкил итә. Латвия төньяҡта — Эстония, көнсығышта — Рәсәй, көньяҡ-көнсығышта — Белоруссия һәм көньяҡта — Литва менән сиктәш{{Переход|#Географическое положение|1}} 43 административ-территориаль берәмеккә бүленә, шуларҙың 36-һы — крайҙарға һәм 7-һе — статусы буйынса крайҙарға тиңләштерелгән республика ҡалалары. {{Переход|#Административное деление|1}} Баш ҡалаһы — [[Рига]]. Дәүләт теле — [[латыш теле]]. {{Переход|#Языки|1}}

Халҡы — 2,22 млн кеше (2011): [[латыштар]] (59 %), [[урыҫтар]] (27 %), [[белорустар]] (3,6 %) һ. б.; 270 [[башҡорт]] йәшәй (2011). Диндарҙарҙың күпселеге — лютерандар.

Унитар дәүләт, парламент республикаһы. Дәүләт башлығы — президент. Латвия президенты — Эгилс Левитс&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.delfi.lv/a/51139459&amp;all=true|title=Левитс - новый президент Латвии. Что о нём нужно знать?|author=rus.DELFI.lv|date=2019-05-29|publisher=delfi.lv|lang=ru|accessdate=2019-06-01|deadlink = yes }}&lt;/ref&gt; (2919 йылдың 8 июленән), премьер-министр (вазифаның рәсми атамаһы — Латвия министрҙары президенты) — Кришьянис Кариньш (2019 йылдың 23 ғинуарынан). {{Переход|#Государственное устройство|1}}

Иҡтисад логистикаға, банк хеҙмәтләндереүенә, туризмға, аҙыҡ-түлек сәнәғәтенә йүнәлтелгән&lt;ref&gt;{{Из|[[Encyclopædia Britannica]]|http://britannica.com/EBchecked/topic/332121/Latvia/277425/Demographic-trends#toc37304}}&lt;/ref&gt;. 2018 йылда һатып алыу һәләте паритеты буйынса эске тулайым продукт күләме 57,84 миллиард доллар (эске тулайым продукт ППС) — 29 901 $ һәм йән башына эске тулайым продукт ВВП (номинал) 18 031 $ тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=67&amp;pr.y=7&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=122%2C941%2C124%2C946%2C423%2C137%2C939%2C181%2C172%2C138%2C132%2C182%2C134%2C936%2C174%2C961%2C178%2C184%2C136&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;. Аҡса берәмеге — евро. {{Переход|#Общее состояние, основные показатели|1}}

Илдең Балтик герцоглығынан бойондороҡһоҙлоғо 1918 йылдың 18 ноябрендә иғлан ителгән. 1940 йылдың 5 авгусынан 1990 йылдың 4 майына тиклем СССР составына союздаш республикаларҙың береһе булараҡ ингән.{{Переход|#История|1}}

1991 йылдан — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, [[2004 йыл]]дан — [[Европа Союзы|Европа союзы]], 2004 йылдан НАТО (Төньяҡ Атлантик Килешеү Ойошмаһы илдәре килешеүе), [[2016 йыл]]дың июненән — Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы (ОЭСР) ағзаһы. Шенген зонаһына һәм Еврозонаға инә.

== Этимологияһы ==
«Латвия» атамаһы латыш теленә литва теленән күскән, ул латыштарҙың этнонимынан — ''латвяй''ҙан (latviai) барлыҡҡа килгән. Латыш әҙәбиәтенә «Латвия» терминын шағир Аусеклис индерә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Генрих Латвийскийҙың «Ливония хроника»һында (1209), тәүге тапҡыр немец рыцарҙарының Тевтон орденының Ерсик кенәзе Всеволодҡа (Висвалдиса) ҡаршы алып барылған һуғыш хәрәкәттәрен тасуирлағанда, латгалдар йәшәгән территорияларҙы (Ерсик кенәзлеге һәм [Кукенойс кенәзлеге) ''Леттия'' (''Lettia'', ''Letthia'', ''Leththia'') формаһындағы оҡшаш атама осрай. 1211 йылда, был ерҙәрҙе Рига архиепископлығы менән Ливон ордены араһында бүлгәндә, бөтә был ерҙәр ''Леттия'' (''Letthia)'' тип атала башлай. Был атама 1210 йылдың 20 октябрендәге Папа буллаһында тәүге тапҡыр телгә алына һәм һуңынан документтарҙа XIV быуатҡа тиклем даими рәүештә осрай, ә XV быуатта «Ливония» атамаһы (немец теленең урта диалектында — ''Lyflant, Ifland'') тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарыла&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=lv|url=https://www.historia.lv/biblioteka/skirklis/latvija-0|title=Latvija|author=Гинтс Скутенс|editor=Валтерс Гривиньш|website=Historia|subtitle=Латвия: генезис понятия|date=2002-10-09|access-date=2021-05-10|archive-date=2021-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510124032/https://www.historia.lv/biblioteka/skirklis/latvija-0|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Барлыҡ латыш биләмәләрен атау өсөн «Латвия» һүҙен тәүге тапҡыр Вильянд руханийы Дионисий Фабрициус 1611 йылда тамамланған «''Livonicae historiae compediosa series''» хроникаһында ҡулланған. Артабан «латыш ере» тигән төшөнсәне руханиҙар: Георг Манцель (latviešu zeme, Lettus, 1638), Якоб Ланге (latviska zeme, Lexicon, 1777), Старший Стендер Latvju zeme (Lexicon, 1789) (45: 21, 1638) һүҙбәйләнешен телгә алған&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Лифляндия һәм Курляндия губерналарында крепостной хоҡуҡ бөтөрөлгәндән һуң, латышса һөйләшкән крәҫтиәндәр араһында, Паланганан Алукснаға тиклемге территорияны биләгән халыҡ булараҡ, милли үҙаң формалаша башлағас, термин киң ҡулланылышҡа инә. Юрис Алунанс 1857 йылда «Латва» исемен ҡулланырға тәҡдим итә, һуңынан, литва теленә оҡшатып, уға -''ija'' суффикс һәм ялғау өҫтәй. Немецтар йоғонтоһона бирелгән латыштар тәүҙә ''Ostseeprovinzen'' иң боронғо төшөнсәне алмаштырған ''Baltenland'' неологизмынан яһалған «Балтия» терминын ҡулланған. Карлис Бауманистың «Dievs, Sveti Latviju (Боже, благослови Латвию!» тип аталған тантаналы йырында Латвия тураһында түгел, ә Балтия тураһында әйтелә. Шулай уҡ Балтия Андрей Пумпураның «Лачплесис» эпосында Латвия менән бер рәттән кәүҙәләндерелгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

«Латвия» терминының сәйәси яңғырашы 1905 йылғы революция осоронда барлыҡҡа килә, һуңынан ул эмигранттар (Райнис, Карлис Скалбе) тырышлығы менән сит илдә йөрөй башлай. Беренсе донъя һуғышы осоронда, латыш уҡсылары подразделениелары ойошторолоу һәм бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш һөҙөмтәһендә, ул тулыһынса раҫлана&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Тарихы ==

=== XIII быуатҡа тиклем ===
[[Файл:Slav-7-8-obrez.png|left|thumb|200px|VIII быуат аҙағына Балтика, фин-уғыр һәм славян археологик мәҙәниәттәре картаһы]]
Б. э. т. 3-сө мең йыл тирәһе хәҙерге Латвия территорияһына соҡор-ҡырлы керамикалы мәҙәниәткә эйә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kladoiskatel.lv/articles.php?lng=ru&amp;pg=19 |title=Каменный век |accessdate=2014-09-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141007152049/http://www.kladoiskatel.lv/articles.php?lng=ru&amp;pg=19 |archivedate=2014-10-07 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; (тарихи ливтар уларҙың лингвистик тоҡомдары иҫәпләнгән) фин-уғыр ҡәбиләләре килгән. Б. э. т. 1-се мең йыллыҡтар тирәһендә бында штрихланған керамика мәҙәниәтенә эйә балт ҡәбиләләре килеп ултыра.

Рәсәйҙә феодаль тарҡаулыҡ һәм уделдар барлыҡҡа килеү осоронда Всеслав Брячиславич хакимлығы осоронда Көнбайыш Двина буйындағы Ливон ерҙәре Полоцк кенәзлегенә буйһонған була (1044—1101). Йылъяҙмасылар хәбәр итеүенсә, ливтар Полоцк кенәздәренә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[[Хроника Ливонии]] [[Генрих Латвийский|Генриха Латвийского]]&lt;/ref&gt;, куршиҙҙар Швеция королдәренә һалым түләгән&lt;ref&gt;[[Адам Бременский]]. «Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum» («Деяния епископов Гамбургской церкви»), около 1075 года&lt;/ref&gt;.

1184 йылда католик миссионеры Мейнард фон Зегеберг кенәз Владимир Полоцкийҙың рөхсәте менән уның вассал ерҙәрендә — ливтар янында вәғәзләй башлаған. 2 йыл үткәс, Бремен архиепискобы Гартвиг II Мейнардты епископ дәрәжәһенә күтәргән һәм Ливонияла уның етәкселегендә тәүге епархия булдырған. 1188 йылдың 1 октябрендә Рим Клементы Мейнардты епископ санында раҫлай, ә ойошторолған епископлыҡты Бременскийға буйһондора. Ләкин ливтар теләр-теләмәҫ кенә христианлыҡҡа күскән һәм, Мейнардтың вариҫы, епископ Бертольдты үлтереп, епископ властарына ҡаршы фетнә күтәргән. Ләкин ливтар христианлыҡҡа теләр-теләмәҫ кенә күскән һәм, Мейнардтың вариҫы, епископ Бертольдты үлтереп, епископ властарына ҡаршы фетнә күтәргән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== XIII—XV быуаттар ===
[[Файл:Ливонская Конфедерация 1260.png|thumb|right|1260 йылғы Ливон конфедерацияһы картаһы]]
1201 йылда епископ Альберт фон Буксгевден [[Рига]] ҡалаһына нигеҙ һала. Үҙ власын нығытыу өсөн, ул артабан үҙ аллы сәйәси һәм иҡтисади көскә әйләнгән ҡылыс йөрөтөүселәр (меченосцы) орденын (Саул эргәһендәге алышта тар-мар ителгәндән һуң — Тевтон ордены составындағы Ливон ордены) төҙөй; орден һәм епископ Ливониялағы сәйәси гегемония өсөн бер-береһенә ҡаршы көрәш алып бара&lt;ref&gt;Советская Латвия — Рига: Главная редакция энциклопедий, 1985 — С. 136&lt;/ref&gt;. 1209 йылда епископ һәм орден контролдә тотҡан ерҙәрҙе үҙ-ара бүлешеү тураһында килешә. Европа картаһында немец рыцарҙары-тәре йөрөтөүселәрҙең дәүләт берәмеге — Ливония (урындағы '''ливтар''' этносының исеме буйынса) барлыҡҡа килә. Уның составына бөгөн Эстония һәм Латвия урынлашҡан биләмәләр инә. Полоцк кенәзлегенең Латвия территорияһындағы (Кукейнос һәм Герсика кенәзлектәре) элекке биләмәләре өҫтөнән контроле юғала.

1254 йылда — Рига архиепископлығы, уның йәмиғ капитулы һәм Ливон ордены араһында төҙөлгән килешеү буйынса ливон ерҙәрен яңынан бүлеү ойошторола. Ливонияның күп кенә ҡалалары артабан сәскә атҡан Төньяҡ Европа сауҙа союзы — [[Ганза союзы]] ағзалары булып китә.

=== XVI быуат ===
[[Файл:Haupthandelsroute Hanse.png|thumb|right|250px|1282 йылда [[Рига]] Ганза союзы ағзаһы булып китә]]
Латыш телендәге тәүге баҫма текст католик сиркәү белешмәһендә — «Agenda» (1507 йыл, Лейпциг) китабында барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.liis.lv/latval/literval/lit12.htm |title=LIIS (Информацтонная система образования Латвии) |accessdate=2011-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111219044251/http://www.liis.lv/latval/literval/lit12.htm |archivedate=2011-12-19 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219044251/http://www.liis.lv/latval/literval/lit12.htm |date=2011-12-19 }}&lt;/ref&gt;.

Ригалылар ҙа [[Реформация]]ла әүҙем ҡатнашҡан, 1517 йылда Ригаға [[Мартин Лютер]] идеяларын таратыусы Андреас Кнопкен килгән. 1530 йылда Николаус Рамм беренсе тапҡыр Изге Яҙманан (Библия) өҙөктәрҙе латыш теленә тәржемә иткән. 1554 йылда Ливон ордены магистры Вальтер фон Плеттенберг бер нисә конфликттан (шул иҫәптән ҡораллы бәрелеш) һуң Ливонияла дин азатлығы иғлан итә.

Шул уҡ ваҡытта Мәскәү батшаһы [[Иван IV Грозный]] ҙа үҙенең Ливонияға дәғүәләре тураһында белдерҙе. Тарту (Юрьев) ҡалаһының 1480—1481 йылдарҙағы Рус-ливон һуғышынан һуң һәм 1503 йылғы рус-ливон килешеүе менән билдәләнгән һалымын түләмәүе&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Скрынников Руслан Григорьевич]]|заглавие=Иван Грозный|ответственный=|издание=Историческая библиотека|место=Москва|издательство=АСТ|год=2001|страницы=102|страниц=480|isbn=|isbn2=|ссылка=}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ рус сауҙагәрҙәрен ҡыҫырыҡлауы ҡаршылыҡ сәбәбе тип табылған. Балтика немецтары башта һалымды бөтөрөүҙе һораған, ә 1557 йылдың декабрендәге һөйләшеүҙәрҙә 30 мең венгр алтыны күләмендәге бурысты (был 45 мең талер йәки 18 мең һумға тиң ине) ҡайтарыу, артабан йылына мең венгр алтынын (20 мең һум) түләү тураһында һөйләшеп килешкән&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Покровский Н.Н., Ленхофф Г.Д.|заглавие=Степенная книга царского родословия по древнейшим спискам. Том III|ответственный=А.А.Горский, Л.С.Михельсон|издание=Комментарий|место=Москва|издательство=Языки славянских культур|год=2012|страницы=420|страниц=480|isbn=978-5-9551-0502-4|isbn2=|ссылка часть=https://books.google.lv/books?id=3FamCgAAQBAJ&amp;pg=PA420&amp;lpg=PA420&amp;dq=%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%80+%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8&amp;source=bl&amp;ots=qNT1QCMbZl&amp;sig=ACfU3U23fX00R5xR4v62SoavNkVEzUcaZQ&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj09Ond0t7hAhUNwqYKHXF_B7wQ6AEwBnoECAgQAQ#v=onepage&amp;q=%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%80%20%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;, әммә вәғәҙәләрен үтәй алмаған. Был [[Ливония һуғышы]] башланыуға сәбәп була. 1558 йылда Ливония биләмәһенә баҫып инеп, 1560 йылдың авгусында уҡ Иван Грозный Эргем янындағы алышта ордендың тарҡау көсөн тар-мар итә. 25 йыл дауам иткән Ливония һуғышы 1583 йылда Плюс килешеүе менән тамамлана. Һөҙөмтәлә Ливон ордены бөтөрөлә, ә уның территорияһы поляк-литва дәүләте, Швеция (хәҙерге Эстонияның төньяғы) һәм Дания (Сааремаа-Эзель утрауы) араһында бүленә. Ливон орденының ерҙәре Көнбайыш Двинанан төньяҡҡа табан Польша туранан-тура идара иткән Задвинск герцоглығы тип иғлан ителә, ә көньяҡтағы ерҙәр Речь Посполитая — Курляндия герцоглығының вассал дәүләтенә әйләнә.
[[Файл:Sw BalticProv ru.png|thumb|right|XVII быуатта Швецияның Балтик буйы провинциялары]]

=== XVII быуат ===
Поляк-швед һуғыштары (1600—1629) һөҙөмтәһендә Задвинск герцоглығы тарҡала. Уның күпселек өлөшө Швеция (Швед Ливонияһы) контроленә күскән, ә көньяҡ-көнсығыш өлөшө Речь Посполитаяның Инфлянт воеводалығы итеп үҙгәртелгән.

В XVII быуатта латгалдарҙың, селдарҙың, земгалдарҙың, куршиҙарҙың һәм ливтарҙың тупланыуы һөҙөмтәһендә латыш милләте барлыҡҡа килә.

1638 йылда Георг Манселиус «Lettus» тип аталған тәүге латыш һүҙлеген төҙөй, 1649 йылда Пауль Эйнхорн «Historia Lettica» («Латыш тарихы») хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1683 йылда латыш теленең тәүге әлифбаһы донъя күрә.

&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://monetas.bank.lv/monetas/latviesu-abece |title=LB (Банк Латвии) |accessdate=2017-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171225092031/https://monetas.bank.lv/monetas/latviesu-abece |archivedate=2017-12-25 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. 1685 йылда Генрих Адолфия авторлығында латыш теле дәреслеге донъя күрә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://literatura.lv/author/Heinrihs-Adolfijs/25578 |title=Literatura.lv |accessdate=2017-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171225035240/http://literatura.lv/author/Heinrihs-Adolfijs/25578 |archivedate=2017-12-25 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171225035240/http://literatura.lv/author/Heinrihs-Adolfijs/25578 |date=2017-12-25 }}&lt;/ref&gt;. Әлегә тиклем латыш теле диалекттары араһында айырма һаҡлана, ә үрге латыш диалектының тәрән һөйләштәрен ҡайһы бер тел белгестәре айырым латгал теле тип иҫәпләй.

1684 йылда Приекулала урындағы тимерсе Звиедрис Йогансон яндырып язалауға хөкөм ителә. 1670—1684 йылдарҙа ул үҙе конструкциялаған (дельтаплан кеүек) осоу аппаратында бер нисә осош яһаған. Саптырыу өсөн ҡәлғә һәм сиркәүҙәрҙең манараларын файҙаланған. Күрше поместьеларға тиклем 2 км ара үтеп, аяғын һындыра, һуңғараҡ һауала өйөрөлә башлай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cityriga.lv/kurlyandskaya-glubinka-embute-priekule-virga-grobinya/|deadlink=yes|title=City Riga|accessdate=2017-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171225035056/http://www.cityriga.lv/kurlyandskaya-glubinka-embute-priekule-virga-grobinya/|archivedate=2017-12-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171225035056/http://www.cityriga.lv/kurlyandskaya-glubinka-embute-priekule-virga-grobinya/ |date=2017-12-25 }}&lt;/ref&gt;.

=== XVIII быуат ===
Рус батшалығының Швед империяһын еңеүенән һуң 1721 йылдың 30 авгусында (10 сентябрь) Ништадт тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла. Швеция Рәсәйгә Лифляндия, Эстляндия, Ингерманландия, Карелияның бер өлөшө һәм башҡа биләмәләрҙең ҡушылыуын таный, шуның өсөн Рәсәй Швецияға 2 миллион ефимка (1,3 миллион һум) компенсация түләй.
* 1757 йыл — Краслав католик дини семинарияһы асыла.
* 1772 йыл — Речь Посполитаяныңберенсе бүленеүендә Латгалия (Польша Инфлянты) шулай уҡ Рәсәйгә ҡушыла.
* 1775 йыл — герцог Пётр Бирон Курляндияла Academia Petrina аса.
* 1785 йыл — Курляндияла латыш механикы Эрнст Иоганн Бинеман тәүге һауа шарын осорҙо&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.castle.lv/latvija/jelgava.html|deadlink=yes|title=Средневековые замки Латвии|accessdate=2017-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171221181018/http://www.castle.lv/latvija/jelgava.html|archivedate=2017-12-21}}&lt;/ref&gt;.
* 1795 йыл — Речь Посполитаяны өсөнсөгә бүлгәндә Курляндия герцоглығы Рәсәй империяһынан күсә.

=== XIX быуат ===
[[Файл:Russo-baltC24-40.jpg|thumb|right|Руссо-Балт С-24/40]]
* 1812 йыл — Наполеон I менән һуғыш хәҙерге Латвия биләмәһенә бер ни тиклем ҡағыла.
* 1817 йыл — Курляндия губернаһында крепостной хоҡуҡты бөтөрөү.
* 1819 йыл — Лифляндия губернаһында крепостной хоҡуҡты бөтөрөү.
* 1822 йыл — Елгавала латыш телендә тәүге «Latviešu Avīzes» («Латышская газета») гәзите сыға башлай.
* 1861 йыл — хәҙерге Латвия биләмәһендәге тәүге Рига — Динабург тимер юлы файҙаланыуға тапшырыла.
* 1862 йыл — Рига политехник институты асыла.

XIX быуат уртаһынан алып — милли үҙаңдың үҫеше, йәш латыштар хәрәкәте.

XIX быуат аҙағы — сәнәғәттең әүҙем үҫеше. Руссо-Балт — Рус-Балтика вагон заводы, «Феникс» Рига вагондар эшләү заводы, «Проводник» резина изделиелар заводы эшләй башланы, Рәсәйҙә тәүге автомобилдәр һәм велосипедтар сығарыла. Төп тармаҡтар — машиналар төҙөү һәм металл эшкәртеү.

1899 йылдың майы — эшселәрҙең ризаһыҙлыҡ сығыштары (Рига ихтилалы).

=== XX быуат ===
[[Файл:Janis Cakste.jpg|thumb|upright|Янис Чаксте — (1922—1927 йылдарҙа) Латвияның беренсе президенты]]
[[Файл:Poland &amp; The New Baltic States.jpg|thumb|left|1920 йылда «Польша һәм Балтика илдәре» Британия атласы картаһы Брест һәм Версаль тыныслыҡ килешеүҙәренә ҡул ҡуйғандан һуң һәм Рига килешеүенә ҡул ҡуйыр алдынан илдәрҙең билдәһеҙ сиктәрен күрһәтә]]

1905 йыл — Лифляндия губернаһында революцион ваҡиғалар.

1915 йыл — Беренсе донъя һуғышы барышында Германия ғәскәрҙәренең Курляндияны баҫып алыуы, Латвия ҡалаларынан сәнәғәт предприятиеларын эвакуациялау, Двинскиҙа (хәҙерге Даугавпилс) ҙур емереклектәр, латыш уҡсы частарын булдырыу.

1918 йылдың 18 ноябре — Латвия Халыҡ советы Латвия Республикаһын бойондороҡһоҙ һәм үҙаллы дәүләт тип иғлан итә һәм Латвия дәүләтселеген әҙерләү этабын тамамлай&lt;ref name=&quot;CCLR_29112007&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.satv.tiesa.gov.lv/upload/verd_2007_10.htm |title=Решение Конституционного суда Латвийской Республики от 29 ноября 2007 года. |accessdate=2011-07-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521060442/http://www.satv.tiesa.gov.lv/upload/verd_2007_10.htm |archivedate=2013-05-21 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521060442/http://www.satv.tiesa.gov.lv/upload/verd_2007_10.htm |date=2013-05-21 }}&lt;/ref&gt;.
  
1918 йылдың 22 декабрендә — В. Ленин Латвия Совет Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон таныу тураһында Халыҡ Комиссарҙары Советының декретына ҡул ҡуя.

1918—1920 йылдар — Латвияның бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш. Прогерман һәм просовет ҡораллы көстәре сигенергә мәжбүр була, был Латвияны халыҡ-ара таныу өсөн шарттар булдыра.

1920 йылдың 11 авгусында Ригала РСФСР менән Латвия араһында тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла, унда Латвия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғо таныла. Шул осорҙағы хоҡуҡи нормалар нигеҙендә был де-юре Латвия Республикаһының халыҡ-ара хоҡуҡ субъекты булараҡ барлыҡҡа килеүенә килтерә.

1921 йылдың 26 ғинуарында — Антанта Латвияны бойондороҡһоҙ дәүләт итеп де-юре таный.

1921 йылдың 22 сентябрендә Латвия Милләттәр лигаһына инә.

1922 йылдың 15 феврале — Латвия Республикаһын Ойоштороу йыйылышы Республика Конституцияһын (Сатверсме) ҡабул итә.

1934 йылдың 15 майында дәүләт түңкәрелеше була, Карлис Индрикович Улманис ҡулында илдә абсолют власть туплана.

1939 йылдың 7 июнендә Латвия Германия менән һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөй.

1939 йылдың 23 авгусында Германия һәм Советтар Союзы һөжүм итмәү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя (шулай уҡ Пакт Молотова — Риббентропа булараҡ билдәле). Килешеү буйынса Көнсығыш Европа илдәрен немец һәм совет мәнфәғәттәре өлкәләренә бүлеү тураһында йәшерен өҫтәмә протокол төҙөлә (Латвия СССР-ҙың йоғонто яһау өлкәһенә эләгә).
[[Файл:Riga 1940 Soviet Army.jpg|thumb|240px|Ҡыҙыл армия частары Ригаға инә, 1940 йыл]]

29 октябрҙә — СССР менән Латвия араһындағы үҙ-ара ярҙам тураһындағы Пактҡа ярашлы, Латвияға 21 559 кеше иҫәпләнгән 2-се айырым уҡсылар корпусы һәм Ҡыҙыл армияның 18-се авиация бригадаһы частары килә.

1940 йылдың 15 июнендә — Масленки ҡалаһында Латвияның сик һаҡсыларына һөжүм итә.

16 июндә 14:00 сәғәттә сит ил эштәре совет халыҡ комиссары Вячеслав Михайлович Молотов Латвия илсеһе Ф. Коциньшҡа Латвия хөкүмәтен отставкаға ебәреү һәм Латвияға сикләнмәгән совет ҡораллы көстәре контингентын индереү талап ителеүен уҡып ишеттерә һәм өҫтәп түбәндәгене белдерә: әгәр 23:00 сәғәткә тиклем Латвия хөкүмәтенән яуап килмәһә, СССР-ҙың ҡораллы көстәре Латвия биләмәһенә инәсәк һәм теләһә ниндәй ҡаршылыҡтарҙы ла баҫтырасаҡ. К. Улманис хөкүмәте 16 июндә кискеһен ультиматумды ҡабул итеп, отставкаға китергә ҡарар итә. Министрҙар кабинеты ҡаршылыҡ күрһәтеүҙән баш тарта, сөнки ундай хәрәкәт ҡан ҡойошҡа килтерер, әммә Латвия дәүләтен ҡотҡара алмаҫ, тип иҫәпләй.

17 июндә Латвияға Ҡыҙыл армияның өҫтәмә частары юллана.

[[Файл:LiepajaLatvia1941.jpg|thumb|Латвияла холокост. Латвияла бөтәһе 70 мең самаһы Латвия йәһүде һәләк булған]]
1940 йылдың 14-15 июлендә Латвияла Халыҡ Сеймына һайлауҙар үтә. Һайлауҙарға бер — &quot;Хеҙмәтсән халыҡ блогы&quot;нан күрһәтелгән кандидаттар исемлеге генә үтә. Башҡа альтернатив исемлектәр кире ҡағыла. Рәсми рәүештә иғлан ителгән исемлек өсөн һайлаусыларҙың 97,5 % тауышы бирелеүе хаҡында хәбәр ителә.

1940 йылдың 21 июлендә Халыҡ Сеймы Латвияны совет республикаһы (Латвия Совет Социалистик Республикаһы) тип иғлан итә һәм 1940 йылдың 5 авгусында — СССР Юғары Советы Латвияны СССР составына ҡабул итә.

[[Файл:Shack from Gulag - Museum of the Occupation of Latvia.JPG|thumb|Латвияның оккупация музейында ГУЛАГ ваҡытындағы лагерь барагы реконструкцияһы]]

1941 йыл — репрессиялар тулҡыны — ВКП (б) ҮК һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1941 йылдың 16 майындағы «Литва, Латвия һәм Эстония ССР-ын Советтарға ҡаршы, енәйәт һәм социаль хәүефле элементтан таҙартыу буйынса саралар тураһында»ғы ҡарарына ярашлы&lt;ref&gt;ЦА ФСБ. Ф. 3-ос. Оп. 8. Д. 44. Л. 22-26; Органы государственной безопасности СССР в годы Великой Отечественной войны. Москва: Книга и бизнес, 1995. Т. 1. Кн. 2, с. 145—146.&lt;/ref&gt;, милләтсе ойошмалар ағзалары, элекке хоҡуҡ һаҡлау системаһы хеҙмәткәрҙәре, буржуаз Латвия һәм Аҡ армия хәрбиҙәре (компрометациялаусы документтар булһа), эре фабриканттар, алпауыттар, сауҙагәрҙәр һәм Латвия Республикаһының юғары дәрәжәле дәүләт хеҙмәткәрҙәре, хоҡуҡҡа ҡаршы эшмәкәрлек менән шөғөлләнеүен дауам итеүсе енәйәтселәр&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.mfa.gov.lv/ru/informacionnye-materialy-i-dokumenty/voprosy-istorii-latvii/istoriya-okkupacii-latvii-1940-1991/sovetskie-massovye-deportacii-iz-latvii |title=Министерство иностранных дел Латвийской Республики: Советские массовые депортации из Латвии |access-date=2019-11-27 |archive-date=2018-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419165201/http://www.mfa.gov.lv/ru/informacionnye-materialy-i-dokumenty/voprosy-istorii-latvii/istoriya-okkupacii-latvii-1940-1991/sovetskie-massovye-deportacii-iz-latvii |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; — совет режимы өсөн хәүефле тип иҫәпләгән кешеләр, һуғыш алдынан ҡулға алына һәм СССР-ҙың алыҫ райондарына оҙатыла.

Латвияның Дәүләт архивы документтарына ярашлы, 1941 йылдың 14 июнендә 15 424 кеше Латвиянан ҡыуылған, шуларҙың 5263-ө ҡулға алынған. 700 ҡулға алыныусы атып үлтерелә, 3441 кеше төрмәлә вафат була; йәғни ҡулға алынғандарҙың биштән бер өлөшө иҫән ҡала. Башҡа һөргөнгә ебәрелгәндәр араһында махсус торамаларҙа 1900 кеше яҡты донъя менән хушлашҡан&lt;ref name=&quot;Riekstins&quot;&gt;{{книга|автор=Jānis Riekstiņš|часть=The 14 June 1941 Deportation in Latvia|заглавие=The Hidden and Forbidden History of Latvia under Soviet and Nazi Occupations 1940-1991|ссылка=http://www.president.lv/images/modules/items/PDF/item_1619_Vesturnieku_komisijas_raksti_14_sejums.pdf|место=Рига|издательство=Latvijas vēstures institūta apgāds|год=2005|том=14|страниц=70-72|серия=Latvijas Vēsturnieku komisijas raksti|isbn=9984-601-92-7|архив=https://web.archive.org/web/20110712182826/http://www.president.lv/images/modules/items/PDF/item_1619_Vesturnieku_komisijas_raksti_14_sejums.pdf|архив дата=2011-07-12|deadlink=yes}} {{Cite web |url=http://www.president.lv/images/modules/items/PDF/item_1619_Vesturnieku_komisijas_raksti_14_sejums.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2013-09-05 |archive-date=2011-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110712182826/http://www.president.lv/images/modules/items/PDF/item_1619_Vesturnieku_komisijas_raksti_14_sejums.pdf |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712182826/http://www.president.lv/images/modules/items/PDF/item_1619_Vesturnieku_komisijas_raksti_14_sejums.pdf |date=2011-07-12 }}{{en icon}}&lt;/ref&gt;. СССР Дәүләт именлеге комитетының тарихсы А. Дюков анализлаған мәғлүмәттәренә ярашлы, депортация ҡорбандарының дөйөм һаны 4884 кеше (дөйөм һандан 34 %) тәшкил иткән, ә 1953 йылға 2000 кеше тыуған яғына әйләнеп ҡайтҡан. А. Дюков баһалауынса, депортацияланғандарҙың 81,27%-ын — латыштар, 11,70%-ын — йәһүдтәр, 5,29%-ын урыҫтар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://a-dyukov.livejournal.com/1239157.html|title=Депортация июня 1941 г. из Латвии: статистические данные|author=Дюков, А.Р.|website=|date=2012-11-19|publisher=Записные книжки историка|accessdate=2019-04-20|archive-date=2019-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092641/https://a-dyukov.livejournal.com/1239157.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

1941 йылдың 22 июнендә — нацист Германияһының СССР-ға һөжүме. Июль уртаһына Латвияның бөтә территорияһын Германия ғәскәрҙәре баҫып алған. Ирекле нигеҙҙә полиция батальондарын СС-тың латыш ирекле легионына берләштереү башлана.

Совет мәғлүмәттәре буйынса, Латвияла нацистар һәм уларҙың ярҙамсылары тарафынан баҫып алынған йылдарҙа 313 798 совет гражданы (шул иҫәптән 39 835 бала) һәм 330 мең совет хәрби әсире үлтерелә&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;А. К. Рашкевиц. За Советскую Латвию // Советские партизаны: из истории партизанского движения в годы Великой Отечественной войны / ред.-сост. В. Е. Быстров, ред. З. Н. Политов. {{М.}}, Госполитиздат, 1961. стр. 590—630&lt;/ref&gt; и 330 тысяч советских военнопленных&lt;ref&gt;ЦГИА Латв. ССР. ф. Р-802, оп.1, д.4, л.145&lt;/ref&gt;.

1944 йылдың 13 октябрендә армия частары Ригаға аяҡ баҫа. Либава (Лиепая), Павилоста, Айзпуте, Скрунда, Салдус, Сабиле, Кандава, Тукумс ҡалаларын 1945 йылдың 9 майында совет ғәскәрҙәре яулай. 10 майҙа генерал Гильперт етәкселегендә Курляндия төркөмө баш һала, совет ғәскәрҙәре Валдемарпилс, Вентспилс, Гробиня, Пилтене ҡалаларына инә.
[[Файл:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|Латвия 2004 йылда Европа союзы ағзаһы була һәм 2007 йылда Лиссабон килешеүенә ҡул ҡуя]]
1949 йыл — Латвияла репрессияларҙың икенсе тулҡыны ваҡытында 50 000 самаһы кеше илдән ҡыуылған.

1940—1956 йылдарҙа — «милли партизандар» хәрәкәте («Урман ҡәрҙәштәре» (1940—1957)).

1940—1991 йылдарҙа — Латвия ССР-ы СССР составында. Республикала сәнәғәт (Рига электр машиналары төҙөү заводы, Рига автобус фабрикаһы, «РНИИРП» — Рига радиоизотоп приборҙары төҙөү фәнни-тикшеренеү институты) үҫешә. Был осорҙа Совет Латвияһының ҡайһы бер партия етәкселәре Мәскәүгә етәксе вазифаларға күрһәтелә, улар араһында КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы Арвид Янович Пельше, СССР-ҙың эске эштәр министры Борис Карлович Пуго һ. б.

Латвияның СССР составында булыу осорон Советтар оккупацияһы тип йөрөтәләр. 2016 йылда унан килгән зыян 185 миллиард €-ға тиң тип баһаланған&lt;ref&gt;[https://rus.delfi.lv/news/daily/latvia/komissiya-sssr-nanes-ekonomike-latvii-uscherb-na-185-mlrd-evro-demografii-na-desyatki-milliardov.d?id=47329029 Комиссия: СССР нанес экономике Латвии ущерб на 185 млрд евро, демографии — на десятки миллиардов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200531000923/https://rus.delfi.lv/news/daily/latvia/komissiya-sssr-nanes-ekonomike-latvii-uscherb-na-185-mlrd-evro-demografii-na-desyatki-milliardov.d?id=47329029 |date=2020-05-31 }} / DELFI&lt;/ref&gt;.

1990 йылдың 4 майында Латвия ССР-ы Юғары Советы «Латвия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү тураһында декларация» ҡабул итә. Ошо документҡа ярашлы, 1922 йылғы бойондороҡһоҙ Латвия Конституцияһы яңытыла һәм Сейм саҡырылғанға тиклем де-факто күсеү осоро билдәләнә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gorby.ru/userfiles/latvia.pdf |title=Декларация о восстановлении независимости Латвийской республики |access-date=2019-11-30 |archive-date=2021-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213052339/https://www.gorby.ru/userfiles/latvia.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 21 авгусында Латвияның Юғары Советы, «Латвия Республикаһының дәүләт статусы тураһында» Конституция законын ҡабул итеп, республиканың бойондороҡһоҙлоғон раҫлай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gorby.ru/userfiles/latvia_21.pdf |title=Конституционный закон О государственном статусе Латвийской Республики |access-date=2019-11-30 |archive-date=2020-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624204608/https://www.gorby.ru/userfiles/latvia_21.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 6 сентябрендә Латвияның бойондороҡһоҙлоғо СССР Дәүләт Советы тарафынан таныла&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tehnorma.ru/doc_ussrperiod/textussr/usr_19437.htm |title=Постановление Государственного Совета СССР от 6 сентября 1991 года № 2 |access-date=2019-11-30 |archive-date=2019-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222170515/http://tehnorma.ru/doc_ussrperiod/textussr/usr_19437.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 17 сентябрендә Латвия Республикаһы Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы тип раҫлана&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/ru/members/index.shtml|deadlink=yes|title=Государства — члены ООН|accessdate=2019-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180828183344/http://www.un.org/ru/members/index.shtml|archivedate=2018-08-28}}&lt;/ref&gt;.

1995 йылдың 10 февралендә Латвия Республикаһы Европа Советы ағзаһы була&lt;ref&gt;{{cite web |title = eLatvia — ЛР становится членом Совета Европы |url = http://www.coe.int/T/r/Press/%5BCountry_info%5D/e_latvia.asp |archiveurl = https://web.archive.org/web/20040327205002/http://www.coe.int/T/r/Press/%5BCountry_info%5D/e_latvia.asp |archivedate = 2004-03-27 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;.

1999 йылдың 10 февралендә Латвия Республикаһы Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы ағзаһы була.

=== XXI быуат ===
2004 йылдың февралендә ағза булып торған 19 ил Латвияның Төньяҡ Атлантик альянсҡа инеүе тураһында протоколдарҙы раҫланы, шул уҡ йылдың майында ил Евросоюзға ҡабул ителде.

2007 йылдың 21 декабрендә Латвия составына инде, ә 2008 йылдың 30 мартынан Шенген зонаһы ҡағиҙәләрен тулыһынса ҡуллана. 2014 йылдың 1 ғинуарында Латвия Еврозонаның 18-се ағзаһы булды.

2015 йылдың тәүге ярты йыллығында Латвия Европа союзы Советына рәйеслек итте.

2016 йылдың 2 июнендә Латвия Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһының (ОЭСР) 35-се ағзаһы булды.

== Дәүләт ҡоролошо ==
Латвияла үҙгәрештәр менән 1922 йылғы конституция ғәмәлдә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.lv/ru/latviiskaya-respublika/konstituciya-latvii#gsc.tab=0|title=Конституция Латвии {{!}} Веб-сайт президента Латвии|website=www.president.lv|access-date=2021-03-16|archive-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121233129/https://www.president.lv/ru/latviiskaya-respublika/konstituciya-latvii#gsc.tab=0|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Латвия — парламент республикаһы. Закондар сығарыу органы — Сейм, ул 18 йәше тулған Латвияның тулы хоҡуҡлы граждандары тарафынан 4 йылға һайлана&lt;ref&gt;Статьи 8 и 10 [[Сатверсме|конституции Латвийской Республики]]&lt;/ref&gt;.

Юғары вәкиллекте Сейм тарафынан 4 йылға һайланған дәүләт президенты тормошҡа ашыра;

Башҡарма орган — премьер-министрҙан һәм министрҙарҙан торған Министрҙар кабинеты. Министрҙар кабинетын Президент тарафынан саҡырылған кеше формалаштыра&lt;ref name=&quot;satversme&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mk.gov.lv/ru/mk/darbibu-reglamentejosie-dokumenti/satversme/|title=Конституция Латвийской Республики|publisher=Кабинет министров Латвийской Республики|accessdate=2013-07-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IEBZTBEM?url=http://www.mk.gov.lv/ru/mk/darbibu-reglamentejosie-dokumenti/satversme/|archivedate=2013-07-19|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.
Латвия Сеймының коалицион партиялары республика президентына премьер-министр (министрҙар президенты) кандидатураһын тәҡдим итә. Раҫланған премьер-министр министрҙарҙың яңы кабинетын булдыра.

=== Сәйәси партиялары ===
Латвия күп партиялы системаға эйә, партияларҙың коалицион хөкүмәттәр ойоштороу мөмкинлеге бар.

Латвияла һуңғы парламент һайлауы 2022 йылдың 1 октябрендә уҙҙы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.delfi.lv/a/54780730|title=1 октября — выборы в Сейм. Полная инструкция: как и где голосовать|author=Rus.Delfi.lv|website=delfi.lv|date=2022-09-28|access-date=2022-10-06}}&lt;/ref&gt; 1 542 407 граждандың 916 515-е&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.delfi.lv/a/54802028|title=Официальные данные: явка на выборах в 14-й Сейм — 59,42%|author=Rus.Delfi.lv|website=delfi.lv|date=2022-10-02|access-date=2022-10-06}}&lt;/ref&gt;, йәки 59,42%-ы һайлауҙа тауыш биреү хоҡуғына эйә.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Латвияның элекке 13-сө Сеймы составы таблицала бирелгән.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
| style=&quot;background:#cccccc&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |
| style=&quot;background:#cccccc&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |'''Латыш телендәге атамаһы'''
| style=&quot;background:#cccccc&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |'''Идеологияһы'''
| style=&quot;background:#cccccc&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |'''Лидер'''
| style=&quot;background:#cccccc&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |'''Депутаттар'''
| style=&quot;background:#cccccc&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |'''Нигеҙләнгән'''
|-
| style=&quot;background:#efefef; text-align:left&quot; valign=&quot;top&quot; |«Согласие» соыиал-демократик партияһы
|{{lang-lv|Sociāldemokrātiskā partija &quot;Saskaņa&quot;}}
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Социал-демократия
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Урбанович Янис
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |2010
|-
|«KPV LV»
|{{lang-lv|KPV LV}}
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Либерализм
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Алдис Гобземс, Артус Кайминьш
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |16
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |2016
|-
|Яңы консерватив партия (Латвия)
|{{lang-lv|Jaunā konservatīvā partija}}
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Консерватизм
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Юта Стрике
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |16
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |2014
|-
|«Attīstībai/Par! (Развитию/За!)»
|{{lang-lv|Attīstībai/Par!}}
|Либерализм
|Даниэль Павлютс
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |13
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |2018
|-
| style=&quot;background:#efefef; text-align:left&quot; valign=&quot;top&quot; |«Всё для Латвии!» — «Отечеству и свободе/ДННЛ» милли берләшмәһе
|{{lang-lv|Nacionālā apvienība &quot;Visu Latvijai!&quot;—&quot;Tēvzemei un Brīvībai/LNNK&quot;}}
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Национал-консерватизм
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Райвис Дзинтарс
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |13
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |2010&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Ике партия блогы булараҡ булдырылған, 2011 йылда партия итеп үҙгәртелгән&lt;/ref&gt;
|-
|Йәшелдәр һәм крәҫтиәндәр союзы
|{{lang-lv|Zaļo un zemnieku savienība}}
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Аграризм&lt;br&gt;Центризм&lt;br&gt;Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау (Йәшел сәйәсәт)
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Аугустс Бригманис&lt;br&gt;Раймондс Вейонис
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |11
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |2002&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Входящий в объединение «Крестьянский союз Латвии» считает себя преемником одноимённой партии, основанной в 1917 году и запрещённой в 1934 году&lt;/ref&gt;
|-
|«Яңы берҙәмлек (Латвия)»
|{{lang-lv|Jaunā vienotība}}
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Консерватизм
| style=&quot;background:#efefef&quot; valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; |Кришьянис Кариньш
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |8
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; |2010&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Создана как блок трёх партий, в 2011 году преобразована в партию&lt;/ref&gt;
|-
|}
{{Примечания|group=&quot;~&quot;}}

=== Профсоюздары ===
Иң эре һөнәри үҙәк — Латвияның Ирекле профсоюздар союзы.

=== Дәүләт символикаһы, дәүләт байрамдары ===
Латвияның дәүләт символикаһы Конституция һәм ғәмәлдәге ҡануниәт (Дәүләт флагы, дәүләт теле, дәүләт гербы һәм дәүләт гимны тураһында закон) менән көйләнә

Латвия флагы тура мөйөшлө, пропорцияһы 2:1:2 булған өс горизонталь һыҙаттан тора — аҡ уртаһында аҡ менән бүленгән ике кармин-ҡыҙыл һыҙатлы.

[[Файл:Coat of Arms of Latvia.svg|thumb|left|260px|Латвия Гербы]]
1279 йылғы Ливон (немец) рифмалашҡан хроникаһында Венден ҡәлғәһенең (хәҙерге Цесис ҡалаһы биләмәһендә) аҡ һыҙатлы ҡыҙыл ландесвер (ополчение) отряды байрағы телгә алына.

Шулай уҡ XIX быуаттың икенсе яртыһында латыш композиторы К. Бауманис тарафынан яҙылған, тәүге тапҡыр 1873 йылда башҡарылған һәм 1921 йылда гимнға әүерелгән «Dievs, svētī Latviju!» («Боже, благослови Латвию!») Латвия гимны ла иғтибарҙан ситтә ҡалманы.

Латвияның гербы — өҫкө өлөшөндә зәңгәр фонда ҡалҡып килгән ҡояш, һулда аҫта көмөш фондағы ҡыҙыл арыҫлан һәм уңда аҫта ҡыҙыл фонда көмөш грифон менән биҙәлгән ҡалҡан&lt;ref name=&quot;meeting.lv&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.meeting.lv/latvia/latvia.php|deadlink=yes|title=Латвия: история, география, экономика, сайты, сми, герб, флаг — Латвия туризм|accessdate=2009-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090427034957/http://www.meeting.lv/latvia/latvia.php|archivedate=2009-04-27}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wide&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;margin:auto&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
! style=&quot;width:20%&quot;| Дата
! style=&quot;width:25%&quot;| Рус атамаһы
! style=&quot;width:25%&quot;| Латы атамаһы
|-
| 1 ғинуар || Яңы йыл көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;&gt;{{cite web|url=http://latvia.news-city.info/docs/sistemsd/dok_ieytqo.htm|deadlink=yes|title=Закон ЛР от 03.10.1990 (ред. от 12.06.2007) «О ПРАЗДНИЧНЫХ, ОТМЕЧАЕМЫХ и ПАМЯТНЫХ ДНЯХ»|accessdate=2012-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006135556/http://latvia.news-city.info/docs/sistemsd/dok_ieytqo.htm|archivedate=2014-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;&gt;{{cite web |url = http://likumi.lv/doc.php?id=72608 |title = Закон ЛР от 03.10.1990 (ред. от 11.05.2011) «О ПРАЗДНИЧНЫХ, ОТМЕЧАЕМЫХ и ПАМЯТНЫХ ДНЯХ»  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160703210209/http://likumi.lv/doc.php?id=72608 |archivedate = 2016-07-03  |lang = lv }}&lt;/ref&gt; || Jaungada diena
|-
| Бөйөк йома || Великая пятница&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Lielā piektdiena
|-
| Пасха || Первый и второй день Пасхи&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Pirmās un Otrās Lieldienas
|-
| 1 май || Яҙ һәм хеҙмәт байрамы, Латвия Республикаһын Ойоштороу йыйылышын саҡырыу көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Darba svētki. Latvijas Republikas Satversmes sapulces sasaukšanas diena
|-
| 4 май || Латвия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү көнө&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Latvijas Republikas Neatkarības atjaunošanas diena
|-
| Майҙың икенсе йәкшәмбеһе || Әсәй көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Mātes diena
|-
| Изге Троица көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; ||  Изге Троица көнө || Vasarsvētki
|-
| 23 июнь || Лиго көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Līgo diena
|-
| 24 июнь || Ян көнө (йәйге ҡояш боролошо байрамы)&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Jāņu diena
|-
| 18 ноябрь ||Латвия Республикаһын иғлан итеү көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Latvijas Republikas Proklamēšanas diena
|-
| 24—26 декабрь || Раштыуа (ҡышҡы ҡояш боролошо байрамы)&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Ziemassvētki
|-
| 31 декабрь || Иҫке йыл көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Vecgada diena
|}
{{-}}
* Православие динен тотоусылар, старообрядсылар һәм башҡа конфессиялар диндарҙары Пасханы, Троицаны һәм Раштыуаны һәр конфессиялар билдәләгән көндәрҙә байрам итә&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt;.
* Әгәр байрам көндәре — 4 май һәм 18 ноябрь — шәмбегә йәки йәкшәмбегә тура килһә, киләһе эш көнө ял көнө тип билдәләнә&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt;.

