Баҡалы (Баҡалы районы)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Баҡалы (Баҡалы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10342</id>
    <revision>
      <id>1299093</id>
      <parentid>1298022</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T08:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48874" sha1="o2yv55wqi7otsush1eax5cm7e5hsnem" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Баҡалы
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Баҡалы}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55.176353
 | lon_deg                  = 53.802647
 | CoordAddon               = type:city_region:RU-BA
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Баҡалы районы
 | район в таблице          = Бакалинский район{{!}}Бакалинский
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Баҡалы ауыл советы
 | поселение в таблице      = Бакалинский сельсовет (Бакалинский район){{!}}Бакалинский сельсовет
 | C в регион               = нет
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = Андреев Александр Георгиевич
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = XVIII быуат
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 1924 йыл
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      =[[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]], [[керәшендәр]]
 | конфессиональный состав  =мосолман-сөнниҙәр, православтар 
 | этнохороним              = бакалинец, бакалинцы &lt;ref name=&quot;этнохороним&quot;&gt;{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|39}}&lt;/ref&gt;
 | почтовый индекс          = 452650
 | телефонный код           = 34742
 | цифровой идентификатор   = 80207807001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Баҡалы''' ({{lang-ru|Бакалы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. Баҡалы районының һәм ауыл советының административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябр]]енә халыҡ һаны 9568 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452650, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80207807001.

== Географик урыны һәм инфраструктураһы ==
Баҡалы ауылы — [[1930 йыл|(1930]]—[[1963 йыл]]дар һәм [[1964 йыл]]дан) [[Баҡалы районы]] һәм [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)|Баҡалы ауыл Советы]] үҙәге. [[Өфө]]нән төньяҡ-көнбайышҡа 175 километрҙа, [[Туймазы]] тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 75 километрҙа, [[Бәләбәй]]-[[Николаевка (Борай районы)|Николаевка]]-[[Туймазы]]-Баҡалы һәм [[Кушнаренко]]—[[Саҡмағош]]—Баҡалы, Баҡалы—[[Үрге Йәркәй]] автомобиль юлында, [[Сөн]] йылғаһы буйында урынлашҡан.

[[2002 йыл]]ғы мәғлүмәттәр буйынса, [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] йәшәй.

Баҡалыла ике урта [[мәктәп]], шул иҫәптән 1-се һанлы Баҡалы урта мәктәбе, насар ишетеүсе балалар өсөн коррекцион мәктәп-интернаты бар, балалар сәнғәт мәктәбе, профессиональ лицей, 3 [[балалар баҡсаһы]], балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, үҙәк район дауаханаһы, 2 Мәҙәниәт йорто (4 художество үҙешмәкәр халыҡ коллективы), «Керәшен» милли-мәҙәни үҙәге, үҙәк һәм балалар китапханалары, музей, сиркәү, [[мәсет]] бар.

== Тарихы ==
[[XVII быуат]]та [[Ҡырғыҙ]], [[Биләр]] һ. б. улустарҙың [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә йәшәгән. Аҫаба башҡорттар [[игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. [[XVIII быуат]] башында, [[1736 йыл]]дан яңы суҡындырылған татар-керәшендәр күсеп килгән.

[[1730 йыл|1730]]-сы йылдар — төбәккә Кама аръяғы нығытмаларын төҙөү менән бәйле, урыҫтар килә. Аҫаба башҡорттар ерендә [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре һәм ҡатнаш милләтле ауылдар барлыҡҡа килә. Шул осорҙан урыҫ мәҙәниәте — крайҙағы рухи тормоштоң айырылғыһыҙ өлөшө. Бер үк ваҡытта Ырымбур сик һыҙығында хәрби хеҙмәт үтеүсе татар-керәшендәр урындағы мәҙәниәт үҫешендә мөһим роль уйай. Нуғайбәк-казактар һуңыраҡ, 1842 йылда, Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән.

[[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышы]] осоронда төбәктә В. И. Торнов һәм И. И. Ульянов етәкләгән баш күтәреүселәр менән генерал А. Л. Ларионов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында ҡаты һуғыштар барған. Баҡалы һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре [[Башҡортостан]]дың көнбайышында мөһим стратегик пункт булған, шуның өсөн уларҙың һәр ваҡыт ҡаршы яҡтарҙың иғтибар үҙәгендә булыуы осраҡлы түгел.

[[1834 йыл]]да бында дәүләт һәм биләмә крәҫтиәндәре, [[Ырымбур казак ғәскәре]] [[казактар]]ы теркәлгән.

[[1865 йыл]]да 166 хужалыҡта 1001 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]], тимерселек менән шөғөлләнгәндәр.

[[XVIII быуат|XVIII]] һәм [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһында крайҙа [[баҡыр]] [[мәғдән]]е табылған, һәм ул Г. И. Осокиндың 
[[Үрге Троицкий (Баҡалы районы)|Үрге Троицк заводы]]н тәьмин иткән. Ул заманда край территорияһының 80%-н тәшкил иткән урманды (бигерәк тә поташный заводтарына сеймал сифатында) сәнәғәттә файҙаланыу ҙур ҡолас алған. [[XIX быуат]]тан уҡ [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] төбәктең төп мәҙәни һәм сауҙа-сәнәғәт үҙәге булған

[[XIX быуат]]тың уртаһынан [[Ҡазан]], [[Минзәлә]], [[Бәләбәй]] һәм [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] сауҙагәрҙәре эре сауҙа килешеүҙәре төҙөгән.

== Ауылдың XX быуаттағы үҫеше ==
[[1917 йыл]]ға тиклем Баҡалыла улус идаралығы, 2 училище, земство дауаханаһы, дарыухана, 20-нән ашыу кибет булған, баҙар һәм йәрминкәләр ойошторолған.

[[1906 йыл]]да 2 сиркәү, земство мәктәбе, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, дарыуханаһы булған земство дауаханаһы, һыу тирмәне, 6 тимерлек, слесарь һәм ауырлыҡ үлсәү оҫтаханалары, 8 бакалея, 7 мануфактура, 2 тимерҙән эшләнгән әйберҙәр, 2 башлыҡ, һыра һәм 2 шарап кибете, икмәк запасы һаҡлау мөгәзәйе булған.

[[1918 йыл]]дың февралендә район сираттағы крәҫтиән һуғышы үҙәге була, Баҡалы ауылында «Ҡарағош» штабы урынлашҡан.

[[1917 йыл]]ғы [[Октябрь революцияһы]]на тиклем район [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] составындағы улус була. [[1918 йыл|1918]]—[[1924 йыл]]дарҙа [[Баҡалы районы]] биләмәһенә 9 улус, шул иҫәптән [[Илеш]], [[Шаран]] улустары, ингән. Һуңынан [[1930 йыл]]ға тиклем Баҡалы биләмәһе [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-]]ның [[Бәләбәй кантоны]] Баҡалы улусы тип аталған.

[[Баҡалы районы]] [[1930 йыл |1930 йыл]]дың [[20 август|20 авгус]]ында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән ойошторола. [[1930 йыл|1930]]-сы йылдарҙа ҡул хеҙмәте күп була әле. Халыҡ тракторҙарға, полуторка машиналарға ғәжәпләнеп ҡараны, ләкин кешеләр, көстәрен йәлләмәй, хеҙмәт итте.

Тәүге клубтар, балалар баҡсалары һәм яслиҙар төҙөлә, [[радио]] барлыҡҡа килә.

[[1933 йыл]]да ауыл хужалығы өсөн кадрҙар әҙерләй башлайҙар. [[1923 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нда тәүге коллектив хужалыҡ өлгөләре барлыҡҡа килә. Шул йылда Буғабаш ауыл советы биләмәһендә «Аң» һәм Кольцов исемендәге ике бәләкәй коммуна барлыҡҡа килә. [[1925 йыл]]да, берләшеп, «Фордзон» тракторын һатып алалар, ул МТС ойошторолғанға тиклем районда берҙән-бер трактор була. [[1930 йыл]]да 15 колхоз булған. [[1932 йыл]]дың яҙында МТС ойошторола. Ул сәсеү майҙаны 20 мең гектарҙан ашыу булған 30 колхозды берләштергән. [[1933 йыл]]да районда ударник-колхозсыларҙың I слёты була.

[[1941 йыл|1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда баҡалылар әүҙем ҡатнаша. [[Баҡалы районы]] 16,5 мең самаһы улын фронтҡа оҙата, һәм 6 мең самаһы ир-егет яу яланында ятып ҡала. Уларҙың батырлығын наградалары дәлилләй. Тылда башлыса [[ҡатын-ҡыҙҙар]] һәм ҡарттар эшләгән.

Баҡалы ере алты Советтар Союзы Геройы бирҙе: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]], [[Карманов Афанасий Георгиевич]], [[Нурҡаев Талип Латип улы]], [[Петров Михаил Петрович]], [[Соколов Михаил Анисимович]], [[Утин Василий Ильич]].

[[Костин Яков Дмитриевич]], [[Туснолобов Степан Сергеевич]], [[Варфоломеев Василий Михайлович]], [[Зотов Виктор Никифорович]] [[Дан ордены]]ның тулы кавалерҙары булып ҡайта.

[[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусы һәм етәкләүсе, [[Чехословакия]] Геройы [[Мурзин Даян Баян улы |Даян Баян улы Мурзин]], [[Польша]]ның милли геройы Александр Васильевич Кузнецов кеүек кешкләр Баҡалы районын данланы.

Хәрби традицияларҙы йәштәр дауам итә. 300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ [[Афғанстан]]да һәм [[Чечен Республикаһы]]нда хәрби бурысын үтәне. 11 егет башын һалды.

[[XX быуат]]тың 50-се йылдарында электр уты тоҡандырыла. Баҡалынан 5 саҡрым алыҫлыҡта [[Сөн]] йылғаһында һигеҙ колхоз көсө менән 105 КВт ҡеүәтле гидроэлектростанция төҙөлгән. Йорттарҙа ут барлыҡҡа килгән, шунан [[электр]]ҙы [[колхоз]] производствоһында файҙалана башлағандар. [[1962 йыл]]да территория үҙгәртеп ҡорола, территория [[Туймазы районы]] составына инә. [[1964 йыл]]да [[Баҡалы районы]] ҡайтанан тергеҙелә, [[1967 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нан [[Шаран районы]] бүленеп сыға. [[1960 йыл|1960]]-сы йылдарҙа төҙөлөш комплексы әүҙем үҫешә башлай. Район үҙәгендә генә түгел, башҡа [[ауыл]]дарҙа ла типовой [[мәктәп]]тәр, балалар баҡсалары, төҙөкләндерелгән айырым [[йорт]]тар барлыҡҡа килгән. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа бер биш йыллыҡта ике биш йыллыҡ йөкләмәләре үтәлгән. Мәҫәлән, И. А. Селиванов етәкселегендәге «Совет» колхозы ҡошсолары В. Бикбов, Р. Саватеев, Е. Исавлина, Т. Измайлова әҙерләү пунктына план буйынса 1 450 000 урынына 2 млн 910 мең йомортҡа тапшырған.

Иң лайыҡлы хеҙмәтсәндәр [[республика |республика]], [[район]] исеменән съездарҙа сығыш яһаны, [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе]] (ВДНХ) наградалары алды. [[1970 йыл]]дың [[Август|авгус]]ында Баҡалыла [[Сөн]] йылғаһы аша күпер төҙөлә. Һуңғы егерме биш йылда районда ҙур темптар менән төҙөлөш алып барылған. Район үҙәгендә ике ҡатлы йорттар һәм биналар төҙөлдө. Мәҙәниәт һарайы асылды. Районда газ үткәрелә, юлдарға асфальт түшәлә, киң ҡоласлы шәхси торлаҡ төҙөлөшө йәйелдерелә. Билдәле игенселәр, малсылар, оҫталар һаны йылдан-йыл арта барған&lt;ref&gt; {{БЭ2013|80626}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.travellers.ru/city-bakaly-(bakalinskijj-rajjon)|title=Бакалы (Бакалинский район), население, экономика, история|publisher=www.travellers.ru|accessdate=2017-11-09}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||
|-
| 1906 ||1200||||
|-
| 1920 йыл 26 август||2400||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||4439||2120||2319
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||5079||2505||2574
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||6150||3080||3070
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||7903||4288||3615
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||8057||3771||4286
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||9514||4491||5023
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||9568||4541||5027
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Бөйөк Ватан һуғышы батырҙары ==
;Алты Советтар Союзы Геройы:
* [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]]
* [[Карманов Афанасий Георгиевич]]
* [[Нурҡаев Талип Латип улы]]
* [[Петров Михаил Петрович]]
* [[Соколов  Михаил Анисимович]]
* [[Утин Василий Ильич]]

;Дан орденының тулы кавалерҙары:
* [[Костин Яков Дмитриевич]]
* [[Туснолобов Степан Сергеевич]]
* [[Варфоломеев Василий Михайлович]]
* [[Зотов Виктор Никифорович]]

* [[Мурзин Даян Баян улы]] — '''Чехословакия геройы''', Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Чехословакияла партизан хәрәкәте ойоштороусыһы һәм етәксеһе булған.

* [[Кузнецов Александр Васильевич]] — '''Польшаның милли геройы'''&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuznecov/t/9336 Национальный герой Польши Кузнецов Александр Васильевич]&lt;/ref&gt;.

== Билдәле кешеләре ==
* [[Антонова Нина Васильевна]] (2.12.1935) — [[украиндар|украин]] [[СССР|совет]] киноактёры, [[Киев]]тың А. Довженко исемендәге киностудияһында күп йылдар төрлө тематикалағы ике тиҫтә ярымға яҡын, шул иҫәптән ире режиссёр Анатолий Буковский ҡуйған фильмдарҙа уйнай. [[Украина ССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1980).
* [[Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы]] (1.12.1968), иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011).
* [[Дьяков Владимир Анатольевич]] (14.06.1919—16.11.1995), ғалим-тарихсы. 1960—1995 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Славяноведение һәм балканистика институты ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (1966). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich Башҡорт энциклопедияһы — Дьяков Владимир Анатольевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421203446/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich |date=2016-04-21 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Зотов Виктор Никифорович]] (25.05.1925—16.07.1996), педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры (1953). Уҡсылар дивизияһының айырым миномёт полкы миномётсыһы. Дан ордендарының тулы кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975).
* [[Костин Яков Дмитриевич]] (20.10.1917—20.09.1993) — Дан орденының тулы кавалеры. Ил һаҡсыһы булараҡ, 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержант&lt;ref&gt;[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich Башҡорт энциклопедияһы — Костин Яков Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421154100/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich |date=2016-04-21 }}{{V|08|10|2017}}&lt;/ref&gt;.
* [[Маҡулов Айрат Һәүбән улы]] (27.10.1934—28.07.2017), ғалим-иҡтисадсы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—2002 йылдарҙа — эшҡыуарлыҡ иҡтисады кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1990), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1992)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Маҡулов Айрат Һәүбән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010182947/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{БЭ2013|80626}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сәйетов Илдар Ширҡәт улы]] ([[25 ғинуар]] [[1957 йыл]] — [[14 октябрь]] [[2020 йыл]]) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2008) һәм  [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ (2002) артисы.  [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019).

== Хәтер ==
Биш меңдән ашыу кеше орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Бөгөн яугирҙәр иҫтәлегенә Баҡалының иң матур урамдары уларҙың исемдәре менән атала. Тыуған ил азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштарҙа һәләк булған баҡалылар хөрмәтенә район үҙәге Баҡалыла һәм башҡа ауылдарҙа обелисктар һәм һәйкәлдәр ҡалҡып сыҡты.

== Иҫтәлекле урындары ==
Баҡалы ауылы эргәһендәге Маты йылғаһы тамағындағы Ҡарағай урмандары — тәбиғәт һәйкәле.

== Рәүиз мәғлүмәттәре ==

=== 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары ===
* [https://basharchive.ru/census/1917/10980/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Бакалы, Белебеевский уезд, Бакалинская волость; фонд , опись , дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Баҡалы районы]]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}
* Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.)

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80626}}
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1832-ba-aly-auyl-ba-aly-r-ny-ge|автор=Ғафаров Ғ. Ә.}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Bakal-stub}}
{{Баҡалы районы ауылдары}}

[[Категория:Баҡалы районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
[[Категория:Сөн буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>o2yv55wqi7otsush1eax5cm7e5hsnem</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байназар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11263</id>
    <revision>
      <id>1299080</id>
      <parentid>1284009</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T23:29:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43671" sha1="loqv28wbjmfi3qp3vkhuy1w2oqagu1u" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Байназар
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Байназар
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 17 | lat_sec = 39
  |lon_deg = 57 | lon_min = 32 | lon_sec = 38
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Бөрйән районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = Илшат Нәҙир улы Иманғолов
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = башҡорт
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 1313
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453591
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34755 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = ОКТМО
 |һансал танымлаусы      = 80619425
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Байназар''' ({{lang-ru|Байназарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1313 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.

Почта индексы — 453591, [[ОКТМО коды]] — 80619425.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 29 саҡрым
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Белорет]]): 118 саҡрым.
Ауыл [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел йылғаһының]] ике ярында урынлашҡан.
[[Файл:Висячий мост.Байназар.jpg|мини|Ағиҙел йылғаһы аша аҫылма күпер]]

== Тарихы ==
Байназар ауылы — Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусына ҡараған ауылдарҙың иң боронғоһо. Хәҙер ул Башҡортостандың Бөрйән районына ҡарай, [[Байназар ауыл советы (Бөрйән районы)|Байназар ауыл советы]] биләмәһе үҙәге.

1955 йылғы картала Байназар ауылы урынында Әбдрахман ауылы тора.

Өфө наместничествоһының [[1786 йыл]]ғы картаһында  Байназар ауылы [[утар]] булараҡ күрһәтелгән. Оло быуын кешеләре ауылдың атамаһы Байназар түгел, Байҙанар  ине тип раҫлай.

[[1812 йыл]]да бында хәҙерге [[Әбйәлил районы]] 1-се Асҡар ауылынан 30 ғаилә күсеп килгән. Улар Таңатар йылғаһы буйлап күскән тиҙәр. Биш йыл үтеүгә тағы 3, 1858 йылда — 14 ғаилә килгән. Шулар араһында Асҡар Бейешевтың ейәне — Аллағол Мөхәмәтйәр улы ла булған. 12 ғаилә бер йылдан тәүге йәшәгән еренә күсә.
 
Байназар ауылына 1-се Асҡарҙан күсеп килгән [[Түңгәүер]] ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған. Бында шулай уҡ [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]]тән, Үҙәндән ҡарағай-ҡыпсаҡтар ҙа күсенгән.

Байназар ауылы 1816 йылдағы рәүиз мәғлүмәте буйынса 64 йәше тулған йорт старшинаһы Байназар Ильясов исемен йөрөтә. Һуңынан уның урынына бер туған ҡустыһы Алтынбай Ильясов килгән. Байназарҙың улдары күп булған. VII рәүиз мәғлүмәтенән: өлкән улы Иҫәнғолға 39 йәш, Ҡарағолға — 21 йәш, Сәйфелмөлөккә — 5.

Ауылда старшина Байназарҙан 33 йәшкә кесе булған 1785 йылғы Байназар Татлыбаев та (уның улы Ғәйнетдин) йәшәгән. Был исемдәрҙең күпселеге Ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуында билдәләнгән.

Ауылдағы халыҡ һаны арта барған: 1816 йылда  39 хужалыҡта — 273, 1859 йылда  81 хужалыҡта — 528, 1920 йылда 274 хужалыҡта — 1152 кеше йәшәгән.

Ауыл Ағиҙел йылғаһының ике ярында ла урынлашҡан.

1850 йылда халыҡтың бер өлөшө [[Ҡағы|Ҡағы йылғаһы]] буйына күсенеп киткән һәм 6 хужалыҡта 36 кеше йәшәгән утар барлыҡҡа килгән. Был утар үҙәге Әхмәт ауылында булған (Әбйәлил районы) Түңгәүер улусына ҡараған.

Ә төп ауыл — Байназар — үҙәге [[Билал|Билал ауылында]] (Баймаҡ районы) урынлашҡан Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусына ингән.
 
Байназарҙар [[малсылыҡ]], бигерәк тә [[йылҡысылыҡ]] менән шөғөлләнгән. 556 кеше йәшәгән 87 хужалыҡта 433 [[ат]], 280 [[һыйыр]], 232 [[һарыҡ]], 39 [[кәзә]] булған. Әммә был мул тормош күрһәткесе түгел.

Малсылыҡ үҫеше түбәнгә тәгәрәгән, шуның өсөн халыҡ [[һунар|һунарсылыҡ]], [[балыҡсылыҡ]], [[солоҡсолоҡ]] менән шөғөлләнергә мәжбүр булған. XIX быуаттың 50-се йй. халыҡта 14 [[солоҡ]] һәм 9 умарта булған).

Ер эшкәртеүгә яңы ғына тотонғандар. 1842 й. бөтөн халыҡҡа ҡарата 16 бот ужым һәм 450 бот яҙғы ашлыҡ сәселгән.

== Байназарҙарҙың 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуы ==
1805—1807 йылдарҙа [[Рәсәй империяһы|Рәсәй батшалығы]]ның создаштары [[Франция]] менән һуғышҡанда башҡорт полктары составында Байназарҙан Аслан Байрамғәлин, Рафиҡ Атанғолов ҡатнашҡан.

1812 йылда Ватан һуғышында байназарҙарҙың ҡатнашыуы тураһында түбәндәге факттар һөйләй. Парижды алыуҙа ҡатнашҡан 15-се башҡорт полкы составында үҙен аямай, батырҙарса зауряд-хорунжий Килдеғол Игелек улы Ибраһимов, көмөш миҙалдар менән бүләкләнгән рядоойҙар Буранғол Әбделкәримов, Ҡорманғәли Миңлейәров, Рәхмәтулла Мерәҫов, Ишназар Дәүләткилдин һәм Ишбулат Наурыҙбаев һуғышҡан. Сирбай Байрамғол улы Әмиров яу ҡырында башын һалған.

Байназарҙан күсеп сыҡҡан халыҡ Лубаҙа-Тамаҡ йылғаһы буйында һәм Арастауҙа үҙҙәренең айырым утарҙарын үҙаллы ауыл дәрәжәһенә еткергән. Нәбиулла (бөгөн — [[Нәби]]) һәм [[Мораҙым (Бөрйән районы)|Мораҙым ауыл]]дары 1843—1847 йылдарҙа бына шулай барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;History of the village of Baynazarovo&lt;/ref&gt;.

== Байназар ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше ==

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
&lt;!-- {| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100 %;margin:0;&quot; --&gt;&lt;!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1786]] ||Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусы || Өфө наместничествоһы || [[Ырымбур губернаһы]] || Рәсәй империяһы
|-
| [[1816]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны, өйәҙе ||  Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны, өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] ||  улусы ||  өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] ||  улусы || Бөрйән-Түңгәүер кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:COA Russian SFSR.svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] ||  улусы || Бөрйән-Түңгәүер кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Байназар ауыл советы || Бөрйән районы || [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Байназар ауыл советы|| Бөрйән районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Байназар ауыл советы || Бөрйән районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Ауылдың XX быуаттағы үҫеше ==
Байназарҙан [[Беренсе донъя һуғышы]]нда түбәндәге ир-егет ҡатнашҡан: Салауатов (Нотоғулла) Мөтиғулла Шахнияз улы (1892 й.), Назаров Мөхәмәҙиә Әбсәләм улы (1894 й.), Мансуров Нәжметдин Хәйретдин улы (1894 й.), Маликов Рамаҙан Абдулла улы (1892 й.), Ҡасҡынов Салауат Мөфтәхетдин улы (1890 й.), Ҡоҙашев Хәмит Ғәле улы (1890 й.), Идалин Мостафа Б. (1892 й.), Исламғолов Ғәлиәхмәт (1892 й.), Дәүләтшин Нурәхмәт Дәүләтша улы (1892 й.), Байназаров Ағзам Абдулла улы (1893 й.), Алтынбаев Ғибәҙулла Канифулла улы (1892 й.), Айытбаев Фазлетдин Заһретдин улы (1895 й. Әтек), Үтәбаев Рәсүл Насырйән улы (1895 й.) һ.б&lt;ref&gt;Д. АЛЛАБИРҘИН.&quot;Таң&quot; № 61,62,88, май-июнь 2014&lt;/ref&gt;

[[Октябрь революцияһы|Бөйөк Октябрь революцияһы]]нан һуң [[Бөрйән-Түңгәүер кантоны]] биләмәләренә инә. [[Граждандар һуғышы]] йылдарында башҡорт милли хәрәкәте үҙәктәренең береһе (1920—1921 йй. [[Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы]]) булған. Байназар ауылы янында 1 мең кешенән торған баш күтәреүселәр отряды хәрәкәт иткән. Ҡыҙылармеецтар ауылдың 18 кешеһен атып үлтергән&lt;ref&gt;Командировка.ру / Россия / Байназарово
&lt;/ref&gt;.
 
1924 йылда [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]да ла [[Иҫке Собханғол мәктәбе|мәктәп]] асыла, 1925 йылда [[Байназар мәктәбе|Байназар]], [[Байғаҙы мәктәбе|Байғаҙы]], [[Ғәҙелгәрәй мәктәбе|Ғәҙелгәрәй]], [[Әтек мәктәбе|Әтек]] мәктәптәре эш башлай.

