Ҡомарлы уйын

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ҡомарлы уйын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6821</id>
    <revision>
      <id>1299054</id>
      <parentid>1298300</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T18:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lp0 on fire</username>
        <id>46760</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Londiell|Londiell]] эшләгән [[Special:Diff/1280682|1280682]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Londiell|фекер алышыу]]) cross-wiki spam</comment>
      <origin>1299054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48342" sha1="8qpzyho6gqaer2ji9oi0wsg71ryz2tq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡомарлы уйын''' ({{Lang-fr|jeu de hasard}} &lt;small&gt;{{Comment|букв.|буквально}}&lt;/small&gt; «осраҡ уйыны»; [[Урыҫ революцияһы|революцияға тиклем]] Рәсәйҙә «азардный уйын», тип яҙылған {{Lang-ru2|азардовать}} «тәүәккәлләргә» тигән [[Архаизмдар|архаизмдан]]) — [[аҡса]] йәки башҡа матди ҡиммәттәр отоу менән бәйле отош [[Уйын|уйыны,]] был уйында отош тулыһынса йәки күбеһенсә уйынсыларҙың оҫталығына түгел, ә осраҡҡа бәйле, һәм ҡыҙыҡһыныу уйын процесына түгел, ә уның һөҙөмтәһенә йүнәлтелгән&lt;ref name=&quot;Люблинский&quot;&gt;''[[Люблинский, Павел Исаакович|Люблинский П. И.]]'' «Азартная игра» // [[Большая советская энциклопедия]], 1 издание, — М.: [[Советская энциклопедия]], 1926, Т. 1, С. 635—638&lt;/ref&gt;.

== Теоретик үҙенсәлектәре ==
Хәйер, һәр айырым ҡомарлы уйын һөҙөмтәһе осраҡлыҡҡа бәйле булғанлыҡтан, һөҙөмтәлә оҙайлы сериялы уйындар ниндәйҙер [[Статистика|статистик законлылыҡтарға]]&lt;ref name=&quot;Люблинский&quot;&gt;''[[Люблинский, Павел Исаакович|Люблинский П. И.]]'' «Азартная игра» // [[Большая советская энциклопедия]], 1 издание, — М.: [[Советская энциклопедия]], 1926, Т. 1, С. 635—638&lt;/ref&gt; буйһона.
Рулеткалар һәм башҡа уйын йорттарын тотоусылар, уйын бер төрлө алдау менән оҙатылмаһа ла, оҙайлы уйындар барышында отошта ҡала. Был уйындың үҙенең шарттары менән билдәләнә. Мәҫәлән, рулеткала, тәгәрмәстә берҙән алып өскә тиклем йәшел сектор 0 (зеро) булғанлыҡтан, ҡыҙыл йәки ҡара 50%-тан кәмерәк төшөү шансына эйә.

Уйын «ғәҙел» йәки «зыянһыҙ, хәтер ҡалдырмаҫлыҡ», йәғни бөтә яҡтарға ла отош мөмкинлегенә бөтөнләй бер төрлө өмөт бирерлек шарттар урынлаштырыу һымаҡ, уйын үткәргәндә, күп һанлы ҡабатлауҙарҙың бер яҡҡа күпмелер отош тәьмин итеүе [[ихтималлыҡ теорияһы]]&lt;ref name=&quot;Люблинский&quot;&gt;''[[Люблинский, Павел Исаакович|Люблинский П. И.]]'' «Азартная игра» // [[Большая советская энциклопедия]], 1 издание, — М.: [[Советская энциклопедия]], 1926, Т. 1, С. 635—638&lt;/ref&gt; өлкәһенә ҡараған математик тикшеренеү предметын тәшкил итә.

== Тарихы ==
[[Файл:Mirage_Casino.JPG|мини|Лас-Вегаста казино]]
[[Файл:Casino_slots2.jpg|мини|Казинола уйын автоматтары залы]]
Бөтөн донъялағы кеүек, [[Һиндостан тарихы|Боронғо Һиндостанда]] һөйәктәр менән уйын билдәле булған. Веда гимндары йыйынтығы&quot;[[Ригведа]]&lt;nowiki/&gt;&quot; поэмаһында ҡомарлы уйындар менән мауығыуҙы иҫкәртеү кеүек яңғыраған «Уйынсы ялыуы» бар: «Һөйәк менән уйнама, ә үҙ бураҙнаңды һөр! Үҙ милкеңдә ләззәт тап һәм уны юғары баһала! Үҙ малыңды һәм үҙ ҡатыныңды ҡара, ерәнес уйынсы!». «Бхавишья-пурана» китабында ҡомарлы уйын менән бәйле хикәйә бар: ниндәйҙер бер принц, һөйәк менән уйнап, бөтә нәмәһенән, шул иҫәптән, ҡатынынан мәхрүм ҡалған. «[[Маһабһаратам]]&lt;nowiki/&gt;» эпосы, һөйәк менән уйынды ҡомарлы уйын тип атаһа ла, шулай ҙа уны бик ентекләп тасуирлай.

Боронғо гректарҙың, бигерәк тә коринфяндарҙың, һөйәк менән ҡомарлы уйынына мөкиббән китеүе тураһында мәғлүмәт бар. Тик Спартала ғына ҡомарлы уйын бөтөнләй ҡыуылған була&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Азартные игры}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ [[боронғо грек мифологияһы]]нда ла ҡомарлы уйын иҫкә алына. Грек легендаһына ярашлы, [[Троя]] ҡалаһын ҡамау ваҡытында эстәре бошҡан һалдаттарҙың күңелен асыу маҡсатында, Паламедей һөйәк уйындары тәҡдим итә. Грек биографы [[Плутарх]] һөйәк менән уйындарҙы мөкиббән китеп уйнаған фарсы батшабикәһе Парисатис тураһында телгә ала.

Боронғо рим хоҡуғы, ҡомарлы уйындарҙың рухи тарҡатыу йоғонтоһон тулыһынса тойомлап, уларға ҡәтғи ҡарар ҡабул итә: тыйылған уйындарҙа аҡсаға отолған (''alea'' дәрәжәһендә тип атала [[Рим|Римдә]] рөхсәт ителгәненән айырмалы рәүештә, ''ludi, qui virtutis causa piunt'') тыйылған уйында отолған уйынсы аҡсаларын кире алыу талабын ҡуя алған.&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Азартные игры}}&lt;/ref&gt;.

Ҡомарлы уйындар германдарҙа ғәҙәттән тыш таралған була. Боронғо гермалы мөлкәтен генә түгел, үҙенең иркен йәшәү хоҡуғын да юғалтҡан: уйында отолған һәм түләрлнк бер нәмәәһе лә булмаған кешене ҡоллоҡҡа һатҡандар. XIII йөҙйыллыҡта уҡ законлы сикләүҙәр барлыҡҡа килһә лә, ә XIV быуатта, бөтә урындағы кеүек, Германияла ла, уйын өйҙәрен (тәүләп Италияла, XII йөҙйыллыҡта) тыя башлайҙар; әммә иң яңы заманға тиклем бәләкәй герман дәүләттәрендә рулеткалар һәм башҡа вертептар кеүек уйын өйҙәренә түҙеп кенә ҡарау түгел, улар урта хәлле казначействоларға ла байтаҡ һалым түләгәнлектән, хатта хөкүмәт тарафынан дәртләндерелгән. [[Пруссия]]ның юғары күтәрелеүендә һәм Германияны берләштереү дәүерендә был өлкәлә ҙур полиция реформаһы тормошҡа ашырыла — герман ерҙәрендә уйын өйҙәре юҡҡа сығарыла. [[1868 йыл]]дың 1 июлендә уйын өйҙәрен ябыу тураһында законына һәм артабан Германияның бер дөйөм законға буйһоноп берләштерелеүенә тиклем, Германия үҙенең пользовалась печальною известностью благодаря своим игорным домам в [[Баден-Баден]]дағы, Бад-Доберандағы, Бад-Эмстағы, [[Висбаден]]дағы, [[Гамбург]] һ. б. уйын өйҙәре менән аяныслы танылыуы мнән дан тота ине&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

Сығанаҡтарҙан белгән мәғлүмәттән сығып фекер йөрөткәндә, боронғо замандарҙан ҡомарлы уйындар пари һәм һөйәк ташлау төрөндә генә таралған була. 1423 йыл тирәһендә ағас һәм баҡырға гравировкалау сәнғәәте барлыҡҡа килгәндән һуң, в [[Испания]]ла һәм [[Германия]]ла рәссамдар күрәҙәлек итеү маҡсаттары өсөн, һуңынан бағымсылыҡҡа нигеҙләнгән уйын ҡоралы булараҡ, йәғни ҡомарлы уйындар өсөн, уйын кәрттәре әҙерләй башлай. Тәүге әҙер, кәрт уйыны, ҡараңғы элементтарҙың һөнәре булараҡ, оҫта алдау формаһы булып хеҙмәт итә, һәм 1494 йылда уҡ кәрт хәйләләп уйнаусыларының (шулерҙар) алдаҡ алымдарын фашлаған ''«Liber vagatorum»'' трактат баҫылып сыға. Уйын притондарҙа, кабачоктарҙа ойошторолған, һәм 1541 йылда [[Англия]]ла уйын притондарны эҙәрлекләү тураһында беренсе закон сығарыла. Әлегә тиклем инглиз дөйөм хоҡуғы буйынса уйын өйҙәрен тотоусылар, «дөйөм зыянлы эш ойоштороусылар ({{lang-en|common nuisance}}), байтаҡ юлдан яҙған бәйелһеҙ кешеләрҙе бер урынға йыйып, кәйеф-сафа ҡороп күңел аҙҙырыусылар» тип атала&lt;ref name=&quot;Люблинский&quot; /&gt;.

Әммә, яйлап, ҡомарлы уйындар һарайҙа һәм юғары ҡатлам кешеләрендә лә тарала. Был уйындарҙың ныҡ үҫешкән мәле Францияла Людовик XIII һәм XIV осоронда була, шул уҡ ваҡытта был уйындар менән бергә, хәйләләү, алдау тарала, һәм юғары йәмғиәттең билдәле бай шәхестәре лә оятсылыҡ күрә, фашлана. Людовик һарайынан ҡомарлы уйындар модаһы Европаның башҡа һарайҙарына ла күсә (бөгөнгө көнгә тиклем ҡомарлы уйындарҙың күпселеге үҙҙәренең француз атамаларын һаҡлаған), һәм ҡомарлы уйын дворяндар яратҡан шөғөлгә әүерелә. XVIII быуат аҙағы буржуазияһы, йәмғиәттә үҙенең йоғонтоһон нығытып, шулай уҡ «дворян модаһын» өйрәнергә ашыға, әммә буржуазия араһында ҡомарлы уйындарҙың таралыуы XIX быуаттың 30—40-сы йылдарынан ғына һиҙелерлек күләмгә етә (Германияла һәм Рәсәййҙә тағы ла һуңыраҡ). Ишектәре бөтә кешегә лә асыҡ булған ҙур уйын йорттары төҙөлгәндән һуң ғына, ҡомарлы уйында төрлө синыфтарҙың нивелировкаһы мөмкин була. Уға саҡлы ҡомарлы уйын үҙенең синыфы даирәһенән тыш уйналғанда ғына, ғәйепкә алырлыҡ булған&lt;ref name=&quot;Люблинский&quot; /&gt;.

XIX быуаттан башлап Рәсәйҙә барлыҡҡа килгән уйын «клубтары» киҫкен ҡатлам-синыф характерлы булған («Инглиз»—юғары ҡатлам өсөн, «Сауҙагәрҙәр өсөн», «Приказчиктар өсөн» һ. б.)&lt;ref name=&quot;Люблинский&quot; /&gt;.

== Бәйлелек ==
{{Main|Лудомания}}
Ҡомарлы уйындарға бәйлелек кешене психологик буйһоноуға — лудомания торошона килтерә. Бындай бәйлелек йәмғиәттә социаль-ижтимағи ҙа, медицина мәсьәләләрен дә килтереп сығарыуы мөмкин. Мөмкин булған хәүеф факторҙарының береһе булып шәхси үҙенсәлектәр: эмоциональ үҙгәреүсәнлек, үҙ-үҙеңде контролдә тотоуҙың кәмеүе тора.

Бәйлелек тәртибе депрессив ҡаҡшау менән оҙатыла. Тикшеренеүселәр аңдың үҙгәрешле торошо билдәләрен, атап әйткәндә, уйынға мөкиббән китеү менән бер үк ваҡытта бөтә иғтибарын уйынға ғына туплап (концентрация), тирә-яҡ ысынбарлыҡтан ситләшеүҙе күҙәтә.

Мәскәүҙә уйын автоматтары уйындарына патологик бәйлелек арҡаһында мөрәжәғәәт иткән 96 кешене тикшергәндә, 15 осраҡта үҙ-үҙенә ҡул һалыу тураһында уйлау, 36 осраҡта — астеник ҡаҡшау күҙәтелгән&lt;ref&gt;{{статья|автор=Малыгин В. Л., Хвостиков Г. С., Малыгин Я. В.|заглавие=Особенности характерологических свойств патологических азартных игроков и психопатологические феномены, сопровождающие азартную игру|ссылка=http://nauka-pedagogika.com/psihologiya-19-00-04/dissertaciya-osobennosti-lichnostno-harakterologicheskih-svoystv-i-kliniko-psihopatologicheskih-narusheniy-u-lits-s-patologicheskoy-za|издание=Прикладные информационные аспекты медицины|издательство=Воронежская государственная медицинская академия им. Н. Н. Бурденко|год=2007|выпуск=10|страницы=135—141|issn=2070-9277}}&lt;/ref&gt;.

== Ҡомарлы уйындарға мөнәсәбәт ==
Саманан тыш уйын ҡомары арҡаһында икенсе дәрәжәле күренештәр менән көрәш элекке замандарҙан бирле донъяның бөтә илдәрендә лә хакимиәт һәм енәйәти сәйәсәт мәсьәләләренең береһе булып тора. Йәмғиәти зыянлы яҡтары халыҡта хеҙмәт түкмәй килем алып байыуға ынтылыуға ҡайтып ҡала, әммә йыш ҡына бәйлелеккә һәм ярлылыҡҡа алып килеү эҙемтәһенә эйә; кеше хаҡына инеп байығыу ҡыҙыҡһыныуына, аҡсаның өҫкә сығыуы һәм әрәм-шәрәм булыуына, үҙләштерелеүгә; уйын алдашыуы үҫешенә, кеше хаҡын ашап йәшәүселәр һанының артыуына килтерә&lt;ref name=&quot;Люблинский&quot; /&gt;. Ҡомарлы уйындар процесы формалашҡан йөкләмәләр менән (законһыҙ ылыҡтырыу йәки уйынға мәжбүр итеү осрағынан башҡа), дәғүә йәки юллау хоҡуғы менән һаҡланмаған, күпселек осраҡта натураль йөкләмәләргә генә ҡайтып ҡала&lt;ref&gt;{{БРЭ|Игры и пари|id=1999950}}&lt;/ref&gt;.

Ҡомарлы характерҙа булһа ла, бөгөнгө көндә [[покер]] законлы тәртиптә күп кенә илдәрҙә рәсми спорт төрө тип танылған. Нью-Йорк Федераль суды покер «һөҙөмтәгә оҫталыҡ өҫтөнлөклө йоғонто яһаған» уйын тип таныны&lt;ref&gt;[http://newspoker.ru/poker_law/federalnyj-sudya-priznal-poker-igroj-masterstva.html Федеральный судья признал покер игрой мастерства]&lt;/ref&gt;. Спорт бриджы Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан рәсми рәүештә спорт төрө тип танылды һәм Пекин ҡалаһында үткән 2008 йылғы Бөтә донъя интеллектуаль уйындар программаһына индерелде.

=== Рәсәйҙә ===
Рәсәйҙә элек-электән күп кенә ҡомарлы уйындар билдәле булған, шуларҙан уйын кәрттәрен һәәм зернде руханиҙар ҙа, воеводаларға был уйынсыларҙы күҙәтеү аҫтына алырға ҡушҡан хөкүмәт тә эҙәрлекләгән. XVII быуаттағы воеводалар наказдарынанкәрт һәм зернь уйынсыларын ҡамсы менән һуҡтырғандар, ә кәрт менән зернде тартып алырға һәм яндырыыыырға ҡушылған&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

[[Пётр I]] осоронда тәү сиратта хәрбиҙәргә кәрт һәм аҡсаға һөйәк уйнау ҡәтғи тыйылған була (Артиллерия хәрби уставы § 59; Диңгеҙ уставы, IV китап, гл. I, §§ 15, 19), ә һуңғараҡ тыйыу барыһына ла таралған: аҡсаға уйнау тыйыла, өсләтә штраф ҡаралған (указ № 3127, 17.12.1717 йыл)&lt;ref name=&quot;указ Петра I 17 (28) декабря 1717&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nlr.ru/e-res/law_r/coll.php?part=22|title=3127.—Декабря 15. Именный.— О запрещеніи носить пряденое и волоченое золото и серебро покупать оное и играть въ деньги. }}{{сс3|17.12.1717}} года&lt;/ref&gt;. Был күрһәтмә императрица Анна Иоанновна идараһы осоронда 1733 йылдың 23 ғинуарында раҫланған: «партикуляр һәм ирекле өйҙәргә йыйылып, бер кем дә аҡсаға, ваҡ-төйәк мөлкәткә, хужалыҡтарға һәм ауылдарға һәм кешеләргә һис тә уйнамаҫҡа». Полиция күҙәтергә тейеш булһа, штрафтың өстән бер өлөшө ошаҡсыға тәғәйенләнә (№ 6313). Шуның менән һаман да киңерәк тарала барған уйынға ҡаршы торорға уйлағандарҙыр, әммә, күрәһең, бушҡа: был күрһәтмә бер туҡтауһыҙ ҡабатланған (№ 9380, 10714). Фәҡәт Елизавета Петровна идара иткән йылдар һуңыында (1761 йылдың 16 июне) законда тыйылған ҡомарлы уйындар менән рөхсәт ителгән коммерция уйындары араһында айырма яһалған: «танылған дворян йорттарында уйынды ҡулланыу рөхсәт ителә; бары тик аҙ аҡса суммаһына ғына, отош өсөн түгел, әммә ваҡыт үткәәреү маҡсатында ғына» (№ 11275)&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

Императрица [[Екатерина II]] осоронда башта ҡомарлы уйындарҙы ғөмүмән тыйыу тураһында раҫлауҙар сығарылған (№ 11877, 12263, 12560), кәрт бурыстарының дөрөҫ булмауы һәм уйын отошо өсөн үтескә биреүселәргә аҡса ҡайтарыуҙан баш тартыу тураһында (№ 12593, 13677), ә &quot;Устав благочиния&quot;ла ([[1781 йыл]]) ҡарар ителгән: ''«игры домашния и игрища, поелику в оныя не входит беззаконие или противное узаконению, полиции не запрещает; в запрещённой же игре смотреть на намерение, с каким играли, и обстоятельства. Буде игра игроку служила забавою или отдохновением посреди своей семьи и с друзьями, и игра не запрещена, то вины нет; буде же игра игроку служит единственным упражнением и промыслом, или дом, в коем происходила игра, открыт день и ночь для всех людей без разбора, и что тут же и оттого происходит прибыток запрещенный, то о том исследовав, учинить по законам. Просьба же и иск о долге по игре да уничтожится»'' (Уст. благ. § 67)&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

Император [[Александр I]] тәхеткә ултырғандан һуң, хөкүмөт әүҙем рәүештә ҡомарлы уйындарҙы эҙәрлекләй. 1801 йылда Петербург һәм 1806 йылда Мәскәү хәрби генерал-губернаторҙарына ҡомарлы уйынсылар артынан ныҡ күҙәтеү ойошторорға, ғәйеплеләрҙе судҡа бирергә һәм исемдәрен императорҙың үҙенә еткерергә ҡушыла (№ 19938, 22107). Император Александр I ооро положениеларын һәм екатерина дәүере «Устав благочиния» ҡарарҙары үҙгәртеүһеҙ Рәсәйҙә 1917 йылға тиклем ҡулланылған «Устав о предупреждении и пресечении преступлений» (ст. 444—449, т. XIV) тигән документҡа күсерелгән. Закон, рөхсәт ителмәгән ҡомарлы уйындарҙан башҡа, коммерция уйындарын таныған. Ҡомарлы уйындарҙы булдырмау, уйын йорттарын табыу һәм уларҙы ойоштороусыларҙы һәм унда ҡатнашыусыларҙы суд менән эҙәрлекләүҙе башҡарыусы полиция органдары яуаплылығына һалырға. Полиция уйын ҡоралын, ваҡытын, урынын, ҡатнашыусыларын, маҡсатын һәм хәл-ниәтен асыҡларға тейеш. Закон, юҡ-бар үпкәләүҙәр һәм тынысһыҙланыуҙар булмаһын өсөн, полицияға һаҡлыҡ менән эш итергә ҡуша&quot;. Мәскәүҙә тотализаторҙар 1889 йылда мәскәү генерал-губернаторы күрһәтмәәһе менән тыйылған була&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

Совет хоҡуғы, яңы иҡтисади сәйәсәткә тиклемге осорҙа төрлө ҡомарлы уйындар, спекулятив байығыу төрө булараҡ, ҡәтғи тыйыла. 1917 йылдың 24 ноябрендә Петроград Хәрби-Революцион Комитетының бөтә уйын клубтарын һәм притондарын ябыу тураһында ҡарар сыға. Әммә большевиктар уйын бизнесына ҡаршы етди көрәш алып бармай, һәм ул йәшерен рәүештә йәшәгән. Петроград Хеҙмәт Коммунаһының Комиссарҙар Советыы 1918 йылдың яҙында М. И. Калининдың Петроградтағы уйын йорттарын легалләштереү һәм һалым һалыу (килемдәренән 10-30 %) тәҡдимен тикшерә һәм кире ҡаға&lt;ref name=&quot;Тарасов&quot;&gt;[http://statehistory.ru/973/Azartnye-igry-v-Sovetskom-Soyuze/ ''Олег Тарасов'' «Азартные игры в Советском Союзе»] (23.07.2010)&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]дың 9 ноябренән Хеҙмәт Советы һәм РСФСР Оборонаһы&lt;ref name=&quot;Тарасов&quot; /&gt; башҡарма комитеттарҙың айырым рөхсәте концессион башланғыс менән уйын йорттарында түләүле «ҡомарлы булмаған уйындар»ҙы ойоштороу&lt;ref name=&quot;Люблинский&quot; /&gt;, шулай уҡ уйын кәрттәрен һатыу рөхсәт ителә&lt;ref name=&quot;Тарасов&quot; /&gt;. 1923 йылдың ахырынан, петроград эшселәренең буш ваҡытын үткәреүе н һәм шуның менән бәйййле негатив күренештәрҙе социологик тикшеренеүҙәр менән бәйле, ҡалаларҙағы «йоҡо райондарында» казиноларҙы, лото уйыны залдарын һ.б. уйын йорттарын ябыу кампанияһы башлана. Бының өсөн самогонға, кокаинға һәм ҡомарлы уйындарға ҡаршы көрәш буйынса махсус комиссия йошторола. 1928 йылдың майында Халыҡ Комиссарҙары Советы бөтә ерҙә лә уйын йорттарын тыя, ә Уголовный кодексҡа 201-се статья өҫтәлә: ҡомарлы уйындар ойоштороусыларға төрмәгә оҙайлы срокка ябылып ҡуйыу янай&lt;ref name=&quot;Тарасов&quot; /&gt;. Ҡомарлы уйындарға яҡын лотереялар һәм ипподромдарҙағы тотализаторҙар ғына рөхсәт ителә, был ситуация СССР-ҙа даими һаҡлана. 1976 йылда башланған дәүләт «Спортлото» лотереяһы иң популяр була һәм ул килтергән бөтә килем портты финаслауға, шул иҫәптән 1980 йылда үткән Мәскәү Олимпиадаһын финанслауға тотонола. 1940 йылдан 1973 йылға тиклем шулай уҡ Ригала таралған бриджды ла спорт төрөнә индергәндәр, бридж буйынса хатта халыҡ-ара турнирҙар ҙа үткәрелгән, әммә һуңғараҡ бридж, &quot;Коммунизм төҙөүселәрҙеү әхлаҡ кодексына тап килмәй тип, тыйылған&lt;ref name=&quot;Тарасов&quot; /&gt;.

1988 йылда «Интурист» ҡунаҡханаларында, сит ил туристары күңел асһын өсөн, 200-ҙән ашыу уйын автоматы ҡуйыу рөхсәт ителә. 1989 йылдың яҙында [[Таллин]]да беренсе казино асыла, ә августа казино Мәскәү ҡалаһындағы «Савой» ҡунаҡханаһында ла эшләй башлай&lt;ref&gt;[http://www.casinojack.ru/casino-games/istoriya-azartnih-igr-rossiya.html История азартных игр в России на casinojack.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204213100/http://www.casinojack.ru/casino-games/istoriya-azartnih-igr-rossiya.html |date=2022-12-04 }}/* В России */&lt;/ref&gt;.

1990 йылдан, СССР тарҡалыу менән, казино һәм уйын автоматтары залдары Рәсәйҙә сикләнмәгән һанда барлыҡҡа килә.

2006 йылда Рәсәйҙең бөтә территорияһында&lt;ref&gt;[http://ria.ru/trend/closing_casino_30062009/#ixzz3MjOOq7A3 Закрытие казино в России]&lt;/ref&gt;, илдең иң ҙур ҡалаларынан алыҫ урынлашҡан дүрт &quot;Уйын зонаһы&quot;нан башҡа, казино һәм уйын учреждениелары ойоштороуҙы тыйған закон ҡабул ителә. Бына ошо төбәктәр:
[[Алтай крайы]], [[Краснодар крайы]] һәм [[Ростов өлкәһе]] сиге, [[Калининград өлкәһе]], Приморье;
Ҡырым Рәсәй Российской Федерацияһына 2014 йылда ҡабат ҡушылғандан һуң, [[Ҡырым]] ярымутрауы территорияһында ла уйын зонаһын ойоштороу тәҡдим ителә&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/economics/12/11/2014/5463385fcbb20f0c73ca938d Власти Крыма предложили перенести игорную зону из Ялты в Евпаторию]&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың 1 июленән Рәсәйҙә ҡомапрлы уйындар рәсми рәүештә тыйыла. Шуға ҡарамаҫтан, уйын йорттарының бер өлөшө «электрон лотереялар», интернет-кафе һәм компьютер клубтары «пәрҙә»һе аҫтында йәшерен эшләүен дауам итә&lt;ref name=&quot;Тарасов&quot; /&gt;.

Рәсәй Федерацияһының заманса закондарына ярашлы, ҡомарлы уйын — «эш итеүҙә мөмкин булған ике варианттың береһен, нәтижәһе икеле йәки насар һөҙөмтә биреү ихтималлығына ҡарамай, һайлау, уйында ҡатнашыусы ике йәки бер нисә кешенең үҙ-ара ризалығы буйынса килешеүе йәки бындай килешеүҙең бер нисә ҡатнашыусыһының ҡомарлы уйынды ойоштороусы ҡағиҙәләре буйынса килешеп уйнауы»&lt;ref&gt;Федеральный закон Российской Федерации от 29 декабря 2006 г. N 244-ФЗ [http://www.rg.ru/2006/12/31/azart-dok.html О государственном регулировании деятельности по организации и проведению азартных игр и о внесении изменений в некоторые законодательные акты Российской Федерации]&lt;/ref&gt;.

Йыш ҡына Рәсәйҙәге ҡомарлы уйындарға дәүләт лотереяларын да индерәләр. Был дөрөҫ түгел.
Лотереяла отош приз фонды ярҙамында уны үткәрер алдынан туплана. Ҡомарлы уйында — ҡатнашыусыларҙың аҡсаһы иҫәбенә уйын барышында отош йыйыла. Бынан башҡа, лотерея отошо лотерея билетында (йә башҡа документта) күрһәтелгән урында бирелә. Ҡомарлы уйын осрағында отош уйынды үткәргән урында бирелә. &lt;br&gt;
«Лотереялар тураһында» федераль законына&lt;ref&gt;[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_156901/ Федеральный закон от 11.11.2003 N 138-ФЗ]&lt;/ref&gt; 2014 йылдың 1 июленән дәүләт лотереяларынан башҡа теләһә ниндәй лотереяларҙың эшмәкәрлеге туҡтатылырға тейеш тигән төҙәтмәләр индерелде.

{{см. также|Игорный бизнес в России}}

=== АҠШ-та ===
Тарихсылар Лиза Моррис һәм Алан Блок «1840-сы йылдарға тиклем уйын бизнесы [[Миссисипи]] һәм [[Огайо]] йылғалары һәм шулай уҡ Бөйөк күлдәр буйлап йөрөгән пароходтарҙа ойошторолған». Һуңынан, тыйыуҙарға ҡарамаҫтан — ә бәлки шул тыйыу эҙемтәһе булараҡ — йәшерен уйын бизнесы ҡоро ерҙә лә сәскә атҡан, һәм шуның һөҙөмтәһе булып «аяныслы билдәлелек алған бер нисә „криминаль ҡала“ барлыҡҡа килгән».

Лотереялар иһә, улар Иҫке Донъяла ла билдәле булған. Королева [[Елизавета I]] [1569 йылда махсус грамота баҫтырып беренсе инглиз лотереяһын үткәрергә рөхсәт бирә. Һуңыраҡ, Англияның Америка колнияларында ла һәм шулай уҡ Иҫке Донъяла ла лотереяларҙы ирекле рекламалағандар һәм үҙ иректәре менән дөйөм халыҡ ҡаҙнаһын тулыландырыу сараһы тип иҫәпләгәндәр. Әммә, лотерея мәсьәләһе буйынса регуляр рәүештә ығы-зығы ҡубыуы һәм сәйәәси һөжүм ойошторолоуы арҡаһында, XIX быуатта улар АҠШ-та бөтөнләй тыйыла. Легаль лотереялар ойоштороу тәжрибәһенә бары 1963 йылда Нью-Гэмпшир штатында, ә 1965 һәм 1993 йылдар арауығында 35 штатта һәм Колумбия округында лотерея ойоштороуға дәүләт монополияһы индерелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.inliberty.ru/library/341-azartnye-igry-v-amerike|title = Азартные игры в Америке|author = Гай Кальверт|work = InLiberty.ru|date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;. Һуңғы ваҡытта АҠШ-та йәмәғәтселектең ҡомарлы уйындарға мөнәсәбәте түҙеп ҡарау яғына үҙгәрә. Gallup йәмәғәт фекерен фәнни-тикшереү институты мәғлүмәттәре һорауҙарға яуап биреүселәрҙең 67%-тан ашыуы, был күренештә бер насарлыҡ та күрмәйбеҙ һәм ҡомарлы уйындарҙы тыйыу йәмғиәткә бер төрлө лә файҙа килтермәй тигән.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ratingbet.com/news/2075-amyerikantsy-pozitivno-otnosyatsya-k-azartnym-igram.html|title=Американцы позитивно относятся к азартным играм|publisher=ratingbet.com|accessdate=2016-06-13}}&lt;/ref&gt;

Һәр штат ҡомарлы уйындар буйынса үҙенең закондар йыйынтығы урылаштыра. Дөйөм федераль закондар ҙа бар. Баҙарҙы көйләүселәр — штаттар хакимиәттәре һәм American Gaming Association (баҙарҙа ҡатнашыусыларҙы — етештереүселәрҙе, таратыусыларҙы һәм операторҙарҙы берләәштерә). АҠШ-та уйын бизнесы индей резервацияларында, круиз караптарҙа һәм Невада штатында үҫешә. Йыл һайын баҙарҙың дөйөм килеме 71.1 млрд доллар тәшкил итә.