{| class=&quot;wide&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;margin:auto&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
! style=&quot;width:20%&quot;| Дата
! style=&quot;width:25%&quot;| Рус атамаһы
! style=&quot;width:25%&quot;| Латыш атамаһы
! style=&quot;width:25%&quot;| Иҫкәрмә
|-
| 20 ғинуар || 1991 йылғы баррикадаларҙы һаҡлаусыларҙы иҫкә алыу көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || 1991. gada barikāžu aizstāvju atceres diena || ''Был көндө Рига ОМОНы Латвия Республикаһы Эске эштәр министрлығын штурм менән алды, һуғыш барышында һәләк булыусылар һәм яраланыусылар бар ине''
|-
| 26ғинуар || Латвия Республикаһының халыҡ-ара танылыу (де-юре) көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Latvijas Republikas starptautiskās (''de jure'') atzīšanas diena || ''1921 йылдың 26 ғинуарында Антанта илдәре — Бөйөк Британия, Франция, Италия, Япония һәм Бельгия — Латвияның бойондороҡһоҙлоғон де-юре тип таный''
|-
| 8 март || Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Starptautiskā sieviešu diena||
|-
| 8 май || Нацизм ҡыйратылған көн һәм Икенсе донъя һуғышы ҡорбандарын иҫкә алыу көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Nacisma sagrāves diena. Otrā pasaules kara upuru piemiņas diena ||
|-
| 9 май || Европа көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Eiropas diena ||
|-
| 15 май || Халыҡ-ара ғаилә көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Starptautiskā ģimenes diena ||
|-
| 1 июнь || Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Starptautiskā bērnu aizsardzības diena ||
|-
| 14 июнь || Коммунистик геноцид ҡорбандарын иҫкә алыу көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Komunistiskā genocīda upuru piemiņas diena || ''1941 йылғы депортация ҡорбандары иҫтәлегенә''&lt;ref name=&quot;upuri_1941&quot;&gt;[https://gulags.wordpress.com/2010/06/08/komunistiska-genocida-upuru-pieminas-pasakumi-14-junija-riga/ Komunistiskā genocīda upuru piemiņas pasākumi 14. jūnijā Rīgā &quot; gulags.lv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200303145254/https://gulags.wordpress.com/2010/06/08/komunistiska-genocida-upuru-pieminas-pasakumi-14-junija-riga/ |date=2020-03-03 }}{{ref-lv}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| 22 июнь || Геройҙарҙы иҫкә алыу көнө (Цесис һуғышын иҫкә алыу көнө)&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Varoņu piemiņas diena (Cēsu kaujas atceres diena) ||
|-
| 4 июль || Йәһүд халҡына ҡаршы геноцид (холокост) ҡорбандарын иҫкә алыу көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Ebreju tautas genocīda upuru piemiņas diena ||
|-
| Июлдең икенсе шәмбеһе || Диңгеҙ байрамдары көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Jūras svētku diena ||
|-
| 11 август || Латвия азатлығы өсөн көрәшселәрҙе иҫкә алыу көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Latvijas brīvības cīnītāju piemiņas diena ||
|-
| 21 август || «Латвия Республикаһының дәүләт статусы тураһында» Конституция законын ҡабул итеү көнө&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Konstitucionālā likuma «Par Latvijas Republikas valstisko statusu» pieņemšanas diena ||
|-
| 23 август || Сталинизм һәм нацизм ҡорбандарын иҫкә алыу көнө&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Staļinisma un nacisma upuru atceres diena ||
|-
| 1 сентябрь || Белем көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Zinību diena ||
|-
| Сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһе || Атайҙар көнө&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Tēva diena ||
|-
| 22 сентябрь || Балттар берҙәмлеге көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Baltu vienības diena || ''Саул янындағы алышта еңеү хөрмәтенә (1236)''
|-
| 1 октябрь || Халыҡ-ара ололар көнө&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Starptautiskā veco ļaužu diena ||
|-
| Октябрҙең беренсе йәкшәмбеһе ||Уҡытыусылар көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Skolotāju diena ||
|-
| 11 ноябрь || Лачплесис көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Lāčplēša diena ||
|-
| Декабрҙең беренсе йәкшәмбеһе || Латыш халҡына ҡаршы йүнәлтелгән тоталитар коммунистик режим геноциды ҡорбандарын иҫкә алыу көнө&lt;ref name=&quot;latvia.news&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;likumi.lv&quot;/&gt; || Pret latviešu tautu vērstā totalitārā komunistiskā režīma genocīda upuru piemiņas diena || ''1937-1938 йылдарҙа Советтар Союзында латыштар геноциды ҡорбандары иҫтәлегенә''&lt;ref name=&quot;upuri_1937&quot;&gt;[https://www.diena.lv/sabiedriba/sodien-piemin-komunistiska-rezima-genocida-upurus-640725 Šodien piemin komunistiskā režīma genocīda upurus: Diena.lv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306020741/https://www.diena.lv/sabiedriba/sodien-piemin-komunistiska-rezima-genocida-upurus-640725 |date=2016-03-06 }}{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;
|}
{{-}}

== Тышҡы сәйәсәте ==
[[Файл:President George W. Bush stands with President Vaira Vike-Freiberga of Latvia, and NATO Secretary General Jaap de Hoop Scheffer.jpg|thumb|180px|right|2006 йылда Ригала үткән НАТО Саммитында Латвия Президенты Джордж Буш, Латвия президенты Вайра Вики-Фрейберг һәм генераль секретарь Яп де Хоп Схеффер]]
1991 йылдың 24 авгусында РСФСР (ул саҡта — СССР-ҙың бер өлөшө) Латвия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү фактын таный, һәм 4 октябрҙә Латвия һәм Рәсәй дипломатик мөнәсәбәттәрҙе тергеҙә. 1991 йылдың 6 сентябрендә Латвия бойондороҡһоҙлоғо СССР тарафынан таныла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://uristu.com/library/npa-epokhi-sssr/usr_19437/?sphrase_id=3076|title=Постановление Госсовета СССР от 06.09.1991 N ГС-2|accessdate=2013-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140223000320/http://uristu.com/library/npa-epokhi-sssr/usr_19437/?sphrase_id=3076|archivedate=2014-02-23|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

Латвия 1991 йылдың 17 сентябренән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы булып тора,
&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;, шулай уҡ Төньяҡ Атлантика килешеү ойошмаһы (НАТО), Европа Советы, Европала Именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошма, Халыҡ-ара валюта фонды (МВФ), Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы (ВТО), Балтик диңгеҙе дәүләттәре Советы һәм Төньяҡ инвестиция банкы ағзаһы булып тора. Милләттәр лигаһы ағзаһы булған (1921—1940).

Латвия 160 ил менән дипломатик мөнәсәбәттәр булдырған һәм донъяның 35 илендәге илселектәргә терәк булып тора. Латвияның баш ҡалаһы Ригала 37 илдең илселектәре бар.

Латвия үҙенең тышҡы сәйәсәтендә Евросоюзға һәм НАТО-ға ориентирлаша. 2004 йылдың 1 майында Латвия Евросоюзға инә. 2004 йылдың 29 мартынан [[Төньяк Атлантик Килешеү Ойошмаһы]] (НАТО) ағзаһы. 2007 йылдың 21 декабренән Латвия Шенген зонаһына инде, 2008 йылдың 30 мартына тиклем аэропорттарҙа контроль һаҡланды&lt;ref&gt;[https://europa.eu/rapid/press-release_IP-08-472_en.htm Enlargement of the Schengen area to be completed: border controls to be lifted at airports on 30 March.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702231255/https://europa.eu/rapid/press-release_IP-08-472_en.htm |date=2019-07-02 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

2005 йылдың майында һәм 2006 йылдың ноябрендә, НАТО саммиты ойошторолғанда, илгә АҠШ президенты [[Джордж Уокер Буш]] килә&lt;ref&gt;[https://history.state.gov/departmenthistory/travels/president/bush-george-w Travels of President George W. Bush] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831080322/https://history.state.gov/departmenthistory/travels/president/bush-george-w |date=2018-08-31 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

2010 йылдың 19 декабренән 22 декабренә тиклем, 16 йыл эсендә, Латвия президенты Валдис Затлерс тәүге тапҡыр Рәсәйгә рәсми сәфәр менән килде&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rus.tvnet.lv/novosti/politika/155105-nachinajetsja_oficialniy_vizit_zatljersa_v_moskvu|deadlink=yes|title=TVNET:: Политика — Начинается официальный визит Затлерса в Москву|accessdate=2011-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110902023034/http://rus.tvnet.lv/novosti/politika/155105-nachinajetsja_oficialniy_vizit_zatljersa_v_moskvu|archivedate=2011-09-02}}&lt;/ref&gt;. Сәфәре барышында В. Затлерс Рәсәй Федерацияһы президенты Д. Медведев һәм премьер-министр В. Путин менән осрашты&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rus.tvnet.lv/novosti/politika/155105-nachinajetsja_oficialniy_vizit_zatljersa_v_moskvu|deadlink=yes|title=rus.tvnet.lv Начался официальный визит Валдиса Затлерса в Москву|accessdate=2011-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110902023034/http://rus.tvnet.lv/novosti/politika/155105-nachinajetsja_oficialniy_vizit_zatljersa_v_moskvu|archivedate=2011-09-02}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың тәүге яртыһында Латвия Европа союзы Советының рәйес-дәүләте булды&lt;ref&gt;{{cite web|date=2007-01-04|url=https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2007:001:0011:0012:EN:PDF|title=.the order in which the office of President of the Council shall be held|publisher=europa.eu|accessdate=2013-05-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GVoyJpqs?url=https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2007:001:0011:0012:EN:PDF|archivedate=2013-05-10|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

=== Европа берлегенә инеү процесы ===
[[Файл:Flag of Europe.svg|thumb|200px|Европа берлеге флагы]]

1995 йылдың 27 октябрендә Латвия хөкүмәте рәйеслек иткән Испанияға Европа союзына инеүгә рәсми заявка бирә.

1997 йылда Европа комиссияһы Европа союзына инеү буйынса кандидат илдәрҙең һөйләшеүҙәрен башлау тураһында тәүге һығымталар яһаны. Латвия һөйләшеүгә саҡырыу алмай.

1999 йылда Хельсинкиҙа Латвия 2000 йылдың февралендә башланған Европа союзына ҡушылыу тураһында һөйләшеүҙәргә саҡырыла.

2002 йылдың 13 декабрендә Копенгагенда Латвияны һәм башҡа туғыҙ кандидат-илде Европа Союзына ҡабул итеү тураһындағы һөйләшеүҙәр тамамлана.

2003 йылдың 16 апрелендә Афинала инеү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды. Латвия, башҡа 9 ил кеүек үк, кандидат статусынан буласаҡ ҡатнашыусы ил статусына күсте&lt;ref name=&quot;delfi_enter&quot;&gt;{{cite web|url=https://rus.delfi.lv/news/daily/latvia/ratificirovan-dogovor-o-prisoedinenii-k-es.d?id=6671456|title=Ратифицирован договор о присоединении к ЕС|date=2003-10-30|publisher=delfi.lv|accessdate=2013-06-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HLyvPn4F?url=https://rus.delfi.lv/news/daily/latvia/ratificirovan-dogovor-o-prisoedinenii-k-es.d?id=6671456|archivedate=2013-06-13|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2003 йылдың 20 сентябрендә үткән референдумда Латвия граждандарының 66,97%-ы Латвияның Европа союзына ҡушылыуы өсөн, 32,26 % ҡаршы тауыш бирҙе&lt;ref name=&quot;delfi_enter&quot; /&gt;.

2003 йылдың 30 октябрендә Сейм Латвияның Европа союзына ҡушылыуы тураһында килешеүҙе раҫланы.

2004 йылдың 1 майында Латвия башҡа 9 ил: Эстония, Литва, Польша, Словакия, Чехия, Венгрия, Словения, Мальта һәм Кипр Республикаһы — менән бергә Европа союзының тулы хоҡуҡлы ағзаһы-иленә әүерелә.

2007 йылдың 21 декабрендә Латвия исемлеккә инде, ә 2008 йылдың 30 мартынан зонаға ингән дәүләттәр араһында эске сиктәрҙә сик контролен бөтөрөүҙе һәм бер үк ваҡытта зона менән сиктәш өсөнсө дәүләттәр менән сиктәш булған сик контролен нығытыуҙы күҙ уңында тотҡан Шенген зонаһы ҡағиҙәләрен тулыһынса ҡуллана.

2004 йылдың 1 майында Латвия башҡа 9 ил: Эстония, Литва, Польша, Словакия, Чехия, Венгрия, Словения, Мальта һәм Кипр Республикаһы — менән бергә Европа союзының тулы хоҡуҡлы ағзаһына әүерелә.

2007 йылдың 21 декабрендә Латвия исемлеккә инде, ә 2008 йылдың 30 мартынан зонаға ингән дәүләттәр араһында эске сиктәрҙә сик контролен бөтөрөүҙе һәм бер үк ваҡытта зона менән сиктәш өсөнсө дәүләттәр менән сиктәш булған сик контролен нығытыуҙы күҙ уңында тотҡан Шенген зонаһы ҡағиҙәләрен тулыһынса ҡуллана.

== Ҡораллы көстәре ==
[[Файл:Coat of Arms of Latvian National Armed Forces.svg|150px|thumb|right|Латвия ҡораллы көстәренең эмблемаһы]]
[[Файл:Latvian G36KV.JPEG|150px|thumb|right|Латвия һалдаты күнекмәләр ваҡытында]]
[[Файл:Militārais dienests.JPG|150px|right|thumb|Латвия Ҡораллы көстәренә хеҙмәт итергә саҡырыу]]
Латвияның '''Милли ҡораллы көстәре''' — Латвия дәүләтенең азатлығын, бойондороҡһоҙлоғон һәм территориаль бөтөнлөгөн һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән ғәскәрҙәр тупланмаһы. 2004 йылда Латвия [[НАТО]] илдәре составына инә, ә 2007 йылдың 1 ғинуарынан профессиональ армияға күсә.

Латвия халыҡ-ара тыныслыҡ урынлаштырыу операцияларында һәм хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса операцияларҙа ҡатнаша. Шулай уҡ Латвия белгестәре гражданлыҡ миссияларына үҙ өлөшөн индерҙе.

Армия составында 5500 хәрби, резервта — 10 000 кеше. Армия 2 пехота батальонына һәм Оборона министрлығы структураһына ингән ирекле хәрбиләштерелгән формирование — Земессардзеның 18 батальонына берләштерелгән&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.zs.mil.lv/lv/Zemessardzes%20vienibas.aspx |title = ZS vienības  |lang = lv  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150920025704/http://www.zs.mil.lv/lv/Zemessardzes%20vienibas.aspx |archivedate = 2015-09-20 }}&lt;/ref&gt; — добровольческого военизированного формирования, входящего в структуру Минобороны&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://aff.a.se/balticum.pdf |title = 115-страничный доклад: «Безопасность и обороноспособность прибалтийских государств», октябрь 2012  |lang = en  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130327235232/http://www.aff.a.se/balticum.pdf |archivedate = 2013-03-27 }}&lt;/ref&gt;.

1996 йылдан алып 3600-ҙән ашыу хәрби хеҙмәткәр халыҡ-ара операцияларҙа ҡатнашҡан, шуларҙан етәүһе һәләк булған.

Милли ҡораллы көстәре (НВС) резервын хәрби хеҙмәт үткән Латвия граждандары тәшкил итә.

Латвияның Милли ҡораллы көстәренә Милли ҡораллы көстәр командующийының тәҡдиме буйынса оборона министры етәкселек итә.

=== Ҡораллы көстәренең составы ===
* [[Файл:Latvian Land Forces logo.png|40px]] '''[[Ҡоро ер ғәскәрҙәре]]'''
* [[Файл:Latvian Naval Forces emblem.svg|40px]] '''Хәрби-диңгеҙ көстәре'''
* [[Файл:Latvian Air Force emblem.svg|40px]] '''Хәрби-һауа көстәре'''
* [[Файл:Latvian National Guard emblem.svg|40px]] '''Земессардзе''' (милли гвардия)
* [[Файл:Latvian Logistics Command emblem.svg|40px]] '''Матди-техник тәьминәт идаралығы'''
* [[Файл:Latvian Training and Doctrine Command emblem.svg|40px]] '''Уҡытыу һәм доктрина идаралығы'''
* [[Файл:Latvian Special Tasks Unit emblem.svg|40px]] '''Махсус тәғәйенләнешле подразделение'''
* [[Файл:Latvian National Armed Forces Staff Battalion emblem.svg|40px]] '''Штаб батальоны'''
* [[Файл:Latvian Military Police emblem.svg|40px]] '''Хәрби полиция'''

== Административ бүленеше ==
[[Файл:Латвийские края.png|thumb|350px|Латвияның республика буйһоноуындағы крайҙары һәм ҡалалары]]
Латвия административ яҡтан 36 крайға ({{lang-lv|novadi}}, берлектә ''novads'') һәм республикаға буйһонған 7 ҡалаға (Рига, Даугавпилс, Лиепая, Елгава, Юрмала, Вентспилс, Резекне) бүленгән унитар дәүләт булып тора. Крайҙар территория буйынса улустарға һәм край ҡалаларына бүленә йәки бөтөнләй эске бүленеше юҡ.

2009 йылдан алып 2021 йылға тиклем Латвия 110 крайға һәм республикаға буйһонған 9 ҡалаға бүленгән.

2009 йылға тиклем Латвияла ике үҙидара кимәле булды:
# 26 район һәм 7 республика ҡалаһы;
# бер нисә йөҙ улус һәм район ҡалалары, шулай уҡ реформа сиктәрендә булдырылған крайҙар.

Конституцияға ярашлы, Латвия дүрт тарихи-мәҙәни өлкәнән тора — Видземе, Латгалия, Курземе, Земгале, әммә улар административ-территориаль берәмек булмай&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.vvc.gov.lv/export/sites/default/docs/LRTA/Likumi/Constitution.doc |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;.

Статистика иҫәбен алыу өсөн, 2004 йылда Рига, Пририжье, Видземе, Латгале, Курземе, Земгале статистик төбәктәр булдырылған. Төбәк үҫешен планлаштырыу һәм үҙидараның хеҙмәттәшлеген тәьмин итеү өсөн, 2006 йылда (Latvijas plānošanas reģioni) — Видземе, Земгаль, Курземе, Латгаль һәм Рига (Пририжье менән Рига берләшмәһе статистик төбәктәрҙең сиктәренән айырыла) планлаштырыу төбәктәре булдырылған.

== Рәсәй һәм уның төбәктәре менән бәйләнештәр ==

=== Башҡортостан һәм Латвия бәйләнештәре ===
* Башҡортостан Хөкүмәтендә Латвия делегацияһы менән осрашыу уҙҙы. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 15 декабрь.&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/796665/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 15 декабрь]&lt;/ref&gt;
* «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Латвия менән [[Башҡортостан]] араһында иҡтисад тармағында ғына түгел, шулай уҡ мәҙәни, фән, мәғариф өлкәләрендә бәйләнештәрҙе үҫтереүҙә юғары әүҙемлек күҙәтелә. 2015 йылдың 14 декабрендә республикаға эш сәфәре менән Латвияның [[Рәсәй]]ҙәге Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илсеһе Астра Курме етәкселегендәге Латвия эшҡыуарҙары делегацияһы килә&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/791961/ Башҡортостанға Латвияның рәсми делегацияһы килә «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 3 декабрь]&lt;/ref&gt;.

=== Илдең эре ҡалалары ===
Йәҙүәлдә 1000 ашыу кеше йәшәғән торамалар күрһәтелгән (01.01.2012). Латвия 777 пункттын ҡала статусы бар (ул араһынан 9 — республика ҡалалалар статуслы). Республика ҡалалар ҡалын хәрефтәр менән күрһәтелгән.
&lt;imagemap&gt;
Image:Latvija viki.PNG|720px|thumb|rihgt|'' ''
poly 89 173 157 172 158 186 90 185 [[Вентспилс]]
poly 171 168 254 168 257 178 232 190 175 178 [[Валдемарпилс]]
poly 106 211 162 211 162 226 104 226 [[Пилтене]]
poly 227 202 266 202 267 216 223 216 [[Талсы]]
poly 215 229 272 227 272 241 213 243 [[Стенде]]
poly 191 245 228 246 228 264 194 257 [[Сабиле]]
poly 243 247 297 247 298 259 258 273 244 259 [[Кандава]]
poly 142 274 200 272 202 290 144 287 [[Кулдига]]
poly 40 290 110 291 112 305 39 305 [[Павилоста]]
poly 92 321 143 322 146 334 93 345 [[Айзпуте]]
poly 225 356 250 346 250 333 205 334 207 345 [[Броцени]]
poly 210 349 241 359 242 371 200 373 [[Салдус]]
poly 133 347 188 349 188 359 137 371 [[Скрунда]]
poly 93 392 157 393 157 407 89 410 [[Приекуле]]
poly 58 364 108 365 111 379 58 377 [[Дурбе]]
poly 10 357 59 356 57 370 38 382 11 371 [[Гробиня]]
poly 15 375 66 389 67 401 20 397 [[Лиепая]]
poly 291 273 350 275 351 286 292 286 [[Тукумс]]
poly 315 359 305 371 306 383 352 383 352 374 [[Добеле]]
poly 265 394 311 395 312 407 265 407 [[Ауце]]
poly 372 348 435 353 432 364 373 366 [[Елгава]]
poly 448 408 504 408 506 422 450 419 [[Бауска]]
poly 471 332 496 344 496 357 444 354 444 344 [[Балдоне]]
poly 415 310 411 330 372 332 372 319 [[Олайне]]
poly 361 263 411 264 409 275 386 288 362 278 [[Юрмала]]
poly 417 271 439 266 468 270 468 281 418 286 [[Рига]]
poly 407 288 444 288 448 299 430 313 408 302 [[Баложи]]
poly 452 304 469 318 470 327 418 329 417 315 441 314 [[Саласпилс]]
poly 469 302 480 301 485 317 504 317 505 327 474 324 [[Огре]]
poly 480 289 523 291 523 302 499 316 485 316 [[Икшкиле]]
poly 515 303 569 306 568 318 525 318 517 329 509 329 [[Кегумс]]
poly 525 321 593 324 595 335 525 337 [[Лилварде]]
poly 552 342 617 342 617 356 555 363 [[Айзкраукле]]
poly 611 325 664 327 666 339 654 356 612 340 [[Плявиняс]]
poly 701 286 714 286 741 300 743 311 690 311 [[Мадона]]
poly 776 271 759 285 759 295 806 298 806 286 [[Лубана]]
poly 709 249 767 249 766 259 723 271 [[Цесвайне]]
poly 764 193 815 196 817 206 772 215 [[Гулбене]]
poly 805 148 796 174 848 174 846 165 816 160 [[Алуксне]]
poly 801 137 764 139 764 125 800 125 [[Апе]]
poly 657 152 725 154 727 165 659 163 [[Смилтене]]
poly 636 65 677 67 683 81 675 84 638 74 [[Валка]]
poly 563 32 607 32 611 43 593 55 565 41 [[Руйиена]]
poly 607 84 638 84 648 98 643 107 606 94 [[Седа (Латвия)|Седа]]
poly 578 103 635 106 637 117 579 117 [[Стренчи]]
poly 547 50 544 72 611 74 610 64 559 63 [[Мазсалаца]]
poly 529 72 542 84 564 86 565 96 530 96 [[Алоя]]
poly 485 48 534 48 536 57 512 72 485 56 [[Стайцеле]]
poly 457 58 498 69 501 80 459 80 [[Айнажи]]
poly 453 89 471 98 529 100 533 110 461 108 [[Салацгрива]]
poly 505 132 522 136 522 150 505 148 [[Лимбажи]]
poly 471 209 477 187 541 187 540 197 485 199 [[Саулкрасты]]
poly 480 242 539 247 541 258 483 256 [[Вангажи]]
poly 526 238 584 238 581 228 523 221 [[Сигулда]]
poly 551 201 609 204 609 215 552 218 [[Лигатне]]
poly 578 177 628 181 628 190 580 193 [[Цесис]]
poly 597 129 666 131 667 143 597 145 [[Валмиера]]
poly 543 370 629 375 628 385 546 388 [[Яунелгава]]
poly 619 411 669 413 666 425 625 428 [[Виесите]]
poly 634 442 680 440 682 451 650 463 [[Акнисте]]
poly 677 474 722 479 724 487 685 497 [[Субате]]
poly 729 500 710 509 709 521 754 526 749 509 [[Илуксте]]
poly 752 497 767 527 823 506 819 496 [[Даугавпилс]]
poly 853 504 911 507 911 519 844 522 839 515 [[Краслава]]
poly 892 453 946 459 946 470 890 468 [[Дагда (город)|Дагда]]
poly 934 395 980 385 981 393 972 407 937 407 [[Зилупе]]
poly 907 353 961 350 960 363 909 366 [[Лудза]]
poly 835 289 903 293 901 304 838 308 [[Карсава]]
poly 842 215 891 218 890 230 841 226 [[Балвы]]
poly 868 178 910 181 899 205 873 191 [[Виляка]]
poly 855 361 909 377 910 387 854 389 [[Резекне]]
poly 809 351 826 367 826 379 789 381 790 367 807 366 [[Виляны]]
poly 749 331 811 330 811 346 789 348 784 356 751 345 [[Варкляны]]
poly 668 374 738 373 740 385 669 390 [[Екабпилс]]
poly 705 401 761 401 762 417 710 415 [[Ливаны]]
poly 779 411 781 427 829 430 828 413 [[Прейли]]
poly 128 508 229 510 228 522 124 525 [[Курземе]]
poly 125 527 224 523 227 540 126 543 [[Земгале]]
poly 126 543 201 548 203 562 128 559 [[Селия]]
poly 124 560 225 568 226 578 127 575 [[Видземе]]
poly 129 579 218 586 221 598 129 595 [[Латгале]]
desc bottom-left
&lt;/imagemap&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
!  style=&quot;text-align:center; background:#abcdef;&quot;| Герб
!  style=&quot;text-align:center; background:#abcdef;&quot;| Ҡала
!  style=&quot;text-align:center; background:#abcdef;&quot;| Халыҡ һаны (01.01.2012)
!  style=&quot;text-align:center; background:#abcdef;&quot;| Тарихи район
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Greater Coat of Arms of Riga - for display.svg|40px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| '''[[Рига]]''' ||align=&quot;middle&quot; | 699 203 ||align=&quot;middle&quot; | [[Видземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Coat of arms of Daugavpils.svg|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| '''[[Даугавпилс]]''' ||align=&quot;middle&quot; | 101 057||align=&quot;middle&quot; | [[Латгале]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Coat of Arms of Liepāja.svg|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| '''[[Лиепая]]''' ||align=&quot;middle&quot; | 82 413||align=&quot;middle&quot; | [[Курземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Escut Jelgava.png|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| '''[[Елгава]]''' ||align=&quot;middle&quot; | 63 534||align=&quot;middle&quot; | [[Земгале]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Coat of Arms of Jūrmala.svg|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| '''[[Юрмала]]''' ||align=&quot;middle&quot; | 56 307||align=&quot;middle&quot; | [[Видземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:LVA Ventspils COA.svg|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| '''[[Вентспилс]]''' ||align=&quot;middle&quot; | 41 998||align=&quot;middle&quot; |[[Курземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Coat of Arms of Rēzekne.svg|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| '''[[Резекне]]''' ||align=&quot;middle&quot; | 33 936||align=&quot;middle&quot; | [[Латгале]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:COA LV Valmiera.svg|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| '''[[Валмиера]]''' ||align=&quot;middle&quot; | 26 674||align=&quot;middle&quot; | [[Видземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Coat of Arms of Ogre.svg|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Огре]] ||align=&quot;middle&quot; | 26 549||align=&quot;middle&quot; | [[Видземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Coat of Arms of Jēkabpils.svg|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| '''[[Екабпилс]]''' ||align=&quot;middle&quot; | 25 883||align=&quot;middle&quot; | [[Селия]] / [[Латгале]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Coat of Arms of Tukums.svg|20px]] || style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Тукумс]] ||align=&quot;middle&quot; | 19 729||align=&quot;middle&quot; | [[Земгале]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Salaspils gerb.png|20px]]|| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Саласпилс]] ||align=&quot;middle&quot; | 18 039||align=&quot;middle&quot; | [[Видземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Cesis COA.svg|20px]]|| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Цесис]] ||align=&quot;middle&quot; |17 673||align=&quot;middle&quot; | [[Видземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Kuldiga COA.svg|20px]]|| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Кулдига]] ||align=&quot;middle&quot; | 12 494||align=&quot;middle&quot; |[[Курземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Olaine.gerb.png|20px]]|| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Олайне]] ||align=&quot;middle&quot; | 12 367||align=&quot;middle&quot; | [[Видземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Saldus gerb.png|20px]]|| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Салдус]] ||align=&quot;middle&quot; | 12 085||align=&quot;middle&quot; |[[Курземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Coat of Arms of Sigulda.svg|20px]]|| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сигулда]] ||align=&quot;middle&quot; | 11 368||align=&quot;middle&quot; | [[Видземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Coat of Arms of Talsi.svg|20px]]|| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Талси]] ||align=&quot;middle&quot; | 10 962||align=&quot;middle&quot; |[[Курземе]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Dobele COA.svg|20px]]|| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Добеле]] ||align=&quot;middle&quot; | 10 895||align=&quot;middle&quot; | [[Земгале]]
|}

== Физик-географик характеристикаһы ==

=== Географик урынлашыуы ===
[[Файл:Latvia 1998 CIA map.jpg|thumb|360px|Латвияның картаһы]]
Латвия территорияһы 64 589 км² (донъя илдәре араһында майҙаны буйынса 122-се урын) тәшкил итә. Сиктәрҙең дөйөм оҙонлоғо — 1150 км. Көнбайышта Балтик диңгеҙе (яр буйының оҙонлоғо — 531 км) һәм Рига ҡултығы менән йыуыла, төньяҡта Эстония (343 км), көньяҡта Литва (588 км), көнсығышта Рәсәй (246 км) һәм Белоруссия (161 км) менән сиктәш.

Рельефы тигеҙлекле, ҡалҡыулыҡтар уйпатлыҡтар менән алмашына.

# Видзем ҡалҡыулығы (иң бейек нөктәһе — Гайзинькалнс, 312 м);
# Латгаль ҡалҡыулығы (иң юғары нөктәһе — Лиелайс Лиепукалнс убаһы, 289 м);
# Алукснен ҡалҡыулығы (иң бейек нөктәһе — Делинькалнс тауы, 272 м);
# Курш ҡалҡыулығы (иң бейек нөктәһе — Криевукалнс ҡалҡыуы (Урыҫ тауы), 189 м);
# Аугшзем ҡалҡыулығы (иң бейек нөктәһе — Эглюкалнс убаһы, 220 м);&lt;!--
# Западно-Курсская возвышенность (высшая точка — холм [[Криевукалнс]], 189 м);
# Восточно-Курсская возвышенность (высшая точка — холм [[Смилтинькалнс]], 153 м);
# Северо-Курсская возвышенность (высшая точка — холмы [[Кампаркалнс]], 174 м); Разве это не части вышеупомянутой Куршской возвышенности? --&gt;
Иң оҙон уйһыулыҡ — Приморье уйһыулығы.

[[Файл:Riga and Daugava in the evening.jpg|thumb|240px|Даугава йылғаһы буйында [[Рига]]]]
'''Иң оҙон йылғалары:'''
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;450&quot;
! width=&quot;20&quot; |
! align=&quot;left&quot; valign=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot; | Атамаһы
! align=&quot;center&quot; valign=&quot;center&quot; width=&quot;120&quot; | Ҡоя
! align=&quot;center&quot; valign=&quot;center&quot; | Латвия буйлап оҙонлоғо (км)
! align=&quot;center&quot; valign=&quot;center&quot; | Дөйөм оҙонлоғо (км)
|-
|1.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Гауя
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Рига ҡултығы
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 452
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 452
|-
|2.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Көнбайыш Двина
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Рига ҡултығы]]
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 352
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 1020
|-
|3.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Огре (йылға)
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Көнбайыш Двина (Даугава)
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 188
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 188
|-
|4.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Вента
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Балтик диңгеҙе
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 178
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 346
|-
|5.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Иецава
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Лиелупе
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 155
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 155
|}

'''Иң ҙур күлдәр:'''
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;450&quot;
! width=&quot;20&quot; |
! align=&quot;left&quot; valign=&quot;bottom&quot; width=&quot;180&quot; | Атамаһы
! align=&quot;center&quot; valign=&quot;bottom&quot; | Майҙаны (км²)
! align=&quot;center&quot; valign=&quot;bottom&quot; | Оҙонлоғо (км)
|-
|1.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Лубанс
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 80,7
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 15,6
|-
|2.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Разна
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 57,56
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 12,1
|-
|3.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Энгурес
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 40,46
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 17,9
|-
|4.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Буртниекс
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 40,07
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 13,3
|-
|5.
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | Лиепая күле
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 37,15
| align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | 16,2
|}

Иң тәрән күле — Дридзис(65,1 м).

Латвияла йәмғеһе 2585 йылға һәм 2288 күл иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www.sakt База данных географических названий Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108221502/http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www.sakt |date=2019-01-08 }}{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;.

Төп тәбиғәт ресурстары: ҡом, ҡырсынташ, торф, доломит, эзбизташ, балсыҡ, гипс&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.csb.gov.lv/csp/content/?lng=en&amp;cat=355 |title=LR Centrālā statistikas pārvalde — Центральное статистическое управление Латвии |accessdate=2007-11-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071121043324/http://www.csb.gov.lv/csp/content/?lng=en&amp;cat=355 |archivedate=2007-11-21 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, һыу ресурстары, урман. Балтик диңгеҙе шельфында нефть ятҡылыҡтарына разведка алып барыла һәм Курзем төбәгендә һынамаҡҡа нефть сығарыла. Латвия ярҙарында ҡайһы берҙә гәрәбә лә табыла.

=== Климаты ===
[[Файл:Satellite image of Latvia in March 2003.jpg|thumb|right|200px|Спутниктан 2003 йылдың мартында төшөрөлгән фото. Рига ҡултығы боҙ менән ҡапланған]]
[[Файл:BalticSea March2000 NASA-S2000084115409 md.jpg|thumb|right|200px|Балтик диңгеҙе 2000 йылдың мартында (НАСА)]]

Климаты диңгеҙҙән континенталь сифатҡа күсеү характерына эйә, ул Балтик диңгеҙенә яҡын булғанлыҡтан йомшаҡлана. Башлыса көньяҡ-көнбайыштан иҫкән елдәр Атлантика яғынан ярайһы уҡ күләмдә — йылына 500—800 миллиметр яуым-төшөм килтерә. Күк йөҙөн йыш ҡына болоттар ҡаплап ала, ҡояшлы көндәрҙең һаны — йылына ни бары 30-40. Иң ҡояшлы һәм ҡоро ай — май.

Йәйе йыш ҡына һалҡынса һәм ямғырлы, йылына 125—155 көн температура нулдән юғары була. Уртаса температура +15…+17&amp;nbsp;°C, ҡайһы берҙә — 1990-сы йылдар уртаһындағы кеүек, аномалиялар (+32&amp;nbsp;°C-ҡа тиклем) була. Ҡыш декабрь уртаһынан март уртаһына тиклем дауам итә. Ғинуарҙа уртаса температура, һирәк осраҡта −20&amp;nbsp;°C-ҡа тиклем түбәнәйеп, −3, −7&amp;nbsp;°C тәшкил итә&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;{{ССГН|Латвия}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| colspan=&quot;13&quot; style=&quot;height:25px; background:#f0f0f0&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''2011 йылда Латвиялағы уртаса температура:'''&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/geographical-data-key-indicators-30773.html|title=Geographical Data – Key Indicators|publisher=Central Statistical Bureau Republic of Latvia|accessdate=2012-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602190205/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/geographical-data-key-indicators-30773.html|archivedate=2012-06-02|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;/div&gt;
|- style=&quot;background:#f0f0f0&quot;
| style=&quot;width:110px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot; class=&quot;style2&quot;&gt;Ай&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Янв&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Фев&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Март&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Апр&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Май&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Июнь&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:52px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Июль&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Авг&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:51px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Сен&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Окт&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Нояб&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:64px; &quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Дек&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;width:110px; background:#f0f0f0&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot; class=&quot;style2&quot;&gt;Уртаса температура (°C):&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; background:#d6d6ff&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;−3&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; background:#b6b6ff&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;−8,9&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; background:#e6e6ff&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;−0,5&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; background:#ffeddc&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;+6,8&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; background:#ffd2a5&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;+11,2&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; background:#ffa852&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;+17,3&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:52px; background:#ff9429&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;+19,8&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; background:#ffaf60&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;+16,8&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:51px; background:#ffc489&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;+13,4&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; background:#ffe6ce&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;+7,8&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:55px; background:#fcfcff&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;+4,4&lt;/div&gt;
| style=&quot;width:64px; background:#f1f1ff&quot;| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;+2,1&lt;/div&gt;
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+'''Латвияла һауа торошо рекордтары:'''&lt;ref&gt;{{Книга|заглавие=Latvijas ģeogrāfijas atlants|издательство=Jāņa sēta|место=Rīga|год=2004|page=13|isbn=9984073637}}&lt;/ref&gt;
|-
! Рекорд !! Әһәмиәте !! Урыны !! Датаһы
|-
| Иң юғары температура || 37,8&amp;nbsp;°C || Вентспилс || 4 август 2014 йыл
|-
| Иң түбән температура || −43,2&amp;nbsp;°C || Даугавпилс || 8 февраль 1956 йыл
|-
| Йылына иң күп яуым-төшөм || 1007 мм || Приекуль улусы (Видземе) || 1928 йыл
|-
| Йылына иң аҙ яуым-төшөм || 384 мм || Айнажи || 1939 йыл
|-
| Көн эсендә иң күп яуым-төшөм || 160 мм || Вентспилс || 9 июль 1973 йыл
|-
| Айлыҡ иң юғары яуым-төшөм нормаһы || 330 мм || Ниц улусы || август 1972 йыл
|-
| Айлыҡ иң түбән яуым-төшөм нормаһы || 0 мм || Территорияның күпселек өлөшө || май 1938 йыл
|-
| Иң ҡалын ҡар ҡатламы || 126 см || Гайзинькалнс || март 1931 йыл
|-
| Иң күп буранлы ай || 19 көн || Лиепая || февраль 1956 йыл
|-
| Бер йыл эсендә күпселек томанлы көндәр || 143 көн || Гайзинькалн улусы || 1946 йыл
|-
| Иң юғары атмосфера баҫымы || 799,5 мм || Лиепая || ғинуар 1907 йыл
|-
| Иң түбән атмосфера баҫымы || 699,7 мм || Видзем ҡалҡыулығы || 13 февраль 1962 йыл
|-
| Бер йыл эсендә күпселеге йәшенле ямғырлы көндәр || 52 көн || Видзем ҡалҡыулығы || 1954 йыл
|-
| Бик көслө ел || секундына 34 метр, секундына 48 метрға тиклем || Күрһәтелмәгән || 2 ноябрь 1969 йыл
|}

=== Флораһы һәм фаунаһы ===
[[Файл:Turaidas skats uz Gauju 2okt04.JPG|thumb|right|Урмандар менән ҡапланған биләмәләр араһында Европа союзында Латвия 4-се урынды биләй]]
Латвияла флора һуңғы боҙлоҡ осоронан һуң яҡынса 10-15 мең йыл үҫешкән.

Баҫыуҙар урман ҡырҡыу, даими сабыу йәки көтөүлек итеп файҙаланыу арҡаһында барлыҡҡа килгән. Тәбиғи майҙандар Латвия биләмәһенең ни бары бер процентын ғына тәшкил итә. Баҫыуҙарҙа ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең 360 төрө тасуирланған, ләкин ни бары 60 төрө генә йыш осрай.

Һаҙлыҡтар территорияның 10%-ын биләй. Уларҙың күбеһе Яр буйы уйпатлығында һәм Көнсығыш Латвияла урынлашҡан. Һаҙлыҡтар боҙлоҡ осоро тамамланғас та барлыҡҡа килә башлай, әммә уларҙың күпселеге боҙлоҡ осоронан һуң ғына барлыҡҡа килгән. Улар бөгөн дә, һыу ятҡылыҡтарына йәки ҡоро урындарға әүерелеп, үҫешеүен дауам итә.

Латвияла 1304 үҙенә генәи хас үҫемлек төрө һәм 633 ситтән индерелгән төр тасуирланған&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://biodiv.lvgma.gov.lv/cooperation |title = Latvijas flora  |lang = lv  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150109162443/http://biodiv.lvgma.gov.lv/cooperation |archivedate = 2015-01-09 }}&lt;/ref&gt;.

Латвия фаунаһы Төньяҡ Европа өсөн хас. Имеҙеүселәрҙең 62 төрө иҫәпләнә, уларҙың 19-ы Латвия биләмәһенә яңылыш ҡына килеп инеүе мөмкин, мәҫәлән: ябай йәки таплы тюлень, ябай диңгеҙ сусҡаһы һәм туғырлама (Sorex caecutiens средняя бурозубка). Латвияла ҡоштарҙың яҡынса 300 төрө осрай, ҡайһы берҙәре башҡа илдәрҙә һирәк осрай, мәҫәлән, аҡ ҡойроҡло бөркөт (орлан-белохвост), змееяд (йылан, һунағара), ҡара ҡауҙы (аист).

Бөтәһе 29 балыҡ төрө. Умыртҡаһыҙ хайуандарҙың 17 500-гә яҡын төрө билдәле, әммә Латвияла тағы ла 12 000-гә яҡын төрө осрауы ихтимал. Йәшәү өсөн уңайлы булмаған климат шарттары арҡаһында рептилиялар һәм ер-һыу хайуандары төрҙәре һаны аҙ — бөтәһе 20 төр (ер-һыу хайуандарының 13 төрө һәм рептилияларҙың — 7 төрө)&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.lvgma.gov.lv/produkti/soe2001_lv/par/daba/fauna.htm |title = Fauna  |lang = lv  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081214063526/http://www.lvgma.gov.lv/produkti/soe2001_lv/par/daba/fauna.htm |archivedate = 2008-12-14 }}&lt;/ref&gt;.

=== Экологияһы ===
Латвияның тәбиғәте етерлек төрлө, йән башына тәбиғәт ресурстары иҫәбе уртаса Европа күрһәткестәренән юғарыраҡ. Бер кешегә Нидерландҡа ҡарағанда 10 тапҡырға күберәк ер тура килә, ул урта донъялағы һыу ресурстарынан 10 тапҡырға күберәк. Европаның күп илдәренә ҡарағанда, урман массивтары бер кешегә ҡарата йөҙәрләгән тапҡырға күберәк. Уртаса климат һәм тигеҙ үлсәмле геологик шарттар территорияны катаклизмдарҙан һаҡлай.