== Халыҡ һаны ==
Бөрйән районы 35 ауыл араһынан халыҡ сағыштырмаса күп йәшәгән ауылдар: Иҫке Собханғол (3,7 мең, 1989) һәм Байназар (1,2 мең кеше)
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{{ Население | Байназарово }}
; Милли состав
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)|мәғлүмәттәренә ярашлы, башҡорттар һаны 99 % тәшкил иткән&lt;ref name='2002F' /&gt;
== Урамдары ==
Урам исемдәре &lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/018/000008.html] &lt;/ref&gt;
{{Колонки|3}}
* Ағиҙел (урамы) ({{lang-ru| Агидель (улица)}})
*  Бельская урамы ({{lang-ru|Бельская (улица)}})
* Тау урамы ({{lang-ru| Горная (улица)}})
*  Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru| Дружбы ( улица)}})
*  Кәлтәгәү урамы ({{lang-ru| Калтагау (улица)}})
*  Зәки Вәлиди урамы ({{lang-ru| Заки Валиди (улица)}})
*  Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru| Мира ( улица)}}) 
*  Йәштәр урамы ({{lang-ru| Молодежная (улица)}})
*  Октябрь урамы ({{lang-ru|Октября (улица)}})
*  С. Юлаев урамы ({{lang-ru| С. Юлаева (улица)}})
*  Тирмән урамы ({{lang-ru|Тирман (улица)}})
*  Туғай урамы ({{lang-ru| Тугай (улица)}})
*  Урал урамы ({{lang-ru| Уральская (улица)}})
*  Мәктәп урамы ({{lang-ru| Школьная (улица)}}) 
{{Колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Баязитова Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы]] (17 декабрь 1946 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны. Рәсәйҙең мәғариф отличнигы, Рәсәйҙең почетлы мәғариф хеҙмәткәре, уҡытыусы — методист, юғары категориялы уҡытыусы.
* [[Баязитов Роберт Ишдәүләт улы]] (2 ноябрь 1939 йыл) — комсомол, партия һәм мәғариф ветераны. 1985—2004 йылдарҙа Бөрйән районы Байназар урта мәктәбе директоры. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ы мәктәбенең (1988) атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979).
* [[Баязитова Рәсимә Рауил ҡыҙы]] ([[27 март]] [[1975 йыл]]) — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Байназаров Ағзам Мәхәмәт улы]] ([[1 декабрь]] [[1920 йыл]]—[[29 декабрь]] [[2007 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2-се һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Буранғолов Йәмил Айҙар улы]] (19.06.1958), журналист. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1995).
* [[Зәйнуллин Ғәриф Әхмәҙиә улы]] (15 сентябрь 1951 йыл — 4 декабрь 2002 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1987).
* [[Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы]] — башҡорт шағиры. [[2000]] йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы.
* [[Дәүләтбирҙин Сәлихйән Хафиз улы]] (26.01.1927) — [[Япония]]ға ҡаршы һуғыш хәрәкәттәрендәге ҡыйыулығы өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы ордены&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1514606804|title=Информация}}&lt;/ref&gt;, «Батырлыҡ өсөн»&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|37239485}}&lt;/ref&gt;, «Германияны еңгән өсөн», «Японияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.
* [[Иманғолова Зөләйха Сәхи ҡыҙы]] (7.04.1948 йыл Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Байназар ауылы) — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, хеҙмәт ветераны.
* [[Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы]] (19 ғинуар 1935 йыл — 23 октябрь 2010 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, яҙыусы. 1994 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы[1]. Мәләүез районының Булат Рафиҡов исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2007).
* [[Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы]] — [[башҡорттар|башҡорт]] [[шиғриәт|шағиры]]. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Яҙыусылар союзы ағзаһы (1994).
* [[Маликова Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы]] (1 май 1941 йыл) — ғалим-зоотехник, ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы малдарын туҡландырыу һәм аҙыҡ технологиялары лабораторияһында баш ғилми хеҙмәткәр.
* [[Мырҙағолова Бикә Сәләхетдин ҡыҙы]] (3 март 1923 йыл — 16 ғинуар 2010 йыл) — уҡытыусы, хеҙмәт һәм тыл ветераны. Башҡортостандың халыҡ мәғарифы алдынғыһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
* [[Науразбаев Иҙрис Хәмит улы]] (25 июль 1942 йыл) — механизатор, хеҙмәт ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Салауатов Хәйҙәр Әбүбәкир улы]] (10 июль 1945 йыл) — рационализатор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, механизатор, иретеп йәбештереүсе.
* [[Салауатова Хәсбиямал Сабит ҡыҙы]] (1921—27.02.1991), [[мәғариф]] алдынғыһы. 1939 йылдан Бөрйән районы мәктәптәре, шул иҫәптән 1952—1976 йылдарҙа Байназар урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967).
* [[Сөйәрғолов Муллайән Зыяитдин улы]] (21.111934), [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1986). СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1984).
* [[Маликов Зәки Рамаҙан улы]] ([[7 ғинуар]] [[1923 йыл]] — [[9 май]] [[2011 йыл]]) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры
* [[Маликов Мөжәүир Суфиян улы]] ([[1 июнь]] [[1926 йыл]] — [[7 май]] [[2004 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] һәм совет-япон һуғыштарында ҡатнашыусы, II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Жуков ордены|Жуков]] ордендары кавалеры, [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы|хеҙмәт ветераны]]
* [[Салауатов Юнир Хәй улы]] ([[1 февраль]] [[1948 йыл]]) — эстрада артисы, нәфис һүҙ оҫтаһы, юморист һәм сатирик, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1984).
[[Әлибәкова Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы]] ([[19 июль]] [[1959 йыл]]) — [[Бөрйән район(ы) үҙәк дауаханаһы|Бөрйән районы үҙәк дауаханаһы]] педиатры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы

== Байназар ауылында уҡығандар ==
* Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы 1968 йылдың 1 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]] Мәһәҙей ауылында тыуа, ишле ғаиләлә етенсе бала була.
Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. Байназар урта мәктәбен тамамлағас, [[Белорет]] һөнәрселек училищеһендә тегенсе һөнәрен үҙләштерә. Артабан баласаҡ хыялы [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетына алып килә. Ундағы «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә шөғөлләнә.

Университетты тамамлағас, хеҙмәт юлын тыуған районының [[Ҡолғона]] ауыл мәктәбендә [[башҡорт теле]] уҡытыусыһы булып башлай. Ун йылдан ашыу ғүмерен мәғәриф өлкәһенә арнай. 2002 йылдан [[Бөрйән районы]] «Таң» гәзитендә бүлек мөдире булып эшләй.

«Гөрләүек», «Йондоҙ асам» шиғыр китаптары авторы. «Баҙал» ижади төркөмгә етәкселек итә. Әҙәбиәт өлкәһендә 80-се йылдарҙан. Үҙенең шиғриәте менән халҡы күңелендә ныҡлы урын биләгән инде. 2000 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Айһылыуҙың шиғырҙары дөйөм йыйынтыҡтарҙа донъя күрҙе, республика матбуғатында даими баҫылып тора.

== Ер-һыу атамалары ==
[[File:Бөрйән районы. Ҡурыуҙы тауы.jpg|thumb|Бөрйән районы. Ҡурыуҙы тауы]]
{{Төп мәҡәлә|Ҡурыуҙы}}
[[Бөрйән районы|Бөрйән]]дә яҙып алынған [[Бабсаҡ менән Күсәк|«Бабсаҡ менән Күҫәк»]] эпосында шул райондың Байназар ауылы эргәһендәге [[Ҡурыуҙы]] тауының атамаhына түбәндәгесә аңлатма бирелә:

[[Мәсем хан]]дың ғаиләһен [[арыҫлан]] һәләк итә. Ҡайғынан башын юғалтҡан хан үҙенең һылыу ҡыҙын арыҫлан ҡолағын киҫеп алып килгән батырға кейәүгә бирергә вәғәҙә итә. [[Бабсаҡ бей]] арыҫландың уң ҡолағын киҫеп алған. Әммә Ҡараҡөлөмбәт арыҫландың икенсе ҡолағын алдараҡ килтереп еткергән. Көнсөл Ҡараҡөлөмбәт Бабсаҡ бейҙе үлтерә һәм дошманлашҡан ырыуҙың бөтөн кешеһен ҡырып бөтөрә. Тик «бер йән» (шунан: бөрйән һүҙе килеп сыҡҡан, тиҙәр), бер имсәк бала ғына тере ҡалған була. Ул бала, үҫеп ир-егет ҡорона ингәс, Күҫәк батыр булып таныла һәм үҙенең Бабсаҡ батырҙың улы икәнен белә. Ҡараҡөлөмбәттән ул бик ҡаты үс алған: Байназар ауылы янындағы тауҙа, дошманын ҙур ҡаҙанға һалып, тереләй ҡурырға бойорған. Шунан бирле был тау [[Ҡурыуҙы]] тауы тип йөрөтөлә икән.

== Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙары исемлеге ==
«Ил саҡырғас, яуға киттек…»
Байназар ауыл Советы буйынса бөтәһе 241 кеше фронтҡа китә, 139 яуҙа һәләк булалар, 102 еңеү менән ҡайталар (хәҙер улар ҙа мәрхүмдәр).

'''Байназар ауылынан булған яугирҙар исемлеге''':

{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| № тәртип буйынса
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| Байназар ауылынан.
Фамилияһы, исеме атаһының исеме
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| Тыуған йылы
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| һуғышҡа киткән йылы
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| Вафат булған йылы
|-
|1||Аҙанғолов Мөхәмәтйән Дәүләткужа улы||1923||1942||1942||
|-
|2||Аҙанғолов Мөхәррәм Дәүләтҡужа улы||1921||1943||2006||
|-
|3||Алтынбаев (Вәлиев) Ғарифулла Хәлфетдин улы ||1918||1941||1942||
|-
|4||Алтынбаев Зекрийә Ҡәнифулла улы||1904||1941||1942||
|-
|5||Алтынбаев Мәхмутдин Ҡәнифулла улы||1907||1941||1942||
|-
|6||Алтынбаев Сабирйән Әбделвәхит улы||1900||1941||1944||
|-
|7||Алтынбаев Фәтҡулла Ғибәт улы||1924||1942||1943||
|-
|8||Айытҡолов Сәлмән Хәбир улы||1924||1942||1973||
|-
|9||Айытҡолов Ғәфур Ширғәле улы||1903||1942||1973||
|-
|10||Айытбаев Зекрийә Сафа улы||1924||1943||1965||
|-
|11||Архипов Иван Осипович ||1925||1943||1965||
|-
|12||Байназаров Абдрахман Абдулла улы||1905||1942||1943||
|-
|13||Байназаров Зайнулла Султангәрәй улы||1907||194-||1943||
|-
|14||Байназаров Ильяс Хөсәйен улы||1913||1941||1943||
|-
|15||Байназаров Ғәлиулла Хәйрулла улы||1919||1941||1945?||
|-
|16||Байназаров Мөхәмәтйән Сәғит улы||1906||1942||1994||
|-
|17||Байназаров Мансур Сәғит улы||1921||1941||1942||
|-
|18||Байназаров Мирсаяф Ғәлиастан улы||1909||1941||||
|-
|19||Байназаров Сахиулла Мөхәмәҙиә улы||1918||1941||1945||
|-
|20||Байназаров Сәйетғәле Зөлфәр улы||1922||1941||1945||
|-
|21||Байназаров Ағзам Мөхәмәт улы||1921||1941||2003||
|-
|22||Байназаров Абдразаҡ Ғиниәт улы||1923||1942||2003||
|-
|23||Байназаров Айытбай Ғиниәт улы||1925||1944||1999||
|-
|24||Вәлиев Хәлфетдин Ғиләжетдин улы||1898||1942||1944||
|-
|25||Вәлиев Хөснөтдин Хәлфетдин улы||1923||1941||1944||
|-
|26||Вәлиев Ғилфан Ғиләжетдин улы||1910||1941||1943||
|-
|27||Вәлиев Ханнан һаҙый улы||1915||1941||194?||
|-
|28||Ғайсин Юныс Яхия улы||1911||1941||1974||
|-
|29||Ғәлиев Лотфулла Әбсәләм улы||1901||1941||1942||
|-
|30||Ғәлин Нуриәхмәт Хажиәхмәт улы||1900||1941||1942||
|-
|31||Ғәйнуллин Басир Султан улы||1919||1941||1942||
|-
|32||Ғәлимов Мөхәмәтғәле Ишмөхәмәт улы||1896||1942||1968||
|-
|33||Дәүләтшин Исмағзам Яһанур улы||1905||1941||1943||
|-
|34||Дәүләтшин Исмағзам Яһанур улы||1902||1941||1943||
|-
|35||Зарипов Әбделхәй Зәкир улы||1911||1941||1942||
|-
|36||Зарипов Рәхимйән Зәкир улы||1916||1941||1982||
|-
|37||Зарипов Мансур Фәтих улы||1925||1943||1944||
|-
|38||Зәйнуллин Сәхиулла Рәхмәтулла улы||1906||1942||1991||
|-
|39||Зәйнуллин Әхмәтулла Рәхмәтулла улы||1925||1942||2009||
|-
|40||Зәйнуллин Әхмәҙиә Рәхмәтулла улы||1926||1943||1994||
|-
|41||Зәйнуллин Шәрифулла Лотфулла улы||1904||1942||1973||
|-
|42||Иманғолов Әбүзәр Мәхмүтдин улы||1902||1942||1997||
|-
|43||Иманғолов Нәсибулла Хисаметдин улы||1902||1942||1997||
|-
|44||Иманғолов Фазлетдин Ямалетдин улы ||1901||1942||1951||
|-
|45||Ибәтуллин Хәкимйән Сәхиулла улы||1923||1942||1959||
|-
|46||Иҙәлин Мостафа Ширғәле улы||1894||1942||1944||
|-
|47||Исламғолов Ғөбәйтулла Хөбитдин улы||1906||1942||1942||
|-
|48||Исламғолов Ғәйнитдин Хәлфетдин улы||1917||1941||1944||
|-
|49||Исламғолов Ғәлиән Хөснийән улы||1917||1941||1944||
|-
|50
|Исламғолов Әбүзәр Ғәлиәхмәт улы
|1925
|1943
|2000
|-
|51
|Исмаков Ғөбәйтулла Собханғол улы.
|1897
|1942
|1944
|-
|52
|Исмаков Фазулла Ғөбәйтулла улы
|1923
|1942
|1943
|-
|53
|Исмаков Ғәйзулла Ғөбәйтулла улы
|1926
|1944
|1994
|-
|54
|Иҫәнғәлин Әшрәф Шәкир улы
|1903
|1942
|1944
|-
|55
|Ишбулатов Сабитулла Хәйрулла улы
|1896
|1942
|1942
|-
|56
|Ишбулатов Лотфулла Сибәғәт улы
|1924
|1942
|1990
|-
|57
|Ишемғолов Ғәлләметдин Сиражетдин улы
|1910
|1941
|1943
|-
|58
|Ишҡыуатов Солтангәрәй Илһам улы
|1902
|1942
|1943
|-
|59
|Ишҡыуатов Шәриф Хөбитдин улы
|1914
|1941
|1941
|-
|60
|Ишназаров Хәйетдин Хисаметдин улы
|1899
|1942
|1942
|-
|61
|Ҡарабулатов Зекрия Султан улы
|1913
|1941
|1942
|-
|62
|Ҡарабулатов Нурғәле Солтан улы
|1917
|1941
|2001
|-
|63
|Ҡарағолов Әбделхаҡ Даян улы
|1911
|1941
|1943
|-
|64
|Ҡарағолов Ғәлиулла Хәкимйән улы
|1911
|1941
|1943
|-
|65
|Ҡарағолов Зөбәйҙулла Хәкимйән улы
|1911
|1941
|1943
|-
|66
|Ҡарағолов Әшрәф Ғумәр улы
|
|1942
|1980
|-
|67
|Ҡарағолов һаҙый Ғумәр улы
|1904
|1941
|1942
|-
|68
|Ҡарағолов Мансур Ғумәр улы
|1907
|1942
|1971
|-
|69
|Ҡарағолов Халимулла Хәкимйән улы
|1900
|1943
|1975
|-
|70
|Ҡарағолов Халиҡ Даян улы
|1921
|1941
|1984
|-
|71
|Ҡарағолов Фәхрәзе Нотрахман улы
|1926
|1943
|2001
|-
|72
|[[Ҡарамышев Фаяз Шәңгәрәй улы]]
|1915
|1941
|2011
|-
|73
|Ҡасҡынов Сөнәғәт Мифтах улы
|1906
|1941
|1943
|-
|74
|Ҡасҡынов Абдулла Салауат улы
|1923
|1942
|1943
|-
|75
|Ҡасҡынов Фәсхетдин Хәйретдин улы
|1923
|1942
|1943
|-
|76
|Маликов Муса Мәхиән улы
|1907
|1941
|1943
|-
|77
|[[Маликов Зәки Рамаҙан улы]]
|1923
|1942
|2011
|-
|78
|Мәликова (Сөләймәнова) Факиһа Суфиян ҡыҙы
|1921
|1942
|2005
|-
|79
|[[Маликов Мөжәүир Суфиян улы]]
|1926
|1944
|2004
|-
|80
|Маликов Хәмзә Ғәлиәхмәт улы
|1918
|1942
|2007
|-
|81
|Маликов Ағзам Ғәйзулла улы
|1909
|1942
|1944
|-
|82
|Миндеғолов Хәйривара Шахнияз улы
|1903
|1942
|1990
|-
|83
|Мансуров Шәмсетдин Фәхретдин улы
|1926
|1942
|1944
|-
|84
|Мостафин Атаулла Ғөбәйҙулла улы
|1906
|1941
|1942
|}

== 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан Байназар ауылы уҡытыусылары ==
'''1[[Байназаров Ағзам Мәхәмәт улы|.Байназаров Ағзам Мәхәмәт улы]]''' (Байназаров Исмәғзам Мәхәмәт улы). Байназар ауылынан. 1921 йылда тыуған. Рядовой. 1946 йылда демобилизациялана.

'''2. Ғәлиев Лотфулла Әбсәләм улы.''' Байназар ауылынан. 1901 йылда тыуған. Рядовой. Һуғышта һәләк булған.

'''3.[[Дәүләтбирҙин Сәлихйән Хафиз улы]]'''. Байназар ауылынан . 1927 йылда тыуған. Гвардия сержанты. 1950 йылда демобилизациялана.

'''4.Ишбулатов Лотфулла Сибәғәт улы.''' Байназар ауылынан. 1924 йылда тыуған. Сержант. 1942 йылда демобилизациялана.

'''5.Ишҡыуатов Шәриф Хөбитдин улы.''' Байназар ауылынан. 1914 йылда тыуған.1941 йылдың октябрендә хәбәрһеҙ юғала.

'''6. [[Маликов Мөжәүир Суфиян улы]]''' — Байназар ауылынан.1926 йылдың тыуған йылы. Сержант. 1950 йылда демобилизациялана.

'''7.Маликова Факиһа Суфиян ҡыҙы'''. Байназар ауылынан. 1921 йылда тыуған. Рядовой. 1945 йылда демобилизациялана.

'''8.Ҡарағолов Хәлик Даян улы'''. Байназар ауылынан. 1921 йылда тыуған. Беренсе лейтенант. 1942 йылда демобилизациялана.

'''9.[[Ҡарамышев Фаяз Шәңгәрәй улы|Ҡарамышев Фаяз Шангәрәй улы]]'''. 1919 йылда тыуған. Лейтенант. 1946 йылда демобилизациялана.

== Викидәреслектә мәҡәләләр ==
* [[b:Науразбай тауы|‎Науразбай тауы‎]] — Кәлтәгәү йылғаһының тамағында ҡалҡыу урын.
* [[b:Супаҡ соҡоро|Супаҡ соҡоро]]
* [[b:Байназар ауылы Истамкин яғының ер-һыу атамалары|Байназар ауылы Истамкин яғының ер-һыу атамалары]]
* [[b:Байназар ауылы үр яғының ер-һыу атамалары|Байназар ауылы үр яғының ер-һыу атамалары]]
* [[b:Байназар ауылының түбәнге яҡ ер-һыу атамалары|Байназар ауылының түбәнге яҡ ер-һыу атамалары]]
* [[b:Байназар мөгәзәйе|Байназар мөгәзәйе]]
* [[b:Байназаров Ғәлиулла Хәйрулла улы|Байназаров Ғәлиулла Хәйрулла улы]]
* Байназар ауылындағы Тирмән ҡаяһы&lt;ref&gt;[https://ba.wikibooks.org/wiki/Байназар_ауылындағы_Тирмән_ҡаяһы.Байназар ауылындағы Тирмән ҡаяһы]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Байназар ауылының «Үгеҙ һөҙгән», «Тәрән уй» шишмәләренә антропоген факторҙарҙың йоғонтоһо&lt;ref&gt;[https://ba.wikibooks.org/wiki/[Байназар_ауылының_&quot;Үгеҙ_һөҙгән&quot;,_&quot;Тәрән_уй&quot;_шишмәләренә_антропоген_факторҙарҙың_йоғонтоһо{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Байназар ауылының «Үгеҙ һөҙгән», «Тәрән уй» шишмәләренә антропоген факторҙарҙың йоғонтоһо]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vk.com/event215782742?z=video-215782742_456239017%2F1e4b136824a5745e7b%2Fpl_post_-215782742_90 Видео]&lt;/ref&gt;

== Байназар ауылы тураһында ваҡытлы матбуғат ==
* [https://yanshishma.com/articles/t-rl-n-n/2018-01-26/lem-e-haly-izhady-217085 Үлемһеҙ халыҡ ижады]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
== Фотогалерия==
&lt;gallery&gt;
File:Байназар ауылының башы.jpg |thumb|Байназар ауылының башы.
File:Байназар ауылының күперҙән түбәнге өлөшө.jpg |thumb|Байназар ауылының күперҙән түбәнге өлөшө.
File:Байназар дауаханаһы.jpg |thumb|Байназар дауаханаһы.jpg 
File:Байназар ауылының мәҙәниәт йорто.jpg |thumb|Байназар ауылының мәҙәниәт йорто.jpg
File:Байназар ауылының &quot;Өмөт&quot; мәсете.jpg |thumb|Байназар ауылының &quot;Өмөт&quot; мәсете.
File:Байназар урта дөйөм белем биреү мәктәбе.jpg |thumb|Байназар урта дөйөм белем биреү мәктәбе
File:Байназар-Иҫке Собханғол юлы.jpg |thumb|Байназар-Иҫке Собханғол юлы.
File:Ҡурыуҙы тауы.jpg |thumb|Ҡурыуҙы тауы.jpg 
File:Ҡурыуҙы тауының битләүе.jpg |thumb|Ҡурыуҙы тауының битләүе.
File:Ҡурыуҙы тауы, ауыл зыяраты.jpg |thumb|Ҡурыуҙы тауы, ауыл зыяраты
File:Ғәтифә паркы.jpg |thumb|Ғәтифә паркы.
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://burzyanmuseum.jimdofree.com/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80/ Байназар]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://mapdata.ru/bashkortostan/burzyanskiy-rayon/derevnya-baynazarovo/Деревня Байназарово на карте]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Сығанаҡтар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

== Һылтанмалар ==
* [http://nailtimler.com/bashkortostan/burzyanskiy_rayon/burzyanskiy_rayon_baynazarovo.html .История деревни Байназарово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160909100224/http://nailtimler.com/bashkortostan/burzyanskiy_rayon/burzyanskiy_rayon_baynazarovo.html |date=2016-09-09 }}
* [https://burzyanmuseum.jimdo.com/история-района/история-деревень-бурзянского-района/байназар/ Бөрйән районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы сайты. Байназар ауылы тарихы.]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Бөрйән районы ауылдары}}

[[Категория:Бөрйән районы ауылдары]]</text>
      <sha1>loqv28wbjmfi3qp3vkhuy1w2oqagu1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25682</id>
    <revision>
      <id>1299075</id>
      <parentid>1298499</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T21:24:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guram52</username>
        <id>5505</id>
      </contributor>
      <comment>/* Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре */</comment>
      <origin>1299075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40206" sha1="s2fd6pey5y1bbsy2g7ke26nm0whf6bb" xml:space="preserve">{{Яҙыусы 
 |Исеме             = Гүзәл Ситдиҡова 
 |Төп исеме         = Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы
 |Рәсеме            = Guzal Sitdikova 55.jpg
 |Киңлек            = 200px
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме =
 |Псевдонимдары     = 
 |Тыуыу датаһы      = 10.07.1952
 |Тыуған урыны      = Башҡорт АССР-ының {{ТУ|Белорет районы}} [[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]] ауылында
 |Вафат булыу датаһы = 
 |Вафат булған урыны = 
 |Гражданлығы       = СССР, Россия
 |Эшмәкәрлек төрө   = шағир
 |Әүҙемлек йылдары  = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре = 
 |Дебют             = 
 |Премиялары        =
 |Наградалары       = [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2022)
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
}}
'''Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы''' ([[10 июнь]] [[1952 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]]  шағиры, прозаик, публицист, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡорт АССР-ы]] ХII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советының]] халыҡ депутаты (1991—1995), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1—3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1995—2008), Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы (2011—2012), Башҡортостан Республикаһы Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе (2004—2011), [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм Башҡортостан Республикаһы яҙыусылар берлектәре ағзаһы (1995), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2017)&lt;ref name=&quot;БИ&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/news/968624-opredelyen-laureat-gospremii-respubliki-imeni-khadii-davletshinoy/ Определен лауреат Госпремии Башкортостана имени Хадии Давлетшиной. {{Башинформ}}, 2017, 8 март]{{V|08|03|2017}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.  2012 йылдан [[Башҡорт Википедияһы]]ның әүҙем мөхәррире. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] &lt;ref name=&quot;&quot;&gt;[https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/505754/]{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} В Уфе наградили писателей и поэтов Башкортостана&lt;/ref&gt;  (2022)

== Биографияһы ==
Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы Ситдиҡова 1952 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ының [[Белорет районы]] [[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]] ауылында тыуған. [[Йөйәк]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбен, Белорет педагогия училищеһын, 1980 йылда [[Силәбе]] дәүләт мәҙәниәт институтын тамамлай.