АҠШ-та барлығы 1600-тан артығыраҡ казино эшләй. Дөйөм алғанда, Онлайн уйын бизнесы рөхсәт ителгән, әммә онлайн ҡомарлы уйындар менән бәйле финанс транзакциялары тыйылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://slots.com.ua/gambling/igornyj-biznes-ssha|title=Игорный бизнес США|author=|website=slots.com.ua|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215222740/https://slots.com.ua/gambling/igornyj-biznes-ssha |date=2018-12-15 }}&lt;/ref&gt;.

=== Диндәрҙә ===
Христиан сиркәүе ҡомарлы уйындарға кире ҡарашта, ундай уйындар нигҙһеҙ байығыу теләген үҫтерә һәм насар социаль эҙемтәләргә килтерә ти. Ҡомарлы уйын менән мауығыусыларҙың санын алыуға һәм диндән ҡыуыуға тиклем алып барып еткерә. Ҡомарлы уйындарҙы ике тыйыу постановлениеһы бар; был 42 Изге апостолдар ҡағиҙәләре &lt;ref&gt;[[Срезневский, Измаил Иванович|И. И. Срезневский]]. [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004012017?page=54 Материалы для словаря древнерусского языка по письменным памятникам. Санкт-Петербург, 1890—1912. Том II. Л — П 1902 год. колонка 71. „лѣкъ, лѣка“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210819013628/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004012017?page=54 |date=2021-08-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ADrevneslavyanskaya_kormchaya_xiv_titulov_bez_tolkovanii_t_1.pdf&amp;page=192 Бенешевич В. Н. Древлеславянская Кормчая. том 1, Издание 1906 год стр. 178]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Кормчая_1650.pdf&amp;page=522 Кормчая 1650 года. стр. 523]&lt;/ref&gt;. Зернь, шашка, шахмат һәм һөйәк уйындарын тыйыу тураһындағы законды 1551 йылда Стоглавый собор ҡабул иткән&lt;ref&gt;[[Срезневский, Измаил Иванович|И. И. Срезневский]]. [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004012016?page=463 Материалы для словаря древнерусского языка по письменным памятникам. Санкт-Петербург, 1890—1912. Том III. Р -Ѩ (йотированный юс малый) и дополнения 1912 год. колонка 911. тавлия=тавлѣя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102145754/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004012016?page=463 |date=2021-11-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Стоглав]]. [https://ru.wikisource.org/wiki/Стоглав#.D0.9E.D0.A2.D0.92.D0.95.D0.A2_.D0.9E_.D0.98.D0.93.D0.A0.D0.98.D0.A9.D0.90.D0.A5_.D0.95.D0.9B.D0.9B.D0.98.D0.9D.D0.A1.D0.9A.D0.90.D0.93.D0.9E_.D0.91.D0.95.D0.A1.D0.9E.D0.92.D0.90.D0.9D.D0.98.D0.AF._.D0.93.D0.9B.D0.90.D0.92.D0.90_92 Глава 92 «О игрищах еллинского беснования»]&lt;/ref&gt;.

[[Ислам]] дине лә ҡомарлы уйындарҙы тыя. Шуның өсөн ислам илдәренең күпселегендә ҡомарлы уйындар закондан тыш иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://islam-info.ru/kultura/102-otnoshenie-islama-k-azartnym-igram.html Отношение ислама к азартным играм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314113011/http://islam-info.ru/kultura/102-otnoshenie-islama-k-azartnym-igram.html |date=2012-03-14 }}&lt;/ref&gt;.

[[Иудаизм]] да шулай уҡ ҡомарлы уйындарҙы тыя. [[Тора]]ла улар телгә алынмаһа ла, Талмуд уйындарҙы тәнҡитләй&lt;ref&gt;[http://ng.ru/people/2009-07-15/5_gambling.html Играми бесовскими тешатся]&lt;/ref&gt;.

== Иҡтисад ==
[[The Economist]]&lt;ref&gt;[http://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2012/06/daily-chart-0 Bedbetting] // The Ecomonist, 4 июня 2012&lt;/ref&gt; журналы мәғлүмәттәре буйынса, казино, спорт ставкаларын, лотереяларҙы һ. б. индереп, 2011 йылда ҡомарлы уйындар һөҙөмтәһендә отоштоң  дөйөмләштерелгән күләме (ставкалар күләменән минус отош күләме) 350 миллиард АҠШ долларына тиң булған. Шуның менән бергә 50 миллиарды онлайн-казино ставкалары өлөшөнә тура килгән.

Донъя күләмендә отош өлөшө буйынса беренсе өс урынды: [[Гонконг]] — 32 %, [[Швеция]] — 23 %, [[Бөйөк Британия]] — 21 % — биләгән.

Төрлө ҡомарлы уйындар ҡатнашыусыларының артыуы башҡа өлкәләрҙә, айырып әйткәндә, ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙарында, хәүефҡә мөнәсәбәтте байтаҡҡа арттыра: мөмкин булған уңышһыҙлыҡтан ҡасыуҙың тәбиғи механизмдары баҫыла, ә ҡомарлы уйында ҡатнашыу ғәҙәттәре фонд баҙарындағы уйын  кимәленә күсә{{sfn| Шиллер, Роберт |2013|с= 103}}.

2016 йылдың башында KeyToCasino.com порталы аналитиктары интернет-казино-онлайн буйынса тикшеренеү үткәргән, һәм ул онлайн-казино уйынсылары араһында АҠШ долларының лидерлығын тартып аоған евро иң популяр валюта булып торғанын асыҡлаған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.webwire.com/ViewPressRel.asp?aId=202982|title=The US Dollar Loses Its Crown As The Most Popular Currency In Online Casinos|publisher=WebWire|accessdate=2017-03-18}}&lt;/ref&gt;

== Уйын зоналары ==
* [[Лас-Вегас]]
* [[Монте-Карло]]
* [[Азов-Сити]]
* [[Макао]]
* [[Сингапур]]

== Мәҙәниәттә ==

=== Классик әҙәбиәттә ===
Урыҫ классиктарының бер нисә әҫәре ҡомарлы уйындарға һәм мауығыусы кешенең яҙмышына уларҙың ниндәй йоғонто яһауына бағышланған.
Александр Сергеевич Пушкиндың «Пиковая дама» повесының сюжеты ҡомарлы уйын менән бәйләнгән кеше яҙмышын бәйән итә.
Николай Васильевич Гоголдең «Игроки» комедияһы мутлашыусылар образын тасуирлай.
Михаил Юрьевич Лермонтов үҙенең «Маскарад», «Штоссе» һәм «Тамбовская казначейша» әҫәрҙәрендә шулай уҡ сюжетты башлап китеү маҡсатында ҡомарлы уйын темаһын файҙаланған.
Фёдор Михайлович Достоевский «Игрок» романында тормошоноң мәғәнәһенә әйләнгән ҡомарға буйһоноу кешене рухи һуҡырлыҡҡа килтереүен хикәйәләй.
Осип Эмильевич Мандельштам «Казино» шиғырында уйын аппараттары араһына барып ингән кешенең хәл-торошон образлы итеп тасуирлай.
Александр Степанович Грин «Гениальный игрок» хикәйәһендә сюжетҡа, уйындың үҙенең идеяһын юҡҡа сығарыусы отошһоҙ кәрттәр идеяһын индерә. 
Александр Иванович Куприн «Система» хикәйәһендә Монте-Карлонан килгән еңелмәҫ уйынсы тураһында һөйләй, һәм ошо һәләтенән ҡурҡҡан казино хужалары уны үҙҙәренең уйын йорттарына индермәгән.

=== Һынлы сәнғәттә ===
[[XVI быуат]] аҙағынан башлап, рәссамдар, уларҙың шәхес үҫешенә емергес кире тәьҫир итеүен һыҙыҡ өҫтөнә алып, ҡомарлы уйындарҙы һүрәтләй башлай. Шуға оҡшаш елые серии подобных изображений создали Рәссамдар Виллем Корнелис Дейстер, Жорж де Латур, Караваджо шуға оҡшаған һүрәттәрҙең тотош серияһын булдырҙы.
&lt;center&gt;
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Файл:Caravaggio - The Cardsharps (1596-97) Kimbell Art Museum.jpg| {{нп5|Шулеры (Караваджо)|Шулерҙар (хәйләләп уйнаусылар, алдаҡсылар||Cardsharps (Caravaggio)}}.&lt;br&gt;''Караваджо'',&lt;br&gt;1594
Файл:Georges de La Tour 025.jpg|Хәйләләп уйнаусы бубновый туз менән.&lt;br&gt;''Жорж де Латур'',&lt;br&gt;ок. 1630
File:DUYSTER, Willem Cornelisz - Card-Playing Soldiers.jpg|Кәрт уйнаусы һалдаттар.&lt;br&gt;''Виллем Корнелис Дейстер'',&lt;br&gt;1625 — 1630 йылдар араһында
File:William Hogarth 024.jpg|Уйын йорто.&lt;br&gt;''Уильям Хогарт'',&lt;br&gt;1733 — 1735 йылдар араһында
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Азарт]]
* [[Букмекер]]
* [[Интернет-казино]]
* [[Казино]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{Навигация}}
* {{книга|заглавие=Игорный бизнес|ответственный=Пер. с англ. и фр. НВЦ «Библиомаркет»; Ред.-сост. А. В. Пурник|место=М.|год=1994|страниц=208}}
* {{книга|автор=Eliage, Mircea.|заглавие=The Encyclopedia of Religion|volume=5|место=N. Y.||издательство=Simon &amp; Schuster Macmillan|год=1995|pages=486—474}}
* {{книга|автор=[[Ковтун, Евгений Вячеславович|Евгений Ковтун]].|заглавие=История правового регулирования азартных игр в России|место=М.|издательство=ИПЦ Маска|год=2009|isbn=978-5-91146-255-0}}
* {{книга|автор=[[Ковтун, Евгений Вячеславович|Евгений Ковтун]].|заглавие=Азарт в Стране Советов|место=М.|издательство=Олимп-Бизнес|год=2012|isbn=978-5-9693-0220-4}}
* {{книга|автор= Роберт Шиллер|заглавие= Иррациональный оптимизм. Как безрассудное поведение управляет рынками|оригинал= Irrational Exuberance. Second Edition Revised &amp; Updated|издательство= [[Альпина Паблишер]]|год= 2013|место = М.|страниц= 422|isbn= 978-5-9614-1845-3|ref= Шиллер, Роберт}}
{{вс}}
{{-}}{{Азартные игры}}

[[Категория:Ҡомарлы уйындар|*]]</text>
      <sha1>8qpzyho6gqaer2ji9oi0wsg71ryz2tq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алмас (минерал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70604</id>
    <revision>
      <id>1299062</id>
      <parentid>1294822</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T11:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67442" sha1="lg59i42532e8jfjfl2itnvy0zxbr7c4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алмас''' (боронғо төрки. almaz, һүҙмә-һүҙ «бирешмәҫ», {{Lang-ar|ألماس}} ['almās] һәм {{Lang-grc|ἀδάμας}} («емерелмәҫ») — иң ҡаты [[минерал]], тәбиғи [[Углерод|углеродтың]] кристаллик төҙөлөшлө төрҙәренең береһе, куб [[Углерод|углеродтың аллотроп формаһы]]&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Физические свойства алмаза|серия=Справочник|место=Киев|издательство=[[Наукова думка]]|год=1987}}&lt;/ref&gt;. Нормаль шарттарҙа метастабиль, йәшәү осоро сикһеҙ булыуы мөмкин. Ғәҙәттә, алмас кристалдары төҫһөҙ, һирәк осраҡтарҙа — һары, ҡоңғорт, йәшел, ҡара һ.б. төҫтәрҙә була. Юғары температурала вакуумда йәки инерт газда яйлап [[Графит|графитҡа]]&lt;ref&gt;{{ВТ-БСЭ1|Бриллиант, алмаз}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Алмаз}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Даль|Алмаз}}&lt;/ref&gt; күсә. Моостың ҡатылыҡ эталон минералдар шкалаһы буйынса иң ҡатыһы. Ҡатылығы 10, тығыҙлыгы 3,5г/см3, ыуалыусан. [[Кислота|Кислоталарға]] бирешмәй. Тәбиғи алмаздарҙың үлсәме микроскопик бөртөктәрҙән массалары йөҙәр һәм меңәр каратка еткән (1 карат = 0,2 г) сағыштырмаса эре кристалдарға тиклем була; 100 караттан эрерәк алмаз кристалдары һирәк осрай. Тәбиғи алмаздар ювелир ([[Ер (планета)|Ер]] шарында сығарылғандарының 25 % -ы) һәм техник төрҙәргә бүленә. Сәнәғәттә синтезланған техник алмаздар күләме тәбиғи табылғандан күпкә артыҡ. Төрлө приборҙар, ҡоралдар, абразив порошок һәм пасталар, бриллиант һ.б. эшләп сығарыуҙа ҡулланыла.

== Этимология ==
Слово Алмаз - приходит из тюркских языков, так как кочевники возили этот товар из [[:ru:Индия|Индии]] по &quot;[[:ru:Великий_шёлковый_путь|шелковому пути]]&quot;, так слово перетекло в арабский, персидский и славянские языки. Точно так же как и др.тюркские слова Алтын (Золото), Алтай (Твердая земля), Алма (Твердый плод) слово Алмаз состоит из двух слов Ал - твердый и -маз частица - означает Твердый, другая буквально переводится &quot;не поддающийся&quot;, &quot;несокрушимый&quot;, &quot;не ломающийся&quot; (чув.ват-ăлмас&quot;), &quot;не берущийся&quot;, &quot;тот кого не возьмешь&quot; в буквальном смысле то что не бьется, не ломается, не подвергается разрушению. Оно пересекается с греческим [[:ru:Адамантий_(Marvel_Comics)|Адамант]] (adamas) но являются всего лишь &quot;ложными когнатами&quot; (false cognates). В тюркских языках это слово больше всего получило распространении, например Алмас Кылыч - Крепкая Сабля, часто личное имя тюрк.[[:ru:Алмас_Илдырым|Алмас]], венг.[[:ru:Альмош_(вождь)|Альмош]], чув.[[:ru:Алмуш|Алмуш]]. В турецком переход А в Е, пример: Elmas как и Elma (Яблоко). Одна из менее вероятных теорий ранее считалась от тюркского: Алма - плод, яблоко земли. Связано с мифологией и богиней [[:ru:Умай|Умай]] (Амай), что это ее Плоды Земли дарованное людям и спрятанные глубоко под землей.

== Физик-механик үҙенсәлектәре ==
Алмасты башҡа минералдарҙан айырып торған төп һыҙаты — ныҡлығы (һәм шул уҡ ваҡытта ыуалыусанлығы), ҡаты есемдәр араһында иң юғары йылы үткәрүсәнлек {{S|900—2300 Вт/(м·К)}}&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Thermal conductivity of isotopically modified single crystal diamond|ссылка=http://prl.aps.org/abstract/PRL/v70/i24/p3764_1|язык=en|издание=Phys. Rev. Lett.|год=1993|volume=70|pages=3764}}&lt;/ref&gt;, ҙур һыныу күрһәткесе һәм юғары дисперсия. Алмаз тыйылған зона киңлеге {{S|4,57 [[Электронвольт|эВ]]}}&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Wort C. J. H., Balmer R. S.|заглавие=Diamond as an electronic material|издание=Materials Today|год=2008|том=11|выпуск=1—2|страницы=22—28|issn=1369-7021|doi=10.1016/S1369-7021(07)70349-8|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1369702107703498|язык=en}}&lt;/ref&gt; тигеҙ булған киң зоналы [[Ярым үткәргес|ярымүткәргес]]. Алмастың һауала металға ышҡылыу коэффициенты бик түбән — барлығы 0,1 генә, һәм был кристалл йөҙөндә үҙенсәлекле майлау функцияһын үтәгән адсорбланған газдың йоҡа ярыһы барлыҡҡа килеү менән бәйле. Бындай яры барлыҡҡа килмәһә, ышҡылыу коэффициенты арта һәм 0,6—1,0&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Feng Z., Tzeng Y., Field J. E.|заглавие=Friction of diamond on diamond in ultra-high vacuum and low-pressure environments|издание=Journal of Physics D: Applied Physics|год=1992|том=25|выпуск=10|страницы=1418|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0022-3727/25/10/006/meta|doi=10.1088/0022-3727/25/10/006|arxiv=|язык=en}}&lt;/ref&gt; булып китә. Юғары ҡатылығы алмаздың ашалыуға бирешмәүсәнлеген тәьмин итә. Алмазға шулай уҡ (башҡа билдәле материалдар менән сағыштырғанда) иң юғары һығылмалылыҡ модуле һәм иң түбән ҡыҫыу коэффициенты хас.

Кристалл энергияһы 10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; Дж/моль, бәйләнеш энергияһы 700 Дж/моль — кристалл энергияһынан 1 %-ҡа кәмерәк.

Алмастың иреү температураһы ~11 ГПа баҫымда яҡынса 3700-4000 °C&lt;ref&gt;{{Китап|часть=р, Т-Диаграмма плавления алмаза и графита с учётом аномальности высокотемпературной теплоёмкости|автор=[[Андреев, Валентин Дмитриевич|Андреев В. Д.]]|заглавие=Избранные проблемы теоретической физики.|место=Киев|издательство=Аванпост-Прим|год=2012|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/physics/thermodynamics.htm}}&lt;/ref&gt;. Алмаз һауала уҡ яна {{S|850—1000 °C}} яна, ә саф [[кислород]]та көсһөҙ-зәңгәр ялҡын булып {{S|720—800 °C}} яна һәм тулыһынса углекислый газға әйләнә. Һауа инмәгәндә кислатыу тиклемге осорға {{S|2000 °C}} тиклем йылытҡанда, алмаз {{S|15—30 минут}} эсендә [[Графит|графитҡа]] күсә һәм шартлау ҡатыш ваҡ өлөштәргә емерелә, {{S|2000 K}}-нан артыҡ температураларҙа алмаздың термодинамик характеристикалары (''йылылыҡ тотоусанлығы (теплоёмкость)'', ''энтальпия'') температура үҫеше менән бергә аномаль характер ҡабул итә&lt;ref&gt;{{Китап|часть=Аномальная термодинамика алмазной решетки|автор=[[Андреев, Валентин Дмитриевич|Андреев В. Д.]]|заглавие=Избранные проблемы теоретической физики|место=Киев|издательство=Аванпост-Прим|год=2012|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/physics/thermodynamics.htm}}&lt;/ref&gt;.

Алмастың төҫһөҙ кристалдарының һары төҫтә уртаса күрһәткесе яҡынса 2,417 тигеҙ, ә спектрҙың төрлө төҫтәренә ул 2,402 (ҡыҙыл өсөн) 2,465 тиклем (миләүшә өсөн) төрлөләнә. Һынылыш күрһәткесенең тулҡын оҙонлоғона бәйлелеге дисперсия тип атала, ә геммологияла был термин ике билдәле тулҡын оҙонлоғонда үтә күренмәле мөхиттең һынылыш күрһәткестәренең айырмаһы булараҡ махсус мәғәнәгә эйә (ғәҙәттә фраунгофер линиялар парҙары өсөн
{{nobr|{{math|λ&lt;sub&gt;B&lt;/sub&gt;}} {{=}} 686,7 нм}} и {{nobr|{{math|λ&lt;sub&gt;G&lt;/sub&gt;}} {{=}} 430,8 нм}} или {{nobr|{{math|λ&lt;sub&gt;C&lt;/sub&gt;}} {{=}} 656,3 нм}} и {{math|λ&lt;sub&gt;F&lt;/sub&gt;}}=486,1 нм)&lt;ref name=b1&gt;{{книга |автор=Schumann W.|заглавие=Gemstones of the World|издание=Newly Revised &amp; Expanded Fourth Edition|ссылка=https://books.google.com/books?id=V9PqVxpxeiEC&amp;pg=PA42 |место= |издательство=Sterling Publishing Company, Inc. |год=2009 |pages=41—42 |isbn=978-1-4027-6829-3 |ref= }}&lt;/ref&gt;. Алмас өсөн дисперсия {{math|''D''&lt;sub&gt;BG&lt;/sub&gt;}} 0,044 тигеҙ, ә {{nobr|{{math|''D''&lt;sub&gt;CF&lt;/sub&gt;}} {{=}} 0,025}}&lt;ref name=b1/&gt;.

Алмастарҙың иң мөһим үҙенсәлеге — [[люминесценция]]. Ҡояш яҡтылығы һәм бигерәк тә катод, ультрафиолет һәм рентген нурҙары тәьҫирендә алмастар люминесцирлана — төрлө төҫтәргә инеп балҡый. Катод һәм рентген нурҙарына бөтә төр алмастар ҙа яҡтыра, ә ультрафиолет нурҙары тәьҫирендә — ҡайһы берҙәре генә. Рентгенолюминесценция тоҡомдарҙан алмасты алыу тәжрибәһендә киң ҡулланыла.

Юғары үтә күренмәлелеге һәм һынылыш күрһәткесенең етерлек дисперсияһы (төҫтәрҙең уйнауы) менән бергә ҙур һынылыш күрһәткесе арҡаһында, хаҡы яғынан алмас менән көнәркәш зөбәржәт, ҡыҙыл яҡут йәки ҡыҙыл йәүһәр (рубин) һәм көн яҡтыһында ҡуйы зөбәржәт йәшел төҫтәге, яһалма яҡтылыҡта ҡара ҡыҙыл төҫкә ингән ҡиммәтле таш (александрит) менән бергә, алмас донъялағы иң ҡиммәтле таштарҙың береһе тип баһалана.
Тәбиғи алмас матур тип һаналмай. Эске күп төрлө сағылышын күрһәтерлек шарттар биргәнлектән, ҡырланған алмас матур күренә. Айырым алым менән ҡырланған (Гәүһәр ҡырлау (Гущинская форма)) алмас гәүһәр (бриллиант) тип атала.

=== Структураһы ===
Кристалдар {{Крист|синг=гцк|гр=''Fd''3''m'' |a=0,357|b=|c=|alpha=|beta=|gamma=|Z=8|d=|рп=1|nocat=}}. Алмаста углерод атомдары {{math|''sp''³}} — гибридлаштырыу формаһында. Алмас структураһында углеродтың һәр атомы, түбәһе булып иң яҡын ятҡан дүрт атом хеҙмәт иткән тетраэдр үҙәгендә урынлашҡан. Тап углерод атомдарының көслө бәйләнеше алмастың юғары ҡатылығын аңлата.[[Файл:Diamond animation.gif|thumb|left|250px|Алмас кристал рәшәткәһенең схематик һүрәтләнеше]]

=== Буяуы ===
Буятылған зәргәр алмастарҙың күпселеге — һары һәм көрән төҫтәге алмастар. Һары төҫмөр алмастарға кристалл структураһының дефекты хас Н-3. Ошо дефекттар тупланышынан һары төҫтөң төҫмөрҙәре саҡ ҡына тойомланғандан асыҡ сағылышта күренеүе мөмкин. Спектрофотометр ҙа Н-3 дефекттар барлығын билдәләй алмаған төҫһөҙ алмастарҙа, зәңгәр люминесценция булғанда ғына, күпмелер төҫмөрләнә. Тикшерелгән алмастарҙың Н-3 үҙәге булғанына күрһәткән һары төҫмөрө асыҡ сағылған 10—12%-ында зәңгәр люминесценцияһы булмаған йә ул бик көсһөҙ булған. Был алмас структураһында люминесценцияны һүндереүсе ҡушылмаларҙың булыуы менән аңлатыла. Люминесценцияның зәңгәр төҫө буяуҙың һары төҫмөрөнә өҫтәлмә булып Н-3 үҙәгенең мөһим оптик һыҙаты тора. Был төҫмөрҙәрҙең яҡтырыу көсөргәнешлегенән күреү реакцияһы тигеҙлегендә баһалаусының күҙенә уларҙың дөйөмләштерелгән реакцияһы төҫһөҙ (аҡ) нурланыуҙағы кеүек була; йәғни айырым шарттарҙа буяуҙың һары төҫмөрө люминесценцияның зәңгәр төҫмөрө менән тиңләштерелә (компенсируется). Дөйөм осраҡта зона буйынса буяуҙың көсөргәнешлелеге тигеҙһеҙлеге һәм буяуҙың һары төҫөн һәм люминесценцияның визуаль зиһенгә алыу реакцияһы тигеҙһеҙлеге бар. Люминесценцияны «плюс» йә «минус» билдәләре менән, тәьҫир итеүсе һары буяуҙы «компенсациялау» факторы итеп ҡарарға мөмкин. Бынан алмасты баһалауҙың ҡайһы бер аспекттары һәм бысыу алдынан уларҙы үлсәп алыу буйынса бер нисә кәрәкле һығымта сығарып була.

Сортлаусы кешенең күҙенә буяуҙың һары төҫмөрөнөң һәм  кристалл люминесценцияһының зәңгәр төҫмөрөнөң берләштерелгән тәьҫирен иҫәпкә алыр кәрәк. Шунан сығып беренсе төҫтәге алмастарҙы уларҙан юғары төҫтәге гәүһәрҙәр сығарырлыҡмы әллә ҡайһыларынан сыҡмаҫмы тигәнгә бүлеп ҡарар кәрәк. Дөйөм һандан кристалдарҙы инеү контролендә ялтырауығы булмаған алмастар алына һәм 70 %-тан ашыуы үткәрелә. Был алмастар 1 һәм 2 төҫтәге гәүһәр ала торған сығанаҡ итеп ҡаралыуы мөмкин. Улар дөйөм һандан 1—3 % тәшкил итә&lt;ref&gt;''Дронова Н. Д.'' Изменение окраски алмазов при их обработке в бриллианты (системный подход и экспериментальные исследования). — Автореферат диссертации на соискание учёной степени кандидата геолого-минералогических наук. Специальность 04.00.20 — минералогия, кристаллография. Москва, 1991.&lt;/ref&gt;.

Һәр бер төҫлө гәүһәр — тәбиғәттең ысын уникаль әҫәәре. Алмастарҙың һирәк төҫтәре: ал, күк, йәшел һәм хатта ҡыҙыл төҫтәре лә осрай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.diamanters.ru/color.htm|title=Мир бриллиантов|author=Юрий Шелементьев, Петр Писарев|publisher=Геммологический центр МГУ|description=Чёрный алмаз называется [[карбонадо]]|lang=ru|accessdate=2010-09-08}}&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер төҫлө гәүһәрҙәр миҫалдары:
* Дрезден йәшел бриллианты,
* Тиффани һары алмасы (бриллиант),
* Портер-Родс (зәңгәр).
* Хоуп алмасы (күк)

== Алмастың имитацияларҙан айырмаһы ==
[[Файл:Diamond (side view).png|thumb|left|185px|Ҡырланған алмастың катодолюминесценцияһы]]
Алмас күп кенә төҫһөҙ минералдар — үҙенең имитацияһы итеп ҡулланылған кварц, топаз, циркон менән оҡшаш. Ҡатылығы менән айырылып тора — тәбиғи материалдарҙан иң ҡатыһы (Моос шкалаһы буйынса — 10), оптик үҙенсәлектәре менән, рентген нурҙарына үтә күренмәлелеге, рентген, катод, ультрафиолет нурҙарына люминесценцияһы менән аңлатыла ныҡлығы&lt;ref&gt;{{Книга:Словарь камней-самоцветов}}&lt;/ref&gt;.

== Донъяла алмастар табыу ==
[[Файл:Diamant tropfen.jpg|thumb|left|185px|Эшкәртелгән алмаз]]
Алмас — һирәк, әммә шуның менән бергә етерлек таралған минерал. Алмастарҙың сәнәғәт ятҡылыҡтары, Антарктиданан тыш, бөтә континенттарҙа ла билдәле. Алмастарҙың бер нисә ятҡылығы билдәле. Бер нисә мең йыл элек алмастар сәнәғәт масштабында ишелмә йәки бөртөклө (россыпной) ятҡылыҡтарҙан табылған. [[XIX быуат]] аҙағына, алмас тупланған кимберлит торбалар асылғандан һуң ғына, алмастар йылға ултырмаларында барлыҡҡа килмәгәне асыҡланған.

Алмастарҙың килеп сығышы һәм йәше тураһында әлегә тиклем аныҡ фәнни мәғлүмәт юҡ. Ғалимдар төрлө фаразлау төҙөйҙәр — магманан, мантиянан, метеориттан, флюидтан, хатта бер нисә экзотик теория ла бар. Күпселеге магма һәм мантия теорияһына, ҙур баҫым аҫтында углерод атомдары  (ҡағиҙә булараҡ, {{formatnum:50000}} атмосфералы) һәм ҙур тәрәнлектә (яҡынса {{nobr|200 км}}) кубик кристалл рәшәткә — тәбиғи алмас формалаштыра. «Шартлау торбаһы» формалашҡан ваҡытта таштар өҫкә вулкан магмаһы менән сығарылалыр тигән фараз бар.

Алмастарҙың йәше 100 миллиондан алып 2,5 миллиард йәшкә тиклем булыуы мөмкин.

Ихтимал, ҡояшҡа тиклем сығышлы, ерҙеке түгел, метеорит алмастары билдәле. Алмастар шулай уҡ ҙур метеорит төшкән саҡта һуғылыу  метаморфизмы арҡаһында барлыҡҡа килгәндер тигән фараз бар, мәҫәлән, Себерҙең төньяғында Попигай (кратер) астроблемаһы.

Бынан тыш, алмастар артыҡ юғары баҫымы метаморфизмы ассоциацияһында кровлевый тоҡомдарҙа, мәҫәлән, Ҡаҙағстандағы Көкшетау яҫы түбәле тауҙар теҙмәһендә урынлашҡан Ҡумдыкүл алмас ятҡылығында, табылды.