Дөйөм алғанда, экологик хәл яҡшы, даими экологик мониторинг алып барыла. 2012 йылда Латвия экологик эшмәкәрлек индексы буйынса донъяла 2-се урынды (Швейцариянан һуң) биләй&lt;ref name=&quot;yale&quot;&gt;{{cite web|url=http://epi.yale.edu/community/blog/2013/01/25/what-makes-latvia-leader-2012-environmental-performance-index|title=What makes Latvia a leader in the 2012 Environmental Performance Index?|author=Malik, Omar|publisher=yale.edu|accessdate=2013-05-04|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GVoxRG6k?url=http://epi.yale.edu/community/blog/2013/01/25/what-makes-latvia-leader-2012-environmental-performance-index|archivedate=2013-05-10|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521021115/http://epi.yale.edu/community/blog/2013/01/25/what-makes-latvia-leader-2012-environmental-performance-index |date=2013-05-21 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Kuldyga. ventos krioklys, 2006-09-22.jpg|Кулдигела Венте йылғаһындағы шарлауыҡ]]
Ergeljuklintis424aug037qg.jpg|Гауя (милли парк)]]
Liela Kemeru taka 5jul03.JPG|[[Кемери (милли парк)]]
Tranquil blue (1258425411).jpg|Колка (морон)]]
&lt;/gallery&gt;

== Халыҡтары ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot; style=&quot;font-size:95%;margin:auto;width:90%;border:0px;text-align:center;line-height:175%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;15&quot; bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; | '''Латвия халыҡтары [[1935]]—[[2011]]'''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | Милләт
| rowspan=&quot;1&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[1935]]
| rowspan=&quot;1&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[1959]]
| rowspan=&quot;1&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[1970]]
| rowspan=&quot;1&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[1979]]
| rowspan=&quot;1&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[1989]]
| rowspan=&quot;1&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[2000]]
| rowspan=&quot;1&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[2011]]
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
| align=&quot;center&quot; | Һан || %
| align=&quot;center&quot; | Һан || %
| align=&quot;center&quot; | Һан || %
| align=&quot;center&quot; | Һан || %
| align=&quot;center&quot; | Һан || %
| align=&quot;center&quot; | Һан || %
| align=&quot;center&quot; | Һан || %
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Латыштар]]
|  1 467 035 || align=&quot;center&quot; | 76,97
|  1 297 881 || align=&quot;center&quot; | 62,39
|  1 341 805 || align=&quot;center&quot; | 57,05
|  1 344 105 || align=&quot;center&quot; | 53,69
|  1 387 757 || align=&quot;center&quot; | 52,05
|  1 370 703 || align=&quot;center&quot; | 57,65
|  1 284 194 || align=&quot;center&quot; | 62,10
|- align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;left&quot; | [[Урыҫтар]]
|  168 300 || align=&quot;center&quot; | 8,83
|  556 400 || align=&quot;center&quot; | 26,75
|  704 600 || align=&quot;center&quot; | 29,95
|  821 500 || align=&quot;center&quot; | 32,81
|  905 515 || align=&quot;center&quot; | 33,96
|  703 243 || align=&quot;center&quot; | 29,58
|  556 422 || align=&quot;center&quot; | 26,90
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Белорустар]]
|  26 800 || align=&quot;center&quot; | 1,4
|  61 600 || align=&quot;center&quot; | 2,9
|  94 700 || align=&quot;center&quot; | 4,0
| 111 500 || align=&quot;center&quot; | 4,5
| 119 700 || align=&quot;center&quot; | 4,5
|  97 100 || align=&quot;center&quot; | 4,0
|  68 174 || align=&quot;center&quot; | 3,3
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Украиндар]]
|   1 800 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|  29 400 || align=&quot;center&quot; | 1,4
|  53 500 || align=&quot;center&quot; | 2,3
|  66 700 || align=&quot;center&quot; | 2,7
|  92 100 || align=&quot;center&quot; | 3,4
|  63 600 || align=&quot;center&quot; | 2,7
|  45 699 || align=&quot;center&quot; | 2,2
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Поляктар]]
|  48 600 || align=&quot;center&quot; | 2,6
|  59 800 || align=&quot;center&quot; | 2,9
|  63 000 || align=&quot;center&quot; | 2,7
|  62 700 || align=&quot;center&quot; | 2,5
|  60 400 || align=&quot;center&quot; | 2,5
|  59 500 || align=&quot;center&quot; | 2,5
|  44 783 || align=&quot;center&quot; | 2,2
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Литвалар]]
|  22 800 || align=&quot;center&quot; | 1,2
|  32 400 || align=&quot;center&quot; | 1,5
|  40 600 || align=&quot;center&quot; | 1,7
|  37 800 || align=&quot;center&quot; | 1,5
|  34 600 || align=&quot;center&quot; | 1,3
|  33 400 || align=&quot;center&quot; | 1,4
|  24 426 || align=&quot;center&quot; | 1,2
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Йәһүдтәр]]
|   93 400 || align=&quot;center&quot; | 4,9
|   36 600 || align=&quot;center&quot; | 1,7
|   36 700 || align=&quot;center&quot; | 1,6
|   28 300 || align=&quot;center&quot; | 1,1
|   22 900 || align=&quot;center&quot; | 0,9
|   10 300 || align=&quot;center&quot; | 0,4
|   6 416 || align=&quot;center&quot; | 0,3
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Сиғандар]]
|   3 800 || align=&quot;center&quot; | 0,2
|   4 300 || align=&quot;center&quot; | 0,2
|   5 400 || align=&quot;center&quot; | 0,2
|   6 100 || align=&quot;center&quot; | 0,2
|   7 000 || align=&quot;center&quot; | 0,3
|   8 200 || align=&quot;center&quot; | 0,3
|   6 452 || align=&quot;center&quot; | 0,3
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Немецтар]]
|  62 100 || align=&quot;center&quot; | 3,3
|   1 600 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|   5 400 || align=&quot;center&quot; | 0,2
|   3 300 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|   3 800 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|   3 500 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|   3 023 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Эстондар]]
|   6 900 || align=&quot;center&quot; | 0,4
|   4 600 || align=&quot;center&quot; | 0,2
|   4 300 || align=&quot;center&quot; | 0,2
|   3 700 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|   3 300 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|   2 600 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|   2 000 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | башҡа
|   4 200 || align=&quot;center&quot; | 0,2
|   1 800 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|   2 700 || align=&quot;center&quot; | 0,1
|   3 800 || align=&quot;center&quot; | 0,2
|  29 400 || align=&quot;center&quot; | 1,0
|  25 000 || align=&quot;center&quot; | 1,1
|  26 298 || align=&quot;center&quot; | 1,3
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
| Дөйөм халҡы
| colspan=&quot;2&quot; | 1 905 936
| colspan=&quot;2&quot; | 2 079 948
| colspan=&quot;2&quot; | 2 351 903
| colspan=&quot;2&quot; | 2 503 145
| colspan=&quot;2&quot; | 2 665 770
| colspan=&quot;2&quot; | 2 377 383
| colspan=&quot;2&quot; | 2 067 887
|}&lt;noinclude&gt;

=== Һаны һәм таралып ултырыуы ===
[[Файл:Latvia_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|[[Возрастно-половая пирамида]] населения Латвии на 2020 год]]
[[Файл:Visa requirements for Latvian citizens.png|thumb|300px|Карта мира, отражающая визовые требования для граждан Латвии по состоянию на 2014 год {{legend|#FDC421|Латвия}}{{legend|#042E9B|Свободное передвижение}}{{legend|#22B14C|Виза не требуется}}{{legend|#B5E61D|Виза оформляется по прибытии}}{{legend|#61c09a|eVisa}}{{legend|#79D343|Виза оформляется по прибытии или через Интернет}}{{legend|#A8ACAB|Требуется заранее оформленная виза}}]]
[[Файл:Visa_requirements_for_Latvian_non-citizens.png|thumb|300px|Карта мира, отражающая визовые требования для неграждан Латвии по состоянию на 2017 год {{legend|#ff0000|Латвия}}{{legend|#22B14C|Виза не требуется}}{{legend|#B5E61D|Виза оформляется по прибытии}}{{legend|#9e9e9e|Требуется заранее оформленная виза}}]]

2011 йылдың март — июнендә үткәрелгән дөйөм милли халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, Латвия халҡы 2 067 887 кеше тәшкил иткән, ә халыҡтың ғәмәлдәге үҫеш темптары иҫәбенән сығарылған баһалау мәғлүмәттәре буйынса, 2015 йылдың авгусына уның һаны 1 978 300 кешегә тиклем кәмегән&lt;ref name=&quot;pmlp&quot;/&gt;.

2016 йылдың 1 авгусына Латвияла халыҡ һаны 1 958 800 кеше тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;pmlp&quot;/&gt;.

Халыҡтың тығыҙлығы — 30,5 кеше/км². 2010 йылда халыҡтың 68 % ҡалаларҙа йәшәгән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lg.html|title=Latvia|publisher=CIA|accessdate=2012-03-21|lang=en|archive-date=2020-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515105327/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lg.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016003720/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lg.html |date=2015-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2008 йылда Латвияла 2 261 000 кеше иҫәпләнгән, был 2007 йылдағынан 9600 кешегә кәмерәк. Халыҡ иҫәбенең кәмеү темпы 0,42 % тәшкил иткән.

Халыҡтың тәбиғи кәмеүе һөҙөмтәһендә, үлем кимәле тыуым кимәленән юғарыраҡ булғанда, халыҡтың дөйөм һаны 7,1 мең кешегә кәмегән, ә миграция һөҙөмтәһендә халыҡ һаны тағы ла 2,5 мең кешегә кәмегән.

Тыуымдың артыуына ҡарамаҫтан, илдә йәшәүселәр һаны кәмеүен дауам итә, был 2008 йылда 4 % тәшкил иткәйне һәм һуңғы 15 йылда иң юғарыһы булды.

Латвиянан күсеп киткән граждандарҙың күбеһе Ирландияға һәм Бөйөк Британияға тура килә.

2019 йылға ҡарата, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баһалауынса, Латвияла 237 266 иммигрант, йәки ил халҡының 12,4 %, йәшәгән&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/data/UN_MigrantStockTotal_2019.xlsx |title=United Nations Maintenance Page |access-date=2020-11-26 |archive-date=2021-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308231109/https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/data/UN_MigrantStockTotal_2019.xlsx |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

СССР заманынан алып социаль, иҡтисади һәм сәйәси үҙгәрештәргә ҡарамаҫтан, 2022 йылға Латвияла һәм күрше Эстонияла рус этник аҙсылыҡ (Латвияла — 24,22 %, Эстонияла — бөтә халыҡтың 23,67 %), процент яғынан ҡарағанда, донъяның бөтә илдәре араһында иң ҙуры — рус этник аҙсылығы йәшәй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=RV0222U&amp;ti=RAHVASTIK+SOO%2C+RAHVUSE+JA+MAAKONNA+J%C4RGI%2C+1%2E+JAANUAR%2E+HALDUSJAOTUS+SEISUGA+01%2E01%2E2018&amp;path=../Database/Rahvastik/01Rahvastikunaitajad_ja_koosseis/04Rahvaarv_ja_rahvastiku_koosseis/&amp;lang=2|title=RV0222U: RAHVASTIK SOO, RAHVUSE JA MAAKONNA JÄRGI, 1. JAANUAR. HALDUSJAOTUS SEISUGA 01.01.2018|author=Statistikaamet|website=|date=|publisher=|access-date=2022-07-09|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716184143/http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=RV0222U&amp;ti=RAHVASTIK+SOO%2C+RAHVUSE+JA+MAAKONNA+J%C4RGI%2C+1.+JAANUAR.+HALDUSJAOTUS+SEISUGA+01.01.2018&amp;path=..%2FDatabase%2FRahvastik%2F01Rahvastikunaitajad_ja_koosseis%2F04Rahvaarv_ja_rahvastiku_koosseis%2F&amp;lang=2|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE060 |title=Population by citizenship and ethnicity at the beginning of the year by Citizenship, Ethnicity, Indicator and Time period. PxWeb |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603082655/https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE060 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Латвия граждандары ===
2022 йылдың башына Латвияла 1 630 747 граждан йәшәгән һәм ил халҡының 86,9%-ын тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE060 |title=База данных центрального статистического управления Латвии. |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603082655/https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE060 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. 2022 йылға ҡарата Латвия граждандары 181 дәүләткә һәм биләмәгә визаһыҙ бара ала, был паспорттар индексына ярашлы, донъяла 11-се тапҡыр йөрөү хоҡуғына эйә була&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Henley Passport Index|url=https://www.henleyglobal.com/passport-index/ranking|access-date=2022-01-15|website=Henley Passport Index|language=en|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115175144/https://www.henleyglobal.com/passport-index/ranking|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Латвияның гражданлығына эйә түгелдәр ===
2022 йылдың башына гражданлыҡҡа эйә түгелдәр 182 375 кеше, йәғни ил халҡының 9,7%-ын тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;. Юридик йәһәттән -&lt;ref&gt;Закон «О статусе граждан бывшего СССР, не имеющих гражданства Латвии или иного государства»[http://likumi.lv/doc.php?id=77481] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191122095123/http://likumi.lv/doc.php?id=77481 |date=2019-11-22 }}{{ref-lv}}; [http://www.ttc.lv/export/sites/default/docs/LRTA/Likumi/On_the_Status_of_those_Former_U.S.S.R._Citizens.doc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110131329/http://www.ttc.lv/export/sites/default/docs/LRTA/Likumi/On_the_Status_of_those_Former_U.S.S.R._Citizens.doc |date=2016-01-10 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt; 1995 йылдың 12 апрелендәге «Латвия гражданлығы булмаған элекке СССР граждандарының статусы тураһында»ғы закон субъекттары — СССР-ҙан башҡа бер ниндәй дәүләттең дә граждандары булмаған һәм Латвияның гражданлығына эйә булмаған кешеләр.

=== Халыҡтың енес-йәш үҙенсәлектәре ===
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса (2000 йылға) Латвияла 1 093 305 ир-егет һәм 1 282 034 ҡатын-ҡыҙ даими йәшәй. Халыҡтың уртаса йәше — 37,9 йәш (ир-егеттәр — 35, ҡатын-ҡыҙҙар — 40,4). 1989 һәм 2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыу арауығында Латвия халҡы ҡартайғаны күренә. 15 йәштән йәшерәк өлөшө 21,4%-тан 17,9 %-ҡа тиклем кәмегән, ә 60 йәштән өлкәндәрҙең өлөшө 17,4%-тан 21,1 %-ҡа тиклем артҡан&lt;ref name=&quot;demoscope.ru&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.demoscope.ru/weekly/033/evro01.php |title=Итоги переписи населения Латвии |access-date=2009-05-11 |archive-date=2009-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213103927/http://demoscope.ru/weekly/033/evro01.php |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Этник составы ===
{{Главная|Народы Латвии}}
{{Народы Латвии 1935 – 2009}}

=== Телдәре ===
Латвияла дәүләт теле — латыш теле. Урыҫ теле лә көнкүреш аралашыуының киң таралған теле булып тора, ҡайһы бер төбәктәрҙә халыҡ латгаль телен ҡуллана.

Латвия Республикаһының 1999 йылдың 21 декабрендәге «Дәүләт теле тураһында»ғы Законының 4-се статьяһына ярашлы, Латвия дәүләте лив телен ерле халыҡтың (автохтондарҙың) теле булараҡ һаҡлауҙы, яҡлауҙы һәм үҫтереүҙе тәьмин итә&lt;ref name=&quot;Kādi dokumenti&quot;&gt;{{cite web|url=http://valoda.lv/Petijumi/Libiesi_44_atbildes/mid_613|title=Kādi dokumenti apliecina, ka lībiešiem ir īpaša vieta Latvijā?|date=2011-12-12|publisher=valoda.lv|lang=lv|accessdate=2014-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205155154/http://valoda.lv/Petijumi/Libiesi_44_atbildes/mid_613|archivedate=2014-12-05|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205155154/http://valoda.lv/Petijumi/Libiesi_44_atbildes/mid_613 |date=2014-12-05 }}&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, Латвиялағы ҡойоу теле сит тел тип һаналмай&lt;ref&gt;ст. 5 [[Закон о государственном языке (Латвия)|Закона Латвийской Республики от 21 декабря 1999 года]] «О государственном языке»&lt;/ref&gt;.

=== Дини составы ===
{{шуҡ|Латвияла ислам}}
Дин эштәре буйынса идаралыҡ мәғлүмәттәре буйынса, Латвияла 719 община һәм мәхәллә ингән 14 дини берекмә теркәлгән (2006). Латвияла дәүләт дине юҡ, әммә рус телле диндарҙарҙың күбеһе православие динен тота, илдең көнбайышында һәм үҙәгендә лютерандар күп, илдең көнсығышында католицизм таралған. Латвияла, башлыса Латвияла, ҙур старообрядсылар общинаһы ла бар. Дөйөм алғанда йәмғиәт төрлө дини хәрәкәттәргә толерантлы, ә сиркәү ижтимағи тормошҡа артыҡ йоғонто яһамай&lt;ref name=&quot;meeting.lv&quot;/&gt;.{{нет АИ|28|03|2021}}

2006 йылда Латвияла 769 дини һәм ғибәҙәт йорто иҫәпләнде.
&lt;!--
Юстиция министрлығының
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.tm.gov.lv/files/l1_UHVibGlza2llIGdhZHUgcMSBcnNrYXRpLzIwMTIuZ2Fkcy9yZWxpZ2lza29fb3JnYW5pemFjaWphdV9wYXJzay5kb2M/Publiskie%20gadu%20p%C4%81rskati/2012.gads/religisko_organizacijau_parsk.doc |title=Ziņojums par Tieslietu ministrijā iesniegtajiem reliģisko organizāciju pārskatiem par darbību 2012. gadā |access-date=2014-10-27 |archive-date=2014-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028010644/https://www.tm.gov.lv/files/l1_UHVibGlza2llIGdhZHUgcMSBcnNrYXRpLzIwMTIuZ2Fkcy9yZWxpZ2lza29fb3JnYW5pemFjaWphdV9wYXJzay5kb2M/Publiskie%20gadu%20p%C4%81rskati/2012.gads/religisko_organizacijau_parsk.doc |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; 2012 йылғы докладына ярашлы, ҙур дини ойошмаларҙа прихожандар һаны (350-нән ашыу кеше ине) түбәндәгесә булды.

* [[лютеране]] — {{число|714758}} в [[Евангелическо-лютеранская церковь Латвии|ЛЕЛБ]], 876 в небольших независимых группах (лютеране-немцы и лютеране аугсбургского толка);
* [[Православие|православные]] — {{число|370000}}; из неканонических организаций 240;
* [[Католицизм|католики]] — точные данные неизвестны, в 2008 году на странице католического Кафедрального собора указывалось {{число|500000}} верующих;
* [[Старообрядчество|старообрядцы]] — {{число|51330}}; официально называется число членов приходов, обладающих правом голоса — 2345;
* [[Баптизм|баптисты]] — 7029;
* [[евангельские христиане]] — 4720 (две организации);
* [[Церковь адвентистов седьмого дня|адвентисты седьмого дня]] — 4034;
* [[пятидесятники]] — 3200;
* «[[Новое поколение]]» — 3020;
* [[Новоапостольская церковь|новоапостольцы]] — 1273;
* [[мусульмане]] — оценивается{{кем?}} до 1000; официально 340;
* [[мормоны]] — 815;
* [[методисты]] — 760;
* [[Диевтуриба|диевтури]] — 670;
* [[свидетели Иеговы]] — 461;
* [[Армия спасения]] — 391;
* [[иудеи]] — 378.
 --&gt;

== Иҡтисады ==
[[Файл:BlueEurozone.svg|thumb|Латвия еврозонаның (ҡара-күк) һәм берҙәм ЕС баҙарының бер өлөшө булып тора]]
Евросоюз ағзаһы булыу Латвияға Европа дәүләттәре, айырыуса Германия, Швеция һәм Бөйөк Британия менән сауҙа бәйләнештәрен ярайһы уҡ киңәйтергә мөмкинлек бирҙе. 2021 йылдың 1 ғинуарынан минималь эш хаҡы күләме (һалым, брутто түләгәнгә тиклем) үҙгәрешһеҙ ҡала һәм айына 500 евро, сәғәтенә 2,93 евро тәшкил итә, ләкин саф эквивалентта арта, һалым һалынмаған һалым минимумын 300 евронан 350 евроға тиклем, 418 евро һәм 428 евроға тиклем үҫә&lt;ref&gt;[https://www.lsm.lv/raksts/zinas/zinu-analize/recheck-vai-partijas-pildijusas-velesanu-solijumus-nodokli-un-finanses.a467872/ «Re:Check»: Vai partijas pildījušas vēlēšanu solījumus? Nodokļi un finanses / Raksts]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://jauns.lv/raksts/bizness/405536-minimala-alga-bus-500-eiro-pec-ilgstosam-diskusijam-vienojas-par-2021gada-valsts-budzeta-un-planotas-nodoklu-reformas-aprisem Minimālā alga būs 500 eiro: pēc ilgstošām diskusijām vienojas par 2021.gada valsts budžeta un plānotās nodokļu reformas aprisēm — Jauns.lv]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rus.delfi.lv/news/daily/latvia/zarplaty-medikov-uchitelej-i-minimalka-500-evro-koaliciya-dogovorilas-o-byudzhete-2021-goda.d?id=52489859&amp;com=1 Комментарий: Зарплаты медиков, учителей и «минималка» 500 евро. Коалиция договорилась о бюджете 2021 года — DELFI]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mixnews.lv/latviya/2020/09/21/koalicziya-dala-zelenyj-svet-byudzhetu-i-nalogovoj-reforme/ Коалиция дала «зеленый свет» бюджету и налоговой реформе] | Mixnews&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://blog.swedbank.lv/kalkulatori/darba-algas-kalkulators Darba algas kalkulators 2022. gadam | Swedbank blogs]&lt;/ref&gt;. 2022 йылдан табиптарҙың минималь эш хаҡы күләме — 1555 € (брутто) һәм — 1132,23 € (нетто), ә шәфҡәт туташтары һәм фельдшерҙарҙың — 1032 € (брутто) һәм — 797,99 € (нетто) тәшкил итә. Дөйөм алғанда, 2022 йылдан табиптарҙың уртаса хеҙмәт хаҡы 1963 € (брутто) һәм 1396,63 € (нетто), ә медицина хеҙмәткәрҙәренең һәм пациенттарға ярҙам күрһәтеүселәрҙең — 1183 € (брутто) һәм 894,49 € (нетто) тәшкил итә.&lt;ref&gt;[https://likumi.lv/ta/id/332751-sabiedribas-veselibas-pamatnostadnes-2021-2027-gadam Sabiedrības veselības pamatnostādnes 2021.-2027. gadam]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://providus.lv/wp-content/uploads/2022/05/VMvest_170322_neform_maks.docx.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.vestnesis.lv/op/2022/105.4 Sabiedrības veselības pamatnostādnes 2021.-2027.… — Latvijas Vēstnesis]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{Cite web |url=https://blog.swedbank.lv/kalkulatori/darba-algas-kalkulators |title=Darba algas kalkulators 2022. gadam {{!}} Swedbank blogs |access-date=2019-02-04 |archive-date=2019-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190705214049/https://blog.swedbank.lv/kalkulatori/darba-algas-kalkulators |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; По состоянию на июнь 2022 года средний размер оплаты труда в Латвии составлял € 1383 (брутто), и € 1012 (нетто), при этом 27,16 % работающих получали менее € 700 (брутто), и € 586 (нетто)&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__EMP__DS__DSV/DSV010m/ Average monthly wages and salaries of employees 1997M01 — 2022M06. PxWeb]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__EMP__DS__DSN/DSN010m/ Darba ņēmēju skaita sadalījums pēc mēneša bruto darba ienākumiem pa sektoriem 2008M01 — 2022M06. PxWeb]&lt;/ref&gt;. 2018 йылдың 3 кварталына ҡарата Кейтц индексы (эш хаҡының минималь күләменең (МРОТ) уртаса эш хаҡына нисбәте) 43 % самаһы тәшкил итә. 2021 йылдың декабренә Латвияла уртаса эш хаҡы 1435 € (брутто) һәм 1050 € (нетто) тәшкил итә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__EMP__DS__DSV/DSV040m/ |title=Average monthly wages and salaries by region (in euro) by Gross/ Net, Sector, Territorial unit and Time period. PxWeb |access-date=2021-06-09 |archive-date=2021-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609161425/https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__EMP__DS__DSV/DSV040m/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

'''Өҫтөнлөктәре''': һуңғы йылдарҙа тулайым эске продукттың 70%-ы хеҙмәтләндереү өлкәһе иҫәбенә формалаша. Ил шок терапияһы аша сағыштырмаса тотороҡло баҙар иҡтисадына уңышлы үтте. Маастрихст критерийҙары арҡаһында евроға күсеү алдынан инфляция кәмене һәм түбән булып ҡала (2018 йылда 1%-тан аҙыраҡ)&lt;ref name=&quot;imfLV&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=51&amp;pr.y=12&amp;sy=2016&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=941&amp;s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CPCPIPCH&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |accessdate = 2019-05-04}}&lt;/ref&gt;. Евроға күсеү менән, милли валюта, лат, ғәмәлдән сығарыла (2014). Ил — берҙәм Европа союзы баҙары ағзаһы, иҡтисади үҫеш буйынса сағыштырмаса юғары темптарға (ЕС буйынса уртаса күрһәткестән юғары) һәм түбән дәүләт бурысына (ЕС буйынса уртасанан түбән) эйә. Бында, Европа союзы илдәре менән сағыштырғанда, сағыштырмаса арзан һәм яҡшы белемле эшсе көстәр бар. Эшһеҙлек кимәленең түбәнәйеүе һәм эшсе көстәр дефицитының көсәйеүе шарттарында 2019 йылға хеҙмәт хаҡының үҫеше иҡтисади үҫеш темптарын тотҡарламай&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.la.lv/spiediens-celt-algas-neizzudis-vai-ta-ir-laba-zina-verte-ekonomisti |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;.

'''Кире яҡтары''': энергия менән тәьмин итеү нефть продукттары, газ һәм электр энергияһы импортына бәйле. Сеймал базаһы ярлы. Иң ҙур проблема (Евросоюздың яңы башҡа ағзаларындағы кеүек үк) — эшкә һәләтле эшсе көсө дефицитының йылдан-йыл артыуы һәм, тыуымдың түбән булыуы һәм халыҡтың Европа союзының байыраҡ илдәренә күпләп күсеүе менән бәйле, халыҡ структураһында пенсионерҙарҙың күбәйеүе, был үҙ сиратында хеҙмәткәрҙәрҙең эш хаҡын яһалма рәүештә арттырырға һәм хеҙмәткә түләү араһында етештереүсәнлек менән эш хаҡын түләү араһындағы дисбалансты арттырырға мәжбүр итә&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;. Латвияның төп экспорт тауарҙары (2011): электр машиналары һәм ҡорамалдары — 6,9 %, машиналар һәм механизмдар — 5,4 %, тимер һәм легирланмаған ҡорос — 5,2 %, ағас-таҡта материалдары — 4,8 %, фармацевтика продукцияһы — 4,1 %, тимер һәм ҡорос изделиелар — 3,2 %, тимер һәм ҡоростан беренсел продукция — 2,8 %, ағас — 2,6 % трикотаж һәм туҡыма — 2,5 %, төҫлө металл һәм уларҙаан яһалған изделиелар — 2,5 % (2011)&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.csb.gov.lv/sites/default/files/publikacijas/nr_34_at_preces-partneri_2011_11_04q_lv.pdf |title = Внешняя торговля Латвии. Важнейшие товары и партнёры в 2011 году  |lang = lv  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121021174921/http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/publikacijas/nr_34_at_preces-partneri_2011_11_04q_lv.pdf |archivedate = 2012-10-21 }}. С. 2.&lt;/ref&gt;.

Латвия Литва һәм Эстония менән таможня союзын ойоштороу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйҙы, шуға күрә был илдәр араһында сауҙа күләме ярайһы уҡ ҙур.

=== Иҡтисадының тарихы ===
Бойондороҡһоҙлоҡ тергеҙелгәндән һуңғы йылдарҙа Латвия етди иҡтисади реформалар үткәрҙе, 1992 йылда Латвия үҙенең валютаһын әйләнешкә сығарҙы, күп фатирлы торлаҡ йорттарҙы хосусилаштырҙы һәм элекке хужаларына кире ҡайтарҙы.

Иҡтисад, көрсөк башланғансыға тиклем, тотороҡло рәүештә йылына 5-7 %-ҡа күтәрелә (2006 йылда — 12,6 %, 2007 йылда — 10,3 %).

2007 йыл йомғаҡтары буйынса Латвия эске тулайым продукттың үҫеш темптары буйынса Советтарҙан һуңғы киңлектә 3-сө урында ине. Совет осоронан һуңғы киңлек илдәре араһында Латвияны Әзербайжан менән Әрмәнстан ғына уҙып киткән.

'''Эске тулайым продукттың йыллыҡ үҫеше:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
!2000
!2001
!2002
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
!2010
!2011
!2012
!2013
!2014
!2015
!2016
!2017
!2018
!2019
|-
! Латвия
|5,4 %
|6,4 %
|7,1 %
|8,4 %
|8,3 %
|10,6 %
|11,8 %
|9,9 %
|−3,5 %
|−14,4 %
|−3,9 %
|6,3 %
|4 %
|2,4 %
|1,8 %
|2,9 %
|4,6 %
|4,7 %
|3,1 %
|-
| colspan=&quot;21&quot; style=&quot;text-align:center&quot; | Data from [https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=65&amp;pr.y=15&amp;sy=2000&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=941&amp;s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= International Monetary Fund]
|}

'''Йән башына иҫәпләгәндә, һатып алыу мөмкинлеге (ППС) буйынса эске тулайым продукт:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
!2000
!2001
!2002
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
!2010
!2011
!2012
!2013
!2014
!2015
!2016
!2017
!2018
!2019
|-
! Латвия
|8,923
|9,825
|10,838
|12,083
|13,577
|15,682
|18,255
|20,794
|20,605
|18,010
|17,852
|19,816
|21,318
|22,449
|23,559
|24,708
|25,716
|27,685
|29,901
|31,49
|-
| colspan=&quot;21&quot; style=&quot;text-align:center&quot; | Data from [https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=65&amp;pr.y=15&amp;sy=2000&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=941&amp;s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= International Monetary Fund]
|}

Латвия 1999 йылдан башлап Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы ағзаһы һәм 2004 йылдан Европа союзы ағзаһы булып тора. 2014 йылдың 1 ғинуарында Латвия милли валютаһы латтан евроға күсте. 2016 йылдың 2 июнендә Латвия Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһының 35-се ағзаһы булды. Статистикаға ярашлы, 2013 йыл аҙағында халыҡтың 45%-ы евро индереүҙе хупланы, ә 52%-ы — ҡаршы булды&lt;ref name=&quot;apollo.lv&quot;&gt;{{cite web |author=Apollo, redakcija@apollo.lv |url=https://www.apollo.lv/zinas/turpina-pieaugt-iedzivotaju-atbalsts-eiro-ieviesanai/625128 |title=Turpina pieaugt iedzīvotāju atbalsts eiro ieviešanai |publisher=Apollo.lv |accessdate=2014-04-23 |archive-date=2014-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140404152209/http://www.apollo.lv/zinas/turpina-pieaugt-iedzivotaju-atbalsts-eiro-ieviesanai/625128 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Евроны индергәндән һуң, 2014 йылдың ғинуарында Eurobarometer һорау үткәреүе евроны хуплау 53 % самаһы тәшкил итеүен күрһәтте, был Европалағы уртаса кимәлгә яҡын&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.economist.com/news/europe/21593502-latvias-president-nominates-laimdota-straujuma-prime-minister-new-currency-new-leader |title=New currency, new leader |website=The Economist |date=2014-01-14 |accessdate=2014-01-10 |archive-date=2017-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701155225/http://www.economist.com/news/europe/21593502-latvias-president-nominates-laimdota-straujuma-prime-minister-new-currency-new-leader |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. 2000 йылдан Латвияла Европала эске тулайым продукт үҫешенең иң юғары темптарының береһе булды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1996,39140985&amp;_dad=portal&amp;_schema=PORTAL&amp;screen=detailref&amp;language=en&amp;product=sdi_ed&amp;root=sdi_ed/sdi_ed/sdi_ed1000 |title=Growth rate of real GDP per capita |publisher=[[Eurostat]] |accessdate=2007-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012010738/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1996%2C39140985&amp;_dad=portal&amp;_schema=PORTAL&amp;screen=detailref&amp;language=en&amp;product=sdi_ed&amp;root=sdi_ed%2Fsdi_ed%2Fsdi_ed1000 |archivedate=2007-10-12}}&lt;/ref&gt;. Әммә үҫеш, башлыса, Латвияла ҡулланыу менән бәйле, 2008 йыл аҙағында һәм 2009 йыл башында Латвияның эске тулайым продуктын емереүгә, глобаль иҡтисади көрсөктөң киҫкенләшеүенә, кредиттар етешмәүенә һәм Parex банкын ҡотҡарыу өсөн файҙаланылған ҙур аҡсаларҙың етмәүенә килтерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.baltic-course.com/eng/finances/?doc=22011|title=Rimsevics: Failing to bail out Parex banka would result in closing down of four banks in Latvia|publisher=The Baltic Course|accessdate=2013-12-08|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212090529/http://www.baltic-course.com/eng/finances/?doc=22011|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың тәүге 3 айында Латвияның эске тулайым продукты 18 %-ҡа кәмей, Европа союзында — иң түбәне&lt;ref&gt;{{cite web|author=Aaron Eglitis |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=ao7qqF0UESqc |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101202141324/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=ao7qqF0UESqc |deadlink=yes |archivedate = 2010-12-02 |title=Latvian GDP Shrank 18% in First Quarter, EU's Biggest Fall&amp;nbsp;– |publisher=Bloomberg L.P. |date=2009-05-11 |accessdate=2010-10-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8043972.stm | website=BBC News | title=Latvian economy in rapid decline | date=2009-05-11 | accessdate=2010-04-04 | archive-date=2009-09-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930090503/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8043972.stm | deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Lv real gdp growth.svg|thumb|1996-2006 йылдарҙа Латвияла реаль эске тулайым продукт үҫеше]]
2009 йылдағы иҡтисади көрсөк тиҙ үҫешеүсе иҡтисад, башлыса шәхси бурысты арттырыу иҫәбенә эске ҡулланыу артҡанлыҡтан, шулай уҡ тышҡы сауҙа балансы кире булғанлыҡтан, иҡтисади ҡыуыҡты емереүгә табан барыуын раҫланы. Айына яҡынса 5 %-ҡа артҡан күсемһеҙ милеккә хаҡтар оҙаҡ ваҡыт башлыса арзан хаҡҡа тауарҙар һәм сеймал етештергән иҡтисад өсөн бик юғары тип иҫәпләнде.

Латвияла хосусилаштырыу тамамланған тиерлек. Алдан дәүләт ҡарамағында булған бөтә бәләкәй һәм урта компаниялар ҙа тиерлек хосусилаштырылды, һөҙөмтәлә сәйәси һиҙгер бик аҙ эре дәүләт компаниялары ғына ҡалды. 2000 йылда илдең эске тулайым продуктынан 68 % самаһы шәхси секторға тура килгән.

Латвияға сит ил инвестициялары төньяҡ-үҙәк Европалағы кимәлдәр менән сағыштырғанда һаман да күп түгел. Ерҙе һатыу, шул иҫәптән сит ил граждандарына һатыу мөмкинлектәрен киңәйтеүсе, закон 1997 йылда ҡабул ителде. Латвияның дөйөм тура сит ил инвестициялары күләме 10,2 % тәшкил итә, Америка компаниялары 1999 йылда 127 миллион доллар инвестиция һалған. Шул уҡ йылда Америкаға 58,2 миллион $ тауар һәм хеҙмәттәр экспортҡа оҙатылған, 87,9 миллион $ импортланған. Латвия, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы, Европа союзы кеүек көнбайыш иҡтисади институттарына ҡушылырға теләп, 1995 йылда, 4 йыллыҡ күсеү осоро менән, Европа союзы менән Европа килешеүенә ҡул ҡуйҙы. Латвия менән Америка Ҡушма Штаттары араһында инвестициялар, сауҙа һәм интеллектуаль милекте яҡлау, икеләтә һалым һалыуға юл ҡуймау тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуйылды&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.irs.gov/pub/irs-trty/latvia.pdf|title=TAX CONVENTION WITH LATVIA|publisher=Internal Revenue Service|accessdate=2018-05-19|archive-date=2017-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505121156/https://www.irs.gov/pub/irs-trty/latvia.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wipo.int/wipolex/en/other_treaties/text.jsp?file_id=241419|title=Agreement between the United States of America and the Republic of Latvia on Trade Relations and Intellectual Property Rights Protection|publisher=World Intellectual Property Organization|accessdate=2018-05-19|archive-date=2018-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180520053732/http://www.wipo.int/wipolex/en/other_treaties/text.jsp?f}}&lt;/ref&gt;
 
=== Иҡтисадының төшөүе һәм терегеҙелеүе (2008—2012) ===
[[Файл:AirBaltic Boeing 757-200 at RIX.jpg|thumb|АirBaltic компанияһының Boeing 757 самолёты Рига халыҡ-ара аэропортынан оса]]
Латвия банктарында ипотека кредиттарын еңел алыуға һәм баҙарҙа бик әүҙем алыпһатарлыҡҡа бәйле, күсемһеҙ милек баҙарында хаҡтарҙың ҡатмарлы үҫеше инфляцияның үҫеш факторҙарының береһе булды, Латвияның күсемһеҙ милек баҙарында емерелеүгә килтерҙе. 2008 йылдың икенсе кварталында Латвияла торлаҡҡа хаҡтар 2007 йылдың ошо уҡ осоро менән сағыштырғанда 24,1 %-ҡа төшкән. Латвия иҡтисады кредиттар һәм күсемһеҙ милек хаҡының реаль булмаған үҫеше нигеҙендә оҙайлы алыпһатарлыҡ (спекуляция) осоронан һуң, 2008 йылдың икенсе яртыһында һалым түләү (фискаль) ҡыҫҡарыуы фазаһына аяҡ баҫты. Мәҫәлән, 2007 йылда милли иҫәп дефициты йылына эске тулайым продукттың 22 %-тан ашыуын тәшкил иткән, шул уҡ ваҡытта инфляция 10 % булған&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lg.html|title=Latvia|publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]]|accessdate=2008-12-15|archive-date=2020-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515105327/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lg.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016003720/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lg.html |date=2015-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

Латвияла эшһеҙлек кимәле был осорҙа 2007 йылдың ноябрендә 5,4 %-тан 2010 йылдың апрелендә 22 %-тан ашыуға тиклем үҫте. 2010 йылдың апрелендә Латвияла эшһеҙлектең иң юғары кимәле - 22,5 % тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://sdw.ecb.europa.eu/quickview.do?SERIES_KEY=132.STS.M.lv.S.UNEH.RTT000.4.000 |title=Statistical Office of the European Commission (Eurostat), Monthly Bulletin: Table in chapter 09, section 01 |publisher=Europa (web portal) |date=2010-10-01 |accessdate=2010-10-16 |archive-date=2011-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720162221/http://sdw.ecb.europa.eu/quickview.do?SERIES_KEY=132.STS.M.lv.S.UNEH.RTT000.4.000 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&amp;language=en&amp;pcode=teilm020&amp;tableSelection=1&amp;plugin=1 |title=Eurostat&amp;nbsp;– Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |publisher=European Commission |accessdate=2010-08-12 |archive-date=2014-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101202312/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&amp;language=en&amp;pcode=teilm020&amp;tableSelection=1&amp;plugin=1 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Әммә 2010 йылға иҡтисадсылар Латвия иҡтисадында стабиллек билдәләгән&lt;ref name=&quot;economist&quot;&gt;«Baltic Thaw, Aegean freeze», The Economist, 27 February 2010, p59&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;XE&quot;&gt;Patrick Lannin and Aija Braslina [http://www.finanznachrichten.de/nachrichten-2010-03/16380370-update-2-imf-hails-latvia-effort-but-sees-risks-ahead-020.htm «UPDATE 2-IMF hails Latvia effort but sees risks ahead»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111215610/http://www.finanznachrichten.de/nachrichten-2010-03/16380370-update-2-imf-hails-latvia-effort-but-sees-risks-ahead-020.htm |date=2012-01-11 }}. Reuters, 15 March 2010. Retrieved 31 July 2010&lt;/ref&gt;. Standard &amp; Poor's рейтинг агентлығы Латвияның бурыстары буйынса күҙаллауҙы негативтан стабиллеккә тиклем арттырҙы&lt;ref name=&quot;economist&quot;/&gt;. Латвияның 2006 йыл аҙағында 27 % дефицитлы ағымдағы иҫәбе 2010 йылдың февралендә профицитлы ине&lt;ref name=&quot;economist&quot;/&gt;.

2012 йылдың беренсе кварталында көрсөккә ҡаршы саралар һөҙөмтәһендә Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, эске тулайым продукттың үҫеше 2011 йылдың ошо уҡ осоро менән сағыштырғанда 6,8 % тәшкил итте&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.db.lv/laikraksta-arhivs/zinas/ekonomika-aug-straujak-373828 |title = Ekonomika aug straujāk  |lang = lv  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141031061638/http://www.db.lv/laikraksta-arhivs/zinas/ekonomika-aug-straujak-373828 |archivedate = 2014-10-31 }}, db.lv, 11.05.2012&lt;/ref&gt;. 2012 йылда Халыҡ-ара валюта фонды (МВФ), Латвияға финанс ярҙамы программаһы тамамланғандан һуң, күҙәтеү тураһында тәүге доклад менән сығыш яһаны. Унда, 2008-2009 йылдарҙа күп кәмегәндән һуң, Латвия иҡтисады 2010 йылдан тиҙ арала аяҡҡа баҫа, тип билдәләнелде&lt;ref&gt;[https://www.imf.org/external/np/sec/pn/2012/pn1276.htm IMF Executive Board Concludes First Post-Program Monitoring Discussions with the Republic of Latvia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161130143620/https://www.imf.org/external/np/sec/pn/2012/pn1276.htm |date=2016-11-30 }} // Public Information Notice (PIN) No. 12/76 — July 16, 2012&lt;/ref&gt;.

2011 йылда эске тулайым продукттың 5,5 %-ҡа артыуы экспорттың артыуы һәм эске ихтыяждың тергеҙелеүе менән аңлатыла. Тышҡы шарттарҙың насарайыуына ҡарамаҫтан, 2012 һәм 2013 йылдарҙа үҫеш темптары дауам итте һәм 2014 йылда иҡтисадтың 4,1 %-ҡа үҫеүе көтөлә. Эшһеҙлек кимәле 2010 йылдағы иң юғары нөктәнән — 20 %-тан 2014 йылда яҡынса 9,3 %-ҡа тиклем кәмегән&lt;ref&gt;{{cite web |author=Public Information Notice (PIN) No. 12/76 by IMF |url=https://www.imf.org/external/np/sec/pn/2012/pn1276.htm |title=IMF Executive Board Concludes First Post-Program Monitoring Discussions with the Republic of Latvia, July 16, 2012 |publisher=imf.org |accessdate=2012-07-18 |archive-date=2012-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120817001526/http://www.imf.org/external/np/sec/pn/2012/pn1276.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Эре предприятиелары ===
* АirBaltic — Латвия милли авиакомпанияһы. «Йыл авиакомпанияһы 2009/2010» алтын премияһына һәм башҡа наградаларға лайыҡ булды.
* Aldaris — Латвияның һыра һәм алкоголһеҙ эсемлектәр етештереү компанияһы.
* Grindex — Балтика илдәренең ҙурлығы буйынса икенсе фармацевтика предприятиеһы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nasdaqomxbaltic.com/market/?pg=details&amp;instrument=LV0000100659&amp;list=2 |title=NASDAQ OMX Baltic |access-date=2012-10-09 |archive-date=2012-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108195907/http://www.nasdaqomxbaltic.com/market/?pg=details&amp;instrument=LV0000100659&amp;list=2 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.
* Laima — Латвияның шоколад изделиелары етештереү предприятиеһы Orkla норвег компанияһына ҡарай (2015 йыл)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://rus.delfi.lv/biznes/bnews/latviya-razreshila-norvezhcam-kupit-laima-gutta-i-staburadze.d?id=45435304&amp;all=true|title=Латвия разрешила норвежцам купить Laima, Gutta и Staburadze|author=rus.DELFI.lv|date=2015-01-10|publisher=delfi.lv|lang=ru|accessdate=2019-06-26|archive-date=2019-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626091951/https://rus.delfi.lv/biznes/bnews/latviya-razreshila-norvezhcam-kupit-laima-gutta-i-staburadze.d?id=45435304&amp;all=true|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
* Latvijas dzelzceļš — дәүләт тимер юл концерны; илдә иң ҙурҙарҙың береһе: 12 меңдән ашыу кеше
* Latvijas Finieris — эре ағас эшкәртеү предприятиеһы.
* Latvijas Gāze — Латвияла тәбиғи газды ташыу (тапшырыу), һаҡлау, бүлеү һәм һатыу буйынса берҙән-бер оператор (2017 йылда баҙарҙы либералләштереүгә тиклем).
* Latvijas Pasts — Латвияның милли почта элемтәһе операторы.
* Lattelecom — Латвияла электрон элемтә хеҙмәттәрен күрһәтеү өлкәһендә лидер.
* Latvenergo — Латвияла электр энергияһын иң күп поставкалаусы.
* MikroTik — селтәр ҡорамалдары етештереүсе.
* Olainfarm — Балтика илдәренең иң эре фармацевтика предприятиеһы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nasdaqbaltic.com/market/?instrument=LV0000100501&amp;list=2&amp;pg=details&amp;tab=historical|title=Olainfarm &amp;#124; Aktsia hinna ajalugu &amp;#124; Nasdaq Balti börs|publisher=www.nasdaqbaltic.com|accessdate=2016-04-08|archive-date=2016-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420072325/http://www.nasdaqbaltic.com/market/?instrument=LV0000100501&amp;list=2&amp;pg=details&amp;tab=historical|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
* Rīgas piena kombināts — Һөттө һөт ризыҡтары итеп эшкәртеү предприятиеһы.
* Rīgas Miesnieks — Латвияның ит изделиелары етештереү буйынса предприятиеһы.
* Spilva — Йәшелсә һәм емеш-еләк эшкәртеү буйынса компания. Компания кетчуптар, соустар, джемдар, майонездар һ.б. етештерә.

=== Инфраструктураһы ===
[[Файл:Latvian number plates.svg|thumb|240px|right|Латвиялағы автомобиль номер билдәләре]]
[[Файл:Ventspils osta.jpg|thumb|240px|right|Вентспилс ирекле порты]]

Латвиялағы автомобиль коды — LV.

Транспорт секторы эске тулайым продукттың 14 %-ын тәшкил итә. Рәсәй, Белоруссия, Ҡаҙағстан, шулай уҡ башҡа көнбайыш һәм көнсығыш илдәр араһында транзит&lt;ref name=&quot;wpt&quot;&gt;{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/EXTECAREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20647605~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:571121,00.html |title=Latvia |accessdate=2008-09-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080908042001/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/EXTECAREGTOPTRANSPORT/0%2C%2CcontentMDK%3A20647605~pagePK%3A34004173~piPK%3A34003707~theSitePK%3A571121%2C00.html |archivedate=2008-09-08}}, World Bank&lt;/ref&gt;.

Латвияла 8 диңгеҙ порты, Вентспилс ирекле порты, Рига ирекле порты һәм Лиепая порты — иң эре порттар. Транзит ташыуҙарының күбеһен сеймал нефть һәм нефть продукттары тәшкил итә&lt;ref name=&quot;wpt&quot;/&gt;. Вентспилс порты Балтика илдәрендә иң йәнле порт булып тора. Юлдар һәм тимер юлдарҙан тыш, Вентспилс Рәсәй нефтен Балтик диңгеҙе аша экспортлауҙа ла мөһим звено булып тора. Эксперттар фекеренсә, Рәсәй порттары аша йөктәрҙе тейәп оҙатыу артһа ла, Латвия порттары эшһеҙ ҡалмаясаҡ.

Рига халыҡ-ара аэропорты йөк һәм пассажирҙар ташыу күләме буйынса Балтика илдәрендәге иң ҙур аэропорт. Рига халыҡ-ара аэропорты Балтика баш ҡалалары пассажирҙарының яртыһын тиерлек (49 %) хеҙмәтләндерә. Сағыштырыу өсөн: 2016 йылда Таллин аэропорты (Эстония) бөтә пассажирҙарҙың 21 % хеҙмәтләндергән һәм Вильнюс аэропорты (Литва) 30 % хеҙмәтләндергән. Аэропорттың донъяның 30 иленә 80-дән ашыу йүнәлештә тура рейстары бар. AirBaltic — Латвияның милли авиакомпанияһы. Һуңғы йылдарҙа Рига халыҡ-ара аэропорты дәүләт акционерҙар йәмғиәте Европала тиҙ үҫешеүсе аэропорттарҙың береһенә әйләнде. Мәҫәлән, 2016 йылда аэропортта - 5,4 миллион, 2019 йылда 7,8 миллион пассажир хеҙмәтләндерелгән. AirBaltic Латвия милли авиакомпанияһы 4 йыл рәттән донъялағы иң даими авиаташыусы тип танылды&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/4857786|title=Латвийская AirBaltic вновь признана самой пунктуальной авиакомпанией в мире|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2019-05-26|lang=ru|archive-date=2019-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526131159/https://tass.ru/obschestvo/4857786|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. The Air Transport Research Society һауа транспортын тикшереү ойошмаһы Рига халыҡ-ара аэропортын Европала, бер пассажирға тарифтар структураһына һәм сығымдарына ҡарап, иң конкуренцияға һәләтле аэропорт тип таныны&lt;ref&gt;{{cite web|title=Riga Airport – Europe’s most competitive airport in terms of service prices|url=http://www.riga-airport.com/en/main/newsroom/news/riga-airport-europe-s-most-competitive-airport-in-terms-of-service-prices?shutdown_mobile=1&amp;print=1|website=riga-airport.com}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2020 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Air Transport Research Society: The winners are….|url=https://www.eturbonews.com/94656/air-transport-research-society-winners-are/|website=eturbonews.com|date=2014-07-20|access-date=2019-10-19|archive-date=2019-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20191019163207/https://www.eturbonews.com/94656/air-transport-research-society-winners-are/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Латвия тимер юлының төп селтәре 1860 саҡрымдан тора, шуның 1826 саҡрымы - 1520 миллиметрлы рус колеяһы тимер юлы, шуның 251 километры электрлаштырылған, был уны Балтика илдәрендәге иң оҙон тимер юл селтәре итә. Латвияның тимер юлдар селтәре әлеге ваҡытта Европаның стандарт колеяһы менән тап килмәй.