Хеҙмәт юлын [[Белорет]] ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәптә тәрбиәсе булып башлай. Артабан Белорет районы һәм ҡала гәзите [[Урал (гәзит)|«Урал»]]дың мөхәррире булып эшләй.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 1990 йылда Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
* 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһының 1-се, 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты була.
* Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылышы Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы.
* 2004—2011 йылдарҙа республиканың Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтен етәкләй.

== Ижады ==
Гүзәл Ситдиҡова тиҫтәнән ашыу китап авторы.

«Ағинәйҙәр ҡоро» хәрәкәтендә ҡатнаша, Википедияның башҡорт телендәге бүлеге үҫешенә күп көс һала: даими рәүештә мәҡәләләр яҙа, төҙәтмәләр индерә; Викикитапхана, Викиһүҙлек, Викиөҙөмтә Инкубатор проекттарын тулыландыра.

[[2017 йыл]]да «Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы» төбәк йәмәғәт ойошмаһы тарафынан яҙыусының ''«Ҡолонсаҡ — арғымыҡ булыр бер саҡ»'' (шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр. — Өфө, Китап, 2014. — 156 бит) китабы Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге республика дәүләт премияһына тәҡдим ителде&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/961237/ Башҡортостандың Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһына дәғүә итеүселәр билдәләнде. {{Башинформ}}, 2017, 17 февраль]{{V|02|03|2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25377-premiyaa-kem-layy-bulyr.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Премияға кем лайыҡ булыр? {{БГ}}, 2017, 21 февраль]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|02|03|2017}}&lt;/ref&gt;.

Республика Башлығы указына ярашлы, 2017 йылда Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге республика дәүләт премияһы ''«Ҡолонсаҡ — арғымыҡ булыр бер саҡ»'' (шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр. — Өфө, Китап, 2014. — 156 бит) китабы өсөн ете дәғәүәсе араһынан яҙыусы һәм тәржемәсе Гүзәл Ситдиҡоваға бирелде&lt;ref name=&quot;БИ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} Дәүләтбәкова Л. Ҡолонсаҡтан — арғымаҡҡа. {{БГ}}, 2017, 10 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }}{{V|10|03|2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/67611.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. Пресс-служба. Новости. Поздравления. 2017, 28 апреля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170511144412/http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/67611.html |date=2017-05-11 }}{{ref-ru}}{{V|28|04|2017}}&lt;/ref&gt;.

Гүзәл Ситдиҡова «ЛиФФт-2017» Бөтә Рәсәй әҙәби фестивалдәр фестивале конкурсында еңеүселәрҙең береһе булды. Ул Марина Цветаеваның «Принц һәм аҡҡоштар» һәм «Иҫке Мәскәүҙең өйҙәре» шиғырҙарын тәржемә иткәне өсөн беренсе урынды алды&lt;ref name=&quot;АБИ&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1004694/ Башҡорт шағирәһе — Марина Цветаеваның шиғырҙарын тәржемәләү конкурсы еңеүсеһе. {{Башинформ}}, 2017, 30 май]{{V|30|05|2017}}&lt;/ref&gt;.

2021 йылдың 27 майында әҙип Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнде&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1598621-azat-badranov-ideya-foruma-pisateley-perevesti-format-raboty-v-sovremennye-praktiki/?clear_cache=Y Азат Бадранов: Идея форума писателей — перевести формат работы в современные практики. ИА «Башинформ», 27 мая 2021 года]{{ref-ru}}{{V|31|05|2021}}&lt;/ref&gt;

== Мемориалдағы тәржемәһе ==
Өфөләге [[«Ҡайғылы әсә» мемориалы (Өфө)|«Ҡайғылы әсә»]] мемориалында уйылған шиғырҙың башҡортсаға тәржемәсеһе. Тәржемә итеүенең тарихын ул «Хәтер тере тотҡан саҡта» тигән мәҡәләһендә бәйән итә&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/obshestvo/7351-bee-lem-ala-almay.html Хәтер тере тотҡан саҡта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611032443/http://bashgazet.ru/obshestvo/7351-bee-lem-ala-almay.html |date=2016-06-11 }}&lt;/ref&gt;:

&lt;blockquote&gt;Көтмәгәндә килеп сыҡты был хәл. Ул ваҡытта Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты инем. Бер көн хеҙмәттәшем Дмитрий Николаевич Купцов килеп инде. Ул афған һуғышында булған, эске ҡораллы конфликттарҙа, Чернобыль АЭС-ындағы һәләкәт эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашҡандарға социаль ярҙам күрһәтеү фонды рәйесе ине. Миңә ҡағыҙ һондо:

— Гүзәл Рамаҙановна, һәйкәл асырға йөрөйбөҙ, унда ошо шиғыр яҙылырға тейеш. Тәржемә итеп бирегеҙ инде, зинһар.

Мин уңайһыҙланып киттем:

— Дмитрий Николаевич, һәйкәл бит — бик етди ҡомартҡы! Был эште беҙҙең күренекле шағирҙарға тәҡдим итеү дөрөҫөрәк булыр…

Ул хәрбиҙәргә хас ҡәтғилек менән өҙөп кенә яуапланы:

— Юҡ, беҙ хәл иттек инде — уны һеҙ тәржемә итергә тейеш! Кисектермәгеҙ, сөнки асыу ваҡыты билдәләнгән, рәссамға һуңламай эшкә тотонорға кәрәк!:&lt;/blockquote&gt;
{{столбцы}}
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
А нам с тобой не повезло: &lt;br&gt;
К любимым нам не возвратиться. &lt;br&gt;
Но матери всему назло&lt;br&gt;
В толпе все ищут наши лица.&lt;br&gt;
Все ждут, что мы придем домой,&lt;br&gt;
Привычно постоим у двери.&lt;br&gt;
Что мы убитые с тобой —&lt;br&gt;
Они до смерти не поверят.&lt;br&gt;
Вы верьте, мамы, мы живем,&lt;br&gt;
Совсем вы нас не хороните.&lt;br&gt;
Мы в добрых снах домой придем,&lt;br&gt;
Вы только ждите, ждите, ждите…&lt;br&gt;
Придем, обнимем нежно вас.&lt;br&gt;
И слезы радости прольются.&lt;br&gt;
Пускай не сами в этот час,&lt;br&gt;
Пусть души наши к вам вернутся.
&lt;/blockquote&gt;
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
Яҙмаған беҙгә бәхеттәр:&lt;br&gt;
Беҙ — һөйөлөп туймағандар.&lt;br&gt;
Тик әсәләр һаман көтә,&lt;br&gt;
Өмөттәрен юймағандар.&lt;br&gt;
Һиҫкәнәләр, беҙҙер тиеп,&lt;br&gt;
Елдәр ҡаҡһа ишек-ҡапҡа,&lt;br&gt;
Улым тере, тере, тиеп,&lt;br&gt;
Ышанмайса «ҡара» хатҡа.&lt;br&gt;
Хәтерҙәрҙә йәшәгәндә&lt;br&gt;
Ябылмаҫтар ҡайтыр юлдар,&lt;br&gt;
Татлы төштәргә инербеҙ —&lt;br&gt;
Шәһит булып ҡалған улдар.&lt;br&gt;
Талпынып, йәнебеҙ осор,&lt;br&gt;
Әсәйҙәр, һеҙ ҡалған яҡҡа.&lt;br&gt;
…Беҙҙе үлем ала алмай&lt;br&gt;
Хәтер тере тотҡан саҡта.&lt;br&gt;
&lt;/blockquote&gt;
{{столбцы/конец}}

== Китаптары ==

=== Башҡорт телендә ===
: 1. Текетек: шиғри әкиәт. — Өфө: Китап, 1994. — 16 б.
: 2. Бүрене еңгән бәрәс: шиғри әкиәт. — Өфө: Китап, 1999. — 24 б.
: 3. Башҡорттарҙың ғаилә тормошо — мәҡәлдәрҙә һәм әйтемдәрҙә. — Өфө: «Виртуал», 2002. — 79 б.
: 4. Үҙ Ҡояшым, үҙ Айым: шиғри әкиәт, мәҡәлдәр донъяһы, яҙмышнамә. — Өфө: Китап, 2002. — 240 б.
: 5. Йәннәт баҡсаһы. — Өфө: Полиграфдизайн, 2005. — 102 б.
: 6. Йәш ғаиләгә нәсихәттәр. — Өфө: Полиграфдизайн, 2006. — 11 б.
: 7. Күсле ил — көслө ил: күңел сәхифәләре, шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2007. — 448 б.
: 8. Ҡыштарҙың да бар бит үҙ ҡоштары: шиғырҙар. — Өфө: РУНМЦ МОРБ, 2010. — 136 б.
: 9. Машина ниңә «дүрт-дүрт», ти: шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр. — Өфө: Китап, 2010. — 112 б.
: 10. Гузаль Ситдыкова. Биобиблиографический указатель. — Уфа: Нац. Б-ка им. З. Валиди, 2012{{ref-ba}}{{ref-ru}}
: 11. Йәннәт баҡсаһы. Юлъяҙмалар. Шиғырҙар. — Өфө: Уфимский полифграфкомбинат ДУП. 2014. — 232 бит{{ref-ba}}
: 12. Ҡолонсаҡ — арғымаҡ булыр бер саҡ. Балалар өсөн шиғырҙар, хикәйәләр, әкиәттәр. — Өфө: Китап, 2014. — 154 б.
: 13. Г. Ситдиҡова. Ағып килә мәңгелек: шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап. 2019. — 400 бит. ISBN 978-5-295-07217-8
: 14. Г. Ситдиҡова. Мин донъяны өйрәнәм. Мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөн шиғырҙар — Өфө: Инеш. 2020. — 26 бит. ISBN 978-5-6041457-8-4
: 15. Г. Ситдиҡова. Ана килә бәпәй. Мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөн шиғырҙар — Өфө: Инеш. 2020. — 26 бит. ISBN 978-5-6041458-0-7
: 16. Г. Ситдиҡова. Өшөрә менән Айытҡужа әйтеше. Беренсе &quot;Байыҡ сәсән&quot;конкурсы — Өфө: ЯСЙ «Беренсе типография». 2022. — ISBN 978-5-6047572-6-0

=== Йыйынтыҡтарҙа баҫылған әҫәрҙәре ===
: 13. Июль ҡайтҡан; Далаларҙа: (шиғырҙар)// Йәш көстәр: шиғырҙар, хикәйәләр. — Өфө, 1984. — Б. 97—98
: 14. Шиғырҙар// Ете шишмә: шиғырҙар. — Өфө, 1988. — Б. 31—52
: 15. Муйылдар (хикәйәләр)//Мөхәббәткә хөкөм юҡ: повестар, хикәйәләр, юморескалар һәм пьесалар. — Өфө, 1997. — Б. 211—250
: 16. Ай һәм Ҡояш: (шиғырҙар)// Башҡорт шиғриәте антологияһы. — Өфө, 2001. — Б. 735—736
: 17. Туған тел: (шиғыр)// Халҡым теле — хаҡлыҡ теле. — Өфө, 2005. — Б. 117
: 18. Кем мин?: (шиғырҙар)// Из века в век. Башкирская поэзия. — М., 2008. — С. 498—505
: 19. Мәҡәл һәм әйтемдәрҙә ҡатын-ҡыҙҙың ғаиләлә тотҡан урыны.// Статус и роль женщины в современном мире. — Өфө, «Ғилем», 2011—106—110 бб.

=== Рус телендә ===
: 20. Соловьиная ива: (стихи)// Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков. — Уфа, 2007. — С. 389—390
: 21. Кто я?: (стихи)// Из века в век. Башкирская поэзия. — М. — С. 498—505
: 22. Круговорот. Стихи. — Бельские просторы, 2014. — № 7. — с. 3—9
: 23. Возрождение традиций (о чаепитии) — Чай — дело тонкое (Автор-составитель В. Баюканский) — М.:ИПО «У Никитских ворот», 2015. — 416 с. — с. 61-68
: 24. Природа милосердна. Стихи.(пер. с баш.яз. А. Шуралёв) - М.:ИПО «У Никитских ворот», -  2025. - 72 с. - ISBN-978-5-00246-547-7

=== Башҡортсаға тәржемәләр ===
* Андерсен Г. Х. Стойкий оловянный солдатик //Книга для чт. для 1 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — С. 41—48.
* Андерсен Г. Х. Гадкий утенок //Книга для чт. для 2 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — 152 с.
* Андерсен Г. Х. Дюймовочка //Книга для чт. для 2 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — 152 с.
* Андерсен Г. Х. Снежная королева//Книга для чт. для 3 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — С. 33—54.
* Андерсен Г. Х. Дикие гуси //Книга для чт. для 3 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — С. 55—74.
* Андерсен Г. Х. Сказки и истории (на баш. яз.) пер. Г. Ситдыковой ISBN 978-5-903622-51-1 — Уфа: Инеш, 2015. — 188 страниц
* Л. Кэрролл. [[Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары]]. (Башҡортсаға Г. Ситдиҡова тәржемәһе) — Evertype (Ирландия), 2017. — 129 с. —  ISBN-13 978-1-78201-201-6; ISBN-10-1-78201-201-X
* Ҡыҙыл ләлә булып балҡырмын (ҡалмыҡсанан тәржемә) — М. Хонинов. Стану красным тюльпаном. — Элиста: КалмНЦ РАН,2021. — с.50-55. — ISBN 978-5-906881-76-2

== Ваҡытлы матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре ==
* Ул дыуамал иһә дауыл көҫәй, дауылдарҙа барҙай йән ялы. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2016, 9 сентябрь&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{БГ}}, 2016, 9 сентябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }}{{V|10|09|2016}}&lt;/ref&gt;.
* БАШҠОРТ ИЛЕ. Шиғыр шәлкеме. «Башҡортостан» гәзите, 2015, 10 октябрь&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19851-bashort-ile.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{БГ}}, 2015, 10 октябрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|10|09|2016}}&lt;/ref&gt;.
* Рәхмәт һиңә, ҡарт олатай! Хикәйә. «Башҡортостан» гәзите, 2012, 8 май&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/shishki/3109-rhmt-i-art-olatay.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{БГ}}, 2012, 8 май]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|10|09|2016}}&lt;/ref&gt;.
* {{мәҡәлә |автор= Гүзәл Ситдиҡова|заглавие= «Ябай ғына ҡатын булараҡ асылырға теләгәйнем…»|ссылка= http://xn--80atidn7b.xn--p1ai/shonkarrubrikalari/38-samauirziyikkansi/1621-yabay-gina-katin-bularak-asilirgr-telegeynem|язык= |издание= [[Шоңҡар (журнал)|«Шоңҡар»]]|тип= журнал|год= 2011|том= |номер= 7|страницы= |doi= |issn=}}
* Һәҙиә (поэма) — [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы|«Башҡортостан ҡыҙы»]] , 2017 — № 6 — 14-17 бб.

== Әҙип һәм уның әҫәрҙәре хаҡында ==
* [[Туғыҙбаева Факиһа Һаҙый ҡыҙы|Туғыҙбаева Ф.]] «Күк иңләргә тауҙар өйрәтте…» [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2017, 1 март&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25508-kk-ilrg-tauar-yrtte.html.{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Тарих һөйләй әҫәрҙәре. {{БГ}}, 2017, 1 март]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|02|03|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Баһуманова М. Гүзәлдең әйткәне күңелдә ҡалды. Шағирәнең «Үҙ Ҡояшым, үҙ Айым» китабын уҡығанда тыуған уйҙар. [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналы]], 2016, № 8&lt;ref&gt;[http://agidel-rb.ru/nomera/2016/63/minisa-baumanova6.html «Ағиҙел» журналы, 2016, № 8]{{V|01|09|2016}}&lt;/ref&gt;.
* Ғилманов Д. Исемдәр есемгә тап килһен! «Башҡортостан» гәзите, 2015, 9 декабрь&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/obshestvo/20585-isemdr-esemg-tap-kilen.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{БГ}}, 2015, 9 декабрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|01|09|2016}}&lt;/ref&gt;.
* Оставаясь самим собой (К юбилею литератора и общественного деятеля Гузели Ситдиковой). «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2012, 10 июнь&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/468890-ostavayas-samim-soboy-k-yubileyu-literatora-i-obshchestvennogo-deyatelya-guzeli-sitdikovoy/ Оставаясь самим собой (К юбилею литератора и общественного деятеля Гузели Ситдиковой). {{Башинформ}}, 2012, 10 июнь]{{ref-ru}}{{V|07|03|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Әлисәнең һәм Гүзәл Ситдиҡованың Сәйерстандағы мажаралары 2018, 10 ғинуар&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/litiratura/28908-lisne-m-gzl-sitdiovany-syerstanday-mazharalary.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{БГ}},2018, 10 ғинуар ]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|10|01|2018}}&lt;/ref&gt;
* [[Ҡотоева Гөлназ Мират ҡыҙы|Ҡотоева Г.]] «Ғүмерем зая үтмәһен тип йәшәйем» [[Башҡортостан ҡыҙы]], 2021, № 2&lt;ref&gt;[https://bashkortostankyzy.rbsmi.ru/articles/-ib/merem-zaya-tm-en-tip-y-sh-yem-697337/ Ғүмерем зая үтмәһен тип йәшәйем]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры &lt;ref&gt;Указ Президента Республики Башкортостан № 51834 от 6 июня 2002 г.&lt;/ref&gt;
* «Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» күкрәккә таға торған билдәһе&lt;ref&gt;Решение Министра образования и науки Республики Башкортостан № 1300 от 07.06.2022 о награждении Г. Р. Ситдыковой Нагрудным знаком «Отличник народного образования»&lt;/ref&gt;
* [[Бөтә донъя башҡорттары конгрессы]]ның «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2021-02-20/v-ufe-15-letie-bashkirskoy-vikipedii-otmetili-forumom-volonterov-2010319 В Уфе 15-летие Башкирской Википедии отметили форумом волонтеров]&lt;/ref&gt;
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2021)
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2002)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1598621-azat-badranov-ideya-foruma-pisateley-perevesti-format-raboty-v-sovremennye-praktiki/?clear_cache=Y]&lt;/ref&gt;
* «Башҡортостан Республикаһы төҙөлөүгә 100 йыл» юбилей миҙалы (2018)
* Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендә [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге республика премияһы лауреаты (2017)&lt;ref name=&quot;БИ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.04.28).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Российской Федерации и Республики Башкортостан. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. 2017, 28 апреля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230173037/https://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.04.28).pdf |date=2018-12-30 }}{{ref-ru}}{{V|28|04|2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bashinform.ru/news/968624-opredelyen-laureat-gospremii-respubliki-imeni-khadii-davletshinoy/&lt;/ref&gt;
* «ЛиФФт—2017» Бөтә Рәсәй әҙәбиәт Фестивалдәре Фестиваленең Көмөш миҙалы (2017)&lt;ref name=&quot;АБИ&quot; /&gt;
* [[Байыҡ сәсән|Айҙар Байыҡ сәсән]] исемендәге Республика конкурсы Гран-При лауреаты (2015)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/741364-v-bashkirii-poyavilis-novye-baikovedy/|author=Аралбаева Л.|title=В Башкирии появились новые баиковеды|date=2015-06-22|publisher=[[Башинформ|ИА «Башинформ»]]|accessdate=2016-01-05}}&lt;/ref&gt;.
* Рәсәй Лермонтов комитетының «М. Ю. Лермонтовтың 200 йыллыҡ тыуған көнө хөрмәтенә» юбилей миҙалы (2014)
* [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ының Почёт грамотаһы (2012)
* [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ының «Башҡортостан Республикаһы ҡануниәтен үҫтереүҙә айырым өлөш өсөн» Почёт тамғаһы (2009)
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007)
* Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары союзы Почёт грамотаһы (2007)
* [[Рәсәй Федерацияһы]] Дәүләт Думаһы Федераль Йыйылышының Рәхмәте (2005)
* Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң информация саралары министрлығының Почёт грамотаһы (1992)

== Иҫкәрмәләр ==
 {{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* Статья в Башкирской энциклопедии, т.5
* Ситдыкова Гузаль Рамазановна// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005. — стр. 271, 284, 294
* Ситдыкова Гузаль Рамазановна// По пути созидания. — Уфа, Галигиль, 2005. — стр. 31, 32
* Гүзәл Ситдиҡова: биобиблиографик күрһәткес. — Өфө, Башҡортостан Республикаһы Ә. Вәлиди ис. Милли китапханаһы, 2011. − 40 б.
* Гүзәл Ситдиҡова: биобиблиографик күрһәткес. — Өфө, Башҡортостан Республикаһы Ә. Вәлиди ис. Милли китапханаһы, 2012. — 58 б.
* Фәүзиә Латипова. Донъяны биҙәй улар — Өфө, 2005. — 57—63, 142—149 б.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|92954}}{{V|2|03|2021}}
* [http://libmap.bashnl.ru/node/214 Литературная карта Республики Башкортостан. СИТДИКОВА ГУЗЕЛЬ РАМАЗАНОВНА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513021709/http://libmap.bashnl.ru/node/214 |date=2021-05-13 }}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостан тәржемәселәре]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Башҡорт балалар яҙыусылары]]</text>
      <sha1>s2fd6pey5y1bbsy2g7ke26nm0whf6bb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299076</id>
      <parentid>1299075</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T21:28:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guram52</username>
        <id>5505</id>
      </contributor>
      <comment>/* Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре */</comment>
      <origin>1299076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40119" sha1="jb0jje4ex4fwa1nlmz88vy0kid6brjf" xml:space="preserve">{{Яҙыусы 
 |Исеме             = Гүзәл Ситдиҡова 
 |Төп исеме         = Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы
 |Рәсеме            = Guzal Sitdikova 55.jpg
 |Киңлек            = 200px
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме =
 |Псевдонимдары     = 
 |Тыуыу датаһы      = 10.07.1952
 |Тыуған урыны      = Башҡорт АССР-ының {{ТУ|Белорет районы}} [[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]] ауылында
 |Вафат булыу датаһы = 
 |Вафат булған урыны = 
 |Гражданлығы       = СССР, Россия
 |Эшмәкәрлек төрө   = шағир
 |Әүҙемлек йылдары  = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре = 
 |Дебют             = 
 |Премиялары        =
 |Наградалары       = [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2022)
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
}}
'''Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы''' ([[10 июнь]] [[1952 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]]  шағиры, прозаик, публицист, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡорт АССР-ы]] ХII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советының]] халыҡ депутаты (1991—1995), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1—3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1995—2008), Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы (2011—2012), Башҡортостан Республикаһы Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе (2004—2011), [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм Башҡортостан Республикаһы яҙыусылар берлектәре ағзаһы (1995), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2017)&lt;ref name=&quot;БИ&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/news/968624-opredelyen-laureat-gospremii-respubliki-imeni-khadii-davletshinoy/ Определен лауреат Госпремии Башкортостана имени Хадии Давлетшиной. {{Башинформ}}, 2017, 8 март]{{V|08|03|2017}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.  2012 йылдан [[Башҡорт Википедияһы]]ның әүҙем мөхәррире. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] &lt;ref name=&quot;&quot;&gt;[https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/505754/]{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} В Уфе наградили писателей и поэтов Башкортостана&lt;/ref&gt;  (2022)

== Биографияһы ==
Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы Ситдиҡова 1952 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ының [[Белорет районы]] [[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]] ауылында тыуған. [[Йөйәк]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбен, Белорет педагогия училищеһын, 1980 йылда [[Силәбе]] дәүләт мәҙәниәт институтын тамамлай.

Хеҙмәт юлын [[Белорет]] ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәптә тәрбиәсе булып башлай. Артабан Белорет районы һәм ҡала гәзите [[Урал (гәзит)|«Урал»]]дың мөхәррире булып эшләй.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 1990 йылда Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
* 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһының 1-се, 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты була.
* Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылышы Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы.
* 2004—2011 йылдарҙа республиканың Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтен етәкләй.

== Ижады ==
Гүзәл Ситдиҡова тиҫтәнән ашыу китап авторы.