Импактный алмастар ҙа, метаморфик алмастар ҙа ҡайһы берҙә ҙур запаслы һәм юғары концентрациялы бик масштаблы ятҡылыҡтар барлыҡҡа килтерә. Әммә бындай типағы ятҡылыҡтарҙа алмастар бик ваҡ, һәм сәнәғәт ҡиммәтенә эйә түгел. 

=== Алмастарҙы табыу һәм алмас ятҡылыҡтары ===
Алмастарҙың сәнәғәт ятҡылыҡтары боронғо кратондарға ярашлы булған кимберлит һәм лампроит торбаларҙа табыла. Шундай типтағы төп ятҡылыҡтар [[Африка]]ла, [[Рәсәй]]ҙә, [[Австралия]]ла һәм [[Канада]]ла бар.

Башҡаларынан алдараҡ алмас ятҡылыҡтары Һиндостанда, Декан яҫы таулығыныың көнсығышында билдәле була; был ятҡылыҡтар XIX быуат аҙағына уҡ ныҡ ярлыланған була.

1727 йылда бик бай ятҡылыҡтар Бразилияла, бигерәк тә Минас-Жерайс провинцияһында, Теюке йәки [[Диамантина]] янында, шулай уҡ [[Баия]] провинцияһындағы Ла-Хападала урынлашҡан&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

1867 йылдан Көньяҡ Африкала бай алмас ятҡылыҡтары — «Кап» алмастары асылды. Алмастар хәҙерге заман Кимберли ҡалаһында кимберлит атамаһын алған нигеҙ ултырмаларында табылған. [[1871 йыл]]дың 16 июлендә алмас эҙләүселәр компанияһы ағалы-энеле Де Бирстарҙың фермаһында урынлаша. Ағалы-энеле был икәү төбәктә башланған алмас ығы-зығыһы йылдары башланғанда 50 фунт стерлингҡа һатып алған була, һәм {{s|60 000}} һатҡан. Кимберли районында алмас табыуҙың иң төп объекты килеп тулған старателдәр (XIX быуат аҙағына 50 мең кеше) тарафынан ҡул көсө менән ҡаҙылған «Ҙур тишек» («Big Hole») була. Көн һайын 30 меңгә яҡыыын алмас эҙләүсе бында көн дә төн дә хеҙмәт түккән&lt;ref&gt;[http://travel-box.ru/index.php?option=com_travel&amp;task=location&amp;country_id=5&amp;loc_id=193 ЮАР-Кимберли-География] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412140036/http://www.travel-box.ru/index.php?option=com_travel&amp;task=location&amp;country_id=5&amp;loc_id=193 |date=2012-04-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:The diamond rush into Kimberley.gif|thumb|left|400px|Кимберлиҙа «Алмас ығы-зығыһы», 1870-се йылдар.]]
1871—1914 йылдарҙан улар яҡынса 2,722 тонна алмас (14,5 миллион карат) таба, карьерҙы эшкәртеү процесында 22,5 млн тонна грунт сығара&lt;ref&gt;[http://travel.gala.net/ref/za/kimberley/sightseens Достопримечательности Кимберли]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ Кимберлиҙан төньяҡҡараҡ — Трансваалдә, Витватерсранд һырты районында яңы алмас торбалары табыла&lt;ref&gt;Эдвард Эрлих [http://www.port-folio.org/part42.htm «Витватерсранд, месторождение, определившее судьбу Африки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305044149/http://www.port-folio.org/part42.htm |date=2016-03-05 }} Минеральные месторождения в истории человечества&lt;/ref&gt;.

2006 йылда донъяла 176 млн карат алмас табыла&lt;ref name=&quot;2016_01_25_Expert_Almaz&quot;&gt;''Ольга Вандышева''. Падение бриллиантов // Эксперт, № 4 (972), 25-31 января 2016&lt;/ref&gt;. Һуңғы йылдарҙа тармаҡта табыу түбәнәйеүе теркәлгән.

Кимберлий процесы материалдарына ярашлы, 2015 йылда донъяла алмас табыу 127,4 млн карат тәшкил итте, 13,9 млрд доллар (караттың уртаса хаҡы — яҡынса 109$). Лидер илдәрҙә алмас табыу (хаҡтар буйынса)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Кимберлийский процесс о мировой добыче алмазов в 2015 году|author=Данилов Ю.Г.|url=http://www.rough-polished.com/ru/analytics/104350.html|work=|date=2012-08-02|accessdate=2013-12-10}}&lt;/ref&gt;:
* [[Рәсәй]]ҙә — 4,2 млрд доллар;
* Ботсванала — 3,0 млрд доллар;
* [[Канада]]ла — 1,7 млрд доллар;
* [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] — 1,4 млрд доллар;
* [[Ангола]] — 1,2 млрд доллар.

Кимберлий процесы (КП) мәғлүмәттәре буйынса, 2018 йылда алмастарҙы донъяуи табыу 148,4 млн карат тәшкил итте, хаҡы — 14,47 млрд АҠШ доллары (табылған алмастарҙың уртаса хаҡы — каратына 97 АҠШ доллары).
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+КП мәғлүмәттәре буйынса 2018 йыл һөҙөөмтәләре&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://brillianty.info/news/mirovaja_dobycha_almazov_upala_v_2018_godu/1426.html|title=Мировая добыча алмазов упала в 2018 году|publisher=Бриллианты|lang=ru|accessdate=2019-07-08}}&lt;/ref&gt;
!Ил
!Табыыу $ млн.
!Табыу мең карат
!Уртаса хаҡы $/карат
|-
|Рәсәй
|3 983
|43 161
|92
|-
|Ботсвана
|3 535
|24 378
|145
|-
|Канада
|2 098
|23 194
|90
|-
|Көньяҡ Африка Республикаһы
|1 228
|9 908
|124
|-
|Ангола
|1 224
|8 409
|146
|-
|Намибия
|1 125
|2 397
|469
|}
Өс компания — [[De Beers]], [[Алроса|АЛРОСА]] һәм [[Rio Tinto]] бөтәһе бергә донъя күләмендә 2017 йылда алмастар табыуҙың 70%-ын контролдә тота. Табылған алмастарҙың хаҡы буйынса лидер булып көньяҡ африка De Beers компанияһы — $5,8 млрд йәки 2017 йылғы донъяуи табыуҙың яҡынса 37%-ы, һан яғынан лидер булып рәсәй АЛРОСА-һы тора — күрһәткесе 39,6 млн карат.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Мировая добыча алмазов упадет на 3,4% в 2018 году|url=https://brillianty.info/news/mirovaja_dobycha_almazov_upadet_na_3_4_v_2018_godu/848.html|work=Бриллианты|accessdate=2018-03-05|language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509063319/https://brillianty.info/news/mirovaja_dobycha_almazov_upadet_na_3_4_v_2018_godu/848.html |date=2021-05-09 }}&lt;/ref&gt;

Ғәмәлдәге ятҡылыҡтарҙың ҡеүәте, уларҙың табыу дәрәжәәһе, һәм көтөлгән яңы рудниктарҙы эксплуатацияға индереү мөмкинлегенең уртаса һәм оҙайлы перспективаһында донъя баҙарында алмасҡа һорауҙың тәҡдимдән юғарыраҡ булыуы күҙәтеләсәк.

=== Рәсәйҙә алмастар табыу тарихы ===
[[Файл:Памятный знак в Промыслах.jpg|thumb|200px|Рәсәйҙә беренсе алмас табылған урында иҫтәлекле билдә]]
[[Рәсәй]]ҙә беренсе алмасты 1829 йылдың 5 июлендә Уралда Пермь губернаһы Крестовоздвиженский промыслаларында (алтын приискыһында) 14 йәшлек крепостной крәҫтиән Павел Попов, шлиховой улаҡта (лоток) алтын йыуғанда, таба. Ярты каратлыҡ кристалл өсөн Павел ирек ала. Павел экспедиция ҡатнашыусыларын, Александр Гумбольдты, граф Адольф де Польены ла индереп, беренсе алмас тапҡан урынына килтерә, һәм унда тағы ике ҙур булмаған кристалл табыла. Хәҙер ул урын Алмазный ключик (шул уҡ атамалы сығанаҡ буйынса) тип атала һәм Промысла́ ҡасабаһынан яҡынса 1 километрҙа, Пермь крайы, Горнозаводской районы Промысла́ һәм Тёплая Гора ҡасабаларын бәйләүсе иҫке юлдан йыраҡ түгел, урынлашҡан.

{{начало цитаты}}Бисерский приискыһында граф Полье алтын ҡомон йыуғандан һуң тороп ҡалған тупаҫ шлихтарҙы яңынан йыуырға ҡуша. Бисерский суйын иретеү һәм тимер эшләү заводы графиня Варвара Петровн Полье мөлкәте, Пермь губернаһында Камаға ҡойоусы Койва ҡушылдығы Бисер йылғаһы буйында… Бик шәп приискыларҙың береһе, Адольфовский тигәне лә бар… Был прииск 1829 йылдың май айында асылды.{{конец цитаты|источник= «[[Горный журнал]]»&lt;ref&gt;[http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/8319.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191220190916/http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/8319.php |date=2019-12-20 }} Шуваловский парк (Шуваловский парк. Нижний пруд, или Рубаха Наполеона) : [история и современность дворцово-паркового ансамбля в Санкт-Петербурге&amp;#93;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191220190916/http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/8319.php |date=2019-12-20 }}&lt;/ref&gt;}}

Уралда артабанғы 28 йыл эҙләнеүҙәр барышында дөйөм ауырлығы 60 каратҡа тиң 131 алмас табыла. Себерҙәге беренсе алмас шулай уҡ Енисейск ҡалаһынан алыҫ түгел 1897 йылдың ноябрендә Мельничная йылғаһындағы шлихт йыуылғанда табыла. Алмас размеры {{frac|2|3}} [[карат]] була. Ул саҡта табылған алмастың бәләкәй булыуы һәм ятҡылыҡты үҙләштерерлек аҡса бүленмәгәлектән разведка эшләнмәй. 1948 йылда Себерҙә тағы алмас табылған.

Рәсәйҙә алмас эҙләү быуат ярым тиерлек дауамында барған, һәм фәҡәт 1950-се йылдар уртаһында Яҡутстанда бик бай нигеҙ алмас ятҡылығы табыла. 1954 йылдың 21 авгусында Наталия Николаевна Сарсадских геологик партияһынан геолог Лариса Попугаева Көньяҡ Африканан ситтә беренсе кимберлит торбаһын таба&lt;ref&gt;[http://magazines.russ.ru/neva/2003/9/treif.html Журнальный зал | Нева, 2003 № 9 | Евгений Трейвус — Голгофа геолога Попугаевой]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;1957 йылғы Ленин премияһы башҡа геологтарға бирелә. Фәҡәт 1970 йыда ғына Попугаева «Ятҡылыҡты беренсе табыусы» почётлы дипломы һәм билдәһе менән бүләкләнә&lt;/ref&gt;. Кимберлит торбаның исеме символик яңғырай — «Зарница».

Артабан «Мир» кимберлит торбаһы, Бөйөк Ватан һуғышынан һуң, был атама ла символик мәғәнәгә эйә. «Удачная» торбаһы табыла. Шундай асыштар СССР территорияһында алмас етештереү сәнәғәтен башлау мөмкинлеген бирҙе. Хәҙерге көндә Рәсәйҙә табылған алмастарҙың ҙур өлөшө яҡут тау-байыҡтырыу комбинаттарына тура килә. Бынан тыш, ҙур алмас ятҡылыҡтары Пермь крайы территорияһындағы Красновишерский районында{{sfn|Вишерские алмазы|1973}}, Архангельск өлкәһендә: Приморский районы территорияһындағы Ломоносов исемендәге ятҡылыҡ, Мезенский районы территорияһында Верхотин ҡасабаһындағы Владимир Гриб исемендәге ятҡылыҡ.

2012 йылдың сентябрендә киң мәғлүмәт саралары ғалимдар Красноярск крайы һәм Саха-Яҡутстан сигендә урынлашҡан Попигай кратерында эшләгән Һирәк осрай торған (уникальный) импакт сығышлы техник алмастар ятҡылығы буйынса мәғлүмәттең йәшерен серен асты тип яҙҙы. Рәсәй Фәндәр Академияһының Себер Бүлеге В. С. Соболев исемендәге геология һәм минералогия институты директоры Николай Похиленко раҫлауынса, был ятҡылыҡта триллиондарса каратҡа тиң алмас запасы бар&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/09/16/diamond/|title=Учёные рассекретили месторождение импактных алмазов в Сибири|date=2012-09-16|publisher=Лента.ру|accessdate=2012-09-18}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың октябрендә Саха-Яҡутстанда бер алмастың эсендә тағы икенсе алмас иркенләп урын алған алмас-«матрёшка» табылды&lt;ref&gt;[http://www.alrosa.ru/в-якутии-обнаружен-уникальный-алмаз-м/ В Якутии обнаружен уникальный алмаз-матрешка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105125716/http://www.alrosa.ru/%D0%B2-%D1%8F%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7-%D0%BC/ |date=2021-11-05 }}&lt;/ref&gt;.
Рәсәйҙә иң сифатлы алмас Урал алмаслы ҡатламында (алмазоносная провинция) табыла&lt;ref&gt;{{БРЭ|[https://bigenc.ru/geology/text/4700548 Ура­льская ал­ма­зо­нос­ная ­про­вин­ция]}}&lt;/ref&gt;.

== Синтезланған (дөйөмләштерелгән) алмаздар ==
{{main|Синтезланған алмастар}}
Яһалма рәүештә үҫтерелгән алмастар составы һәм структураһы буйынса тәбиғи алмастарға оҡшағанлыҡтан (кристаллик рәшәткәгә йыйылған углерод атомдары тәбиғи, йәғни синтетик материалдарҙан тормай), ғәҙәттәге «''синтетические''» алмастар тигән термин бик нәзәкәтле түгел.

=== Тәүшарттары һәм беренсе уҡталыуҙар ===
1694 йылда итальян ғалимдары Джон Аверани һәм К.-А. Тарджони бер нисә ваҡ алмасты иретеп бер ҙур алмас алырға маташҡанда, көслө йылытҡанда алмас күмер кеүек янғанын асыҡлаған. 1772 йылда Антуан Лавуазье алмас янған саҡта углерод диоксиды барлыҡҡа килгәнен асыҡлаған&lt;ref&gt;[http://www.edu.yar.ru/russian/cources/chem/geo/minerals/diam4.html «Крупный алмаз — из мелких»]&lt;/ref&gt;. 1814 йылда Гемфри Дэви һәм Майкл Фарадей алмас күмер менән графиттың химик туғаны икәнен тулыһынса раҫлай.

Асыш ғалимдарҙы яһалма алмас булдырыу фекеренә йүнәлткән. Первая попытка синтеза Алмасты синтезлау буйынса беренсе аҙымды 1823 йылда  Харьков университетына нигеҙ һалған Василий Назарович Каразин яһай, матдәләрҙе ҡайнатыу, ағасты йылытыу юлы менән состав өлөштәргә тарҡатҡанда (перегонка), билдәһеҙ матдәнең ҡаты кристалдары барлыҡҡа килгәнен күҙәтә. 1893 йылда профессор Хрущёв Константин Дмитриевич углерод менән туйындырылғн иретелгән көмөштө тиҙ һыуытҡанда, шулай уҡ быяланы һәм корундты сыйыусы кристалдар килеп сыҡҡанын күрә. Көмөш урынына тимер ҡулланып, Анри Муассан уның тәжрибәһен уңышлы ҡабатлай. Һуңыраҡ был тәжрибәләрҙә алмас синтезланмағанын, ә алмасҡа бик яҡын һыҙаттары булған кремний карбиды (муассанит) синтезланғанлығы раҫлана&lt;ref&gt;[http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/DIAMOND/DIAMOND05.HTM Б. Ф. Данилов «Алмазы и люди»]&lt;/ref&gt;.

1879 йылда шотланд химигы Джеймс Хэнней һелтеле металдарҙың органик берләшмәләр менән үҙ-ара тәьҫир итешеүендә графит ҡауаҡтары формаһында улерод бүленеүен күрә һәм, юғары баҫым аҫтында шуға оҡшаш реакциялар үткәргәндә, углерод алмас формаһында кристаллаша алыу мөмкинлегенә эйә булғанын аңлай. Күп кенә тәжрибәләрҙән һуң, в которых смесь Парафин, һөйәк майы (костяное масло) һәм литий ҡатнашмаһын үтә ныҡ ҡыҙҙырылған ҡурғаш ялатып паятланған ҡорос торбала оҙайлы ваҡыт тотҡандан һуң, ул бер нисә кристалл ала, һәм бойондороҡһоҙ тикшеренеү үткәргәндән һуң, алмас тип танылған. Алмас шундай түбән баҫым һәм температурала барлыҡҡа килә алмай тип ышанған фән донъяһы уның асышын танырға ашыҡмай. 1943 йылда, рентген анализы ҡулланып, Хэнней өлгөләрен яңынан тикшергәндән һуң, аынған анализдарҙың ысыынлап та алмас икәне дәлилләнә, әммә анализ үткәргән профессор Лонсдейл Кэтлин тағы ла Хэнней эксперименттары мистификация ғына ти&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://universitates.kharkov.ua/arhiv/2007_1/zarickij/zarickij.html|title=Эксперименты по «алмазотворению» В. Н. Каразина и К. Д. Хрущова и синтезу алмаза других наших земляков|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090113162858/http://universitates.kharkov.ua/arhiv/2007_1/zarickij/zarickij.html|publisher=Журнал «Университеты»|archivedate=2009-01-13}}&lt;/ref&gt;.

=== Синтезлау ===
[[Файл:SyntheticDiamonds.jpg|thumb|300px|right|Растровый электрон микроскоп аша алынған синтезланған алмастарҙың һүрәтләнеше]]

1939 йылда графит-алмаз тигеҙләнеш һыҙығының термодинамик самаһын (расчёт) беренсе булып совет физигы Лейпунский Овсей Ильич иҫәпләп сығарҙы&lt;ref&gt;{{статья |автор={{nobr|Лейпунский О. И.}} |заглавие=Об искусственных алмазах |ссылка= |издание=[[Успехи химии]] |тип= |год=1939 |выпуск=8 |страницы=1519—1534 |язык=ru |издательство=}}&lt;/ref&gt;, һәм был юғары баҫым аппараттарында (АВД) графит-металл ҡушылмаһынан алмас синтезлауға нигеҙ булды. Бындай яһалма алмас алыу 1953 йылда беренсе тапҡыр АСЕА фирмаһы лабораторияһында (Швеция), аҙағыраҡ 1954 йылда «Дженерал Электрик» америка фирмаһында һәм 1960 йылда — СССР Фәндәр Акаемияһы Юғары баҫым физикаһы институтында (ИФВД) Верещагин Леонид Фёдорович етәкселегендәге төркөм тарафынан тормошҡа ашырыла. Был метод бөтә донъяла әлегә тиклем ҡулланыла.

1961 йылда, алмастарҙы синтезлау Юғары баҫым физикаһы институтында (ИФВД) алмастарҙы синтезлауҙа алынған фәнни һөҙөмтәләргә нигеҙләнеп, Бакуль Валентин Николаевич [[Киев]]та ҡаты иретмә һәм алмас инструмент ЦКТБ-һында беренсе 2000 карат яһалма алмастар сығарыуҙы ойоштороҙо; 1963 йылдан уларҙы сериялы етештереү яйға һалынды&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Алмаз Украины|место=Киев|издательство=Азимут-Украина|год=2011|страниц=448}}&lt;/ref&gt;.

Графит → алмас туранан-тура фаза күсеүе графиттың ''һуғыу адиабатаһы'' хас булған һынған урынына ''һуғыу-тулҡын'' тейәүе теркәп ҡуйылған&lt;ref&gt;''Alder B.J., Christian R.H.'' Behavior of strongly shocked carbon. //Phys. Rev. Lett., 1961, 7, 367&lt;/ref&gt;. 1961 йылда ''һуғыу-тулҡын'' тейәү методы менән шартлау энергияһын ҡулланып (СССР-ҙа был метод 1975 йылда Украина Фәндәр Академияһының үтә ҡаты материалдар институтында һынау үткән) «DuPont» фирмаһының алмас (100 мкм-ға тиклем дәүмәлле) алыу тураһындағы тәүге баҫма донъя күрә&lt;ref&gt;[[Бакуль, Валентин Николаевич|В. Н. Бакуль]], [[Андреев, Валентин Дмитриевич|В. Д. Андреев]]. Алмазы марки АВ, синтезируемые взрывом. //Синтетические алмазы, 1975, вып. 5 (41), с. 3-4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Андреев, Валентин Дмитриевич|В. Д. Андреев]]. О механизме образования алмаза при ударном нагружении. //Синтетические алмазы, 1976, вып. 5 (47), с. 12-20&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В. А. Лукаш и др. Методы синтеза сверхтвёрдых материалов с помощью взрыва. //Синтетические алмазы,1976, вып. 5 (47), с. 21-26&lt;/ref&gt;). Шулай уҡ ҡайһы бер шартлатҡыстарҙы, мәҫәлән, тринитротолуол/троти́лды кире кислород балансы менән шартлатҡанда, ''детонацион'' тейәү методы менән алмас алыу технологияһы билдәле&lt;ref&gt;К. В. Волков, В. В. Даниленко, В. И. Елин //Физика горения и взрыва,1990, вып. 26, т. 3, с. 123—125&lt;/ref&gt;, был осраҡта алмастар туранан-тура шартлау продукттарынан барлыҡҡа килә. Был алмас алыуҙың иң арзан алымы, әммә «детонацион алмастар» бик ваҡ (1 мкм-дан кәмерәк) һәм фәҡәт абразивтарға һәм өрҙөрөүгә (напыление) генә яраҡлы&lt;ref&gt;{{статья|автор=Н. В. Новиков, Г. П. Богатырева, М. Н. Волошин|заглавие=Детонационные алмазы в Украине |издание=Физика твёрдого тела |тип=журнал |год=2004 |том=46 |выпуск=4 |страницы=585—590 |ссылка=http://journals.ioffe.ru/ftt/2004/04/p585-590.pdf}}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге осорҙа абразив материалдарға ихтыяжды ҡәнәғәтләндерерлек синтезланған алмастарҙы етештереүсе эре сәнәғәт производстволары бар. Синтезлау өсөн бер нисә ысул ҡулланыла. Уның береһе пресс ҡоролмалары тыуҙырған юғары баҫым һәм ҡаты иретмәле АВД ярҙамында металл (иретеүсе) — углерод (графит) системаһы. Алмастар металл-графит шихтаһының углеродтың металда үтә ныҡ туйындырылған иретмәһе баҫым аҫтында һыуытҡанда кристаллаша. Шул рәүешле синтезланған алмастарҙы металл матрицаны эшкәртеү өсөн әҙерләнгән ҡатнашма (шихта) ойошҡаҡтары кислота ҡушылмаһында иретелеп айырыла. Был технология буйынса техник маҡсаттар өсөн төрлө ярмалылыҡта (зернистость) алмас онтағы (порошок), шулай уҡ зәргәр (ювелир) сифатлы монокристалдар алына.

Газ фазаһы һәм плазмаһынан алмас алыу хәҙерге заман ысулы нигеҙендә СССР Фәндәр Академияһының Физик химия институты ғилми хеҙмәткәрҙәре (Дерягин Борис Владимирович, Федосеев Д. В., Спицын Б. В.) коллективының пионер хеҙмәттәре ята&lt;ref&gt;[[Дерягин, Борис Владимирович|Дерягин Б. В.]], Федосеев Д. В. «Рост алмаза и графита из газовой фазы». М.: Наука, 1977.&lt;/ref&gt;, улар&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2008/11/14/diamonds/ lenta.ru: «Новая технология позволит создавать бриллианты любого размера» по материалам «New Scientist»]&lt;/ref&gt; 95 % водородтан һәм 5 % углеродлы газдан (пропан, ацетилен), шулай уҡ алмас үҙе (ҡара: CVD-процесс) барлыҡҡа килгән киртләстә (подложка) тупланған юғары йышлыҡтағы плазманан торған газ мөхитен ҡулланалар. {{nobr|700…850 °C}} газ температураһы баҫым аҫтында атмосфера газынан 30 тапҡырға кәмерәк. Синтезлау технологияһына бәйле, алмастарҙың киртләстә (подложкала) үҫеш тиҙлеге 7-нән {{nobr|180 мкм/ч}} тиклем. Шул уҡ ваҡытта алмас металл йәки керамик киртләстә (подложка) дөйөм алғанда углеродтың алмас түгел (sp&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;), ә графит формаһын (sp&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) тотороҡландырыу шарты булғанда ултыра. Алмастың тотороҡланыуы беренсе сиратта киртләс (подложка) өҫтөндәге процестарҙың кинетикаһы менән аңлатыла. Алмас ултырырлыҡ кәрәкле шарт булып, киртләстең  тотороҡло карбидтар булдырыу мөмкинлеге (шул иҫәптән алмастың температура ултырмаларында: {{nobr|700 °C}} менән {{nobr|900 °C}} араһында) тора. Мәҫәлән, алмас ултырмаһы Si, W, Cr киртләстәрҙә (подложкаларҙа) һәм (туранан-тура, йә фәҡәт аралыҡтағы ҡатламдарҙа) Fe, Co, Ni булыуы мөмкин.

== Ҡулланылышы ==
Ҡырланған алмас (гәүһәр) инде күп быуаттар иң популяр һәм ҡиммәтле аҫыл таш булып иҫәпләнә. Күпселек осраҡта алмас хаҡы уны табыусылар монополияһынан түгел, ә ҡырлаусылар һәм гәүһәр менән сауҙа итеүселәр өҫтөнлөгө менән бәйле. Бөтә алмас табыусы компаниялар һәм илдәр 2016 йылда  12,4 миллиард долларлыҡ алмас тапҡан&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.alrosa.ru/алмазы-и-рынок/мировой-алмазный-рынок/|title=Мировой алмазный рынок {{!}} АЛРОСА|publisher=www.alrosa.ru|accessdate=2019-12-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171121195347/http://www.alrosa.ru/%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%B8-%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%BA/%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%BA/ |date=2017-11-21 }}&lt;/ref&gt;, шул уҡ ваҡытта 2016 йылда донъяла алмас экспорты 116 миллиард доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oec.world/ru/visualize/tree_map/hs92/export/wld/show/7102/2016/?lang=ru|title=Export destinations of Алмазы from Мир (2016)|publisher=The Observatory of Economic Complexity|lang=ru|accessdate=2019-12-01}}&lt;/ref&gt;. Йәғни алмас табыусылар алмас баҙарының 10 % килеменә эйә, ә килемдең 90 %-ынан ҡырлаусылар һәм алмас сауҙагәрҙәре файҙа ала.
 
Донъяла алмас табыуҙың 20 %-ына эйә «Де Бирс» фирмаһы (донъяла 2 урында) Ботсвана, Көньяҡ Африка Республикаһы, Намибия һәм Танзания ятҡылыҡтарын эшкәртә. Рәсәйҙең генә түгел, ә Ангола, Ботсвана (ГРР), Зимбабве (ГРР) ятҡылыҡтарын үҙләштереүсе АЛРОСА өлөшөнә табыштың 28 %-ы (донъяла 1 урын) тура килә. Австралия-канада компанияһы Rio Tinto — 13 %, Dominion Diamond (Канада) — 6 %, Petra Diamonds (ЮАР, Танзания, Ботсвана (ГРР)) — 3 %. Бөтә башҡа компаниялар  29 % килем ала.&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt; Тәбиғи алмастарҙың күпселек өлөшө (хаҡы буйынса) гәүһәр етештереү өсөн ҡулланыла.

Алмастың сиктән тыш ныҡлығы сәнәғәттә үҙ ҡулланышын тапҡан: уны бысаҡтар, бырау, ҡырҡҡыс һәм шуға оҡшаш эшләнмәләр яһағанда ҡулланалар. Сәнәғәттә алмас ҡулланыу ихтыяжы яһалма алмастар етештереүҙе киңәйтеүҙе талап итә. Һуңғы ваҡытта мәсьәлә кластерлы һәм алмас плёнкаларҙы ионн-плазма ярҙамында ҡырҡҡыс йөҙҙәргә өрҙөрөү иҫәбенә хәл ителә.
Алмас порошогы (тәбиғи алмасты эшкәрткәндә һәм яһалма алмас эшләгәндә алынған ҡалдыҡтар) ҡырҡҡыс һәм үткерләү дисктары, түңәрәктәре һ. б. әҙерләү өсөн абразив булараҡ ҡулланыла.

Шулай уҡ квантлы компьютерҙарҙа, сәғәт һәм ядро сәнәғәтендә ҡулланыла.

Микроэлектрониканың алмазлы киртләстәрҙә үҫеше бик перспективалы. Юғары термо- һәм радиацияға бирешмәй торған әҙер эшләнмәләр бар ҙа инде. Шулай уҡ изоляция материалы булырлыҡ ҙур дәүмәле һәм юғары йылы үткәреүсәнлеге арҡаһында, алмасты микроэлектрониканың, бигерәк тә ныҡ аныҡ һәм юғары вольтлы электорникала, әүҙем элементы булараҡ файҙаланыу мөһим.
Алмас нигеҙендә ярымүткәргес приборҙар әҙерләгәндә, ҡағиҙә булараҡ, алмастың һеңдерелгән (допированные) плёнкалары ҡулланыла. Мәҫәлән, бор һеңдерелгән алмас p-тип үткәреү һәләтенә, фосфор һеңдерелгәне — n-тип үткәреү һәләтенә эйә. Ҙур тыйылған зона киңлеге арҡаһында алмас  светодиодтары спектрҙың ультрафиолет өлкәһендә эшләй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.aist.go.jp/aist_e/latest_research/2005/20050615/20050615.html |title=New n-Type Diamond Semiconductor Synthesized |accessdate=2010-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513051605/http://www.aist.go.jp/aist_e/latest_research/2005/20050615/20050615.html |archivedate=2009-05-13 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513051605/http://www.aist.go.jp/aist_e/latest_research/2005/20050615/20050615.html |date=2009-05-13 }}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш алмас киртләстәре (подложки) киртләстәр сифатында ҡулланышта перспективалы, мәҫәлән, заряд сәселеүен кәметеү өсөн, кремний подложкалар урынына ҡулланырға була. [https://e6cvd.com/media/wysiwyg/pdf/E6_CVD_Diamond_Handbook_A5_v10X.pdf]

2004 йылда Рәсәй Фәндәр Академияһының Л. Ф. Верещагин исемендәге Юғары баҫым физикаһы институты  беренсе тапҡыр {{nobr|2-5 К}} температураһында ғәҙәттән тыш үткәреүсәнлеккә эйә алмас синтезланы  (Ҡатнаштырыу (легирлау) дәрәжәһенә бәйле (полупроводники)&lt;ref&gt;{{статья
|doi=10.1038/nature02449
|issn=0028-0836
|том=428
|номер=6982
|страницы=542—545
|заглавие=Superconductivity in diamond
|издание=Nature
|accessdate=2010-02-22
|ссылка=https://dx.doi.org/10.1038/nature02449
|язык=en
|автор=Ekimov, E. A.; V. A. Sidorov, E. D. Bauer, N. N. Mel'nik, N. J. Curro, J. D. Thompson, S. M. Stishov
|год=2004
}}&lt;/ref&gt;. Алынған алмас көслө бор элементы менән көслө ҡатнаштырылған (легированный)  поликристалл өлгөнән ғибәрәт булған, һуңғараҡ Японияла {{nobr|4-12 К}} температураһында ла ғәҙәттән тыш үткәреүсәнлек торошона күсеүсе алмас плёнкалары алғандар&lt;ref&gt;[http://xxx.itep.ru/abs/cond-mat/0507476{{Недоступная ссылка|date=марта 2021 |bot=InternetArchiveBot }} [cond-mat/0507476&amp;#93; Superconductivity in Polycrystalline Diamond Thin Films]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} {{недоступная ссылка|число=21|месяц=05|год=2013}}&lt;/ref&gt;. Әлегә алмастың ғәҙәттән тыш үткәреүсәнлеге фәҡәт фәнни ҡараштан ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.