&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/transp/transp__ikgad__transp/TR0010.px/table/tableViewLayout2/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0 |title=Satiksmes ceļu garums gada beigās (kilometros) |publisher=Centrālais Statistikas Birojs |accessdate=2018-03-07 |deadlink = yes}}&lt;/ref&gt;. Ләкин Хельсинки - Таллин - Рига - Каунас - Варшава ҡалаларын бәйләүсе Rail Baltica  тимер юлы төҙөлөш стадияһында һәм 2026 йылға тамамланырға тейеш&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.railbaltica.org/about-rail-baltica/ |title=About Rail Baltica |publisher=Rail Baltica |accessdate=2008-03-07 |archive-date=2018-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180312171052/http://www.railbaltica.org/about-rail-baltica/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Латвия милли юл селтәренә 1675 саҡрым төп автомобиль юлы, 5448 саҡрым төбәк автомобиль юлы һәм 12880 саҡрым урындағы автомобиль юлы ҡарай&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{Cite web |url=https://lvceli.lv/wp-content/uploads/2020/09/LVC_Statistika_2019.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2021-02-18 |archive-date=2022-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121080733/https://lvceli.lv/wp-content/uploads/2020/09/LVC_Statistika_2019.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Латвияла 29975 саҡрым юл һәм 8271 саҡрым урам муниципаль юлдар тип иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt;. Иң билдәлеләре - Варшава менән Таллинды тоташтырған А1 юлы (Е67-се европа маршруты), шулай уҡ Вентспилс менән Терехованы тоташтырған Е22 европа маршруты. 2019 йылда Латвияла 727164 автомобиль теркәлгән&lt;ref&gt;[https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_OD/OSP_OD__transp__auto_celi/TRG090.px/table/tableViewLayout1/ Reģistrēto vieglo automobiļu sadalījums pa markām gada beigās]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Латвияның өс ҙур гидроэлектростанцияһы: Плявинь ГЭС-ы (825 МВт), Рига ГЭС-ы (402 МВт) һәм Кегумс ГЭС-ы (192 МВт) бар. Һуңғы йылдарҙа бер нисә тиҫтә ел, шулай уҡ биогазда йәки биомассала эшләгән төрлө масштабтағы электр станциялары төҙөлгән.

Инчукалн газ һаҡлағысы, Европала иң ҙур ер аҫты газ һаҡлағыстарының береһе һәм Балтика илдәрендә берҙән-бер һаҡлағыс Латвияла  урынлашҡан. Инчукалнста уникаль геологик шарттар газды ер аҫтында һаҡлау өсөн айырыуса яраҡлы&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unece.org/fileadmin/DAM/ie/se/pdfs/wpgas/session/17_countr/latvia.pdf |title=The Outlook of Latvian Potential Underground Gas Storages and Prospects of Utilization of this Potential for Securing of Reliable Gas Supply to Europe |publisher=UNECE |date=2007-01-24 |accessdate=2013-06-05 |archive-date=2013-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055747/http://www.unece.org/fileadmin/DAM/ie/se/pdfs/wpgas/session/17_countr/latvia.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Элемтәһе ===
Латвия территорияһында 4 мобиль элемтә операторы: LMT, Tele2, BITE Latvija һәм Triatel эшләй.

== Мәғарифы ==
Латвия йәмғиәте юғары белем кимәле менән айырылып тора. Әгәр мәктәптә уҡыусы балаларҙы иҫәпкә алмағанда, 2000 йылға ҡарата Латвия халҡының 2,8 %-ы ғына 4 кластан түбәнерәк белем кимәленә эйә. Юғары белемле кешеләрҙең иң юғары пропорцияһы Ригала (20,1%), Юрмалала (14,5%) һәм Елгавала (13,5%)&lt;ref name=&quot;demoscope.ru&quot;/&gt;.

Илдә ҡайһы бер предметтарҙы Латвияның аҙ һанлы милли телдәрендә өйрәнгән дәүләт мәктәптәре эшләй&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://izm.izm.gov.lv/upload_file/Registri_statistika/2012_2013/adreses_VS_12.xls |title = Vispārizglītojošo dienas skolu kontaktinformācija 2012./2013.m.g.  |lang = lv  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140517122925/http://izm.izm.gov.lv/upload_file/Registri_statistika/2012_2013/adreses_VS_12.xls |archivedate = 2014-05-17 }}&lt;/ref&gt;.

=== Юғары уҡыу йорттары ===
{{Columns-list|colwidth=25em|
* Латвия университеты;
* Рига техник университеты;
* Страдыня исемендәге Рига университеты;
* Латвия Художество академияһы;
* Латвия ауыл хужалығы университеты;
* Даугавпилс университеты;
* Язеп Витола исемендәге Латвия музыка академияһы;
* Латвия Диңгеҙ Академияһы;
* Латвия мәҙәниәт академияһы;
* Латвия спорт педагогия академияһы;
* Лиепая университеты;
* Рига аэронавигация институты;
* Рига педагогия академияһы (2017 йылда Латвия университетына ҡушыла);
* Балтик халыҡ-ара академияһы;
* Транспорт һәм элемтә институты;
* RISEBA;
* Латвия Христиан Академияһы;
* Мәғлүмәт системалары менеджменты институты;
* Иҡтисад һәм мәҙәниәт юғары мәктәбе;
* Психология юғары мәктәбе; 
* «Туриба» бизнес-мәктәбе.
}}

== Мәҙәниәт һәм сәнғәт ==
[[Файл:Sabile abava 2006 06.jpg|thumb|Сабилала латвия пейзажы]]

1991 йылда бойондороҡһоҙлоҡ тергеҙелгәндән һуң, Латвия латыш мәҙәниәтенең өс ҡатламын реинтеграциялау проблемаһына юлыҡты. Беренсе ҡатлам - ул латыш әҙәбиәте һәм совет заманына тиклемге традициялар

СССР-ҙағы Латвия әҙәбиәтен тәнҡитләүсе миҫал, Ҙур совет энциклопедияһынан:
{{начало цитаты}}
Латыш әҙәбиәте туған фольклорының бай традицияларына - халыҡ йырҙарына, әкиәттәргә, легендаларға таяна. Латыш халыҡ йырҙарының «Латыш дайналары» (&quot;Латышские дайны&quot;; 1-6 томдар, 1894-1915) тулы тәүге баҫмаһын латыш фольклорсыһы Кришьянис Барон (1835-1923) төҙөгән. Юрис Алунандың «Йырҡайҙар» (1856) китабы латыш милли яҙма шиғриәтенә нигеҙ һала. Халыҡ романтизмы вәкилдәре - Аусеклис (М. Крогземис, 1850-1879) һәм Андрей Пумпур (1841-1902), «Лачплесис» эпосы (1888) авторының ижады антифеодаль характерҙа була. Унда милли азатлыҡ хәрәкәте идеялары сағылдырылған. Латыш прозаһының тәүге мөһим ҡаҙаныштары - ағалы-ҡустылы Матис (1848-1926) һәм Рейнис Каудзиттарҙың (1839-1920) «Ер үлсәүселәр заманы» романы һәм Апсишу Екабстың (Я. Яунземис, 1858-1929) ауыл тормошо тураһындағы хикәйәләре. Латыш яҙыусыларының ижады рус реализмы йоғонтоһон кисерә. 1870-1880-се йылдарҙа А. Алунан (1848-1912) латыш драматургияһына нигеҙ һала.
{{конец цитаты}}

Латыш мәҙәниәтенең икенсе ҡатламы 1945 йылдан һуң Латвиянан ситтә Швецияла, Германияла, Америка Ҡушма Штаттарында, Канадала һәм Австралияла латыш общиналарын ойошторған яҡынса 120 мең эмигрант араһында формалашҡан. Латыштарҙың әҙәбиәт сығарыуҙы үҙ эсенә алған  йәнле мәҙәни эшмәкәрлеге бөтә был илдәрҙә дауам иткән. Өсөнсө ҡатлам Латвияның 1945 йылдан һуңғы мәҙәни тормошон сағылдыра

[[Файл:K.Barons.jpg|thumb|left|200px|Кришьянис Барон - латыш яҙыусыһы, фольклорсы һәм йәмәғәт эшмәкәре, дайна - латыш халыҡ йырҙарын йыйыусы]]

XIX быуатҡа тиклем Латвияның ҡала мәҙәниәте күбеһенсә немец телендә һөйләшкән сәйәси һәм йәмәғәт юғары ҡатламының (элита) продукты булған. Латыш крәҫтиәндәренең үҙ телендә башлыса халыҡ йырҙарынан һәм былиналарҙан торған үҙенсәлекле риүәйәттәре булған. 1694 йылда Изге Яҙманы Эрнст Глюктың латыш теленә тәржемәһе баҫылыуы милли мәҙәниәттең ҙур ҡаҙанышы була. 1822 йылда латыш телендәге «Латвиешу авизес» («Латыш гәзите») беренсе ваҡытлы баҫмаһына нигеҙ һалыныуы икенсе мөһим ваҡиға була.

XIX быуат уртаһында, Атис Кронвалдс (1837-1875) кеүек университет белеме алған латыштар телдәрҙең тиң хоҡуҡлылығын талап иткәс, ҡала һәм крәҫтиән мәҙәниәттәре араһында үҙ-ара мөнәсәбәттәр тамырынан үҙгәрҙе һәм тулы ҡанлы латыш әҙәбиәтен булдырырға саҡырҙы. XX быуат башына бындай әҙәбиәт барлыҡҡа килә; унда скандинавия, немец һәм урыҫ әҙәбиәтенең йоғонтоһо һиҙелә. Райнис (1865-1929) һәм Аспазия (Эльза Розенберга, 1865-1943) кеүек шағирҙар танылыу яулай

Латвияның Советтар Союзы составына инеүе мәҙәни тормоштоң бөтә өлкәләрен, шул иҫәптән мәғариф системаһын да, советлаштырылыуыына килтерҙе. Латыштарҙың яңы быуыны совет латыш мәҙәниәте милли мәҙәни үҫештең юғары стадияһы булып тора тигән фекерҙә тәрбиәләнде. Әҙәбиәттә һәм һынлы сәнғәттә социалистик реализм рәсми раҫланған йүнәлеш булды.

[[Файл:Brainstorm in Mezaparks.jpg|thumb|Латвия музыка коллективы Brainstorm төркөмө]]

Советтар Союзында бөтә милли мәҙәниәттәрҙе интеграциялау буйынса планлы һәм маҡсатлы эш үткәрелде. Милли яҙыусыларҙы СССР-ҙың башҡа халыҡтары телдәренә, беренсе сиратта, рус теленә тәржемә итеү был эштең бер өлөшө булып торҙо. Был эш һөҙөмтәһендә СССР халҡы милли латыш әҙәбиәте һәм латыш мәҙәниәтенең тәржемәләге башҡа ҡаҙаныштары менән танышыу мөмкинлегенә эйә булды. Латыш яҙыусылары: Вилис Тенисович Лацис, Андрей Мартынович Упита, Жан Грива, Ян Судрабкалн, Мирдза Яновна Кемпе, Имант Зиедонис, Арвид Петрович Григулис, Зигмунд Скуиньш, Ояр Оттович Вациетис һ. б. китаптары СССР халыҡтары: эстон, литва, белорус, төркмән, үзбәк, украин, грузин, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ һ. б. телдәренә, шулай уҡ сит телдәргә тәржемә ителгән. Лацис әҫәрҙәренең рус телендә дөйөм тиражы - 10 миллион, ә Упит әҫәрҙәре — 3 миллион дананан ашыу тәшкил иткән&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия. Статья «Латвийская ССР»&lt;/ref&gt;.

1980-се йылдарҙың икенсе яртыһында радикаль үҙгәрештәр була. Билдәлелек килгәс, нәшерселәр һәм яҙыусылар элекке сикләүҙәрҙе алып ташлап, тыйылған әҫәрҙәрен баҫтыра башлаған. 1989 йылға киң мәғлүмәт саралары ярҙамында яҙыусылар һәм журналистарҙың абруйы ярайһы уҡ үҫә. Янис Петерс (ул күпмелер ваҡыт Латвияның Рәсәйҙәге илсеһе булды) һәм Виктор Авотиньш кеүек мәҙәниәт эшмәкәрҙәре — Латвияның Халыҡ фронтын ойоштороу инициаторҙарының береһе.

=== Аш-һыуы ===
Халыҡ араһында киң танылыу алған Латвия кухняһы ризыҡтарынан һөт ашын, икмәк ашын, шулай уҡ путра һәм кәбеҫтәне атарға мөмкин. Путра - ул ярманан (йышыраҡ арпа ононан) бешерелгән һәм һөт, ит һәм сало ҡушылған ҡуйы икмәк аҙығы. Латвияла күсәнле кәбеҫтәнән, төрлө йәшелсә-емештән, сөгөлдөр һабағынан, ҡуҙғалаҡтан һәм башҡа ҡырағай үҫемлектәрҙән төрлө-төрлө ризыҡтар әҙерләйҙәр. Латвия кулинарҙары борсаҡ һәм ноҡот борсағын киң ҡуллана. Ҡыҙҙырылған сусҡа майы (шпик) менән ҡайнатылған һоро борсаҡ (Латвияла ғына үҫтерелә) бик тәмле.

Традицион продукттар араһында - аҡ май, йомортҡа һәм аҡ әнис өҫтәлгән эремсектән һәм яңы һөттән етештерелгән Ян сыры. Атамаһын Ян көнөнән алған, ғәҙәттәгесә, был сыр ошо байрамға әҙерләнә.

&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Caraway cheese.jpg|Әнис менән сыр ҡәҙимгесә Лиго байрамында бирелә
Файл:Sklandrausis-2.JPG|Скландраусис курзем тәмле ризығы (выпечка) — латыш аш-һыуының боронғо аҙығы 
Файл:Freshly baked gingerbread - Christmas 2004.jpg|Пипаркукас — традицион латвия бешермәһе (печенье)
Файл:Latvian cold borscht.jpg|Аукста зупа — һалҡын аш
Файл:Latvian dinner.jpg|«Һалҡын» аштан, быҡтырылған кәбеҫтәнән, кәтлиттән, ҡыярҙан, кефирҙан һәм кеүәҫтән бешерелгән төшкө аш ашамлыҡтары
&lt;/gallery&gt;

== Киң мәғлүмәт саралары ==
Мәғлүмәт агентлыҡтары&lt;ref&gt;[https://rus.lsm.lv/statja/novosti/obschestvo/sovet-po-elektronnim-smi-hochet-rasshirit-svoi-polnomochija.a322943/ Совет по электронным СМИ хочет расширить свои полномочия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190623150436/https://rus.lsm.lv/statja/novosti/obschestvo/sovet-po-elektronnim-smi-hochet-rasshirit-svoi-polnomochija.a322943/ |date=2019-06-23 }} // Lsm.lv, июнь 2019&lt;/ref&gt;:
* LETA;
* BNS (Baltic News Service).

=== Баҫма киң мәғлүмәт саралары ===
Латвияла XVIII быуат башында ваҡытлы баҫмалар күренә башлай, пастор Иоганн Трей ваҡытлы матбуғатҡа нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
{{Col-begin}}
{{Col-2}}'''Гәзиттәр:'''
* Diena;
* Neatkarīgā Rīta Avīze;
* Dienas Bizness;
* Бизнес&amp;Балтия;
* Латвия гәзите Latvijas Avīze;
* The Baltic Times;
* Вести Сегодня;
* МК Латвия;
* Вести (еженедельник);
* Спорт гәзите Sporta avīze;
* Baltische Rundschau.
{{Col-2}}'''Журналдар:'''
* IR (журнал);
* Открытый город (журнал);
* Бизнес-Класс (журнал);
* Телеграф (гәзит һәм журнал);
* Балтийский курс (журнал һәм портал);
* Klubs;
* Лилит;
* Патрон;
* Pastaiga;
* Kas Jauns (журнал һәм портал).
{{Col-end}}

=== Электрон киң мәғлүмәт саралары (СМИ) ===
* Электрон киң мәғлүмәт саралары буйынса милли совет (НСЭСМИ)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rus.jauns.lv/raksts/aktualno/342445-kezbere-v-kuluarakh-est-yavnye-priznaki-togo-chto-novym-politicheskim-silam-nuzhny-dva-svobodnykh-mesta-v-nsesmi |title=В кулуарах есть явные признаки того, что новым политическим силам нужны два свободных места в НСЭСМИ  |access-date=2019-07-31 |archive-date=2019-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731131848/https://rus.jauns.lv/raksts/aktualno/342445-kezbere-v-kuluarakh-est-yavnye-priznaki-togo-chto-novym-politicheskim-silam-nuzhny-dva-svobodnykh-mesta-v-nsesmi |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

; Интернет-порталдар:
{{Columns-list|colwidth=25em|
* DELFI.lv;
* Открыто.lv&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rus.jauns.lv/ |title=rus.jauns.lv — Открыто.lv |access-date=2019-07-31 |archive-date=2019-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731053027/https://rus.jauns.lv/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;;
* Meduza;
* TvNet (Rus)&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://rus.tvnet.lv |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;;
}}

=== Телевизион компаниялар ===
{{Columns-list|colwidth=25em|
* Латвия телевидениеһы (LTV):
** LTV1;
** LTV7.
* Re:TV;
* Rīga TV24
* Viasat:
** TV3 Latvia;
** TV3+;
** TV6 Latvia;
** LNT.
}}

=== Радиостанциялары ===
Дәүләт: Латвия радиоһы 1; Латвия радиоһы 2; «Классика» радиоһы (Латвия радиоһы 3); «Домская площадь» радиоһы (LR 4).

Шәхси: Baltkom радиоһы; SWH радиоһы; PIK радиоһы; Mix FM радиоһы.

== Спорты ==
Шайбалы хоккей Латвияла иң популяр спорт төрө булып иҫәпләнә. Латвия ир-егеттәр йыйылма командаһы өсөн Хелмут Гунарович Балдерис, Артур Ирбе, Сандис Озолиньш, Сергей Иванович Жолток, Карлис Скрастиньш кеүек һ. б. хоккейсылар сығыш яһаны. Рига «Динамо»һы илдең көслө хоккей клубы булып тора, Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһай. 2006 һәм 2021 йылдарҙа Ригала шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаттары үтте.

Баскетбол илдә иң популяр спорт төрө булып тора. Иң билдәле Латвия баскетболсыһы — Милли баскетбол лигаһында (НБА) сығыш яһаусы Кристапс Порзингис.

Спорттың Латвиялағы башҡа популяр төрҙәре: [[футбол]], [[волейбол]], [[теннис]], велосипед спорты, [[бобслей]], [[сана спорты]] һәм [[ауыр атлетика]].

Футбол буйынса Латвия йыйылмаһының иң юғары ҡаҙанышы — 2004 йылда Европа чемпионатының финал өлөшөнә сығыу, унда улар Германия менән тигеҙ иҫәптә еңеү яуланы һәм Чехия йыйылмаһы менән матчта саҡ сенсация булдырмай ҡалды. Клуб кимәлендә әлеге ваҡытта булған, 2009/10 йылдар миҙгелендә УЕФА Европа лигаһының төркөм этабына сыҡҡан, шул уҡ исемдәге ҡаланан «Сконто» һәм «Вентспилс» 4-се ил чемпионын билдәләргә мөмкин.

Шулай уҡ спидвей популяр, унда Латвия йыйылма командаһы 2013 йылда тәүгә спидвей буйынса Донъя кубогының ярымфиналына сыҡты. Спидвейҙағы «Локомотив» (129) клубы Даугавпилсе ҡалаһында урынлашҡан.

«Локомотив» спидвей клубы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lokomotive.lv/ |title=Спидвейный клуб Локомотив Даугавпилс |access-date=2014-05-20 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315104422/http://www.lokomotive.lv/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;[[Даугавпилс]] ҡалаһында урынлашҡан.

Латвия ҡышҡы һәм йәйге Олимпия уйындарында ҡатнаша. Бойондороҡһоҙ Латвия тарихында иң уңышлы олимпия спортсыһы — Марис Штромбергс.

Ул 2008 һәм 2012 йылдарҙа велосипед мотокросы (BMX) спорт төрө буйынса ике тапҡыр Олимпия чемпионы булды.

Латвияның бобслей һәм скелетон федерацияһы (ЛФБС) мәғлүмәттәре буйынса, Латвия спортсылары спорттың саналы төрҙәрендә почёт пьедесталына 250 тапҡыр күтәрелгән. Латвияның спорт тарихында был иң яҡшы күрһәткес&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rus.lsm.lv/statja/analitika/analitika/sportivniy-polufabrikat-stadion-daugava--skoree-uzh-dlja-tancev.a318021/|title=Спортивный полуфабрикат: стадион Daugava — скорее уж для танцев|publisher=rus.lsm.lv|lang=ru|accessdate=2020-04-10|archive-date=2019-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507142440/https://rus.lsm.lv/statja/analitika/analitika/sportivniy-polufabrikat-stadion-daugava--skoree-uzh-dlja-tancev.a318021/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
;Комментарийҙар
{{иҫкәрмәләр|group=комм.}}

;Сығанаҡтар
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/7689-latviya|автор=Хөсәйенова Г. Т.}}
{{Навигация
|Портал = Латвия
|Викисловарь = Латвия
|Викигид = Латвия
}}
* [https://www.latvija.lv/ru Портал услуг государственного управления Латвии]
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Латвия/}}
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1106666.stm Latvia profile] from [[BBC News]]{{ref-en}}
* {{wikiatlas|Latvia}}
* [https://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/latvia/index_en.htm Latvia profile] — [[ЕС]]{{ref-en}}
* {{cite web|author=Сабирова Э.|url=http://www.bashinform.ru/bash/796665/|title=Башҡортостан Хөкүмәтендә Латвия делегацияһы менән осрашыу уҙҙы.|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-12-16}}

{{Navboxes (beta)
|navbar     = plain
|state      = collapsed
|title      = Латвия
|titlestyle = background:{{цвет|Латвия}}
|list       = 
{{Латвия в темах}}
{{Европа}}
{{Евросоюз}}
{{Союз для Средиземноморья}}
{{НАТО}}
{{Совет Европы}}
{{ГУАМ}}
{{Содружество демократического выбора}}
{{Европа по темам 2|Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО|[[Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО в Европе|Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО]]|Лихтенштейн=0|Монако=0|Акротири и Декелия=0|Аландские острова=0|Гернси=0|Гибралтар=0|Джерси=0|Остров Мэн=0|Фарерские острова=0|Шпицберген=0|Ян-Майен=0|Республика Косово=0|Приднестровская Молдавская Республика=0|Республика Абхазия=0|Республика Южная Осетия=0|цвет=Латвия}}
{{Франкофония}}
{{Страны после распада СССР}}
{{Межгосударственные объединения внутри Европейского союза}}
}}

{{вс}}
[[Категория:Дәүләттәр — БМО ағзалары]]
[[Категория:Латвия]]
[[Категория:НАТО дәүләттәре]]
[[Категория:Унитар дәүләттәр]]
[[Категория:Европа берләшмәһе ағзалары]]
[[Категория:Балтик диңгеҙе буйындағы илдәр]]</text>
      <sha1>dmunl53xh5f3gh7orab3htig107i688</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Багам Утрауҙары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66807</id>
    <revision>
      <id>1299005</id>
      <parentid>1277845</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T14:58:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lp0 on fire</username>
        <id>46760</id>
      </contributor>
      <comment>Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Deryannon|Deryannon]] ([[User talk:Deryannon|talk]]): Cross-wiki spam (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>1299005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44055" sha1="fd9sqmevh7zf89n6o3ysbuv1c0cerzh" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Башҡортса исеме        = Багамы, Багама Утрауҙар Берлеге (рәсми исем)
 |Оригиналь исеме   = Commonwealth of the Bahamas
 |Эйәлек килеш       = Багамы
 |Герб                    = Coat of arms of Bahamas.svg
&lt;!-- |Герб урынына= --&gt;
 |Девиз                   = Forward Upward Onward Together
 |Гимн исеме          = March On, Bahamaland
&lt;!-- |Аудио= --&gt;
 |Идара итеү төрө         = [[Конституция монархия]], &lt;br&gt; Бөйөк Британия башлыһында берлеҡ составында азат ил &lt;ref name=&quot;atlas mira&quot;&gt;Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295&lt;/ref&gt;
&lt;!-- |Дәүләт дине= --&gt;
 |Картала                = LocationBahamas.svg
 |Картала2               =
|lat_dir = N|lat_deg = 23|lat_min = 55|lat_sec = 0
 |lon_dir = W|lon_deg = 77|lon_min = 40|lon_sec = 0
 |region                  = BS
 |CoordScale              = 
 |Рәсми тел                    = [[Инглиз теле]]
 |Нигеҙләнгән/Нигеҙләнгән       =
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = [[10 июль]] [[1973]]
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = [[Бөйөк Британия]]
&lt;!-- |Дата ликвидации= --&gt;
&lt;!-- |Причина ликвидации= --&gt;
 |Баш ҡала                 = [[Нассау (Багамы)|Нассау]]
 |Эре ҡалалар       = Нассау
 |Етәкселәрҙең вазифалары = &lt;br&gt;Генерал-губернатор]]&lt;br&gt;Премьер-министр&lt;br&gt;
 |Етәкселәр            = королева Елизавета II королев,&lt;br&gt; Артур Фоулкс, Перри Кристи
 |Страны-соседи           = 
 |Территория буйынса урыны     = 160
 |Территория              = 13 939
 |Береговая линия         = 3542 км
 |% һыу өҫтө            = 28 %
 |Этнохроним              =
  |Халҡы буйынса урыны     = 177
  |Халыҡ              = 353 658&lt;ref&gt;[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;geo=-40 World Gazetteer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509033122/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-40&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500 |date=2013-05-09 }}&lt;/ref&gt;
  |Иҫәп алыу йылы           = 2010
  |Халыҡ тығыҙлығы    = 25,37
 |ЭТП                     = 7,403 млрд&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&amp;ey=2009&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=313&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=52&amp;pr.y=15|title=The Bahamas|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/65NUf76QC|archivedate=2012-02-11}}&lt;/ref&gt;
 |ЭТП-ны иҫәпләү йылы         = 2009
 |ЭТП буйынса урыны            = 151
 |Йән башына ЭТП   = 21 727,863&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
 |КПҮИ = {{рост}} 0,771&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006092817/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf |date=2014-10-06 }}&lt;/ref&gt;
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 2013
 |КПҮИ буйынса урыны           = 53
 |КПҮИ-ны кимәле            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;высокий&lt;/span&gt;
 |Валюта                  = Багам доллары
 |Домен                   = [[.bs]]
&lt;!--|ISO=--&gt;
 |Телефон коды          = 1-242
 |Сәғәт бүлкәте            = -5
&lt;!-- |Иҫкәрмәләр= --&gt;
&lt;!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --&gt;
&lt;!-- |Без гимна=* --&gt;
}}

'''Багам Утрауҙары ''' ({{lang-en|Bahamas}}) Кариб дингеҙенең төньяк утрауҙарында урынлашҡан дәүләт. Илдә 700 утрау (30-ында ғына йәшәйҙәр) һәм 2000 коралл рифтар.

2009 йылдың 1 апреленән Рәсәй Федерацияһы граждандары өсөн визаһыҙ режим керетелгән.

== Этимологияһы ==
Исеменең барлыҡҡа килеүе аныҡ ҡына билдәле түгел, уның килеп сығышы буйынса ике төп фараз бар. Уларҙың береһенә ярашлы, атама хәҙерге осорҙа үле аравак телдәренең береһенең урындағы һөйләшендәге «''Taíno ba ha ma''» («ҙур үрге урта ер») фразаһынан алынған тиелә;&lt;ref&gt;{{книга|ссылка=https://archive.org/details/bahamasagaepicst0000barr|автор=Peter Barratt|заглавие=Bahama Saga: The epic story of The Bahama Islands|год=2004|язык=en|страницы=[https://archive.org/details/bahamasagaepicst0000barr/page/47 47]}}&lt;/ref&gt; икенсе фаразға ярашлы, ошо районда яңғыраған {{Lang-es|baja mar}} («һай һыу»/«һай диңгеҙ» йәки «һыу күтәрелеү (прилив) һәм һыу ҡайтыу (отлив)») һүҙҙәренән килеп сыҡҡан. Шулай уҡ, был атаманың урындағы Гуанахани һөйләшенән алыныуы ихтимал, тигән фекер әйтелә, әйтер кәрәк, уның мәғәнәһе аныҡ ҡына билдәләнмәгән&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.etymonline.com/word/bahamas |title=Архивированная копия |access-date=2018-03-08 |archive-date=2018-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180308231700/https://www.etymonline.com/word/bahamas |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Багам утрауҙарында тәүге индей күскенселәре яҡынса IX быуатта&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Лукайские острова}}&lt;/ref&gt; бында аравактар ҡәбиләһе тармағы — лукаяндар (шунан — Лукай утрауҙары тигән атама сыҡҡан) килеп урынлашҡан. Утрауҙарҙы европалылар, 1492 йылда Христофор Колумб аса. Архипелаг утрауҙарының береһе — Уотлинг утрауы (Сан-Сальвадор) — Яңы Донъяның 1492 йылдың 12 октябрендә асылған тәүге ере. Өс йылдан һуң испан колонистары архипелагта нигеҙ ҡора.

Испандар урындағы халыҡты ҡол сифатында Эспаньолаға (Гаити) күсергән, һәм 25 йылдан һуң бында индейҙар бөтөрөлгән тиерлек, ә испандар тораҡты ҡалдырып киткән.

Тағы ла бер быуат дауамында Англия короле Карл I Стюарт, уларҙы Англия һәм Уэльстың генераль атторняһына (прокурорына) тапшырғанға тиклем, утрау аҙ халыҡлы булып ҡалған һәм ихтыяж менән файҙаланмаған. 1650 йылда бында Бермуд утрауҙарынан инглиз күскенселәре килгән, улар Эльютер утрауында торамалар төҙөгән. Шул осорҙа Багам архипелагының бер нисә утрауында ял итеү һәм караптарҙы ремонтлау өсөн базалар булдырып, пираттар нигеҙләнә башлай. 1718 йылда инглиздәр Багам утрауҙарынан пираттарҙы ҡыуып сығара.

Багамдар 1718 йылда инглиз колонияһына әүерелә, ләкин [[XVIII быуат]] аҙағында — бында бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән Америка Ҡушма Штаттарынан (Нью-Йорк, Флорида һәм Төньяҡ һәм Көньяҡ Каролинанан) үҙҙәренең ҡолдары менән бергә 8 мең самаһы лоялист килтерелгәнгә тиклем — утрауҙарҙа халыҡ һаны аҙ булған.

Здесь были построены плантации по американскому образцу, но так как почва была не настолько хорошей, большинство плантаций перестало существовать в первые же годы.

Америка революцион һуғышынан һуң бойондороҡһоҙлоҡ өсөн инглиз лоялистары утрауҙарға меңәрләгән кеше килтерә башлаған, һәм өс йыл эсендә халыҡ һаны күп тапҡырға артҡан. Бынан тыш, улар утрауҙарҙа ҡолдар килтерелеүенә һәм мамыҡ плантациялары барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ иткән, был утрауҙарҙың артабанғы киләсәген формалаштырған. Бында Америка өлгөһө буйынса плантациялар төҙөлгән, әммә тупраҡ ныҡ яҡшы булмағанлыҡтан, плантацияларҙың күбеһе тәүге йылдарҙа уҡ ғәмәлдән сығарылған.

1781 йылда Испания утрауҙарҙы баҫып ала, әммә 1783 йылда Бөйөк Британия уларҙы кире ҡайтара.

1807 йылда Бөйөк Британияла ҡолдар менән сауҙа итеү тыйылғандан һуң, Король Флоты ҡол ташыусы судноларҙы тотҡан һәм Багамдағы ҡолдарҙы азат иткән. Күп лоялистар, ҡоллоҡ бөтөрөлгәндән һуң, йыш ҡына, үҙ ерҙәрен элекке ҡолдарына ҡалдырып, утрауҙан күсеп китакән. Ҡолдар, башлыса балыҡ тотоу һәм ауыл хужалығы менән шөғөлләнеп, осон осҡа ялғап, фәҡирлектә донъя көткән. Тигеҙлек һәм сәйәси хоҡуҡтар шартлы булғанлыҡтан, утрауҙарҙа власть аҡ тәнле аҙсылыҡ ҡулында булған.

[[XIX быуат]]та илдең аграр иҡтисадында контрабанда өлөшө барлыҡҡа килде. Шулай уҡ Америк Ҡушма Штаттарында тропик ожмахта ял итеүгә аҡса тотонорға әҙер бай кешеләрҙең барлыҡҡа килеүе лә буласаҡ утрауҙар өсөн бик мөһим әһәмиәткә эйә булды. Быуат аҙағында Флорида туристик төбәккә әүерелә, һәм Баһамдар бер аҙ өҫтәмә килем ала.

Америкалағы тропик ожмахта ял итеүгә аҡса тотонорға әҙер бай кешеләрҙең барлыҡҡа килеүе лә буласаҡ утрауҙар өсөн бик мөһим әһәмиәткә эйә. [[XIX быуат]] аҙағында Флорида туристик төбәккә әүерелә, һәм Баһам Утрауҙары ҙур булмаған өҫтәмә килем ала.

[[1920 йыл]]да илгә аҡса йылға булып аға: Америка Ҡушма Штаттарында «ҡоро закон» ҡабул ителгәс, Нассауҙа контрабандистар әүҙемләшә. Багам АҠШ-ты алкоголле эсемлектәр менән законһыҙ тәьмин итеү өсөн идеаль платформа ине, һәм тиҙҙән Нассау ҙур ром складына әүерелә. Төҙөлөшкә ҡала күп аҡса һала, отелдәр барлыҡҡа килә. 1933 йылда АҠШ-та &quot;ҡоро закон&quot;ды бөтөрөү Багам Утрауҙарын Бөйөк депрессияға килтерә. АҠШ-тағы кеүек, Икенсе бөтә донъя һуғышы иҡтисади көрсөктөң тамамланыуын билдәләй. 1940 йылдың 2 сентябрендә АҠШ, «базаға алмашҡа эсминецтар» килешеүе буйынса үҙенең хәрби-диңгеҙ базаһын 99 йылға урынлаштырыу өсөн, Эксума утрауындағы ерҙе ҡуртымға ала. Һуғыш ваҡытында байтаҡ америка хәрбиҙәре утрауҙарға ял итергә килә ине, был Багам утрауҙарының иҡтисадын һиҙелерлек яҡшырта.

Һуғыштан һуң, Британия губернаторы һәм уның ҡатыны — герцог Эдуард Виндзорский һәм герцогиня Уоллис Симпсон дәртләндергән бай американдар утрауҙарға ял итергә килә башлай. Герцог һәм герцогиня, Багамады һуғыштан һуңғы емереклектән ҡотҡарыуҙың бик шәп ысулы тип иҫәпләгәнлектән, туризм үҫешенә ҙур өлөш индергән, ә [[1959 йыл]]ғы Куба Революцияһынан һуң, күп көнбайыш сәйәхәтселәре Кубалағы курорттарҙан баш тартырға мәжбүр булғанлыҡтан, был яҡтан утрауҙар отошло хәлдә ҡала. Халыҡ-ара авиарейстарҙы ҡабул итеү өсөн Нассауҙа Америка Хәрби-һауа көстәре базаһы киңәйтелде, порт яңыртылды, һәм әүҙем реклама кампанияһы башланды. Тормошто яҡшыртыу партия сәйәсәте үҫешенә һәм, аҡ элита туризмдан ғәйәт ҙур табыш алғанда, шул уҡ ваҡытта байтаҡ кеше фәҡирлек сигендә ҡалғанлыҡтан, этник ыҙғыштарҙың көсәйеүенә килтерә.

1964 йылда, яңы Конституцияға ярашлы, утрауҙарға эске үҙидара хоҡуғы бирелә (Багам Утрауҙарының беренсе премьер-министры — Роланд Симонетт), 1973 йылдың 10 июленән — бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителә. Линден Пиндлинг бойондороҡһоҙ дәүләттең тәүге премьер-министры булды. Дәүләт башлығы булып элеккесә Британия монархы ҡала.

Афро-америка халҡы хуплаған Прогрессив Либераль партия (ПЛП) власҡа 1967 йылда килә һәм аҡтар хакимлығына сик ҡуя. Ил бойондороҡһоҙлоҡ яулау юлына баҫты. 1973 йылдың 10 июлендә Багам утрауҙары Британия Берҙәмлеге составында бойондороҡһоҙ дәүләт булып китә. ПЛП реформаларын үткәрергә маташыу күсемһеҙ милек хаҡының кәмеүенә һәм иҡтисади үҫештең туҡталыуына килтерҙе. Партия лидерҙары коррупцияға сумды, уларҙың ҡайһы берҙәре халыҡ-ара наркосауҙаға йәлеп ителгән. Америка Ҡушма Штаттарының 1980-се йылдарҙа наркосауҙаны туҡтатыу өсөн күрһәтелгән ярҙамынан һәм эшлекле даирә мәнфәғәттәре яҡлы хакимиәт һайлауынан һуң, 1992 йылда Багам утрауҙары аҡрынлап тергеҙелә башлай. 1999 йылда «Деннис» һәм «Флойд» дауылдары, өйҙәрҙе, юлдарҙы, рифтарҙы һәм курорттарҙы емереп, утрауҙар буйлап үтә. 2001 йылға зыян эҙемтәләре бөтөрөлә, һәм Багам йәнә туристарҙы йәлеп итә башлай.

== Сәйәси ҡоролошо ==
[[Файл:BahamianParliamentPanorama.jpg|250px|thumb|right|Багам Парламенты, Нассау ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан]]
Багам Утрауҙары — сәйәси ҡоролошоноң нигеҙендә вестминстер моделе ятҡан бойондороҡһоҙ дәүләт. Багам Утрауҙары идара итеү формаһы буйынса — конституцион монархия. Бөйөк Британия короле дәүләт башлығы булып тора. Премьер-министр һәм кабинет тәҡдиме буйынса монарх тәғәйенләгән генерал-губернатор Багам Утрауҙарын рәсми рәүештә таныта.

Структура критерийы буйынса Багам Утрауҙары — парламент системаһы. Закондар сығарыу власы ағзалары 38 бер мандатлы округ буйынса биш йылға һайланған Йыйылыш палатаһынан һәм 16 ағзаһы генерал-губернатор тәғәйенләгән (9 — премьер-министр тәҡдиме буйынса, 4 — оппозиция лидеры тәҡдиме буйынса, 3 — премьер-министрҙың һәм оппозиция лидерының дөйөм тәҡдиме буйынса) торған ике палаталы Парламентҡа ҡарай. Йыйылыш палатаһында күпселекте алған партия лидеры премьер-министр һәм башҡарма власть башлығы булып хеҙмәт итә. Премьер-министр Йыйылыш палатаһында үҙе яҡлылар иҫәбенән кабинет ағзаларын тәғәйенләй. Юғары суд рәйесен премьер-министр һәм оппозиция лидеры тәҡдиме буйынса генерал-губернатор тәғәйенләй. Башҡа судьялар судья комиссияһы тәҡдиме менән тәғәйенләнә. Лондондағы Бөйөк Британияның Йәшерен советы апелляция суды булып сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bahamas.gov.bs/wps/portal/public/About%20The%20Bahamas/Constitution/!ut/p/b1/vZLJjqMwGISfJQ8wjc1i4OiEQAhg9vWCAklDFkMSyAJPP-nRSLNInZ7DdNsnS9_vUlX9TMYkTNasrttq1W_bZnV4e2co54BmYcxLliYABPTQMbEjLlgbCg8gfQDgnYPB03mDZWImCVL2rnR6pene69Htdtg76iiqyVrRL-YFbiuH7ymekdxJhHso2DLkLmVXUnKmc41r2XmDxEQQm2aK_XmNTteahJumbs_XQ5AEg_96FzruvBBIKGqUrQw-ievUwmsXoHmXn27Ui6ihqaTmSJ2drCApZVUYqvaI6m4dXnqUzi-gO6gnNStAYbeJZCXyBkyFajL56f-JwX_K7z2ABx_Nx0z2FHn74QfwrKKPSiKLlm6Y9IGJv2FBBIAOAfZ86AKJQCZgEsDn_m446uN-9HbgxhKzBJbiOXAPYBAUEQm0wSJL4p89C4Zg9INsaY0u7PbV0JPAWUdeOMUKXsHw-regzQbyQ3AGkREKwAf8Zwtqgi09ghADBwss0Gz41YLcl0aqOTb4dId_LA3v_v8Ol0y2LejLraQv4EWSERREiZclBHheEplol_KiIuk3RQ_yWdsvVp3cTd19PMe9glKzJNutR9vSlyUtXwr-YV5dg6b8Fl8lyxBhuxf1GT7S_SnQbBMeLhX7ml5wmrQ2mtn1JoxUVTk3ftXEM5mqpwGb_euOzxVShWOMVI8lCLDLMaeDj4relwpH2tFSVJsxS0cjkfWUui5_B25-WHfhHhhxl5SmU7WcVq5pj0DlO0W9iCoQXXdNjc6LIYtXQ8Hy4kHCHKuLK37CHGl4NUzkLW5Q-nVvk-9etfe1/dl4/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ |title=The Government of the Bahamas. The Constitution of The Commonwealth of The Bahamas, 1973 |access-date=2012-08-23 |archive-date=2012-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121219095026/http://www.bahamas.gov.bs/wps/portal/public/About%20The%20Bahamas/Constitution/!ut/p/b1/vZLJjqMwGISfJQ8wjc1i4OiEQAhg9vWCAklDFkMSyAJPP-nRSLNInZ7DdNsnS9_vUlX9TMYkTNasrttq1W_bZnV4e2co54BmYcxLliYABPTQMbEjLlgbCg8gfQDgnYPB03mDZWImCVL2rnR6pene69Htdtg76iiqyVrRL-YFbiuH7ymekdxJhHso2DLkLmVXUnKmc41r2XmDxEQQm2aK_XmNTteahJumbs_XQ5AEg_96FzruvBBIKGqUrQw-ievUwmsXoHmXn27Ui6ihqaTmSJ2drCApZVUYqvaI6m4dXnqUzi-gO6gnNStAYbeJZCXyBkyFajL56f-JwX_K7z2ABx_Nx0z2FHn74QfwrKKPSiKLlm6Y9IGJv2FBBIAOAfZ86AKJQCZgEsDn_m446uN-9HbgxhKzBJbiOXAPYBAUEQm0wSJL4p89C4Zg9INsaY0u7PbV0JPAWUdeOMUKXsHw-regzQbyQ3AGkREKwAf8Zwtqgi09ghADBwss0Gz41YLcl0aqOTb4dId_LA3v_v8Ol0y2LejLraQv4EWSERREiZclBHheEplol_KiIuk3RQ_yWdsvVp3cTd19PMe9glKzJNutR9vSlyUtXwr-YV5dg6b8Fl8lyxBhuxf1GT7S_SnQbBMeLhX7ml5wmrQ2mtn1JoxUVTk3ftXEM5mqpwGb_euOzxVShWOMVI8lCLDLMaeDj4relwpH2tFSVJsxS0cjkfWUui5_B25-WHfhHhhxl5SmU7WcVq5pj0DlO0W9iCoQXXdNjc6LIYtXQ8Hy4kHCHKuLK37CHGl4NUzkLW5Q-nVvk-9etfe1/dl4/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Партия критерийы буйынса Багам Утрауҙары — ул күп партиялы система, унда һул үҙәктәге Прогрессив либераль партия һәм уң үҙәктәге Ирекле милли хәрәкәт өҫтөнлөк итә. 2017 йылдың 10 майында уҙған һуңғы һайлауҙарҙа 38 урындан оппозиция Ирекле милли хәрәкәтенә 7 урын эләкте, Прогрессив либераль партия 32 урын алды. Парламенттың түбәнге палатаһында башҡа фирҡәләр урын ала алманы&lt;ref&gt;[http://www.thebahamasweekly.com/publish/bis-news-updates/Bahamas_Election_Set_for_May_10th53470.shtml Bahamas Election Set for May 10th] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016174010/http://www.thebahamasweekly.com/publish/bis-news-updates/Bahamas_Election_Set_for_May_10th53470.shtml |date=2017-10-16 }} The Bahamas Weekly, 11 April 2017&lt;/ref&gt;.

Багам Утрауҙары — демократик сәйәси системалы дәүләт. Freedom House ойошмаһы уны ирекле илдәр төркөмөнә индерә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://freedomhouse.org/sites/default/files/FIW%202012%20Booklet_0.pdf |title=Freedom House (FH). Freedom in the World 2012: The Arab Uprisings and their Global Repercussions. — Washington: FH, 2012. — P. 14. |access-date=2019-11-29 |archive-date=2020-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715195721/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FIW%202012%20Booklet_0.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Эшкә һәләтһеҙ дәүләттәр рейтингында Багам утрауҙары 134-се урынды (ныҡлы дәүләттәр төркөмө) биләй&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.fundforpeace.org/global/library/cfsir1210-failedstatesindex2012-06p.pdf |deadlink = yes |title = The Fund for Peace (FFP). The Failed States Index 2012. — Washington: FFP, 2012. — P. 5. |accessdate = 2019-11-29 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20161019184756/http://www.fundforpeace.org/global/library/cfsir1210-failedstatesindex2012-06p.pdf |archivedate = 2016-10-19 }}&lt;/ref&gt;. Коррупциянан (ришүәтселек) азат илдәр рейтингында улар 21-се урынды биләй (коррупция кимәле түбән булған илдәр төркөмө)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://files.transparency.org/content/download/101/407/file/2011_CPI_EN.pdf |title=Transparency International (TI). Corruption Perceptions Index 2011. — Berlin: TI, 2011. — P. 6. |access-date=2012-09-09 |archive-date=2012-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120810164921/http://files.transparency.org/content/download/101/407/file/2011_CPI_EN.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Төп вазифалы кешеләр: Карл III — Бөйөк Британия короле (2022 йылдың 8 сентябренән), Корнелиус Смит — генерал-губернатор (2019 йылдан), Филип Дэвис — премьер-министр (2021 йылдан).

== Географияһы ==
{{Утрауҙар төркөмө
 |Название                = Багам Утрауҙары
  |Национальное название  = en/Bahamas
 |Изображение             = 
  |Подпись изображения    = 
 |Страны                  = Багам Утрауҙары/Теркс һәм Кайкос
  |Регион                 = 
   |Район                 = 
 |Координаты              = -
 |Архипелаг               = 
 |Акватория               = Кариб диңгеҙе
 |Количество островов     = ~700
 |Крупнейший остров       = Андрос (утрау, Багам)
 |Общая площадь           = 10070
 |Наивысшая точка         = 63
 |Население               = 427673
  |Год переписи           = 2019
 |Категория на Викискладе = 
}}
[[Файл:CIA map of the Bahamas.png|thumb|right|250px|Багам утрауҙары]]
Багам утрауҙары — яҡынса 700 утрауҙан һәм мәрйен рифтарынан торған һәм 250 мең км² ашыу арауыҡты биләгән архипелаг. Ҡоро ерҙең майҙаны — 10 070 км² — Ямайка майҙаны менән сағыштырырлыҡ. Географик яҡтан Багам утрауҙары составына шулай уҡ Бөйөк Британияның ситке территорияһы (Теркс һәм Кайкос) урынлашҡан Теркс утрауҙары һәм Кайкос утрауҙары инә.

Халҡы башлыса дәүләттең баш ҡалаһы Нассау һәм Оло Багам урынлашҡан Нью-Провиденс утрауҙарында тупланған. Иң ҙур утрау — Андрос. Бимини утрауҙары Флориданан көнсығышҡа табан 80 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Оло Багамда ҙурлығы буйынса икенсе архипелаг ҡалаһы — Фрипорт урынлашҡан. Иң көньяҡ-көнсығыш утрауы — Оло Инагуа.

[[Файл:Tecoma stans, flowers+pods.jpg|thumb|left|180px|Һары сәскәле ''Tecoma stans'' йыл әйләнәһенә Багам утрауҙарында сәскә ата. Шулай уҡ ул милли символ булып тора]]
Багам утрауҙары башлыса яҡынса 1500 м тәрәнлектә ятҡан мәрйен эзбизташтарынан тора. Һыу аҫты ҡалҡыулыҡтарының һыу баҫҡан урындары мәрйен рифтарына бай (иң ҙуры — Оло Багам ба́нкаһы) киң һай һыу ятҡылыҡтарынан ғибәрәт&lt;ref&gt;{{СГНЗС|54|Больша́я Бага́мская ба́нка}}&lt;/ref&gt;). Утрауҙарҙың өҫкө йөҙө тигеҙ, рельефтың карст формалары киң таралған. Утрауҙар яр буйҙарында пляждар урынлашҡан. Архипелагтың иң юғары нөктәһе Алверния тауының түбәһендә, диңгеҙ кимәленән 63 метр өҫтәрәк (Кэт утрауында) урынлашҡан.