«Ағинәйҙәр ҡоро» хәрәкәтендә ҡатнаша, Википедияның башҡорт телендәге бүлеге үҫешенә күп көс һала: даими рәүештә мәҡәләләр яҙа, төҙәтмәләр индерә; Викикитапхана, Викиһүҙлек, Викиөҙөмтә Инкубатор проекттарын тулыландыра.

[[2017 йыл]]да «Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы» төбәк йәмәғәт ойошмаһы тарафынан яҙыусының ''«Ҡолонсаҡ — арғымыҡ булыр бер саҡ»'' (шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр. — Өфө, Китап, 2014. — 156 бит) китабы Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге республика дәүләт премияһына тәҡдим ителде&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/961237/ Башҡортостандың Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһына дәғүә итеүселәр билдәләнде. {{Башинформ}}, 2017, 17 февраль]{{V|02|03|2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25377-premiyaa-kem-layy-bulyr.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Премияға кем лайыҡ булыр? {{БГ}}, 2017, 21 февраль]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|02|03|2017}}&lt;/ref&gt;.

Республика Башлығы указына ярашлы, 2017 йылда Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге республика дәүләт премияһы ''«Ҡолонсаҡ — арғымыҡ булыр бер саҡ»'' (шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр. — Өфө, Китап, 2014. — 156 бит) китабы өсөн ете дәғәүәсе араһынан яҙыусы һәм тәржемәсе Гүзәл Ситдиҡоваға бирелде&lt;ref name=&quot;БИ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} Дәүләтбәкова Л. Ҡолонсаҡтан — арғымаҡҡа. {{БГ}}, 2017, 10 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }}{{V|10|03|2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/67611.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. Пресс-служба. Новости. Поздравления. 2017, 28 апреля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170511144412/http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/67611.html |date=2017-05-11 }}{{ref-ru}}{{V|28|04|2017}}&lt;/ref&gt;.

Гүзәл Ситдиҡова «ЛиФФт-2017» Бөтә Рәсәй әҙәби фестивалдәр фестивале конкурсында еңеүселәрҙең береһе булды. Ул Марина Цветаеваның «Принц һәм аҡҡоштар» һәм «Иҫке Мәскәүҙең өйҙәре» шиғырҙарын тәржемә иткәне өсөн беренсе урынды алды&lt;ref name=&quot;АБИ&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1004694/ Башҡорт шағирәһе — Марина Цветаеваның шиғырҙарын тәржемәләү конкурсы еңеүсеһе. {{Башинформ}}, 2017, 30 май]{{V|30|05|2017}}&lt;/ref&gt;.

2021 йылдың 27 майында әҙип Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнде&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1598621-azat-badranov-ideya-foruma-pisateley-perevesti-format-raboty-v-sovremennye-praktiki/?clear_cache=Y Азат Бадранов: Идея форума писателей — перевести формат работы в современные практики. ИА «Башинформ», 27 мая 2021 года]{{ref-ru}}{{V|31|05|2021}}&lt;/ref&gt;

== Мемориалдағы тәржемәһе ==
Өфөләге [[«Ҡайғылы әсә» мемориалы (Өфө)|«Ҡайғылы әсә»]] мемориалында уйылған шиғырҙың башҡортсаға тәржемәсеһе. Тәржемә итеүенең тарихын ул «Хәтер тере тотҡан саҡта» тигән мәҡәләһендә бәйән итә&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/obshestvo/7351-bee-lem-ala-almay.html Хәтер тере тотҡан саҡта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611032443/http://bashgazet.ru/obshestvo/7351-bee-lem-ala-almay.html |date=2016-06-11 }}&lt;/ref&gt;:

&lt;blockquote&gt;Көтмәгәндә килеп сыҡты был хәл. Ул ваҡытта Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты инем. Бер көн хеҙмәттәшем Дмитрий Николаевич Купцов килеп инде. Ул афған һуғышында булған, эске ҡораллы конфликттарҙа, Чернобыль АЭС-ындағы һәләкәт эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашҡандарға социаль ярҙам күрһәтеү фонды рәйесе ине. Миңә ҡағыҙ һондо:

— Гүзәл Рамаҙановна, һәйкәл асырға йөрөйбөҙ, унда ошо шиғыр яҙылырға тейеш. Тәржемә итеп бирегеҙ инде, зинһар.

Мин уңайһыҙланып киттем:

— Дмитрий Николаевич, һәйкәл бит — бик етди ҡомартҡы! Был эште беҙҙең күренекле шағирҙарға тәҡдим итеү дөрөҫөрәк булыр…

Ул хәрбиҙәргә хас ҡәтғилек менән өҙөп кенә яуапланы:

— Юҡ, беҙ хәл иттек инде — уны һеҙ тәржемә итергә тейеш! Кисектермәгеҙ, сөнки асыу ваҡыты билдәләнгән, рәссамға һуңламай эшкә тотонорға кәрәк!:&lt;/blockquote&gt;
{{столбцы}}
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
А нам с тобой не повезло: &lt;br&gt;
К любимым нам не возвратиться. &lt;br&gt;
Но матери всему назло&lt;br&gt;
В толпе все ищут наши лица.&lt;br&gt;
Все ждут, что мы придем домой,&lt;br&gt;
Привычно постоим у двери.&lt;br&gt;
Что мы убитые с тобой —&lt;br&gt;
Они до смерти не поверят.&lt;br&gt;
Вы верьте, мамы, мы живем,&lt;br&gt;
Совсем вы нас не хороните.&lt;br&gt;
Мы в добрых снах домой придем,&lt;br&gt;
Вы только ждите, ждите, ждите…&lt;br&gt;
Придем, обнимем нежно вас.&lt;br&gt;
И слезы радости прольются.&lt;br&gt;
Пускай не сами в этот час,&lt;br&gt;
Пусть души наши к вам вернутся.
&lt;/blockquote&gt;
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
Яҙмаған беҙгә бәхеттәр:&lt;br&gt;
Беҙ — һөйөлөп туймағандар.&lt;br&gt;
Тик әсәләр һаман көтә,&lt;br&gt;
Өмөттәрен юймағандар.&lt;br&gt;
Һиҫкәнәләр, беҙҙер тиеп,&lt;br&gt;
Елдәр ҡаҡһа ишек-ҡапҡа,&lt;br&gt;
Улым тере, тере, тиеп,&lt;br&gt;
Ышанмайса «ҡара» хатҡа.&lt;br&gt;
Хәтерҙәрҙә йәшәгәндә&lt;br&gt;
Ябылмаҫтар ҡайтыр юлдар,&lt;br&gt;
Татлы төштәргә инербеҙ —&lt;br&gt;
Шәһит булып ҡалған улдар.&lt;br&gt;
Талпынып, йәнебеҙ осор,&lt;br&gt;
Әсәйҙәр, һеҙ ҡалған яҡҡа.&lt;br&gt;
…Беҙҙе үлем ала алмай&lt;br&gt;
Хәтер тере тотҡан саҡта.&lt;br&gt;
&lt;/blockquote&gt;
{{столбцы/конец}}

== Китаптары ==

=== Башҡорт телендә ===
: 1. Текетек: шиғри әкиәт. — Өфө: Китап, 1994. — 16 б.
: 2. Бүрене еңгән бәрәс: шиғри әкиәт. — Өфө: Китап, 1999. — 24 б.
: 3. Башҡорттарҙың ғаилә тормошо — мәҡәлдәрҙә һәм әйтемдәрҙә. — Өфө: «Виртуал», 2002. — 79 б.
: 4. Үҙ Ҡояшым, үҙ Айым: шиғри әкиәт, мәҡәлдәр донъяһы, яҙмышнамә. — Өфө: Китап, 2002. — 240 б.
: 5. Йәннәт баҡсаһы. — Өфө: Полиграфдизайн, 2005. — 102 б.
: 6. Йәш ғаиләгә нәсихәттәр. — Өфө: Полиграфдизайн, 2006. — 11 б.
: 7. Күсле ил — көслө ил: күңел сәхифәләре, шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2007. — 448 б.
: 8. Ҡыштарҙың да бар бит үҙ ҡоштары: шиғырҙар. — Өфө: РУНМЦ МОРБ, 2010. — 136 б.
: 9. Машина ниңә «дүрт-дүрт», ти: шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр. — Өфө: Китап, 2010. — 112 б.
: 10. Гузаль Ситдыкова. Биобиблиографический указатель. — Уфа: Нац. Б-ка им. З. Валиди, 2012{{ref-ba}}{{ref-ru}}
: 11. Йәннәт баҡсаһы. Юлъяҙмалар. Шиғырҙар. — Өфө: Уфимский полифграфкомбинат ДУП. 2014. — 232 бит{{ref-ba}}
: 12. Ҡолонсаҡ — арғымаҡ булыр бер саҡ. Балалар өсөн шиғырҙар, хикәйәләр, әкиәттәр. — Өфө: Китап, 2014. — 154 б.
: 13. Г. Ситдиҡова. Ағып килә мәңгелек: шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап. 2019. — 400 бит. ISBN 978-5-295-07217-8
: 14. Г. Ситдиҡова. Мин донъяны өйрәнәм. Мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөн шиғырҙар — Өфө: Инеш. 2020. — 26 бит. ISBN 978-5-6041457-8-4
: 15. Г. Ситдиҡова. Ана килә бәпәй. Мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөн шиғырҙар — Өфө: Инеш. 2020. — 26 бит. ISBN 978-5-6041458-0-7
: 16. Г. Ситдиҡова. Өшөрә менән Айытҡужа әйтеше. Беренсе &quot;Байыҡ сәсән&quot;конкурсы — Өфө: ЯСЙ «Беренсе типография». 2022. — ISBN 978-5-6047572-6-0

=== Йыйынтыҡтарҙа баҫылған әҫәрҙәре ===
: 13. Июль ҡайтҡан; Далаларҙа: (шиғырҙар)// Йәш көстәр: шиғырҙар, хикәйәләр. — Өфө, 1984. — Б. 97—98
: 14. Шиғырҙар// Ете шишмә: шиғырҙар. — Өфө, 1988. — Б. 31—52
: 15. Муйылдар (хикәйәләр)//Мөхәббәткә хөкөм юҡ: повестар, хикәйәләр, юморескалар һәм пьесалар. — Өфө, 1997. — Б. 211—250
: 16. Ай һәм Ҡояш: (шиғырҙар)// Башҡорт шиғриәте антологияһы. — Өфө, 2001. — Б. 735—736
: 17. Туған тел: (шиғыр)// Халҡым теле — хаҡлыҡ теле. — Өфө, 2005. — Б. 117
: 18. Кем мин?: (шиғырҙар)// Из века в век. Башкирская поэзия. — М., 2008. — С. 498—505
: 19. Мәҡәл һәм әйтемдәрҙә ҡатын-ҡыҙҙың ғаиләлә тотҡан урыны.// Статус и роль женщины в современном мире. — Өфө, «Ғилем», 2011—106—110 бб.

=== Рус телендә ===
: 20. Соловьиная ива: (стихи)// Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков. — Уфа, 2007. — С. 389—390
: 21. Кто я?: (стихи)// Из века в век. Башкирская поэзия. — М. — С. 498—505
: 22. Круговорот. Стихи. — Бельские просторы, 2014. — № 7. — с. 3—9
: 23. Возрождение традиций (о чаепитии) — Чай — дело тонкое (Автор-составитель В. Баюканский) — М.:ИПО «У Никитских ворот», 2015. — 416 с. — с. 61-68
: 24. Природа милосердна. Стихи.(пер. с баш.яз. А. Шуралёв) - М.:ИПО «У Никитских ворот», -  2025. - 72 с. - ISBN-978-5-00246-547-7

=== Башҡортсаға тәржемәләр ===
* Андерсен Г. Х. Стойкий оловянный солдатик //Книга для чт. для 1 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — С. 41—48.
* Андерсен Г. Х. Гадкий утенок //Книга для чт. для 2 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — 152 с.
* Андерсен Г. Х. Дюймовочка //Книга для чт. для 2 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — 152 с.
* Андерсен Г. Х. Снежная королева//Книга для чт. для 3 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — С. 33—54.
* Андерсен Г. Х. Дикие гуси //Книга для чт. для 3 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — С. 55—74.
* Андерсен Г. Х. Сказки и истории (на баш. яз.) пер. Г. Ситдыковой ISBN 978-5-903622-51-1 — Уфа: Инеш, 2015. — 188 страниц
* Л. Кэрролл. [[Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары]]. (Башҡортсаға Г. Ситдиҡова тәржемәһе) — Evertype (Ирландия), 2017. — 129 с. —  ISBN-13 978-1-78201-201-6; ISBN-10-1-78201-201-X
* Ҡыҙыл ләлә булып балҡырмын (ҡалмыҡсанан тәржемә) — М. Хонинов. Стану красным тюльпаном. — Элиста: КалмНЦ РАН,2021. — с.50-55. — ISBN 978-5-906881-76-2

== Ваҡытлы матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре ==
* Ул дыуамал иһә дауыл көҫәй, дауылдарҙа барҙай йән ялы. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2016, 9 сентябрь&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{БГ}}, 2016, 9 сентябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }}{{V|10|09|2016}}&lt;/ref&gt;.
* БАШҠОРТ ИЛЕ. Шиғыр шәлкеме. «Башҡортостан» гәзите, 2015, 10 октябрь&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19851-bashort-ile.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{БГ}}, 2015, 10 октябрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|10|09|2016}}&lt;/ref&gt;.
* Рәхмәт һиңә, ҡарт олатай! Хикәйә. «Башҡортостан» гәзите, 2012, 8 май&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/shishki/3109-rhmt-i-art-olatay.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{БГ}}, 2012, 8 май]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|10|09|2016}}&lt;/ref&gt;.
* {{мәҡәлә |автор= Гүзәл Ситдиҡова|заглавие= «Ябай ғына ҡатын булараҡ асылырға теләгәйнем…»|ссылка= http://xn--80atidn7b.xn--p1ai/shonkarrubrikalari/38-samauirziyikkansi/1621-yabay-gina-katin-bularak-asilirgr-telegeynem|язык= |издание= [[Шоңҡар (журнал)|«Шоңҡар»]]|тип= журнал|год= 2011|том= |номер= 7|страницы= |doi= |issn=}}
* Һәҙиә (поэма) — [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы|«Башҡортостан ҡыҙы»]] , 2017 — № 6 — 14-17 бб.

== Әҙип һәм уның әҫәрҙәре хаҡында ==
* [[Туғыҙбаева Факиһа Һаҙый ҡыҙы|Туғыҙбаева Ф.]] «Күк иңләргә тауҙар өйрәтте…» [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2017, 1 март&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25508-kk-ilrg-tauar-yrtte.html.{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Тарих һөйләй әҫәрҙәре. {{БГ}}, 2017, 1 март]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|02|03|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Баһуманова М. Гүзәлдең әйткәне күңелдә ҡалды. Шағирәнең «Үҙ Ҡояшым, үҙ Айым» китабын уҡығанда тыуған уйҙар. [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналы]], 2016, № 8&lt;ref&gt;[http://agidel-rb.ru/nomera/2016/63/minisa-baumanova6.html «Ағиҙел» журналы, 2016, № 8]{{V|01|09|2016}}&lt;/ref&gt;.
* Ғилманов Д. Исемдәр есемгә тап килһен! «Башҡортостан» гәзите, 2015, 9 декабрь&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/obshestvo/20585-isemdr-esemg-tap-kilen.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{БГ}}, 2015, 9 декабрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|01|09|2016}}&lt;/ref&gt;.
* Оставаясь самим собой (К юбилею литератора и общественного деятеля Гузели Ситдиковой). «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2012, 10 июнь&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/468890-ostavayas-samim-soboy-k-yubileyu-literatora-i-obshchestvennogo-deyatelya-guzeli-sitdikovoy/ Оставаясь самим собой (К юбилею литератора и общественного деятеля Гузели Ситдиковой). {{Башинформ}}, 2012, 10 июнь]{{ref-ru}}{{V|07|03|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Әлисәнең һәм Гүзәл Ситдиҡованың Сәйерстандағы мажаралары 2018, 10 ғинуар&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/litiratura/28908-lisne-m-gzl-sitdiovany-syerstanday-mazharalary.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{БГ}},2018, 10 ғинуар ]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|10|01|2018}}&lt;/ref&gt;
* [[Ҡотоева Гөлназ Мират ҡыҙы|Ҡотоева Г.]] «Ғүмерем зая үтмәһен тип йәшәйем» [[Башҡортостан ҡыҙы]], 2021, № 2&lt;ref&gt;[https://bashkortostankyzy.rbsmi.ru/articles/-ib/merem-zaya-tm-en-tip-y-sh-yem-697337/ Ғүмерем зая үтмәһен тип йәшәйем]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры &lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;
* «Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» күкрәккә таға торған билдәһе&lt;ref&gt;Решение Министра образования и науки Республики Башкортостан № 1300 от 07.06.2022 о награждении Г. Р. Ситдыковой Нагрудным знаком «Отличник народного образования»&lt;/ref&gt;
* [[Бөтә донъя башҡорттары конгрессы]]ның «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2021-02-20/v-ufe-15-letie-bashkirskoy-vikipedii-otmetili-forumom-volonterov-2010319 В Уфе 15-летие Башкирской Википедии отметили форумом волонтеров]&lt;/ref&gt;
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2021)
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2002)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1598621-azat-badranov-ideya-foruma-pisateley-perevesti-format-raboty-v-sovremennye-praktiki/?clear_cache=Y]&lt;/ref&gt;
* «Башҡортостан Республикаһы төҙөлөүгә 100 йыл» юбилей миҙалы (2018)
* Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендә [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге республика премияһы лауреаты (2017)&lt;ref name=&quot;БИ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.04.28).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Российской Федерации и Республики Башкортостан. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. 2017, 28 апреля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230173037/https://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.04.28).pdf |date=2018-12-30 }}{{ref-ru}}{{V|28|04|2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bashinform.ru/news/968624-opredelyen-laureat-gospremii-respubliki-imeni-khadii-davletshinoy/&lt;/ref&gt;
* «ЛиФФт—2017» Бөтә Рәсәй әҙәбиәт Фестивалдәре Фестиваленең Көмөш миҙалы (2017)&lt;ref name=&quot;АБИ&quot; /&gt;
* [[Байыҡ сәсән|Айҙар Байыҡ сәсән]] исемендәге Республика конкурсы Гран-При лауреаты (2015)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/741364-v-bashkirii-poyavilis-novye-baikovedy/|author=Аралбаева Л.|title=В Башкирии появились новые баиковеды|date=2015-06-22|publisher=[[Башинформ|ИА «Башинформ»]]|accessdate=2016-01-05}}&lt;/ref&gt;.
* Рәсәй Лермонтов комитетының «М. Ю. Лермонтовтың 200 йыллыҡ тыуған көнө хөрмәтенә» юбилей миҙалы (2014)
* [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ының Почёт грамотаһы (2012)
* [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ының «Башҡортостан Республикаһы ҡануниәтен үҫтереүҙә айырым өлөш өсөн» Почёт тамғаһы (2009)
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007)
* Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары союзы Почёт грамотаһы (2007)
* [[Рәсәй Федерацияһы]] Дәүләт Думаһы Федераль Йыйылышының Рәхмәте (2005)
* Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң информация саралары министрлығының Почёт грамотаһы (1992)

== Иҫкәрмәләр ==
 {{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* Статья в Башкирской энциклопедии, т.5
* Ситдыкова Гузаль Рамазановна// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005. — стр. 271, 284, 294
* Ситдыкова Гузаль Рамазановна// По пути созидания. — Уфа, Галигиль, 2005. — стр. 31, 32
* Гүзәл Ситдиҡова: биобиблиографик күрһәткес. — Өфө, Башҡортостан Республикаһы Ә. Вәлиди ис. Милли китапханаһы, 2011. − 40 б.
* Гүзәл Ситдиҡова: биобиблиографик күрһәткес. — Өфө, Башҡортостан Республикаһы Ә. Вәлиди ис. Милли китапханаһы, 2012. — 58 б.
* Фәүзиә Латипова. Донъяны биҙәй улар — Өфө, 2005. — 57—63, 142—149 б.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|92954}}{{V|2|03|2021}}
* [http://libmap.bashnl.ru/node/214 Литературная карта Республики Башкортостан. СИТДИКОВА ГУЗЕЛЬ РАМАЗАНОВНА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513021709/http://libmap.bashnl.ru/node/214 |date=2021-05-13 }}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостан тәржемәселәре]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Башҡорт балалар яҙыусылары]]</text>
      <sha1>jb0jje4ex4fwa1nlmz88vy0kid6brjf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299078</id>
      <parentid>1299076</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T21:30:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guram52</username>
        <id>5505</id>
      </contributor>
      <comment>/* Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре */</comment>
      <origin>1299078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40307" sha1="0jx8tikmsbbi9mvs6pxmv0cvqdbfcpg" xml:space="preserve">{{Яҙыусы 
 |Исеме             = Гүзәл Ситдиҡова 
 |Төп исеме         = Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы
 |Рәсеме            = Guzal Sitdikova 55.jpg
 |Киңлек            = 200px
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме =
 |Псевдонимдары     = 
 |Тыуыу датаһы      = 10.07.1952
 |Тыуған урыны      = Башҡорт АССР-ының {{ТУ|Белорет районы}} [[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]] ауылында
 |Вафат булыу датаһы = 
 |Вафат булған урыны = 
 |Гражданлығы       = СССР, Россия
 |Эшмәкәрлек төрө   = шағир
 |Әүҙемлек йылдары  = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре = 
 |Дебют             = 
 |Премиялары        =
 |Наградалары       = [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2022)
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
}}
'''Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы''' ([[10 июнь]] [[1952 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]]  шағиры, прозаик, публицист, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡорт АССР-ы]] ХII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советының]] халыҡ депутаты (1991—1995), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1—3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1995—2008), Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы (2011—2012), Башҡортостан Республикаһы Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе (2004—2011), [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм Башҡортостан Республикаһы яҙыусылар берлектәре ағзаһы (1995), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2017)&lt;ref name=&quot;БИ&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/news/968624-opredelyen-laureat-gospremii-respubliki-imeni-khadii-davletshinoy/ Определен лауреат Госпремии Башкортостана имени Хадии Давлетшиной. {{Башинформ}}, 2017, 8 март]{{V|08|03|2017}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.  2012 йылдан [[Башҡорт Википедияһы]]ның әүҙем мөхәррире. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] &lt;ref name=&quot;&quot;&gt;[https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/505754/]{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} В Уфе наградили писателей и поэтов Башкортостана&lt;/ref&gt;  (2022)

== Биографияһы ==
Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы Ситдиҡова 1952 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ының [[Белорет районы]] [[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]] ауылында тыуған. [[Йөйәк]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбен, Белорет педагогия училищеһын, 1980 йылда [[Силәбе]] дәүләт мәҙәниәт институтын тамамлай.

Хеҙмәт юлын [[Белорет]] ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәптә тәрбиәсе булып башлай. Артабан Белорет районы һәм ҡала гәзите [[Урал (гәзит)|«Урал»]]дың мөхәррире булып эшләй.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 1990 йылда Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
* 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһының 1-се, 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты була.
* Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылышы Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы.
* 2004—2011 йылдарҙа республиканың Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтен етәкләй.

== Ижады ==
Гүзәл Ситдиҡова тиҫтәнән ашыу китап авторы.

«Ағинәйҙәр ҡоро» хәрәкәтендә ҡатнаша, Википедияның башҡорт телендәге бүлеге үҫешенә күп көс һала: даими рәүештә мәҡәләләр яҙа, төҙәтмәләр индерә; Викикитапхана, Викиһүҙлек, Викиөҙөмтә Инкубатор проекттарын тулыландыра.

[[2017 йыл]]да «Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы» төбәк йәмәғәт ойошмаһы тарафынан яҙыусының ''«Ҡолонсаҡ — арғымыҡ булыр бер саҡ»'' (шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр. — Өфө, Китап, 2014. — 156 бит) китабы Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге республика дәүләт премияһына тәҡдим ителде&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/961237/ Башҡортостандың Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһына дәғүә итеүселәр билдәләнде. {{Башинформ}}, 2017, 17 февраль]{{V|02|03|2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25377-premiyaa-kem-layy-bulyr.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Премияға кем лайыҡ булыр? {{БГ}}, 2017, 21 февраль]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|02|03|2017}}&lt;/ref&gt;.

Республика Башлығы указына ярашлы, 2017 йылда Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге республика дәүләт премияһы ''«Ҡолонсаҡ — арғымыҡ булыр бер саҡ»'' (шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр. — Өфө, Китап, 2014. — 156 бит) китабы өсөн ете дәғәүәсе араһынан яҙыусы һәм тәржемәсе Гүзәл Ситдиҡоваға бирелде&lt;ref name=&quot;БИ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} Дәүләтбәкова Л. Ҡолонсаҡтан — арғымаҡҡа. {{БГ}}, 2017, 10 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }}{{V|10|03|2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/67611.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. Пресс-служба. Новости. Поздравления. 2017, 28 апреля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170511144412/http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/67611.html |date=2017-05-11 }}{{ref-ru}}{{V|28|04|2017}}&lt;/ref&gt;.