=== Алмастарҙы ҡырлау ===
[[Файл:Diamond cut history.svg|thumb|300px|Алмасты ҡырлау төрҙәре]]
Ҡырланған алмас гәүһәр тип атала.

Ҡырлауҙың төп типтары:
* түңәрәк (57 ҡыр стандарт һаны менән)
* фантазия ҡушылған, уға түбәндәге ҡырлау төрҙәре инә:
** «оҙонса түңәрәк»,
** «груша» (оҙонса түңәрәктең бер яғы — осло мөйөш),
** «маркиза» (ике осло мөйөшлө оҙонса түңәрәк, планда күҙҙе стилләштереп һүрәтләүгә оҡшаған),
** «принцесса»,
** «радиант»,
** башҡа төрҙәре.
Гәүһәрҙе ҡырлау формаһы алмастың сығанаҡ кристалы формаһына бәйле. Максималь хаҡ торорлоҡ гәүһәр алыр өсөн, ҡырлаусылар эшкәрткәндә алмасты минималь дәрәжәлә тотонорға тырыша. Алмас кристалының формаһына бәйле, эшкәрткәндә уның массаһының 55—70 %-ы юғала.

Эшкәртеү технологияһына ҡарата, алмас сеймалын шартлы рәүештә өс ҙур төркөмгә бүлергә була:
# «соублз» (''инг.'' sawables) — ҡағиҙә булараҡ, дөрөҫ октаэдрик формалы кристалдар, тәүҙә ие өлөшкә бысылырға тейеш, был ваҡытта ике гәүһәр етештерерлек әҙерләмә барлыҡҡа килә;
# «мэйкблз» (''инг.'' makeables) — дөрөҫ булмаған йә түңәрәк формалы кристалдар, «тотош киҫәк» көйө ҡырлана;
# «кливаж» (''инг.'' cleavage) — сатнаған кристалдар, артабанғы эшкәртеү алдынан бүлергә кәрәк.

Гәүһәр ҡырлауҙың төп үҙәктәре: [[Һиндостан]], башлыса 0,30 каратка тиклемге ваҡ гәүһәрҙәргә махсуслашҡан; [[Израиль]], күләме 0,30 караттан артығыраҡ гәүһәрҙәрҙе ҡырлай; [[Ҡытай]], [[Рәсәй]], [[Украина]], [[Таиланд]], [[Бельгия]], [[АҠШ]], әйтер кәрәк, АҠШ-та фәҡәт эре һәм юғары сифатлы гәүһәр генә етештерә, Ҡытай һәм Таиланд — ваҡ гәүһәр, Рәсәй һәм Бельгия — уртаса һәм эре гәүһәрҙәр етештерә. Бындай махсуслашыу ҡырлаусылар хеҙмәтенә түләүҙең айырымланыуы һөҙөмтәһендә формалашҡан.

== Әҙәбиәттә ==
* ''«Человек, который делал алмазы»'' ({{lang-en|The Diamond Maker}}) — Уэллс Герберт Джордждың 1894 йылдың 16 авгусында тәүге тапҡыр баҫылған фәнни-фантастик хикәйәһе.
* ''«Алмаз величиной с отель „Риц“»'' — Скотт Фицджеральд Фрэнсистың фантастик повесы.
* ''«Ведро алмазов»'' ({{lang-en|A Bucket of Diamonds}}; 1969) — Саймак Клиффорд Дональдтың фантастик хикәйәһе

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Баллас]]
* [[Карбонадо]]
* [[De Beers]]
* [[NV-үҙәк]]
* [[Данлыҡлы алмастар һәм гәүһәрҙәр]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Алмаз}}
* {{книга|автор=|заглавие=Вишерские алмазы. Тезисы докладов научно-методической конференции, посвящённой 20-летию Вишерской геологоразведочной организации|ссылка=http://geo.web.ru/db/msg.html?mid=1185353&amp;uri=00.djvu|издание=Совет НТО «Горное» Пермской комплексной геологоразведочной экспедиции. Вишерская геологоразведочная партия |ответственный= Л. А. Шимановский, В. А. Ветчанинов (ответственные редакторы), А. А. Иванов, А. П. Срывов  |место=Пермь|издательство=|год=1973|ref=Вишерские алмазы}}
* {{книга|автор=Дронова Н. Д., Кузьмина И. Е.|заглавие=Характеристика и оценка алмазного сырья|место={{М}}|издательство=МГГУ|год=2004|страниц=74}}
* {{книга|автор=Епифанов В. И., Песина А. Я., Зыков Л. В.|заглавие=Технология обработки алмазов в бриллианты|издание=Учебное пособие для сред. ПТУ|место={{М}}|издательство=Высшая школа|год=1987}}
* {{книга|автор=Орлов Ю.Л.|заглавие=Минералогия алмаза|место={{М}}|издательство=Наука|год=1984}}
* {{книга|автор=Никонович С. Л.|заглавие=Незаконный оборот драгоценных металлов и камней: теория и практика расследования|год=2011}}
* Дигонский С. В. Газофазные процессы синтеза и спекания тугоплавких веществ. — Москва, ГЕОС, 2013 г, 462 с.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Геология 
|Викисловарь = алмаз
|Викитека = Алмаз
}}
* [https://web.archive.org/web/20070510130039/http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2263 Популярная статья о получении искусственных алмазов]
* [https://web.archive.org/web/20120124163444/http://www.popmech.ru/article/10407-tyazhelyie-rodyi-almazov/ Описание процесса выхода алмазов на поверхность ]
* [https://cyberleninka.ru/article/n/o-slove-almaz-v-russkom-yazyke-statya-vtoraya О слове «Алмаз» в русском языке].

{{Библиоинформация}}
{{Аллотропные формы углерода}}
{{Самородные элементы}}
{{Самоцветы}}

[[Категория:Алмаздар|*]]
[[Категория:Ябай матдәләр]]
[[Категория:Метастабиль торош]]
[[Категория:Углеродтың аллапропик формалары]]</text>
      <sha1>lg59i42532e8jfjfl2itnvy0zxbr7c4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крикет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80312</id>
    <revision>
      <id>1299053</id>
      <parentid>1277574</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T18:11:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lp0 on fire</username>
        <id>46760</id>
      </contributor>
      <comment>Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Londiell|Londiell]] ([[User talk:Londiell|talk]]): Cross-wiki spam (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>1299053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21778" sha1="hppg6cgy4ld141c8vqsnj00zooxoy6x" xml:space="preserve">{{Infobox sport
| name       = Крикет
| image      = Pollock to Hussey.jpg
| imagesize  = 300px
| caption    = Крикет уйнайҙар.
| first      = 16 быуат, Англия
| country/region = Бар донъяла
| registered =
| clubs      =
| contact    = юҡ
| team       = бер яҡта 11 уйынсы
| mgender    = бар, ярыштар айырым үтә
| category   = [[Команда уйыны]]
| equipment  = крикет тубы
| venue      = крикет яланы
| olympic    = Эйе, 1900 йылғы Олимпия уйындарынан башлап
| paralympic = Юҡ
}}

'''Крикет''' ({{lang-en|cricket}}) — командалар уйнай торған спорт төрө, туп һәм таяҡ ҡулланыла. XVI быуатта [[Англия]]ның көньяғында барлыҡҡа килә. XVII быуаттың аҙаҡтарында милли спорт уйындарының береһенә әйләнә. [[Британия империяһы]]ның экспанцияһы уйынды бөтә донъяға таратырға ярҙам итә. Беренсе тапҡыр йыйылма командалар араһында тест уйындары XIX быуат уртаһында үткәрелә. Крикет уйынында ике команда ҡатнаша, һәр командала ун берәр кеше. Уйын эллипс формаһындағы үләнле яланда үтә. Яландың уртаһында тура мөйөшлө ер майҙансығы — ''питч'' урынлашҡан. Питчтың буйы 22 ярд йә 22 метрҙан әҙ генә күберәк, киңлеге — 10 фут йә 3 метр. Питчтың ике осонда ағас ҡапҡалар тора. Уйын зонаһы пичтың ике осонда яландан һыҙыҡтар менән бүленгән, улар ''кризам'' тип атала.

Командалар яланда уйнайҙар һәм тупты сиратлап һуғалар, мөмкин тиклем күберәк мәрәй йыйырға тейештәр, шул уҡ ваҡытта ҡаршы яҡҡа мәрәй йыйырға ҡамасауларға тейештәр. Крикетта ике төп амплуа бар: ''боулер'' ({{lang-en|bowler}}) — туп ырғытыусы, ''бэтсмен'' ({{lang-en|batsman}}) — тупты таяҡ менән һуғыусы. Яланда уйнаусы спортсылар бөтә яланға таралған, ә ярышыусылар ике бэтсмен менән генә уйнайҙар.

= Уйынды тасуирлау =
Командалар сиратлап тупты һуғып, майҙанда уйнап, иң күп мәрәй йыйырға йәки, шуға ярашлы, дәғүәсегә ҡамасауларға тырыша. Уйын форматына ҡарап, команда бер-ике тапҡыр рәттән тупты һуғып ала. Крикетта ике төп уйын роле бар — «боулер» тупты биреүсе({{lang-en|bowler}}) һәм ''бэтсмен'' ({{lang-en|batsman}}), бита менән тупты кире ҡағыусы&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;{{lang-en|“…between eleven maids of Bramley and eleven maids of Hambledon, all dressed in white.”}}&lt;/ref&gt; Боулер һәм бэтсмен функцияларын бер тигеҙ яҡшы башҡара алған уйынсы олл-раундер тип атала({{lang-en|all-rounder}} — ''«круговой»''). Крикет хәрәкәттәре 'иннингстар' тип атала{{Переход|#Структура матча}}. Майҙанда уйнаған команда спортсылары майҙандың бөтә арауығында тарала, ә дәғүәселәрҙе ике бэтсмен ғына сығыш яһай. Һәр иннингс эсендә майҙанда уйнаусы команданың боулеры тупты дәғүәсенең бэтсменына бөтә һуғыу оҙонлоғо буйынса ташлай. Бэтсмен һуғыуҙы туп майҙан сиктәренә етерлек итеп кире ҡағырға тырыша йәки дәғүәселәрҙән бик алыҫҡа осора, был бэтсменға питчтың икенсе осона йүгерергә мөмкинлек бирә. Уңышҡа өлгәшһә, һәм башҡа шарттар үтәлһә, бэтсмен командаһы мәрәй йыя, ({{lang-en|run}} — ''«пробег»''){{Переход|#Счёт и результат}}.Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер уйын шарттарының үтәлмәүе — дәғүәсенең тупты ергә тейер алдынан эләктереп алыуы, бэтсмен ҡапҡаһын емереүе һ.б. бэтменды уйындан сығара{{Переход|#Вывод бэтсмена из игры}}.
Команданың ун бэтсмены уйындан сығарылғанға тиклем иннинсгтар дауам итә, шунан һуң командалар ролдәр менән алмашына. Алты тапҡыр туп биргәс, боулерҙар (уларҙың йыйылмаһы оверҙар тип атала) бер-береһен алмаштыра{{Переход|#Счёт и результат}}.

Крикет буйынса профессиональ матчтарҙың дөйөм ҡабул ителгән бер нисә форматы бар{{Переход|#Форматы соревнований}}. Төрлө форматтар бер-береһенән ҡайһы бер йәһәттән, мәҫәлән, оҙайлығы буйынса, һиҙелерлек айырылырға мөмкин.

Ҡыҫҡа уйындарға ни бары 20 овер була, был уйын яҡынса 3,5 сәғәтен тәшкил итә, ә алдынғы командалар араһындағы һынау матчтары биш көн буйына һәр көндө алты сәғәтлек ҡапма-ҡаршылыҡ менән дауам итә. Уйын ҡағиҙәләрен үҙгәртеү менән  донъялағы иң ҙур крикет бренды булған Marylebone Cricket Club идара итә&lt;ref&gt;{{cite web|last=Pringle|first=Derek|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/8961566/MCC-appoint-Derek-Brewer-as-new-chief-executive.html|title=MCC appoint Derek Brewer as new chief executive|publisher=Telegraph|date=|accessdate=2013-05-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HvyGOFnV?url=http://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/8961566/MCC-appoint-Derek-Brewer-as-new-chief-executive.html|archivedate=2013-07-07}}&lt;/ref&gt;. Крикет уйыны буйынса глобаль көйләүҙе Халыҡ-ара крикет советы башҡара, әлеге ваҡытта уның 105 ағзаһы бар, шуларҙың 12-һе генә тулы хоҡуҡлы ағза статусына эйә&lt;ref&gt;[https://cricketarchive.com/Archive/Countries/index.html CricketArchive — full list of ICC member countries]. Retrieved 25 July 2009.&lt;/ref&gt;.

= Уйын ҡағиҙәләре =
Уйын ҡағиҙәләре Мерилебон крикет клубы тарафынан булдырыла һәм үҙгәртелә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rulesofcricket.co.uk/|title=Rules of Cricket|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hz1GWpY4?url=http://www.rulesofcricket.co.uk/|archivedate=2013-07-09}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Халыҡ-ара крикет советы һынауҙар һәм бер көнлөк халыҡ-ара матчтар үткәреү өсөн стандарт уйын шарттарын эшләй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.icc-cricket.com/ugc/documents/DOC_988F9785FD768E4902737F0ACA2E856B_1352699203813_266.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2013-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120123052/http://static.icc-cricket.com/ugc/documents/DOC_988F9785FD768E4902737F0ACA2E856B_1352699203813_266.pdf |archivedate=2013-01-20 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120123052/http://static.icc-cricket.com/ugc/documents/DOC_988F9785FD768E4902737F0ACA2E856B_1352699203813_266.pdf |date=2013-01-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.icc-cricket.com/ugc/documents/DOC_988F9785FD768E4902737F0ACA2E856B_1352699266080_719.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2013-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304090807/http://static.icc-cricket.com/ugc/documents/DOC_988F9785FD768E4902737F0ACA2E856B_1352699266080_719.pdf |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304090807/http://static.icc-cricket.com/ugc/documents/DOC_988F9785FD768E4902737F0ACA2E856B_1352699266080_719.pdf |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. Эске чемпионаттар кимәлендә өҫтәмә шарттар булдырыу һәм файҙаланыу крикет буйынса милли федерациялар яуаплылығында. Уйын ҡағиҙәләре матчтың бер нисә форматын, шул иҫәптән овертаймдарҙың сикләнгән һаны системаһын да үҙ эсенә ала. Система матчты бер йәки ике иннигста үткәреүҙе күҙҙә тота, улар ваҡытында йәки овертаймдар һаны буйынса сикләнергә мөмкин. Ҡағиҙәләрҙә (System of Seals), положениеның яңы ревизиялары, шул иҫәптән [[Халыҡ-ара берәмектәр системаһы|SI]] ҡулланыла.

Ҡағиҙәләр йыйылмаһына түбәндәгеләр инә:
Инеш, преамбула, 42 ҡағиҙә һәм дүрт ҡушымта. Инештә Мэрилебон клубының ҡағиҙәләре һәм ҡыҫҡаса тарихы килтерелә. Преамбула ҡағиҙәләргә сағыштырмаса күптән түгел индерелде. Был бүлектә крикеттың этик нормалары буйынса материалдар бар. Ҡағиҙәләр үҙҙәре һигеҙ тапҡыр үҙгәртелә. Төҙәтмәләрҙә яҡтыртыуҙың насар булыуы, йәрәбә һалыу тәртибе, уйындың этик принциптары һәм крикеттың башҡа аспекттары буйынса мәсьәләләре хәл ителә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lords.org/latest-news/news-archive/mcc-announces-eight-law-changes,1735,NS.html%29|title=News &amp;#124; Lord’s|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hz1HTMSU?url=http://www.lords.org/news/|archivedate=2013-07-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130709212900/http://www.lords.org/news/ |date=2013-07-09 }}&lt;/ref&gt;. Уйын ҡағиҙәләре исемлеге һәм уларҙың йомғағы түбәндә килтерелә.&lt;references group=&quot;прим.&quot;/&gt;

=== Уйынсылар һәм судьялар ===
[[Файл:Cricket Umpire.jpg|right|thumb|200px|Матч судьяһы.]]
Тәүге дүрт ҡағиҙә матчта ҡатнашыусыларға ҡағыла: уйынсылар, судьялар һәм маркерҙар.
''Ҡағиҙә 1: Уйынсылар''. Крикет командаһы ун бер уйынсынан, шул иҫәптән капитандан тора. Рәсми ярыштарҙан тыш командалар ҙурыраҡ состав тураһында килешә ала, шул уҡ ваҡытта майҙанда ун бер уйынсынан артыҡ була алмай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rulesofcricket.co.uk/the_rules_of_cricket/the_rules_of_cricket_law_1.htm|title=Rules of Cricket. Rule 1.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hz1IpQRO?url=http://www.rulesofcricket.co.uk/the_rules_of_cricket/the_rules_of_cricket_law_1.htm|archivedate=2013-07-09}}&lt;/ref&gt;.
''2-се ҡағиҙә: Алмаштырыу''. Крикетта йәрәхәтләнгән уйынсылар алмаштырыла ала, әммә алмашҡа килгән уйынсы кире һуға, туп бирә, ҡапҡаны һаҡлай йәки капитан сифатында сығыш яһай алмай. Һауыҡҡандан һуң һәм арбитр ризалыҡ биргән осраҡта, алмаштырылған уйынсы кире майҙанға сыға. Йүгерә алмаған бэтсмендың үҙенең «йүгереүсеһе» булыуы ихтимал, ул бэтсмен көрәшеүен дауам иткән ваҡытта йүгерә. Әгәр уйынсы майҙанға арбитрҙың ризалығынан тыш инһә һәм тупҡа тейһә, туп шунда уҡ тейелгеһеҙ була (23-се ҡағиҙәне ҡарағыҙ) һәм команда 5 ран ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rulesofcricket.co.uk/the_rules_of_cricket/the_rules_of_cricket_law_2.htm|title=Rules of Cricket. Rule 2.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hz1JYo2T?url=http://www.rulesofcricket.co.uk/the_rules_of_cricket/the_rules_of_cricket_law_2.htm|archivedate=2013-07-09}}&lt;/ref&gt;.
''3-се ҡағиҙә: Судьялар''. Матчтарҙа ике судья эшләй, улар ҡағиҙәләрҙе үтәүҙе күҙәтә, бөтә кәрәкле ҡарарҙарҙы ҡабул итә һәм маркерҙарға хәбәр итә. Ҡағиҙәләр буйынса өсөнсө арбитр талап итмәй, әммә юғары кимәлдәге крикетта ул (майҙандан ситтә була һәм ялан судьяларына ярҙам итә) махсус уйын шарттарында билдәле бер матчта йәки турнирҙа эшләй ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rulesofcricket.co.uk/the_rules_of_cricket/the_rules_of_cricket_law_3.htm|title=Rules of Cricket. Rule 3.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hz1L3JN5?url=http://www.rulesofcricket.co.uk/the_rules_of_cricket/the_rules_of_cricket_law_3.htm|archivedate=2013-07-09}}&lt;/ref&gt;.
''4-се ҡағиҙә: Маркерҙар''. Уйында, судьяларҙың сигналдарына эйәреп, мәрәйҙәр иҫәбен алып барыусы ике маркер бар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rulesofcricket.co.uk/the_rules_of_cricket/the_rules_of_cricket_law_4.htm|title=Rules of Cricket. Rule 4.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hz1LolOg?url=http://www.rulesofcricket.co.uk/the_rules_of_cricket/the_rules_of_cricket_law_4.htm|archivedate=2013-07-09}}&lt;/ref&gt;.

== Уйын яланы һәм инвентарь ==
{| style=&quot;float:right;&quot;
|-
| [[Файл:Used cricket ball.jpg|thumb|150px|Ирҙәр крикетында туптың ауырлығы 5,5 — 5,75 унция (155,9 — 163 г). Снарядтың әйләнәһе 8 һәм 13/16 дюймдан алып 9 дюймға тиклем (22,4-22,9 см) була ала. Ҡыҙыл туп тест-крикетта ҡулланыла.]]
|-
| [[Файл:White ball 2.JPG|thumb|150px|Аҡ туп крикетта сикләнгән оверҙар менән ҡулланыла]].
|-
| [[Файл:Cricket_pitch.svg|right|thumb|200px|Питчтың параметры.]]
|-
| |[[Файл:Cricket Stumps en.svg|right|thumb|150px|Ҡапҡа ергә ҡаҙалған өс вертикаль ағас колоннанан, 
һәм «бейл» тип аталған ике ағас тоташтырманан тора({{lang-en|bails}}).]]
|-
|}
Түбәндәге ҡағиҙәләр төркөмө спортсыларҙың, пичтҡа һәм дөйөм майҙандың ҡорамалдарына ҡарата төп талаптарҙы тасуирлай.

''5-се ҡағиҙә: [[Туп]].'' Крикет шары кигермәктән (тығын, пробка) эшләнә һәм күн менән ҡаплана. Крикет тубының әйләнәһе 8 һәм 13/16 дюймдан алып 9 дюймға тиклем йәки 22,4-тән 22,9 сантиметрға тиклем булырға тейеш. Снарядтың ауырлығы 5,5 һәм 5,75 унциянан да кәм булмаҫҡа, йәғни массаһы 155,9— 163 грамм булырға тейеш. Ҡағиҙә булараҡ, бер иннингс эсендә бер туп ҡулланыла. Снаряд юғалған осраҡтар ҙа булып тора — һуңынан уны оҡшаш туптар менән алмаштыралар. Бынан тыш, ялан командаһы билдәле бер нисә оверҙан һуң тупты алмаштырыуҙы һорай ала&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Постепенный износ мяча в течение иннингса является одним из существенных аспектов игры.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rulesofcricket.co.uk/the_rules_of_cricket/the_rules_of_cricket_law_5.htm|title=Rules of Cricket. Rule 5.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hz1MX9dC?url=http://www.rulesofcricket.co.uk/the_rules_of_cricket/the_rules_of_cricket_law_5.htm|archivedate=2013-07-09}}&lt;/ref&gt;.
Ҡағиҙә 6: Бита. Битаның оҙонлоғо 38 дюймдан йәки 97 сантиметрҙан артмаҫҡа, ә киңлеге 4,25 дюймдан йәки 10,8 сантиметрҙан артмаҫҡа тейеш. Яланғас ҡул йәки ялтырап торған бирсәткә уның бер өлөшө тип баһалана. Ҡалағы ағастан яһалырға тейеш&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;В 1979 году Деннис Лилли использовал [[Алюминий|алюминиевую]] биту в одном из международных матчей (см. [https://www.youtube.com/watch?v=7Pak_0L3rhc видео]). После этого в правила было добавлено положение о материале биты.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rulesofcricket.co.uk/the_rules_of_cricket/the_rules_of_cricket_law_6.htm|title=Rules of Cricket. Rule 6.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hz1NFPYS?url=http://www.rulesofcricket.co.uk/the_rules_of_cricket/the_rules_of_cricket_law_6.htm|archivedate=2013-07-09}}&lt;/ref&gt;.
Ҡағиҙә 7: Pitch. Pitch ({lang-en|pitch}}) — оҙонлоғо 22 ярд (яҡынса 20 метр һәм киңлеге 10 фут (яҡынса 3 метр) үлсәмендәге тура мөйөшлө ер майҙаны, унда бик ҡыҫҡа үлән үҫә. Питчты әҙерләү менән махсус хеҙмәт шөғөлләнә, әммә матч барышында уның торошон тик судьялар ғына күҙәтә. Бынан тыш, судьялар шайбаның уйынға яраҡлымы-юҡмы икәнлеген билдәләй. Яраҡһыҙ тип табылһа, судьялар, ике капитандың да ризалығын алып, икенсе питчты һайлай ала&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;В профессиональном крикете матчи практически всегда проводятся на травяном покрытии. Любительские встречи могут проводиться на искусственном покрытии.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rulesofcricket.co.uk/the_rules_of_cricket/the_rules_of_cricket_law_7.htm|title=Rules of Cricket. Rule 7.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hz1NxSCZ?url=http://www.rulesofcricket.co.uk/the_rules_of_cricket/the_rules_of_cricket_law_7.htm|archivedate=2013-07-09}}&lt;/ref&gt;.
8-се ҡағиҙә: Ҡапҡа. Ҡапҡа бейеклеге 28 дюйм (71 сантиметр) булған өс ағас колоннанан тора. Колонналар питчтың тар сите буйлап бер үк арауыҡта урынлаштырыла. Ҡапҡаның киңлеге — 9 дюйм (22,86 сантиметр). Ҡайһы бер осраҡтарҙа, мәҫәлән, ел булғанда, судьялар бейлһыҙ уйнарға ҡарар итә ала
ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Прочие требования в отношении калиток и их составляющих изложены в Приложении «A».&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rulesofcricket.co.uk/the_rules_of_cricket/the_rules_of_cricket_law_8.htm|title=Rules of Cricket. Rule 8.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hz1OfT2Q?url=http://www.rulesofcricket.co.uk/the_rules_of_cricket/the_rules_of_cricket_law_8.htm|archivedate=2013-07-09}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[XVI быуат]]та уҡ инглиздәрҙең крикет уйнауы билдәле. Ҡайһы бер тарихсылар әйтеүенсә «криэдж» уйынын ({{lang-en|creag}}), 1301 йылда буласаҡ батша [[Эдуард II]] уйнаған уйынды, крикеттың беренсе формаһы тип атайҙар.

[[1975 йыл]]да [[Англия]]ла беренсе тапҡыр [[крикет буйынса донъя чемпионаты]] уҙғарыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|33em|group=&quot;прим.&quot;}}
{{Примечания|32em}}

[[Категория:Крикет]]


{{Sport-stub}}</text>
      <sha1>hppg6cgy4ld141c8vqsnj00zooxoy6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Google</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91598</id>
    <revision>
      <id>1299057</id>
      <parentid>1277926</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T03:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9829" sha1="gc3b90cmhmiuu2lhi204iuswmelq8r2" xml:space="preserve">{{Карточка сайта
| наименование сайта = Google
| логотип сайта = [[Файл:Google 2015 logo.svg|200px]]
| URL = google.com
| скриншот = Google web search.png
| коммерческий = Эйе 
| тип сайта = эҙләү системаһы
| регистрация = мотлаҡ түгел
| языки = күп телле (200-ҙән ашыу)
| владелец = Google Inc.
| автор = Сергей Брин һәм Ларри Пейдж
| дата начала работы = 15 сентябрь 1997&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://reports.internic.net/cgi/whois?whois_nic=google.com&amp;type=domain|title=WHOIS}}&lt;/ref&gt;
| дата начала работы сервиса = 27 сентябрь 1997
}}

'''Google''' (&lt;small&gt;ХФА&lt;/small&gt; {{ipa|[ɡuːɡl]}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lingvopro.abbyyonline.com/en/Search/en-ru/google|title=«google» перевод английский-русский|publisher=Lingvo.abbyyonline.com|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/68TH88zGE|archivedate=2012-06-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120605015431/http://lingvopro.abbyyonline.com/en/Translate/en-ru/google |date=2012-06-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://inogolo.com/query.php?desc=786&amp;key=1|title=How to pronounce Google|publisher=inogolo.com|accessdate=2012-02-08|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68TH9YOBJ|archivedate=2012-06-16}}&lt;/ref&gt;, &lt;small&gt;[[:en:Pronunciation respelling for English#Traditional respelling systems|MWCD]]&lt;/small&gt; /ˈgü-gəl/&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/google|title=Google - Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary|publisher=Merriam-Webster, Incorporated|lang=en|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/68THA1pYc|archivedate=2012-06-16}}&lt;/ref&gt;, {{lang-ba|Гугл}}) — интернеттағы иң ҙур эҙләү системаһы. Google Inc. корпорацияһының милке.

Google популярлыҡ буйынса беренсе эҙләү системаһы (77,05 %&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://marketshare.hitslink.com/report.aspx?qprid=4&amp;qptimeframe=M&amp;qpsp=107&amp;qpdt=1&amp;qpct=3&amp;qpf=1 |title=По данным компании Net Applications в декабре 2007 года рыночная доля Google в мире составляла 77,05 %, Yahoo! — 12,46 %, MSN — 3,33 %, Microsoft Live Search — 2,57 %, AOL — 2,12 %, Ask — 1,38 %, AltaVista — 0,13 %, Excite — 0,07 %, Lycos — 0,02 %, All the Web — 0,02 % |archiveurl=http://archive.is/20120711/http://marketshare.hitslink.com/report.aspx?qprid=4&amp;qptimeframe=M&amp;qpsp=107&amp;qpdt=1&amp;qpct=3&amp;qpf=1 |archivedate=2012-07-11}}&lt;/ref&gt;) булып тора, айына 41 млрд 345 млн һорауҙар эшкәртә (баҙарҙа өлөшө 62,4 %&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.comscore.com/press/release.asp?press=2018 |title=Baidu Ranked Third Largest Worldwide Search Property by comScore in December 2007 — comScore, Inc&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |archiveurl=http://archive.is/20120729/http://www.comscore.com/press/release.asp?press=2018 |archivedate=2012-07-29 }} {{Webarchive|url=https://archive.is/20120729/http://www.comscore.com/press/release.asp?press=2018 |date=2012-07-29 }}&lt;/ref&gt;), 25 миллиардтан ашыу веб-биттәрҙе индексациялай&lt;ref&gt;[http://www.worldwidewebsize.com/ worldwidewebsize]&lt;/ref&gt;.

PDF, RTF, PostScript, Microsoft Word, Microsoft Excel, Microsoft PowerPoint һәм башҡа форматтағы документтарҙа эҙләүгә булышлыҡ итә.