[[Файл:Bahamas 2009.jpg|thumb|250px|right|[[NASA]] тарафынан 2009 йылда Багамдың йыһандан төшөрөлгән фотоһы]]
Багам утрауҙарының климаты тропик, пассатлы, май-июнь һәм сентябрь-октябрҙә айҙарында күпләп яуым-төшөм яуа. Ғинуарҙа уртаса температура — +21 °C, июлдә — +30 °C самаһы. Июнь-октябрь айҙарында утрауҙарға йыш ҡына көслө дауылдар ябырыла.

Бағам утрауҙарында йылғалар бөтөнләй юҡ тиерлек. Диңгеҙ менән тоташҡан тоҙло күлдәр күп

Үҫемлектәр япмаһы сағыштырмаса ярлы. Саванналар йәки мәңге йәшел сәнскеле ҡыуаҡлыҡтар өҫтөнлөк итә; ҡарағай урмандары ҙур майҙанды биләй. Андрос һәм Ҙур Абако утрауҙарында — япраҡ ҡойоусы һәм мәңге йәшел тропик урмандар, яр буйҙарында кокос пальмаһы сауҡалыҡтары үҫә.

Хайуандар донъяһы ярлы һәм башлыса ҡоштарҙан (күпселеге һыуҙа йөҙөүсе күсәр ҡоштар), шулай уҡ игуаналарҙан, агутиҙарҙан һәм ярғанаттарҙан тора. Диңгеҙ һыуҙары балыҡҡа, ҡыҫала һымаҡтарға һәм моллюсктарға бай. Ҙур Инагуа утрауындағы милли паркта — донъяла иң ҙур фламинголар тупланмаһы; утрау 50 000 ашыу йәнлек зат торлаҡ булып тора.

Агава (сизаль), ананас, әфлисун ағасы, банан, томат, шәкәр ҡамышы үҫтерелә.

Багам утрауҙары составына ингән иң ҙур утрауҙар (архипелагтар):
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Номер
! Остров
! Площадь, (км²)
! Население
|- align=right
| 1
| align=left | Андрос (утрау)
| 5 957
| 7 386
|- align=right
| 2
| align=left | Абако (утрау)
| 2 009
| 17 224
|- align=right
| 3
| align=left | Инагуа
| 1 679
| 913
|- align=right
|4
| align=left | Ҙур Багама
| 1 373
| 51 756
|- align=right
|5
| align=left | Лонг-Айленд
| 596
| 3 094
|- align=right
|6
| align=left | Эльютера
| 457
| 11 000
|- align=right
|7
| align=left | Кэт (утрау)
| 389
| 1 522
|- align=right
|8
| align=left | Аклинс
| 389
| 565
|- align=right
|9
| align=left | Маягуана
| 280
| 277
|- align=right
|10
| align=left | Эксума
| 250
| 6 928
|- align=right
|11
| align=left | Нью-Провиденс
| 207
| 274 400
|- align=right
|12
| align=left | Сан-Сальвадор
| 163
| 930
|}

== Административ бүленеше ==
Әлеге ваҡытта дәүләт 31 районға ({{lang-en|districts}}) бүленә. Был система 1996 йылда булдырылған, әйтер кәрәк, 1999 йылға тиклем 23 район булған.

== Халҡы ==
[[Файл:Gary White Visits Local Schools - Bahamas.JPG|thumb|right|Багам утрауҙарында мәктәп]]
[[Файл:Bahamas_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|2020 йылға Багам утрауҙары халҡының йәш-енес пирамидаһы]]
Халыҡ һаны — 399 361 (2021 йылдың майы).

Йыллыҡ үҫеш — 2 301 (2021).

Тыуым: көнөнә уртаса 17 бала (сәғәтенә 0,70).

Үлем: көнөнә уртаса 7 кеше (сәғәтенә 0,27 кеше).

Халыҡтың миграция иҫәбенә үҫеше: көнөнә уртаса 6 кеше (сәғәтенә 0,23).

Ғүмер оҙонлоғо — 71,2 йәш (68,8 ир-егет, 73,6 ҡатын-ҡыҙ).

Ир-егеттәр һаны — 195 313 (48,9 %), ҡатын-ҡыҙҙар һаны — 204 048 (51,1 %) (2021).

Иммун дефициты вирусы менән зарарланыу — 3 % (2007 йылға баһа).

Этно-раса составы: 85 % — ҡара тәнлеләр һәм мулаттар, 12 % — аҡтар, 3 % — азиаттар һәм латин американлылар.

Дәүләт теле — инглиз, Гаитиҙан иммигранттар (француз теле нигеҙендә) гаити креоль телен ҡуллана.

грамоталылыҡ — 95,6 % (2003).

=== Дине ===
Багам Утрауҙары — башлыса христиан иле (92 %)&lt;ref name=&quot;Melton&quot;&gt;{{книга |автор= [[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]] and Martin Baumann|часть= Bahamas|ссылка часть= |заглавие= Religions of the World, Second Edition A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Santa Barbara, California|издательство= ABC CLIO|год= 2010|volume= |pages= 268|columns= |allpages= 3200|серия= |isbn= 978-1-59884-203-6|тираж=}}&lt;/ref&gt;). Атеистар һәм агностиктар халыҡтың 5,7%-н тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Melton&quot; /&gt;. 2010 йылда Багамда 6,5 мең спиритсы иҫәпләнә ине&lt;ref name=&quot;Melton&quot; /&gt;. Уларҙың күбеһе — айырыуса көньяҡ һәм көнсығыш утрауҙарҙа — икеһе лә — вудуға оҡшаш динде — ''обеах'' динен ғәмәлгә ашыра. Гаитиҙан, Кубанан, Доминикан Республикаһынан һәм Ямайканан иммигранттар ғына вудуҙың үҙе менән шөғөлләнә. Христиан булмаған төркөмдәр араһында шулай уҡ бахаи (1,4 мең), иудаизм (300 кеше), индуизм (100 кеше) диндәрен атарға кәрәк.

Иң эре христиан төркөмдәре булып баптистар (75 мең), католиктар (51 мең), пятидесятниктар һәм харизматтар (43 мең), аенгликандар (27 мең), адвентистар (21 мең) һәм методистар (16 мең) тора.

== Иҡтисады ==
[[Файл:Prince George Wharf in Nassau Harbor.jpg|thumb|left|Нассау бухтаһында круиз лайнерҙары]]
Багам утрауҙары — халыҡ-ара һәм туристик хеҙмәттәргә махсуслашҡан үҫешеүсе дәүләт&lt;ref&gt;{{книга |часть=Багамские Острова |заглавие=Энциклопедический географический словарь |ответственный=отв. редакторы Е. В. Варавина и др |место=М. |издательство=[[Рипол-классик]] |год=2011 |страницы=62 |серия=Словари нового века |isbn=978-5-386-03063-6 |тираж=5000 |ref=Варавина }}&lt;/ref&gt;. Туризм Утрауҙарға эске тулайым продукттың (ВВП) 60%-тан ашыуын бирә. Мәшғүл халыҡтың яҡынса яртыһы туристик бизнес менән туранан-тура йәки бөтөнләй бәйле. Күпселек туристар АҠШ-тан йөҙөп йә осоп килә.

Йән башына эске тулайым продукт (2015 йылда) — 24 394 доллар (донъяла, Испания һәм Бахрейн араһында 30-сы урында).

Ауыл хужалығы (эшләүселәрҙең 5 %) — цитруслылар, йәшелсә, йорт ҡоштары үҫтерә.

Сәнәғәт (эшләүселәрҙең 5 %) — цемент етештереү, нефть ташыу, тоҙ сығарыу, ром етештереү, арагонит сығарыу, фармацевтика производствоһында мәшғүл.

Туристик бизнес һәм банк эше — эшләүселәрҙең 50%-ы, башҡа ҡулланыу өлкәләрендә — эшләүселәрҙең 40%-ы.

Аҡтүбә илдәренең халыҡ-ара ойошмаһына инә.

Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан төбәге (АКТ) халыҡ-ара ойошмаһына инә.

== Транспорт системаһы ==
Нью-Провиденс утрауында 1000 километр самаһы юл (уларҙың бер өлөшө шәхси биләмәлә), Элеутерҙа 209 километр, Ҙур Багамда 156 километр һәм тышҡы утрауҙарҙа 885 километрҙан ашыу юл.

Нассау (Нью-Провиденс), Фрипорт (Ҙур Багам) һәм Мэтью-Таун (Инагуа) — Багам утрауҙарының төп порттары. Тышҡы утрауҙарға аҙнаһына бер нисә тапҡыр Нассауҙан почта судноһы йөрөй.

Дәүләттең төп аэропорттары: Линден Пиндлинг исемендәге Халыҡ-ара аэропорт, Багам утрауҙарының иң эре аэропорты һәм илдең иң ҙур халыҡ-ара аэропорты, Нассауҙан 16 километр алыҫлыҡта Нью-Провиденс утрауының көнбайышында урынлашҡан һәм ҡаланан 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан Фрипорт Халыҡ-ара аэропорты. Бынан тыш, башҡа утрауҙарҙа тағы 60 аэропорт һәм осоу-ултырыу һыҙаты урынлашҡан.

== Киң мәғлүмәт саралары ==
Багамдарҙа матбуғат һәм радио йәки телевизион тапшырыуҙар өлкәһендә дәүләт сикләүҙәре юҡ.

Дәүләт Багамдың теледиотапшырыуҙар корпорацияһы (BCB) финанслаған берҙән-бер ''ZNS Bahamas'' телетапшырыуҙар ойошмаһы менән хеҙмәттәшлек итә. Кабель телевидениеһын ҡулланыу мөмкинлеге бар. ''BCB'' шулай уҡ төп дәүләт радиостанцияһы — Багам Радиоһы менән идара итә.

Көн һайын донъя күрә торған гәзиттә: «Багама Джорнэл» (''The Bahama Journal''), «Фрипорт Ньюс» (''Freeport News''), «Нассау Гардиан» (''The Nassau Guardian'') һәм «Трибьюн» (''The Tribune''); «Панч» (''The Punch'') аҙнаһына 2 тапҡыр баҫыла, йәнә бер нисә аҙналыҡ гәзит. «Багамас Турист Ньюс» (''The Bahamas Tourist News'') һәм журнал «Уотс Он» (''What’s On'') журналдары айына бер тапҡыр сыға, шулай уҡ был баҫмаларҙың халыҡ-ара сығарылыштарын ҡарарға була.

2007 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Багамда 1 000 кешегә 362 кеше Интернет ҡулланыусы булған.

== Мәғариф системаһы ==
[[Файл:College of the Bahamas, Nassau.JPG|thumb|right|Багам Утрауҙарындағы колледж]]

Багамда мотлаҡ белем алыу 12 йәш менән сикләнә, ә 5 йәштән уҡый башлайҙар. Уҡырға алыу буйынса нисбәт башланғыс мәктәптәр өсөн 88 % һәм урта мәктәптәр өсөн 84 % тәшкил итә (2006). Уҡыусылар һанының уҡытыусыларға ҡарата нисбәте башланғыс мәктәптә яҡынса 15:1 һәм урта мәктәптә — 13:1 (2006). Уҡыу йылы сентябрҙә башлана.

Багам утрауҙары колледжы (''The College of The Bahamas'') — илдең төп юғары уҡыу йорто. 1998 йылда Вест-Һиндостан Университеты базаһында ''The Eugene Dupuch Law School'' асыла. Ошоға оҡшаш уҡытыу пландары һәм программалары Мэнли (''Manley Law School'') һәм Вудинг (''Wooding Law School'') хоҡуҡ мәктәптәрендә тәҡдим ителә. Студенттар шулай уҡ Нассауҙа филиалдары һәм Ямайкала, Барбадоста, Тринидадта һәм Тобагола кампустары булған Вест-Һиндостан университетына уҡырға инә ала.

Башҡа юғары техник һәм профессиональ уҡыу йорттары, шәхси колледждар түбәндәге дисциплиналар буйынса: дини тәғлимәт, секретарлыҡ күнекмәләре, бухгалтер иҫәбе һәм информатика белгестәре әҙерләй.
&lt;gallery&gt;
Файл:BahamianParliamentPanorama.jpg|Багама Парламенты

Файл:CIA map of the Bahamas.png|Багам утрауҙары
Файл:Tecoma stans, flowers+pods.jpg|Һары сәскәле ''Tecoma stans'' сәскәһе Багамда йыл буйы сәскә ата. Илден милли символы
Файл:Bahamas 2009.jpg|Космостан Багам күренеше. [[NASA]]ның 2009 йылғы фотоһы
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |ref=Horne |заглавие=Negro Comrades of the Crown: African Americans and the British Empire Fight the U.S. Before Emancipation |ссылка=https://books.google.com/books?id=XTLFKrmJPgcC |год=2012 |издательство=[[New York University Press|NYU Press]] |isbn=978-0-8147-4463-5 |язык=en |автор=Horne, Gerald}}
* {{книга |ref=Higham |заглавие=The Dutchess of Windsor: The Secret Life |ссылка=https://archive.org/details/duchessofwindsor0000high_o8n8 |издательство=[[S&amp;P Global|McGraw-Hill Education]] |год=1988 |isbn=978-0471485230 |язык=en |автор=Higham, Charles}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Северная Америка
}}
* {{Официальный сайт}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Багамские острова}}
* {{Wikiatlas|Bahamas}}
* [https://www.krugosvet.ru/articles/90/1009069/1009069a1.htm Энциклопедия «Кругосвет»]
* {{Dmoz|Regional/Caribbean/Bahamas}}
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1154642.stm The Bahamas] from the [[BBC News]]{{ref-en}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Багамские Острова в темах}}
{{Төньяҡ Америка илдәре}}
{{Северная Америка}}
{{Вест-Индия}}
{{Территории Британской империи}}
{{Содружество Наций}}
{{Движение неприсоединения}}
{{Королевства Содружества}}
{{ОАГ}}
{{КАРИКОМ}}

[[Категория:Багам Утрауҙары| ]]
[[Категория:Дәүләттәр — БМО ағзалары]]</text>
      <sha1>fd9sqmevh7zf89n6o3ysbuv1c0cerzh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka</title>
    <ns>3</ns>
    <id>100074</id>
    <revision>
      <id>1299012</id>
      <parentid>1286039</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T17:25:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>9284</id>
      </contributor>
      <comment>/* Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 */ яңы бүлек</comment>
      <origin>1299012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48200" sha1="e2zlvm2cgwbpljp6mq7o1o61r83drvc" xml:space="preserve">{{Архив|2017|2018|2019}}
== WAM 2019 Postcard ==

Dear Participants and Organizers,

Congratulations!

It's WAM's honor to have you all participated in Wikipedia Asian Month 2019, the fifth WAM. Your achievements were fabulous, and all the articles you created make the world can know more about Asia in different languages!
Here we, the WAM International team, would like to say thank you for your contribution also cheer for you that you are eligible for the postcard of Wikipedia Asian Month 2019.
Please kindly fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdX75AmuQcIpt2BmiTSNKt5kLfMMJUePLzGcbg5ouUKQFNF5A/viewform the form], let the postcard can send to you asap!

Cheers!

Thank you and best regards,

Wikipedia Asian Month International Team 2020.01

== WAM 2019 Postcard ==

[[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|right|200px|Wikipedia Asian Month 2019|link=:m:Wikipedia Asian Month 2019]]

Dear Participants and Organizers,

Kindly remind you that we only collect the information for [[:m:Wikipedia Asian Month 2019|WAM]] postcard 31/01/2019 UTC 23:59. If you haven't filled [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdX75AmuQcIpt2BmiTSNKt5kLfMMJUePLzGcbg5ouUKQFNF5A/viewform the google form], please fill it asap. If you already completed the form, please stay tun, wait for the postcard and tracking emails.

Cheers!

Thank you and best regards,

[[:m:Wikipedia Asian Month 2019/International Team|Wikipedia Asian Month International Team]] 2020.01


[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 20:37, 20 ғинуар 2020 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:-revi@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WAM_2019_Postcard&amp;oldid=19732202 --&gt;

== WAM 2019 Postcard: All postcards are postponed due to the postal system shut down ==

[[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|right|200px|Wikipedia Asian Month 2019|link=:m:Wikipedia Asian Month 2019]]

Dear all participants and organizers,

Since the outbreak of COVID-19, all the postcards are postponed due to the shut down of the postal system all over the world. Hope all the postcards can arrive as soon as the postal system return and please take good care.

Best regards,

[[:m:Wikipedia Asian Month 2019/International Team|Wikipedia Asian Month International Team]] 2020.03
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Aldnonymous@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WAM_2019_Postcard&amp;oldid=19882731 --&gt;

== Digital Postcards and Certifications ==

[[File:Wikipedia_Asian_Month_Logo.svg|link=M:Wikipedia_Asian_Month_2019|right|217x217px|Wikipedia Asian Month 2019]]

Dear Participants and Organizers,

Because of the COVID19 pandemic, there are a lot of countries’ international postal systems not reopened yet. We would like to send all the participants digital postcards and digital certifications for organizers to your email account in the upcoming weeks. For the paper ones, we will track the latest status of the international postal systems of all the countries and hope the postcards and certifications can be delivered to your mailboxes as soon as possible.

Take good care and wish you all the best.

&lt;small&gt;This message was sent by [[:m:Wikipedia Asian Month 2019/International Team|Wikipedia Asian Month International Team]] via [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 18:58, 20 июнь 2020 (UTC)&lt;/small&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Martin Urbanec@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WAM_2019_Postcard&amp;oldid=20024482 --&gt;

== Translation request about a small [[w:simple:United Nations General Assembly Resolution 68/262|wiki-article]] ==

Hello dear Akkashka, saw your wonderful contribution in Bashkir Wikipedia. In this context I would like to ask you translate [[w:simple:United Nations General Assembly Resolution 68/262|the small article]] into Bashkir, or may be you know somebody who can translate it (english to bashkir, or russian to bashkir), and add it to the wikipedia. Thank you in advance for your support/contribution and best wishes!

== Wikipedia Asian Month 2020 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[File:Wikipedia_Asian_Month_Logo.svg|link=m:Wikipedia_Asian_Month_2020|right|217x217px|Wikipedia Asian Month 2020]]

Hi WAM organizers and participants!

Hope you are all doing well! Now is the time to sign up for [[:m:Wikipedia Asian Month 2020|Wikipedia Asian Month 2020]], which will take place in this November.

'''For organizers:'''

Here are the [[:m:Wikipedia Asian Month 2020/Organiser Guidelines|basic guidance and regulations]] for organizers. Please remember to:

# use '''[https://fountain.toolforge.org/editathons/ Fountain tool]''' (you can find the [[:m:Fountain tool|usage guidance]] easily on meta page), or else you and your participants’ will not be able to receive the prize from WAM team.
# Add your language projects and organizer list to the [[:m:Wikipedia Asian Month 2020#Communities and Organizers|meta page]] before '''October 29th, 2020'''.
# Inform your community members WAM 2020 is coming soon!!!
# If you want WAM team to share your event information on [https://www.facebook.com/wikiasianmonth/ Facebook] / [https://twitter.com/wikiasianmonth twitter], or you want to share your WAM experience/ achievements on our blog, feel free to send an email to info@asianmonth.wiki or PM us via facebook.

If you want to hold a thematic event that is related to WAM, a.k.a. [[:m:Wikipedia Asian Month 2020#Subcontests|WAM sub-contest]]. The process is the same as the language one.

'''For participants:'''

Here are the [[:m:Wikipedia Asian Month 2020#How to Participate in Contest|event regulations]] and [[:m:Wikipedia Asian Month/QA|Q&amp;A information]]. Just join us! Let’s edit articles and win the prizes!

'''Here are some updates from WAM team:'''
#	Due to the [[:m:COVID-19|COVID-19]] pandemic, this year we hope all the Edit-a-thons are online not physical ones. 
#	The international postal systems are not stable enough at the moment, WAM team have decided to send all the qualified participants/ organizers extra digital postcards/ certifications. (You will still get the paper ones!) 
#	Our team has created a [[:m:Wikipedia Asian Month 2020/WAM2020 postcards and certification deliver progress (for tracking)|meta page]] so that everyone tracking the progress and the delivery status. 

If you have any suggestions or thoughts, feel free to reach out the WAM team via emailing '''info@asianmonth.wiki''' or discuss on the meta talk page. If it’s urgent, please contact the leader directly ('''jamie@asianmonth.wiki''').

Hope you all have fun in Wikipedia Asian Month 2020

Sincerely yours,

[[:m:Wikipedia Asian Month 2020/International Team|Wikipedia Asian Month International Team]] 2020.10&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KOKUYO@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WAM_2020&amp;oldid=20508138 --&gt;

== ☆ Орден ☆ ==
{|background-color:#FFFDD0; border: 3px solid #395C98;
|+
|-
|[[файл:BoNM - Russian Order of Glory dedicated WW2.png|left|100px]]
|&lt;center&gt; &lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''Икенсе донъя һуғышы ордены'''&lt;/span&gt;
:
:'''''[[Башҡорт Википедияһы]]нда [[Проект:Икенсе донъя һуғышы...75 йылдан һуң|«Икенсе донъя һуғышы...75 йылдан һуң»]] проектында әүҙем ҡатнашҡан өсөн'''''&lt;br /&gt;''&lt;small&gt;Ижади уңыштар, сәләмәтлек теләйем! --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 14:37, 14 октябрь 2020 (UTC)'' 
|+
|}

== ☆ Орден ☆ ==
&lt;div style=&quot;float:left;position:relative;background-color:black;margin:70px;width:200px;padding-top:300px&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;position:absolute;top:-75px;left:-75px&quot;&gt;[[File:Barnstar World War II… 75 Years After.png|350px]]&lt;/span&gt;
&lt;div style=&quot;color:#fff;font-weight:bold;margin:26px;margin-top:0;margin-bottom:8px;text-align:center;padding-bottom:20px;&quot;&gt;Thank you for participating in &quot;World War II… 75 Years After&quot;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;br style=&quot;clear:left;&quot; /&gt;
[[Проект:Икенсе донъя һуғышы...75 йылдан һуң|«Икенсе донъя һуғышы...75 йылдан һуң»]] проектында ҡатнашҡан өсөн'''''&lt;br /&gt;''&lt;small&gt;Сербия википедистары исеменән --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 18:12, 23 ноябрь 2020 (UTC)

== [[Проект:Башҡорттар/Һөҙөмтәләр]] ==

Хәйерле көн! Вики-яҙ конкурсында Башҡортостан тураһында мәҡәләләр ([[Дәүләтбаева Венера Ғилемхан ҡыҙы]], [[Илбәкова Франгиза Фәнән ҡыҙы]], [[Ишморатова Рауза Ғарифйән ҡыҙы]], [[Камаева Рәфиҙә Ғилметдин ҡыҙы]], [[Кәримова Мәрйәм Ғатаулла ҡыҙы]], [[Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы]]) ҡабул ителмәй, шуға уларҙы &quot;Башҡорттар&quot; конкурсына күсерергә тәҡдим итәм. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 13:50, 18 май 2021 (UTC)
* [[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]], рәхмәт иҫкәрткәнегеҙ өсөн. Мин үҙем дә шулайыраҡ тип уйлап йөрөгәйнем. [[Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы]] мәҡәләһен «Вики-яҙ» 2021 конкурсында ҡалдырырға мөмкиндер тип уйлайым, сөнки ул һуҡырҙар һәм насар күреүселәр йәмғиәтендә актив эшләгән, европа кимәленә бара. &quot;Башҡорттар&quot; тигәнгә бармай - Татар Малаяҙынан, милләте буйынса татар [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 14:27, 18 май 2021 (UTC)

== Wikimedia CEE Spring 2021 ==

Hello to Viki Başkurdistan :)

I'm not sure who to write to about this. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Spring_2021/Structure/Bashkortostan Here], '''Each participant who will have written three or more articles about Bashkortostan will receive a souvenir postcard from Bashkortostan''' written and I'm one of the [https://tr.wikipedia.org/wiki/Vikipedi:Vikibahar_2021/Thecatcherintherye winners] :).-[[Ҡатнашыусы:Thecatcherintherye|Thecatcherintherye]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Thecatcherintherye|әңгәмә]]) 20:54, 3 июль 2021 (UTC)

:Hi @[[Ҡатнашыусы:Thecatcherintherye|Thecatcherintherye]]! I'll send you a postcard. Let me know your mailing address. --[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 14:34, 9 июль 2021 (UTC)
:: Hi @ [[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]], How can I send you my adress?-[[Ҡатнашыусы:Thecatcherintherye|Thecatcherintherye]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Thecatcherintherye|әңгәмә]]) 11:41, 10 июль 2021 (UTC)

== Даталарҙы яҙыу ==
* Шәхестең йәшәү йылдарын был формала (29.06. 1940-18.09. 2016) түгел, ә шулай: ([[27 август]] [[1913 йыл]] — [[7 октябрь]] [[2004 йыл]]) итеп яҙабыҙ. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 14:46, 27 август 2021 (UTC)
* 112-се Башҡорт диаизияһында шулай яҙылды шикелле. Ярай, онотмаҫҡа кәрәк, рәхмәт! [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 10:59, 28 август 2021 (UTC)
== 10 октябрь 2021 йыл ==
Бөгөн сәғәт өстә (15:00) көтәм. Таңылыу апайға лә әйт әле. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 06:10, 10 октябрь 2021 (UTC)
Подключиться к Zoom (учебный класс Онлайн ВикиШколы) https://us02web.zoom.us/j/86558601222?pwd=ZDU4WUMwL1Y1VVZ2TmZVeVJaM0FzZz09

Идентификатор конференции: 865 5860 1222 Код доступа: 287306

* Ур-ра! «Юбилярға - бүләк»кә 50 мәҡәлә яҙҙым! [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 13:45, 15 ғинуар 2022 (UTC)

== Иғтибар ==
(1932 — 21.06.2022) - шәхестең преамбулалағы йәшәү датаһын бары һеҙ генә шулай яҙыуҙы дауам итәгеҙ, һәр мәҡәләгеҙҙе төҙәтәм: тулыһынса итеп,  &quot;нуль внимания&quot;. Юрий Шатуновтағы кәрәкһеҙ тәҙәтмәләрегеҙҙе шулай уҡ кирегә әйләндереп сыҡтым, Квадрат йәйәләр - &quot;матурлыҡ билгеһе&quot; түгел, мәҡәлә башында яһалған бер йүнәлтмә етә... Йылдарҙы квадрат йәйәләргә (кәрәккәндә лә-кәрәкмәгәндә лә) алыу нимәгә ул? Шулай уҡ һәр мәҡәләгә автоматом == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Сығанаҡтар == кеүек нәмәләрҙе нейә ҡуяғыҙ ул? Википедия - һеҙҙең генә даирә түгел бит, тәү сиратта уны уҡыясаҡ кешене уйларға кәрәктер ул... Шунан: минең төҙәткәнде (башҡалар просто төҙәтмәй) иғтибар менән ҡараһағыҙ ине: мәҡәлә бүлектәренең күптән ҡабул ителгән тәртибе бар бит: иҫкәрмәне беренсе, һылтанманы - һуңға ҡуябыҙ...--[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 17:39, 23 июнь 2022 (UTC)
 
[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]], йылдарҙы һәр ваҡыт күгәртергә кәрәк ти инегеҙ түгелме ни? Хәҙер етмәһә ҡатмарлаштырып сығара башланы. Шулай ҡабул ителгән икән тием бит. Эске һылтанмалар йылдарға һәм айырым төшөнсәләргә (''малсылыҡ, игенселек, мәктәп'') гел ҡуйыла тип төҙәтәм. Ҡайһы саҡта ашығыс яҙыла ла, ике ҡатлы квадрат йәйәгә алынмай ҡалдырыла. Шуны ла төҙәтәм. Вики &quot;минең даирәм&quot; тигәндән эшләмәйем. Ундай амбиция менән интекмәйем. Еренә еткереп эшләргә тырышам, һәм гел әҙәр генә ишетәм. Берәй яҡшы һүҙ әйткән &quot;юғары&quot; һәм &quot;аҡыллы&quot; табылмай арағыҙҙа. Беҙҙең кеүек рядовойҙарһыҙ ни ҡылыр инегеҙ, уйлап ҡарағыҙ шуны ла. Йә йыш осрашып, арыу ғына йүнәлеш бирелгәне бармы берәй? [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 18:02, 23 июнь 2022 (UTC)
* Бында бер кем дә &quot;яҡшы һүҙ ишетер өсөн&quot; эшләмәй, маҡтауҙы кемдән көтәгеҙ һуң? Уҡытыусы булараҡ беләгеҙ бит - шыр хата йә насар мәҡәлә өсөн бер кем дә маҡтамаясаҡ. Бында мәктәптәге кеүек директор ҙа, кемдәрҙер күҙ алдына килтергәнсә - көтөүсе лә юҡ. Мин дә һеҙҙең кеүек үк рядовоймын, әммә ҡағиҙәләрҙе яҡшылап уҡыным, үҙемдән бер ни уйлап сығармайым. Башҡорт теленең дә,википедияның да ҡағиҙәләре көн дә үҙгәреп тормай, уларҙы үтәргә генә кәрәк. Шунан иң мөһиме: ниңә һуң хаталарығыҙҙы табып төҙәткәнем өсөн бар асыуығыҙҙы миңә яуҙырағыһҙ һуң - хаталары өсөн насар билдәһе ҡуйған уҡытыусыһына асыу белдергән насар уҡыусы кеүек. Минән башҡа берәйһе бармы хаталарҙы төҙәткән? Әллә мин дөрөҫ төҙәтмәйемме - миҫал килтерегеҙ... Йә ярар, яҙағыҙ бит тип хуплап-ҡуплап ултырыу заманы үтте лә инде, бында &quot;яҙып ҡуйыу&quot; МӨҺИМ ТҮГЕЛ, Ә УНЫ УҠЫУСЫ НИСЕК ҠАБУЛ ИТӘ, УҠЫЙ - ШУНЫҺЫ МӨҺИМ. «УЛ ВИКИПЕДИЯЛА ШЫР ХАТА БИТ» ТИГӘНДЕ МИҢӘ ЙЫШ ИШЕТЕРГӘ ТУРА КИЛӘ..! Минең дә ваҡыт күктән төшмәй бит- бер төҙәткән хатаны икенсе мәҡәлә тағы ҡабатлайығыҙ - ашығыс яҙыуығыҙ, үҙегеҙ әйткәнсә, кемгә кәрәк һуң - кем һеҙҙе ҡыуып тора... Аҡсаға конкурста ҡатнашағыҙ икән - урыҫса әйткәнсә, будьте добры, ҡағиҙәләрҙе һәм тел нормаларын боҙмағыҙ... Әллә нисә үҙегеҙгә яҙғандарҙы ҡолаҡҡа ла элмәгәнегеҙ өсөн бында яҙырға мәжбүр булдым... --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 18:36, 23 июнь 2022 (UTC)
[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] туған, мин үҙемде шыр хаталы яҙам тип иҫәпләмәйем. Бар башҡорт теленең үҙенсәлеген белмәй яҙған саҡтары ла. Күрһәм, мин дә төҙәтәм. Аҡса тип тә күҙ тонған юҡ. Теләп яҙам, файҙалы эш менән булам тип, дәртте һүндермәгеҙ, зинһар.  == Шулай уҡ ҡарағыҙ ==  == Сығанаҡтар ==  == Әҙәбиәт ==  == Һылтанмалар ==  == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} - былар шул тәртиптә тора, һәм мин шулай ҡуйырға тырыштым. Һин тәнҡитләгәндән һуң, барыһын да теҙеп яҙмайым.  == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} артта торһа, һәйбәт тип иҫәпләйем. Ауылдарҙы яҙғанда, Географик урын алда торһа, дөрөҫөрәктер? Шунан - Тарихы һ. б. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 19:06, 23 июнь 2022 (UTC)


* Һеҙ һаман үҙегеҙсә: «һәйбәт тип иҫәпләйем. Ауылдарҙы яҙғанда, Географик урын алда торһа, дөрөҫөрәктер?» Улар бит һеҙгә, миңә тиклем ҡағиҙа булараҡ яҙып ҡуйылған. Мин тәнҡитләмәйем, ә ҡағиҙә нигеҙендә төҙәтәм һәм һеҙҙе лә шул ҡағиҙәләрҙе үтәргә саҡырам, өгөтләйем хатта. Ә һеҙ үҙегеҙҙе генә уҡытыусыға һанап, бары тик үҙегеҙҙекен генә дөрөҫ тип иҫәпләйегеҙ... Улай булмай бит. Мәҫәлән, һеҙҙең Квадрат йәйә бары тик «зәңгәрләтеү» (матурайтыу тип тә әйткәйне бер апай) ҡуйыла тигән фекер дөрөҫ түгел бит. Ул - һылтанма, мәҡәләнең башында бер ҡуйыла һәм - бөттө, һәр осорағанға ҡуйыу - ябай орфографик хата!!! --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 19:29, 23 июнь 2022 (UTC)
* [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]], хәйерле иртә! Һуң шуны бына шулай ябай ғына итеп аңлатырға булмай инеме ни? Башта уҡ. Тимәк, тыуған йылы йә тормошондағы мөһим осоро бер тапҡыр һылтанма итеп ҡуйыла икән, башҡа ҡуймаһаң да ярай. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 03:32, 24 июнь 2022 (UTC)
** Хәйерле иртә! Бына ошо [[Википедия:Ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр]] һәм башҡа ҡағиҙәләр [[Википедия:Эске һылтанмалар]].--[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 04:29, 24 июнь 2022 (UTC)

== Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары ==
Мәҡәләгә был категорияны ҡуйыу кәрәкмәй.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 08:13, 19 июль 2022 (UTC)
* Ҡуяйым әле, тип тороп ҡуйып сыҡтым шул. Алып ташлармын [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 08:26, 19 июль 2022 (UTC)
== Өлгө ==
Һеҙҙең мәҡәләләрҙе иҫкә алғанда тәңҡит итеп түгел, ә өлгә итеп әйтәләр (шул иҫәптән эшләнеп бөтмәгәндәрен дә). Элекке мәҡәләләрегеҙ араһында эшләнеп бөтмәгәндәре бар. Шуларҙы ҡарап сығығыҙ тип әллә нисә тапҡыр әндәшәм инде һуңғы йылдарҙа. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 13:22, 21 август 2022 (UTC)

== This Star Is For You! ==

{|
|[[Файл:Wikidata Istanbul 2022 barnstar.svg|слева|100x100пкс]]
|&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''This Star Is For You!'''&lt;/span&gt;

:
: Thank you for attending the Wikidata 2022 Istanbul Conference, held in Istanbul, Türkiye (Turkey), from 21 to 23 October 2022. See you again!
[[Ҡатнашыусы:Kurmanbek|Kurmanbek]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kurmanbek|әңгәмә]]) 18:53, 23 октябрь 2022 (UTC)
&lt;/center&gt;
|}

== The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;border: 3px solid #32AFAF; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;{{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}&quot; class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[File:2022 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|left|180px]]
{{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar'''''}}}}
&lt;div style=&quot;color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; &quot;&gt;
Dear {{ROOTPAGENAME}} :
:Thanks for participating Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful of your dedication to Wikimedia movement and hope you join us next year!
:Wish you all the best!
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color: #333333; text-align:right; font-size:120%; &quot;&gt;Wikipedia Asian Month Team&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{clear}}
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Regular_Barnstars_Receiver&amp;oldid=24454024 --&gt;

== Feminism and Folklore 2023 - Local prize winners ==

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''{{int:please-translate}}''

Congratulations on your remarkable achievement of winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2023''' writing competition! We greatly appreciate your valuable contribution and the effort you put into documenting your local Folk culture and Women on Wikipedia. To ensure you receive your prize, please take a moment to complete the preferences form before the 1st of July 2023. You can access the form [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWlxDwI6UgtPXPfjQTbVjgnAYUMSYqShA5kEe4P4N5zwxaEw/viewform?usp=sf_link by clicking here]. We kindly request you to submit the form before the deadline to avoid any potential disappointments.

If you have any questions or require further assistance, please do not hesitate to contact us via talkpage or Email. We are more than happy to help.

Best wishes,

[[:m:Feminism and Folklore 2023|FNF 2023 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:47, 10 июнь 2023 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2023&amp;oldid=25134473 --&gt;

== Feminism and Folklore 2023 - A Heartfelt Appreciation for Your Impactful Contribution! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|center|500px]]

{{int:please-translate}}

Dear Wikimedian,

We extend our sincerest gratitude to you for making an extraordinary impact in the '''[[m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition. Your remarkable dedication and efforts have been instrumental in bridging cultural and gender gaps on Wikipedia. We are truly grateful for the time and energy you've invested in this endeavor.

As a token of our deep appreciation, we'd love to send you a special postcard. It serves as a small gesture to convey our immense thanks for your involvement in the competition. To ensure you receive this token of appreciation, kindly fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeXZaej264LOTM0WQBq9QiGGAC1SWg_pbPByD7gp3sC4j7VKQ/viewform this form] by August 15th, 2023.

Looking ahead, we are thrilled to announce that we'll be hosting Feminism and Folklore in 2024. We eagerly await your presence in the upcoming year as we continue our journey to empower and foster inclusivity.

Once again, thank you for being an essential part of our mission to promote feminism and preserve folklore on Wikipedia.

With warm regards,

'''Feminism and Folklore International Team'''.

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 18:37, 25 июль 2023 (UTC)
&lt;/div&gt;

:Здравствуйте! Я не отправила Форму, так как не смогла вписать адрес электроннной почты minsulua.52@mail.ru 
:Адрес: Россия, Башкортостан Уфимский район, д. Шмидтово, ул. Заозерная,24/1 Абдуллиной Минсулу Файзрахмановне
:Russia, Bashkortostan Ufa district, D. Schmidtovo, Zaozernaya str., 24/1 Аbdullina Minsulu [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 15:01, 26 июль 2023 (UTC)
:Спасибо! Thank you! [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 15:03, 26 июль 2023 (UTC)


&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2023p&amp;oldid=25345565 --&gt;

== Ҡалып ==

Зинһар, был [[Ҡалып:Төҙәтеүҙәр Иҫәпләгесе]] матур итеп биҙәйәсәкһегеҙ?Мин беренсе тапҡыр ҡалыпты эшләйем һәм миңә ауыр. Төп нөсхәһе – https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:Userbox/%D0%A1%D1%87%D1%91%D1%82%D1%87%D0%B8%D0%BA_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%BA [[Ҡатнашыусы:Bashkir Bey|Bashkir Bey]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkir Bey|әңгәмә]]) 16:23, 22 август 2023 (UTC)
* [[Ҡатнашыусы:Bashkir Bey|Bashkir Bey]]! Төҙәтеүҙәр, иҫәпләгес ҡалыбын эшләй алырмын, тип вәғәҙә итә алмайым. Мәҡәлә тексында киткән яңылышлыҡтарҙы дөрөҫләп сығырмын. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 17:24, 22 август 2023 (UTC)

== Translation request ==

Hello.

Can you translate and upload the article [[:ru:Аборты в Азербайджане]] in Bashkir Wikipedia?

Yours sincerely, [[Ҡатнашыусы:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Multituberculata|фекер алышыу]]) 17:07, 7 октябрь 2023 (UTC)

:Thank you very much for the new article! [[Ҡатнашыусы:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Multituberculata|фекер алышыу]]) 20:17, 7 октябрь 2023 (UTC)

== Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.''
[[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]]
&lt;big&gt;Dear all,&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !&lt;/big&gt; &lt;big&gt;The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same!  &lt;/big&gt;'''&lt;big&gt;Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|&quot;Here&quot;]] to Organize/Join a WAM Event.&lt;/big&gt;'''


'''1. Propose &quot;Focus Theme&quot; related to Asia !'''

If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your &quot;Focus Theme&quot; by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2].

'''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.'''

Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs &amp; Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023.

'''3. More flexible campaign time'''

The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community.

'''Timetable'''

* October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year
* October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023.
* Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia.
* November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.)
* January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia.
* March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team
* April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event.

For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4].
&lt;big&gt;
We look forward to your participation.

Cheers!!!

WAM 2023 International Team&lt;/big&gt;

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023

[2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event

[4] info@asianmonth.wiki
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&amp;oldid=25753309 --&gt;
== [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] ==

С 01 февраля по 31 марта в Башкирской Википедии проходит конкурс «Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024», в рамках которой вы можете обогатить Башкирскую Википедию феноменами связанными с женщинами и культурой. Добро пожаловать и буду рад видеть вас. Также буду благодарен, если вы исправите мои ошибки.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:52, 4 февраль 2024 (UTC)

== Some of your articles were evaluated ==

Some new submissions were evaluated since last update:
* [[Салауатова Гөлсирә Ислам ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Фролова Ирина Васильевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved)
Please Note that, it was opt-in feature from CampWiz Bot.
- [[Ҡатнашыусы:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:CampWiz Bot|фекер алышыу]]) 04:11, 15 апрель 2024 (UTC)

== Some of your articles were evaluated ==

Some new submissions were evaluated since last update:
* [[Салауатова Гөлсирә Ислам ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Фролова Ирина Васильевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved)
Please Note that, it was opt-in feature from CampWiz Bot.
- [[Ҡатнашыусы:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:CampWiz Bot|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2024 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Напоминание о проходящем сейчас голосовании по избранию членов первого U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Уважаемый викимедиец!

Вы получили данное сообщение, так как ранее вы принимали участие в процессе подготовки УКП.

Напоминаю вам, что период голосования по выборам в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) завершается 9 мая 2024 года. Ознакомьтесь с информацией на [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|странице голосования в Мета-вики]], чтобы узнать больше по теме голосования и правомочности избирателей.

Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) является глобальной группой, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения УКП. Участники сообщества были приглашены для подачи заявок на членство в U4C. Для более подробной информации об области ответственности U4C, пожалуйста,  [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]].

Пожалуйста, поделитесь данным сообщением с членами вашего сообщества, чтобы они также могли принять участие.

От имени проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 23:16, 2 май 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list&amp;oldid=26721206 --&gt;

== [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] ==

Хәерле көн!

[[Файл:Tatar Wikimedia Community User Group Tulip Text tt globe tilted hat.png|thumb|[[m:Wikimedia Community of Tatar language User Group/tt|Татар телле викимедиачыларының глобаль юзер-төркеме]] эмблемасы.]] [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яз 2024]]» конкурсында [[Проект:Вики-яҙ 2024#Нәтижәләр|призлы урын]] яулау белән чын күңелдән котлыйм.

Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (&lt;small&gt;igabidullin@mail.ru&lt;/small&gt;) яки телеграммыма ([https://t.me/wugtat төркемнән] табып була) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм.

БИК МӨҺИМ!!!

Мәгълүматны 2024 елның 30 июнь көне ахырына кадәр юлларга кирәк.

Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. 

Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:46, 12 июнь 2024 (UTC)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:07, 26 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 --&gt;

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:09, 7 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 --&gt;
== [[Проект:Азия айлығы 2024|Азия айлығы 2024]] ==
* Хәйерле көн. Марафон башланды һәм унда ҡатнашырға саҡырам. Азия тураһында бөтә мәҡәләләр ҙә ҡабул ителә. Тулыраҡ конкурс битендә.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 08:17, 11 ноябрь 2024 (UTC)

== [[Проект:Вики-яҙ 2025|Вики яз 2025]] ==

Хөрмәтле кулланучы! 21.03-31.05 көннәрендә Үзәк һәм Көнчыгыш Европа илләре, халыклары һәм аларның дөньясын татарчалаштыруга өлеш кертергә һәм призлар отырга чакырам. Тулырак: [[Проект:Вики-яҙ 2025]].--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 10:52, 28 март 2025 (UTC)

== Сәддам Хөсәйен ==

Hello. 

There is something wrong with the childhood photo of Saddam Hussein in the [[Сәддам Хөсәйен]] article. His date of birth is 1937, but in the photo, supposedly from 1940, he looks no older than one year old. Either the year is incorrect, or the child is not Saddam Hussein. The same issue was raised back in 2012 on the Wikimedia Commons discussion page for this photo, but there was no response. https://commons.wikimedia.org/wiki/File_talk:Saddam_in_childhood.jpg 

Even the photo file in Wikimedia Commons says: «в источнике не указан; сейчас установить невозможно». 

If the discrepancies cannot be identified, then this photo should be removed from the article. 

Yours sincerely, [[Махсус:Өлөштәр/78.174.55.43|78.174.55.43]] 07:33, 30 август 2025 (UTC)

== Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''.

Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages.

Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign.

=== Appreciation Form ===

As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''.

'''Form link''' - 
[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here]

; Deadline
: 22 June 2026

Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process.

=== Thank you ===

We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world.

Congratulations once again on your achievement.