Гүзәл Ситдиҡова «ЛиФФт-2017» Бөтә Рәсәй әҙәби фестивалдәр фестивале конкурсында еңеүселәрҙең береһе булды. Ул Марина Цветаеваның «Принц һәм аҡҡоштар» һәм «Иҫке Мәскәүҙең өйҙәре» шиғырҙарын тәржемә иткәне өсөн беренсе урынды алды&lt;ref name=&quot;АБИ&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1004694/ Башҡорт шағирәһе — Марина Цветаеваның шиғырҙарын тәржемәләү конкурсы еңеүсеһе. {{Башинформ}}, 2017, 30 май]{{V|30|05|2017}}&lt;/ref&gt;.

2021 йылдың 27 майында әҙип Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнде&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1598621-azat-badranov-ideya-foruma-pisateley-perevesti-format-raboty-v-sovremennye-praktiki/?clear_cache=Y Азат Бадранов: Идея форума писателей — перевести формат работы в современные практики. ИА «Башинформ», 27 мая 2021 года]{{ref-ru}}{{V|31|05|2021}}&lt;/ref&gt;

== Мемориалдағы тәржемәһе ==
Өфөләге [[«Ҡайғылы әсә» мемориалы (Өфө)|«Ҡайғылы әсә»]] мемориалында уйылған шиғырҙың башҡортсаға тәржемәсеһе. Тәржемә итеүенең тарихын ул «Хәтер тере тотҡан саҡта» тигән мәҡәләһендә бәйән итә&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/obshestvo/7351-bee-lem-ala-almay.html Хәтер тере тотҡан саҡта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611032443/http://bashgazet.ru/obshestvo/7351-bee-lem-ala-almay.html |date=2016-06-11 }}&lt;/ref&gt;:

&lt;blockquote&gt;Көтмәгәндә килеп сыҡты был хәл. Ул ваҡытта Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты инем. Бер көн хеҙмәттәшем Дмитрий Николаевич Купцов килеп инде. Ул афған һуғышында булған, эске ҡораллы конфликттарҙа, Чернобыль АЭС-ындағы һәләкәт эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашҡандарға социаль ярҙам күрһәтеү фонды рәйесе ине. Миңә ҡағыҙ һондо:

— Гүзәл Рамаҙановна, һәйкәл асырға йөрөйбөҙ, унда ошо шиғыр яҙылырға тейеш. Тәржемә итеп бирегеҙ инде, зинһар.

Мин уңайһыҙланып киттем:

— Дмитрий Николаевич, һәйкәл бит — бик етди ҡомартҡы! Был эште беҙҙең күренекле шағирҙарға тәҡдим итеү дөрөҫөрәк булыр…

Ул хәрбиҙәргә хас ҡәтғилек менән өҙөп кенә яуапланы:

— Юҡ, беҙ хәл иттек инде — уны һеҙ тәржемә итергә тейеш! Кисектермәгеҙ, сөнки асыу ваҡыты билдәләнгән, рәссамға һуңламай эшкә тотонорға кәрәк!:&lt;/blockquote&gt;
{{столбцы}}
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
А нам с тобой не повезло: &lt;br&gt;
К любимым нам не возвратиться. &lt;br&gt;
Но матери всему назло&lt;br&gt;
В толпе все ищут наши лица.&lt;br&gt;
Все ждут, что мы придем домой,&lt;br&gt;
Привычно постоим у двери.&lt;br&gt;
Что мы убитые с тобой —&lt;br&gt;
Они до смерти не поверят.&lt;br&gt;
Вы верьте, мамы, мы живем,&lt;br&gt;
Совсем вы нас не хороните.&lt;br&gt;
Мы в добрых снах домой придем,&lt;br&gt;
Вы только ждите, ждите, ждите…&lt;br&gt;
Придем, обнимем нежно вас.&lt;br&gt;
И слезы радости прольются.&lt;br&gt;
Пускай не сами в этот час,&lt;br&gt;
Пусть души наши к вам вернутся.
&lt;/blockquote&gt;
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
Яҙмаған беҙгә бәхеттәр:&lt;br&gt;
Беҙ — һөйөлөп туймағандар.&lt;br&gt;
Тик әсәләр һаман көтә,&lt;br&gt;
Өмөттәрен юймағандар.&lt;br&gt;
Һиҫкәнәләр, беҙҙер тиеп,&lt;br&gt;
Елдәр ҡаҡһа ишек-ҡапҡа,&lt;br&gt;
Улым тере, тере, тиеп,&lt;br&gt;
Ышанмайса «ҡара» хатҡа.&lt;br&gt;
Хәтерҙәрҙә йәшәгәндә&lt;br&gt;
Ябылмаҫтар ҡайтыр юлдар,&lt;br&gt;
Татлы төштәргә инербеҙ —&lt;br&gt;
Шәһит булып ҡалған улдар.&lt;br&gt;
Талпынып, йәнебеҙ осор,&lt;br&gt;
Әсәйҙәр, һеҙ ҡалған яҡҡа.&lt;br&gt;
…Беҙҙе үлем ала алмай&lt;br&gt;
Хәтер тере тотҡан саҡта.&lt;br&gt;
&lt;/blockquote&gt;
{{столбцы/конец}}

== Китаптары ==

=== Башҡорт телендә ===
: 1. Текетек: шиғри әкиәт. — Өфө: Китап, 1994. — 16 б.
: 2. Бүрене еңгән бәрәс: шиғри әкиәт. — Өфө: Китап, 1999. — 24 б.
: 3. Башҡорттарҙың ғаилә тормошо — мәҡәлдәрҙә һәм әйтемдәрҙә. — Өфө: «Виртуал», 2002. — 79 б.
: 4. Үҙ Ҡояшым, үҙ Айым: шиғри әкиәт, мәҡәлдәр донъяһы, яҙмышнамә. — Өфө: Китап, 2002. — 240 б.
: 5. Йәннәт баҡсаһы. — Өфө: Полиграфдизайн, 2005. — 102 б.
: 6. Йәш ғаиләгә нәсихәттәр. — Өфө: Полиграфдизайн, 2006. — 11 б.
: 7. Күсле ил — көслө ил: күңел сәхифәләре, шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2007. — 448 б.
: 8. Ҡыштарҙың да бар бит үҙ ҡоштары: шиғырҙар. — Өфө: РУНМЦ МОРБ, 2010. — 136 б.
: 9. Машина ниңә «дүрт-дүрт», ти: шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр. — Өфө: Китап, 2010. — 112 б.
: 10. Гузаль Ситдыкова. Биобиблиографический указатель. — Уфа: Нац. Б-ка им. З. Валиди, 2012{{ref-ba}}{{ref-ru}}
: 11. Йәннәт баҡсаһы. Юлъяҙмалар. Шиғырҙар. — Өфө: Уфимский полифграфкомбинат ДУП. 2014. — 232 бит{{ref-ba}}
: 12. Ҡолонсаҡ — арғымаҡ булыр бер саҡ. Балалар өсөн шиғырҙар, хикәйәләр, әкиәттәр. — Өфө: Китап, 2014. — 154 б.
: 13. Г. Ситдиҡова. Ағып килә мәңгелек: шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап. 2019. — 400 бит. ISBN 978-5-295-07217-8
: 14. Г. Ситдиҡова. Мин донъяны өйрәнәм. Мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөн шиғырҙар — Өфө: Инеш. 2020. — 26 бит. ISBN 978-5-6041457-8-4
: 15. Г. Ситдиҡова. Ана килә бәпәй. Мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөн шиғырҙар — Өфө: Инеш. 2020. — 26 бит. ISBN 978-5-6041458-0-7
: 16. Г. Ситдиҡова. Өшөрә менән Айытҡужа әйтеше. Беренсе &quot;Байыҡ сәсән&quot;конкурсы — Өфө: ЯСЙ «Беренсе типография». 2022. — ISBN 978-5-6047572-6-0

=== Йыйынтыҡтарҙа баҫылған әҫәрҙәре ===
: 13. Июль ҡайтҡан; Далаларҙа: (шиғырҙар)// Йәш көстәр: шиғырҙар, хикәйәләр. — Өфө, 1984. — Б. 97—98
: 14. Шиғырҙар// Ете шишмә: шиғырҙар. — Өфө, 1988. — Б. 31—52
: 15. Муйылдар (хикәйәләр)//Мөхәббәткә хөкөм юҡ: повестар, хикәйәләр, юморескалар һәм пьесалар. — Өфө, 1997. — Б. 211—250
: 16. Ай һәм Ҡояш: (шиғырҙар)// Башҡорт шиғриәте антологияһы. — Өфө, 2001. — Б. 735—736
: 17. Туған тел: (шиғыр)// Халҡым теле — хаҡлыҡ теле. — Өфө, 2005. — Б. 117
: 18. Кем мин?: (шиғырҙар)// Из века в век. Башкирская поэзия. — М., 2008. — С. 498—505
: 19. Мәҡәл һәм әйтемдәрҙә ҡатын-ҡыҙҙың ғаиләлә тотҡан урыны.// Статус и роль женщины в современном мире. — Өфө, «Ғилем», 2011—106—110 бб.

=== Рус телендә ===
: 20. Соловьиная ива: (стихи)// Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков. — Уфа, 2007. — С. 389—390
: 21. Кто я?: (стихи)// Из века в век. Башкирская поэзия. — М. — С. 498—505
: 22. Круговорот. Стихи. — Бельские просторы, 2014. — № 7. — с. 3—9
: 23. Возрождение традиций (о чаепитии) — Чай — дело тонкое (Автор-составитель В. Баюканский) — М.:ИПО «У Никитских ворот», 2015. — 416 с. — с. 61-68
: 24. Природа милосердна. Стихи.(пер. с баш.яз. А. Шуралёв) - М.:ИПО «У Никитских ворот», -  2025. - 72 с. - ISBN-978-5-00246-547-7

=== Башҡортсаға тәржемәләр ===
* Андерсен Г. Х. Стойкий оловянный солдатик //Книга для чт. для 1 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — С. 41—48.
* Андерсен Г. Х. Гадкий утенок //Книга для чт. для 2 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — 152 с.
* Андерсен Г. Х. Дюймовочка //Книга для чт. для 2 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — 152 с.
* Андерсен Г. Х. Снежная королева//Книга для чт. для 3 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — С. 33—54.
* Андерсен Г. Х. Дикие гуси //Книга для чт. для 3 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — С. 55—74.
* Андерсен Г. Х. Сказки и истории (на баш. яз.) пер. Г. Ситдыковой ISBN 978-5-903622-51-1 — Уфа: Инеш, 2015. — 188 страниц
* Л. Кэрролл. [[Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары]]. (Башҡортсаға Г. Ситдиҡова тәржемәһе) — Evertype (Ирландия), 2017. — 129 с. —  ISBN-13 978-1-78201-201-6; ISBN-10-1-78201-201-X
* Ҡыҙыл ләлә булып балҡырмын (ҡалмыҡсанан тәржемә) — М. Хонинов. Стану красным тюльпаном. — Элиста: КалмНЦ РАН,2021. — с.50-55. — ISBN 978-5-906881-76-2

== Ваҡытлы матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре ==
* Ул дыуамал иһә дауыл көҫәй, дауылдарҙа барҙай йән ялы. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2016, 9 сентябрь&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{БГ}}, 2016, 9 сентябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }}{{V|10|09|2016}}&lt;/ref&gt;.
* БАШҠОРТ ИЛЕ. Шиғыр шәлкеме. «Башҡортостан» гәзите, 2015, 10 октябрь&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19851-bashort-ile.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{БГ}}, 2015, 10 октябрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|10|09|2016}}&lt;/ref&gt;.
* Рәхмәт һиңә, ҡарт олатай! Хикәйә. «Башҡортостан» гәзите, 2012, 8 май&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/shishki/3109-rhmt-i-art-olatay.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{БГ}}, 2012, 8 май]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|10|09|2016}}&lt;/ref&gt;.
* {{мәҡәлә |автор= Гүзәл Ситдиҡова|заглавие= «Ябай ғына ҡатын булараҡ асылырға теләгәйнем…»|ссылка= http://xn--80atidn7b.xn--p1ai/shonkarrubrikalari/38-samauirziyikkansi/1621-yabay-gina-katin-bularak-asilirgr-telegeynem|язык= |издание= [[Шоңҡар (журнал)|«Шоңҡар»]]|тип= журнал|год= 2011|том= |номер= 7|страницы= |doi= |issn=}}
* Һәҙиә (поэма) — [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы|«Башҡортостан ҡыҙы»]] , 2017 — № 6 — 14-17 бб.

== Әҙип һәм уның әҫәрҙәре хаҡында ==
* [[Туғыҙбаева Факиһа Һаҙый ҡыҙы|Туғыҙбаева Ф.]] «Күк иңләргә тауҙар өйрәтте…» [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2017, 1 март&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25508-kk-ilrg-tauar-yrtte.html.{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Тарих һөйләй әҫәрҙәре. {{БГ}}, 2017, 1 март]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|02|03|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Баһуманова М. Гүзәлдең әйткәне күңелдә ҡалды. Шағирәнең «Үҙ Ҡояшым, үҙ Айым» китабын уҡығанда тыуған уйҙар. [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналы]], 2016, № 8&lt;ref&gt;[http://agidel-rb.ru/nomera/2016/63/minisa-baumanova6.html «Ағиҙел» журналы, 2016, № 8]{{V|01|09|2016}}&lt;/ref&gt;.
* Ғилманов Д. Исемдәр есемгә тап килһен! «Башҡортостан» гәзите, 2015, 9 декабрь&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/obshestvo/20585-isemdr-esemg-tap-kilen.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{БГ}}, 2015, 9 декабрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|01|09|2016}}&lt;/ref&gt;.
* Оставаясь самим собой (К юбилею литератора и общественного деятеля Гузели Ситдиковой). «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2012, 10 июнь&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/468890-ostavayas-samim-soboy-k-yubileyu-literatora-i-obshchestvennogo-deyatelya-guzeli-sitdikovoy/ Оставаясь самим собой (К юбилею литератора и общественного деятеля Гузели Ситдиковой). {{Башинформ}}, 2012, 10 июнь]{{ref-ru}}{{V|07|03|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Әлисәнең һәм Гүзәл Ситдиҡованың Сәйерстандағы мажаралары 2018, 10 ғинуар&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/litiratura/28908-lisne-m-gzl-sitdiovany-syerstanday-mazharalary.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{БГ}},2018, 10 ғинуар ]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|10|01|2018}}&lt;/ref&gt;
* [[Ҡотоева Гөлназ Мират ҡыҙы|Ҡотоева Г.]] «Ғүмерем зая үтмәһен тип йәшәйем» [[Башҡортостан ҡыҙы]], 2021, № 2&lt;ref&gt;[https://bashkortostankyzy.rbsmi.ru/articles/-ib/merem-zaya-tm-en-tip-y-sh-yem-697337/ Ғүмерем зая үтмәһен тип йәшәйем]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20221217054811/https://kulturarb.ru/ru/news/v-ufe-nagradili-pisatelej-i-poetov-bashkortostana В Уфе наградили писателей и поэтов Башкортостана &lt;/ref&gt;
* «Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» күкрәккә таға торған билдәһе&lt;ref&gt;Решение Министра образования и науки Республики Башкортостан № 1300 от 07.06.2022 о награждении Г. Р. Ситдыковой Нагрудным знаком «Отличник народного образования»&lt;/ref&gt;
* [[Бөтә донъя башҡорттары конгрессы]]ның «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2021-02-20/v-ufe-15-letie-bashkirskoy-vikipedii-otmetili-forumom-volonterov-2010319 В Уфе 15-летие Башкирской Википедии отметили форумом волонтеров]&lt;/ref&gt;
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2021)
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2002)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1598621-azat-badranov-ideya-foruma-pisateley-perevesti-format-raboty-v-sovremennye-praktiki/?clear_cache=Y]&lt;/ref&gt;
* «Башҡортостан Республикаһы төҙөлөүгә 100 йыл» юбилей миҙалы (2018)
* Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендә [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге республика премияһы лауреаты (2017)&lt;ref name=&quot;БИ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.04.28).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Российской Федерации и Республики Башкортостан. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. 2017, 28 апреля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230173037/https://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.04.28).pdf |date=2018-12-30 }}{{ref-ru}}{{V|28|04|2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bashinform.ru/news/968624-opredelyen-laureat-gospremii-respubliki-imeni-khadii-davletshinoy/&lt;/ref&gt;
* «ЛиФФт—2017» Бөтә Рәсәй әҙәбиәт Фестивалдәре Фестиваленең Көмөш миҙалы (2017)&lt;ref name=&quot;АБИ&quot; /&gt;
* [[Байыҡ сәсән|Айҙар Байыҡ сәсән]] исемендәге Республика конкурсы Гран-При лауреаты (2015)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/741364-v-bashkirii-poyavilis-novye-baikovedy/|author=Аралбаева Л.|title=В Башкирии появились новые баиковеды|date=2015-06-22|publisher=[[Башинформ|ИА «Башинформ»]]|accessdate=2016-01-05}}&lt;/ref&gt;.
* Рәсәй Лермонтов комитетының «М. Ю. Лермонтовтың 200 йыллыҡ тыуған көнө хөрмәтенә» юбилей миҙалы (2014)
* [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ының Почёт грамотаһы (2012)
* [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ының «Башҡортостан Республикаһы ҡануниәтен үҫтереүҙә айырым өлөш өсөн» Почёт тамғаһы (2009)
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007)
* Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары союзы Почёт грамотаһы (2007)
* [[Рәсәй Федерацияһы]] Дәүләт Думаһы Федераль Йыйылышының Рәхмәте (2005)
* Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң информация саралары министрлығының Почёт грамотаһы (1992)

== Иҫкәрмәләр ==
 {{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* Статья в Башкирской энциклопедии, т.5
* Ситдыкова Гузаль Рамазановна// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005. — стр. 271, 284, 294
* Ситдыкова Гузаль Рамазановна// По пути созидания. — Уфа, Галигиль, 2005. — стр. 31, 32
* Гүзәл Ситдиҡова: биобиблиографик күрһәткес. — Өфө, Башҡортостан Республикаһы Ә. Вәлиди ис. Милли китапханаһы, 2011. − 40 б.
* Гүзәл Ситдиҡова: биобиблиографик күрһәткес. — Өфө, Башҡортостан Республикаһы Ә. Вәлиди ис. Милли китапханаһы, 2012. — 58 б.
* Фәүзиә Латипова. Донъяны биҙәй улар — Өфө, 2005. — 57—63, 142—149 б.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|92954}}{{V|2|03|2021}}
* [http://libmap.bashnl.ru/node/214 Литературная карта Республики Башкортостан. СИТДИКОВА ГУЗЕЛЬ РАМАЗАНОВНА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513021709/http://libmap.bashnl.ru/node/214 |date=2021-05-13 }}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостан тәржемәселәре]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Башҡорт балалар яҙыусылары]]</text>
      <sha1>0jx8tikmsbbi9mvs6pxmv0cvqdbfcpg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лангевизен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29260</id>
    <revision>
      <id>1299086</id>
      <parentid>679630</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Langewiesen.PNG]] → [[File:DEU Langewiesen (Ilmenau) COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1299086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5234" sha1="1j8xh23sb3ckpyyjiz5ar4uy2903f49" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = ҡала 
 |башҡортса исеме                         = Лангевизен 
 |төп исеме                                         = Langewiesen 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Langewiesen (Ilmenau) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 40|lat_sec     18 
 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 58|lon_sec  = 28 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Ильм (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Ильм (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            = 2 ҡала районы  
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Хорст Брандт&lt;br /&gt;([[Германияның социал-демократ фирҡәһе|ГСДФ]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 27,51  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 454  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 3555 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 98704 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = IK 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 70 032 
 |Commons-тағы категория                     =  Langewiesen 
 |сайт                                                                  = http://www.langewiesen.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Лангевизен''' ({{lang-de|Langewiesen}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса ҡалала 3555 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 27,51 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 454 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98704 һәм автомобиль коды — IK. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Һылтанмалар ==
* [http://www.langewiesen.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>1j8xh23sb3ckpyyjiz5ar4uy2903f49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фридрих Ницше</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59786</id>
    <revision>
      <id>1299074</id>
      <parentid>1290972</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34284-25</username>
        <id>48032</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ғәййәр кеше */</comment>
      <origin>1299074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27715" sha1="h4x1zndgu1xixrdjqjj7ejt1ilni5uz" xml:space="preserve">{{Философ
 |имя                  = Фридрих Ницше
 |оригинал имени       = Friedrich Nietzsche
 |изображение          = Portrait of Friedrich Nietzsche.jpg
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |имя при рождении     = Фридрих Вильгельм Ницше
 |псевдонимы           = 
 |дата рождения        = 15.10.1844
 |место рождения       = Рёккен, [[Германия берлеге]]
 |дата смерти          = 25.8.1900
 |место смерти         = {{ВБУ|Веймар|Германияла}}, [[Германия империяһы]]
 |гражданство          = 
 |подданство           = {{Флагификация|Пруссия}} → {{Флагификация|Германская империя}}
 |язык                 = немец теле
 |школа                = классик булмаған немец фәлсәфәһе
 |направление          = тормош фәлсәфәһе
 |период               = 
 |интересы             = [[философия]], [[дин]], [[мәҙәниәт]], [[сәйәсәт]], [[филология]]
 |идеи                 = камил кеше, «Илаһ үлгән», цикллылыҡ, перспектив субъективизм, ресентимент
 |предшественники      = [[Сократ]], [[Әфләтун (Платон)]], [[Аристотель]], [[Эпикур]], [[Парменид]], [[Боронғо грек фәлсәфәһе]], [[Паскаль Блез|Паскаль]], [[Вольтер]], [[Кант Иммануил|Кант]], [[Гегель Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]], [[Гёте, Иоганн Вольфганг фон|Һёте]], [[Шопенгауэр Артур|Шопенгауэр]], [[Вагнер Рихард|Вагнер]], [[Гёльдерлин Йоһанн Христиан Фридрих|Гёльдерлин]], [[Достоевский Фёдор Михайлович|Достоевский]]
 |последователи        = Шпенглер, Ортега-и-Гассет, Д’Аннунцио, Эвола, Һайдеггер, Шелер, Лёвит, Маннһейм, Тённис, Ясперс, Камю, Батай, Юнгер, Бенн, Бубер
 |премии               = 
 |награды              = 
 |роспись              = Friedrich_Nietzsche_Signature.svg
 |lib                  = http://lib.ru/NICSHE/
 |сайт                 = http://www.nietzsche.ru/
 |викитека             = 
 |викицитатник         = 
}}

'''Фри́дрих Ви́льгельм Ни́цше''' ({{lang-de|Friedrich Wilhelm Nietzsche}} {{IPA|[ˈfʁiːdʁɪç ˈvɪlhɛlm ˈniːtsʃə]}}; {{дата рождения|15|10|1844 }}, Рёккен, Германия берлеге — {{дата смерти|25|8|1900}}, Веймар, Германия империяһы) — немец фекер эйәһе, классик филолог, үҙенсәлекле фәлсәфәүи тәғлимәтте барлыҡҡа килтереүсе. Был тәғлимәт фәнни-фәлсәфәүи берлек сиктәрендә генә ҡалмай, башҡа өлкәләрҙә лә сағылыш таба. Ницшеның төп концепцияһы ысынбарлыҡҡа баһа критерийҙарында әхлаҡтың, диндең, мәҙәниәттең һәм ижтимағи-сәйәси мөнәсәбәттәрҙең нигеҙҙәрен шик аҫтына алып, айырмалы тормош фәлсәфәһен үҙ эсенә ала. Афористик манерала бирелеүе менән Ницшеның күпселек әҫәрҙәрен бер яҡлы ғына ҡарап булмай һәм күп бәхәстәр тыуҙыра.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы ===
Фридрих Ницше Рёккендә (Лейпциг янында, Көнсығыш Германия) лютеран пасторы Карл Людвиг Ницше (1813—1849) ғаиләһендә тыуған. Атаһы үлгәндән һуң әсәһе тәрбиәһендә ҡала, 1858 йылда атаҡлы «Пфорта» гимназияһына һабаҡҡа төшә. Ул бик ҡыҙыҡһынып төрлө фәндәрҙе өйрәнә, музыка, әҙәбиәт мауыҡтыра.

=== Йәшлек йылдары ===
1862 йылда Бонн университетына уҡырға инеп, теология һәм филологияны өйрәнә башлай. Һабаҡташтары араһында фекерҙәштәр тапмай, шул сәбәпле лә уҡытыусыһы Фридрих Ричль артынан Лейпциг университетына күсә. Унда ла, әйткәндәй, ҡәнәғәтлек тапмай. 24 кенә йәшендә, студент сағында әле, Базель университетына классик филология профессоры итеп саҡырыла — Европа университетарында булмаған хәл!

Ницше 1870 йылғы Франк-прусс һуғышында санитар булып ҡына ҡатнашырға хоҡуҡ ала. Ауырыуҙарҙы вагонда алып китеп барғанда ул дизентерия һәм дифтерия йоҡтора.