== Тарих ==
Google эҙләү системаһы была создана в качестве учебного проекта студентов [[Стэнфорд университеты]] студенттары Ларри Пейдж һәм Сергей Брин менән уҡыу проекты булараҡ төҙөлә. Улар 1996 йылда BackRub эҙләү системаһы өҫтөндә эшләйҙәр һәм уның нигеҙендә 1998 йылда Google эҙләү системаһына нигеҙ һалалар.

Корпорацияға 1998 йылдың 2 сентябрендә нигеҙ һалынып, Google.com домены 1997 йылдың 15 сентябрендә теркәлеүенә ҡарамаҫтан, Google эҙләү системаһы үҙенең тыуған көнөн икенсе көндә — 7 сентябрҙа ла, шулай уҡ 27 сентябрҙа ла билдәләй&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=395328 |title=27.09.2010 Google отмечает двенадцатый день рождения |archiveurl=http://archive.is/20120914/http://www.vesti.ru/doc.html?id=395328 |archivedate=2012-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://habrahabr.ru/blogs/google/104992/ |title=С днём рождения, Google |archiveurl=http://archive.is/20120710/http://habrahabr.ru/blogs/google/104992/ |archivedate=2012-07-10}}&lt;/ref&gt;.

Google һүҙе үҙгәртелгән йөҙөнсө дәрәжәләге ун (10&lt;sup&gt;100&lt;/sup&gt;) һаны атамаһынан — ''googol'' (гугол) һүҙенән барлыҡҡа кигән&lt;ref&gt;[http://ru-an.info/news_content.php?id=1026 Русское Агентство Новостей. О Google! Что в имени твоём?!]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/men/the-filter/qi/5157798/QI-Quite-Interesting-facts-about-100.html QI: Quite Interesting facts about 100] // The Telegraph, 15 апреля 2009 года&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://articles.chicagotribune.com/2013-08-04/opinion/ct-perspec-0804-things-20130804_1_ernest-hemingway-web-domain-name-10-things 10 things you might not know about misspellings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105175517/http://articles.chicagotribune.com/2013-08-04/opinion/ct-perspec-0804-things-20130804_1_ernest-hemingway-web-domain-name-10-things |date=2013-11-05 }} // Chicago Tribune, 4 августа 2013 года&lt;/ref&gt;.

== Сайттарҙы индексациялау ==
Google эҙләү роботы User Agentҡа эйә — Googlebot. Ул эҙләү индексы өсөн биттәрҙең эстәләген сканерлаусы төп робот булып тора. Унан башҡа тағы ла махсуслаштырылған бер нисә роботтар бар:
* Googlebot-Mobile — мобиль ҡоролмалар өсөн сайттарҙы индексациялаусы робот,
* Google Search Appliance (Google) gsa-crawler&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{cite web |url=http://www.user-agents.org/index.shtml |title=List of User-Agents (Spiders, Robots, Browser)&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |archiveurl=http://archive.is/20120920/http://www.user-agents.org/index.shtml |archivedate=2012-09-20}}&lt;/ref&gt; — Search Appliance яңы аппарат-программа комплексының эҙләү роботы,
* Googlebot-Image — рәсемдәрҙе индекслау өсөн биттәрҙе сканерлаусы робот,
* Mediapartners-Google — AdSense эстәлеген билдәләү өсөн биттәрҙең контентын сканерлаусы робот,
* Adsbot-Google — AdWords маҡсатлы биттәренең сифатын баһалау өсөн контентын сканерлаусы робот.

== Тәртип алгоритмы ==
Keywords метатегы сайттарҙы тәртипкә килтергәндә иҫәпкә алынмай&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://seopulse.ru/google-otkazalsya-ot-meta-tega-keywords/ |title=Google отказался от мета тега Keywords |archiveurl=http://archive.is/20120713/http://seopulse.ru/google-otkazalsya-ot-meta-tega-keywords/ |archivedate=2012-07-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.is/20120713/http://seopulse.ru/google-otkazalsya-ot-meta-tega-keywords/ |date=2012-07-13 }}&lt;/ref&gt;.

=== PageRank ===
Google эҙләү системаһы PageRank авторитетлыҡты иҫәпләү алгоритмын ҡуллана. PageRank эҙләү һөҙөмтәләрен тәртипкә килтереүсе өҫтәмә факторҙарының береһе булып тора.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://v-mire.net/evolyuciya-google/ Как менялся Google с 1998 по 2013 год] видео V-MIRE.NET
* [http://lenta.ru/lib/14167911/ Google на Лентапедии]
* [http://www.vesti.ru/videos?vid=315199&amp;cid=1202 Корпорации монстров. Google] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140703175458/http://www.vesti.ru/videos?vid=315199&amp;cid=1202 |date=2014-07-03 }}
* [http://www.searchengines.ru/articles/004532.html Google: технология поиска для нового тысячелетия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090709081547/http://www.searchengines.ru/articles/004532.html |date=2009-07-09 }}
* [http://www.google.com/corporate/history.html История Google на их собственном сайте]
* [https://webmasterinfo.ru/content.php?r=376 Частная жизнь пользователей Google может быть раскрыта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518075113/https://webmasterinfo.ru/content.php?r=376 |date=2013-05-18 }}
* [https://www.google.com/?hl=ru&amp;gws_rd=ssl Google (на русском)]

[[Категория:Google]]
[[Категория:Эҙләү системалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса сайттар]]
[[Категория:1997 йылда барлыҡҡа килгән сайттар]]</text>
      <sha1>gc3b90cmhmiuu2lhi204iuswmelq8r2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтын киҫелеш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97590</id>
    <revision>
      <id>1299063</id>
      <parentid>1221615</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T11:52:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3821" sha1="kj8yztz850bih423ohb7zp3jbc8cge2" xml:space="preserve">[[Файл:Rechteck GoldenerSchnitt.gif|thumb|200px|Алтын киҫелеш буйынса төҙөлшән дүрт мөйөштән квадрат киҫеп алынған]]
[[Файл:Pentagram-phi.svg|right|thumb|200px|Биш мөйөшлө йондоҙҙа алтын киҫелеш]]
'''Алтын киҫелеш''' — һәр бер эшләнгән әйберҙе илаһи матурлыҡ, гармония менән тулыландырыусы, төҙөлөштә, рәсем төшөрөүҙә, һәйкәлдәр ҡойоуҙа ҡулланлылған, дөрөҫләнгән һандарҙың мөнәсәбәте.

Хеопс пирамдаһы, Сөләймән батша ҡорамы, Пантеон һәм башҡа роман сиркәүҙәре алтын урталыҡты ҡулланып төҙөлгәндәр.

[[Яңырыу|Яңырыу эпохаһы]]ның күп кенә картиналарында [[Леонардо да Винчи]], [[Рафаэль Санти|Рафаэль]], [[Рембрандт]], [[Микеланджело]] һ. б.) алтын урталыҡ пропорцияһы бар.

Алтын киҫелеште тотмайынса (иҫәпкә алмайынса) төҙөлгән ни ҙә булһа, тиҙ емерелә.

Алтын киҫелештең формулаһы ошолай b/a = (a+b)/b.

Был меңәр йыллыҡ сер. Был сер кеше аҡылының емеше түгел. Сөнки алтын урталыҡ тәбиғәттә киң осрай. Мәҫәлән, ағас япраҡтары араһындағы арауыҡ та алтын киҫелештә ҡоролған, шуға ла япраҡтар бер-береһенән ҡояшты ҡапламай икән. Кеше тәнендә лә алтын киҫелеш параметрҙары бик күп. Улар тураһында Яңырыу эпохаһының күренекле рәссамы Леонардо да Винчи мәғлүмәт ҡалдырған.

== Һылтанмалар ==
{{Commonscat|Golden ratio}}
* ''В. С. Белнин'', [http://www.a3d.ru/architecture/stat/182 «Владел ли Платон кодом золотой пропорции? Анализ мифа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513042233/http://www.a3d.ru/architecture/stat/182 |date=2009-05-13 }}
* ''А. В. Радзюкевич'', [http://elib.altstu.ru/elib/books/Files/pv2014_01/pdf/159radzukevich.pdf К вопросу о научном изучении пропорций в архитектуре и искусстве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180329021957/http://elib.altstu.ru/elib/books/Files/pv2014_01/pdf/159radzukevich.pdf |date=2018-03-29 }}.
* ''А. В. Радзюкевич'', [http://marhi.ru/AMIT/2014/4kvart14/radzukevich/radzukevich.pdf Критический анализ Адольфа Цейзинга — основоположника гипотезы «золотого сечнения».]
* ''Статья о золотом сечении в изобразительном искусстве'', [http://www.linteum.ru/article44.html Золотое сечение в изобразительном искусстве]
* {{cite web
 |url = http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/history/HistTopics/Golden_ratio.html
 |title = Golden ratio
 |work = MacTutor History of Mathematics archive
 |author = J. J. O'Connor, E. F. Robertson
 |publisher = School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland
}}
* [http://www.wolframalpha.com/input/?i=fibonacci+&amp;a=*C.fibonacci-_*Function- Функция Фибоначчи] в [[:ru:Wolfram alpha|Wolfram alpha]]

{{Math-stub}}
[[Категория:Математика]]
[[Категория:Һандар]]</text>
      <sha1>kj8yztz850bih423ohb7zp3jbc8cge2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>O-Zone</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113567</id>
    <revision>
      <id>1299058</id>
      <parentid>1181764</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T03:26:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7980" sha1="a5835jnb5f4ci18zb5edjwa41r5ejiu" xml:space="preserve">{{Музыкальный коллектив
|Название      = O-Zone
|Подпись       = 
|Ключ          =
|Лого          =
|Фото          = 
|Описание_фото =
|Годы          = [[1999 год в музыке|1999]]—[[2005 год в музыке|2005]]
|Язык  		   =  Молдаван теле, инглиз теле
|Откуда        = [[Кишинёв]]
|Жанры = евродэнс, евродиско
|Альбомы = Dar, unde eşti…&lt;br /&gt;Number 1&lt;br /&gt;DiscO-Zone
|Лейблдар = CatMusic (Румыния)&lt;br /&gt;Universal Music&lt;br /&gt;Sony Music&lt;br /&gt;Avex Trax (Япония)
|Бывшие_участники = Дан Балан&lt;br /&gt;Раду Сырбу&lt;br /&gt;Арсение Тодираш&lt;br /&gt;Петру Желиховский
|Состав = 
|Страна = Молдавия
|Другие проекты участников = Дан Балан: [[Dan Bălan]], [[Crazy Loop]]&lt;br /&gt;Раду Сырбу: [[RadU]]&lt;br /&gt;Арсение Тодираш: [[Arsenium]]
|Сайт = [http://artists.universal-music.de/ozone/ O-Zone на Universal Music] {{ref-de}}&lt;br /&gt;[http://www.music.md/music.php?gid=37 O-Zone на Music.md]}}

'''O-Zone''' ({{Lang-ru|Озон}} йәки {{Lang-ru|Зона 0}}) — [[1999 йыл|1999]]—[[2005 йыл|2005 йылдарҙағы]] [[Молдова|молдаван]] музыкаль поп-төркөмө&lt;ref&gt;[http://www.artline.ro/O_zone__a_successful_band-16682-2-n.html O-zone, a successful band] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820184042/http://www.artline.ro/O_zone__a_successful_band-16682-2-n.html |date=2016-08-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Төркөм тарихы ==
Төркөмдө 1999 йылда Inferialis молдаван рок-төркөмөнөң элекке ҡатнашыусылары Дан Балан ({{lang-ro|Dan Bălan}}Тан Bălan) һәм Петру Желиховский ({{lang-ro|Petru Jelihovschi}}Petru Jelihovschi) Молдавияла [[Кишинёв|Кишинев]] ҡалаһында ойошторғандар&lt;ref&gt;[http://www.ziaruldeiasi.ro/mozaic/radu-si-arsenie-de-la-o-zone-vor-ca-trupa-sa-se-reuneasca~ni4a4q Radu si Arsenie de la O-Zone vor ca trupa sa se reuneasca]&lt;/ref&gt;. Төркөм исеменең мәғәнәһен уның лидеры һәм нигеҙ һалыусыһы ошолайтып аңлатҡан:&lt;blockquote&gt;«Ямғырҙан һуң һауа озон һымаҡ таҙа һәм саф була. Шунан, кем генә инде мобиль селтәрендә Conex Зона 0 — Молдова тигәнде белмәй».&lt;br /&gt;
&lt;/blockquote&gt;Шул уҡ йылда төркөм 11 композициянан торған ''Dar, unde eşti'' ({{Lang-ru|Но где же ты...}}) исеме аҫтында беренсе альбомын сығара. Ошо мәлдән төркөм үҙ илендә бик популяр булып китә. Әммә төркөмдөң был составы бик оҙаҡҡа бармай. Музыка менән профессиональ кимәлдә шөғөлләнергә кәрәк тигән һүҙ сыҡҡас та, төркөмдән Петру китә, уның өсөн музыка — тик хобби ғына, тип аңлата ул үҙенең был ҡарарын.

2001 йылдың яҙында төркөмдәге буш урынға кастинг иғлан ителә. Ике кеше: Раду Сырбу (рум. Radu Sîrbu) һәм Арсение Тодираш (рум. Arsenie Todiraş) кастингты уңышлы үтә. Өсәүләп улар O-Zone төркөмөн яңынан тергеҙәләр. 

2002 йылдың авгусында яңы составтағы төркөм ''Number 1'' ({{Lang-ru|Номер 1}}) исемле икенсе альбомын сығара, был альбом төркөмдө [[Румыния]]ла һәм сит илдәрҙә киң таныта. «Despre Tine» (рус. «О тебе») синглы румын чартының иң башында өс аҙна дауамында тора&lt;ref name=&quot;fresh&quot;&gt;[http://www.rferl.org/content/article/1052664.html Romania/Moldova: O-Zone Breathes Fresh Air Into European Pop Music Scene — Radio Free Europe / Radio Liberty]&lt;/ref&gt;.

Бынан да ҙурыраҡ популярлыҡты коллектив «Dragostea Din Tei» (рус. «Липовая любовь») йыры сыҡҡандан һуң яулай, был йыр уларҙы бөтә донъяға таныта. Йырҙың бер юлы — «nu mă, nu mă iei» — бөтә донъялағы музыка яратыусыларына билдәле булып китә. Композиция бик оҙаҡ ваҡыт донъя хит-парадтарының беренсе юлдарында тора. Төркөмдөң өсөнсө һәм һуңғы DiscO-Zone (һүҙҙәр уйыны: Disc O-Zone һәм Disco Zone) альбомы Румынияла [[2003]] йылда һәм (киңәйтелгән вариантта) бөтә донъяла [[2004]] йылда сыға,[[ 2005]] йылда иң йыш һатылған дисктарҙың береһе тип таныла.

2005 йылдың 14 ғинуарында төркөм солистары араһында контракт өҙөлә.

== Ҡатнашыусылар составы ==
&lt;div align=&quot;left&quot;&gt;
&lt;timeline&gt;
# 
# см. http://en.wikinews.org/wiki/Help:EasyTimeline_syntax
# 
ImageSize = width:800 height:auto barincrement:30
PlotArea = left:120 bottom:60 top:10 right:10
Alignbars = justify
DateFormat = dd/mm/yyyy
Period = from:01/01/1999 till:14/01/2005
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy

Colors =
  id:vocals value:red    legend:Vocals
  id:guitar value:green  legend:Guitar
  id:bass   value:blue   legend:Bass
  id:drums  value:orange legend:Drums
  id:keys   value:yellow legend:Keyboards
  id:Lines  value:black  legend:Albums
 
# Legend = orientation:horizontal position:bottom

ScaleMajor = increment:2 start:1999

BarData =

  bar:bal     text:&quot;Дан Балан&quot;
  bar:jel     text:&quot;Петру Желиховский&quot;
  bar:syr     text:&quot;Раду Сырбу&quot;
  bar:tod     text:&quot;Арсение Тодираш&quot;

PlotData=

  width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4)
  bar:bal       from:01/01/1999 till:14/01/2005 color:vocals
  bar:jel       from:01/01/1999 till:01/03/2001 color:vocals
  bar:syr       from:01/03/2001 till:14/01/2005 color:vocals
  bar:tod       from:01/03/2001 till:14/01/2005 color:vocals

LineData =

  at:01/01/1999 color:yellow layer:back
  at:01/01/2000 color:yellow layer:back
  at:01/01/2001 color:yellow layer:back
  at:01/01/2002 color:yellow layer:back
  at:01/01/2003 color:yellow layer:back
  at:01/01/2004 color:yellow layer:back
  at:01/01/2005 color:yellow layer:back
  
&lt;/timeline&gt;
&lt;/div&gt;

== Дискографияһы ==
[[Файл:DiscO-Zone (2004).jpeg|thumb|right|200px|Обложка альбома ''[[DiscO-Zone]]'']]
'''Альбомдар:'''
* 1999 — ''Dar, Unde Eşti…''
* 2002 — ''1 Number''
* 2003 — ''DiscO-Zone''
'''Синглдар:'''
* 2003 — «Numai Tu»
* 2003 — «Dragostea Din Tei»
* 2004 — «Despre Tine»
* 2004 — «De Ce Plang Chitarele»

== Клиптары ==
* 2003 — Tu Numai
* 2003 — Dragostea Tei Din
* 2004 — Despre Tine
* 2004 — De Ce Plang Chitarele

== Башҡа проекттары ==
* Arsenium
* Тан Bălan/Crazy Loop
* RadU

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.discogs.com/artist/O-Zone+(3) O-Zone на сайте Discogs.ru]
* [http://arseniummusic.com/#main Официальный сайт Арсения Тодераша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205050459/http://arseniummusic.com/#main |date=2015-12-05 }} {{ref-en}}

[[Категория:Алфавит буйынса музыкаль коллективтар]]</text>
      <sha1>a5835jnb5f4ci18zb5edjwa41r5ejiu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аксаков Иван Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144396</id>
    <revision>
      <id>1299060</id>
      <parentid>1287281</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T09:29:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41627" sha1="22qpvtqp3vgszghyjyuui8wnse806xe" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Иван Сергеевич Аксаков''' ({{СС2|8|октября|1823|26|сентября}}, [[Ырымбур губернаһы]] — {{СС2|8|февраля|1886|27|января}}, [[Мәскәү]]&lt;ref name=&quot;Аксаков РП&quot;&gt;{{Китап|автор=Осповат А.Л.|часть=Аксаков Иван Сергеевич|заглавие=Русские писатели 1800—1917. Биографический словарь|ответственный=П. А. Николаев (гл. ред.)|место=М.|издательство=Сов. энциклопедия|год=1989|том=1: А—Г|страницы=29—32}}&lt;/ref&gt;) — публицист, шағир, йәмәғәт эшмәкәре, славянофилдар хәрәкәте лидерҙарының береһе.

== Биография ==
Иван Сергеевич Аксаков [[1823 йыл]]дың [[26 сентябрь|26 сентябре]]ндә{{OldStyleDate|8|октября|1823|26|сентября}}&lt;ref&gt;В поколенной росписи, составленной [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Н. Ф. Иконниковым], ошибочно указано, что родился 26.02.1823 г.&lt;/ref&gt; [[Надеждино (Бәләбәй районы)|Надеждино ауылында (Куроедово)]] [[Бәләбәй өйәҙе]] [[Ырымбур губернаһы|, Ырымбур губернаһы]] (хәҙерге Башҡортостандың Бәләбәй районы) Надеждино ауылында &lt;ref&gt;Большая Российская энциклопедия: В 30 т. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005.&lt;/ref&gt;) тыуа. Яҙыусы [[Аксаков Сергей Тимофеевич|Сергей Тимофеевич Аксаковтың]] өсөнсө улы. Иван тыуғандан һуң өс йыл үткәс, уларҙың ғаиләһе [[Мәскәү]]гә күсә. Өйҙә башланғыс белем ала; 10 йәштән үк гәзит уҡый. Артабан белем алыр өсөн [[Санкт-Петербург]]ҡа шул саҡта ғына нигеҙләнгән Хоҡуҡ белеме училищеһына (1836—1842) уҡырға китә.

[[Ырымбур]] дворян депутаттары йыйылышы тарафынан [[1840 йыл]]дың 20 июнендә ағалары Константин, Григорий һәм Михаил менән бергә Ырымбур дворяндар шәжәрәһе китабының VI киҫәгенә индерелеп ҡуйылған.

[[1842 йыл]]да И. С. Аксаков [[Мәскәү]]гә әйләнеп ҡайта һәм 18 июндә титуляр кәңәшсе чинында Сенаттың 6-сы енәйәт эштәре департаменты икенсе бүлексәһендә сәркәтип ярҙамсыһы булып эшләй башлай. Был йылдарҙа ул «Жизнь чиновника, мистерия в 3-х действиях» китабын яҙа. [[1844 йылд]]а кенәз П. П. Гагарин етәкселек иткән [[Әстерхан]] ревизия комиссия ағзаһы итеп тәғәйенләнә. Иван Сергеевичтың дуҫы барон Бюлер,&lt;ref&gt;И. С. Аксаков в его письмах. Т. I. — С. 42.&lt;/ref&gt; уның тураһында «ул тәүлегенә 16-шар сәғәт эшләй, даими рәүештә уҡый, яҙа, Закондар йыйылмаһын өйрәнә, ә эше тамамланғас ҡына ял иткән сағында шиғырҙар яҙыу менән булыша» — тип яҙа. Кенәз П. П. Гагарин уны коллежский асессор чинына күтәрә (18.06.1845) һәм [[1845 йыл]]дың июлендә Иван Сергеевич [[Калуга]] енәйәт эштәре палатаһына рәйес иптәше итеп күсерелә; [[1847 йыл]]дың майында Мәскәү Сенатына — 6-сы департаменттың II бүлексәһе , ә 5 айҙан һуң — I бүлексәһенең обер-секретары итеп тәғәйенләнә.

[[1848 йыл]]да Эске эштәр министрлығы начальнигы граф Л. А. Перовскиҙың айырым йомоштар үтәүсе чиновнигы итеп тәғәйенләнә һәм Бессарабияға ревизия яһарға ебәрелә.; бында уға йэшерен рәүештә дини секталарҙы тикшереү эше лә йөкмәтелә. [[Петербург]]ҡа [[1849 йыл]]дың башында ҡайта һәм [[17 март]]та ҡулға алынып, жандармдар корпусына килтерелә. Ҡулға алыныуының сәбәбен Аксаковҡа әйтмәйҙәр; уның славянофиллыҡ тураһындағы сәйәси фекере менән ҡыҙыҡһыналар. Аксаковтың һорау алғанда биргән яуаптарын уҡығандан һуң император [[Николай I]] А. Ф. Орловҡа: «Үҙеңә саҡырт, яуаптарын уҡы, аҡыл өйрәт һәм азатлыҡҡа сығарып ебәр»- тип яҙа; [[1849 йыл]]дың [[22 март]]ында И. С. Аксаков азат ителә, ләкин полицияның йәшерен күҙәтеүе аҫтында ҡала.
[[Файл:Beguns_Comission.jpg|мини|200x200пкс|И. С. Аксаков (картинала һулдан иң ситтәге) бер төркөм секталар тикшереүсе кешеләр араһында.]]
1849 йылдың май айында Ярославль губернаһына ҡала идаралығы эшенә һәм берҙәм бер динлелек мәсьәләләренә ревизия яһарға килә. Стенбок граф, секталарға йәки бегун странник. И. С. Аксаков берҙәм бер динлелеккә ҡаршы булған архиепископ Евгений менән риза булған була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=http://az.lib.ru/a/aksakow_i_s/text_0160.shtml}}&lt;/ref&gt;.

Аксаков үҙенә ҡушылған эштәрҙе бик етди үтәй һәм сыҙамлылыҡ күрһәтә. Ревизия эштәре ваҡытында уға мөһим бик күп енәйәттәр асыла&lt;ref group=&quot;Комм&quot;&gt;При ревизии городских управлений Ярославской губернии открылся любопытный факт: с 1786 по 1847 год в [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B0_(%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4) Мологе] фактически существовало два городских самоуправления: одно официальное, с 4 тысячами рублей дохода; другое тайное, но в сущности настоящее, имевшее 20 тысяч рублей дохода — существовавшее в соответствии с числом жителей формировавших по общей раскладке его капитал. Город процветал, пока государство случайно не узнало тайны; голова был предан суду, незаконный капитал передан казённому и в результате, как записал Аксаков «город пришел в упадок и довольно скоро».&lt;/ref&gt;. Ярославлдә ул урындағы зыялылар менән яҡынлаша, шағирә Жадовская в. ю. өйөндә ҡаланың бик күп интеллигенттары менән осраша. [[1888 йыл]]да уның урындағы халыҡты ҡылыҡһырлаған хаттары нәшер ителә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Астафьев А. В., Астафьева Н. А.|часть=Из истории литературы Ярославского края|заглавие=Писатели Ярославского края|место=Ярославль|издательство=Верхне-Волжское книжное издательство|год=1974|страницы=24—25|страниц=248|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.

1851 йылдың февралендә Эске эштәр министры граф Л. А. Перовский И. С. Аксаковҡа шиғырҙар яҙыу менән булышыу дәүләт чиновнигына ярай торған эш түгел, тип әйтә. Быға яуап итеп, И. С. Аксаков надворный советник чинында отставкаға сыға һәм [[Мәскәү]]гә китә. Мәскәүҙә был саҡта славянофилдар түңәрәге барлыҡҡа килгән була һәм ул «Московский сборник» нәшер итә. [[1952 йыл]]да сыҡҡан был китаптың беренсе томының редакторы Иван Сергеевич Аксаков була. 1853 йылдың мартында йыйынтыҡтың икенсе томын баҫыуҙы цензура тыя, ә Аксаков поилиция күҙәтеүе аҫтына ҡуйыла һәм мөхәррирлек эше менән булышыу хоҡуғынан мәхрүм ителә. Бынан һуң уның әҙәби эшмәкәрлеге байтаҡ йылдар буйына туҡталып ҡала. Аксаков хәрби карапта ер шары буйынса сәйәхәткә сығарып ебәреүҙәрен һорай, әммә был да уға тыйыла. Шунлыҡтан [[1853 йыл]]да ул География йәмғиәтенең [[Украина|украин]] йәрминкәләрендәге сауҙа эштәрен яҙырға тигән тәҡдимен ҡабул итә. 1853 йыл аҙағында И. С. Аксаков Малороссияға китә. Был сәфәрҙең һөҙөмтәһе булып уның «Исследование о торговле на украинских ярмарках» (1859) китабы сыға. Был ҙур китабы өсөн ул География йәмғиәтенең Почетлы наградаһына лайыҡ була: уға Константиновский миҙалы тапшырыла, ә Фәндәр академияһы — Демидов премияһының яртыһын бүләк итә.
[[Файл:Aksakov_by_Repin.jpg|слева|мини|И. С. Аксаков.&lt;br&gt;Портрет работы [[Репин Илья Ефимович|И. Репина]] (1878)]]
Малороссиянан Мәскәүгә [[Ҡырым һуғышы]]ның иң ҡыҙыу мәлендә ҡайтҡан И. С. Аксаков [[1855 йыл]]да ополчениеға китә — ундағы Серпухов дружинаһында кенәз Гагарин командалығы аҫтында Бессарабияға ғына барып етә. Солох төҙөлөүе тураһында ишеткән И. С. Аксаков 1856 йылдың мартында Мәскәүгә ҡайта, ләкин шул уҡ йылдың майында кенәз В. И. Васильчиков саҡырыуы буйынса ҡайтанан [[Ҡырым]]ға китә һәм бында генерал-интендант Затлерҙың һуғыш ваҡытындағығы енәйәттәрен тикшереүсе комиссияға эшкә килә. [[1856 йыл]]дың декабрендә ул Мәскәүгә ҡайта.
[[Файл:Axakov_Ivan_Sergeevich.jpg|мини|И. С. Аксаков.&lt;br&gt;И. И. Матюшин гравюраһы, 1889]]
Статистика хеҙмәте өсөн 1857 йылдың мартында Аксаков Ггеография йәмғиәтенә үҙенең статистика хеҙмәттәрен тапшыра һәм сит илгә сығып китә. Бында ул А. И. Герцен менән таныша һәм биш йыл дауамында уның йәшерен хәбәрселәренең береһе була. [[1858 йыл]]да «Русская беседа» журналының йәшерен мөхәррире&lt;ref&gt;Официальным редактором журнала считался [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%91%D0%B2,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 А. И. Кошелёв].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Также редактировал славянофильский журнал «Сельское благоустройство».&lt;/ref&gt;; [[1858 йыл]]да уға мөхәррирлек эше менән булышырға рөхсәт ителә һәм 1859 йылда ул аҙналыҡ «Парус» гәзитен сығарырға була. Нәшриәтсе уйынса, «Парус» славян фекеренең үҙәк органдарының береһе булырға тейеш була. Әммә сәйәси мотивтар буйынса гәзиттең ике ғинуар номерҙары сығыу менән баҫма туҡтатыла. Уны алмаштырған «Пароход» Аксаковты ҡәнәғәтләндерә алмай һәм ул «Русская беседаға» ҡайта, артабан 1859 йыл эсендә алты китап сығара.

[[1860 йыл]]да ауырыу туғаны Константинды сит илдә оҙатып йөрөй, сит славяндар йәшәгән сит илдәрҙең күренекле сәйәси эшмәкәрҙәре һәм әҙәби славянлыҡ эшмәкәрҙәре менән шәхсән таныша. 1861 йылдың уртаһында ул Мәскәүгә ҡайта «Көн» аҙналыҡ гәзитен нәшер итергә рөхсәт ала. Гәзитте сәйәси бүлекһеҙ, цензура тарафынан мотлаҡ тикшерелеү үтеп кенә нәшер итергә рөхсәт ителә. Гәзит [[1861 йыл]] аҙағында нәшер ителә башлай һәм ул ваҡыт өсөн гәзиттең бик күп булған 4 мең яҙылыусыһы була, гәзит бик тиҙ арала ҙур популярлыҡ яулап ала. Уңыштың төп сәбәптәренең береһе мөхәррир-нәшерсенең славяндар өсөн абруйлы мәсьәләләрҙе тикшереүе, крәҫтиән, суд, земство, шулай уҡ Польша мәсьәләләре тураһында яҙыуында була&lt;ref&gt;''Шидловский С. О.'' [http://elib.psu.by/handle/123456789/1509 Из проектов И. С. Аксакова по социокультурному обустройству Северо-Западного края Российской империи] // Славяноведение. — 2013. — № 5. — С. 78—85.&lt;/ref&gt;. И. С. Аксаковтың эшмәкәрлек осоронда был ваҡыт иң йәнлеләрҙең береһе була. [[1862 йыл]]да И. С. Аксаков гәзиткә яҙған бер авторҙың фамилияһын цензураға асыуҙан баш тарта, шунлыҡтан мөхәррирлектән сығарыла.
[[Файл:Тютчева-1-_(2).jpg|слева|мини|142x142пкс|А. Ф. Тютчева]]
[[Файл:Ivan_Sergeevich_Axakov.jpg|справа|мини|Иван Сергеевич Аксаков. 1865 йыл.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Фото А. И. Деньер.]]
1866 йылдың 12 ғинуарында И. С. Аксаков шағир [[Тютчев Фёдор Иванович|Ф.]] [[Тютчев Фёдор Иванович|И.]] [[Тютчев Фёдор Иванович|Тютчевтың]] ҡыҙы — фрейлина Анна Федоровна Тютчеваға өйләнә.