—''Feminism and Folklore International Organizing Team''
&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:25, 7 июнь 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30649454 --&gt;</text>
      <sha1>e2zlvm2cgwbpljp6mq7o1o61r83drvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128585</id>
    <revision>
      <id>1299018</id>
      <parentid>1197145</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Явление_Пророку_Мухаммаду_на_горе_Нур_89х105см..jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12400" sha1="bk9nny4l512ekcpg2ujfuzj4tn2bh6q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Рождение Религии х.м. 150х140см..jpg|Дин тыуыуы х.м. 150х140см.
File:Ыкпп.jpg|Муса таяғы, х.м. 110х120см.
File:Утренняя молитва, х.м. 130х100 см..jpg|Иртәнге намаҙ, х.м. 130х100 см.
File:Мечеть Айши х.м. 110х120 см..jpg|Айша мәсете х.м. 110х120 см.
File:Светлой Памяти Матери посвящается х.м. 120х110 см..jpg|Әсәнең Яҡты Иҫтәлегенә бағышлана х.м. 120х110 см.
File:Хозер х.м. 110х120 см..jpg|Хозер х.м. 110х120 см.
File:Видение Мусе (Моисею). х.м. 120х110 см..jpg|Мусаға күренеш. х.м. 120х110 см.
File:Портрет отца.JPG|Атай портреты
File:Дудаил.jpg|Дудаил
File:Салават Юлаев. (Национальный герой Башкирского народа)..jpg|Салауат Юлаев. (Башҡорт халҡының милли батыры).
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Осенняя.jpg|Көҙ
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
File:Талгат Таджутдин.jpg|Тәлғәт Тажетдин
File:Ненаписанная картина.jpg||Тимуджин. (Өлкән Сергей Бодроваҙың фильмы)
File:Подсолнухи Вакиля..JPG|Вәкил көнбағыштары
File:Туфан Миннуллин.jpg|Туфан Миңнуллин
File:Марджани (Просветитель, историк, богослов, философ).JPG|Мәрджәни (Мәғрифәтсе, тарихсы, дин белгесе, фәлсәфәсе)
File:Шульган-Таш.jpg|Шүльгән-Таш
File:Березы.jpg|Ҡайындар
File:Портрет деда.jpg|Ҡартатай портреты
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>bk9nny4l512ekcpg2ujfuzj4tn2bh6q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299019</id>
      <parentid>1299018</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Ыкпп.jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12340" sha1="g5tidouabpy7dnri0z1rstru1s44s7t" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Рождение Религии х.м. 150х140см..jpg|Дин тыуыуы х.м. 150х140см.
File:Утренняя молитва, х.м. 130х100 см..jpg|Иртәнге намаҙ, х.м. 130х100 см.
File:Мечеть Айши х.м. 110х120 см..jpg|Айша мәсете х.м. 110х120 см.
File:Светлой Памяти Матери посвящается х.м. 120х110 см..jpg|Әсәнең Яҡты Иҫтәлегенә бағышлана х.м. 120х110 см.
File:Хозер х.м. 110х120 см..jpg|Хозер х.м. 110х120 см.
File:Видение Мусе (Моисею). х.м. 120х110 см..jpg|Мусаға күренеш. х.м. 120х110 см.
File:Портрет отца.JPG|Атай портреты
File:Дудаил.jpg|Дудаил
File:Салават Юлаев. (Национальный герой Башкирского народа)..jpg|Салауат Юлаев. (Башҡорт халҡының милли батыры).
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Осенняя.jpg|Көҙ
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
File:Талгат Таджутдин.jpg|Тәлғәт Тажетдин
File:Ненаписанная картина.jpg||Тимуджин. (Өлкән Сергей Бодроваҙың фильмы)
File:Подсолнухи Вакиля..JPG|Вәкил көнбағыштары
File:Туфан Миннуллин.jpg|Туфан Миңнуллин
File:Марджани (Просветитель, историк, богослов, философ).JPG|Мәрджәни (Мәғрифәтсе, тарихсы, дин белгесе, фәлсәфәсе)
File:Шульган-Таш.jpg|Шүльгән-Таш
File:Березы.jpg|Ҡайындар
File:Портрет деда.jpg|Ҡартатай портреты
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>g5tidouabpy7dnri0z1rstru1s44s7t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299020</id>
      <parentid>1299019</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Шульган-Таш.jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12287" sha1="hjc0981jqldmxgrbyibe6b1g9q8iciw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Рождение Религии х.м. 150х140см..jpg|Дин тыуыуы х.м. 150х140см.
File:Утренняя молитва, х.м. 130х100 см..jpg|Иртәнге намаҙ, х.м. 130х100 см.
File:Мечеть Айши х.м. 110х120 см..jpg|Айша мәсете х.м. 110х120 см.
File:Светлой Памяти Матери посвящается х.м. 120х110 см..jpg|Әсәнең Яҡты Иҫтәлегенә бағышлана х.м. 120х110 см.
File:Хозер х.м. 110х120 см..jpg|Хозер х.м. 110х120 см.
File:Видение Мусе (Моисею). х.м. 120х110 см..jpg|Мусаға күренеш. х.м. 120х110 см.
File:Портрет отца.JPG|Атай портреты
File:Дудаил.jpg|Дудаил
File:Салават Юлаев. (Национальный герой Башкирского народа)..jpg|Салауат Юлаев. (Башҡорт халҡының милли батыры).
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Осенняя.jpg|Көҙ
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
File:Талгат Таджутдин.jpg|Тәлғәт Тажетдин
File:Ненаписанная картина.jpg||Тимуджин. (Өлкән Сергей Бодроваҙың фильмы)
File:Подсолнухи Вакиля..JPG|Вәкил көнбағыштары
File:Туфан Миннуллин.jpg|Туфан Миңнуллин
File:Марджани (Просветитель, историк, богослов, философ).JPG|Мәрджәни (Мәғрифәтсе, тарихсы, дин белгесе, фәлсәфәсе)
File:Березы.jpg|Ҡайындар
File:Портрет деда.jpg|Ҡартатай портреты
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>hjc0981jqldmxgrbyibe6b1g9q8iciw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299021</id>
      <parentid>1299020</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:09:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Хозер_х.м._110х120_см..jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12212" sha1="qvspohqefxznslq93l1b9r65eietcox" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Рождение Религии х.м. 150х140см..jpg|Дин тыуыуы х.м. 150х140см.
File:Утренняя молитва, х.м. 130х100 см..jpg|Иртәнге намаҙ, х.м. 130х100 см.
File:Мечеть Айши х.м. 110х120 см..jpg|Айша мәсете х.м. 110х120 см.
File:Светлой Памяти Матери посвящается х.м. 120х110 см..jpg|Әсәнең Яҡты Иҫтәлегенә бағышлана х.м. 120х110 см.
File:Видение Мусе (Моисею). х.м. 120х110 см..jpg|Мусаға күренеш. х.м. 120х110 см.
File:Портрет отца.JPG|Атай портреты
File:Дудаил.jpg|Дудаил
File:Салават Юлаев. (Национальный герой Башкирского народа)..jpg|Салауат Юлаев. (Башҡорт халҡының милли батыры).
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Осенняя.jpg|Көҙ
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
File:Талгат Таджутдин.jpg|Тәлғәт Тажетдин
File:Ненаписанная картина.jpg||Тимуджин. (Өлкән Сергей Бодроваҙың фильмы)
File:Подсолнухи Вакиля..JPG|Вәкил көнбағыштары
File:Туфан Миннуллин.jpg|Туфан Миңнуллин
File:Марджани (Просветитель, историк, богослов, философ).JPG|Мәрджәни (Мәғрифәтсе, тарихсы, дин белгесе, фәлсәфәсе)
File:Березы.jpg|Ҡайындар
File:Портрет деда.jpg|Ҡартатай портреты
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>qvspohqefxznslq93l1b9r65eietcox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299022</id>
      <parentid>1299021</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:09:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Утренняя_молитва,_х.м._130х100_см..jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12099" sha1="5lct7g805b1dqkaw1fmpih8uqznjt78" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Рождение Религии х.м. 150х140см..jpg|Дин тыуыуы х.м. 150х140см.
File:Мечеть Айши х.м. 110х120 см..jpg|Айша мәсете х.м. 110х120 см.
File:Светлой Памяти Матери посвящается х.м. 120х110 см..jpg|Әсәнең Яҡты Иҫтәлегенә бағышлана х.м. 120х110 см.
File:Видение Мусе (Моисею). х.м. 120х110 см..jpg|Мусаға күренеш. х.м. 120х110 см.
File:Портрет отца.JPG|Атай портреты
File:Дудаил.jpg|Дудаил
File:Салават Юлаев. (Национальный герой Башкирского народа)..jpg|Салауат Юлаев. (Башҡорт халҡының милли батыры).
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Осенняя.jpg|Көҙ
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
File:Талгат Таджутдин.jpg|Тәлғәт Тажетдин
File:Ненаписанная картина.jpg||Тимуджин. (Өлкән Сергей Бодроваҙың фильмы)
File:Подсолнухи Вакиля..JPG|Вәкил көнбағыштары
File:Туфан Миннуллин.jpg|Туфан Миңнуллин
File:Марджани (Просветитель, историк, богослов, философ).JPG|Мәрджәни (Мәғрифәтсе, тарихсы, дин белгесе, фәлсәфәсе)
File:Березы.jpg|Ҡайындар
File:Портрет деда.jpg|Ҡартатай портреты
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>5lct7g805b1dqkaw1fmpih8uqznjt78</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299023</id>
      <parentid>1299022</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Туфан_Миннуллин.jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12030" sha1="bpwji2h14h452nzwotx6qhkve8b3fnv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Рождение Религии х.м. 150х140см..jpg|Дин тыуыуы х.м. 150х140см.
File:Мечеть Айши х.м. 110х120 см..jpg|Айша мәсете х.м. 110х120 см.
File:Светлой Памяти Матери посвящается х.м. 120х110 см..jpg|Әсәнең Яҡты Иҫтәлегенә бағышлана х.м. 120х110 см.
File:Видение Мусе (Моисею). х.м. 120х110 см..jpg|Мусаға күренеш. х.м. 120х110 см.
File:Портрет отца.JPG|Атай портреты
File:Дудаил.jpg|Дудаил
File:Салават Юлаев. (Национальный герой Башкирского народа)..jpg|Салауат Юлаев. (Башҡорт халҡының милли батыры).
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Осенняя.jpg|Көҙ
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
File:Талгат Таджутдин.jpg|Тәлғәт Тажетдин
File:Ненаписанная картина.jpg||Тимуджин. (Өлкән Сергей Бодроваҙың фильмы)
File:Подсолнухи Вакиля..JPG|Вәкил көнбағыштары
File:Марджани (Просветитель, историк, богослов, философ).JPG|Мәрджәни (Мәғрифәтсе, тарихсы, дин белгесе, фәлсәфәсе)
File:Березы.jpg|Ҡайындар
File:Портрет деда.jpg|Ҡартатай портреты
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>bpwji2h14h452nzwotx6qhkve8b3fnv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299024</id>
      <parentid>1299023</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:10:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Талгат_Таджутдин.jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11959" sha1="kpq51n8i144y2pzp6hxwzlok8lslm4k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Рождение Религии х.м. 150х140см..jpg|Дин тыуыуы х.м. 150х140см.
File:Мечеть Айши х.м. 110х120 см..jpg|Айша мәсете х.м. 110х120 см.
File:Светлой Памяти Матери посвящается х.м. 120х110 см..jpg|Әсәнең Яҡты Иҫтәлегенә бағышлана х.м. 120х110 см.
File:Видение Мусе (Моисею). х.м. 120х110 см..jpg|Мусаға күренеш. х.м. 120х110 см.
File:Портрет отца.JPG|Атай портреты
File:Дудаил.jpg|Дудаил
File:Салават Юлаев. (Национальный герой Башкирского народа)..jpg|Салауат Юлаев. (Башҡорт халҡының милли батыры).
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Осенняя.jpg|Көҙ
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
File:Ненаписанная картина.jpg||Тимуджин. (Өлкән Сергей Бодроваҙың фильмы)
File:Подсолнухи Вакиля..JPG|Вәкил көнбағыштары
File:Марджани (Просветитель, историк, богослов, философ).JPG|Мәрджәни (Мәғрифәтсе, тарихсы, дин белгесе, фәлсәфәсе)
File:Березы.jpg|Ҡайындар
File:Портрет деда.jpg|Ҡартатай портреты
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>kpq51n8i144y2pzp6hxwzlok8lslm4k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299025</id>
      <parentid>1299024</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:10:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Светлой_Памяти_Матери_посвящается_х.м._120х110_см..jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11780" sha1="8pmsinaya3xf3z4yoifewldykw8q2il" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Рождение Религии х.м. 150х140см..jpg|Дин тыуыуы х.м. 150х140см.
File:Мечеть Айши х.м. 110х120 см..jpg|Айша мәсете х.м. 110х120 см.
File:Видение Мусе (Моисею). х.м. 120х110 см..jpg|Мусаға күренеш. х.м. 120х110 см.
File:Портрет отца.JPG|Атай портреты
File:Дудаил.jpg|Дудаил
File:Салават Юлаев. (Национальный герой Башкирского народа)..jpg|Салауат Юлаев. (Башҡорт халҡының милли батыры).
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Осенняя.jpg|Көҙ
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
File:Ненаписанная картина.jpg||Тимуджин. (Өлкән Сергей Бодроваҙың фильмы)
File:Подсолнухи Вакиля..JPG|Вәкил көнбағыштары
File:Марджани (Просветитель, историк, богослов, философ).JPG|Мәрджәни (Мәғрифәтсе, тарихсы, дин белгесе, фәлсәфәсе)
File:Березы.jpg|Ҡайындар
File:Портрет деда.jpg|Ҡартатай портреты
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>8pmsinaya3xf3z4yoifewldykw8q2il</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299027</id>
      <parentid>1299025</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:10:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Салават_Юлаев._(Национальный_герой_Башкирского_народа)..jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11583" sha1="9epc0b28v8psqh2lt9lvwot00boi2s9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Рождение Религии х.м. 150х140см..jpg|Дин тыуыуы х.м. 150х140см.
File:Мечеть Айши х.м. 110х120 см..jpg|Айша мәсете х.м. 110х120 см.
File:Видение Мусе (Моисею). х.м. 120х110 см..jpg|Мусаға күренеш. х.м. 120х110 см.
File:Портрет отца.JPG|Атай портреты
File:Дудаил.jpg|Дудаил
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Осенняя.jpg|Көҙ
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
File:Ненаписанная картина.jpg||Тимуджин. (Өлкән Сергей Бодроваҙың фильмы)
File:Подсолнухи Вакиля..JPG|Вәкил көнбағыштары
File:Марджани (Просветитель, историк, богослов, философ).JPG|Мәрджәни (Мәғрифәтсе, тарихсы, дин белгесе, фәлсәфәсе)
File:Березы.jpg|Ҡайындар
File:Портрет деда.jpg|Ҡартатай портреты
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>9epc0b28v8psqh2lt9lvwot00boi2s9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299028</id>
      <parentid>1299027</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Рождение_Религии_х.м._150х140см..jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11480" sha1="379onehlews55lqyrwt6q2cihgl09j4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Мечеть Айши х.м. 110х120 см..jpg|Айша мәсете х.м. 110х120 см.
File:Видение Мусе (Моисею). х.м. 120х110 см..jpg|Мусаға күренеш. х.м. 120х110 см.
File:Портрет отца.JPG|Атай портреты
File:Дудаил.jpg|Дудаил
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Осенняя.jpg|Көҙ
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
File:Ненаписанная картина.jpg||Тимуджин. (Өлкән Сергей Бодроваҙың фильмы)
File:Подсолнухи Вакиля..JPG|Вәкил көнбағыштары
File:Марджани (Просветитель, историк, богослов, философ).JPG|Мәрджәни (Мәғрифәтсе, тарихсы, дин белгесе, фәлсәфәсе)
File:Березы.jpg|Ҡайындар
File:Портрет деда.jpg|Ҡартатай портреты
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>379onehlews55lqyrwt6q2cihgl09j4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299029</id>
      <parentid>1299028</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:10:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Марджани_(Просветитель,_историк,_богослов,_философ).JPG рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11278" sha1="2gp3a3ctkk0kxp01f80ce4nrai1h7wb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Мечеть Айши х.м. 110х120 см..jpg|Айша мәсете х.м. 110х120 см.
File:Видение Мусе (Моисею). х.м. 120х110 см..jpg|Мусаға күренеш. х.м. 120х110 см.
File:Портрет отца.JPG|Атай портреты
File:Дудаил.jpg|Дудаил
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Осенняя.jpg|Көҙ
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
File:Ненаписанная картина.jpg||Тимуджин. (Өлкән Сергей Бодроваҙың фильмы)
File:Подсолнухи Вакиля..JPG|Вәкил көнбағыштары
File:Березы.jpg|Ҡайындар
File:Портрет деда.jpg|Ҡартатай портреты
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>2gp3a3ctkk0kxp01f80ce4nrai1h7wb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299030</id>
      <parentid>1299029</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:10:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Портрет_отца.JPG рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11219" sha1="5eyfc5e5ajdd763oxl17ctzfgssg3et" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Мечеть Айши х.м. 110х120 см..jpg|Айша мәсете х.м. 110х120 см.
File:Видение Мусе (Моисею). х.м. 120х110 см..jpg|Мусаға күренеш. х.м. 120х110 см.
File:Дудаил.jpg|Дудаил
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Осенняя.jpg|Көҙ
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
File:Ненаписанная картина.jpg||Тимуджин. (Өлкән Сергей Бодроваҙың фильмы)
File:Подсолнухи Вакиля..JPG|Вәкил көнбағыштары
File:Березы.jpg|Ҡайындар
File:Портрет деда.jpg|Ҡартатай портреты
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>5eyfc5e5ajdd763oxl17ctzfgssg3et</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299031</id>
      <parentid>1299030</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Портрет_деда.jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11152" sha1="c43vxnoiqo3i65qo5brnzpu43tsq8s7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Мечеть Айши х.м. 110х120 см..jpg|Айша мәсете х.м. 110х120 см.
File:Видение Мусе (Моисею). х.м. 120х110 см..jpg|Мусаға күренеш. х.м. 120х110 см.
File:Дудаил.jpg|Дудаил
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Осенняя.jpg|Көҙ
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
File:Ненаписанная картина.jpg||Тимуджин. (Өлкән Сергей Бодроваҙың фильмы)
File:Подсолнухи Вакиля..JPG|Вәкил көнбағыштары
File:Березы.jpg|Ҡайындар
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>c43vxnoiqo3i65qo5brnzpu43tsq8s7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299032</id>
      <parentid>1299031</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Подсолнухи_Вакиля..JPG рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11072" sha1="rbdq8rr2tfvwzmttgnvvlu58e5mw6eq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Мечеть Айши х.м. 110х120 см..jpg|Айша мәсете х.м. 110х120 см.
File:Видение Мусе (Моисею). х.м. 120х110 см..jpg|Мусаға күренеш. х.м. 120х110 см.
File:Дудаил.jpg|Дудаил
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Осенняя.jpg|Көҙ
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
File:Ненаписанная картина.jpg||Тимуджин. (Өлкән Сергей Бодроваҙың фильмы)
File:Березы.jpg|Ҡайындар
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>rbdq8rr2tfvwzmttgnvvlu58e5mw6eq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299033</id>
      <parentid>1299032</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Осенняя.jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11041" sha1="6zpcuz0wri68k4kmg0oumeaq0uuc0e5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Мечеть Айши х.м. 110х120 см..jpg|Айша мәсете х.м. 110х120 см.
File:Видение Мусе (Моисею). х.м. 120х110 см..jpg|Мусаға күренеш. х.м. 120х110 см.
File:Дудаил.jpg|Дудаил
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
File:Ненаписанная картина.jpg||Тимуджин. (Өлкән Сергей Бодроваҙың фильмы)
File:Березы.jpg|Ҡайындар
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>6zpcuz0wri68k4kmg0oumeaq0uuc0e5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299034</id>
      <parentid>1299033</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:11:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Ненаписанная_картина.jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10913" sha1="k63093v888mhcjqf1ug3rwr8r2b1w5d" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Мечеть Айши х.м. 110х120 см..jpg|Айша мәсете х.м. 110х120 см.
File:Видение Мусе (Моисею). х.м. 120х110 см..jpg|Мусаға күренеш. х.м. 120х110 см.
File:Дудаил.jpg|Дудаил
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
File:Березы.jpg|Ҡайындар
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>k63093v888mhcjqf1ug3rwr8r2b1w5d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299035</id>
      <parentid>1299034</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Мечеть_Айши_х.м._110х120_см..jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10816" sha1="qp1pm7icveqepiso4ahssyvd1ltct2c" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Видение Мусе (Моисею). х.м. 120х110 см..jpg|Мусаға күренеш. х.м. 120х110 см.
File:Дудаил.jpg|Дудаил
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
File:Березы.jpg|Ҡайындар
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>qp1pm7icveqepiso4ahssyvd1ltct2c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299036</id>
      <parentid>1299035</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Дудаил.jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10781" sha1="f5uikyjuhknrx17em9seae7lduxzoc9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Видение Мусе (Моисею). х.м. 120х110 см..jpg|Мусаға күренеш. х.м. 120х110 см.
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
File:Березы.jpg|Ҡайындар
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>f5uikyjuhknrx17em9seae7lduxzoc9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299037</id>
      <parentid>1299036</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Видение_Мусе_(Моисею)._х.м._120х110_см..jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10659" sha1="h8w5scngov9680trl77g1x1yzumsu9y" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
File:Березы.jpg|Ҡайындар
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>h8w5scngov9680trl77g1x1yzumsu9y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299038</id>
      <parentid>1299037</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:11:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Березы.jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10620" sha1="ab6n5qgqvq0mxcuv1ygjoyntsvrhhuy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
File:Автопортрет. На своей земле..JPG|Автопортрет. Үҙ еремдә.
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>ab6n5qgqvq0mxcuv1ygjoyntsvrhhuy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299039</id>
      <parentid>1299038</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:11:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Автопортрет._На_своей_земле..JPG рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10516" sha1="lzdnzpvh8fg11lgwqqbbnil3iida9jc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Янберде.jpg|Йәнбирҙе
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>lzdnzpvh8fg11lgwqqbbnil3iida9jc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299040</id>
      <parentid>1299039</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:11:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Янберде.jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10475" sha1="18mmjkemggxq83xqnjd1h3xtrmux9v8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы''' ([[4 май]] [[1951 йыл]]) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

== Биографияһы ==
Вәкил Ғилем улы Шәйхетдинов 1951 йылдың 4 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнелғилем Нурғәли улы ошо ауылдың хәлле крәҫтиәндең улы. Әсәһе — Бүздәк районының [[Оло Өстүбә]] ауылы Муллакамал хажи мулланың ҡыҙы. Рәссамдың ҡартатаһы совет осоронда байлығы һәм дини эшмәкәрлеге өсөн 20 йылға репрессиялана.

Ауылда урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә.

[[1975 йыл]]да [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтының]] Һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә (уҡытыусылары [[Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы|Нурмөхәмәтов Р. Б.]] һәм Батищев В. Я.). 1980 йылда институтты тамамлағандан һуң, ВНИИГИС-та ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) техник эстетикаһы бюроһында эшләй.

[[1983]]—[[1995]] йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында хеҙмәт һала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95922/ Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

Рәссамдың тәүге әҫәрҙәренең темалары — туған халҡының рухи сығанаҡтары, Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы һәм бөйөклөгө: «Йома намаҙы» (1992), «Мәмерйә» (1993), «Моң» (1994).

1972 йылдан алып төрлө (республика, төбәк, [[Рәсәй]], Бөтә Союз һәм халыҡ-ара) күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре: Октябрьский (1982), [[Өфө]] (1993, 1996, 1997, 1998, 2001, 2007, 2011, 2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}}&lt;/ref&gt;, [[Белорет]] (1995), [[Ҡазан]] (1997, 1998, 2009), [[Мәскәү]] (1998) ҡалаларында үтә.

[[1996 йыл]]да уны «Иҡърар» картиналар серияһын ижад итеүгә илһамландырған [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла, рәссам был серияла төҫ һәм форма символикаһы аша [[иудаизм]], [[христианлыҡ]], [[ислам]] диндәренең бер тамырҙан булыуын, уларҙың берҙәмлеген сағылдырырға тырыша. Картиналар 1997 йылда — Өфөлә, 1997—1998 йылдарҙа — Ҡазанда, 1998 йылда — Мәскәү Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәгә ҡуйыла. Күргәҙмә күп милләтле һәм төрлө конфессия тамашасыларынан бик күп ыңғай баһа ала.

[[1995]]—[[2000 йыл]]дарҙа рәссам «Урал Батыр» эпосы мотивтары буйынса картиналар серияһын («Урал батырҙың Ҡатил батшаның үгеҙе менән көрәше», «Шүлгән» һәм башҡалар), 2001 йылда — [[Төркиә]]гә арналған серия ижад итә. Шулай уҡ монументаль сәнғәте өлкәһендә эшләй: «Нур» татар театры интерьеры өсөн Флоренция мозаикаһы эскиздары (2001), ДК «Нефтехимик» Мәҙәниәт йорто өсөн монументаль һынлы һүрәт панноһы (2004) һәм башҡалар.

«Бизмән» ижади төркөмө ағзаһы (1994).
 
Билдәле рәссамдар [[Әхмәт Лотфуллин]], [[Борис Домашников]], [[Таһир Сәләхов]], Э. Н. Дробицкий һәм И. П. Обросов Шәйхетдиновтың ижадына юғары баһа бирә.

[[Файл:Шайхетдинов_Вакиль_и_Талгат_Таджуддин_на_открытии_выставки_2011_год.jpg|мини|Шәйхетдинов Вәкил һәм Тәлғәт Тажетдин күргәҙмә асыу тантанаһында, 2011 йыл]]

[[Файл:Флорентийская_мозаика_в_фойе_татарского_театра_&quot;Нур&quot;.JPG|слева|мини|Флоренция мозаикаһы «Нур» татар театры фойеһында]]

Бөтә эштәре туҡыма, май техникаһында яҙылған. Рәссам үҙенең рәсем төшөрөү манераһын заманса реализм тип атай, сөнки уның картиналары, башлыса, һиҙеү аша үҙләштереүгә ҡоролған.

«Ҡазан» милли мәҙәни үҙәгендә Р. Миңлебаев менән берлектә «Төрөк донъяһы» монументаль панноһын ижад итә.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]], «Ҡазан» милли мәҙәни үҙәге коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Татарстан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Рәсәй Художество Академияһы дипломы.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломы.
* Рәсәй рәссамдары Ижади Союзының миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.
* Төркиәнең мәҙәниәт министрлығы Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Рәссамдар союзының Почёт грамотаһы.
* Мордва Республикаһы мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95922}}{{V|17|04|2021}}
* [http://sha-vakil.narod2.ru/ Официальная страница ]
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1009658 Воин света Вакиль Шайхетдинов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://artnow.ru/ru/gallery/0/13480.html Страница художника в галерее ArtNow]
* [http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil Страница художника в галерее artonline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115195614/http://www.artonline.ru/artist_gallery/vakil |date=2021-01-15 }}
* [http://www.kambarova.ru/gallery/painting Работы художника в галерее Кати Камбаровой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618201521/http://kambarova.ru/gallery/painting |date=2021-06-18 }}
* [http://ufatatar.narod.ru/ufatatar.files/vakil.htm Здесь рождается вдохновение]
* [http://byzdyak.ru/obrazovanie/vstrecha-s-prekrasnym.html Встреча с прекрасным]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=49791836 ИСПОВЕДЬ ХУДОЖНИКА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shrb.ru/painting/shaihetdinov_vakil.htm Союз художников Республики Башкортостан]
* [http://ufa.rfn.ru/rnews.html?id=61975 Заслуженный художник республики Вакиль Шайхетдинов представил свою юбилейную выставку]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/1583406-v-ufe-otkrylas-personalnaya-vystavka-vakilya-shaykhetdinova/ В Уфе открылась персональная выставка Вакиля Шайхетдинова. ИА «Башинформ», 16 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2021}} 

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>18mmjkemggxq83xqnjd1h3xtrmux9v8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Болонья (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149020</id>
    <revision>
      <id>1299048</id>
      <parentid>1249624</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>21282</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1299048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15665" sha1="0kooh0o2cqmrw78otvof5df4ca50w6u" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Болонья»''' ({{Lang-it|Bologna FC}}) — [[Италия]] футбол клубы, Эмилия-Романья төбәгенең шул исемдәге провинцияһы һәм ҡалаһынан. Илдең иң титуллы клубтарының береһе, 7 тапҡыр Италия чемпионатында еңеүсе.

== Тарих ==
«Болонья» Италияның иң титуллы клубтары исемлегендә алтынсы урынды биләй: ете тапҡыр ил чемпионы һәм ике тапҡыр Милли кубокты яулаусы.. Халыҡ-ара аренала команда. Интертото Кубогында һәм Митропа Кубогында еңеүсе була. 1998/99 йыл миҙгеле клуб өсөн иң уңышлыларҙың береһе була, команда УЕФА кубогының ярым финалына барып етә, унда бары тик [[Марсель|Марселде]]ң «Олимп» командаһынан ғына ҡалыша. 2007/08 йыл миҙгелендә команда А Серияһына путевка яулай.

[[2014 йыл]]дың октябрендә [[АҠШ|Америка]] бизнесмендары Джо Такопин һәм Джоуи Сапуто «Болонья»ның яңы хужалары була&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/football/1024247472.html Америка бизнесмены һатып «Болонья»]&lt;/ref&gt; һәм улар клубҡа ҙур инвестициялар индерәсәге тураһында әйтә&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/football/1024257499.html Яңы хужалары «Болонья» трансфер һәм 100 миллион евро бүлергә ниәтләй манчиниҙең на саҡыра]&lt;/ref&gt;.

== Ҡаҙаныштары ==

=== Милли ===
* [[Файл:Scudetto.svg|17x17пкс]] '''Италия Чемпионаты (A)'''
** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Чемпион (7):''' 1924/25, 1928/29, 1935/36, 1936/37,1938/39, 1940/41, 1963/64
** [[Файл:Silver medal icon.svg|15x15пкс]] '''Вице-чемпион (4):''' 1926/27, 1931/32, 1939/40, 1965/66
** [[Файл:Bronze medal icon.svg|15x15пкс]] '''Бронза призеры (3):''' 1930/31, 1932/33, 1966/67
* [[Файл:Serie B icon.svg|15x15пкс]] '''Италия Чемпионаты (B Серияһы)'''
** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Чемпион''' ('''2'''): 1987/88, 1995/96
* [[Файл:Coccarda Coppa Italia.svg|15x15пкс]] '''Футбол буйынса Италия кубогы'''
** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Эйәһе (2):''' 1969/70, 1973/74

=== Халыҡ-ара ===
* '''Митропа Кубогы'''
** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Эйәһе (3):''' 1931/32, 1933/34, 1960/61
** [[Файл:Silver medal icon.svg|15x15пкс]] '''Финалсыһы (2):''' 1961/62, 1988/89
* '''Интертото Кубогы'''
** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Еңеүсеһе (1):''' 1998
* '''Tournoi de Paris International Expo de l Universelle'''
** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Еңеүсеһе (1):''' 1937

== Составы ==

=== Ағымдағы составы ===
: ''2018 йылдың 17 авгусына''

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:90%&quot;
! align=&quot;right&quot; width=&quot;30&quot; |№
! align=&quot;right&quot; width=&quot;200&quot; |Уйынсы
! align=&quot;right&quot; width=&quot;50&quot; |Ил
! align=&quot;right&quot; width=&quot;200&quot; |тыуыу датаһы
! align=&quot;right&quot; width=&quot;220&quot; |Элекке клубы
! align=&quot;right&quot; width=&quot;100&quot; |Контракт
|-
! colspan=&quot;7&quot; align=&quot;right&quot; |Ҡапҡасы
|-
|1
|Жуниор Коста
|{{Флаг|Бразилия||20px}}
|12.11.1983
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Сампдория
|2015—н/д
|-
|28
|Лукаш Скорупски
|{{Флаг|Польша||20px}}
|5.05.1991
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Рома
|2018—2023
|-
|29
|Антонио Сантурро
|{{Флаг|Италия||20px}}
|29.02.1992
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Сиракуза
|2017-н/д
|-
! colspan=&quot;7&quot; align=&quot;right&quot; |Һаҡсылар
|-
|3
|Джанкарло Гонсалес
|{{Флаг|Коста-Рика||20px}}
|8.02.1988
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Палермо
|2017—2020
|-
|4
|Себастьян Де Майо
|{{Флаг|Франция||20px}}
|5.03.1987
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Бельгия||20px}} Андерлехт
|2017—2020
|-
|6
|Неуэн Пас
|{{Флаг|Аргентина||20px}}
|28.01.1993
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Аргентина||20px}} Ланус
|2017—н/д
|-
|13
|Фабрицио Бриньяни
|{{Флаг|Италия||20px}}
|13.01.1998
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Кремонезе
|2017—н/д
|-
|14
|Федерико Маттьелло
|{{Флаг|Италия||20px}}
|14.06.1995
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Аталантанан ҡуртымда
|2018-2019
|-
|15
|Ибраима Мбайе
|{{Флаг|Сенегал||20px}}
|19.11.1994
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Интернационале
|2015—2019
|-
|18
|Филип Хеландер
|{{Флаг|Швеция||20px}}
|22.04.1993
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Эллас Верона
|2017—2019
|-
|23
|Данило Ларанжейра
|{{Флаг|Бразилия||20px}}
|10.05.1984
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Удинезенан ҡуртымда
|2017—н/д
|-
|33
|Артуро Калабрези
|{{Флаг|Италия||20px}}
|17.03.1996
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Рома
|2018—н/д
|-
|35
|Митчелл Дейкс
|{{Флаг|Нидерланды||20px}}
|9.02.1993
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Нидерланды||20px}} Аякс
|2017—н/д
|-
! colspan=&quot;7&quot; align=&quot;right&quot; |Ярым һаҡсылар
|-
|5
|Эрик Пульгар
|{{Флаг|Чили||20px}}
|15.01.1994
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Чили||20px}} Универсидад Католика
|2015—2019
|-
|8
|Адам Надь
|{{Флаг|Венгрия||20px}}
|17.06.1995
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Венгрия||20px}} Ференцварош
|2016—2021
|-
|16
|Андреа Поли
|{{Флаг|Италия||20px}}
|29.09.1989
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Милан
|2017—2021
|-
|17
|Годфред Донса
|{{Флаг|Гана||20px}}
|7.06.1996
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Кальяри
|2016—2020
|-
|19
|Хуан Мануэль Валенсия
|{{Флаг|Колумбия||20px}}
|20.06.1998
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Колумбия||20px}} Кортулуа
|2017—2021
|-
|31
|Блерим Джемайли
|{{Флаг|Швейцария||15px}}
|12.04.1986
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Турция||20px}} Галатасарай
|2016—н/д
|-
|32
|Маттиас Сванберг
|{{Флаг|Швеция||20px}}
|5.01.1999
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Швеция||20px}} Мальмё
|2018—н/д
|-
! colspan=&quot;7&quot; align=&quot;right&quot; |Һөжүмселәр
|-
|7
|Риккардо Орсолини
|{{Флаг|Италия||20px}}
|24.01.1997
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Ювентустан ҡуртымда
|2018—2019
|-
|9
|Федерико Сантандер
|{{Флаг|Парагвай||20px}}
|4.06.1991
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Дания||20px}} Копенгаген
|2018—н/д
|-
|11
|Ладислав Крейчий
|{{Флаг|Чехия||20px}}
|5.07.1992
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Чехия||20px}} Спарта Прага
|2016—2020
|-
|20
|Фелипе Авенатти
|{{Флаг|Уругвай||20px}}
|26.04.1993
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Тернана
|2017—н/д
|-
|22
|Маттиа Дестро
|{{Флаг|Италия||20px}}
|20.03.1991
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Рома
|2015—2020
|-
|24
|Родриго Паласио
|{{Флаг|Аргентина||20px}}
|5.02.1982
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Интер
|2017—н/д
|-
|30
|Орджи Оквонкво
|{{Флаг|Нигерия||20px}}
|19.01.1998
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Нигерия||20px}} Абуджа
|2016—н/д
|-
|91
|Диего Фальчинелли
|{{Флаг|Италия||20px}}
|26.06.1991
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Сассуоло
|2018—н/д
|-
! colspan=&quot;7&quot; align=&quot;right&quot; |Баш тренер
|-
|
|Синиша Михайлович
|{{Флаг|Сербия||20px}}
|20.02.1969
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Сербия||20px}} Войводина
|2019—2019
|-
|}

=== Аренда уйынсылары ===

== Дивизиондар араһындағы миҙгелдәр һаны ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;15%&quot; |Дивизионы
! width=&quot;25%&quot; |Күп миҙгел
! width=&quot;30%&quot; |Дебют
! width=&quot;30%&quot; |Һуңғы миҙгел
|-
| align=&quot;center&quot; |'''A'''
| align=&quot;center&quot; |'''76'''
| align=&quot;center&quot; |1919/1920
| align=&quot;center&quot; |2013/2014
|- bgcolor=&quot;#FAF8F0&quot;
| align=&quot;center&quot; |'''B'''
| align=&quot;center&quot; |'''11'''
| align=&quot;center&quot; |1982/1983
| align=&quot;center&quot; |2014/2015
|-
| align=&quot;center&quot; |'''C'''
| align=&quot;center&quot; |'''3'''
| align=&quot;center&quot; |1983/1984
| align=&quot;center&quot; |1994/1995
|}

== Билдәле уйынсылар ==
{| id=&quot;572&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; background:transparent; width:100%; text-align:left;&quot;
|
* [[Файл:Flag_of_Albania.svg|граница|20x20пкс|Флаг Албании]] Игли Таре
* [[Файл:Flag_of_Argentina.svg|граница|20x20пкс|Флаг Аргентины]] Гульельминпьетро, Андрес
* [[Файл:Flag_of_Argentina.svg|граница|20x20пкс|Флаг Аргентины]] Крус, Хулио Рикардо
* [[Файл:Flag_of_Argentina.svg|граница|20x20пкс|Флаг Аргентины]] Умберто Маскио
* [[Файл:Flag_of_Brazil.svg|граница|20x20пкс|Флаг Бразилии]] Адаилтон
* [[Файл:Flag_of_Brazil.svg|граница|20x20пкс|Флаг Бразилии]] Лима, Франсиско Говиньо
* [[Файл:Flag_of_Greece.svg|граница|20x20пкс|Флаг Греции]] Загоракис, Теодорос
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Аквафреска, Роберт
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Франческо Антониоли
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Роберто Баджо
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Амедео Бьявати (1938 донъя чемпионы)
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Никола Вентола
|
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Джилардино, Альберто (2006 донъя чемпионы)
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Кристиан Дзаккардо (2006 донъя чемпионы)
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Марко Ди Вайо
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Антонио Кабрини (1982 донъя чемпионы)
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Роберто Манчини
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Энцо Мареска
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Монцельо, Эральдо (1934 донъя чемпионы һәм 1938)
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Паоло Негро
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Джанлука Пальюка
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Регуццони, Карло
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Джузеппе Синьори
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Анджело Скьявио (1934 донъя чемпионы)
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Карло Черезоли (1938 донъя чемпионы)
|
* [[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|20x20пкс|Флаг России]] Колыванов, Игорь Владимирович
* [[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|20x20пкс|Флаг России]] Симутенков, Игорь Витальевич
* [[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|20x20пкс|Флаг России]] Игорь Шалимов
* [[Файл:Flag_of_San_Marino.svg|граница|20x20пкс|Флаг Сан-Марино]] [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Бонини, Массимо
* [[Файл:Flag_of_Sierra_Leone.svg|граница|20x20пкс|Флаг Сьерра-Леоне]] [[Мохамед Каллон|Каллон Мохамед]]
* [[Файл:Flag_of_Uruguay.svg|граница|20x20пкс|Флаг Уругвая]] [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Андреоло, Микеле (1938 донъя чемпионы)
* [[Файл:Flag_of_Uruguay.svg|граница|20x20пкс|Флаг Уругвая]] [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Пуричелли, Эттор
* [[Файл:Flag_of_Germany.svg|граница|20x20пкс|Флаг Германии]] Хельмут Халлер
* [[Файл:Flag_of_Switzerland.svg|граница|15x15пкс|Флаг Швейцарии]] Тюркильмаз, Кубилай
* [[Файл:Flag_of_Sweden.svg|граница|20x20пкс|Флаг Швеции]] Андерссон, Кеннет
* [[Файл:Flag_of_Japan.svg|граница|20x20пкс|Флаг Японии]] Наката, Хидэтоси
|}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bolognafc.it Официальный сайт клуба]{{ref-it}}{{ref-en}}
* {{Facebook|bfc1909official|«Болоньи»}}
* [http://www.federossoblu.com/ Неофициальный сайт клуба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329130256/http://www.federossoblu.com/ |date=2019-03-29 }}
* [http://www.forumrossoblu.org/ Форум фанатов клуба]
* [http://www.noirossobluweb.it/ Сайт фанатов клуба]
* https://instagram.com/officialbolognafc
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Футбол клубтары]]</text>
      <sha1>0kooh0o2cqmrw78otvof5df4ca50w6u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299049</id>
      <parentid>1299048</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>21282</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1299049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15624" sha1="r3fyb0rajai3yjp8z4cx6ql8iig8vnz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Болонья»''' ({{Lang-it|Bologna FC}}) — [[Италия]] футбол клубы, Эмилия-Романья төбәгенең шул исемдәге провинцияһы һәм ҡалаһынан. Илдең иң титуллы клубтарының береһе, 7 тапҡыр Италия чемпионатында еңеүсе.

== Тарих ==
«Болонья» Италияның иң титуллы клубтары исемлегендә алтынсы урынды биләй: ете тапҡыр ил чемпионы һәм ике тапҡыр Милли кубокты яулаусы.. Халыҡ-ара аренала команда. Интертото Кубогында һәм Митропа Кубогында еңеүсе була. 1998/99 йыл миҙгеле клуб өсөн иң уңышлыларҙың береһе була, команда УЕФА кубогының ярым финалына барып етә, унда бары тик [[Марсель|Марселде]]ң «Олимп» командаһынан ғына ҡалыша. 2007/08 йыл миҙгелендә команда А Серияһына путевка яулай.

[[2014 йыл]]дың октябрендә [[АҠШ|Америка]] бизнесмендары Джо Такопин һәм Джоуи Сапуто «Болонья»ның яңы хужалары була&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/football/1024247472.html Америка бизнесмены һатып «Болонья»]&lt;/ref&gt; һәм улар клубҡа ҙур инвестициялар индерәсәге тураһында әйтә&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/football/1024257499.html Яңы хужалары «Болонья» трансфер һәм 100 миллион евро бүлергә ниәтләй манчиниҙең на саҡыра]&lt;/ref&gt;.

== Ҡаҙаныштары ==

=== Милли ===
* [[Файл:Scudetto.svg|17x17пкс]] '''Италия Чемпионаты (A)'''
** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Чемпион (7):''' 1924/25, 1928/29, 1935/36, 1936/37,1938/39, 1940/41, 1963/64
** [[Файл:Silver medal icon.svg|15x15пкс]] '''Вице-чемпион (4):''' 1926/27, 1931/32, 1939/40, 1965/66
** [[Файл:Bronze medal icon.svg|15x15пкс]] '''Бронза призеры (3):''' 1930/31, 1932/33, 1966/67
* [[Файл:Serie B icon.svg|15x15пкс]] '''Италия Чемпионаты (B Серияһы)'''
** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Чемпион''' ('''2'''): 1987/88, 1995/96
* [[Файл:Coccarda Coppa Italia.svg|15x15пкс]] '''Футбол буйынса Италия кубогы'''
** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Эйәһе (2):''' 1969/70, 1973/74

=== Халыҡ-ара ===
* '''Митропа Кубогы'''
** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Эйәһе (3):''' 1931/32, 1933/34, 1960/61
** [[Файл:Silver medal icon.svg|15x15пкс]] '''Финалсыһы (2):''' 1961/62, 1988/89
* '''Интертото Кубогы'''
** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Еңеүсеһе (1):''' 1998
* '''Tournoi de Paris International Expo de l Universelle'''
** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Еңеүсеһе (1):''' 1937

== Составы ==

=== Ағымдағы составы ===
: ''2018 йылдың 17 авгусына''

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:90%&quot;
! align=&quot;right&quot; width=&quot;30&quot; |№
! align=&quot;right&quot; width=&quot;200&quot; |Уйынсы
! align=&quot;right&quot; width=&quot;50&quot; |Ил
! align=&quot;right&quot; width=&quot;200&quot; |тыуыу датаһы
! align=&quot;right&quot; width=&quot;220&quot; |Элекке клубы
! align=&quot;right&quot; width=&quot;100&quot; |Контракт
|-
! colspan=&quot;7&quot; align=&quot;right&quot; |Ҡапҡасы
|-
|1
|Жуниор Коста
|{{Флаг|Бразилия||20px}}
|12.11.1983
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Сампдория
|2015—н/д
|-
|28
|Лукаш Скорупски
|{{Флаг|Польша||20px}}
|5.05.1991
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Рома
|2018—2023
|-
|29
|Антонио Сантурро
|{{Флаг|Италия||20px}}
|29.02.1992
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Сиракуза
|2017-н/д
|-
! colspan=&quot;7&quot; align=&quot;right&quot; |Һаҡсылар
|-
|3
|Джанкарло Гонсалес
|{{Флаг|Коста-Рика||20px}}
|8.02.1988
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Палермо
|2017—2020
|-
|4
|Себастьян Де Майо
|{{Флаг|Франция||20px}}
|5.03.1987
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Бельгия||20px}} Андерлехт
|2017—2020
|-
|6
|Неуэн Пас
|{{Флаг|Аргентина||20px}}
|28.01.1993
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Аргентина||20px}} Ланус
|2017—н/д
|-
|13
|Фабрицио Бриньяни
|{{Флаг|Италия||20px}}
|13.01.1998
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Кремонезе
|2017—н/д
|-
|14
|Федерико Маттьелло
|{{Флаг|Италия||20px}}
|14.06.1995
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Аталантанан ҡуртымда
|2018-2019
|-
|15
|Ибраима Мбайе
|{{Флаг|Сенегал||20px}}
|19.11.1994
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Интернационале
|2015—2019
|-
|18
|Филип Хеландер
|{{Флаг|Швеция||20px}}
|22.04.1993
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Эллас Верона
|2017—2019
|-
|23
|Данило Ларанжейра
|{{Флаг|Бразилия||20px}}
|10.05.1984
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Удинезенан ҡуртымда
|2017—н/д
|-
|33
|Артуро Калабрези
|{{Флаг|Италия||20px}}
|17.03.1996
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Рома
|2018—н/д
|-
|35
|Митчелл Дейкс
|{{Флаг|Нидерланды||20px}}
|9.02.1993
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Нидерланды||20px}} Аякс
|2017—н/д
|-
! colspan=&quot;7&quot; align=&quot;right&quot; |Ярым һаҡсылар
|-
|5
|Эрик Пульгар
|{{Флаг|Чили||20px}}
|15.01.1994
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Чили||20px}} Универсидад Католика
|2015—2019
|-
|8
|Адам Надь
|{{Флаг|Венгрия||20px}}
|17.06.1995
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Венгрия||20px}} Ференцварош
|2016—2021
|-
|16
|Андреа Поли
|{{Флаг|Италия||20px}}
|29.09.1989
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Милан
|2017—2021
|-
|17
|Годфред Донса
|{{Флаг|Гана||20px}}
|7.06.1996
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Кальяри
|2016—2020
|-
|19
|Хуан Мануэль Валенсия
|{{Флаг|Колумбия||20px}}
|20.06.1998
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Колумбия||20px}} Кортулуа
|2017—2021
|-
|31
|Блерим Джемайли
|{{Флаг|Швейцария||15px}}
|12.04.1986
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Турция||20px}} Галатасарай
|2016—н/д
|-
|32
|Маттиас Сванберг
|{{Флаг|Швеция||20px}}
|5.01.1999
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Швеция||20px}} Мальмё
|2018—н/д
|-
! colspan=&quot;7&quot; align=&quot;right&quot; |Һөжүмселәр
|-
|7
|Риккардо Орсолини
|{{Флаг|Италия||20px}}
|24.01.1997
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Ювентустан ҡуртымда
|2018—2019
|-
|9
|Федерико Сантандер
|{{Флаг|Парагвай||20px}}
|4.06.1991
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Дания||20px}} Копенгаген
|2018—н/д
|-
|11
|Ладислав Крейчий
|{{Флаг|Чехия||20px}}
|5.07.1992
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Чехия||20px}} Спарта Прага
|2016—2020
|-
|20
|Фелипе Авенатти
|{{Флаг|Уругвай||20px}}
|26.04.1993
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Тернана
|2017—н/д
|-
|22
|Маттиа Дестро
|{{Флаг|Италия||20px}}
|20.03.1991
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Рома
|2015—2020
|-
|24
|Родриго Паласио
|{{Флаг|Аргентина||20px}}
|5.02.1982
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Интер
|2017—н/д
|-
|30
|Орджи Оквонкво
|{{Флаг|Нигерия||20px}}
|19.01.1998
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Нигерия||20px}} Абуджа
|2016—н/д
|-
|91
|Диего Фальчинелли
|{{Флаг|Италия||20px}}
|26.06.1991
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Италия||20px}} Сассуоло
|2018—н/д
|-
! colspan=&quot;7&quot; align=&quot;right&quot; |Баш тренер
|-
|
|Синиша Михайлович
|{{Флаг|Сербия||20px}}
|20.02.1969
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Флаг|Сербия||20px}} Войводина
|2019—2019
|-
|}

=== Аренда уйынсылары ===

== Дивизиондар араһындағы миҙгелдәр һаны ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;15%&quot; |Дивизионы
! width=&quot;25%&quot; |Күп миҙгел
! width=&quot;30%&quot; |Дебют
! width=&quot;30%&quot; |Һуңғы миҙгел
|-
| align=&quot;center&quot; |'''A'''
| align=&quot;center&quot; |'''76'''
| align=&quot;center&quot; |1919/1920
| align=&quot;center&quot; |2013/2014
|- bgcolor=&quot;#FAF8F0&quot;
| align=&quot;center&quot; |'''B'''
| align=&quot;center&quot; |'''11'''
| align=&quot;center&quot; |1982/1983
| align=&quot;center&quot; |2014/2015
|-
| align=&quot;center&quot; |'''C'''
| align=&quot;center&quot; |'''3'''
| align=&quot;center&quot; |1983/1984
| align=&quot;center&quot; |1994/1995
|}

== Билдәле уйынсылар ==
{| id=&quot;572&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; background:transparent; width:100%; text-align:left;&quot;
|
* [[Файл:Flag_of_Albania.svg|граница|20x20пкс|Флаг Албании]] Игли Таре
* [[Файл:Flag_of_Argentina.svg|граница|20x20пкс|Флаг Аргентины]] Гульельминпьетро, Андрес
* [[Файл:Flag_of_Argentina.svg|граница|20x20пкс|Флаг Аргентины]] Крус, Хулио Рикардо
* [[Файл:Flag_of_Argentina.svg|граница|20x20пкс|Флаг Аргентины]] Умберто Маскио
* [[Файл:Flag_of_Brazil.svg|граница|20x20пкс|Флаг Бразилии]] Адаилтон
* [[Файл:Flag_of_Brazil.svg|граница|20x20пкс|Флаг Бразилии]] Лима, Франсиско Говиньо
* [[Файл:Flag_of_Greece.svg|граница|20x20пкс|Флаг Греции]] Загоракис, Теодорос
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Аквафреска, Роберт
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Франческо Антониоли
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Роберто Баджо
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Амедео Бьявати (1938 донъя чемпионы)
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Никола Вентола
|
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Джилардино, Альберто (2006 донъя чемпионы)
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Кристиан Дзаккардо (2006 донъя чемпионы)
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Марко Ди Вайо
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Антонио Кабрини (1982 донъя чемпионы)
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Роберто Манчини
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Энцо Мареска
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Монцельо, Эральдо (1934 донъя чемпионы һәм 1938)
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Паоло Негро
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Джанлука Пальюка
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Регуццони, Карло
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Джузеппе Синьори
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Анджело Скьявио (1934 донъя чемпионы)
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Карло Черезоли (1938 донъя чемпионы)
|
* [[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|20x20пкс|Флаг России]] Колыванов, Игорь Владимирович
* [[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|20x20пкс|Флаг России]] Симутенков, Игорь Витальевич
* [[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|20x20пкс|Флаг России]] Игорь Шалимов
* [[Файл:Flag_of_San_Marino.svg|граница|20x20пкс|Флаг Сан-Марино]] [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Бонини, Массимо
* [[Файл:Flag_of_Sierra_Leone.svg|граница|20x20пкс|Флаг Сьерра-Леоне]] [[Мохамед Каллон|Каллон Мохамед]]
* [[Файл:Flag_of_Uruguay.svg|граница|20x20пкс|Флаг Уругвая]] [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Андреоло, Микеле (1938 донъя чемпионы)
* [[Файл:Flag_of_Uruguay.svg|граница|20x20пкс|Флаг Уругвая]] [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Пуричелли, Эттор
* [[Файл:Flag_of_Germany.svg|граница|20x20пкс|Флаг Германии]] Хельмут Халлер
* [[Файл:Flag_of_Switzerland.svg|граница|15x15пкс|Флаг Швейцарии]] Тюркильмаз, Кубилай
* [[Файл:Flag_of_Sweden.svg|граница|20x20пкс|Флаг Швеции]] Андерссон, Кеннет
* [[Файл:Flag_of_Japan.svg|граница|20x20пкс|Флаг Японии]] Наката, Хидэтоси
|}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bolognafc.it Официальный сайт клуба]{{ref-it}}{{ref-en}}
* {{Facebook|bfc1909official|«Болоньи»}}
* [http://www.federossoblu.com/ Неофициальный сайт клуба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329130256/http://www.federossoblu.com/ |date=2019-03-29 }}
* [http://www.forumrossoblu.org/ Форум фанатов клуба]
* [http://www.noirossobluweb.it/ Сайт фанатов клуба]

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Футбол клубтары]]</text>
      <sha1>r3fyb0rajai3yjp8z4cx6ql8iig8vnz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299050</id>
      <parentid>1299049</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:33:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>21282</id>
      </contributor>
      <comment>/* Составы */ 2018 йылдың 17 авгусына</comment>
      <origin>1299050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9685" sha1="lzwv0d5jpp0xqitr3c60kpc6qdlbjgf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Болонья»''' ({{Lang-it|Bologna FC}}) — [[Италия]] футбол клубы, Эмилия-Романья төбәгенең шул исемдәге провинцияһы һәм ҡалаһынан. Илдең иң титуллы клубтарының береһе, 7 тапҡыр Италия чемпионатында еңеүсе.