=== Вагнер менән дуҫлығы ===
1868 йылдың 8 ноябрендә Ницше гимназияла музыкаһын яратып тыңлаған композитор Рихард Вагнер менән таныша. Улар күп йәһәттән оҡшаш ҡарашлы булып сыға һәм дуҫлаша. Тик өс йыл самаһы аралашҡандан һуң 1872 йылда Вагнер Байройтҡа күсенә, һәм аралары һыуына башлай. Вагнера Ницшеның «Кешегә хас, артыҡ хас» тигән китабын&lt;ref&gt;[http://www.nietzsche.ru/biograf/litera/star-friends ''Л. Попкова'' Хроника «звездной дружбы». ][http://www.nietzsche.ru/biograf/litera/star-friends Ф. Ницше и Р. Вагнер.]&lt;/ref&gt; тәнҡиләп сыҡҡандан һуң бәйләнештәр бөтөнләй өҙөлә.

=== Ижадҡа ныҡлап тотоноуы ===
Ницше һәр саҡ сирләшкә булған. 18 йәштән үк баш ауыртыуыан яфалана һәм 30 йәшенә бөтөнләй өҙлөгә. 1879 йылдың 2 майында 3000 франк йыллыҡ пенсия менән университетта уҡытыуҙы ҡалдыра. Артабанғы ғүмере ауырыуҙар менән алышта үтә, әммә яҙыуҙан ул туҡтамай.

1881 йылдың июлендә «Иртәнге шәфәҡ» тигән китабы сыға, шунан башлап Ницшеның иң емешле осоро башлана.

=== Һуңғы йылдары ===
Ницше ғүмеренең һуңғы йылдарында үҙ фәлсәфәһенә ярашлы әҫәрҙәр яҙа, уны киң ҡатламдар ғына түгел, яҡындары ла аңлай алмай. 1880-се йылдарҙа ғына уны таный башлайҙар

Ницше 1889 йылда ижадтан туҡтай — аҡылдан яҙа. Ницшеның күҙе алдында бер кеше атын туҡмағандан&lt;ref&gt;[http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/Reale_ZapFil/Modern/_11.php ''Реале Дж., Антисери Д.'' «][http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/Reale_ZapFil/Modern/_11.php Западная философия от истоков до наших дней. ][http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/Reale_ZapFil/Modern/_11.php От романтизма до наших дней»]&lt;/ref&gt; һуң башлана был. Ауырыуын нәҫелдән килеүе менән дә, ағыулауҙары менән дә, нейросифилис менән ауырыу ихтималлығы менән дә бәйләгән фекерҙәр бар. Философты Базельпсихиатрия хастаханаһына һалалар&lt;ref&gt;[http://www.nietzsche.ru/biograf/biografia/galevi-nietzsche/?curPos=16 ''Даниэль Галеви'' «Жизнь Фридриха Ницше»]&lt;/ref&gt;. 1900 йылдың 25 авгусында вафат була. Реккенда XII быуатта төҙөлгән сиркәүҙә ерләйҙәр. Туғандарының ҡәберҙәре лә шунда
[[Рәсем:Nietzsche187a.jpg|thumb|right| 1875 йылдағы фотографияһы]]

== Фәлсәфә стиле ==
Белеме буйынса филолог булараҡ, Ницше үҙ фәлсәфәһен һүрәтләгәндә фекерен аңлатыуға, ылыҡтырырлыҡ итеүгә ныҡ иғтибар итә, һәм талантлы стилист булып абруй ҡаҙана.&lt;ref name=&quot;new&quot;&gt;''Подорога В. А.'' [http://iph.ras.ru/elib/2096.html Ницше] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016041138/http://iph.ras.ru/elib/2096.html |date=2012-10-16 }} // Новая философская энциклопедия: в 4 т. / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин. — М.: Мысль, 2000—2001. — ISBN 5-244-00961-3. 2-е изд., испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9.&lt;/ref&gt;. Ҡанатлы һүҙҙәре, афоризмдары әҙ һүҙ менән күпте әйтергә ярҙам итә&lt;ref name=&quot;new&quot;/&gt;. Бының сәбәбен аңлата алмайҙар. Ул саф һауала күп йөрөргә тырыша, был фекерҙе бүлмәй генә яҙыуға ҡамасау итә. Икенсенән, аҡҡа ҡарағанда уның күҙҙәре һыҙлай башлауы ла үҙенекен эшләй, күрәһең. Нисек булһа ла, афоризмды ул үҙенең стиле итеп ала&lt;ref name=&quot;percev&quot;&gt;'' Перцев А. В.'' Фридрих Ницше у себя дома. — СПб.: Владимир Даль, 2009. — 480с. — (Мировая Ницшеана). — ISBN 978-5-93615-085-2&lt;/ref&gt; Афоризм фекерҙе төрлөсә киңәйтеп аңлатыуға ла юл ҡалдыра.&lt;ref name=&quot;podoroga&quot;&gt;''Подорога В. А.'' Метафизика ландшафта. — М.: Наука, 1993. — 319 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Свасьян К. А.[http://biblios.newgoo.net/t5031-topic Фридрих Ницше: мученик познания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514083318/http://biblios.newgoo.net/t5031-topic |date=2013-05-14 }}&lt;/ref&gt;

=== Ихтыяр (теләк, ирек) ===
Ницшенең ҡарашынса, донъяның нигеҙен «ихтыяр» тәшкил итә. Ихтыяр, уныңса, берҙән-бер мәғәнәлә генә йөрөмәй. Ул — [[ысынбарлыҡ]]тың этәргес көсө лә, хәрәкәттәге есем дә, хаҡимлыҡҡа йүнәлдерелгән тойғо ла, &quot;мин&quot;дең экспансияһы ла. Ихтыяр, хаҡимлыҡҡа йүнәлдерелгән тойғо буларак, йәшәү өсөн көрәштең сағылышы рәүешендә лә ҡарала. Ницше, ихтыярҙың ошо (йәшәү) аспектын киңәйтеп, философияла яңы теорияның һәм яңы ағымдың — «йәшәү филосоияһының» — барлыҡҡа килеүенә беренсе аҙым яһай.

=== Әхлаҡ ===
Этикала Ницше нигилизм позицияһын яҡлап сыға. Кеше интеллектының үҫә барыуы кешенең беренсе инстинкттарын һүнеүгә килтерә, кешенең тәбиғәт менән берлектә булыуына зарар китерә. Ницше әхлаҡты тиҫкәре күренеш тип ҡарай. Уныңса, әхлаҡ коллективта (ҡәбиләләрҙә, дәүләттә, сиркәүҙә һ. б.) «шәкли выждан» ролен генә үтәй һәм кешеләрҙе бойороҡ аҫтында тотоуға ҡамасаулау ғына. Ницше йәмғиәттәге үҙгәрештәрҙең тәрәкҡыят йүнәлешендә барғанын инҡар итә. Уның иманы — йәмғиәттең яңынан үҙенә әйләнеп ҡайтыу теорияһы яғында. Ул асыҡтан-асыҡ кешеләр араһында, ғөмүмән йәмғиәт тормошонда, тигеҙлек һәм ғәҙеллек принциптарына ҡаршы, элитар принциптарҙы яҡлап сыға.

=== Ғәййәр кеше ===
Ницше үҙенең «Заратустра шулай һөйләгән ине» тигән хикийәһендә кешеләрҙе бөжәктәр менән сағыштырыпәле кәмһетә, әле ҙур ҡеүәткә эйә булған кешене юғарыға сөйә, идеаллаштыра. Уның идеалы — «ғәййәр тәбиғи кеше» («сверхчеловек»). Был идеал Ницшеның фәнни хеҙмәттәрендә лә үҙәк урынды биләп тора. Ғөмүмән, «ницшеанлыҡ» XIX быуаттың философия фәнендә иң реакцион теория булып һаналған. Ул немец [[фашизм|фашисттарының]] расалар теорияһы өсөн нигеҙ ролен үтәгән. Ницшеанлыҡ социаль яҫылыҡта [[шовинизм]]дың, [[расизм]]дың, [[милитаризм]]дың үрсеүенә теоретик ерлек булһа, сәнғәт өлкәһе өсөн дә ул шулай ук тиҫкәре роль уйнап килә. Сәнғәттәге элитар теориялар барыһы ла ницшеанлыҡ ағымы эсендә йәшәй. Улар — халыҡсанлыҡ принциптарының иң радикаль дошмандары.

== Әҫәрҙәре ==

=== Төп әҫәрҙәре ===
* «Рождение трагедии, или Эллинство и пессимизм» (''Die Geburt der Tragödie'' , 1871)
* «Несвоевременные размышления» (''Unzeitgemässe Betrachtungen'' , 1872—1876)
: 
:# «Давид Штраус в роли исповедника и писателя» (''David Strauss: der Bekenner und der Schriftsteller'' , 1873)
:# «О пользе и вреде истории для жизни» (''Vom Nutzen und Nachtheil der Historie für das Leben'' , 1874)
:# «Шопенгауэр как воспитатель» (''Schopenhauer als Erzieher'' , 1874)
:# «Рихард Вагнер в Байрейте» (''Richard Wagner in Bayreuth'' , 1876)
* «Человеческое, слишком человеческое. Книга для свободных умов» (''Menschliches, Allzumenschliches'' , 1878). С двумя дополнениями:
** «Смешанные мнения и изречения» (''Vermischte Meinungen und Sprüche'' , 1879)
** «Странник и его тень» (''Der Wanderer und sein Schatten'' , 1880)
* «Утренняя заря, или мысли о моральных предрассудках» (''Morgenröte'' , 1881)
* «Весёлая наука» (''Die fröhliche Wissenschaft'' , 1882, 1887)
* «Так говорил Заратустра. Книга для всех и ни для кого» (''Also sprach Zarathustra'' , 1883—1887)
* «По ту сторону добра и зла. Прелюдия к философии будущего» (''Jenseits von Gut und Böse'' , 1886)
* «К генеалогии морали. Полемическое сочинение» (''Zur Genealogie der Moral'' , 1887)
* «Казус Вагнер» (''Der Fall Wagner'' , 1888)
* «Сумерки идолов, или как философствуют молотом» (''Götzen-Dämmerung'' , 1888), книга также известна под названием «Падение кумиров, или О том, как можно философствовать с помощью молотка»
* «Антихрист. Проклятие христианству» (''Der Antichrist'' , 1888)
* «Ecce Homo. Как становятся сами собою» (''Ecce Homo'' , 1888)
* «Воля к власти» (''Der Wille zur Macht'' , 1886—1888, 1-е изд. 1901, 2-е изд. 1906), книга, собранная из заметок Ницше редакторами Э. Фёрстер-Ницше и П. Гастом. Как доказал М. Монтинари, хотя Ницше и планировал написать книгу «Воля к власти. Опыт переоценки всех ценностей» (''Der Wille zur Macht — Versuch einer Umwertung aller Werte''), о чём упоминается в конце произведения «К генеалогии морали», но оставил этот замысел, при этом черновики послужили материалом для книг «Сумерки идолов» и «Антихрист» (обе написаны в 1888).

=== Башҡа әҫәрҙәре ===
* «Гомер и классическая филология» (''Homer und die klassische Philologie'' , 1869)
* «О будущности наших образовательных учреждений» (''Über die Zukunft unserer Bildungsanstalten'' , 1871—1872)
* «Пять предисловий к пяти ненаписанным книгам» (''Fünf Vorreden zu fünf ungeschriebenen Büchern'' , 1871—1872)
: 
:# «О пафосе истины» (''Über das Pathos der Wahrheit'')
:# «Мысли о будущности наших образовательных учреждений» (''Gedanken über die Zukunft unserer Bildungsanstalten'')
:# «Греческое государство» (''Der griechische Staat'')
:# «Соотношение между философией Шопенгауэра и немецкой культурой» (''Das Verhältnis der Schopenhauerischen Philosophie zu einer deutschen Cultur'')
:# «Гомеровское соревнование» (''Homers Wettkampf'')
* «Об истине и лжи во вненравственном смысле» (''Über Wahrheit und Lüge im außermoralischen Sinn'' , 1873)
* «Философия в трагическую эпоху Греции» (''Die Philosophie im tragischen Zeitalter der Griechen'')
* «Ницше против Вагнера» (''Nietzsche contra Wagner'' , 1888)

=== Тәүге әҫәрҙәре ===
* «Из моей жизни» (''Aus meinem Leben'' , 1858)
* «О музыке» (''Über Musik'' , 1858)
* «Наполеон III как президент» (''Napoleon III als Praesident'' , 1862)
* «Фатум и история» (''Fatum und Geschichte'' , 1862)
* «Свободная воля и фатум» (''Willensfreiheit und Fatum'' , 1862)
* «Может ли завистник быть действительно счастливым?» (''Kann der Neidische je wahrhaft glücklich sein?'' , 1863)
* «О настроениях» (''Über Stimmungen'' , 1864)
* «Моя жизнь» (''Mein Leben'' , 1864)

== Кинематограф ==
* В фильме Лилианы Кавани {{нп3|По ту сторону добра и зла (фильм)|«По ту сторону добра и зла»||Beyond Good and Evil (film)}} ({{lang-it|«Al di là del bene e del male»}}, 1977) ''Ницше'' воплощает Эрланд Юзефсон (''Лу Саломе'' — Доминик Санда, ''Пауль Реё'' — {{нп3|Пауэлл, Роберт|Роберт Пауэлл||Robert Powell}}, ''Элизабет Фёрстер-Ницше'' — Вирна Лизи, ''{{нп3|Фёрстер, Бернард|Бернард Фёрстер|de|Bernhard Förster}}'' — {{нп3|Орсини, Умберто|Умберто Орсини|it|Umberto Orsini}}).
* В биографическом фильме {{нп3|Брессане,  Жулиу|Жулиу Брессане|pt|Júlio Bressane}} {{нп3|Дни Ницше в Турине|«Дни Ницше в Турине»||Days of Nietzsche in Turin}} ({{lang-pt|[[:pt:Dias de Nietzsche em Turim|«Dias de Nietzsche em Turim»]]}}, 2001) философа cыграл [[Бразилия|бразильский]] актёр {{нп3|Эйрас, Фернанду|Фернанду Эйрас|pt|Fernando Eiras}}.
* В фильме Пинхаса Перри (''Pinchas Perry'') «Когда Ницше плакал» ({{lang-en|«When Nietzsche Wept»}}, США—[[Израиль Дәүләте|Израиль]], 2007, по роману Ялома Ирвина) заглавного персонажа сыграл Арманд Ассанте (''Лу Саломе'' — {{нп3|Винник, Кэтрин|Кэтрин Винник||Katheryn Winnick}}, ''Йозеф Брёйер'' — Бен Кросс, ''Зигмунд Фрейд'' — {{нп3|Элмэн, Джейми|Джейми Элмэн||Jamie Elman}}, ''Берта Паппенгейм'' — {{нп3|Янай, Михаль|Михаль Янай|he|מיכל ינאי}}).
* Фильм венгерского режиссёра Белы Тарра «Туринская лошадь» ({{lang-hu|«A torinói ló»}}, 2011) основан на истории&lt;ref&gt;См., напр.: ''Эбаноидзе И.'' [http://magazines.russ.ru/novyi_mi/1999/4/dalekoe.html «][http://magazines.russ.ru/novyi_mi/1999/4/dalekoe.html Речь не о книгах, а о жизни…»]: Переписка Фридриха Ницше с Готфридом Келлером, Георгом Брандесом и Августом Стриндбергом [: вступит. статья] // Новый мир. 1999. № 4; ''[[:en:Lesley Chamberlain|Chamberlain, Lesley]]'' . Nietzsche in Turin: An Intimate Biography. 1996. ISBN 0-7043-8028-5, ISBN 0-312-18145-0, ISBN 978-0-312-19938-8, ISBN10 0312199384&lt;/ref&gt; о Ницше, который в Турине 3 января 1889 года стал свидетелем избиения лошади извозчиком. Ницше бросился к лошади, обнял её, а после этого замолчал навсегда, последние одиннадцать лет своей жизни проведя в больнице для душевнобольных.

== Cығанаҡтар ==
&lt;references&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* ''Ницше Ф.'' Полное собрание сочинений: В 13 томах&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;На 26 сентября 2011 г. издано восемь томов из запланированных тринадцати: тома 2, 4, 6, 7, 8, 10, 12 и 13.&lt;/ref&gt; / Пер. с нем. В. М. Бакусева, Ю. М. Антоновского, Я. Э. Голосовкера и др.; Ред. совет: А. А. Гусейнов и др.; Ин-т философии РАН. — М.: Культурная революция, 2005-.
* ''Ницше Ф.'' Полное собрание сочинений: В 13 томах: Т. 12: Черновики и наброски, 1885—1887 гг. — М.: Культурная революция, 2005. — 556 с. — ISBN 5-902764-07-6
* ''[[Бугера Владислав Евгеньевич|Бугера, В. Е.]]'' Социальная сущность и роль философии Ницше. — М.: КомКнига, 2010. — ISBN 978-5-484-01062-2.
* ''Марков, Б. В.'' Человек, государство и Бог в философии Ницше. — СПб.: Владимир Даль: Русский остров, 2005. — 786 с. — (Мировая Ницшеана). — ISBN 5-93615-031-3, ISBN 5-902565-09-X
* ''Нордау М.'' [[s:Вырождение (Нордау)/Фридрих Ницше|Фридрих Ницше]] // Вырождение. — М.: Республика, 1995.— 400 с. — (Прошлое и настоящее). ISBN 5-250-02539-0
* [Стихотворения]// «Зарубежная поэзия в переводах Вячеслава Куприянова», Радуга, Москва, 2009

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;прим&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* * Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. -Казан. Мәфариф. 2002.ISBN 5-7761-1122-6
{{Навигация1
|Тема         = Фридрих Ницше
|Викицитатник = q:ru:Фридрих Вильгельм Ницше
|Викитека = 
|Викисклад = Category:Friedrich Nietzsche
|Метавики =
}}
* [http://www.nietzsche.ru/ Русскоязычный сайт о Фридрихе Ницше]
* {{lib.ru|http://www.lib.ru/NICSHE/}}
* {{ЖЗ|http://magazines.russ.ru/authors/n/nitsshe/}}
* [http://ec-dejavu.ru/n/Nietzsche.html В. Микушевич. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101209072355/http://ec-dejavu.ru/n/Nietzsche.html |date=2010-12-09 }}[http://ec-dejavu.ru/n/Nietzsche.html Ирония Фридриха Ницше] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101209072355/http://ec-dejavu.ru/n/Nietzsche.html |date=2010-12-09 }}
* Стефан Цвейг [http://lib.ru/INPROZ/CWEJG/nietzsche.txt Ницше]
* Трубецкой Е. Н., [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=1030895 Философия Ницше: Критический очерк]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.art-tusa.com/ Картины Хейдиз из цикла Так говорил Заратустра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050826120539/http://www.art-tusa.com/ |date=2005-08-26 }}
* Л. Троцкий [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl468.htm Кое-что о философии «сверхчеловека»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100415165327/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl468.htm |date=2010-04-15 }}

[[Категория:Германияла тыуғандар]]
[[Категория:Германия философтары]]
[[Категория:XIX быуат философтары]]
[[Категория:Германия шағирҙары]]
[[Категория:Немец шағирҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Этика]]
[[Категория:Сәнғәт философтары]]
[[Категория:Эстетиктар]]
[[Категория:Германия композиторҙары]]
[[Категория:Романтик композиторҙар]]</text>
      <sha1>h4x1zndgu1xixrdjqjj7ejt1ilni5uz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башташ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70855</id>
    <revision>
      <id>1299085</id>
      <parentid>1284521</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:42:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21937" sha1="s9zsu4nhanpkobes9qwbol5kgsjasy5" xml:space="preserve">{{Хребет
 |Название                = Башташ
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = 
  |Подпись                = 
 |Координаты              = 54/30/35/N/58/54/43/E
  |region                 = RU-BA
  |CoordScale             = 
  |Регион                 = Башҡортостан
 |Горная система         = Урал тауҙары
 |Период образования      = 
 |Площадь                 = 
  |Длина                  = 25
  |Ширина                 = 8
 |Высочайшая вершина      = 
  |Высота                 = 796
 |Страна                 = Рәсәй
 |Позиционная карта 1     = 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Башташ''' — тау һырты. [[Көньяҡ Урал]]да, [[Башҡортостан]] биләмәһендә урынлашҡан.

== Урынлашҡан  урыны ==
Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] һәм [[Силәбе өлкәһе]] буйлап субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо яҡынса 25 км (төньяҡ-көнсығыш сите 8 км ашыу, киңлеге яҡынса 8 км — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]нда), абсолют бейеклеге 796 м (Силәбе өлкәһе)&lt;ref&gt;''Мирхайдаров Р. М.'' История деревни Урманчино. С. 132-138 — Республиканский форум краеведов и музейных работников, посвящённый 75-летию Победы в Великой Отечественной войне / Сборник статей и материалов 1 декабря 2020 г./ Ред.-сост.: М. М. Зулькарнев (отв. редактор), С. А. Севастьянов, М. В. Гаухмаг, К. А. Мельникова. —. Уфа: Книга-Принт, 2020. — 376 с.: илл. ISBN 978-5-6045370-5-3&lt;/ref&gt;. Һырттың төньяҡ өлөшө (Башҡортостан Республикаһы территорияһы) һөҙәк, тәрән булмаған уйһыулыҡтары күп, көнсығыш өлөшөндә бейеклектәре 450—480 м еткән 15 түбәһе бар&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/bash-tash Хребет Баш-таш]&lt;/ref&gt;.

Башташ тау һырттарының күберәк өлөшө хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]] Ҡытаутамаҡ ҡала округы территорияһында, ҡаланан төньяҡ-көнсығышҡа 7 километрҙа, [[Әй (йылға)|Әй]] менән [[Йүрүҙән]] йылғалары араһында, Һилейә һыртынан көнбайыштараҡ урынлашҡан. [[Силәбе өлкәһе]] порталында &quot;оҙонлоғо 20 километрға яҡын, шуның 6 километры төньяҡ-көнсығыш ситендә, Башҡортостан территорияһында&quot; тип яҙылған. Һырт тау (τ) грек хәрефенә оҡшаған, һәм уның ''тейәк''кә (перекладина) оҡшаған ере көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа йүнәлтелгән, ә тейәктең тоташҡан урынында иң юғары нөктәһе — Башташ тауы (Бейеклектәрҙең Балтик системаһы буйынса 796,1 м). 

Һырттың 700 метрҙан артыҡ бейеклектәге 7 түбәһе бар (мәҫәлән, көньяғында: Песчаная тауы (Ҡомлотау) — 737,9 м һәм Плитка тауы — 726,3 м), көньяҡ-көнсығыш битләүендә, түбәләренә яҡын тиерлек (диңгеҙ кимәленән 520—640 м бейеклектә), күп һанлы шишмәләр башлана.

== Рельефы ==
Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһының кварцитҡа оҡшаш ҡомташтары, алевролиттары һәм һәүерташтарынан тора. Тау һыртының төньяҡ һәм көнсығыш битләүҙәренән үрге ағымында ер аҫты аҡмалары булған [[Һикеяҙ]] (ҡушылдыҡтары [[Сағанйылға]], [[Һабайылға]]) һәм [[Лаҡлы]] (Әй йылғаһы ҡушылдыҡтары), Горбатый ключ, көньяҡтан  [[Минкә]] (Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы) йылғалары, Матреновский, Мордосский һәм Мягкий инештәре башлана. 

Башташ уҫаҡ менән ҡарағай ҡатнашҡан икенсел ҡайын урмандары менән ҡапланған, урмандар ҡырҡыла ла, тергеҙелә лә&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/bash-tash Хребет Баш-таш]&lt;/ref&gt;. Битләүҙәрҙең өҫкө өлөшөндә ҡараһыу һоро урман тупрағында ҡайын һәм ҡарағай урмандары, бай үҫемлектәр (100‑ҙән ашыу төр) япмаһы булған ҡараға оҡшаш тупраҡта тау болондары һәм болон далалары өҫтөнлөк итә. Һөҙәк битләүҙәрҙең аҫҡы өлөшө һөрөлгән, сабынлыҡтар һәм көтөүлектәр итеп файҙаланыла&lt;ref&gt;БЭ2013|index.php/read/8-statya/2056-bashtash-yrt|автор=И.М.Япаров, Тәржемәсе И.М.Япаров&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Башташ самолет.jpg|мини|слева]]
[[Файл:Башташ табличка.jpg|мини|слева]]
== Топонимикаһы == 
Тау атамаһы «Башы таш» һүҙенән алынған. Тау башында һыйыр, һарыҡ ҙурлығы, унан бәләкәйерәк таштар бик күп; «таш йылғалар» ҙа осрай. Учалы районында йәшәүсе крайҙы өйрәнеүсе Хәҙис Ниғмәтуллин былай тип яҙа: «Башташтауҙың боронғо атамаһы — Тағанай-Тағ-тау, Най-тау башы». Башташ тау итәгендә урынлашҡан Илсекәй ауылының халыҡ араһында таралған атамаһы — [[Башташ]]&lt;ref&gt;Абдуллина М.Ф. Илсекәй — боронғо ауыл — Йәшлек, 2001, 88, 89, 90-сы һандар, 4, 7, 9 август&lt;/ref&gt;.

'''Аҡҡашҡа''' — [[Башташ]] тауының Башҡорт Илсекәйе, Ҡарағол ауылдары эргәһендәге иң бейек нөктәһе һанала. «Аҡҡашҡа» тигән атама йәй уртаһы еткәнсе тау битләүенең урыны-урыны менән ағарып күренгән һыҙаттары ат маңлайындағы ҡашҡаны хәтерләткән өсөндөр тигән фараз бар.