[[1867 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ынан яңы «Мәскәү» көндәлек гәзитен сығара башлай. Гәзит [[1868 йыл]]дың [[21 октябрь|21 октябре]]нә тиклем баҫылып сыға, ошо ваҡыт эсендә бер нисә тапҡыр киҫәтеүгә эләгә һәм өс тапҡыр туҡтатылып тороуға дусар була. 22 ай йәшәү осоронда гәзит барлығы туғыҙ айға яҡын ғына ваҡыт сыға. Ул саҡтағы Эске эштәр министры Е. А. Тимашев И. С. Аксаковтың «Мәскәү» гәзитендә төрлө Балтик буйы мәсьәдәләре тураһында баҫылған мәҡәләләре өсөн гәзитте яптырыуҙы һорап Сенатҡа мөрәжәғәт итә һәм Аксаков И. С. гәзит сығарыу хоҡуғынан мәхрүм ителә; был 12 йыл дауамына һуҙыла.
[[Файл:IvanAksakov.jpg|мини|''И. С. Аксаков.&lt;br&gt;А. И. Деньер фотоһы'']]
1860-сы йылдар аҙағында Аксаков Мәскәү славян комитеты эшен үҫтереү һәм Икенсе Мәскәү үҙ-ара кредит йәмғиәте эшмәкәрлеге менән булыша, унда Аксаков 1878—1886 йылдарҙа йәмғиәт идараһы рәйесе булып тора. Был осорҙа ул «Ф. И. Тютчев» тигән биографик очерктар китабын яҙып баҫтыра. 1872—1874 йылдарҙа ул Рәсәй әҙәбиәтен яратыусылар йәмғиәте рәйесе була.

[[1858 йыл]]да ойошторолған Славян комитетында И. С. Аксаков Погодин тере саҡта башта секретарь булып тора, секретары, ә ул үлгәндән һуң — рәйескә әйләнә (1875—1878); был осорҙа ул рус йәмғиәтенең славяндарға һөйөүен күрһәтеүсе итеп ҡабул итәләр. Хатта уның кандидатураһы бер саҡ [[Болгария|болгар]] тәхетенә болгар һайлаусылары тарафынан тәҡдим ителә. 1878 йылдың 22 июнендә Берлин конгресында Рәсәй дипломаттарын шелтәләп телмәр тотҡан өсөн Аксаковты Мәскәүҙән Владимир губернаһын Юрьев өйәҙенең Варварино ауылына һөргөнгә ебәрелә, ә Мәскәүҙәге Славян комитеты бынан һуң ябыла.

1878 йылдың декабрендә И. С. Аксаков Мәскәүгә ҡайта, әммә йәмәғәт эшмәкәрлегенә 1880 йыл аҙағында ғына тотона, граф М. Т. Лорис-Меликов ярҙамы менән «Русь» гәзитен нәшер итеүгә рөхсәт алыуға ирешә. 1880 йылдың 15 ноябренән башлап И. С. Аксаков вафат булғансы был гәзит сығып тора. [[1885 йыл]]да мөхәррир сирләүе арҡаһында гәзит ярты йыл тәнәфестә була. 1883 йылда «Русь» аҙналыҡ баҫмаһы ике аҙна аша сыға торған баҫмаға әүерелә һәи ике йыл буйына үҙгәртелгән формала сыға. 1885 йылда И. С. Аксаков башланғыс аҙналыҡ формаһына кире ҡайта. Ошо төп эше араһында Аксаков Мәскәү ҡала думаһы гласныйы (1877—1880); Мәскәү биржаһы йәмғиәтенең һайланыусыһы (1879—1882) була&lt;ref name=&quot;МЖ&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Быков В. Н.|заглавие=Гласные Московской городской Думы (1863—1917)|ссылка=http://mj.rusk.ru/show.php?idar=801557|издание=Московский журнал|год=2008|номер=12}}&lt;/ref&gt;.

[[1885 йыл]]дың яҙында физик һәм аҡыл яғынан арыған Иван Сергеевич гәзит баҫыуҙы бер нисә айға туҡтатып. [[Ҡырым]]да ял итә, ләкин йөрәк ауырыуынан ҡотола алмайынса, [[1886 йыл]]дың [[8 февраль|8 февралендә]] (иҫке стиль буйынса йылдың 27 ғинуары) [[Мәскәү]]ҙә вафат була. Уның вафаты хаҡындағы хәбәрҙәр бөтә рус, Көнбайыш [[Европа]] йәмғиәттәре даирәһенә ныҡ тәьҫир итә. И. С. Аксаков Мәскәү янындағы [[Сергиев Посад|Сергиев Посадтың Изге-Троица Сергий Лавраһы]] территорияһында ерләнә.

И. С. Аксаков әҫәрҙәре уның ҡатыны тарафынан 7 томда нәшер ителгән. Бынан тыш уның шиғырҙары йыйынтығы һәм хаттары 2 томда баҫылып сығарыла.

== Сәйәси ҡараштары ==
И. С. Аксаков славянофил, «ысын дөрөҫлөк» тураһында фекер йөрөтөүсе, монархизм яҡлы булһа ла дәүләт власын тәнҡитләүсе була&lt;ref&gt;[http://www.krugosvet.ru/articles/67/1006745/1006745a1.htm Биография в энциклопедии «Кругосвет».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222222130/http://www.krugosvet.ru/articles/67/1006745/1006745a1.htm |date=2008-12-22 }}&lt;/ref&gt;

== Ижады ==
[[1842 йыл]]дан алып И. С. Аксаков шиғырҙар яҙа, уларҙың күбеһе «Московский Сборник» китабында 1846, 1847, 1852 йылдарҙа нәшер ителә, «Русская Беседа» журналында (1856—1860 йылдарҙа) һәм «Парус» гәзитендә баҫылып сыға. 1886 йылда — «Русь» гәзитенә ҡушылдыҡ рәүешендә баҫыла. Вафатынан һуң сыҡҡан ике томлы китабына ла шиғырҙары индерелгән.

Уның тәүге баҫылған шиғыры «Колумб» 1845 йылғы «Москвитянин» журналының 1-се һанында була. 1848 йылда яҙылған иң яҡшы «Бродяга»(тамамланмай ҡалған) поэмаһынан өҙөктәр &quot;Мәскәү йыйынтығы&quot;нда 1852 йылда һәм «Парус» гәзитенең [[1859 йыл]]дың 10-сы һанында баҫыла

[[1857 йыл]]да [[Лондон]]да, «Полярная звезда» альманахында (автор ризалығынан тыш-әҙләп), уның «Судебные Сцены, или Присутственный день Уголовной Палаты» әҫәре донъя күрә.

* [http://dugward.ru/library/aksakovy/iaksakov_ukr_yarm.html Украин йәрминкәһе сауҙаһы тураһындағы тикшеренеүҙәр.] // Император рус географик йәмғиәтендә хеҙмәте. — СПб., 1858. С 1-49.

Айырым баҫмалары:

* Биография Ф. И. Тютчева. (Биографический очерк). — М. 1874.
* Сборник стихотворений. М., 1886;
* Сочинения. — М., 1886—1887. Т. 1—7. ([http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17536-aksakov-i-s-sochineniya-slavyanskij-vopros-1860-1886-1896 Том 1]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17535-aksakov-i-s-sochineniya-slavyanofilstvo-i-zapadnichestvo-1860-1886-tom-2-1891 Том 2]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17533-aksakov-i-s-sochineniya-polskij-vopros-i-zapadno-russkoe-delo-evrejskij-vopros-1860-1886-tom-3-1886 Том 3]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17532-aksakov-i-s-sochineniya-obshchestvennye-voprosy-po-tserkovnym-delam-svoboda-slova-sudebnyj-vopros-obshchestvennoe-vospitanie-1860-1886-tom-4-1886 Том 4]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17530-aksakov-i-s-sochineniya-gosudarstvennyj-i-zemskij-vopros-stati-o-nekotorykh-istoricheskikh-sobytiyakh-1860-1886-tom-5-1887 Том 5]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17534-aksakov-i-s-sochineniya-pribaltijskij-vopros-vnutrennie-dela-rossii-vvedenie-k-ukrainskim-yarmarkam-1860-1886-tom-6-1887 Том 6]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17531-aksakov-i-s-sochineniya-obshcheevropejskaya-politika-stati-raznogo-soderzhaniya-1860-1886-tom-7-1887 Том 7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009201823/http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17531-aksakov-i-s-sochineniya-obshcheevropejskaya-politika-stati-raznogo-soderzhaniya-1860-1886-tom-7-1887 |date=2016-10-09 }})
* Иван Аксаков в его письмах. — М. 1888—1896. ([http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17538-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-chast-1-uchebnye-i-sluzhebnye-gody-tom-1-pisma-1839-1848-godov-1888 Часть 1. Том 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009200959/http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17538-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-chast-1-uchebnye-i-sluzhebnye-gody-tom-1-pisma-1839-1848-godov-1888 |date=2016-10-09 }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17539-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-chast-1-uchebnye-i-sluzhebnye-gody-tom-2-pisma-1848-1851-godov-1888 Часть 1. Том 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009201613/http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17539-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-chast-1-uchebnye-i-sluzhebnye-gody-tom-2-pisma-1848-1851-godov-1888 |date=2016-10-09 }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17537-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-issledovanie-ukrainskikh-yarmarok-opolchenie-puteshestviya-za-granitsu-tom-3-pisma-1851-1860-1892 Том 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009202113/http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17537-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-issledovanie-ukrainskikh-yarmarok-opolchenie-puteshestviya-za-granitsu-tom-3-pisma-1851-1860-1892 |date=2016-10-09 }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17540-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-chast-2-pisma-k-raznym-litsam-tom-4-pisma-1858-1886-godov-1896 Часть 2. Том 4]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }})
* Стихотворения и поэмы. Вступит. статья А. Г. Дементьева и Е. С. Калмановского. «Библиотека поэта», Большая серия. Л., 1960.
* [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Fiction/Axak/index.php Отчего так нелегко живется в России?] — М., 2002.
* [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17524-aksakov-i-s-biografiya-fedora-ivanovichatyutcheva-1886 Аксаков И. С. Биография Федора Ивановича Тютчева. — 1886]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Аксаков И. С. [http://rusinst.ru/trudy-instituta/russkaya-civilizaciya1/nashe_znamya__russkaya_narodnost.html Наше знамя — русская народность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181122070027/http://rusinst.ru/trudy-instituta/russkaya-civilizaciya1/nashe_znamya__russkaya_narodnost.html |date=2018-11-22 }}. / Составление и комментарии С. Лебедева / Отв. ред. О. Платонов. — М.: Институт русской цивилизации, 2008. — 640 с. ISBN 978-5-902725-13-8

== Комментарий ==
{{примечания|group=&quot;Комм&quot;}}

== Иҫкәрмә ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* [https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH0186d778b86fa933e94e2d86 Аксаков И. С.] / В. В. Сербиненко // Новая философская энциклопедия : &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;в 4 т.&lt;/span&gt; / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Мысль, 2010. — 2816 с.
* {{Китап|автор=Осповат А.Л.|часть=Аксаков Иван Сергеевич|заглавие=Русские писатели 1800—1917. Биографический словарь|ответственный=П. А. Николаев (гл. ред.)|место=М.|издательство=Сов. энциклопедия|год=1989|том=1: А—Г|страницы=29—32}}

&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;Оформление библиографических ссылок на книжные издания.&quot;&gt;Книга&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;автор&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;автор&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;автор&quot; title=&quot;Имя автора или список авторов. Внимание: инициалы отделяются от фамилии и друг от друга неразрывным пробелом. Пример: {{nobr|Петров А. Б.}}&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;автор&quot; id=&quot;mw5Q-автор-&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Осповат А. Л.&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;часть&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;часть&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;часть&quot; title=&quot;Раздел книги или статья в сборнике, на которую идёт ссылка. Пример: Глава 5. Доминиканцы&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;часть&quot; id=&quot;mw5Q-часть-&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Аксаков Иван Сергеевич&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;заглавие&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;заглавие&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;заглавие&quot; title=&quot;Заглавие книги целиком (без точки в конце).&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;заглавие&quot; id=&quot;mw5Q-заглавие-&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Русские писатели 1800—1917. Биографический словарь&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;ответственный&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;ответственный&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;ответственный&quot; title=&quot;Используется для обозначения пометки «составитель», «под (общей) редакцией», «перевод» такого-то и т. п. Примеры: ответственный = под ред. А. Б. Иванова; ответственный = сост. В. Г. Петров; ответственный = пер. с англ. Д. Е. Сидорова. Имя редактора записывается в родительном падеже, инициалы следует ставить перед фамилией.&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;ответственный&quot; id=&quot;mw5Q-ответственный-&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;П. А. Николаев (гл. ред.)&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;место&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;место&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;место&quot; title=&quot;Примеры: М., Л., К., М.—СПб., Париж, Berlin&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;место&quot; id=&quot;mw5Q-место-&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;М.&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;издательство&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;издательство&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;издательство&quot; title=&quot;Примеры: Наука, Oxford Press, [[АСТ (издательство)|АСТ]] (или просто [[АСТ (издательство)|АСТ]] — АСТ после | будет добавлено автоматически при сохранении статьи)&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;издательство&quot; id=&quot;mw5Q-издательство-&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Сов. энциклопедия&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;год&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;год&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;год&quot; title=&quot;Год издания. Пример: 2010&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;год&quot; id=&quot;mw5Q-год-&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;1989&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;том&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;том&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;том&quot; title=&quot;Номер тома (или томов). Перед номером будет добавлен префикс Т.&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;том&quot; id=&quot;mw5Q-том-&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;1: А—Г&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;страницы&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;страницы&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;страницы&quot; title=&quot;Конкретная страница в цитируемом источнике (например, 105), либо список и/или диапазон страниц (например, 12, 15, 123, или 107—110, или 45—48, 51); обратите внимание, что диапазоны записываются через тире, а не через дефис («—», а не «-»)&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;страницы&quot; id=&quot;mw5Q-страницы-&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;29-32&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* ''Кулешов А. С. Наумов О. Н.'' [http://aksakoff.ru/genealogy/gen26/ Аксаковы. Поколенная роспись] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181210041408/http://aksakoff.ru/genealogy/gen26/ |date=2018-12-10 }}. — М.: «Территория», 2009.
* ''Никольский А.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Nikol_AK_IV86_23_2.htm Иван Сергеевич Аксаков. (Некролог) // Исторический вестник, 1886. — Т. 23. — № 2.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928230646/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Nikol_AK_IV86_23_2.htm |date=2018-09-28 }} [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Nikol_AK_IV86_23_2.htm — С. I—XX.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928230646/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Nikol_AK_IV86_23_2.htm |date=2018-09-28 }}
* [http://dlib.rsl.ru/viewer/01004161298#?page=10 Словарь членов Общества любителей Российской словесности при Московском Университете]. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Печатня А. Снегиревой, 1911. — С. 4.{{Книга:Словарь членов Общества любителей Российской словесности при Московском Университете|4|10}}
* ''Сухомлинов М. И.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Suho_IV88_31_2.htm И. С. Аксаков в сороковых годах // Исторический вестник, 1888. — Т. 31. — № 2. — С. 324—348.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928222045/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Suho_IV88_31_2.htm |date=2018-09-28 }}
* ''Тесля А. А.'' «Последний из „отцов“»: биография Ивана Аксакова. — &lt;abbr title=&quot;Санкт-Петербург&quot;&gt;СПб.&lt;/abbr&gt; : Владимир Даль, 2015. — 799 с. — ISBN 978-5-93615-156-9.
* ''Трубачев С.'' &lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/РБС/ВТ/Аксаков,%20Иван%20Сергеевич Аксаков, Иван Сергеевич]&lt;/span&gt; // Русский биографический словарь : в 25 томах. — &lt;abbr title=&quot;Санкт-Петербург&quot;&gt;СПб.&lt;/abbr&gt;—&lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;, 1896—1918.
* '' Усов П. С.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Usov_IV86_23_3.htm Дружеская группа // Исторический вестник, 18876. — Т. 23. — № 3. — С. 634—639.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190415200406/http://memoirs.ru/rarhtml/Usov_IV86_23_3.htm |date=2019-04-15 }}
* ''Победоносцев К. П.'' [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003650426#?page=5 Аксаковы : [Некролог Ивана Сергеевича Аксакова. — Санкт-Петербург&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; :] тип. т-ва «Общественная польза», 1886
* ''Георгиевский А. П.'' [http://dlib.rsl.ru/viewer/01004095075#?page=2 Иван Сергеевич Аксаков и современная действительность], 1915 — 47 с. (Оттиск из журн. «Вестник Образования и Воспитания», 1915, № 5—6)

== Һылтанмалар ==
* [http://az.lib.ru/a/aksakow_i_s/ Аксаков, Иван Сергеевич]&lt;span&gt; в &lt;/span&gt;библиотеке Максима Мошкова
* [http://www.aksakov.info/index.php?id=22 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203013229/http://www.aksakov.info/index.php?id=22 |date=2020-12-03 }} Мемориальный дом-музей Сергея Тимофеевича Аксакова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203013229/http://www.aksakov.info/index.php?id=22 |date=2020-12-03 }}
* [http://www.hrono.ru/libris/lib_a/aks_is1862.php Автобиография] на сайте «Хронос»
* [http://www.prlib.ru/History/Pages/Item.aspx?itemid=685 Биографическая справка]

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Рәсәй публицистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса публицистар]]
[[Категория:8 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1823 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бәләбәй өйәҙендә тыуғандар]]
[[Категория:8 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1886 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:XIX быуат философтары]]</text>
      <sha1>22qpvtqp3vgszghyjyuui8wnse806xe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексеевка (совхоз)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161879</id>
    <revision>
      <id>1299061</id>
      <parentid>1050024</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5170" sha1="0ckypnptctljxy9w7lj0mm44lkvm1vy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Алексеевка» совхозы''' — [[Башҡортостан]]да һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] эре йылытма хужалыҡтарының береһе. Башҡортостан Республикаһының [[Өфө районы]]нда урынлашҡан, үҙәк усадьбаһы —  [[Алексеевка (Өфө районы)|Алексеевка]] ауылы. Башҡортостандың [[Кушнаренко районы|Кушнаренко]], [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы]] һәм [[Яңауыл районы|Яңауыл]] райондарында структур подразделениелары бар.

Генераль директоры — Низаметдинов Рәмзил Рауил улы.

== Тарихы ==
«Алексеевка» совхозы [[1990 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]] Өфө районындағы «Өфө» йылытма комбинаты базаһында барлыҡҡа килә.

1998 йылда дәүләт унитар ауыл хужалығы предприятиеһы статусын ала (ДУАХП).

90‑сы йылдарҙа хужалыҡта помидорҙы сорттарға айырыу механизациялана,  һуған һаҡлағыстағы технологик процестар автоматлаштырыла. 1998 йылда 7 гектар йылытма тамсы ысулы менән һуғарыла башлай, йылытмаларҙың 7,5 гектарында Башҡортостанда тәүге тапҡыр үҫемлектәрҙе өҫтәмә яҡтыртыу системаһы ҡулланыуға индерелә. 

== Эшмәкәрлеге ==
«Алексеевка» совхозы япма аҫтындағы грунтта йыл әйләнәһенә йәшелсә етештереү менән шөғөлләнә. Совхоздың составына йылытма комбинаты, йәшелсәләрҙе ҡабул итеү, һаҡлау һәм төрөү комплексы, һөтсөлөк‑тоҡомсолоҡ фермаһы, сусҡасылыҡ комплексы инә, һөт эшкәртеү, сусҡа ите етештереү, туҡмас етештереү цехтары; био-, агрохимия лабораторияһы, иңкеш лабораторияһы эшләй [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/684-alekseevka-sovkhozy-duakhp]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. 

Хужалыҡ эшмәкәрлеге йүнәлештәренең береһе булып малсылыҡ тора. Һыйыр малы 3000 баш тәшкил итә.  Милли проект сиктәрендә ҡара-сыбар голштин-фриз тоҡомло мал һатып алына, был тоҡомло малдар һөт продукцияһы биреү йәһәтенән юғары генетик потенциалға эйә. Совхоздың үҙ  сауҙа селтәре бар (яҡынса 35 магазин).

2010 йылға ҡарата совхозда эшләүселәр һаны 1407 булған. Совхоздың һөрөнтө ерҙәренең күләме — 3895 гектар; йылытма комбинатыныҡы — 35,4 гектар. 

Совхоз йәшелсә, картуф, иген үҫтерә, малсылыҡ продукттары етештерә.  Продукцияһы Башҡортостанда һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә һатыла.

== Социаль яуаплылыҡ ==
Үҙ хеҙмәткәрҙәре өсөн торлаҡ һатып алыуҙа ярҙам күрһәтеү буйынса торлаҡ программаһын ғәмәлгә ашырыуҙа ҡатнаша.

== Наградалары ==
«Алексеевка» совхозының продукцияһы [[Мәскәү]]ҙә (2001, 2002, 2003), Өфөлә (2004) үткән Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара агросәнәғәт күргәҙмәләрендә алтын, көмөш һәм бронза миҙалдарға лайыҡ булған, дипломдар менән билдәләнгән.

== Һылтанмалар ==

* [http://alex-agro.ru Компанияның рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809081634/http://www.alex-agro.ru/ |date=2020-08-09 }}
* {{БЭ2013У|2-statya/9627-alekseevskij-sovkhoz.html|«Алексеевский» совхоз}}
* {{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Известен на всю страну|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=984|язык=|издание=[[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип=|год=|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=1683-3554}}
[[Категория:Башҡортостан предприятиелары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>0ckypnptctljxy9w7lj0mm44lkvm1vy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195324</id>
    <revision>
      <id>1299059</id>
      <parentid>1282779</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T08:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Markuss86</username>
        <id>31676</id>
      </contributor>
      <origin>1299059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38293" sha1="2t8uqe8bt0bt635khtprm15abl5ovan" xml:space="preserve">{{Сборная страны по футболу
|название = {{Флаг|Англия}} Англия
|логотип = [[File:Arms of The Football Association (include star).svg|170px]]
|прозвище = ''Three Lions (Три льва)''
|конфедерация = [[УЕФА]]
|федерация = [[Англия футбол ассоциацияһы]]
|тренер = [[Саутгейт Гарет|Гарет Саутгейт]]
|капитан = [[Кейн Гарри|Гарри Кейн]]
|наибольшее кол-во игр = [[Шилтон Питер|Питер Шилтон]] (125)&lt;ref name=&quot;StatRSSSF&quot;/&gt;
|лучший бомбардир = [[Кейн Гарри|Гарри Кейн]] (61)&lt;ref name=&quot;StatRSSSF&quot; /&gt;
|стадион = «[[Уэмбли]]», [[Лондон]]
|ФИФА max = 3 &lt;small&gt;(август 2012)&lt;/small&gt;
|ФИФА min = 27 &lt;small&gt;(февраль 1996)&lt;/small&gt;
|код ФИФА = ENG
|первая игра = {{Флаг|Шотландия|1542}} [[Футбол буйынса Шотландия йыйылма командаһы|Шотландия]] [[Футбольный матч Шотландия — Англия (1872)|0:0]] '''Англия''' {{Флаг|Англия}}&lt;br&gt;([[Глазго]], [[Шотландия]]; 30 ноябрь 1872)
|победа = {{Флаг Ирландии (1783—1922)}} [[Футбол буйынса Ирландия йыйылма командаһы (1882—1950)|Ирландия]] 0:13 '''Англия''' {{Флаг|Англия}}&lt;br&gt;([[Белфаст]], [[Ирландия]]; 18 февраля 1882)
|поражение = {{Флаг|Венгрия|1949}} [[Футбол буйынса Венгрия йыйылма командаһы|Венгрия]] [[Футбольный матч Венгрия — Англия (1954)|7:1]] '''Англия''' {{Флаг|Англия}}&lt;br&gt;([[Будапешт]], [[Венгрия]]; 23 май 1954)
|чемпионат мира = [[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаты]]
|участий ЧМ = 16
|первый ЧМ = [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]]
|достижения ЧМ = Чемпион ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]])
|региональный чемпионат = [[Футбол буйынса Европа чемпионаты|Европа чемпионаты]]
|участий РЧ = 10
|первый РЧ = [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1968|1968]]
|достижения РЧ = 2-е место ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2020|2020]])
| pattern_la1 = _eng26H
| pattern_b1  = _eng26H
| pattern_ra1 = _eng26H
| pattern_sh1 = _eng26H
| pattern_so1 = _eng26Hl
| leftarm1    = FFFFFF
| body1       = FFFFFF
| rightarm1   = FFFFFF
| shorts1     = FFFFFF 
| socks1      = FFFFFF
| pattern_la2 = _eng26A
| pattern_b2  = _eng26A
| pattern_ra2 = _eng26A
| pattern_sh2 = _eng26A
| pattern_so2 = _eng26Al
| leftarm2    = fe080a
| body2       = fe080a
| rightarm2   = fe080a
| shorts2     = 000040
| socks2      = fe080a
|медали = {{турнир|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаттары]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|Англия 1966]]}}
{{турнир|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты|Европа чемпионатары]]}}
{{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1968|Италия 1968]]}}
{{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1996|Англия 1996]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2020|Европа 2020]]}}
{{турнир|[[УЕФА-ның Милләттәр Лигаһы]]}}
{{медаль|Бронза|[[УЕФА-ның Милләттәр Лигаһы 2018/2019|Португалия 2019]]}}
}}
'''Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы''' ({{lang-en|England national football team}}) халыҡ-ара [[футбол]] матчтарында һәм турнирҙарҙа [[Англия]] исеменән сығыш яһай. Етәксе органы — Англия футбол ассоциацияһы. Был ассоциация донъяла иң тәүгеләрҙән һанала; 1863 йылда ойошторола, 1905 йылда [[ФИФА]] һәм 1954 йылда [[УЕФА]] ағзаһы.

Тәүге халыҡ-ара уйынын инглиздәр [[Футбол буйынса Шотландия йыйылма командаһы|Шотландия]] менән 1872 йылда үткәрә.

1966 йылда Англия йыйылма командаһы Альф Рамсей етәкселегендә Донъя кубогын яулай.

Командаһының [[стадион]]ы — Уэмбли, ул 90 000 тамашасы ҡабул итә ала. Иҫке «Уэмбли» стадионы урынында 2007 йылда төҙөлгән был стадион [[Европа]]ла һыйҙырышлығы буйынса икенсе һәм донъялағы иң ҡиммәтле стадион булып тора&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/lists/the-worlds-most-expensive-buildings/wembley-stadium/ |title=Revealed: The world's 20 most expensive buildings |publisher=[[The Telegraph]] |date=2016-07-27 |lang=en |access-date=2018-06-27 |archive-date=2018-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629121452/https://www.telegraph.co.uk/travel/lists/the-worlds-most-expensive-buildings/wembley-stadium/}}&lt;/ref&gt;.