== Тарих ==
«Болонья» Италияның иң титуллы клубтары исемлегендә алтынсы урынды биләй: ете тапҡыр ил чемпионы һәм ике тапҡыр Милли кубокты яулаусы.. Халыҡ-ара аренала команда. Интертото Кубогында һәм Митропа Кубогында еңеүсе була. 1998/99 йыл миҙгеле клуб өсөн иң уңышлыларҙың береһе була, команда УЕФА кубогының ярым финалына барып етә, унда бары тик [[Марсель|Марселде]]ң «Олимп» командаһынан ғына ҡалыша. 2007/08 йыл миҙгелендә команда А Серияһына путевка яулай.

[[2014 йыл]]дың октябрендә [[АҠШ|Америка]] бизнесмендары Джо Такопин һәм Джоуи Сапуто «Болонья»ның яңы хужалары була&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/football/1024247472.html Америка бизнесмены һатып «Болонья»]&lt;/ref&gt; һәм улар клубҡа ҙур инвестициялар индерәсәге тураһында әйтә&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/football/1024257499.html Яңы хужалары «Болонья» трансфер һәм 100 миллион евро бүлергә ниәтләй манчиниҙең на саҡыра]&lt;/ref&gt;.

== Ҡаҙаныштары ==

=== Милли ===
* [[Файл:Scudetto.svg|17x17пкс]] '''Италия Чемпионаты (A)'''
** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Чемпион (7):''' 1924/25, 1928/29, 1935/36, 1936/37,1938/39, 1940/41, 1963/64
** [[Файл:Silver medal icon.svg|15x15пкс]] '''Вице-чемпион (4):''' 1926/27, 1931/32, 1939/40, 1965/66
** [[Файл:Bronze medal icon.svg|15x15пкс]] '''Бронза призеры (3):''' 1930/31, 1932/33, 1966/67
* [[Файл:Serie B icon.svg|15x15пкс]] '''Италия Чемпионаты (B Серияһы)'''
** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Чемпион''' ('''2'''): 1987/88, 1995/96
* [[Файл:Coccarda Coppa Italia.svg|15x15пкс]] '''Футбол буйынса Италия кубогы'''
** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Эйәһе (2):''' 1969/70, 1973/74

=== Халыҡ-ара ===
* '''Митропа Кубогы'''
** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Эйәһе (3):''' 1931/32, 1933/34, 1960/61
** [[Файл:Silver medal icon.svg|15x15пкс]] '''Финалсыһы (2):''' 1961/62, 1988/89
* '''Интертото Кубогы'''
** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Еңеүсеһе (1):''' 1998
* '''Tournoi de Paris International Expo de l Universelle'''
** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Еңеүсеһе (1):''' 1937

== Дивизиондар араһындағы миҙгелдәр һаны ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;15%&quot; |Дивизионы
! width=&quot;25%&quot; |Күп миҙгел
! width=&quot;30%&quot; |Дебют
! width=&quot;30%&quot; |Һуңғы миҙгел
|-
| align=&quot;center&quot; |'''A'''
| align=&quot;center&quot; |'''76'''
| align=&quot;center&quot; |1919/1920
| align=&quot;center&quot; |2013/2014
|- bgcolor=&quot;#FAF8F0&quot;
| align=&quot;center&quot; |'''B'''
| align=&quot;center&quot; |'''11'''
| align=&quot;center&quot; |1982/1983
| align=&quot;center&quot; |2014/2015
|-
| align=&quot;center&quot; |'''C'''
| align=&quot;center&quot; |'''3'''
| align=&quot;center&quot; |1983/1984
| align=&quot;center&quot; |1994/1995
|}

== Билдәле уйынсылар ==
{| id=&quot;572&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; background:transparent; width:100%; text-align:left;&quot;
|
* [[Файл:Flag_of_Albania.svg|граница|20x20пкс|Флаг Албании]] Игли Таре
* [[Файл:Flag_of_Argentina.svg|граница|20x20пкс|Флаг Аргентины]] Гульельминпьетро, Андрес
* [[Файл:Flag_of_Argentina.svg|граница|20x20пкс|Флаг Аргентины]] Крус, Хулио Рикардо
* [[Файл:Flag_of_Argentina.svg|граница|20x20пкс|Флаг Аргентины]] Умберто Маскио
* [[Файл:Flag_of_Brazil.svg|граница|20x20пкс|Флаг Бразилии]] Адаилтон
* [[Файл:Flag_of_Brazil.svg|граница|20x20пкс|Флаг Бразилии]] Лима, Франсиско Говиньо
* [[Файл:Flag_of_Greece.svg|граница|20x20пкс|Флаг Греции]] Загоракис, Теодорос
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Аквафреска, Роберт
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Франческо Антониоли
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Роберто Баджо
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Амедео Бьявати (1938 донъя чемпионы)
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Никола Вентола
|
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Джилардино, Альберто (2006 донъя чемпионы)
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Кристиан Дзаккардо (2006 донъя чемпионы)
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Марко Ди Вайо
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Антонио Кабрини (1982 донъя чемпионы)
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Роберто Манчини
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Энцо Мареска
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Монцельо, Эральдо (1934 донъя чемпионы һәм 1938)
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Паоло Негро
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Джанлука Пальюка
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Регуццони, Карло
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Джузеппе Синьори
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Анджело Скьявио (1934 донъя чемпионы)
* [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Карло Черезоли (1938 донъя чемпионы)
|
* [[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|20x20пкс|Флаг России]] Колыванов, Игорь Владимирович
* [[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|20x20пкс|Флаг России]] Симутенков, Игорь Витальевич
* [[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|20x20пкс|Флаг России]] Игорь Шалимов
* [[Файл:Flag_of_San_Marino.svg|граница|20x20пкс|Флаг Сан-Марино]] [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Бонини, Массимо
* [[Файл:Flag_of_Sierra_Leone.svg|граница|20x20пкс|Флаг Сьерра-Леоне]] [[Мохамед Каллон|Каллон Мохамед]]
* [[Файл:Flag_of_Uruguay.svg|граница|20x20пкс|Флаг Уругвая]] [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Андреоло, Микеле (1938 донъя чемпионы)
* [[Файл:Flag_of_Uruguay.svg|граница|20x20пкс|Флаг Уругвая]] [[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Флаг Италии]] Пуричелли, Эттор
* [[Файл:Flag_of_Germany.svg|граница|20x20пкс|Флаг Германии]] Хельмут Халлер
* [[Файл:Flag_of_Switzerland.svg|граница|15x15пкс|Флаг Швейцарии]] Тюркильмаз, Кубилай
* [[Файл:Flag_of_Sweden.svg|граница|20x20пкс|Флаг Швеции]] Андерссон, Кеннет
* [[Файл:Flag_of_Japan.svg|граница|20x20пкс|Флаг Японии]] Наката, Хидэтоси
|}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bolognafc.it Официальный сайт клуба]{{ref-it}}{{ref-en}}
* {{Facebook|bfc1909official|«Болоньи»}}
* [http://www.federossoblu.com/ Неофициальный сайт клуба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329130256/http://www.federossoblu.com/ |date=2019-03-29 }}
* [http://www.forumrossoblu.org/ Форум фанатов клуба]
* [http://www.noirossobluweb.it/ Сайт фанатов клуба]

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Футбол клубтары]]</text>
      <sha1>lzwv0d5jpp0xqitr3c60kpc6qdlbjgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марсашлокк (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151828</id>
    <revision>
      <id>1299042</id>
      <parentid>1206571</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:42:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>21282</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1299042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2507" sha1="nz22uvucvrs85vv5s9fendipo2h7xxn" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''«Марсашлокк»''' (мальта. &lt;span lang=&quot;mt&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;FC Marsaxlokk&lt;/span&gt;) — [[Мальта]] футбол клубы, [[Марсашлокк]] ҡалаһында төпләнгән.

== Тренерҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Тренер
!Осор
|-
|{{Флаг Мальты}} Алберт Велла
| -2002
|-
|{{Флаг Мальты}} Джозеф Джон Аквилина
|2002-2003
|-
|{{Флаг Мальты}} Роберт Келли
|2003-2004
|-
|{{Флаг Болгарии}} Атанас Маринов
|2004-2005
|-
|{{Флаг Мальты}} Рэй Фарруджа
|2005-2006
|-
|{{Флаг Англии}} Брайан Тэлбот
|2006-2008
|-
|{{Флаг Мальты}} Патрик Курми
|2008-2011
|-
|{{Флаг Мальты}} Уинстон Мускат
|2011
|-
|{{Флаг Мальты}} Антонио Кремона
|2011—{{Х. в.}}
|}

== Ҡаҙаныштар ==
* Мальта чемпионы: 2006/07
* Мальта Кубогы финалсыһы: 2003/04
* Мальта Суперкубогынла ҡатнашыусы: 2007
* Мальтаның 1 дивизионы еңеүсеһе: 2001/02
* Мальтаның 2 дивизионы еңеүсеһе: 1999/00
* Мальтаның 3 дивизионы еңеүсеһе: 1970/71

== Еврокубок сығышында ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Миҙгел
!Турнир
!Раунд
!Ил
!Клуб
!Иҫәп
|-
|2003/04
|Уефа кубогы
|1Q
|{{Флаг|Словения}}
|Приморьеһы
|0-1, 0-2
|-
|2006
|Интертото Кубогы
|1R
|{{Флаг|Босния и Герцеговина}}
|Зриньски
|1-1, 0-3
|-
|2007/08
|Уефа чемпиондары лигаһы
|1Q
|{{Флаг|Босния и Герцеговина}}
|Сараево
|0-6, 1-3
|-
|2008/09
|Уефа кубогы
|1Q
|{{Флаг|Хорватия}}
|Данлы Белупо
|0-4, 0-4
|-
|}

== Билдәле уйынсылары ==
* {{Флаг Мальты}} Этьен Барбара
* {{Флаг Мальты}} Удо Нвоко
* {{Флаг Мальты}} Чак Нвоко

== Һылтанмалар ==
* [ Профиль клуба на сайте SoccerWay]

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] 
[[Категория:Алфавит буйынса футбол клубтары]]
[[Категория:Мальтаның футбол клубтары]]</text>
      <sha1>nz22uvucvrs85vv5s9fendipo2h7xxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ТикТок</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170717</id>
    <revision>
      <id>1299007</id>
      <parentid>1290216</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T15:47:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lp0 on fire</username>
        <id>46760</id>
      </contributor>
      <comment>Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/PeregrynArchive|PeregrynArchive]] ([[User talk:PeregrynArchive|talk]]): Cross-wiki spam (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>1299007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6218" sha1="lqtceumq2cod824p7k14lj481ruegun" xml:space="preserve">{{Ук}}
«'''ТикТок'''» ({{lang-en|TikTok}}) —  ҡыҫҡа видеолар  булдырыу һәм ҡарау өсөн сервис, эйәһе- Пекиндағы  «[[ByteDance]]» компанияһы . 2018 йәйендә  сығарылған халыҡ-ара версияһы- әлеге ваҡытта Ҡытайҙа ҡыҫҡа видеолар өсөн иң алдынғы видеоплатформа&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|title=How Douyin became China's top short-video App in 500 days – WalktheChat|url=https://walkthechat.com/douyin-became-chinas-top-short-video-app-500-days/|work=WalktheChat|date=2018-02-25|access-date=2018-03-15}}&lt;/ref&gt;, ул башҡа илдәрҙә киң таралған һәм йылдам үҫеүсе ҡушымта&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Tik Tok, a Global Music Video Platform and Social Network, Launches in Indonesia|url=https://en.prnasia.com/releases/apac/Tik_Tok_a_Global_Music_Video_Platform_and_Social_Network_Launches_in_Indonesia-187963.shtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qz.com/1272285/bytedances-music-video-app-douyin-tik-tok-is-the-most-downloaded-iphone-app-in-2018s-first-quarter/|title=The world’s most popular iPhone app isn’t Facebook or WhatsApp|author=Zheping Huang, Zheping Huang|publisher=Quartz|lang=en|accessdate=2019-01-12}}&lt;/ref&gt;.

Ҡытайҙа ул  «Доуинь» ({{Китайский|抖音|抖音|Dǒuyīn}})  тип атала. «TikTok»  һәм «Доуинь»бер үк ҡушымта булып тора,  ләкин улар Ҡытайҙағы  цензура сикләүҙәренә ярашлы  айырым серверҙарҙа эшләй. «TikTok»тың вәкиллектәре  Лос-Анджелес, Нью-Йорк, Лондон, Париж, Берлин, Дубай, Мумбаи, Джакарта, Сеул һәм Токиола эшләй.

Был ҡушымта менән 150 илдә  1 миллиард кеше ҡуллана &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2018/11/15/18095446/tiktok-jimmy-fallon-tony-hawk-downloads-revenue|title=TikTok surges past 6M downloads in the US as celebrities join the app|author=Julia Alexander|date=2018-11-15|publisher=The Verge|accessdate=2018-12-14}}&lt;/ref&gt;.  Ҡытайҙа уны 25-44 йәшлек  ҡулланыусыларҙың 60 %  , Ҡытайҙан ситтә  24 йәштән өлкәндәрҙең 43 % ҡуллана &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.globalwebindex.com/chart-of-the-week/time-against-tiktok/|title=Is Time Against TikTok? - GlobalWebIndex|date=2019-08-27|publisher=GlobalWebIndex Blog|lang=en|accessdate=2019-10-08}}&lt;/ref&gt;. 2019  йыл һөҙөмтәһе буйынса  Рәсәйҙә  ҡулланыусылар айына уртаса  16,25 млрд  видео ҡараған һәм 20,83 млн видео  ҡуйған; 23 млн тапҡыр улар менән бүлешкән һәм 1,62 млрд видеоға лайк ҡуйған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/news/tiktok-video/|title=TikTok раскрыл данные по просмотрам видео в России|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

== Тәнҡит ==
TikTok-та бик күп норматив булмаған лексикалы музыкаль тректарға роликтар ҡуйылған {{sfn|Лайфхакер, 2019}}.

'''Был сервиста контент модерацияһы (видеоларҙы тикшереү) бик йомшаҡ''' {{sfn|Лайфхакер, 2019}}. Педофилдарҙың балалар менән бәйләнешкә инергә тырышыуы, камера алдында үҙ тәнеңә зыян итеү, тәүфиҡһыҙ видео осрап тора{{sfn|Лайфхакер, 2019}}. Ҡушымтала видео ҡуйыу кешене интернетта эҙәрлекләү, мыҫҡыл итеүгә килтереүе бар{{sfn|Лайфхакер, 2019}}. Шунлыҡтан, белгестәр ата-әсәләргә балаларҙың социаль селтәрҙәрҙә нимә ҡарағанын, унда нимә ҡуйғанын даими тикшереп ҡарап барырға кәрәк тип иҫәпләй.

Компания Ҡытай властары менән хеҙмәттәшлектә лә ғәйепләнә&lt;ref name=&quot;M&quot; /&gt;.

2020 йылдың беренсе яртыһында TikTok 711 берәмек контентты төрлө илдәр һорауы буйынса алып ташлаған, иң күп һорауҙар Рәсәйҙән (296 ситтән
төшөрөлгән видео) һәм Һиндостан (225, июлдә илдә был социаль селтәр эше тыйылған). Компания бындай статистиканы ентекләп аңлатмай, ниндәй закондар боҙолоуы тураһында мәғлүмәт бирмәй.&lt;ref name=&quot;M&quot; &gt;{{Cite news|title=«Российский закон ужасен, но мы обязаны его выполнять». Спор шотландского политика и топ‑менеджера TikTok о гомофобной цензуре в России|url=https://zona.media/article/2020/09/24/censorship|website=Медиазона|date=2020-09-24}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{official|tiktok.com|«ТикТок»}}
* {{official|douyin.com|приложения в Китае|lang=zh}}
* {{cite web |url=https://lifehacker.ru/tiktok-kwai-i-like/ |title=Опасны ли приложения TikTok, Kwai и Like для детей |author=Юлия Хилл |date=2019-03-02 |accessdate=2020-09-11 |work=Лайфхакер |ref=Лайфхакер, 2019 }}
* [https://www.svoboda.org/a/30249440.html В США проверят сделку с участием «TikTok» на предмет угрозы безопасности] // 2 ноября 2019
{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Социаль селтәрҙәр]]
[[Категория:Программное обеспечение для iOS]]
[[Категория:Программное обеспечение для Android]]</text>
      <sha1>lqtceumq2cod824p7k14lj481ruegun</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәнбирҙе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177534</id>
    <revision>
      <id>1299041</id>
      <parentid>1072375</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Янберде.jpg рәсеме [[commons:User:Didym|Didym]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Янберде.jpg|]].</comment>
      <origin>1299041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4436" sha1="sm1zh7v6rzpqaxrft1hpe7axlv7i6km" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Йәнбирҙе''' ({{lang-ru|Янбирди}}) — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ир-ат исеме. «[[Урал батыр]]» эпосында Урал менән Шүлгәндең атаһы.

== Атама тарихы ==
Фәтих Фазылов үҙенең «Индоиранцы в составе древних башкир» китабында: «Бик күп Европа халыҡтарында Яна (Йәнбикә) — ҡатын-ҡыҙе, ә Ян (Йәнбирҙе) ир-ат исеме. Ерҙәге тәүге ҡоро урында ошо исемле тәүге кешеләр тураһында „Урал батыр“ халыҡ эпосында ла яҙылған. Йәнбирҙе — ир-ат йәне, изгелек, яҡтылыҡ, әүҙемлек, ыңғайлыҡ билдәһе. Йәнбикә — ҡатын-ҡыҙ башланғысы, яуызлыҡ, ҡараңғылыҡ, кирелек һәм пассивлыҡ билдәһе. „Ян“ һәм „Инь“ философик мәғәнәләренең Ҡытайҙан түгел, Уралдан сығыуы „Без истории нет будущего…“ китабында раҫлана»&lt;ref&gt;[https://soraman.livejournal.com/7892.html Аль-Фатих Фазылов. Индоиранцы в составе древних башкир]&lt;/ref&gt;, — тип яҙа.
Учалы халҡы «Урал батыр» эпосының район территорияһында барлыҡҡа килеүе тураһында үҙ версияһын тап бында [[Йәнбикә (йылға)|Йәнбикә]] йылғаһы булыуы, Йәнбирҙенән алынған Йәнбирҙин фамилияһының киң таралыуы, һәм [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]], [[Яйыҡ]], Уй, [[Әй (йылға)|Әй]], [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаларына ҡылысы менән сабып юл ярыу өсөн Урал батыр тап ошо ерҙә торорға тейеш булыуына бәйләй&lt;ref&gt;[https://www.uchaly-biblioteka.ru/istoriya-uchalinskogo-rayona История Учалинского района]&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы ==
Йәнбирҙе — [[фарсы теле]]нән ингән «йән» һүҙенә [[башҡорт теле]]ндәге «бирҙе» һүҙе ҡушылып яһалған, яңы тормош бирҙе тигән мәғәнә аңлата&lt;ref name=&quot;Йәнбирҙе&quot;&gt;[https://www.bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf Исемдәр донъяһында. Т. Күсимова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180516203613/http://bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf |date=2018-05-16 }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ башҡорт телендә «йән» тигән һүҙҙәр менән яһалған кеше исемдәренә ғаиләләге бәхетте, уңышты бәйләү күренә: Йәнгилде, Йәнгил, Йәнбирҙе, Йәнсура, Йәнбикә, Йәнһылыу һ. б.&lt;ref name=&quot;Йәнбирҙе&quot; /&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Йәнбирҙе (шишмә)]] — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Учалы районы]]ның [[Рысай (Учалы районы)|Рысай]] ауылы эргәһендә урынлашҡан шишмә.
* [[Йәнбирҙе (картина)]] - [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010) [[Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы]]ның картинаһы. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://soraman.livejournal.com/7892.html Аль-Фатих Фазылов. Индоиранцы в составе древних башкир]
* [https://www.uchaly-biblioteka.ru/istoriya-uchalinskogo-rayona История Учалинского района]
* [https://www.bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf Исемдәр донъяһында. Т. Күсимова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180516203613/http://bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf |date=2018-05-16 }}

[[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]]</text>
      <sha1>sm1zh7v6rzpqaxrft1hpe7axlv7i6km</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ilnaz26</title>
    <ns>3</ns>
    <id>201271</id>
    <revision>
      <id>1299011</id>
      <parentid>1298917</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T17:25:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>9284</id>
      </contributor>
      <comment>/* Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 */ яңы бүлек</comment>
      <origin>1299011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2998" sha1="d2kcbn1wya6y2ekrsc1jly44ggjq7fj" xml:space="preserve">
[[Татарстан Республикаһы]] ҡатнашыусыһы

*  һаумыһығыҙ! Мәҡәләләрегеҙгә ҡуйылған етешһеҙлектәргә иғтибар итеүегеҙҙе үтенәм. Конкурс ҡағиҙәһе: «мәҡәлә әһәмиәтле булырға тейеш, мәҡәләнең сығанаҡтары күрһәтелергә тейеш» {{u|Баныу}}

{{u|Баныу}} апа, мәкәләләренә сығанаҡтар өҫтәп сыҡтым, сығанаҡтары юҡ ине, шуға күрә лә мәрәйзәре лә 1 генә булды.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:49, 1 июнь 2026 (UTC)

== Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''.

Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages.

Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign.

=== Appreciation Form ===

As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''.

'''Form link''' - 
[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here]

; Deadline
: 22 June 2026

Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process.

=== Thank you ===

We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world.

Congratulations once again on your achievement.

—''Feminism and Folklore International Organizing Team''
&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:25, 7 июнь 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30649454 --&gt;</text>
      <sha1>d2kcbn1wya6y2ekrsc1jly44ggjq7fj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мусағәлиев Азамат Таһир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201274</id>
    <revision>
      <id>1299008</id>
      <parentid>1298955</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T15:58:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1299008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21403" sha1="51g4m056nnxqgdg3zmrw91xlyvg0egk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Азамат Таһир улы Мусағәлиев''' ({{lang-kk|Азамат Тахирұлы Мұсағалиев}}; [[25 октябрь]] [[1984 год|1984]], [[Ҡомүҙәк]], [[Әстерхан өлкәһе]], [[СССР]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] телевидениеһы алып барыусыһы, юмор оҫтаһы, [[Кинематограф|кино]] һәм [[телевидение]] актёры.

== Биографияһы ==

=== Йәшлек йылдары ===
1984 йылдың 25 октябрендә ([[Әстерхан өлкәһе]]) [[Ҡомүҙәк]] ҡалаһында тыуған. Милләте буйынса [[Казахи|ҡаҙаҡ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://forbes.kz/news/2017/06/28/newsid_148637|title=Азамат Мусагалиев: Я казах, хоть и рожден в России|website=Forbes Kazakhstan|date=2017-06-28|access-date=2021-05-17|archive-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517203630/https://forbes.kz/news/2017/06/28/newsid_148637|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сығышы менән [[Алшын]] ҡәбиләһе [[байулы]] тармағы [[адай]] ырыуынан&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://informburo.kz/novosti/kamyzyaka-azamata-musagalieva-utomili-voprosy-o-ego-nacionalnosti.html|title=&quot;Камызяка&quot; Азамата Мусагалиева утомили вопросы о его национальности {{!}} informburo.kz|website=informburo.kz|access-date=2021-05-15|archive-date=2021-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515124826/https://informburo.kz/novosti/kamyzyaka-azamata-musagalieva-utomili-voprosy-o-ego-nacionalnosti.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

16 йәшендә Азаматтың атаһы вафат була&lt;ref&gt;''Гайсанов Т.'' {{YouTube|XOShJWCepVU|Азамат Мусагалиев: Бесконечное интервью|start=16m46s}} // LABELSMART, 26.06.2020.&lt;/ref&gt;.

[[Әстерхан дәүләт техник университет]]ының экология һәм балыҡтарҙы һаҡлау факультетын тамамлай, һөнәре — балыҡтарҙы һаҡлау инженеры&lt;ref name=&quot;deb1&quot;&gt;{{cite web
 |url          = http://debonton.ru/2014/06/3652-knight-city-kamezaki-the-interview
 |title        = Рыцарь города Камызяки. Интервью
 |author       = 
 |date         = 2014-06-06
 |work         = 
 |publisher    = 
 |access-date   = 2016-01-01
 |lang         = ru
 |archive-date = 2018-05-04
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20180504010711/http://debonton.ru/2014/06/3652-knight-city-kamezaki-the-interview
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://azamatofficial.ru/avtobiografiya/|title=Азамат Мусагалиев — российский актер казахского происхождения|website=Азамат Мусагалиев|access-date=2023-07-22|archive-date=2023-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722162003/https://azamatofficial.ru/avtobiografiya/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== КВН ===
9 кластан алып [[Шаяндар һәм тапҡырҙар клубы|КВН]]да уйнай башлай, студент йылдарныда Рәсәй ҡалалары буйлап гастролдәрҙә йөрөүсе ҡала командаһын булдыра.

Беренсе каналда ойошторолған 2008 йылғы Премьер-Лигала «Әстерхан йыйылма командаһы» составында уның дебюты була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ivpe2DUS09s|title=Камызяки: Начало - КВН 2008|last=PRO КВН|date=2024-03-28|access-date=2024-11-16|archive-date=2024-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130212555/https://www.youtube.com/watch?v=ivpe2DUS09s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылда «Ҡомүҙәк крайы йыйылма командаһы» Премьер-лигаһы финалисы була. Мусағәлиев командаһы менән 2012 йылда Юғары лигала ярымфиналға тиклем барып етә. 2013 йылда финалда 2-се урынға эйә була.

2013 йылда [[Бешкәк|Бишкәк]]тә старт алған [[Ҡырғыҙстан]]да «Алатау» төбәк лигаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм уның беренсе мөхәррире&lt;ref name=&quot;league&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20150316074611/http://kvn.ru/league/36 Ала-Тоо, Кыргызстан / Лиги / КВН]&lt;/ref&gt;.

2015 йылда «Ҡомүҙәк крайы йыйылма командаһы» командаһы КВН-дың Юғары лигаһы чемпионы була&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kvn.ru/news/14569|title=Сборная Камызякского края по КВНу. Чемпионский сезон|access-date=2021-11-11|archive-date=2021-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111104045/https://kvn.ru/news/14569|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2016 һәм 2017 йылдарҙа Йәйге кубоктарҙа ҡатнаша, ике тапҡырында ла еңелә.

=== Телевидение ===
[[ТНТ]] телеканалының «Бер тапҡыр Рәсәйҙә» юмористик шоуында ҡатнашыусы һәм алып барыусы. «Ҡомүҙәк крайы йыйылма командаһы» КВН командаһы капитаны. «Мин үҙемде беләм!,» «Әйткәндәй», «Ҙур шоу», «ШПАМ», «Это логично», «Большая прожарка», ВК Видео һәм ТНТ-ла «Музыкаль интуиция» шоуының алып барыусыһы. Элегерәк «Где логика?», «Йондоҙҙар», «Был минең хаҡта» һәм «Мин һиңә ышанмайым» тапшырыуҙарын алып барҙы.

=== Музыка ===
[[Дорохов, Денис Игоревич|Денис Дорохов]] һәм [[Харламов, Игорь Юрьевич|Гарик Харламов]] менән бер рәттән «Маймылды йылы һыуҙа һыу индереү» ска-төркөмөндә уйнай (2023 йылдан) уйнай. Шулай уҡ «Однажды в России» шоуы сиктәрендә төрлө исемдәр аҫтында һәм айырым яңғыҙ тректар башҡара.

=== Һәүәҫкәр спорт ===
2022 йылда Денис Дорохов менән бергә «10» Футбол клубының медиафутбол клубын ойоштора&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://newstula.ru/fn_1137481.html|title=Бывший защитник тульского «Арсенала» будет играть в Медиалиге за команду комиков|website=newstula.ru|access-date=2022-09-24|archive-date=2022-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220924132949/https://newstula.ru/fn_1137481.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2025 йылда команда Медиалига Кубогын яулай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sports.ru/mediafootball/1116966033-fk-10-protiv-sindekata-v-finale-winline-kubka-medialigi.html|title=🏆 ФК «10» Мусагалиева выиграл Кубок Медиалиги – это первый трофей в истории клуба|lang=ru|website=Спортс’’|access-date=2025-11-04|archive-date=2025-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20251104021401/https://www.sports.ru/mediafootball/1116966033-fk-10-protiv-sindekata-v-finale-winline-kubka-medialigi.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Сәйәси эшмәкәрлеге ===
2018 йылда Президент һайлауҙарында Владимир Путиндың ышаныслы кешеһе була&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://putin2018.ru/trusted/#m|title=Путин 2018|website=putin2018.ru|access-date=2022-04-01|archive-date=2018-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708104944/http://putin2018.ru/trusted/#m|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2023 йылдың 8 сентябрендә, [[Вторжение России на Украину (с 2022)|Рәсәйҙең Украинаға баҫып инеүе]] фонында, Азамат Мусағәлиев Украинала Донецк өлкәһенең Рәсәй яулаған өлөшөндә, Саур-Могила мемориалында, сығыш яһай, унда Донбасты азат итеүҙең 80 йыллығы хөрмәтенә концертта ҡатнаша&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite news|title=В Казахстане отменили концерт команды КВН &quot;Камызяки&quot;|url=https://www.svoboda.org/a/v-kazahstane-otmenili-kontsert-komandy-kvn-kamyzyaki-/32592522.html|website=Радио Свобода|date=2023-09-14|access-date=2023-09-15|lang=ru|archive-date=2023-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230915020707/https://www.svoboda.org/a/v-kazahstane-otmenili-kontsert-komandy-kvn-kamyzyaki-/32592522.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/32587315.html|title=Комик Мусагалиев выступил на территории &quot;ДНР&quot;. Подписчики из Казахстана требуют отменить его концерты в Астане и Алматы|lang=ru|website=Настоящее Время|date=2023-09-11|access-date=2023-09-15|archive-date=2023-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230914012805/https://www.currenttime.tv/a/32587315.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://esquire.kz/azamat-ot-tebja-my-ne-ozhidali-musagaliev-i-doroh-narvalis-na-hejt/|title=«Азамат, от тебя мы не ожидали». Мусагалиев и Дорох нарвались на хейт|lang=ru|first=Елена|last=Штритер|website=Esquire Kazakhstan - электронный журнал для умных мужчин.|date=2023-09-09|access-date=2023-09-16|archive-date=2023-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231011003428/https://esquire.kz/azamat-ot-tebja-my-ne-ozhidali-musagaliev-i-doroh-narvalis-na-hejt/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 11 сентябрҙә Мусағәлиев «баҫҡынсыларҙың һәм террорсыларҙың ярҙамсыһы» булараҡ [[Миротворец (сайт)|Тыныслыҡ Урынлаштырыусы базаһына]] индерелә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://holod.media/2023/09/14/kamizaki-kazahstan/|title=В Казахстане отменили тур команды КВН «Камызяки» после того, как ее капитан выступил в аннексированной Донецкой области|lang=ru|website=«Холод»|date=2023-09-14|access-date=2023-09-15|archive-date=2023-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005034134/https://holod.media/2023/09/14/kamizaki-kazahstan/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vot-tak.tv/novosti/09-09-2023-musagaliev-mirotvorets|title=Комика Азамата Мусагалиева внесли в базу «Миротворца» после поездки в оккупированную Донецкую область|website=Вот Так|date=2023-09-09|access-date=2023-09-16|url-status=dead|archive-date=2023-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004000749/https://vot-tak.tv/novosti/09-09-2023-musagaliev-mirotvorets/}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ «артистарҙың шау-шыу тыуҙырған йәмәғәт эшмәкәрлегенә йәмәғәтселектең резонанслы кире ҡарашы арҡаһында», [[Ҡаҙағстан]]да «Ҡомүҙәктәр» КВН командаһының туры тулыһынса туҡтатыла&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2023/09/14/v-kazahstane-otmenili-gastroli-komandy-kvn-kamyzyaki-iz-za-poezdki-komikov-v-anneksirovannuyu-dnr|title=В Казахстане отменили гастроли команды КВН «Камызяки» — из-за поездки комиков в аннексированную ДНР|lang=ru|website=Meduza|access-date=2023-09-15|archive-date=2023-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230915014624/https://meduza.io/news/2023/09/14/v-kazahstane-otmenili-gastroli-komandy-kvn-kamyzyaki-iz-za-poezdki-komikov-v-anneksirovannuyu-dnr|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Бынан алда [[Ҡаҙағстан]]да илдә «Ҡомүҙәктәр» концерттарын туҡтатыуҙы талап итеп: «Беҙ, ҡаҙағстанлылар, илебеҙҙә [[Украина]] суверен иленә ҡарата агрессияны хуплаусы кешеләрҙе күрергә теләмәйбеҙ» петицияһы эшләй башлай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://esquire.kz/kazahstancy-zapustili-peticiju-za-otmenu-koncertov-kamyzjakov/|title=Казахстанцы запустили петицию за отмену концертов &quot;Камызяков&quot;|lang=ru|first=Константин|last=Козлов|website=Esquire Kazakhstan - электронный журнал для умных мужчин.|date=2023-09-12|access-date=2024-06-03|archive-date=2024-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240603022055/https://esquire.kz/kazahstancy-zapustili-peticiju-za-otmenu-koncertov-kamyzjakov/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2024 йылда Рәсәй президентына кандидат [[Владимир Путин]]дың ышаныслы кешеһе була&lt;ref&gt;{{cite web|title=Губерниев, Чичерина и Гармаш вошли во вторую часть списка доверенных лиц Путина|url=https://tass.ru/politika/19843619|publisher=ТАСС|date=2024-01-29|access-date=2024-01-30|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129204656/https://tass.ru/politika/19843619|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=О регистрации доверенных лиц кандидата на должность Президента Российской Федерации Владимира Владимировича Путина|url=http://www.cikrf.ru/activity/docs/postanovleniya/54500/|publisher=cikrf.ru|date=2024-01-29|access-date=2024-01-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=О регистрации доверенных лиц кандидата на должность Президента Российской Федерации Владимира Владимировича Путина|url=http://www.cikrf.ru/activity/docs/postanovleniya/54297/|publisher=cikrf.ru|date=2023-12-28|access-date=2024-01-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== Шәхси тормошо ===
2008 йылдың 5 апрелендә Виктория Мусағәлиеваға өйләнә&lt;ref name=&quot;deb2&quot;&gt;{{cite web|lang=ru|url=http://debonton.ru/2014/06/3652-knight-city-kamezaki-the-interview/2|title=РЫЦАРЬ ГОРОДА КАМЫЗЯКИ. ИНТЕРВЬЮ. Часть 2|author=|work=|date=2014-06-06|publisher=|access-date=2016-01-01|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504090159/http://debonton.ru/2014/06/3652-knight-city-kamezaki-the-interview/2|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web|lang=ru|url=http://mcm.fm/news-mcm/intervyu-mcm/intervyu-vova-rumyn/v-studii-kapitan-sbornoj-kamyzyakskogo-kraya-po-kvn-azamat-musagaliev.html|title=В студии капитан сборной «Камызякского Края по КВН» Азамат Мусагалиев|author=|work=|date=2015-05-15|publisher=Радио mCm|archive-url=https://web.archive.org/web/20171223100555/http://mcm.fm/news-mcm/intervyu-mcm/intervyu-vova-rumyn/v-studii-kapitan-sbornoj-kamyzyakskogo-kraya-po-kvn-azamat-musagaliev.html|archive-date=2017-12-23|access-date=2016-01-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Уның ике ҡыҙы бар: Милана (2008 йылдың 23 июлендә тыуған) һәм Ләйсән (2013 йылдың 7 февралендә тыуған)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://starandstar.ru/azamat-musagaliev-biografiya-lichnaya-zhizn.html |title=Азамат Мусагалиев: биография, личная жизнь, семья, жена, дети |access-date=2022-01-11 |archive-date=2022-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111130820/https://starandstar.ru/azamat-musagaliev-biografiya-lichnaya-zhizn.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ улы Хәким (2023 йылдың 12 майында тыуған).

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Осор
!Тибы
!Атамаһы
!Роле
|-
|2015-2016
|[[Телесериал|Сериал]]
|[[Интерны]]
|''Тимур Борисович Алабаев, терапевт''
|-
|2017
|[[Кинематограф|Кино]]
|[[Zомбоящик]]
|''«Ударь Бузову» шоуы алып барыусыһы''
|-
|2019
|[[Кинематограф|Кино]]
|[[Холоп (фильм)|Холоп]]
|''Хан''
|-
|2019
|[[Телесериал|Сериал]]
|[[Толя-робот]]
|''Эльдар Рахманович, «Екатерина+» идара компанияһы етәксеһе''
|-
|2021
|[[Кинематограф|Кино]]
|Закладка
|''Аза, [[Полиция|полицейский]]''
|-
|2022
|[[Кинематограф|Кино]]
|[[СамоИрония судьбы]]
|''Азамат Таһир улы, [[депутат]]'' / ''царь [[Иван Грозный|Иван Васильевич Грозный]]''
|-
|2023
|[[Кинематограф|Кино]]
|[[Иван Васильевич меняет всё]]
|''двойник [[Сталин, Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталинға оҡшаған алмашы]], Щукин училищеһы актёры''
|-
|}

== Телевидение ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Осор
!Канал
!Атамаһы
!Функцияһы
|-
|2013—2014
|[[Первый канал (Россия)|Беренсе канал]]
|[[Клуб весёлых и находчивых|КВН. Юғары лига]]
|''Ҡатнашыусы''
|-
|2014
|[[Первый канал (Россия)|Беренсе канал]]
|[[Чувство юмора]]
|''Ҡатнашыусы''
|-
|2014—2025
|[[ТНТ]]
|[[Однажды в России]]
|''Алып барыусы, актёр''
|-
|2014—2018
|[[ТНТ]]
|[[Не спать!]]
|''Ҡунаҡ''
|-
|2015—2023
|[[ТНТ]]
|[[Где логика?]]
|''Алып барыусы''
|-
|2016—2022
|[[ТНТ]]
|[[Импровизация (телепередача)|Импровизация]]
|''Ҡунаҡ, ҡатнашыусы''
|-
|2017—2021
|[[ТНТ]]
|[[Студия Союз (телешоу)|Студия Союз]]
|''Ҡунаҡ, башҡарыусы, көнәркәш''
|-
|2018
|[[ТНТ4]]
|[[Деньги или позор]]
|Ҡунаҡ
|-
|2018—2022
|[[ТНТ4]]
|[[Прожарка]]
|''Ҡунаҡ, башҡарыусы, йондоҙ''
|-
|2018
|[[ТНТ]]
|[[Большой завтрак]]
|''Ҡунаҡ''
|-
|2018
|[[ТВ-3]]
|[[Всё, кроме обычного]]
|''Жюри''
|-
|2020
|[[ТНТ]]
|[[Почувствуй нашу любовь дистанционно]]
|''Хост, алып барыусы, әңгәмәсе''
|-
|2020—2021
|[[ТНТ]]
|[[TALK]]
|''алып барыусы ярҙамсыһы, хикәйәсе''
|-
|2020—2021
|[[ТНТ]]
|[[Двое на миллион]]
|''Ҡунаҡ, Көнәркәш''
|-
|2020—2021
|[[ТНТ]]
|[[Ты как я]]
|''Ҡунаҡ, командалаш, көнәркәш''
|-
|2021
|[[ТНТ]]
|[[Концерты|Игра]]
|''Ҡунаҡ, командалаш, көнәркәш''
|-
|2021—2025
|[[ТНТ]]
|[[Музыкальная интуиция]]
|''Алып барыусы, модератор''
|-
|2021—2022
|[[ТНТ]]
|[[Я тебе не верю]]
|''Алып барыусы ярҙамсыһы, модератор''
|-
|2021—2022
|[[ТНТ]]
|[[Новые танцы]]
|''Жюри''
|-
|2022—2023
|[[ТНТ]]
|[[Концерты]]
|''Ҡунаҡ, командалаш, көнәркәш''
|-
|2022
|[[ТНТ4]]
|[[Это миниатюры]]
|''Ҡунаҡ, командалаш, көнәркәш''
|-
|2023—2024
|[[ТНТ]]
|[[Конфетка]]
|''Жюри''
|-
|2024—2025
|[[НТВ]]
|[[Звёзды (телешоу)|Йондоҙҙар]]
|''Алып барыусы, йондоҙ''
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}


[[Категория:Әстерхан дәүләт техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:КВН-дың Юғары лигаһы чемпиондары]]
[[Категория:КВН капитандары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ютуберҙар]]
[[Категория:Рәсәй ютуберҙары]]
[[Категория:YouTube-ның алтын төймәһе эйәләре]]
[[Категория:Рәсәй подкастерҙары]]</text>
      <sha1>51g4m056nnxqgdg3zmrw91xlyvg0egk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299009</id>
      <parentid>1299008</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T16:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* КВН */</comment>
      <origin>1299009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21405" sha1="1vcltw4a7ed88xl5924xfpmegnpdbuk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Азамат Таһир улы Мусағәлиев''' ({{lang-kk|Азамат Тахирұлы Мұсағалиев}}; [[25 октябрь]] [[1984 год|1984]], [[Ҡомүҙәк]], [[Әстерхан өлкәһе]], [[СССР]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] телевидениеһы алып барыусыһы, юмор оҫтаһы, [[Кинематограф|кино]] һәм [[телевидение]] актёры.

== Биографияһы ==

=== Йәшлек йылдары ===
1984 йылдың 25 октябрендә ([[Әстерхан өлкәһе]]) [[Ҡомүҙәк]] ҡалаһында тыуған. Милләте буйынса [[Казахи|ҡаҙаҡ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://forbes.kz/news/2017/06/28/newsid_148637|title=Азамат Мусагалиев: Я казах, хоть и рожден в России|website=Forbes Kazakhstan|date=2017-06-28|access-date=2021-05-17|archive-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517203630/https://forbes.kz/news/2017/06/28/newsid_148637|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сығышы менән [[Алшын]] ҡәбиләһе [[байулы]] тармағы [[адай]] ырыуынан&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://informburo.kz/novosti/kamyzyaka-azamata-musagalieva-utomili-voprosy-o-ego-nacionalnosti.html|title=&quot;Камызяка&quot; Азамата Мусагалиева утомили вопросы о его национальности {{!}} informburo.kz|website=informburo.kz|access-date=2021-05-15|archive-date=2021-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515124826/https://informburo.kz/novosti/kamyzyaka-azamata-musagalieva-utomili-voprosy-o-ego-nacionalnosti.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

16 йәшендә Азаматтың атаһы вафат була&lt;ref&gt;''Гайсанов Т.'' {{YouTube|XOShJWCepVU|Азамат Мусагалиев: Бесконечное интервью|start=16m46s}} // LABELSMART, 26.06.2020.&lt;/ref&gt;.

[[Әстерхан дәүләт техник университет]]ының экология һәм балыҡтарҙы һаҡлау факультетын тамамлай, һөнәре — балыҡтарҙы һаҡлау инженеры&lt;ref name=&quot;deb1&quot;&gt;{{cite web
 |url          = http://debonton.ru/2014/06/3652-knight-city-kamezaki-the-interview
 |title        = Рыцарь города Камызяки. Интервью
 |author       = 
 |date         = 2014-06-06
 |work         = 
 |publisher    = 
 |access-date   = 2016-01-01
 |lang         = ru
 |archive-date = 2018-05-04
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20180504010711/http://debonton.ru/2014/06/3652-knight-city-kamezaki-the-interview
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://azamatofficial.ru/avtobiografiya/|title=Азамат Мусагалиев — российский актер казахского происхождения|website=Азамат Мусагалиев|access-date=2023-07-22|archive-date=2023-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722162003/https://azamatofficial.ru/avtobiografiya/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== КВН ===
9 кластан алып [[Шаяндар һәм тапҡырҙар клубы|КВН]]да уйнай башлай, студент йылдарыныда Рәсәй ҡалалары буйлап гастролдәрҙә йөрөүсе ҡала командаһын булдыра.