== Хәтер ==
2023 йылдың 25 майында Башҡорт Илсекәйендә иҫтәлекле сара үтте. Дәһшәтле 1943 йылдың 24 октябрендә Башташ тауында хәрби самолёт ҡолап шартлай. Ауыл халҡы һәләкәткә тарыған экипаж менән аралаша, уларға ярҙам ҡулын һуҙа. Һәләк булған ҡатын-ҡыҙ лётчикты ерләүҙә ҡатнаша&lt;ref&gt;[[https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/presscenter/news/544102/{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Открытие памятника в дань памяти лётчице, погибшей в авиакатастрофе на горе Башташ.]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Әлегә тиклем урындағы халыҡ был ваҡиға тураһында легендаға оҡшаған хикәйәттәр һөйләй.

&lt;blockquote&gt;1943 йылдың 24 октябрендә беҙҙең Салауат районы территорияһында «Силәбе - Куйбышев (Һамар)» курсы буйынса осҡан Г-2 (АНТ-6) ауыр транспорт самолёты һәләкәткә осраған. Бортта 5 кеше булған, икенсе пилот-ҡатын һәләк булған. Уның менән бергә самолетта булғандарҙың хәтерләүенсә, ҡыҙ юл буйына йырлаған. Ҡолағандан һуң, самолёт янып китә. Иҫән ҡалған лётчик менән экипаж ағзалары, ярҙам һорап, Илсекәй ауылына килә. Уларҙың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. Ҡыҙҙы Ҡалмаҡол ауылында партизандарҙың туғандар ҡәберлегендә ерләйҙәр&lt;ref&gt;[https://www.cheltv.ru/imena-ekipazha-poterpevshego-krushenie-v-1943-godu/?utm_source=yandex.ru&amp;utm_medium=organic&amp;utm_campaign=yandex.ru&amp;utm_referrer=yandex.ru В Челябинской области восстанавливают имена экипажа, потерпевшего крушение в 1943 году]&lt;/ref&gt;. 

Силәбе - Куйбышев маршруты буйынса Мәскәү Граждан-һауа флоты идаралығының 2-се отряды экипажы, 2543 килограмм ауырлығындағы насостар һәм абразивтар тейәп 
рейсҡа сыға. Осош ауырлығы 18700 кг тәшкил иткән.

Силәбе ҡалаһы аэропортынан самолёт 07:30 сәғәттә күтәрелә. 50 минуттан самолет Ҡыштым районына - Кузнецкое күленә, йәғни Уралдың тау һыртына барып етә һәм  680-700 метр бейеклегендәге прибор күрһәткесенә эйә була. Тауҙарҙың бейеклеге бынан алдағы курс буйынса тура осошто үтәргә мөмкинлек бирмәгәс, карап командиры, тауҙарҙың бейек урындарында түбән болот ағымдарынан тайпылыу маҡсатында, вираж яһап, самолётты һулға бора. Тау һырттарының уң яғындағы тәпәшерәк еренә йүнәлтеп, шул уҡ бейеклек шарттарында пилот Балаҡатай районы өҫтөнән оса.

Иртәнге 9:40 сәғәттә экипаж борттағы һауа торошон тапшыра: болотлолоҡ бейеклеге 1200 м, күреү мөмкинлеге 10 км, боҙланыу күҙәтелмәй. Тиҙлеге  40-50 км/сәғәт тәшкил иткән көслө ел  һөҙөмтәһендә һәм урындың таулы рельефы арҡаһында түбәнәйгән һауа ағымдары барлыҡҡа килә. Ваҡыты-ваҡыты менән самолёт секундына 3-5 метрға тиклем тиҙлек менән түбәнәйә бара. Шулай итеп, артабанғы осош бейеклекте яйлап юғалтыу менән башҡарыла. Үрҙә күрһәтелгән шарттарҙа осош дауам итә, Туғыҙлы ауылы районында 8-10 минут яуған ҡар аша үтә. Ҡар яуғанда күреү мөмкинлеге 2 саҡрымдан артмай. Ҡар яуған урындан сығыуға 5 минут үтмәй, самолёт ҡарҙың икенсе тулҡынына инә. Күреү мөмкинлеге 800-1000 метрға тиклем ҡыҫҡара. Карап командиры артабан бейеклекте юғалтыу менән бергә машинаның көслө һелкенеүе шарттарында ҡар эсендә осошон дауам итә. Быны күреп, пилот моторҙы минутына 1420 әйләнешкә тиклем арттыра. Һул яҡта күреү мөмкинлеге яҡшыраҡ булып та, алда – уң яҡта һуҙылып ятҡан тау күренгәс, карап командиры, уны уңышлы үтеп булмаҫын аңлап, самолётты һул яҡҡа 20°-ҡа бора. Әммә һул яҡта ла тау булғаны асыҡлана. Самолётты урманға ултыртырға тура килә. Ағастарҙан 4-5 метр өҫтәрәк, сәғәтенә 65 км тиҙлектә, мотроҙарҙы һүндереп, һул яҡҡа бер ни тиклем янтайған килеш, парашюттан һикерергә ҡарар итәләр. Самолёт урман өҫтөнә, ҡаялы урынға барып бәрелә һәм яна башлай. Икенсе пилот ҡатындың йөрәге ярылып үлгәнлеге асыҡлана, 1-се брот-механик йәрәхәттәр ала, ҡалғандары зыян күрмәй. Самолёт өлөшләтә яна, йөк юҡҡа сыға. Катастрофа Башҡорт АССР-ының Салауат районы Илсекәй ауылынан көньяҡ-көнбайыштараҡ 7 км алыҫлыҡта 10:10-да була&lt;!-- Тяжёлый транспортный самолёт Г-2 (АНТ-6), следовавший курсом &quot;Челябинск - Куйбышев (Самара)&quot;, разбился на территории нашего района 24 октября 1943 года. На борту было 5 человек, погиб второй пилот-женщина. По словам тех, кто был с ней в самолете, девушка всю дорогу пела. После падения самолёт загорелся. Выживший лётчик и члены экипажа пришли за помощью в деревню. Их дальнейшая судьба неизвестна. Девушку похоронили в братской могиле партизан в с.Калмакулово. 
Экипаж 2-го отряда Московского управления ГВФ выполнял рейс по маршруту Челябинск - Куйбышев с грузом насосов и абразивов весом 2543 кг на борту. Полетный вес составлял 18700 кг.
Взлет в а/п Челябинск произведен в 07:30. Через 50 минут полета самолет достиг района Кыштыма - озера Кузнецкое, то есть, начала горного хребта Урала, и имел приборную высоту от а/д Челябинск 680-700 м. Вследствие того, что высота гор впереди по курсу не позволяла выполнять полет по прямой и наблюдались сильные нисходящие потоки воздуха вблизи гор, командир корабля развернул самолет влево виражом, чтобы отойти от гор. Обойдя горный кряж с правой стороны в более низком месте, имея ту же высоту, пилот дошел до района Белокатая.
В 09:40 экипаж передал бортовую погоду: высота облачности 1200 м, видимость 10 км, обледенения нет. Вследствие порывистого ветра силой 40-50 км/ч и гористого рельефа местности образовывались нисходящие потоки воздуха. Временами самолет при этом снижался со скоростью 3-5 м/с. Таким образом, дальнейший полет производился с постепенной потерей высоты. Производя полет в вышеуказанных условиях, пилот в районе Тугузлино встретил снегопад, вошел в него и через 8-10 минут прошел его. Видимость в снегопаде была до 2 км. Через 5 минут полета после выхода из снегопада самолет вошел во вторую волну снегопада. Видимость ухудшилась до 800-1000 м. Командир корабля продолжил полет в снегопаде при сильной болтанке с дальнейшей потерей высоты. Видя это, пилот увеличил обороты моторов до 1420 об/мин и продолжил полет. Поскольку видимость слева была лучше, а в этот момент впереди-справа показалась гора с вершиной выше высоты полета, командир корабля, видя невозможность ее перетянуть, отвернул влево на 20°, но слева также оказались горы. Пилот дал полный газ, пытаясь перетянуть гору, но, убедившись в невозможности этого, принял решение сажать самолет на лес. Посадка производилась парашютированием с высоты 4-5 м от верхушек деревьев, с небольшим левым креном, на скорости 65 км/ч по прибору и с выключенными моторами. Самолет упал на лес, провалился, ударился о скальную поверхность горы и загорелся. Второй пилот (женщина) сгорела (вскрытие трупа показало, что смерть последовала от разрыва сердца). 1-ый бортмеханик получил ушибы. Остальные члены экипажа невредимы. Самолет частично сгорел. Груз уничтожен. 
Катастрофа произошла в 10:10 в 7 км юго-юго-западнее с. Ильчикеево Салаватского района Башкирской АССР --&gt;&lt;/blockquote&gt;.

Салауат районының «Йүрүҙән» гәзитендә һәләк булған лётчик ҡыҙ Розанова тураһында мәҡәлә донъя күрҙе.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡорт Илсекәйе]]
* [[Ҡарағол]]
* [[Ҡыуаҡан]]
* [[Һикеяҙтамаҡ мәмерйәләре]] 
* [[Аҡҡашҡа тауы]] (Балаҡатай районы)
* [[Олөйөр мәмерйәләр комплексы]] 
* [[Лаҡлы мәмерйәһе]]

== Әҙәбиәт ==
* ''Мирхайдаров Р. М.'' История деревни Урманчино. С. 132-138 — Республиканский форум краеведов и музейных работников, посвящённый 75-летию Победы в Великой Отечественной войне / Сборник статей и материалов 1 декабря 2020 г./ Ред.-сост.: М. М. Зулькарнев (отв. редактор), С. А. Севастьянов, М. В. Гаухмаг, К. А. Мельникова. —. Уфа: Книга-Принт, 2020. — 376 с.: илл. ISBN 978-5-6045370-5-3

== Ваҡытлы матбуғатта ==
* ''Абдуллина М.Ф.'' Илсекәй — боронғо ауыл — Йәшлек, 2001, 88, 89, 90-сы һандар, 4, 7, 9 август
* ''[[Рәшит Шәкүр|Шәкүр Р.]]'' Алты ауыл Түбәләҫ — Башҡортостан, 16 февраль, 2000 йыл
* ''Абдуллина А.Ф.'' Түбәләҫ ырыуы, Йүрүҙән, 2000, 68, 69-сы һандар, 19, 23 август
* ''Шәмсетдинов Я.М.'' Ырыуым — Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һан, 172—178 бб.

== Һылтанмалар ==
{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/2056-bashtash-yrt|автор=И.М.Япаров, Тәржемәсе И.М.Япаров }} 
* [http://chel-portal.ru/enc/bash-tash Хребет Баш-таш]
* [https://www.cheltv.ru/imena-ekipazha-poterpevshego-krushenie-v-1943-godu/?utm_source=yandex.ru&amp;utm_medium=organic&amp;utm_campaign=yandex.ru&amp;utm_referrer=yandex.ru В Челябинской области восстанавливают имена экипажа, потерпевшего крушение в 1943 году]
* [https://ataisal.ru/project/other/otkrytie-pamyatnika-pogibshey-letchitse/ Открытие памятника погибшей летчице]{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Урал тау һырттары]]
[[Категория:Башҡортостан тау һырттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>s9zsu4nhanpkobes9qwbol5kgsjasy5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрон мәҙәниәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109127</id>
    <revision>
      <id>1299065</id>
      <parentid>1178532</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T13:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38984" sha1="ddhiy38xetk4nf16ff5nlyernp129uj" xml:space="preserve">{{Мәҙәни-тарихи берлек
 | Тема                         =  Ҡула (бронза) быуаты
 | Название                     = Андрон мәҙәниәте 
 | Культура-предшественница     = &lt;big&gt;&lt;big&gt;←&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;Ямная мәҙәниәте&lt;br /&gt;&lt;big&gt;&lt;big&gt;←&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;Афанасьев мәҙәниәте
 | Культура-преемница           = Бура мәҙәни-тарихи уртаҡлығы&lt;big&gt;&lt;big&gt;→&lt;/big&gt;&lt;/big&gt; &lt;br /&gt;Ҡарасуҡ мәҙәниәте&lt;big&gt;&lt;big&gt;→&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
 | Регион                       = 
 | Иллюстрирование              = [[Файл:Indo-Iranian origins.png|250px]]
 | Культуры в составе           = Һынташты мәҙәниәте|һынташты, алакүл, фёдоров
 | Датировка                    = б.э.т. XVII быуат — б.э.т. IX быуат
 | Территория распространения   = Ҡаҙағстан, Көньяҡ Урал, Көнбайыш Себер, Урта Азияның көнбайыш өлөшө 
 | Этническая принадлежность    = һинд-иранлылар&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/5544983/%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA Андрон арый теле| Mikhail Zhivlov - Academia.edu&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
 | Тип хозяйства                = 
 | Основные исследователи       = Сергей Александрович Теплоухов, Константин Владимирович Сальников, Геннадий Борисович Зданович
 | Категория на Викискладе      = Andronovo culture
 }}
'''Андро́н мәҙәниәте (мәҙәни-тарихи уртаҡлығы)''' — б.э.т. XVII быуат — б.э.т. IX быуаттарҙа Ҡаҙағстанды, Көнбайыш Себерҙе, Урта Азияның көнбайыш өлөшөн, Көньяҡ Уралды үҙ эсенә алған ҡула (бронза) быуатына яҡын төркөмгә ҡараған археологик мәҙәниәттең дөйөм атамаһы.

== Асыш тарихы ==
1914 йылдың авгусында ғалим-археолог Аркадий Яковлевич Тугариновтың Ачинск ҡалаһы эргәһендәге Краснояр крайы Андрон ауылында тапҡан тәүге ҡәберлектәренә бәйләп был атама бирелгән&lt;ref&gt;''А. Я. Тугаринов'' Андрониковские могилы // Сибирская живая старина. Иркутск. 1926 год. стр.153-158 &lt;/ref&gt;.
 
Тикшеренеүҙәрҙе шулай уҡ археолог Константин Владимирович Сальников та алып барған, һәм 1948 йылда андрон мәҙәниәте һәйкәлдәренең тәүге классификацияһын тәҡдим иткән. Уны өс: фёдоров, алакүл һәм замараев хронологик этаптарына айырған.

Хәҙерге ваҡытта андрон мәҙәниәте составына кәмендә 4 ҡәрҙәш мәҙәниәт инә:
* '''Һынташты мәҙәниәте (Һынташты-Петровка-Арҡайым)''' (Көньяҡ Урал, төньяҡ Ҡаҙағстан, б.э.т. 2200—1600,
** б.э.т. 1800 йыл менән билдәләнгән Силәбе өлкәһендәге Һынташты нығытмаһы;
** б.э.т. 1700 йыл менән билдәләнгән, шулай уҡ хәҙерге Силәбе өлкәһендәге [[Арҡайым]] ултырағы;
* '''Алакүл''' (б.э.т. 2100—1400), [[Амударья]] һәм [[Һырдаръя]] йылғалары районында, [[Ҡыҙылҡом]] сүллеге;
** '''Алексеевка''' (б.э.т. 1300—1100) көнсығыш Ҡаҙағстанда, влияние [[Төркмәнстан]]да Намазга-Тепе VI-ның йоғонтоһо;
** [[Төмән өлкәһе]]нең көньяғындағы '''Ингаль үҙәне'''ндә алакүл, фёдоров һәм саргат мәҙәниәттәре берен-бере эҙмә-эҙлекле алмаштыра&lt;ref&gt;''Спицына Л.'' [http://www.poisknews.ru/2006/12/22/zov_vekov.html Зов веков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425110432/http://www.poisknews.ru/2006/12/22/zov_vekov.html |date=2013-04-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Матвеев, Александр Васильевич (историк)|Матвеев А.]]'' [http://www.sbras.ru/win/elbib/hbc/article.phtml?nid=80&amp;id=14 Снова об Ингальской долине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425062151/http://www.sbras.ru/win/elbib/hbc/article.phtml?nid=80&amp;id=14 |date=2013-04-25 }}&lt;/ref&gt;
* Көньяҡ Себерҙәге '''Фёдорово''' (б.э.т. 1500—1300) (тәү башлап кремация һәм ут культы осрай);
** '''Бешкент районы — Вахш''' (Тажикстан), б.э.т. 1000—800.

== Таралыуы ==
[[Файл:Andronovo culture.png|thumb|right|300px|Андрон мәҙәниәтенең таралышы. Ҡара-ҡыҙыл төҫ — Һынташты-Петровка формацияһы. Шәмәхә төҫ — тәгәрмәстәре арасалы ике тәгәрмәсле арбалары булған ҡәберлектәр. Йәшел төҫ — күрше мәҙәниәттәр (бура, бактрия-маргиан, афанасьев).]]
Андрон мәҙәниәтенең таралышы бер тигеҙ түгел&lt;ref&gt;Андроновская культура // БРЭ. Т.1. М.,2005.&lt;/ref&gt;. Көнбайышта [[Урал (йылға)|Урал]] һәм [[Волга|Иҙел]] йылғалары районына еткән, һәм бура мәҙәниәте менән бәйләнешкә ингән (контакт). Көнсығышта Андрон мәҙәниәте, үҙ эсенә иртә афанасьев мәҙәниәте территорияһын индереп, Минусинск соҡорона саҡлы таралған&lt;ref&gt;Карасукская культура // БРЭ. Т.13. М.,2008.&lt;/ref&gt;. Көньяҡта айырым матди һәйкәлдәр Копетдаг ([[Төркмәнстан]]), Памир (Тажикстан) һәм [[Тянь-Шань]] ([[Ҡырғыҙстан]]) тау системалары районында — дравид телле ҡәбиләләр йәшәгән өлкәлә таралған&lt;ref&gt;''Камолиддин Ш. С.'' [http://kungrad.com/history/etno/uzb/ К вопросу об этногенезе узбекского народа ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Массагеты // БРЭ. Т.19. М.,2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Иссык // БРЭ. Т.12. М.,2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Бактрия // БРЭ. Т.2. М.,2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Бактра // БРЭ. Т.2. М.,2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Кельтеминарская культура // БРЭ. Т.13. М.,2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Дашлы // БРЭ. Т.8. М.,2007.&lt;/ref&gt;. Андрон мәҙәниәте таралышының төньяҡ сиге тайга менән тап килә. Иҙел (Волга) бассейнында бура мәҙәниәтенең йоғонтоһо күренеп тора. Волгоград ҡалаһы районында Фёдорово тибындағы керамика табылған.

== Көнкүреш ==
[[Файл:Woman of Andronovian culture.jpg|thumb|Андрон мәҙәниәте ҡатын-ҡыҙының кейеме һәм биҙәүестәре. Б.э.т. XVII—XIII бб. К. А. Акишева]].
Себер далаларында андрондарҙың барыһына ла дөйөм булған көтөүсе-малсылар һәм игенселәр хужалыҡ-мәҙәни тибы барлыҡҡа килгән. Андрондар оҙаҡҡа сыҙаған ярым ер өйҙәрҙә йәшәгән. Уларҙың ултыраҡтары көтөүлектәргә һәм игенселек менән шөғөлләнергә мөмкин булған уңдырышлы ерҙәргә бай йылға үҙәндәрендә урынлашҡан. Көтөүҙәрендә эре мөгөҙлө малдар, ҡуй, йылҡылар күп булған. Андрондар азия далаларында йәшәгән беренсе һыбайлылар булған. Йылдың күп өлөшөндә малдар көтөүселәр күҙәтеүе аҫтында, ә ҡышын — махсус ялан кәртәләрҙә торған. Башаҡлылар эшкәртеүгә уңайлы һыубаҫар ерҙәргә сәселгән. Тупраҡ ҡул менән таш һәм ҡула кәтмәндәр ярҙамында эшкәртелгән. Хужалыҡ тормошонда һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ ҙур әһәмиәткә эйә булмаған.

Беҙҙең эраға тиклемге III меңйыллыҡ аҙағында кеше ҡула яһау серен асып (ул ҡурғаштың, баҡырҙың һәм башҡа металл иретмәләрҙең ҡушылмаһы), «ҡула быуаты» тип атап йөрөтөлгән яңы осорға аяҡ баҫҡан (беҙ­ҙең эраға тиклемге III—II меңйыллыҡтар). Ташҡа ҡарағанда ҡула күпкә ҡатыраҡ һәм нығыраҡ, шунлыҡтан хеҙмәт ҡоралдарын (балта, бысаҡ, ураҡ һ.б.) тап шул яңы уйлап табылған материалдан яһай башлағандар. Металға булған ихтыяж кешене баҡыр мәғдәне эҙләү эшенә тотонорға мәжбүр иткән. Уралда яңынан-яңы мәғдән ятҡылыҡтары асыла башлаған. Ҡарғалы, Таш­ҡаҙған, Баҡыр Үҙәк, Еленовск — Көньяҡ Уралдағы тәү­ге эре мәғдән сығанаҡтары булған. Тиҙҙән улар баҡыр мәғдәне сығарыу һәм эшкәртеү үҙәктәренә әүерелгән. Бында баҡыр-ҡула әйберҙәр етештереү һәм уларҙы һатыу эштәре лә киң ҡолас алған. Был төбәктәрҙә йыш ҡына ҡула ураҡтар табыла. Улар киләсәктә файҙаланыу өсөн әҙерләнгән, шунлыҡтан иретелеп формаға һалынғандан һуң артабан эшкәртелмәгән. Көнкүрештә ҡуланан яһалған ҡоралдарҙың ҡулла­ныла башлауы хеҙмәт етештереүсәнлеген ҡырҡа күтәр­гән, байлыҡ артыуына килтергән. Артып ҡалған байлыҡ коллективтың бөтә ағзаларына бүлеп таратылмаған, ә ырыу башлыҡтарының, танылған оҫта-зәргәрҙәрҙең (ювелир) ҡулына эләккән. Улар шулай уҡ ҙур-ҙур ер­ҙәргә, малдарға хужа булып алған. Шул рәүешле кеше­ләр араһында тигеҙһеҙлек килеп тыуған һәм был үҙ нәү­бәтендә йәмғиәттә синыфтар, төрлө социаль төркөм бар­лыҡҡа килеүенә сәбәп булған. Тупланған байлыҡты һаҡлау ихтыяжы тыуған. 