Йыйылма команда өсөн иң күп уйнаусы — Питер Шилтон (125 уйын), иң яҡшы бомбардир — Гарри Кейн(61 гол).&lt;ref name=&quot;StatRSSSF&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.rsssf.org/miscellaneous/eng-recintlp.html|title=England — Record International Players|publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]]|lang=en|access-date=2023-03-26|archive-date=2022-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129224334/https://www.rsssf.org/miscellaneous/eng-recintlp.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== тарихы ==

=== Төүге осор ===
[[Файл:England 1893.jpg|thumb|left|Англия командаһы Ричмондта [[Футбол буйынса Шотландия йыйылма командаһы|Шотландия]]ға ҡаршы уйын алдынан (1893)]]
Англия футбол ассоциацияһы ойошторған Шотландия менән беренсе уйын 1870 йылдың 5 мартында үтә&lt;ref name=&quot;timesofindia.indiatimes.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/991601.cms|title=When and where was the first football match held?|publisher=The Times of India|date=2005-01-16|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/687Wp14Ew?url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/991601.cms|archive-date=2012-06-02}}&lt;/ref&gt;. Әммә Шотландия йыйылма командаһы тик [[Лондон]]да йәшәүселәрҙән торғанға күрә, ФИФА командалар араһындағы тәүге биш матчты рәсми тип раҫламай&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://lordkinnaird.weebly.com/england-v-scotland-1870.html |archiveurl=https://archive.today/20120713074008/http://lordkinnaird.weebly.com/england-v-scotland-1870.html |archivedate=2012-07-13 |title=The birth of international football: England v Scotland, 1870 |publisher=Lord Kinnaird |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

Милли футбол йыйылмаларының тәүге рәсми танылған матчы 1872 йылдың 30 ноябрендә үтә, унда командалар тигеҙ иҫәпкә уйнай. Артабанғы ҡырҡ йыл дауамында Англия өс «өй командалары»: Шотландия, [[Футбол буйынса Уэльс йыйылма командаһы|Уэльс]] һәм [[Футбол буйынса Ирландия йыйылма командаһы|Ирландия]] менән генә уйнай. Был матчтар Бөйөк Британия чемпионаты ойошторолғандан һуң рәсми тип таныла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.englandfootballonline.com/CmpBC/CmpBCTmHist.html |title=England in the Home International [British] Championship – History |publisher=England Football Online |lang=en |access-date=2023-08-24 |archive-date=2022-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527004705/http://englandfootballonline.com/CmpBC/CmpBCTmHist.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

== Һуңғы һөҙөмтәләр һәм алдағы матчтар ==

=== 2023 йыл ===
{{Footballbox collapsible
|round = [[Чемпионат Европы по футболу 2024 (отборочный турнир, группа C)|Отборочные матчи Евро-2024]]
|date = 23 март 2023
|time = 20:45 [[Central European Time|CET]] ([[UTC+01:00|UTC+1]])
|team1 = {{Футбол|ITA|||R}}
|score = 1:2
|report = https://www.englandstats.com/matches.php?mid=1042
|team2 = {{Футбол|ENG}}
|goals1 = [[Ретеги Матео|Ретеги]] {{гол|56}}
|goals2 =
* [[Райс Деклан|Райс]] {{гол|13}}
* [[Кейн Гарри|Кейн]] {{гол|44|пен.}}
|location = [[Неаполь]], Италия
|stadium = «[[Диего Армандо Марадона (стадион, Неаполь)|Диего Армандо Марадона]]»
|attendance = 44 536
|referee = [[Йованович Срджан|Срджан Йованович]] ([[Футбольный союз Сербии|Сербия]])
|result = W
}}
{{Footballbox collapsible
|round = [[Чемпионат Европы по футболу 2024 (отборочный турнир, группа C)|Отборочные матчи Евро-2024]]
|date = 26 март 2023
|time = 17:00 [[British Summer Time|BST]]
|team1 = {{Футбол|ENG|||R}}
|score = 2:0
|report = https://www.englandstats.com/matches.php?mid=1043
|team2 = {{Футбол|UKR}}
|goals1 =
* [[Кейн Гарри|Кейн]] {{гол|37}}
* [[Сака Букайо|Сака]] {{гол|40}}
|goals2 =
|location = [[Лондон]], Англия
|stadium = «[[Уэмбли]]»
|attendance = 83 947
|referee = [[Гёзюбююк Сердар|Сердар Гёзюбююк]] ([[Королевский футбольный союз Нидерландов|Нидерланды]])
|result = W
}}
{{Footballbox collapsible
|round = [[Чемпионат Европы по футболу 2024 (отборочный турнир, группа C)|Отборочные матчи Евро-2024]]
|date = 16 июнь 2023
|time = 20:45 [[Центральноевропейское летнее время|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]])
|team1 = {{Футбол|MLT|||R}}
|score = 0:4
|team2 = {{Футбол|ENG}}
|goals1 =
|goals2 =
* [[Апап, Фердинандо|Апап]] {{гол|8|авт.}}
* [[Александер-Арнольд, Трент|Александер-Арнольд]] {{гол|28}}
* [[Кейн, Гарри|Кейн]] {{гол|31|пен.}}
* [[Уилсон, Каллум|Уилсон]] {{гол|83|пен.}}
|location = [[Та-Кали]], Мальта
|stadium = «[[Национальный стадион (Мальта)|Национальный]]»
|attendance = 16 277
|referee = Игор Паяц ([[Хорватский футбольный союз|Хорватия]])
|report = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2036340/
|result = W
}}
{{Footballbox collapsible
|round = [[Чемпионат Европы по футболу 2024 (отборочный турнир, группа C)|Отборочные матчи Евро-2024]]
|date = 19 июня 2023
|time = 19:45 [[British Summer Time|BST]]
|team1 = {{Футбол|ENG|||R}}
|score = 7:0
|team2 = {{Футбол|MKD}}
|goals1 =
* [[Кейн, Гарри|Кейн]] {{гол|29}} {{гол|73|пен.}}
* [[Сака, Букайо|Сака]] {{гол|38}} {{гол|47}} {{гол|51}}
* [[Рашфорд, Маркус|Рашфорд]] {{гол|45}}
* [[Филлипс, Калвин|Филлипс]] {{гол|64}}
|goals2 =
|location = [[Манчестер]], Англия
|stadium = «[[Олд Траффорд]]»
|attendance = 70 708
|referee = [[Ковач, Иштван (футбольный судья)|Иштван Ковач]] ([[Федерация футбола Румынии|Румыния]])
|report = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2036363/
|result = W
}}
{{Footballbox collapsible
|round = [[Чемпионат Европы по футболу 2024 (отборочный турнир, группа C)|Отборочные матчи Евро-2024]]
|date = 9 сентября 2023
|time = 17:00 [[British Summer Time|BST]]
|team1 = {{Футбол|UKR|||R}}
|score = 1:1
|team2 = {{Футбол|ENG}}
|goals1 = [[Зинченко, Александр Владимирович|Зинченко]] {{гол|26}}
|goals2 = [[Уокер, Кайл|Уокер]] {{гол|41}}
|location = [[Вроцлав]], [[Польша]]
|stadium = «[[Вроцлав (стадион)|Вроцлав]]»
|attendance = 39 000
|referee = [[Кабаков, Георгий|Георгий Кабаков]] ([[Болгарский футбольный союз|Болгария]])
|report = https://www.englandstats.com/matches.php?mid=1046
|result = D
}}
{{Footballbox collapsible
|date = 12 сентября 2023
|time = 19:45 [[British Summer Time|BST]]
|round = [[Товарищеский матч]]
|score = 1:3
|report = https://www.englandstats.com/matches.php?mid=1047
|team1 = {{Футбол|SCO|||R}}
|goals1 = [[Магуайр, Гарри|Магуайр]] {{гол|67|авт.}}
|goals2 =
* [[Фоден, Фил|Фоден]] {{гол|32}}
* [[Беллингем, Джуд|Беллингем]] {{гол|35}}
* [[Кейн, Гарри|Кейн]] {{гол|81}}
|team2 = {{Футбол|ENG}}
|stadium = «[[Хэмпден Парк]]»
|location = [[Глазго]], Шотландия
|attendance = 51 000
|referee = [[Масса, Давиде|Давиде Масса]] ([[Итальянская федерация футбола|Италия]])
|result = W
}}
{{Footballbox collapsible
|date = 13 октября 2023
|time = 19:45 [[British Summer Time|BST]]
|round = Товарищеский матч
|score = 1:0
|report = https://www.englandstats.com/matches.php?mid=1048
|team1 = {{Футбол|ENG|||R}}
|goals1 = [[Уоткинс, Олли|Уоткинс]] {{гол|57}}
|goals2 =
|team2 = {{Футбол|AUS}}
|location = [[Лондон]], Англия
|stadium = «[[Уэмбли]]»
|attendance = 81 116
|referee = [[Фраппар, Стефани|Стефани Фраппар]] ([[Федерация футбола Франции|Франция]])
|result = W
}}
{{Footballbox collapsible
|round = [[Чемпионат Европы по футболу 2024 (отборочный турнир, группа C)|Отборочные матчи Евро-2024]]
|date = 17 октября 2023
|time = 19:45 [[British Summer Time|BST]]
|team1 = {{Футбол|ENG|||R}}
|score = 3:1
|team2 = {{Футбол|ITA}}
|goals1 = 
* [[Кейн, Гарри|Кейн]] {{гол|32|пен.}} {{гол|77}}
* [[Рашфорд, Маркус|Рашфорд]] {{гол|57}}
|goals2 = [[Скамакка, Джанлука|Скамакка]] {{гол|15}}
|location = [[Лондон]], Англия
|stadium = «[[Уэмбли]]»
|attendance = 83 194
|referee = [[Тюрпен, Клеман|Клеман Тюрпен]] ([[Федерация футбола Франции|Франция]])
|report = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2036455/
|result = W
}}
{{Footballbox collapsible
|round = [[Чемпионат Европы по футболу 2024 (отборочный турнир, группа C)|Отборочные матчи Евро-2024]]
|date = 17 ноября 2023
|time = 19:45 [[British Summer Time|BST]]
|team1 = {{Футбол|ENG|||R}}
|score = 2:0
|team2 = {{Футбол|MLT}}
|goals1 = 
* [[Пепе, Энрико|Пепе]] {{гол|8|авт.}}
* [[Кейн, Гарри|Кейн]] {{гол|75}}
|goals2 = 
|location = [[Лондон]], Англия
|stadium = «[[Уэмбли]]»
|attendance = 81 388
|referee = Луиш Годинью ([[Португальская футбольная федерация|Португалия]])
|report = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2036479/
|result = W
}}
{{Footballbox collapsible
|round = [[Чемпионат Европы по футболу 2024 (отборочный турнир, группа C)|Отборочные матчи Евро-2024]]
|date = 20 ноября 2023
|time = 20:45 [[Центральноевропейское летнее время|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]])
|team1 = {{Футбол|MKD|||R}}
|score = 1:1
|team2 = {{Футбол|ENG}}
|goals1 = [[Барди, Энис|Барди]] {{гол|41}}
|goals2 = [[Атанасов, Яни|Атанасов]] {{гол|59|авт.}}
|location = [[Скопье]], Северная Македония
|stadium = «[[Национальная арена Тоше Проески|Тоше Проески]]»
|attendance = 27 982
|referee = Филип Глова ([[Словацкий футбольный союз|Словакия]])
|report = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2036502/
|result = D
}}

=== 2024 год ===
{{Footballbox collapsible
|round = Товарищеский матч
|date = 23 марта 2024
|time = 
|team1 = {{Футбол|ENG|||R}}
|score = 
|team2 = {{Футбол|BRA}}
|goals1 = 
|goals2 = 
|location = [[Лондон]], Англия
|stadium = «[[Уэмбли]]»
|attendance = 
|referee = 
|report = 
|result =
}}
{{Footballbox collapsible
|round = Товарищеский матч
|date = 26 марта 2024
|time = 
|team1 = {{Футбол|ENG|||R}}
|score = 
|team2 = {{Футбол|BEL}}
|goals1 = 
|goals2 = 
|location = [[Лондон]], Англия
|stadium = «[[Уэмбли]]»
|attendance = 
|referee = 
|report = 
|result =
}}

== Халыҡ-ара турнирҙарҙа ҡатнашыу ==

=== [[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаты]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!Йыл!!Турнир раунды!!Урын!!Уйындар!!Еңеү!!Тигеҙ иҫәп*!!Еңелеүҙәр!!{{comment|МЗ|Туп индерелә}}!!{{comment|МП|Туп үткәрелә}}
|-
|{{Флаг|Уругвай}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]]||rowspan=3 colspan=9|''ФИФА ағзаһы булмай''
|-
|{{Флаг|Королевство Италия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]]
|-
|{{Флаг|Франция}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1938|1938]]
|-
|{{Флаг|Бразилия|1889}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]]||Төркөм этабы||8-се||3||1||0||2||2||2
|-
|{{Флаг|Швейцария}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]]||1/4 финал||6-сы||3||1||1||1||8||8
|-
|{{Флаг|Швеция}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]]||Төркөм этабы||11-се||4||0||3||1||4||5
|-
|{{Флаг|Чили}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]]||1/4 финал||8-се||4||1||1||2||5||6
|-bgcolor=gold
|style=&quot;border: 3px solid red&quot;|{{Флаг Англии}} '''[[Футбол буйынса донъя чемпионатыу 1966|1966]]'''||'''Чемпион'''||'''1-се'''||6||5||1||0||11||3
|-
|{{Флаг|Мексика}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]]||1/4 финал||8-се||4||2||0||2||4||4
|-
|{{Флаг|ФРГ}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]]||''Квалификациянан үтмәй''||-||-||-||-||-||-||-
|-
|{{Флаг|Аргентина}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]]||''Квалификациянан үтмәй''||-||-||-||-||-||-||-
|-
|{{Флаг|Испания}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]]||Икенсе төркөм раунды||6-сы||5||3||2||0||6||1
|-
|{{Флаг|Мексика}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]||1/4 финал||8-се||5||2||1||2||7||3
|-
|-bgcolor=beige
|{{Флаг|Италия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]]||4-се урын||'''4-се'''||7||3||3||1||8||6
|-
|{{Флаг|США}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]]||''Квалификациянан үтмәй''||-||-||-||-||-||-||-
|-
|{{Флаг|Франция}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]||1/8 финала||9-сы||4||2||1||1||7||4
|-
|{{Флаг|Япония}} {{Флаг|Республика Корея}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]||1/4 финал||6-сы||5||2||2||1||6||3
|-
|{{Флаг|Германия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]]||1/4 финал||7-се||5||3||2||0||6||2
|-
|{{Флаг|ЮАР}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]||1/8 финал||13-сө||4||1||2||1||3||5
|-
|{{Флаг|Бразилия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]||Төркөм этабы||26-сы||3||0||1||2||2||4
|-
|-bgcolor=beige
|{{Флаг|Россия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]]||4-се урын||'''4-се'''||7||3||1||3||12||8
|-
| scope=&quot;row&quot;|{{Флаг|Катар}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]]||1/4 финал||6-сы||5||3||1||1||13||4
|-
|{{Флаг|CAN}} {{Флаг|MEX}} {{Флаг|USA}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2026|2026]]
|colspan=8|''Һуңғараҡ билдәле була''
|-
|{{Флаг|MAR}} {{Флаг|POR}} {{Флаг|ESP}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2030|2030]]
|colspan=8|''Һуңғараҡ билдәле була''
|-
|'''Бөтәһе'''||16/22||'''1 титул'''||74||32||22||20||104||68
|}

=== [[Футбол буйынса Европа чемпионаты|Европа чемпионаты]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!Йыл!!Турнир раунды!!Урын!!Уйындар!!Еңеү!!Тигеҙ иҫәп*!!Еңелеүҙәр!!{{comment|МЗ|Туп индерелә}}!!{{comment|МП|Туп үткәрелә}}
|-
|{{Флаг|Франция}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1960|1960]]||colspan=8 align=center|''Ҡатнашмай''
|-
|{{Флаг|Испания|1945}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1964|1964]]||colspan=8 align=center|''Квалификациянан үтмәй''
|-
|- bgcolor=#c96
|{{Флаг|Италия}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1968|1968]]||Өсөнсө урын||3-сө||2||1||0||1||2||1
|-
|{{Флаг|Бельгия}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1972|1972]]||colspan=8 align=center|''Квалификациянан үтмәй''
|-
|{{Флаг|Югославия}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1976|1976]]||colspan=8 align=center|''Квалификациянан үтмәй''
|-
|{{Флаг|Италия}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1980|1980]]||Төркөм этабы||6-сы||3||1||1||1||3||3
|-
|{{Флаг|Франция}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1984|1984]]||colspan=8 align=center|''Квалификациянан үтмәй''
|-
|{{Флаг|ФРГ}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1988|1988]]||Төркөм этабы||7-се||3||0||0||3||2||7
|-
|{{Флаг|Швеция}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1992|1992]]||Төркөм этабы||7-се||3||0||2||1||1||2
|-
|- bgcolor=#c96
|style=&quot;border: 3px solid red&quot;|{{Флаг|Англия}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1996|1996]]||Полуфинал||3-сө||5||2||3||0||8||3
|-
|{{Флаг|Бельгия}} {{Флаг|Нидерланды}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2000|2000]]||Төркөм этабы||11-се||3||1||0||2||5||6
|-
|{{Флаг|Португалия}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2004|2004]]||1/4 финал||5-се||4||2||1||1||10||6
|-
|{{Флаг|Австрия}} {{Флаг|Швейцария||17px}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2008|2008]]|| colspan=8 align=center|''Квалификациянан үтмәй''
|-
|{{Флаг|Польша}} {{Флаг|Украина}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2012|2012]]||1/4 финал||5-се||4||2||2||0||5||3
|-
|{{Флаг|Франция}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2016|2016]] ||1/8 финал||12-се||4||1||2||1||4||4
|-style=&quot;background:silver&quot;
|style=&quot;border: 3px solid red&quot;|{{Флаг|Европа}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2020|2020]]||Финал||2-се||7||5||2||0||11||2
|-
|{{Флаг|Германия}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2024|2024]]|| colspan=8|''Квалификациялана''
|-
|style=&quot;border: 3px solid red&quot;|{{Флаг|GBR}} {{Флаг|IRL}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2028|2028]]|| colspan=8|''Һуңынан билдәле буласаҡ''
|-
|{{Флаг|ITA}} {{Флаг|TUR}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2032|2032]]|| colspan=8|''Һуңынан билдәле буласаҡ''
|-
||'''Бөтәһе'''||10/16||38||15||13||10||51||37
|}
: ''*Тигеҙ иҫәпкә шулай уҡ пенальти серияһы менән тамамланған плей-офф матчтары ла инә.''
: ''**Англияла үткән турнир ҡыҙыл менән уратылған.''

== Ҡаҙаныштары ==
* '''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаттары]]'''
** '''Чемпион:''' [[Чемпионат мира по футболу 1966|1966]]
* '''[[Футбол буйынса Европа чемпионаты|Европа чемпионаттары]]'''
** Икенсе урын: [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2020|2020]]
** Өсөнсө урын: [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1968|1968]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1996|1996]]
* '''[[Бөйөк Британия чемпионаты]]'''
** '''Еңеүсе''' ('''54'''):
*** Тулыһынса еңеүҙәр ('''34'''): [[Бөйөк Британия чемпионаты 1888|1888]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1891|1891]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1892|1892]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1893|1893]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1895|1895]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1898|1898]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1899|1899]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1901|1901]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1904|1904]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1905|1905]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1909|1909]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1911|1911]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1913|1913]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1929/1930|1929/30]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1931/1932|1931/32]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1937/1938|1937/38]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1946/1947|1946/47]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1947/1948|1947/48]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1949/1950|1949/50]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1953/1954|1953/54]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1954/1955|1954/55]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1956/1957|1956/57]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1960/1961|1960/61]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1964/1965|1964/65]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1965/1966|1965/66]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1967/1968|1967/68]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1968/1969|1968/69]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1970/1971|1970/71]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1972/1973|1972/73]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1974/1975|1974/75]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1977/1978|1977/78]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1978/1979|1978/79]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1981/1982|1981/82]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1982/1983|1982/83]]
*** Тигеҙ еңеүҙәр ('''20'''): [[Бөйөк Британия чемпионаты 1886|1886]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1890|1890]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1903|1903]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1906|1906]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1908|1908]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1912|1912]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1926/1927|1926/27]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1930/1931|1930/31]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1934/1935|1934/35]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1938/1939|1938/39]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1951/1952|1951/52]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1952/1953|1952/53]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1955/1956|1955/56]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1957/1958|1957/58]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1958/1959|1958/59]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1959/1960|1959/60]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1963/1964|1963/64]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1969/1970|1969/70]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1971/1972|1971/72]], [[Бөйөк Британия чемпионаты 1973/1974|1973/74]]
* '''Роуз Кубогы'''
** '''Еңеүсе''' ('''3'''): [[Роуз Кубогы 1986|1986]], [[Роуз Кубогы 1988|1988]], [[Роуз Кубогы 1989|1989]]

== Статистика ==
''2023 йылдың 20 ноябренә ҡарата''

=== Йыйылма команда өсөн иң күп матч уйнаусылар ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!№!!Уйынсы!!Осор!!Уйындар!!Голдар
|-
|1
|align=&quot;left&quot;|[[Шилтон Питер|Питер Шилтон]]
|1970—1990
|125
|0
|-
|2
|align=&quot;left&quot;|[[Руни Уэйн|Уэйн Руни]]
|2003—2018
|120
|53
|-
|3
|align=&quot;left&quot;|[[Бекхэм Дэвид|Дэвид Бекхэм]]
|1996—2009
|115
|17
|-
|4
|align=&quot;left&quot;|[[Джеррард Стивен|Стивен Джеррард]]
|2000—2014
|114
|21
|-
|5
|align=&quot;left&quot;|[[Мур Бобби|Бобби Мур]]
|1962—1973
|108
|2
|-
|6
|align=&quot;left&quot;|[[Коул Эшли|Эшли Коул]]
|2001—2014
|107
|0
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|7
|align=&quot;left&quot;|[[Чарльтон Бобби|Бобби Чарльтон]]
|1958—1970
|106
|49
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Лэмпард Фрэнк|Фрэнк Лэмпард]]
|1999—2014
|106
|29
|-
|9
|align=&quot;left&quot;|[[Райт Билли|Билли Райт]]
|1946—1959
|105
|3
|-
|10
|align=&quot;left&quot;|[[Робсон,Брайан|Брайан Робсон]]
|1980—1991
|90
|26
|}

=== Англияның иң яҡшы бомбардирҙары ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!№!!Уйынсы!!Осор!!Голдар!!Уйындар!!Уртаса гол (бер уйынға)
|-
|1
|align=&quot;left&quot;|'''[[Кейн Гарри|Гарри Кейн]]'''
|2015—{{н.в.}}
|62
|89
|0,6966
|-
|2
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Руни Уэйн|Уэйн Руни]]
|2003—2018
|53
|120
|0,4417
|-
|3
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Чарльтон Бобби|Бобби Чарльтон]]
|1958—1970
|49
|106
|0,4623
|-
|4
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Линекер Гари|Гари Линекер]]
|1984—1992
|48
|80
|0,6000
|-
|5
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Гривз Джимми|Джимми Гривз]]
|1959—1967
|44
|57
|0,7719
|-
|6
|align=&quot;left&quot;|[[Оуэн Майкл|Майкл Оуэн]]
|1998—2008
|40
|89
|0,4494
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|7
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Финни Том|Том Финни]]
|1946—1958
|30
|76
|0,3947
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Лофтхаус Нэт|Нэт Лофтхаус]]
|1950—1958
|30
|33
|0,9091
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Ширер Алан|Алан Ширер]]
|1992—2000
|30
|63
|0,4762
|-
|rowspan=2|10
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Вудворд Вивьен Джон|Вив Вудворд]]
|1903—1911
|29
|23
|1,2609
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Лэмпард Фрэнк|Фрэнк Лэмпард]]
|1999—2014
|29
|106
|0,2736
|}

=== Англия йыйылма командаһын баш тренерҙары ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!Исеме!!Осор!!{{comment|И|Уйындар}}!!{{comment|B|Еңгән матчтар}}!!{{comment|Н|Тигеҙ иҫәп}}!!{{comment|П|Еңелеүҙәр}}!! еңеүҙәр %-ы
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Флаг|Англия}} [[Уинтерботтом Уолтер|Сэр Уолтер Уинтерботтом]]
|1946—1962
|139
|78
|33
|28
|56,1
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Флаг|Англия}} [[Рамсей Альф|Сэр Альф Рамсей]]
|1963—1974
|113
|69
|27
|17
|61,1
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Флаг|Англия}} [[Мерсер Джо|Джо Мерсер]]
|1974
|7
|3
|3
|1
|42,9
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Флаг|Англия}} [[Реви Дон|Дон Реви]]
|1974—1977
|29
|14
|8
|7
|48,3
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Флаг|Англия}} [[Гринвуд Рон|Рон Гринвуд]]
|1977—1982
|55
|33
|12
|10
|60,0
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Флаг|Англия}} [[Робсон Бобби|Сэр Бобби Робсон]]
|1982—1990
|95
|47
|30
|18
|49,5
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Флаг|Англия}} [[Тейлор Грэм|Грэм Тейлор]]
|1990—1993
|38
|18
|13
|7
|47,4
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Флаг|Англия}} [[Венейблс Терри|Терри Венейблс]]
|1994—1996
|23
|11
|11
|1
|47,8
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Флаг|Англия}} [[Ходдл Гленн|Гленн Ходдл]]
|1996—1999
|28
|17
|6
|5
|60,7
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Флаг|Англия}} ''[[Уилкинсон Говард|Говард Уилкинсон]]''&lt;ref name=&quot;caretaker&quot;&gt;Исполняющий обязанности главного тренера сборной.&lt;/ref&gt;
|1999—2000
|2
|0
|1
|1
|0
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Флаг|Англия}} [[Киган Кевин|Кевин Киган]]
|1999—2000
|18
|7
|7
|4
|38,9
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Флаг|Англия}} ''[[Тейлор Питер (футболсы, 1953)|Питер Тейлор]]''&lt;ref name=&quot;caretaker&quot; /&gt;
|2000
|2
|0
|1
|1
|0
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Флаг|Швеция}} [[Эрикссон Свен-Ёран|Свен-Ёран Эрикссон]]
|2001—2006
|67
|40
|17
|10
|59,7
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Флаг|Англия}} [[Макларен Стив|Стив Макларен]]
|2006—2007
|18
|9
|4
|5
|50,0
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Флаг|Италия}} [[Капелло Фабио|Фабио Капелло]]
|2008—2012
|42
|28
|8
|6
|66,7
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Флаг|Англия}} ''[[Пирс Стюарт|Стюарт Пирс]]''&lt;ref name=&quot;caretaker&quot; /&gt;
|2012
|1
|0
|0
|1
|0
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Флаг|Англия}} [[Ходжсон Рой|Рой Ходжсон]]
|2012—2016
|56
|33
|15
|8
|58,9
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Флаг|Англия}} [[Эллардайс Сэм|Сэм Эллардайс]]
|2016
|1
|1
|0
|0
|100
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Флаг|Англия}} '''[[Саутгейт Гарет|Гарет Саутгейт]]'''
|2016—{{н.в.}}
|91
|57
|20
|14
|62,6
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.thefa.com/england/mens-seniors Официальный сайт сборной]{{ref-en}}
* [https://www.englandstats.com/ Официальный сайт статистики сборной Англии: все матчи с 1872 года]{{ref-en}}
* [http://www.englandfootballonline.com/ Сайт статистики сборной Англии]{{ref-en}}
{{Внешние ссылки}}
{{Чемпионы мира по футболу}}
{{Европа футбол командалары}}

[[Категория:Футбол буйынса донъя чемпиондары]]
[[Категория:Футбол буйынса йыйылма командалар]]
[[Категория:Футбол буйынса Европа командалары]]</text>
      <sha1>2t8uqe8bt0bt635khtprm15abl5ovan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кравцова Надежда Александровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201290</id>
    <revision>
      <id>1299051</id>
      <timestamp>2026-06-08T16:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{subst:L}}  {{однофамильцы3|Богданова|Богданова, Надежда|Кравцова}} {{Военный деятель  |имя                  = Надя Богданова  |оригинал имени       = Надежда Александровна Кравцова  |дата рождения        = 28.12.1931  |место рождения       = Авданьки ауылы, {{МестоРождения|Витебская область| В...</comment>
      <origin>1299051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16558" sha1="41tu00ey5lu9hxxep9nnn30yzkal8u2" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=8 июнь 2026}} 
{{однофамильцы3|Богданова|Богданова, Надежда|Кравцова}}
{{Военный деятель
 |имя                  = Надя Богданова
 |оригинал имени       = Надежда Александровна Кравцова
 |дата рождения        = 28.12.1931
 |место рождения       = Авданьки ауылы, {{МестоРождения|Витебская область| Витебск өлкәһе}}, [[Белорус ССР-ы]], [[СССР]]
 |дата смерти          = 21.08.1991
 |место смерти         = {{МестоСмерти|Витебск}}, [[Белорусская ССР]], [[СССР]]
 |изображение          = Кравцова, Надежда Александровна.jpg
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |прозвище             = Лазурчик
 |псевдоним            = 
 |принадлежность       = {{USSR}}
 |годы службы          = 1941—1943
 |звание               = 
 |род войск            = [[Партизан|партизан отряды]]
 |командовал           = 
 |часть                = 
 |сражения             = [[Бөйөк Ватан һуғышы]]
|награды              =
{{ряд-л|{{Орден Красного Знамени}}|{{Орден Отечественной войны I степени}}|{{Орден Отечественной войны II степени}}}}
{{ряд-л|{{Медаль За отвагу}}|{{Медаль За боевые заслуги}}|{{Медаль Партизану Отечественной войны 1 степени}}}}
}}

'''Надежда Александровна Кравцова''' ('''''Надя Богданова''''', кейәүгә сыҡҡас — ''Кравцова''; 28 декабрь 1931, Авданьки ауылы, [[Витебск өлкәһе]], [[Белорус ССР-ы]] — 21 август 1991, [[Витебск]], [[Белорус ССР-ы]]) — участница [[Партизанское движение в Беларуси во время Великой Отечественной войны|партизанского движения в Беларуси в годы Великой Отечественной войны]]. Самый юный [[пионер-герой]] в СССР&lt;ref&gt;{{cite web
 |url          = http://sobesednik.ru/incident/20120701-kak-pionery-stanovilis-geroyami
 |title        = Как пионеры становились героями?
 |author       = Ирина Липовец
 |date         = 2012-07-01
 |work         = [[Собеседник]]
 |publisher    = 
 |access-date   = 2015-12-23
 |archive-date = 2015-12-24
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20151224104459/http://sobesednik.ru/incident/20120701-kak-pionery-stanovilis-geroyami
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;. В возрасте 9 лет стала разведчицей в партизанском отряде&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.mogilev.by/article/162756-samaya-yunaya-partizanka-planety-nadya-bogdanova.html |title=Самая юная партизанка планеты Надя Богданова |access-date=2017-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111205212/https://www.mogilev.by/article/162756-samaya-yunaya-partizanka-planety-nadya-bogdanova.html |archive-date=2017-11-11 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, действовавшем на Витебщине. Награждена орденами [[Орден Красного Знамени|Красного Знамени]], [[Орден Отечественной войны]] I степени, [[Орден Отечественной войны]] II степени и медалями «[[Медаль «За отвагу» (СССР)|За отвагу]]», «[[Медаль «За боевые заслуги»|За боевые заслуги]]», [[Медаль «Партизану Отечественной войны»]] I степени&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://deti.vlib.by/index.php/yunye-geroi-vojny/183-yunye-geroi/2727-bogdanova-nadezhda-aleksandrovna |title=Богданова Надежда Александровна |access-date=2017-11-11 |archive-date=2017-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171112021053/http://deti.vlib.by/index.php/yunye-geroi-vojny/183-yunye-geroi/2727-bogdanova-nadezhda-aleksandrovna |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Занесена в книгу почёта Белорусской республиканской пионерской организации имени Ленина.

== Биографияһы ==
Надежда Богданова родилась 28 декабря 1931 года в деревне Авданьки [[Городокский район (Витебская область)|Городокского района]] [[Витебская область|Витебской области]] [[Белорусская ССР|Белорусской ССР]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://imhoclub.by/ru/material/11665 |title=Надежда Богданова. Символ мужества |access-date=2017-11-11 |archive-date=2017-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111205157/https://imhoclub.by/ru/material/11665 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Бөйөк Ватан һуғышы ===
С началом войны Могилёвский детский дом, в котором жила Надя, эвакуировали из Беларуси в город Фрунзе (ныне [[Бишкек]], [[Кыргызстан]]). За [[Смоленск]]ом на поезд с эшелоном, в котором ехали детдомовцы, налетели немецкие самолёты и трижды сбросили бомбы: много детей погибло, оставшиеся в живых убежали в лес и разбрелись кто куда. Надя и её товарищ Юра Семёнов через три недели добрались до оккупированного немцами [[Витебск]]а. Чтобы не умереть от голода, они ходили по деревням Витебского и Городокского районов и просили милостыню.

Осенью 1941 года Надя Богданова была принята в [[Партизанское движение в Беларуси во время Великой Отечественной войны|партизанский]] отряд «Путивльский»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201502120857-5a2v.htm |title=В одиночку на батальон фашистов: четыре подвига неизвестных пионеров-героев |access-date=2017-11-11 |archive-date=2017-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111205336/https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201502120857-5a2v.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 7 ноября 1941 года, в годовщину [[Октябрьская революция|Великой Октябрьской революции]], Наде Богдановой и Ване Звонцову было поручено поднять в Витебске три красных знамени. Первое знамя они установили на железнодорожном вокзале, второе — на здании ремесленного училища и третье — на заброшенной папиросной фабрике. После выполнения задания на рассвете юные партизаны вышли на дорогу, где фашисты их остановили, обыскали и нашли у них папиросы, которые они взяли на фабрике для партизан. Их привели в штаб, долго пытали и приказали расстрелять. По одной из версий, Надя упала в обморок и пришла в себя среди трупов. По другой — упала в ров и потом очнулась у берега.