Беренсе каналда ойошторолған 2008 йылғы Премьер-Лигала «Әстерхан йыйылма командаһы» составында уның дебюты була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ivpe2DUS09s|title=Камызяки: Начало - КВН 2008|last=PRO КВН|date=2024-03-28|access-date=2024-11-16|archive-date=2024-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130212555/https://www.youtube.com/watch?v=ivpe2DUS09s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылда «Ҡомүҙәк крайы йыйылма командаһы» Премьер-лигаһы финалисы була. Мусағәлиев командаһы менән 2012 йылда Юғары лигала ярымфиналға тиклем барып етә. 2013 йылда финалда 2-се урынға эйә була.

2013 йылда [[Бешкәк|Бишкәк]]тә старт алған [[Ҡырғыҙстан]]да «Алатау» төбәк лигаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм уның беренсе мөхәррире&lt;ref name=&quot;league&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20150316074611/http://kvn.ru/league/36 Ала-Тоо, Кыргызстан / Лиги / КВН]&lt;/ref&gt;.

2015 йылда «Ҡомүҙәк крайы йыйылма командаһы» командаһы КВН-дың Юғары лигаһы чемпионы була&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kvn.ru/news/14569|title=Сборная Камызякского края по КВНу. Чемпионский сезон|access-date=2021-11-11|archive-date=2021-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111104045/https://kvn.ru/news/14569|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2016 һәм 2017 йылдарҙа Йәйге кубоктарҙа ҡатнаша, ике тапҡырында ла еңелә.

=== Телевидение ===
[[ТНТ]] телеканалының «Бер тапҡыр Рәсәйҙә» юмористик шоуында ҡатнашыусы һәм алып барыусы. «Ҡомүҙәк крайы йыйылма командаһы» КВН командаһы капитаны. «Мин үҙемде беләм!,» «Әйткәндәй», «Ҙур шоу», «ШПАМ», «Это логично», «Большая прожарка», ВК Видео һәм ТНТ-ла «Музыкаль интуиция» шоуының алып барыусыһы. Элегерәк «Где логика?», «Йондоҙҙар», «Был минең хаҡта» һәм «Мин һиңә ышанмайым» тапшырыуҙарын алып барҙы.

=== Музыка ===
[[Дорохов, Денис Игоревич|Денис Дорохов]] һәм [[Харламов, Игорь Юрьевич|Гарик Харламов]] менән бер рәттән «Маймылды йылы һыуҙа һыу индереү» ска-төркөмөндә уйнай (2023 йылдан) уйнай. Шулай уҡ «Однажды в России» шоуы сиктәрендә төрлө исемдәр аҫтында һәм айырым яңғыҙ тректар башҡара.

=== Һәүәҫкәр спорт ===
2022 йылда Денис Дорохов менән бергә «10» Футбол клубының медиафутбол клубын ойоштора&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://newstula.ru/fn_1137481.html|title=Бывший защитник тульского «Арсенала» будет играть в Медиалиге за команду комиков|website=newstula.ru|access-date=2022-09-24|archive-date=2022-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220924132949/https://newstula.ru/fn_1137481.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2025 йылда команда Медиалига Кубогын яулай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sports.ru/mediafootball/1116966033-fk-10-protiv-sindekata-v-finale-winline-kubka-medialigi.html|title=🏆 ФК «10» Мусагалиева выиграл Кубок Медиалиги – это первый трофей в истории клуба|lang=ru|website=Спортс’’|access-date=2025-11-04|archive-date=2025-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20251104021401/https://www.sports.ru/mediafootball/1116966033-fk-10-protiv-sindekata-v-finale-winline-kubka-medialigi.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Сәйәси эшмәкәрлеге ===
2018 йылда Президент һайлауҙарында Владимир Путиндың ышаныслы кешеһе була&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://putin2018.ru/trusted/#m|title=Путин 2018|website=putin2018.ru|access-date=2022-04-01|archive-date=2018-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708104944/http://putin2018.ru/trusted/#m|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2023 йылдың 8 сентябрендә, [[Вторжение России на Украину (с 2022)|Рәсәйҙең Украинаға баҫып инеүе]] фонында, Азамат Мусағәлиев Украинала Донецк өлкәһенең Рәсәй яулаған өлөшөндә, Саур-Могила мемориалында, сығыш яһай, унда Донбасты азат итеүҙең 80 йыллығы хөрмәтенә концертта ҡатнаша&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite news|title=В Казахстане отменили концерт команды КВН &quot;Камызяки&quot;|url=https://www.svoboda.org/a/v-kazahstane-otmenili-kontsert-komandy-kvn-kamyzyaki-/32592522.html|website=Радио Свобода|date=2023-09-14|access-date=2023-09-15|lang=ru|archive-date=2023-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230915020707/https://www.svoboda.org/a/v-kazahstane-otmenili-kontsert-komandy-kvn-kamyzyaki-/32592522.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/32587315.html|title=Комик Мусагалиев выступил на территории &quot;ДНР&quot;. Подписчики из Казахстана требуют отменить его концерты в Астане и Алматы|lang=ru|website=Настоящее Время|date=2023-09-11|access-date=2023-09-15|archive-date=2023-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230914012805/https://www.currenttime.tv/a/32587315.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://esquire.kz/azamat-ot-tebja-my-ne-ozhidali-musagaliev-i-doroh-narvalis-na-hejt/|title=«Азамат, от тебя мы не ожидали». Мусагалиев и Дорох нарвались на хейт|lang=ru|first=Елена|last=Штритер|website=Esquire Kazakhstan - электронный журнал для умных мужчин.|date=2023-09-09|access-date=2023-09-16|archive-date=2023-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231011003428/https://esquire.kz/azamat-ot-tebja-my-ne-ozhidali-musagaliev-i-doroh-narvalis-na-hejt/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 11 сентябрҙә Мусағәлиев «баҫҡынсыларҙың һәм террорсыларҙың ярҙамсыһы» булараҡ [[Миротворец (сайт)|Тыныслыҡ Урынлаштырыусы базаһына]] индерелә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://holod.media/2023/09/14/kamizaki-kazahstan/|title=В Казахстане отменили тур команды КВН «Камызяки» после того, как ее капитан выступил в аннексированной Донецкой области|lang=ru|website=«Холод»|date=2023-09-14|access-date=2023-09-15|archive-date=2023-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005034134/https://holod.media/2023/09/14/kamizaki-kazahstan/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vot-tak.tv/novosti/09-09-2023-musagaliev-mirotvorets|title=Комика Азамата Мусагалиева внесли в базу «Миротворца» после поездки в оккупированную Донецкую область|website=Вот Так|date=2023-09-09|access-date=2023-09-16|url-status=dead|archive-date=2023-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004000749/https://vot-tak.tv/novosti/09-09-2023-musagaliev-mirotvorets/}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ «артистарҙың шау-шыу тыуҙырған йәмәғәт эшмәкәрлегенә йәмәғәтселектең резонанслы кире ҡарашы арҡаһында», [[Ҡаҙағстан]]да «Ҡомүҙәктәр» КВН командаһының туры тулыһынса туҡтатыла&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2023/09/14/v-kazahstane-otmenili-gastroli-komandy-kvn-kamyzyaki-iz-za-poezdki-komikov-v-anneksirovannuyu-dnr|title=В Казахстане отменили гастроли команды КВН «Камызяки» — из-за поездки комиков в аннексированную ДНР|lang=ru|website=Meduza|access-date=2023-09-15|archive-date=2023-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230915014624/https://meduza.io/news/2023/09/14/v-kazahstane-otmenili-gastroli-komandy-kvn-kamyzyaki-iz-za-poezdki-komikov-v-anneksirovannuyu-dnr|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Бынан алда [[Ҡаҙағстан]]да илдә «Ҡомүҙәктәр» концерттарын туҡтатыуҙы талап итеп: «Беҙ, ҡаҙағстанлылар, илебеҙҙә [[Украина]] суверен иленә ҡарата агрессияны хуплаусы кешеләрҙе күрергә теләмәйбеҙ» петицияһы эшләй башлай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://esquire.kz/kazahstancy-zapustili-peticiju-za-otmenu-koncertov-kamyzjakov/|title=Казахстанцы запустили петицию за отмену концертов &quot;Камызяков&quot;|lang=ru|first=Константин|last=Козлов|website=Esquire Kazakhstan - электронный журнал для умных мужчин.|date=2023-09-12|access-date=2024-06-03|archive-date=2024-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240603022055/https://esquire.kz/kazahstancy-zapustili-peticiju-za-otmenu-koncertov-kamyzjakov/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2024 йылда Рәсәй президентына кандидат [[Владимир Путин]]дың ышаныслы кешеһе була&lt;ref&gt;{{cite web|title=Губерниев, Чичерина и Гармаш вошли во вторую часть списка доверенных лиц Путина|url=https://tass.ru/politika/19843619|publisher=ТАСС|date=2024-01-29|access-date=2024-01-30|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129204656/https://tass.ru/politika/19843619|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=О регистрации доверенных лиц кандидата на должность Президента Российской Федерации Владимира Владимировича Путина|url=http://www.cikrf.ru/activity/docs/postanovleniya/54500/|publisher=cikrf.ru|date=2024-01-29|access-date=2024-01-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=О регистрации доверенных лиц кандидата на должность Президента Российской Федерации Владимира Владимировича Путина|url=http://www.cikrf.ru/activity/docs/postanovleniya/54297/|publisher=cikrf.ru|date=2023-12-28|access-date=2024-01-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== Шәхси тормошо ===
2008 йылдың 5 апрелендә Виктория Мусағәлиеваға өйләнә&lt;ref name=&quot;deb2&quot;&gt;{{cite web|lang=ru|url=http://debonton.ru/2014/06/3652-knight-city-kamezaki-the-interview/2|title=РЫЦАРЬ ГОРОДА КАМЫЗЯКИ. ИНТЕРВЬЮ. Часть 2|author=|work=|date=2014-06-06|publisher=|access-date=2016-01-01|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504090159/http://debonton.ru/2014/06/3652-knight-city-kamezaki-the-interview/2|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web|lang=ru|url=http://mcm.fm/news-mcm/intervyu-mcm/intervyu-vova-rumyn/v-studii-kapitan-sbornoj-kamyzyakskogo-kraya-po-kvn-azamat-musagaliev.html|title=В студии капитан сборной «Камызякского Края по КВН» Азамат Мусагалиев|author=|work=|date=2015-05-15|publisher=Радио mCm|archive-url=https://web.archive.org/web/20171223100555/http://mcm.fm/news-mcm/intervyu-mcm/intervyu-vova-rumyn/v-studii-kapitan-sbornoj-kamyzyakskogo-kraya-po-kvn-azamat-musagaliev.html|archive-date=2017-12-23|access-date=2016-01-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Уның ике ҡыҙы бар: Милана (2008 йылдың 23 июлендә тыуған) һәм Ләйсән (2013 йылдың 7 февралендә тыуған)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://starandstar.ru/azamat-musagaliev-biografiya-lichnaya-zhizn.html |title=Азамат Мусагалиев: биография, личная жизнь, семья, жена, дети |access-date=2022-01-11 |archive-date=2022-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111130820/https://starandstar.ru/azamat-musagaliev-biografiya-lichnaya-zhizn.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ улы Хәким (2023 йылдың 12 майында тыуған).

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Осор
!Тибы
!Атамаһы
!Роле
|-
|2015-2016
|[[Телесериал|Сериал]]
|[[Интерны]]
|''Тимур Борисович Алабаев, терапевт''
|-
|2017
|[[Кинематограф|Кино]]
|[[Zомбоящик]]
|''«Ударь Бузову» шоуы алып барыусыһы''
|-
|2019
|[[Кинематограф|Кино]]
|[[Холоп (фильм)|Холоп]]
|''Хан''
|-
|2019
|[[Телесериал|Сериал]]
|[[Толя-робот]]
|''Эльдар Рахманович, «Екатерина+» идара компанияһы етәксеһе''
|-
|2021
|[[Кинематограф|Кино]]
|Закладка
|''Аза, [[Полиция|полицейский]]''
|-
|2022
|[[Кинематограф|Кино]]
|[[СамоИрония судьбы]]
|''Азамат Таһир улы, [[депутат]]'' / ''царь [[Иван Грозный|Иван Васильевич Грозный]]''
|-
|2023
|[[Кинематограф|Кино]]
|[[Иван Васильевич меняет всё]]
|''двойник [[Сталин, Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталинға оҡшаған алмашы]], Щукин училищеһы актёры''
|-
|}

== Телевидение ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Осор
!Канал
!Атамаһы
!Функцияһы
|-
|2013—2014
|[[Первый канал (Россия)|Беренсе канал]]
|[[Клуб весёлых и находчивых|КВН. Юғары лига]]
|''Ҡатнашыусы''
|-
|2014
|[[Первый канал (Россия)|Беренсе канал]]
|[[Чувство юмора]]
|''Ҡатнашыусы''
|-
|2014—2025
|[[ТНТ]]
|[[Однажды в России]]
|''Алып барыусы, актёр''
|-
|2014—2018
|[[ТНТ]]
|[[Не спать!]]
|''Ҡунаҡ''
|-
|2015—2023
|[[ТНТ]]
|[[Где логика?]]
|''Алып барыусы''
|-
|2016—2022
|[[ТНТ]]
|[[Импровизация (телепередача)|Импровизация]]
|''Ҡунаҡ, ҡатнашыусы''
|-
|2017—2021
|[[ТНТ]]
|[[Студия Союз (телешоу)|Студия Союз]]
|''Ҡунаҡ, башҡарыусы, көнәркәш''
|-
|2018
|[[ТНТ4]]
|[[Деньги или позор]]
|Ҡунаҡ
|-
|2018—2022
|[[ТНТ4]]
|[[Прожарка]]
|''Ҡунаҡ, башҡарыусы, йондоҙ''
|-
|2018
|[[ТНТ]]
|[[Большой завтрак]]
|''Ҡунаҡ''
|-
|2018
|[[ТВ-3]]
|[[Всё, кроме обычного]]
|''Жюри''
|-
|2020
|[[ТНТ]]
|[[Почувствуй нашу любовь дистанционно]]
|''Хост, алып барыусы, әңгәмәсе''
|-
|2020—2021
|[[ТНТ]]
|[[TALK]]
|''алып барыусы ярҙамсыһы, хикәйәсе''
|-
|2020—2021
|[[ТНТ]]
|[[Двое на миллион]]
|''Ҡунаҡ, Көнәркәш''
|-
|2020—2021
|[[ТНТ]]
|[[Ты как я]]
|''Ҡунаҡ, командалаш, көнәркәш''
|-
|2021
|[[ТНТ]]
|[[Концерты|Игра]]
|''Ҡунаҡ, командалаш, көнәркәш''
|-
|2021—2025
|[[ТНТ]]
|[[Музыкальная интуиция]]
|''Алып барыусы, модератор''
|-
|2021—2022
|[[ТНТ]]
|[[Я тебе не верю]]
|''Алып барыусы ярҙамсыһы, модератор''
|-
|2021—2022
|[[ТНТ]]
|[[Новые танцы]]
|''Жюри''
|-
|2022—2023
|[[ТНТ]]
|[[Концерты]]
|''Ҡунаҡ, командалаш, көнәркәш''
|-
|2022
|[[ТНТ4]]
|[[Это миниатюры]]
|''Ҡунаҡ, командалаш, көнәркәш''
|-
|2023—2024
|[[ТНТ]]
|[[Конфетка]]
|''Жюри''
|-
|2024—2025
|[[НТВ]]
|[[Звёзды (телешоу)|Йондоҙҙар]]
|''Алып барыусы, йондоҙ''
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}


[[Категория:Әстерхан дәүләт техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:КВН-дың Юғары лигаһы чемпиондары]]
[[Категория:КВН капитандары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ютуберҙар]]
[[Категория:Рәсәй ютуберҙары]]
[[Категория:YouTube-ның алтын төймәһе эйәләре]]
[[Категория:Рәсәй подкастерҙары]]</text>
      <sha1>1vcltw4a7ed88xl5924xfpmegnpdbuk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ilsina Ilgizovna</title>
    <ns>3</ns>
    <id>201284</id>
    <revision>
      <id>1299010</id>
      <timestamp>2026-06-07T17:25:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>9284</id>
      </contributor>
      <comment>/* Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 */ яңы бүлек</comment>
      <origin>1299010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2219" sha1="nq1fhcaa3fon5ezch54p9mn1tcjrya3" xml:space="preserve">== Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''.

Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages.

Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign.

=== Appreciation Form ===

As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''.

'''Form link''' - 
[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here]

; Deadline
: 22 June 2026

Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process.

=== Thank you ===

We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world.

Congratulations once again on your achievement.

—''Feminism and Folklore International Organizing Team''
&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:25, 7 июнь 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30649454 --&gt;</text>
      <sha1>nq1fhcaa3fon5ezch54p9mn1tcjrya3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-06-08</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201285</id>
    <revision>
      <id>1299016</id>
      <timestamp>2026-06-07T22:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Bloemknoppen van een hertshooi (Hypericum). 13-06-2025 (d.j.b.).jpg</comment>
      <origin>1299016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="popf2h74921q15bezojuzfrpl53ags7" xml:space="preserve">Bloemknoppen van een hertshooi (Hypericum). 13-06-2025 (d.j.b.).jpg</text>
      <sha1>popf2h74921q15bezojuzfrpl53ags7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эллиптик галактика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201286</id>
    <revision>
      <id>1299017</id>
      <timestamp>2026-06-08T07:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/150560696|Эллиптическая галактика]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1299017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19430" sha1="cdohwp8l3kbxhvrw33h0hbsnkjowwoz" xml:space="preserve">[[Файл:Abell_S740,_cropped_to_ESO_325-G004.jpg|мини|214x214пкс|Эллиптик галактика ESO 325-G004]]
'''Эллиптик галактикалар''' ( Е тип тамғалана ) — бер ниндәй ҙә айырым билдәләре булмаған сферик (эллипсоид) төҙөлөшлө [[Галактика|галактикалар]] класы. Улар Хаббл тарафынан һүрәтләнгән, спираль, линза формаһындағы һәм дөрөҫ булмаған галактикалар менән бер рәттән, дүрт төп галактика төрөнөң береһе булып тора&lt;ref name=&quot;Hubble-1936&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Хаббл, Эдвин|Hubble E. P.]]|заглавие=The realm of the nebulae|год=1936|издательство=[[Издательство Йельского университета|Yale University Press]]|место=New Haven|isbn=9780300025002|серия=Mrs. Hepsa Ely [[Silliman Memorial Lectures]], 25|страницы=124—151|ссылка=https://archive.org/details/TheRealmOfTheNebulae|ref=Hubble}}&lt;/ref&gt; .

== Дөйөм характеристикаһы ==
Эллипс формаһындағы галактикалар линза формаһындағы һәм спираль формаһындағы галактикаларҙан ныҡ айырыла. Был ике төрҙән айырмалы рәүештә, улар диск формаһында түгел, ә сферик йәки эллипсоид формаһында. Улар үҙҙәренең газын һәм саңын бөтөргән, йондоҙҙар барлыҡҡа килтереүҙе туҡтатҡан тиерлек, шуға күрә  эллиптик галактикаларҙа тик иҫке йондоҙҙар ғына ҡала: һары һәм ҡыҙыл карликтар, ҡыҙыл гиганттар һәм аҡ карликтар, ә был галактикалар үҙҙәре лә ҡыҙғылт төҫтә &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Китап|автор=Кононович Э. В., Мороз В. И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=Изд. 2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=470—486|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}&lt;/ref&gt; . .Галактикаларҙың төҫөнөң интеграль күрһәткестәре йондоҙҙар популяцияһының яҡынса 10 &lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; йыллыҡ йәшенә тура килә, был галактикаларҙа төҫ градиенты күҙәтелә: үҙәктән ни тиклем алыҫыраҡ булһа, галактика шул тиклем зәңгәрерәк була &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|author=|subtitle=|access-date=2020-05-12|accessdate=2020-05-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

Шуға күрә эллиптик галактикаларҙың спираль структура кеүек күренеп торған үҙенсәлектәре юҡ; дисктары ла юҡ, шуға күрә улар бер-береһенә оҡшаш. Ҡабарынҡылыҡтарҙың һәм эллиптик галактикаларҙың динамик характеристикалары оҡшаш, һәм был объекттар оҡшаш рәүештә формалаша тигән фараздар бар&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Китап|автор=Graham A. W.|часть=Elliptical and Disk Galaxy Structure and Modern Scaling Laws|заглавие=Planets, Stars and Stellar Systems|оригинал=|ссылка=|ссылка часть=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-94-007-5609-0_2|издание=|ответственный=Editor-in-Chief: T. D. Oswalt; Volume Editor: W. C. Keel|место=Dordrecht|издательство=Springer Science+Business Media|год=2013|страницы=91—140|страниц=|isbn=978-94-007-5608-3}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;/ref&gt;. 

=== Эллиптик галактикалар параметрҙары араһындағы бәйләнештәр ===
Эллиптик галактикалар өсөн иң билдәле бәйләнештәрҙең береһе — Фабер-Джексон бәйләнеше &lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Faber S. M., Jackson R. E.|заглавие=Velocity dispersions and mass-to-light ratios for elliptical galaxies|издание=[[The Astrophysical Journal]]|год=1976|том=204|номер=|страницы=668—683|issn=|издательство=[[IOP Publishing]]|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1976ApJ...204..668F/abstract|bibcode=1976ApJ...204..668F|doi=10.1086/154215|язык=en|archivedate=2020-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200807161356/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1976ApJ...204..668F/abstract}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мәҡәлә|автор=Faber S. M., Jackson R. E.|заглавие=Velocity dispersions and mass-to-light ratios for elliptical galaxies|издание=[[The Astrophysical Journal]]|год=1976|том=204|номер=|страницы=668—683|issn=|издательство=[[IOP Publishing]]|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1976ApJ...204..668F/abstract|bibcode=1976ApJ...204..668F|doi=10.1086/154215|язык=en|archivedate=2020-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200807161356/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1976ApJ...204..668F/abstract}}&lt;/ref&gt;, ул галактиканың тиҙлек дисперсияһын уның дөйөм яҡтыртыусанлығы менән бәйләй. Был бәйләнеш линза кеүек һәм спираль галактикалар өсөн ҡулланылған Талли-Фишер бәйлелегенә  оҡшаш..

Эллиптик галактикалар параметрҙары өсөн бер нисә корреляция бар, улар графиктарҙа галактикаларҙың фундаменталь яҫылыҡ тип аталған яҫылыҡта ятыуына килтерә. Уның барлығы вириаль теоремаһынан килә &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|author=|subtitle=|access-date=2020-05-12|accessdate=2020-05-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

== Ҙурлығы һәм формаһы ==
Эллиптик галактикалар, атамаһынан күренеүенсә, эллипсоид йәки шар формаһында. Улар араһындағы айырмаларҙың береһе ялпаҡлылыҡ: Хаббл ҡыҫылыу индексы тип &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;10(1-\frac{b}{a})&lt;/math&gt; иҫәпләргә тәҡдим ит, бында &lt;math&gt;a&lt;/math&gt; - уның [[Эллипс|эллипсының]] ҙур, ә . &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; —  бәләкәй ярым күсәре . Был ҡиммәт, иң яҡын бөтөн һанға тиклем түңәрәкләп, галактиканың аҫкласын билдәләй. Е0-дан Е7-гә тиклемге билдәләүҙәр ҡабул ителһә лә, артабан Е4-тән Е7-гә тиклемге класлы галактикаларҙың ысынында линза формаһында булыуы күрһәтелә &lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Liller M. H.|заглавие=The Distribution of Intensity in Elliptical Galaxies of the Virgo Cluster. II|издание=[[The Astrophysical Journal]]|год=1966|том=146|номер=|страницы=28|issn=|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.1086/148857|bibcode=1966ApJ...146...28L|язык=en|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1966ApJ...146...28L/abstract|archivedate=2020-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200321230354/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1966ApJ...146...28L/abstract}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мәҡәлә|автор=Liller M. H.|заглавие=The Distribution of Intensity in Elliptical Galaxies of the Virgo Cluster. II|издание=[[The Astrophysical Journal]]|год=1966|том=146|номер=|страницы=28|issn=|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.1086/148857|bibcode=1966ApJ...146...28L|язык=en|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1966ApJ...146...28L/abstract|archivedate=2020-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200321230354/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1966ApJ...146...28L/abstract}}&lt;/ref&gt; .

Эллипс рәүешендәге галактикалар үҙҙәренең ялпаҡлылығынан тыш, ҙурлыҡтары буйынса ла ныҡ айырылырға мөмкиндәр. Эллиптик галактикаларҙың өҫкө йөҙө сағыулығы, дөйөм алғанда, Серсик законы менән яҡшы һүрәтләнһә лә, төрлө массалы галактикаларҙың Серсик параметры төрлө, һәм, тимәк, өҫкө йөҙө сағыулығы профилдәренең формалары айырыла&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Китап|автор=Graham A. W.|часть=Elliptical and Disk Galaxy Structure and Modern Scaling Laws|заглавие=Planets, Stars and Stellar Systems|оригинал=|ссылка=|ссылка часть=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-94-007-5609-0_2|издание=|ответственный=Editor-in-Chief: T. D. Oswalt; Volume Editor: W. C. Keel|место=Dordrecht|издательство=Springer Science+Business Media|год=2013|страницы=91—140|страниц=|isbn=978-94-007-5608-3}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''Graham A. W.''&amp;#x20;&lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;[https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-94-007-5609-0_2 Elliptical and Disk Galaxy Structure and Modern Scaling Laws]&lt;/span&gt;&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;Planets, Stars and Stellar Systems&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x20;Editor-in-Chief: T. D. Oswalt; Volume Editor: W. C. Keel.&amp;nbsp;— Dordrecht: Springer Science+Business Media, 2013.&amp;nbsp;—&amp;#x20;Vol. 6: Extragalactic Astronomy and Cosmology.&amp;nbsp;— P.&amp;nbsp;91—140.&amp;nbsp;— ISBN 978-94-007-5608-3.&amp;nbsp;— [[doi]]:[https://dx.doi.org/10.1007%2F978-94-007-5609-0_2 10.1007/978-94-007-5609-0_2].&amp;nbsp;— &lt;/span&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;[[Bibcode (идентификатор)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2013pss6.book...91G 2013pss6.book...91G].&amp;nbsp;— [[ArXiv.org|arXiv]]:[[arxiv:1108.0997|1108.0997]].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; . Эллиптик галактикалар бик төрлө ҙурлыҡта һәм массала була: диаметры 3000-700 000 һәм унан да күберәк яҡтылыҡ йылы, ә массалары 10 &lt;sup&gt;5-&lt;/sup&gt; тән 10 &lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt; [[Ҡояш]] массаһына тиклем. Башҡа бер ниндәй ҙә галактика төрө бындай киң параметрҙар диапазонын күрһәтмәй &lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Open Stax Astronomy|ссылка=https://cnx.org/contents/LnN76Opl@10.13:1G3DS4T6@3/Properties-of-Galaxies|автор=Fraknoi A., Morrison D., Wolf S. C.|год=2017}}&lt;/ref&gt;. Иң бәләкәй кәрлә эллиптик галактикаларҙың ҙурлығы һәм массаһы иң ҙур шар формаһындағы тупланмаларҙыҡынан ҙур түгел, әммә уларҙа тупланмаларҙа булмаған ҡара материя бар.

Эллиптик галактикаларҙа уларҙы формаһын һаҡлауҙа, ғәҙәттә, әйләнеш хәрәкәте түгел, ә тиҙлек дисперсияһы төп роль уйнай. Был линза формаһындағы һәм эллиптик галактикаларҙы айырыу ысулының береһенә (тулыһынса дөрөҫ булмаһа ла) нигеҙ булып тора: ялпаҡлылыҡтары тигеҙ булғанда, эллиптик галактикаларҙың әйләнеү тиҙлеге һәм дисперсияһы нисбәте бәләкәйерәк &lt;ref name=&quot;MoranDynamicDistinction&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ref=Moran|автор=Moran S. M. et al.|заглавие=The Dynamical Distinction Between Elliptical and Lenticular Galaxies in Distant Clusters: Further Evidence for the Recent Origin of S0 Galaxies|ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-08-20_665_2/page/1066|год=2007|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|тип=journal|том=665|номер=2|страницы=1067—1073|doi=10.1086/519550|bibcode=2007ApJ...665.1067M|arxiv=astro-ph/0701114}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мәҡәлә|ref=Moran|автор=Moran S. M. et al.|заглавие=The Dynamical Distinction Between Elliptical and Lenticular Galaxies in Distant Clusters: Further Evidence for the Recent Origin of S0 Galaxies|ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-08-20_665_2/page/1066|год=2007|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|тип=journal|том=665|номер=2|страницы=1067—1073|doi=10.1086/519550|bibcode=2007ApJ...665.1067M|arxiv=astro-ph/0701114}}&lt;/ref&gt; .

== Барлыҡҡа килеүе һәм эволюцияһы ==
[[Файл:A_galactic_mega-merger.jpg|мини|NGC 3597 — ике галактиканың бәрелешеүе һөҙөмтәһе. Был галактика эллиптик формаға әйләнер тип иҫәпләнә.]]
1936 йылда Хаббл галактикаларҙы классификациялауҙы тәҡдим иткәндә, галактикалар эллиптик формала барлыҡҡа килә, артабан диск, һуңынан спираль структураға эйә була тигән фараз ҡуя. Был фараздың дөрөҫ булмауы иҫбатлана, әммә галактикаларҙы атауҙа үҙ эҙен ҡалдыра: улар Хаббл классификацияһы буйынса әле лә иртә һәм һуңғы типтағы галактикаларға бүленәләр. Галактикаларҙы артабан өйрәнеү эллиптик галактикаларҙың спираль галактикаларға ҡарағанда күпкә киңерәк масса диапазонын биләүен асыҡлай, ә 1970-се йылдарға галактикалар йәшәү осоронда үҙҙәренең тибын үҙгәртмәй тигән гипотеза өҫтөнлөк ала&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Китап|ссылка=http://sn.sai.msu.ru/~sil/preprints/kniga17.pdf|автор=Сильченко О. К.|заглавие=Происхождение и эволюция галактик|ответственный=|год=2017|издание=|место=|издательство=Век 2|страницы=7—13|страниц=224|isbn=978-5-85099-196-8}}&lt;/ref&gt; .

Әлеге ваҡытта галактикалар эволюцияһы теорияһы, киреһенсә, галактикалар спираль рәүешендә барлыҡҡа килә, ваҡыт үткән һайын уларҙағы ҡабарынҡылыҡтар нығыраҡ һиҙелә, был уларҙы элекке төрҙәргә төшөрә, тип фаразлай. Бынан тыш, галактикалар бәрелешкәндә һәм ҡушылғанда улар эллиптик булып китә&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Китап|ссылка=http://sn.sai.msu.ru/~sil/preprints/kniga17.pdf|автор=Сильченко О. К.|заглавие=Происхождение и эволюция галактик|ответственный=|год=2017|издание=|место=|издательство=Век 2|страницы=7—13|страниц=224|isbn=978-5-85099-196-8}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''Сильченко О. К.''&amp;#x20;[http://sn.sai.msu.ru/~sil/preprints/kniga17.pdf Происхождение и эволюция галактик].&amp;nbsp;— Век 2, 2017.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;7—13.&amp;nbsp;— 224&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— ISBN 978-5-85099-196-8.&amp;#x20;— [[https://web.archive.org/web/20210831212530/http://sn.sai.msu.ru/~sil/preprints/kniga17.pdf Архивировано] 31&amp;nbsp;августа 2021&amp;nbsp;года.]&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; .

Әммә эллиптик галактикалар спираль галактикаларҙан боронғораҡ тип иҫәпләнмәй: икеһе лә яҡынса 10 миллиард йыл элек барлыҡҡа килә башлаған. Әммә эллиптик галактикаларҙа йондоҙҙарҙың барлыҡҡа килеүе 1 миллиард йылдан да кәмерәк ваҡыт эсендә тамамланһа, спираль галактикаларҙа ул бер тигеҙ тиерлек дауам итә. Шуға күрә эллиптик галактикаларҙағы иң массив йондоҙҙар күптән инде юҡҡа сыҡҡан, ә спираль галактикаларҙа улар даими барлыҡҡа киләләр һәм әле лә күҙәтеләләр&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Китап|ссылка=http://sn.sai.msu.ru/~sil/preprints/kniga17.pdf|автор=Сильченко О. К.|заглавие=Происхождение и эволюция галактик|ответственный=|год=2017|издание=|место=|издательство=Век 2|страницы=7—13|страниц=224|isbn=978-5-85099-196-8}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''Сильченко О. К.''&amp;#x20;[http://sn.sai.msu.ru/~sil/preprints/kniga17.pdf Происхождение и эволюция галактик].&amp;nbsp;— Век 2, 2017.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;7—13.&amp;nbsp;— 224&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— ISBN 978-5-85099-196-8.&amp;#x20;— [[https://web.archive.org/web/20210831212530/http://sn.sai.msu.ru/~sil/preprints/kniga17.pdf Архивировано] 31&amp;nbsp;августа 2021&amp;nbsp;года.]&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; .

== Миҫалдар ==

* Скульптор йондоҙлоғондағы кәрлә галактика — беҙгә иң яҡын эллиптик галактика;
* М 49 — Ҡыҙ тупланмаһындағы  иң сағыу галактика.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
| Портал = Астрономия
}}

* [http://www.astronet.ru/db/msg/1163067 Эллиптик галактикалар]
* 
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>cdohwp8l3kbxhvrw33h0hbsnkjowwoz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299043</id>
      <parentid>1299017</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T09:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1299043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15202" sha1="elpmbf8l8403em85hk436eqt590j35x" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Abell_S740,_cropped_to_ESO_325-G004.jpg|мини|214x214пкс|Эллиптик галактика ESO 325-G004]]
'''Эллиптик галактикалар''' (Е тип тамғаланалар) — бер ниндәй ҙә айырым билдәләре булмаған сферик (эллипсоид) төҙөлөшлө [[галактика]]лар класы. Улар Хаббл тарафынан һүрәтләнгән, спираль, линза формаһындағы һәм дөрөҫ булмаған галактикалар менән бер рәттән, дүрт төп галактика төрөнөң береһе булып торалар&lt;ref name=Hubble-1936&gt;{{книга |автор=[[Хаббл, Эдвин|Hubble E. P.]]|заглавие=The realm of the nebulae |год=1936 |издательство=[[Издательство Йельского университета|Yale University Press]] |место=New Haven |isbn=9780300025002 |oclc=611263346 |серия=Mrs. Hepsa Ely [[Silliman Memorial Lectures]], 25 |страницы=124—151|ссылка=https://archive.org/details/TheRealmOfTheNebulae |дата ссылки=29 September 2012|язык=en |ref=Hubble }}&lt;/ref&gt;.

== Дөйөм характеристикаһы ==
Эллипс формаһындағы галактикалар линза формаһындағы һәм спираль формаһындағы галактикаларҙан ныҡ айырыла. Был ике төрҙән айырмалы рәүештә, улар диск формаһында түгел, ә сферик йәки эллипсоид формаһында. Улар үҙҙәренең газын һәм саңын бөтөргән, йондоҙҙар барлыҡҡа килтереүҙе туҡтатҡан тиерлек, шуға күрә&lt;ref&gt;Массивные и маломассивные звёзды перестали образовываться примерно в одно время, но массивные уже успели закончить свои [[Звёздная эволюция|жизненные циклы]] и стать [[Нейтронная звезда|нейтронными звёздами]] и [[Чёрная дыра|чёрными дырами]].&lt;/ref&gt; эллиптик галактикаларҙа тик иҫке йондоҙҙар ғына ҡалған: һары һәм ҡыҙыл карликтар, ҡыҙыл гиганттар һәм аҡ карликтар, ә был галактикалар үҙҙәре лә ҡыҙғылт төҫтә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор=Кононович Э. В., Мороз В. И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=Изд. 2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=470—486|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}&lt;/ref&gt;. Галактикаларҙың төҫөнөң интеграль күрһәткестәре йондоҙҙар популяцияһының яҡынса 10 &lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; йыллыҡ йәшенә тура килә, был галактикаларҙа төҫ градиенты күҙәтелә: үҙәктән ни тиклем алыҫыраҡ булһа, галактика шул тиклем зәңгәрерәк була&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=|url=http://www.astro.spbu.ru/staff/resh/Books/SurfPhot/node29.html|title=Эллиптические галактики|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2020-05-12|archive-date=2020-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514152941/http://www.astro.spbu.ru/staff/resh/Books/SurfPhot/node29.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Шуға күрә эллиптик галактикаларҙың спираль структура кеүек күренеп торған үҙенсәлектәре юҡ; дисктары ла юҡ, шуға күрә улар бер-береһенә оҡшаш. Ҡабарынҡылыҡтарҙың һәм эллиптик галактикаларҙың динамик характеристикалары оҡшаш, һәм был объекттар оҡшаш рәүештә формалаша тигән фараздар бар&lt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{книга|автор=Graham A. W.|часть=Elliptical and Disk Galaxy Structure and Modern Scaling Laws|заглавие=Planets, Stars and Stellar Systems|оригинал= |ссылка=|ссылка часть=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-94-007-5609-0_2 |издание=|ответственный=Editor-in-Chief: T. D. Oswalt; Volume Editor:  W. C. Keel |место=Dordrecht|издательство=Springer Science+Business Media|год=2013|том как есть=Vol. 6: Extragalactic Astronomy and Cosmology|страницы=91—140|страниц=|isbn=978-94-007-5608-3|bibcode=2013pss6.book...91G|arxiv=1108.0997|doi=10.1007/978-94-007-5609-0_2|язык=en}}&lt;/ref&gt;.

=== Эллиптик галактикалар параметрҙары араһындағы бәйләнештәр ===
Эллиптик галактикалар өсөн иң билдәле бәйләнештәрҙең береһе — Фабер-Джексон бәйләнеше&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Faber S. M., Jackson R. E.|заглавие=Velocity dispersions and mass-to-light ratios for elliptical galaxies|издание=[[The Astrophysical Journal]]|год=1976|том=204|номер=|страницы=668—683|issn=|издательство=[[IOP Publishing]]|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1976ApJ...204..668F/abstract|bibcode=1976ApJ...204..668F|doi=10.1086/154215|язык=en|archivedate=2020-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200807161356/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1976ApJ...204..668F/abstract}}&lt;/ref&gt;, ул галактиканың тиҙлек дисперсияһын уның дөйөм яҡтыртыусанлығы менән бәйләй. Был бәйләнеш линза кеүек һәм спираль галактикалар өсөн ҡулланылған Талли-Фишер бәйлелегенә оҡшаш.

Эллиптик галактикалар параметрҙары өсөн бер нисә корреляция бар, улар графиктарҙа галактикаларҙың фундаменталь яҫылыҡ тип аталған яҫылыҡта ятыуына килтерә. Уның барлығы вириаль теоремаһынан килә&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Ҙурлығы һәм формаһы ==
Эллиптик галактикалар, атамаһынан күренеүенсә, эллипсоид йәки шар формаһында. Улар араһындағы айырмаларҙың береһе ялпаҡлылыҡ: Хаббл ҡыҫылыу индексы тип &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;10(1-\frac{b}{a})&lt;/math&gt; иҫәпләргә тәҡдим итә, бында &lt;math&gt;a&lt;/math&gt; — уның [[Эллипс|эллипсының]] ҙур, ә &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; — бәләкәй ярым күсәре. Был ҡиммәт, иң яҡын бөтөн һанға тиклем түңәрәкләп, галактиканың аҫкласын билдәләй. Е0-дан Е7-гә тиклемге билдәләүҙәр ҡабул ителһә лә, артабан Е4-тән Е7-гә тиклемге класлы галактикаларҙың ысынында линза формаһында булыуы күрһәтелә&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Liller M. H.|заглавие=The Distribution of Intensity in Elliptical Galaxies of the Virgo Cluster. II|издание=[[The Astrophysical Journal]]|год=1966|том=146|номер=|страницы=28 |issn=|издательство=[[IOP Publishing]]|doi=10.1086/148857|bibcode=1966ApJ...146...28L|язык=en|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1966ApJ...146...28L/abstract|archivedate=2020-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200321230354/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1966ApJ...146...28L/abstract}}&lt;/ref&gt;.

Эллипс рәүешендәге галактикалар үҙҙәренең ялпаҡлылығынан тыш, ҙурлыҡтары буйынса ла ныҡ айырылырға мөмкиндәр. Эллиптик галактикаларҙың өҫкө йөҙө сағыулығы, дөйөм алғанда, Серсик законы менән яҡшы һүрәтләнһә лә, төрлө массалы галактикаларҙың Серсик параметры төрлө, һәм, тимәк, өҫкө йөҙө сағыулығы профилдәренең формалары айырыла&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Эллиптик галактикалар бик төрлө ҙурлыҡта һәм массала була: диаметры 3000-700 000 һәм унан да күберәк яҡтылыҡ йылы, ә массалары 10 &lt;sup&gt;5-&lt;/sup&gt; тән 10 &lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt; [[Ҡояш]] массаһына тиклем. Башҡа бер ниндәй ҙә галактика төрө бындай киң параметрҙар диапазонын күрһәтмәй&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Open Stax Astronomy|ссылка=https://cnx.org/contents/LnN76Opl@10.13:1G3DS4T6@3/Properties-of-Galaxies|автор=Fraknoi A., Morrison D., Wolf S. C.|день=13|месяц=1|год=2017|archive-date=2018-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180211144541/https://cnx.org/contents/LnN76Opl@10.13:1G3DS4T6@3/Properties-of-Galaxies}}&lt;/ref&gt;. Иң бәләкәй кәрлә эллиптик галактикаларҙың ҙурлығы һәм массаһы иң ҙур шар формаһындағы тупланмаларҙыҡынан ҙур түгел, әммә уларҙа тупланмаларҙа булмаған ҡара материя бар.

Эллиптик галактикаларҙа уларҙы формаһын һаҡлауҙа, ғәҙәттә, әйләнеш хәрәкәте түгел, ә тиҙлек дисперсияһы төп роль уйнай. Был линза формаһындағы һәм эллиптик галактикаларҙы айырыу ысулының береһенә (тулыһынса дөрөҫ булмаһа ла) нигеҙ булып тора: ялпаҡлылыҡтары тигеҙ булғанда, эллиптик галактикаларҙың әйләнеү тиҙлеге һәм дисперсияһы нисбәте бәләкәйерәк&lt;ref name=&quot;MoranDynamicDistinction&quot;&gt;{{статья|ref=Moran|автор=Moran S. M. et al.|заглавие=The Dynamical Distinction Between Elliptical and Lenticular Galaxies in Distant Clusters: Further Evidence for the Recent Origin of S0 Galaxies|ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-08-20_665_2/page/1066|год=2007|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|тип=journal|месяц=8|число=20|том=665|номер=2|страницы=1067—1073|doi=10.1086/519550|bibcode=2007ApJ...665.1067M|arxiv=astro-ph/0701114}}&lt;/ref&gt;. 

== Барлыҡҡа килеүе һәм эволюцияһы ==
[[Файл:A_galactic_mega-merger.jpg|мини|NGC 3597 — ике галактиканың бәрелешеүе һөҙөмтәһе. Был галактика эллиптик формаға әйләнер тип иҫәпләнә.]]
1936 йылда Хаббл галактикаларҙы классификациялауҙы тәҡдим иткәндә, галактикалар эллиптик формала барлыҡҡа килә, артабан диск, һуңынан спираль структураға эйә була тигән фараз ҡуя. Был фараздың дөрөҫ булмауы иҫбатлана, әммә галактикаларҙы атауҙа үҙ эҙен ҡалдыра: улар Хаббл классификацияһы буйынса әле лә иртә һәм һуңғы типтағы галактикаларға бүленәләр. Галактикаларҙы артабан өйрәнеү эллиптик галактикаларҙың спираль галактикаларға ҡарағанда күпкә киңерәк масса диапазонын биләүен асыҡлай, ә 1970-се йылдарға галактикалар йәшәү осоронда үҙҙәренең тибын үҙгәртмәй тигән гипотеза өҫтөнлөк ала&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://sn.sai.msu.ru/~sil/preprints/kniga17.pdf|автор=Сильченко О. К.|заглавие=Происхождение и эволюция галактик|ответственный=|год=2017|издание=|место=|издательство=Век 2|страницы=7—13|страниц=224|isbn=978-5-85099-196-8|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831212530/http://sn.sai.msu.ru/~sil/preprints/kniga17.pdf}}&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта галактикалар эволюцияһы теорияһы, киреһенсә, галактикалар спираль рәүешендә барлыҡҡа килә, ваҡыт үткән һайын уларҙағы ҡабарынҡылыҡтар нығыраҡ һиҙелә, был уларҙы элекке төрҙәргә төшөрә, тип фаразлай. Бынан тыш, галактикалар бәрелешкәндә һәм ҡушылғанда улар эллиптик булып китәләр&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Әммә эллиптик галактикалар спираль галактикаларҙан боронғораҡ тип иҫәпләнмәй: икеһе лә яҡынса 10 миллиард йыл элек барлыҡҡа килә башлаған. Тик эллиптик галактикаларҙа йондоҙҙарҙың барлыҡҡа килеүе 1 миллиард йылдан да кәмерәк ваҡыт эсендә тамамланһа, спираль галактикаларҙа ул бер тигеҙ тиерлек дауам итә. Шуға күрә эллиптик галактикаларҙағы иң массив йондоҙҙар күптән инде юҡҡа сыҡҡан, ә спираль галактикаларҙа улар даими барлыҡҡа киләләр һәм әле лә күҙәтеләләр&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

== Миҫалдар ==
* Скульптор йондоҙлоғондағы кәрлә галактика — беҙгә иң яҡын эллиптик галактика;
* М 49 — Ҡыҙ тупланмаһындағы иң сағыу галактика.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация| Портал = Астрономия}}

* [http://www.astronet.ru/db/msg/1163067 Эллиптик галактикалар]
* 
[[Категория:Эллиптик галактикалар| ]]
[[Категория:Галактикаларҙың морфологик төрҙәре]]</text>
      <sha1>elpmbf8l8403em85hk436eqt590j35x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Эллиптик галактикалар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201287</id>
    <revision>
      <id>1299044</id>
      <timestamp>2026-06-08T09:18:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Галактикалар| ]] [[Категория:Галактиканан тыш астрономия]]</comment>
      <origin>1299044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="p018e851n21v8hlx83siidagibcs7me" xml:space="preserve">[[Категория:Галактикалар| ]]
[[Категория:Галактиканан тыш астрономия]]</text>
      <sha1>p018e851n21v8hlx83siidagibcs7me</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Галактиканан тыш астрономия</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201288</id>
    <revision>
      <id>1299045</id>
      <timestamp>2026-06-08T09:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Астрономия бүлектәре]]</comment>
      <origin>1299045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="bt4rzlvr5cy8c0btvohnn5bw5gsl1xx" xml:space="preserve">[[Категория:Астрономия бүлектәре]]</text>
      <sha1>bt4rzlvr5cy8c0btvohnn5bw5gsl1xx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Галактикаларҙың морфологик төрҙәре</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201289</id>
    <revision>
      <id>1299046</id>
      <timestamp>2026-06-08T09:25:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Галактикалар| ]] [[Категория:Галактиканан тыш астрономия]]</comment>
      <origin>1299046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="p018e851n21v8hlx83siidagibcs7me" xml:space="preserve">[[Категория:Галактикалар| ]]
[[Категория:Галактиканан тыш астрономия]]</text>
      <sha1>p018e851n21v8hlx83siidagibcs7me</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>