В начале февраля 1943 года в захваченных населённых пунктах Беларуси гитлеровцы устанавливали огневые точки, минировали дороги, вкапывали в землю танки. В одном из таких мест — в деревне Балбеки [[Шарковщинский район|Шарковщинского района]] Витебской области — необходимо было провести разведку и установить, где у немцев замаскированы пушки, пулемёты, где стоят часовые, с какой стороны лучше атаковать деревню.

После неудачной попытки партизан получить сведения, в которой отправленная группа понесла потери, командование отряда решило отправить на это задание начальника разведки Ферапонта Слесаренко и Надю Богданову. Надя, переодевшись нищенкой, должна была разведать деревню, а Слесаренко — прикрывать её отход в лесу неподалёку от деревни. После получения сведений партизаны должны были дать сигнальную ракету для наступления на Балбеки. В ночь на 5 февраля 1943 года 2-я Белорусская бригада имени Пономаренко ударила по фашистам с обеих сторон деревни. Тогда Надя впервые участвовала в ночном бою. В этом бою Слесаренко ранило в левую руку: он упал и на какое-то время потерял сознание. Надя перевязала ему рану. В небо взмыла зелёная ракета, которая была сигналом от командира всем партизанам отходить в лес. Надя и раненный Слесаренко пытались уйти в отряд, но в глубоких сугробах Слесаренко потерял много крови и изнемог. Он приказал Наде оставить его и отправиться в отряд за помощью. Подложив под командира еловых веток, Надя отправилась в отряд.

В конце февраля 1943 года партизанам-подрывникам 6-го отряда под командованием Блинова был дан приказ заминировать возле деревни Стаи [[Езерищенский район|Езерищенского района]] (ныне Городокский район) Витебской области перекрёсток шоссейных дорог Невель — Великие Луки — Усвяты и взорвать мост, который охранялся полицаями, чтобы перекрыть движение фашистов в сторону [[Ленинград]]а. В этой операции участвовали Надя Богданова и Юра Семёнов. Когда дети заминировали мост и начали возвращаться в отряд, их остановили [[Вспомогательная полиция|полицаи]]. Надя стала прикидываться нищенкой, тогда они обыскали её и нашли в её рюкзачке кусок взрывчатки. Надю и Юру стали допрашивать, в этот момент раздался взрыв и мост взлетел на воздух. Полицаи поняли, что это дети заминировали его, и, связав их, бросили в сани и повезли в гестапо. Там Юру расстреляли, а Надю семь дней пытали, выжигали на спине звезду, обливали на морозе ледяной водой, ставили на раскалённые камни. Не добившись от неё сведений, фашисты бросили истерзанную и окровавленную девочку на мороз, решив, что она не выживет.

Надю подобрала местная жительница Лидия Шиёнок и отнесла к себе в дом в деревню, где размещался штаб 2-й Белорусской бригады имени Пономаренко&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://defendingrussia.ru/a/partizanka_nadja_bogdanova-3841/ |title=Неубиваемая: три жизни Нади Богдановой |access-date=2017-11-11 |archive-date=2017-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111205658/https://defendingrussia.ru/a/partizanka_nadja_bogdanova-3841/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштан һуң ===
Через три года после войны академик [[Филатов, Владимир Петрович|В. П. Филатов]] восстановил Наде зрение. Она жила в [[Витебск]]е и не говорила, что воевала. Только через 15 лет, когда её командир в радиопередаче упомянул о «Разведчице Наде», как о погибшей (?), она откликнулась, и стало известно о её военном детстве. Надежда вышла замуж и воспитала 4 детей — как своих (рождённых ею), так и детей женщины, приютившей и выхаживавшей её во время войны. Вела переписку с [[Пионерское движение|пионерами]] и белорусскими [[краевед]]ами.

== Сәнғәттә образы ==
* О Наде Богдановой — одна из книжек изданного в СССР сборника книжек «Пионеры-герои» (сборник тонких книжек формата А4, сложенных вместе с большим листом с портретами пионеров-героев в папку с типографскими надписями и рисунками на ней (на папке); каждая книжка рассказывает об одном из [[Пионеры-герои|пионеров-героев]]). 
* Надя Богданова стала прототипом Нади — главной героини аниме-мультфильма «[[Первый отряд]]» (первая серия (из четырёх) вышла в 2009-м году, остальные три серии не были сняты). Но действия в Великой Отечественной войне Нади из мультфильма — иные, нежели действия в войне реальной Нади Богдановой.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://telegra.ph/Arhivnye-dannye-o-Nadezhde-Bogdanovoj-11-14 Газета «Неделя». №8. Автор: Эдуард Церковер. 1987 г.]

{{Пионер-геройҙар}}

[[Категория:Дети и подростки — герои Великой Отечественной войны]]
[[Категория:Пионеры-герои]]
[[Категория:Партизаны Великой Отечественной войны]]
[[Категория:Партизаны Беларуси]]
[[Категория:Дети, награждённые государственными наградами]]</text>
      <sha1>41tu00ey5lu9hxxep9nnn30yzkal8u2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299052</id>
      <parentid>1299051</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T18:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1299052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18283" sha1="frqua0bu9xdve6gkjrramcgxrq9eg9z" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=8 июнь 2026}} 
{{однофамильцы3|Богданова|Богданова, Надежда|Кравцова}}
{{Военный деятель
 |имя                  = Надя Богданова
 |оригинал имени       = Надежда Александровна Кравцова
 |дата рождения        = 28.12.1931
 |место рождения       = Авданьки ауылы, {{МестоРождения|Витебская область| Витебск өлкәһе}}, [[Белорус ССР-ы]], [[СССР]]
 |дата смерти          = 21.08.1991
 |место смерти         = {{МестоСмерти|Витебск}}, [[Белорусская ССР]], [[СССР]]
 |изображение          = Кравцова, Надежда Александровна.jpg
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |прозвище             = Лазурчик
 |псевдоним            = 
 |принадлежность       = {{USSR}}
 |годы службы          = 1941—1943
 |звание               = 
 |род войск            = [[Партизан|партизан отряды]]
 |командовал           = 
 |часть                = 
 |сражения             = [[Бөйөк Ватан һуғышы]]
|награды              =
{{ряд-л|{{Орден Красного Знамени}}|{{Орден Отечественной войны I степени}}|{{Орден Отечественной войны II степени}}}}
{{ряд-л|{{Медаль За отвагу}}|{{Медаль За боевые заслуги}}|{{Медаль Партизану Отечественной войны 1 степени}}}}
}}

'''Надежда Александровна Кравцова''' ('''''Надя Богданова''''', кейәүгә сыҡҡас — ''Кравцова''; 28 декабрь 1931, Авданьки ауылы, [[Витебск өлкәһе]], [[Белорус ССР-ы]] — 21 август 1991, [[Витебск]], [[Белорус ССР-ы]]) — участница [[Партизанское движение в Беларуси во время Великой Отечественной войны|Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Белоруссия партизан хәрәкәтендә]] ҡатнашыусы. СССР-ҙа иң йәш [[пионер-герой]] &lt;ref&gt;{{cite web
 |url          = http://sobesednik.ru/incident/20120701-kak-pionery-stanovilis-geroyami
 |title        = Как пионеры становились героями?
 |author       = Ирина Липовец
 |date         = 2012-07-01
 |work         = [[Собеседник]]
 |publisher    = 
 |access-date   = 2015-12-23
 |archive-date = 2015-12-24
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20151224104459/http://sobesednik.ru/incident/20120701-kak-pionery-stanovilis-geroyami
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;. 9 йәшендә Витебск ерендә ойошҡан партизан отрядында&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.mogilev.by/article/162756-samaya-yunaya-partizanka-planety-nadya-bogdanova.html |title=Самая юная партизанка планеты Надя Богданова |access-date=2017-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111205212/https://www.mogilev.by/article/162756-samaya-yunaya-partizanka-planety-nadya-bogdanova.html |archive-date=2017-11-11 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, разведчица була. [[Орден Красного Знамени|Ҡыҙыл Байраҡ ордены]],  I дәрәжә 
[[Ватан һуғышы ордены]], II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] һәм медалями «[[Медаль «За отвагу» (СССР)|Батырлыҡ өсөн]]», «[[Медаль «За боевые заслуги»|«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]», I дәрәжә [[Медаль «Ватан һуғышы партизанына» миҙалы]] менән бүләкләнгән&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://deti.vlib.by/index.php/yunye-geroi-vojny/183-yunye-geroi/2727-bogdanova-nadezhda-aleksandrovna |title=Богданова Надежда Александровна |access-date=2017-11-11 |archive-date=2017-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171112021053/http://deti.vlib.by/index.php/yunye-geroi-vojny/183-yunye-geroi/2727-bogdanova-nadezhda-aleksandrovna |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Исеме Ленин исемендәге Белорус республика пионер ойошмаһының почёт китабына индерелгән.

== Биографияһы ==
Надежда Богданова 1931 йылдың 28 декабрендә [[Белорусская ССР|Белорус ССР-ы]] [[Витебская область|Витебск өлкәһе]] [[Городокский район (Витебская область)|Городок районы]] Авданьки ауылында тыуған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://imhoclub.by/ru/material/11665 |title=Надежда Богданова. Символ мужества |access-date=2017-11-11 |archive-date=2017-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111205157/https://imhoclub.by/ru/material/11665 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Бөйөк Ватан һуғышы ===
Һуғыш башланыу менән, Надя йәшәгән Могилёв балалар йорто Белоруссиянан Фрунзе ҡалаһына (Хәҙерге Бишкек, Ҡырғыҙстан) эвакуациялана. Смоленск ҡалаһын уҙғас, немец самолёттары һөжүм итеп. балалар йорто тәрбиәләнеүселәре эшелонына өс тапҡыр бомба ташлай: күп балалар һәләк була, тере ҡалғандар урманға ҡаса һәм кем ҡайҙа таралып китә. Надя һәм уның иптәше Юра Семёнов өс аҙнанан немецтар оккупациялаған Витебск ҡалаһына барып етә. Аслыҡтан үлмәҫ өсөн, улар Витебск һәм Городок райондары ауылдары буйлап йөрөй һәм хәйер һорай.

1941 йылдың көҙөндә Надя Богданова «Путивльский» партизан отрядына ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201502120857-5a2v.htm |title=В одиночку на батальон фашистов: четыре подвига неизвестных пионеров-героев |access-date=2017-11-11 |archive-date=2017-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111205336/https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201502120857-5a2v.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.  1941 йылдың 7 ноябрендә, Бөйөк Октябрь революцияһы йыллығына арнап, Надя Богданова һәм Ваня Звонцовҡа Витебскиҙа өс ҡыҙыл байраҡ күтәреү эше йөкмәтелә. Беренсе байраҡты улар тимер юл вокзалына, икенсеһен һөнәрселек училищеһы бинаһына һәм өсөнсөһөн — ташландыҡ папирос фабрикаһына урынлаштыра. Задание үтәгәндән һуң, таң менән йәш партизандар юлға сыға, унда фашистар уларҙы туҡтатып тентей һәм фабриканан партизандар өсөн алған папиростарҙы таба. Уларҙы штабҡа алып киләләр, оҙаҡ язалайҙар һәм атып үлтерергә ҡушалар. Бер версия буйынса, Надя аңын юғалта һәм мәйеттәр араһында иҫенә килә. Икенсеһе буйынса — соҡорға ҡолап төшә һәм яр буйында уяна.

1943 йылдың февраль башында Беларустың баҫып алынған тораҡ пункттарында гитлерсылар ут нөктәләре ҡуя, юлдарға мина урынлаштыра, танктарҙы ергә күмә. Шундай урындарҙың береһендә - Витебск өлкәһе Шарковщин районының Балбеки ауылында - разведка үткәрергә һәм немецтарҙың пушкалары, пулемёттары ҡайҙа маскировкаланғанлығын, һаҡсылары ҡайҙа тороуын, ауылға ниндәй яҡтан һөжүм итеү яҡшыраҡ булыуын асыҡларға кәрәк була.

Мәғлүмәтте алыу буйынса ебәрелгән партизандар төркөмө юғалтыуҙар кисереп, уңышһыҙ тамамланғанлыҡтан, отряд командованиеһы был заданиеға разведка начальнигы Ферапонт Слесаренконы һәм Надя Богданованы ебәрергә ҡарар итә. Хәйерсе сифатында, Надя ауылдағы хәлде разведкаларға, ә Слесаренко  ауылдан алыҫ булмаған урманда Надяның кире китеүен ҡапларға тейеш була. Мәғлүмәт алғандан һуң, партизандар Балбекиға һөжүм итеү сигнал ракетаһын  бирергә тейеш була. 1943 йылдың 5 февраленә ҡарай төндә Пономаренко исемендәге 2-се Белорус бригадаһы ауылдың ике яғынан фашистарға һөжүм итә. Унда Надя беренсе тапҡыр төнгө алышта ҡатнаша. Был алышта Слесаренконың һул ҡулы яралана: ул йығылып, бер ни тиклем ваҡытҡа аңын юғалта. Надя уның яраһын бәйләй. Күккә йәшел ракета күтәрелә, был командирҙан бөтә партизандарға урманға сигенергә тигән сигнал була. Надя һәм яраланған Слесаренко отрядҡа китергә маташа, әммә күп ҡан юғалтҡан Слесаренко тәрән көрт эсендә хәлһеҙләнә. Ул үҙен шунда ҡалдырып, Надяға ярҙам һорап отрядҡа барырға бойора. Командирҙы шыршы ботаҡтары менән ҡаплап, Надя отрядҡа юллана.

1943 йылдың февраль аҙағында Блинов етәкселегендәге 6-сы отрядтың шартлатыусы партизандары Витебск өлкәһе Езерищенский районы (хәҙерге Городок районы) Стаи ауылы янында Невель — Великие Луки — Усвяты шоссе юлдары сатында миналар ҡуйырға һәм фашистарҙың Ленинград яғына хәрәкәтен туҡтатыу өсөн полиция тарафынан һаҡланған күперҙе шартлатырға бойороҡ бирелә. Был операцияла Надя Богданова һәм Юра Семенов ҡатнаша. Балалар күперҙе миналап, отрядҡа кире ҡайта башлағас, уларҙы полиция хеҙмәткәрҙәре туҡтата. Надя ярлы булып ҡылана башлай, шунан улар уны эҙләй һәм рюкзагында шартлатҡыс киҫәге таба. Надя менән Юраны һорау ала башлайҙар, шул мәлдә шартлау яңғырай һәм күпер һауаға күтәрелә. Полиция хеҙмәткәрҙәре балаларҙың уны миналағанын аңлай, уларҙы бәйләп, санаға ташлайҙар һәм гестапоға алып китәләр. Унда Юраны атып үлтерәләр, Ә Надяны ете көн язалайҙар, арҡаһына йондоҙ яндыралар, һыуыҡта боҙло һыу ҡойоп, ҡыҙған таштарға ҡуялар. Унан мәғлүмәт алмағас, фашистар ҡанға батҡан ҡыҙҙы ташлай

В конце февраля 1943 года партизанам-подрывникам 6-го отряда под командованием Блинова был дан приказ заминировать возле деревни Стаи [[Езерищенский район|Езерищенского района]] (ныне Городокский район) Витебской области перекрёсток шоссейных дорог Невель — Великие Луки — Усвяты и взорвать мост, который охранялся полицаями, чтобы перекрыть движение фашистов в сторону [[Ленинград]]а. В этой операции участвовали Надя Богданова и Юра Семёнов. Когда дети заминировали мост и начали возвращаться в отряд, их остановили [[Вспомогательная полиция|полицаи]]. Надя стала прикидываться нищенкой, тогда они обыскали её и нашли в её рюкзачке кусок взрывчатки. Надю и Юру стали допрашивать, в этот момент раздался взрыв и мост взлетел на воздух. Полицаи поняли, что это дети заминировали его, и, связав их, бросили в сани и повезли в гестапо. Там Юру расстреляли, а Надю семь дней пытали, выжигали на спине звезду, обливали на морозе ледяной водой, ставили на раскалённые камни. Не добившись от неё сведений, фашисты бросили истерзанную и окровавленную девочку на мороз, решив, что она не выживет.

Надю подобрала местная жительница Лидия Шиёнок и отнесла к себе в дом в деревню, где размещался штаб 2-й Белорусской бригады имени Пономаренко&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://defendingrussia.ru/a/partizanka_nadja_bogdanova-3841/ |title=Неубиваемая: три жизни Нади Богдановой |access-date=2017-11-11 |archive-date=2017-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111205658/https://defendingrussia.ru/a/partizanka_nadja_bogdanova-3841/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштан һуң ===
Через три года после войны академик [[Филатов, Владимир Петрович|В. П. Филатов]] восстановил Наде зрение. Она жила в [[Витебск]]е и не говорила, что воевала. Только через 15 лет, когда её командир в радиопередаче упомянул о «Разведчице Наде», как о погибшей (?), она откликнулась, и стало известно о её военном детстве. Надежда вышла замуж и воспитала 4 детей — как своих (рождённых ею), так и детей женщины, приютившей и выхаживавшей её во время войны. Вела переписку с [[Пионерское движение|пионерами]] и белорусскими [[краевед]]ами.

== Сәнғәттә образы ==
* О Наде Богдановой — одна из книжек изданного в СССР сборника книжек «Пионеры-герои» (сборник тонких книжек формата А4, сложенных вместе с большим листом с портретами пионеров-героев в папку с типографскими надписями и рисунками на ней (на папке); каждая книжка рассказывает об одном из [[Пионеры-герои|пионеров-героев]]). 
* Надя Богданова стала прототипом Нади — главной героини аниме-мультфильма «[[Первый отряд]]» (первая серия (из четырёх) вышла в 2009-м году, остальные три серии не были сняты). Но действия в Великой Отечественной войне Нади из мультфильма — иные, нежели действия в войне реальной Нади Богдановой.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://telegra.ph/Arhivnye-dannye-o-Nadezhde-Bogdanovoj-11-14 Газета «Неделя». №8. Автор: Эдуард Церковер. 1987 г.]

{{Пионер-геройҙар}}

[[Категория:Дети и подростки — герои Великой Отечественной войны]]
[[Категория:Пионеры-герои]]
[[Категория:Партизаны Великой Отечественной войны]]
[[Категория:Партизаны Беларуси]]
[[Категория:Дети, награждённые государственными наградами]]</text>
      <sha1>frqua0bu9xdve6gkjrramcgxrq9eg9z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299055</id>
      <parentid>1299052</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T19:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1299055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14787" sha1="2q9mmfa1tmm0upr4m7xq7duhgylnddy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Надежда Александровна Кравцова''' ('''''Надя Богданова''''', кейәүгә сыҡҡас — ''Кравцова''; 28 декабрь 1931, Авданьки ауылы, [[Витебск өлкәһе]], [[Белорус ССР-ы]] — 21 август 1991, [[Витебск]], [[Белорус ССР-ы]]) — участница [[Партизанское движение в Беларуси во время Великой Отечественной войны|Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Белоруссия партизан хәрәкәтендә]] ҡатнашыусы. СССР-ҙа иң йәш [[пионер-герой]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |url          = http://sobesednik.ru/incident/20120701-kak-pionery-stanovilis-geroyami
 |title        = Как пионеры становились героями?
 |author       = Ирина Липовец
 |date         = 2012-07-01
 |work         = [[Собеседник]]
 |publisher    = 
 |access-date   = 2015-12-23
 |archive-date = 2015-12-24
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20151224104459/http://sobesednik.ru/incident/20120701-kak-pionery-stanovilis-geroyami
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;. 9 йәшендә Витебск ерендә ойошҡан партизан отрядында&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.mogilev.by/article/162756-samaya-yunaya-partizanka-planety-nadya-bogdanova.html |title=Самая юная партизанка планеты Надя Богданова |access-date=2017-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111205212/https://www.mogilev.by/article/162756-samaya-yunaya-partizanka-planety-nadya-bogdanova.html |archive-date=2017-11-11 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, разведчица була. [[Орден Красного Знамени|Ҡыҙыл Байраҡ ордены]], I дәрәжә
[[Ватан һуғышы ордены]], II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] һәм медалями «[[Медаль «За отвагу» (СССР)|Батырлыҡ өсөн]]», «[[Медаль «За боевые заслуги»|„Хәрби хеҙмәттәре өсөн“ миҙалы]]», I дәрәжә [[Медаль «Ватан һуғышы партизанына» миҙалы]] менән бүләкләнгән&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://deti.vlib.by/index.php/yunye-geroi-vojny/183-yunye-geroi/2727-bogdanova-nadezhda-aleksandrovna |title=Богданова Надежда Александровна |access-date=2017-11-11 |archive-date=2017-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171112021053/http://deti.vlib.by/index.php/yunye-geroi-vojny/183-yunye-geroi/2727-bogdanova-nadezhda-aleksandrovna |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Исеме Ленин исемендәге Белорус республика пионер ойошмаһының почёт китабына индерелгән.

== Биографияһы ==
Надежда Богданова 1931 йылдың 28 декабрендә [[Белорусская ССР|Белорус ССР-ы]] [[Витебская область|Витебск өлкәһе]] [[Городокский район (Витебская область)|Городок районы]] Авданьки ауылында тыуған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://imhoclub.by/ru/material/11665 |title=Надежда Богданова. Символ мужества |access-date=2017-11-11 |archive-date=2017-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111205157/https://imhoclub.by/ru/material/11665 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Бөйөк Ватан һуғышы ===
Һуғыш башланыу менән, Надя йәшәгән Могилёв балалар йорто Белоруссиянан Фрунзе ҡалаһына (Хәҙерге Бишкек, Ҡырғыҙстан) эвакуациялана. Смоленск ҡалаһын уҙғас, немец самолёттары һөжүм итеп. балалар йорто тәрбиәләнеүселәре эшелонына өс тапҡыр бомба ташлай: күп балалар һәләк була, тере ҡалғандар урманға ҡаса һәм кем ҡайҙа таралып китә. Надя һәм уның иптәше Юра Семёнов өс аҙнанан немецтар оккупациялаған Витебск ҡалаһына барып етә. Аслыҡтан үлмәҫ өсөн, улар Витебск һәм Городок райондары ауылдары буйлап йөрөй һәм хәйер һорай.

1941 йылдың көҙөндә Надя Богданова «Путивльский» партизан отрядына ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201502120857-5a2v.htm |title=В одиночку на батальон фашистов: четыре подвига неизвестных пионеров-героев |access-date=2017-11-11 |archive-date=2017-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111205336/https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201502120857-5a2v.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1941 йылдың 7 ноябрендә, Бөйөк Октябрь революцияһы йыллығына арнап, Надя Богданова һәм Ваня Звонцовҡа Витебскиҙа өс ҡыҙыл байраҡ күтәреү эше йөкмәтелә. Беренсе байраҡты улар тимер юл вокзалына, икенсеһен һөнәрселек училищеһы бинаһына һәм өсөнсөһөн — ташландыҡ папирос фабрикаһына урынлаштыра. Задание үтәгәндән һуң, таң менән йәш партизандар юлға сыға, унда фашистар уларҙы туҡтатып тентей һәм фабриканан партизандар өсөн алған папиростарҙы таба. Уларҙы штабҡа алып киләләр, оҙаҡ язалайҙар һәм атып үлтерергә ҡушалар. Бер версия буйынса, Надя аңын юғалта һәм мәйеттәр араһында иҫенә килә. Икенсеһе буйынса — соҡорға ҡолап төшә һәм яр буйында уяна.

1943 йылдың февраль башында Беларустың баҫып алынған тораҡ пункттарында гитлерсылар ут нөктәләре ҡуя, юлдарға мина урынлаштыра, танктарҙы ергә күмә. Шундай урындарҙың береһендә — Витебск өлкәһе Шарковщин районының Балбеки ауылында — разведка үткәрергә һәм немецтарҙың пушкалары, пулемёттары ҡайҙа маскировкаланғанлығын, һаҡсылары ҡайҙа тороуын, ауылға ниндәй яҡтан һөжүм итеү яҡшыраҡ булыуын асыҡларға кәрәк була.

Мәғлүмәтте алыу буйынса ебәрелгән партизандар төркөмө юғалтыуҙар кисереп, уңышһыҙ тамамланғанлыҡтан, отряд командованиеһы был заданиеға разведка начальнигы Ферапонт Слесаренконы һәм Надя Богданованы ебәрергә ҡарар итә. Хәйерсе сифатында, Надя ауылдағы хәлде разведкаларға, ә Слесаренко ауылдан алыҫ булмаған урманда Надяның кире китеүен ҡапларға тейеш була. Мәғлүмәт алғандан һуң, партизандар Балбекиға һөжүм итеү сигнал ракетаһын бирергә тейеш була. 1943 йылдың 5 февраленә ҡарай төндә Пономаренко исемендәге 2-се Белорус бригадаһы ауылдың ике яғынан фашистарға һөжүм итә. Унда Надя беренсе тапҡыр төнгө алышта ҡатнаша. Был алышта Слесаренконың һул ҡулы яралана: ул йығылып, бер ни тиклем ваҡытҡа аңын юғалта. Надя уның яраһын бәйләй. Күккә йәшел ракета күтәрелә, был командирҙан бөтә партизандарға урманға сигенергә тигән сигнал була. Надя һәм яраланған Слесаренко отрядҡа китергә маташа, әммә күп ҡан юғалтҡан Слесаренко тәрән көрт эсендә хәлһеҙләнә. Ул үҙен шунда ҡалдырып, Надяға ярҙам һорап отрядҡа барырға бойора. Командирҙы шыршы ботаҡтары менән ҡаплап, Надя отрядҡа юллана.

1943 йылдың февраль аҙағында Блинов етәкселегендәге 6-сы отрядтың шартлатыусы партизандары Витебск өлкәһе Езерищенский районы (хәҙерге Городок районы) Стаи ауылы янында Невель — Великие Луки — Усвяты шоссе юлдары сатында миналар ҡуйырға һәм фашистарҙың Ленинград яғына хәрәкәтен туҡтатыу өсөн полиция һаҡлаған күперҙе шартлатырға бойороҡ бирелә. Был операцияла Надя Богданова һәм Юра Семёнов ҡатнаша. Балалар күпергә мина ҡуйып, отрядҡа кире ҡайта башлағас, уларҙы [[Вспомогательная полиция|полицай]]ҙар туҡтата. Надя хәйерсе булып ҡылана башлай, уны темтегәндә, полицайҙар рюкзагында шартлатҡыс киҫәге таба. Надя менән Юранан һорау ала башлайҙар, шул мәлдә шартлау яңғырай, һәм күпер ҡыйрала. Полицайҙар күпергә балалар мина ҡуйғанын аңлай. Тотҡондарҙы бәйләп, санаға һалалар һәм гестапоға алып китәләр. Унда Юраны атып үлтерәләр, Ә Надяны ете көн язалайҙар, арҡаһын өтөп йондоҙ яһайҙар, тышҡы һалҡында боҙло һыу ҡойоп, ҡыҙған ташҡа баҫтыралар. Бер нимә лә өндәшмәгәс, ҡанға батҡан ҡыҙҙы фашистар, тере ҡалмаҫ, тип уйлап, һыуыҡ тышҡа сығарып ташлай.

Шул ауыл ҡатыны Лидия Шиёнок Надяны табып, Пономаренко исемендәге 2-се Белорус бригадаһы штабы урынлашҡан ауылға, үҙ йортона, алып килә&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://defendingrussia.ru/a/partizanka_nadja_bogdanova-3841/ |title=Неубиваемая: три жизни Нади Богдановой |access-date=2017-11-11 |archive-date=2017-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111205658/https://defendingrussia.ru/a/partizanka_nadja_bogdanova-3841/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштан һуң ===
Һуғыштан һуң өс йыл үткәс, академик [[Филатов, Владимир Петрович|В. П. Филатов]] Надежданың күреү һәләтен тергеҙә. Ул [[Витебск]] ҡалаһында йәшәгән һәм һуғышҡа ҡатнашҡанын бер кемгә лә әйтмәгән. Тик 15 йылдан һуң, уның командиры «Разведчица Надя» радиотапшырыуында Надяны һәләк булған (?) тип телгә алғас ҡына, ул яуап бирә һәм уның һуғыш йылдары бала сағы тураһында билдәле булған. Надежда кейәүгә сыҡҡан һәм 4 бала — үҙенекеләрҙе (үҙе тыуҙырған) һәм һуғыш ваҡытында уны ҡабул итеп, ҡараған ҡатын-ҡыҙҙың балаларын да — тәрбиәләгән. [[Пионерское движение|пионер]]ҙар һәм Белоруссия [[крайҙы өйрәнеүселәр]]е менән хат алышҡан.

== Сәнғәттә образы ==
* Надя Богданова тураһында — СССР-ҙа сыҡҡан «Пионер-геройҙар» тигән йыйынтыҡтағы китаптарҙың береһе (А4 форматлы йоҡа китаптар йыйынтығы, улар герой пионерҙарҙың портреттары менән бергә бер папкаға һалынған, (папкала) типография яҙыуҙары һәм һүрәттәре бар; һәр китап бер [[пионер-герой]] тураһында бәйән итә).

* Надя Богданова «Беренсе отряд» тигән аниме-мультфильмының төп геройы Надяның прототибы ((дүрт серияның) беренсеһе 2009 йылда сыҡҡан, ҡалған өс серияһы төшөрөлмәгән). Ләкин мультфильмдағы Надяның Бөйөк Ватан һуғышындағы хәрәкәттәре — ысын Надя Богданованың һуғыштағы хәрәкәттәренән айырыла, оҡшамаған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://telegra.ph/Arhivnye-dannye-o-Nadezhde-Bogdanovoj-11-14 Газета «Неделя». № 8. Автор: Эдуард Церковер. 1987 г.]

{{Пионер-геройҙар}}

[[Категория:Балалар һәм үҫмерҙәр — Бөйөк Ватан һуғышы геройҙары]]
[[Категория:Герой пионерҙар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы партизандары]]
[[Категория:Белоруссия партизандары]]
[[Категория:Дәүләт наградалары менән бүләкләнгән балалар]]</text>
      <sha1>2q9mmfa1tmm0upr4m7xq7duhgylnddy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-06-09</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201291</id>
    <revision>
      <id>1299056</id>
      <timestamp>2026-06-08T21:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: 003 Ringed kingfisher flying with a fish in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg</comment>
      <origin>1299056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="ferru4j0a6fmw1gnzjxqe20n3phlj2d" xml:space="preserve">003 Ringed kingfisher flying with a fish in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg</text>
      <sha1>ferru4j0a6fmw1gnzjxqe20n3phlj2d</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>