Көньяҡ Уралда тәүге ҡала-ҡәлғәләр күренә башлаған. Улар башлыса мәғдән сығанаҡтары эргәһендә төҙөлгән. Хәҙерге көндә Силәбе, Ырым­бур өлкәләрендә һәм Башҡортостан ерендә егермеләп шундай боронғо ҡала-ҡәлғә ҡалдыҡтары табылған. Шу­лар араһында иң билдәлеһе һәм иғтибарҙы йәлеп ит­кәне — Сибай ҡалаһынан 60 саҡрым алыҫлыҡтағы Арҡайым ҡаласығы. Ул өс рәт ныҡ һәм ҡалын таш, кирбес, ағас, ер диуарҙар менән уратылған. Ҡала теүәл түңәрәк рәүешендә һалынған. Эске һәм урталағы диуар­ҙары араһында түңәрәк буйлап йорттар урынлашҡан. Яртылаш ергә ҡаҙып эшләнгән,4 x 12 ҙурлыҡтағы һәр йорттоң оҙон диуары ике яҡтағы башҡа йорттарҙың да диуарҙары булып хеҙмәт иткән. Йорттарҙың береһе иха­таға, икенсеһе урамға асылған ике ишеге, иҙән уртаһында сыуалы (мейесе), ҡоҙоғо, һыу ағып сыға торған торбаһы булған. Ҡалала дөйөм канализация системаһы ла эшлә­гән. Бындай ҡәлғә-ҡаласыҡтар һуңыраҡ төҙөләсәк ҡала­лар өсөн өлгө булып хеҙмәт иткән. Улар илебеҙҙәге иң тәүге ҡалалар булып һанала. Был ҡаласыҡтарҙа борон төрлө илдәрҙән килгән сауҙагәрҙәр туҡтап, металл һәм унан яһалған төрлө әйберҙәр һатып алғандар, үҙҙәре килтергән тауарҙарҙы һатҡандар. Әммә был ҡаласыҡтар­ҙың тәү маҡсаты — мәғдән сығанаҡтарын сит-ят баҫҡын­сыларҙан һаҡлау булған. Ҡаласыҡтарҙа йәшәгән кешеләр үҙҙәрен нисек атап йөрөткәндәрҙер — беҙ белмәйбеҙ. Ә археологтар уларҙы андрон кешеләре тип исемләйҙәр. Әммә, шуны әйтергә кәрәк, башҡа археологик мәҙәниәт ҡомартҡылары ата­малары кеүек, был исем дә шартлы рәүештә алынған. Атамалар теге йәки был типтағы ҡомартҡыларға хас төп сифаттарҙы үҙендә туплаған ҡомартҡы исеменән яһала. Андрон кешеләре Көньяҡ Уралда, шулай уҡ уның менән сиктәш булған Көнбайыш Себер һәм Ҡаҙағстандың ҡайһы бер райондарында йәшәгәндәр. Үҙҙәре йәшәгән урындарҙа улар ҙур-ҙур ҡәберлек-ҡурғандар ҡалдырған­дар. Шул ҡурғандарҙа табылған материалдарға ҡарап, тарихсылар андрон кешеләре тормошоноң ҡайһы бер яҡтарын күҙ алдына баҫтыралар. Мәҫәлән, ҡурғандарҙа ябай ҡәберлектәр менән бергә (уларҙа мәйет янына көршәк һауытҡа һалынған бер аҙ аҙыҡ, бер нисә биҙәүес ҡуйылған), аҡһөйәктәрҙең, ырыу-ҡәбилә башлыҡтарының бай ҡәберлектәре осрай. Былары иһә «теге донъя»ға бар кәрәкле нәмәләре: кейемдәре, ҡоралдары, аттары, хатта хәрби арбалары менән «киткән». Байҙар ҡәберлеге өҫтөнә өйөлгән ҡурғандар ҙа, йәмғиәттең ябай кешеләренең зыя­раты менән сағыштырғанда, күп тапҡырға бейегерәк һәм киңерәк. Бындай айырмалыҡтар андрон кешеләренең со­циаль тигеҙһеҙлек шарттарында йәшәүҙәрен билдәләй. Көньяҡ Уралда улар беренселәрҙән булып иртә синфи йәмғиәт дәүеренә аяҡ баҫҡан. Мәҙәниәт үҫешенең һәм хеҙмәтте ойоштороуҙың шаҡ­тай юғары кимәле, андрон йәмғиәтендә ябай дәүләт бер­ләшмәләре — сәйәси ойошмалар булғандыр, тип фараз итергә мөмкинлек бирә. Әлбиттә, ҡула быуатта Көньяҡ Уралда тик андрон кешеләре генә йәшәмәгән. Уралдың тау-урманлы һәм ур­манлы төбәктәрендә андрондар менән ҡәрҙәш булған ме­жа һәм черкаскүл мәҙәниәте ҡәбиләләре йәшәгән. Андрондарға күрше булып бура һәм абаш ҡәбиләләре көн иткән. Уларҙың төбәге — Урта Волга буйы һәм Көньяҡ Урал. Был ҡәбиләләр, бәлки, төрлө телдә һөйләшкәндәр­ҙер, әммә уларҙың хужалығы һәм көнкүреше бик оҡшаш булған: төп кәсептәрҙән кәтмән менән ер эшкәртеү һәм малсылыҡ һаналған. Дала зонала күсмә һәм ярым күсмә малсылыҡ, айырыуса йылҡысылыҡ өҫтөнлөк иткән. Йәмғиәт ҡоролошо буйынса улар ҙа ырыу ҡоролошоноң емерелә барған баҫҡысында торғандар, әммә андрондар был тәңгәлдә үҙҙәренең төньяҡ күршеләренән бер ни тиклем алдараҡ барғандар&lt;ref&gt;Башҡортостан тарихы. 8-9 кл. И.Ғ. Аҡманов редакцияһында. Өфө: Китап, 1997, 9-12 бб.&lt;/ref&gt;
 
Андрондар — мәғдәнселәр ҡәбиләһе. Улар баҡыр һәм ҡурғаш рудниктарына эйә булған һәм мәғдән менән алыҫ көнбайышты тәьмин иткән. Уларҙың ҡойоусылары хеҙмәт (ураҡтар, балталар, кельттәр) һәм һуғыш ҡоралдарын (хәнйәрҙәр, уҡ башаҡтары, япраҡ формалы һөңгөләр) етештергәндәр, шул иҫәптән андрон ареалы аръяғына сығарғандар.[[Ҡаҙағстан]]да, шулай уҡ [[Алтай тауҙары]]нда [[баҡыр]] мәғдәне ятҡылыҡтары эшкәртелгән.

Дала һәм урманлы даланы үҙләштергәндән һуң, андрондар, йылға үҙәндәре буйында яңы яландар һәм көтөүлектәр эҙләп, [[тайга|тайга зона]һына үтеп ингәндәр, һәм аборигендар менән ҡушылғандар. Һөҙөмтәлә көнбайыш себер тайгаһының көньяғында, урындағы һәм килтерелгән традицияларҙы аралаштырған андрон (черкаскүл, һыҙғын, елов) мәҙәниәте барлыҡҡа килгән. Андрон мәҙәниәте тәьҫирендә был мәҙәниәттәрҙең дә үҙҙәренең ҡула ҡойоу үҙәктәре барлыҡҡа килгән, һәм улар тайга зонаһында мәғдән таралыуында ҙур әһәмиәтле роль уйнаған.

Уларҙың торлаҡтары булып ярым ер өй йәиһә ер өҫтөндә бүрәнәнән ҡоролған бәләкәй өй хеҙмәт иткән. Ҡайһы бер торлаҡтар (мәҫәлән, Петровка һәм Боголюбово районындағы ултыраҡтарҙа) урҙар һәм соҡор ҡаҙғанда сығарылған тупраҡ һәм балсыҡтан өйөлгән нығытма валдар менән уратып алынған. Валдар өҫтөндә ағас текә ҡойма ҡоролған. Эскә үтеп инер өсөн, урҙарҙа тоташтырғыстар ҡалдырылған, ә нығытма-валдарҙа ике тәгәрмәсле арбалар үтер өсөн ҡапҡалар эшләнгән булған.

Мәйеттәрҙе таш өйөлгән соҡорҙарҙа күмгәндәр, ҡайһы берҙә ҡәберлектәрҙе таш плитәләр менән кәртәләгәндәр. Ағас йөҙлөклө ҡәберлектәр ҙә осрай. Мәйеттәрҙе бөкөрәйгән хәлдә, ҡул суҡтарын йөҙөнә ҡаратып һалғандар. Ҡәберлектәрҙә саҡматаш уҡ башаҡтары, ҡула хеҙмәт һәм һуғыш ҡоралдары, биҙәүестәр, керамика табалар.

== Митохондриаль һәм Y-хромосом гаплотөркөмдәр ==
Андронлыларҙың мәйеттәрен генетик тикшереүҙәр был мәҙәниәт вәкилдәрендә Y-хромосомалы R1a1 гаплотөркөмө (9 осраҡ) һәм Y-хромосомалы С гаплотөркөмө (prd M48) (1 осраҡ)&lt;ref&gt;[http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs00439-009-0683-0 Ancient DNA provides new insights into the history of south Siberian Kurgan people — Springer, 2009]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Был күрше глазков мәҙәниәте вәкиле &lt;/ref&gt; һәм митохондриаль гаплотөркөм U, Z, T, H, K&lt;ref&gt;[http://suyun.info/index.php?p=ancientdna Mitochondrial and Y-chromosome haplogroups extracted from historic and prehistoric human remains in Europe and related remains in Asia, arranged chronologically]&lt;/ref&gt; һәм HV, I булыуын күрһәтте&lt;ref&gt;[http://www.eupedia.com/genetics/andronovo_culture.shtml Andronovo Culture (c. 1800—1400 BCE)]&lt;/ref&gt;. 2015 йылғы бер тикшереүҙә Y-хромосомалы R1a1a1b2a2-Z2124 гаплотөркөм һәм митохондриаль гаплотөркөм U2 һәм U4 табылған&lt;ref name=&quot;Bronze Age Eurasia&quot;&gt;[http://www.nature.com/nature/journal/v522/n7555/full/nature14507.html ''Morten E. Allentoft'', ''Martin Sikora'', ''Karl-Göran Sjögren'', ''Simon Rasmussen'', ''Morten Rasmussen'', ''Jesper Stenderup'', ''Peter B. Damgaard'', ''Hannes Schroeder'', ''Torbjörn Ahlström'', ''Lasse Vinner'', ''Anna-Sapfo Malaspinas'', ''Ashot Margaryan'', ''Tom Higham'', ''David Chivall'', ''Niels Lynnerup'', ''Lise Harvig'', ''Justyna Baron'', ''Philippe Della Casa'', ''Paweł Dąbrowski'', ''Paul R. Duffy'', ''Alexander V. Ebel'', ''Andrey Epimakhov'', ''Karin Frei'', ''Mirosław Furmanek'', ''Tomasz Gralak'', ''Andrey Gromov'', ''Stanisław Gronkiewicz'', ''Gisela Grupe'', ''Tama´s Hajdu'', ''Radosław Jarysz'', ''Valeri Khartanovich'', ''Alexandr Khokhlov'', ''Vikto´ria Kiss'', ''Jan Kola´rˇ'', ''Aivar Kriiska'', ''Irena Lasak'', ''Cristina Longhi'', ''George McGlynn'', ''Algimantas Merkevicius'', ''Inga Merkyte'', ''Mait Metspalu'', ''Ruzan Mkrtchyan'', ''Vyacheslav Moiseyev'', ''La´szlo´ Paja'', ''Gyo¨rgy Pa´lfi'', ''Dalia Pokutta'', ''Łukasz Pospieszny'', ''T. Douglas Price'', ''Lehti Saag'', ''Mikhail Sablin'', ''Natalia Shishlina'', ''Va´clav Smrcˇka'', ''Vasilii I. Soenov'', ''Vajk Szevere´nyi'', ''Guszta´v To´th'', ''Synaru V. Trifanova'', ''Liivi Varul'', ''Magdolna Vicze'', ''Levon Yepiskoposyan'', ''Vladislav Zhitenev'', ''Ludovic Orlando'', ''Thomas Sicheritz-Ponte´n'', ''Søren Brunak'', ''Rasmus Nielsen'', ''Kristian Kristiansen'' &amp; ''Eske Willerslev''. «Population genomics of Bronze Age Eurasia», 2015]&lt;/ref&gt;, 2015 йылғы икенсе тишеренеүҙә фёдоров мәҙәниәте вәкилендә (Тартас-1) митохондриаль A10*гаплотөркөмө табылған&lt;ref&gt;[http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0127182 ''Pilipenko et al. MtDNA Haplogroup A10 Lineages in Bronze Age Samples Suggest That Ancient Autochthonous Human Groups Contributed to the Specificity of the Indigenous West Siberian Population, 2015]&lt;/ref&gt;. Андронлыларға иң яҡыны европа шнурлы керамика мәҙәниәте һәм һынташты мәҙәниәте, ә шулай уҡ хәҙерге заман һинд популяциялары булып сыҡҡан&lt;ref&gt;[https://verenich.wordpress.com/2015/06/23/%D0%BE%D0%B1%D0%B7%D0%BE%D1%80-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8B-allentoft-et-al-%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BC/ Обзор работы Allentoft et al «Популяционная геномика Евразии бронзового века»]&lt;/ref&gt;.

== Андрон мәҙәниәте һәм һинд-иранлылар ==
Андрон мәҙәниәтен, ҡағиҙә булараҡ, арийҙар (һинд-иранлылар), тип иҫәпләйҙәр&lt;ref&gt;''Денисов И. В.'' [http://sspa.bashtel.ru/facultets/history/his/DIV/Problems/%D117.htm Некоторые проблемы археологии бронзового века Волго-Уралья и ведийско-авестийские сказания]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // В центре Евразии: Сборник научных трудов / Отв. ред. В. А. Иванов. — Стерлитамак: Стерлитамак. гос. пед. ин-т, 2001. С. 4-21.&lt;/ref&gt;.

Финн-уғыр телдәрендәге һүҙ үҙләштереүҙәрҙән сығып, Евгений Арнольдович Хелимский андрон мәҙәниәте вәкилдәрен һинд-иран телдәренең юғалған, дүртенсе, тармағын йөрөтөүселәр тип иҫәпләй.&lt;ref&gt;''Хелимский Е. А.'' [http://www.box.net/shared/static/j14erken6x.pdf Южные соседи финно-угров: иранцы или исчезнувшая ветвь ариев («арии-андроновцы»)?]&lt;/ref&gt;

Владимир Владимирович Напольских фин-уғыр телдәрендәге һүҙ үҙләштереүҙәр, атап әйткәндә, һинд-арий тибындағы телдәрҙән икәнен раҫлай. Әлегә праарий теле булған боронғо фин-уғыр телдәренең һуңғараҡ та дауам иткән бәйләнештәре (контакт) тураһында мәғлүмәттәр бар. Андронлыларҙың теле, Хелимский фаразлауынса, ысынбарлыҡта һинд-арий теленән бер ҙә айырылмаған тиерлек. «Андрон» тигән термин бик уңайлы түгел, көнбайыш фин-уғыр телдәрендә лә дала мәҙәниәте сығанаҡлы бура мәҙәни-тарихи берлеге, шуға оҡшаған бура-андрон даирәләренә ҡараған һүҙ үҙләштереү булған. Һинд-арий телен йөрөтөүселәрҙең көнсығыш иран телдәрен йөрөтөүселәргә алмашыныуын һәм ассимиляцияһын Напольских андрон эпохаһы финалында валик керамикаһы мәҙәниәтенең таралыуы менән сағыштырып ҡарай.&lt;ref&gt;''Напольских В. В.'' Уральско-арийские взаимоотношения: история исследований, новые решения и проблемы // [http://www.arheolog-ck.ru/Safronov_sbornik.pdf Индоевропейская история в свете новых исследований. М.: МГОУ, 2010. С. 229—242.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714125714/http://www.arheolog-ck.ru/Safronov_sbornik.pdf |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;
Ҡайһы бер ғалимдар андрон мәҙәниәтенең һинд-иран мәҙәниәте менән уртаҡлығын кире ҡаға. Түбәндәге аргументтар килтерелә:
* [[Амударъя]]ның көньяғындағы далаларҙа андрон мәҙәниәтенә хас ағас йөҙлөк файҙаланып ерләү мәҙәниәтенең тулыһынса булмауы.
* Лев Самуилович Клейн (1974) һәм Брентьес андрон мәҙәниәтенең, һуңғараҡ килгән мәҙәниәт булараҡ, (1981) арийҙарҙың б.э.т. XV—XVI быуаттарҙа Митанниға саҡлы таралыуына нигеҙ һалырлыҡ булмауын раҫлай. Икенсе яҡтан, Дэвид Энтони һәм Виноградов (1995) Салыш күл (Кривое Озеро-Силәбе өлкәһе) районында табылған ике тәгәрмәсле һуғыш арбаһының йәшен б.э.т. 2000 йыл тип билдәләйҙәр.
* Джеймс Патрик Мэлори Андрондан Төньяҡ Һиндостанға экспансияның ҡатмарлылығын күрһәтә.

== Артабанғы мәҙәниәттәр ==
Һынташты-Петровка мәҙәниәте шул уҡ андроновҡа ҡараған Фёдоров мәҙәниәте менән (б.э.т. 1400—1200) һәм Алексеевка (1200—1000 до н. э.) мәҙәниәте менән алмаштырыла.

Ҡаҙағстанда һәм Көньяҡ Себерҙә андрон мәҙәниәтен аҡрынлап ҡарасуҡ мәҙәниәте (б.э.т. 1500—800) алмаштырған. Андрон мәҙәниәтенең Көнбайыш сигендә Андрон мәҙәниәте абаш мәҙәниәте тәьҫирендә булған бура мәҙәниәте менән алмаштырылған&lt;ref&gt;Евразийская степная металлургическая провинция // БРЭ. Т.9. М.,2007.&lt;/ref&gt;.

Ассирия хроникалары билдәләгәнсә, был территорияның тәүге тарихи халҡы киммерийсылар һәм саҡтар ҡәбиләләре булған&lt;ref&gt;Валиковой керамики культура // БРЭ. Т.4. М.,2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Киммерийский период // БРЭ. Т.13. М.,2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Киммерийцы // БРЭ. Т.13. М.,2008.&lt;/ref&gt;.

== Концепцияны тәнҡитләү ==
Рәсәй тарихсыһы С. Григорьев «андрон мәҙәни-тарихи берлеген» тарихнамә тыуҙырған миф тип атай, сөнки ул, сығышы ла һәм артабанғы үҫеш тенденциялары ла төрлө булған, ике төп компоненттан — алакүл һәм федоров мәҙәниәттәренән торған&lt;ref&gt;[http://www.lib.csu.ru/vch/10/2003_02/012.pdf Станислав Григорьев. Археологические основания ближневосточной локализации индоевропейской прародины на территории Евразии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050218204323/http://www.lib.csu.ru/vch/10/2003_02/012.pdf |date=2005-02-18 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Ҡурған гипотезаһы
* Бик боронғо Урта Азия
* Ике тәгәрмәсле һуғыш арбаһы
* Аттарҙы эйәләштереү
* Ҡалалар иле (Көньяҡ Урал)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор = |часть = |заглавие = Андроновский мир: сборник статей|оригинал = |ссылка = http://www.academia.edu/2032877/Andronovo_world_Essays_in_Honor_of_A.V._Matveev_Ed._by_N.P._Matveeva._Tyumen_TSU_2010._156_p._in_Russian_|ответственный = Под ред. Н. П. Матвеевой|издание = |место = Тюмень|издательство = Изд-во [[Тюменский государственный университет|ТюмГУ]]|год = 2010|том = |страницы = |страниц = 156|серия = |isbn = 978-5-400-00411-7|тираж = 300}}
* {{книга|автор = |часть = Андроновское время в Южной Сибири|ссылка часть = http://irkipedia.ru/sites/default/files/media/andronovskoe_vremya_v_yuzhnoy_sibiri.pdf|заглавие = История Сибири с древнейших времён до наших дней: В 5 т.|оригинал = |ссылка = |ответственный = Гл. ред. [[Окладников, Алексей Павлович|А. П. Окладников]], Виктор Иванович Шунков|издание = |место = {{Л.}}|издательство = Наука |год = 1968—1969|том = 1|страницы = 171-179|страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}
* Киселёв С. В. Древняя история Южной Сибири. {{М.}}—Л., 1949.
* Косарев М. Ф. Бронзовый век Западной Сибири . — М.: Наука, 1981. — 282 с.
* Кузьмина Е. Е. Древнейшие скотоводы от Урала до Тянь-Шаня. Фрунзе, 1986.
* Кузьмина Е. Е. Откуда пришли индоарии. М., 1994.
* Коптяковская культура // БРЭ. Т.15. М., 2010.
* Молодин В. И. Бараба в эпоху бронзы . — Новосибирск: Наука, 1985.
* Потемкина Т. М. Бронзовый век лесостепного Притоболья. М., 1985.
* Сальников К. В. Очерки древней истории Южного Урала. М., 1967.
* Смирнов К. Ф., Кузьмина Е. Е. Происхождение индоевропейцев в свете новейших археологических открытий. М., 1977.
* Труды Томского областного краеведческого музея им. М. Б. Шатилова.-Томск, 2012
* Теплоухов С. А. Опыт классификации древних металлических культур Минусинского края // Материалы по этнографии. Этнографический отдел Государственного Русского музея. Т. 4. Вып. 2. {{Л.}}, 1929.
* Черников С. С. Восточный Казахстан в эпоху бронзы. М., 1960.
* Anthony, David &amp; Vinogradov, Nikolai (1995), «Birth of the Chariot», Archaeology 48 (2): 36-41.
* Bryant, Edwin (2001), The Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate, Oxford University Press, ISBN 0-19-513777-9.
* Дьяконов Игорь Михайлович (Diakonoff, Igor M.) (1995), «Two Recent Studies of Indo-Iranian Origins», Journal of the American Oriental Society 115 (3): 473—477.
* Fussman, G.; Kellens, J.; Francfort, H.-P.; Tremblay, X.: Aryas, Aryens et Iraniens en Asie Centrale. (2005), Institut Civilisation Indienne ISBN 2-86803-072-6
* Jones-Bley, K.; Zdanovich, D. G. (eds.), Complex Societies of Central Eurasia from the 3rd to the 1st Millennium BC, 2 vols, JIES Monograph Series Nos. 45, 46, Washington D.C. (2002), ISBN 0-941694-83-6, ISBN 0-941694-86-0.
* Mallory, J. P. (1997), «Andronovo Culture», Encyclopedia of Indo-European Culture, Fitzroy Dearborn.
* Джеймс Патрик Мэллори (Mallory), J. P.]] (1989), In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology, and Myth, London: Thames &amp; Hudson.

== Һылтанмалар ==
* [http://trog.narod.ru/articles/andron/androntagar.pdf Андроновская и тагарская культуры в свете генетических данных] // Труды Томского областного краеведческого музея им. М. Б. Шатилова.-Томск, 2012
* [http://emrvls.ru/death/ Даже смерть не разлучит нас: андроновская культура в Сибири] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025144126/http://emrvls.ru/death/ |date=2014-10-25 }} // Научно-популярная статья по материалам В. И. Молодина
* [http://www.ihist.uran.ru/index/ru/ency/encyclopaedia,%C4,636.html Андроновская культурно-историческая общность]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Уральская историческая энциклопедия
* [http://www.csen.org/ Center for the Study of Eurasian Nomads] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200205094346/http://csen.org/ |date=2020-02-05 }} (csen.org) {{ref-en}}
** [http://www.csen.org/Koryakova/korya.andronovo.html Late Bronze Age Indo-Iranians in Central Asia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190228105312/http://www.csen.org/Koryakova/korya.andronovo.html |date=2019-02-28 }}
** [http://www.csen.org/koryakova2/Korya.Sin.Ark.html Sintashta-Arkaim Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190228104055/http://www.csen.org/koryakova2/Korya.Sin.Ark.html |date=2019-02-28 }}

{{Евразияның ҡула (бронза) быуаты}}

[[Категория:Ҡаҙағстан тарихы]]
[[Категория:Тарихҡаса булған Рәсәй]]
[[Категория:Азияның археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Һинд-Европа халыҡтары]]
[[Категория:Бронза быуатында Азия]]
[[Категория:Бронза быуатында Себер]]</text>
      <sha1>ddhiy38xetk4nf16ff5nlyernp129uj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белоруссияның дәүләт ҡоролошо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112298</id>
    <revision>
      <id>1299095</id>
      <parentid>1267383</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T10:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14299" sha1="lo60l65s1az6kz3tgnslua4w356xgia" xml:space="preserve">
Беларусь Республикаһы, илдең конституцияһына ярашлы — унитар демократик ижтимағи (социаль) хоҡуҡи дәүләт. Дәүләт башында президент тора. Илдәге дәүләт власы, уны закондар сығарыу, башҡарма һәм суд власына бүлеү нигеҙендә, тормошҡа ашырыла. Идара итеү форма ҡатнаш &lt;ref&gt;Чиркин В. Е. Современное государство. М., 2001. С. 154.&lt;/ref&gt;, президент, республикаһы булараҡ характерлана&lt;ref&gt;Василевич Г. А. К вопросу о форме правления в Беларуси // Вестник Конституционного Суда. — 2006. — № 2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Структуры высшей исполнительной и законодательной власти // Европейский выбор для Беларуси. Электрон. документ. Режим доступа: http://kamunikat.org/download.php?item=1777-3.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121203210524/http://kamunikat.org/download.php?item=1777-3.pdf |date=2012-12-03 }} . — С. 30&lt;/ref&gt;.

== Беларусь Республикаһы Конституцияһы ==

Конституция — Беларусь Республикаһының төп законы. Бөгөнгө көндә эшләп килгән конституция  Беларусь Республикаһы Юғары  Советы тарафынан 1994 йылдың 15 мартында ҡабул ителгән. Артабан  Конституцияға үҙгәртеүҙәр һәм өҫтәмәләр өс тапҡыр индерелгән (һәр ваҡыт —  референдум юлы менән). Белоруссиялағы 1995 йылдың 14 майында үткән Референдум һөҙөмтәләренә ярашлы, Конституцияға рус теленең белорус теле менән тиң статусы, шулай уҡ, әгәр парламент тарафынан Конституцияны һәм закондарҙы ҡаты йәиһә системалы рәүештә боҙоу күҙәтелһә,  Президенттың  парламентты таратыу һәм яңы һайлау билдәләй алыу мөмкинлеге ҡаралған. 1996 йылдың 24 ноябрендәге референдумда президент вәкәләттәрен киңәйтеүгә һәм илдәге власть органдары системаһын реформалаштырыуға йүнәлтелгән конституцияның яңы редакцияһы ҡабул ителгән. 2004 йылдың 17 октябрендәге референдумда конституциянан бер үк кешенең президент булып бер нисә срокка һайланыуын сикләү алып ташланды.

== Закондар сығарыу власы ==

Закондар сығарыу власын ике палаталы Парламент тормошҡа ашыра — Беларустең Милли йыйылышы. Түбәнге палата — Беларустең Вәкилдәр палатаһы, юғары — Беларусь Республика Советы.

Милли йыйылыш 1996 йылда, элекке парламент, Беларусь Республикаһы Юғары Советы,  вәкәләттәре туҡтатылғас, Конституцияны үҙгәртеп, һайлаған. Милли йыйылыш вәкәләттәре срогы — 4 йыл.

Вәкилдәр палатаһы составында — 110 депутат. Депутаттар һайлау йәшертен тауыш биреү юлы менән дөйөм, ирекле, тиң хоҡуҡлы, тура һайлау  нигеҙендә тормошҡа ашырыла. Һайлауҙар бер мандатлы һайлау округтарында уҙғарыла. Беренсе саҡырылыш вәкилдәр палатаһы (1996—2000) таратылған Юғары Совет депутаттарынын формалашҡан. Икенсе саҡырылыш Вәкилдәр палатаһы  2000—2004 йылдарҙа эшләгән, өсөнсө саҡырылышы — 2004 йылдан эшләй. Вәкилдәр палатаһының төп вәкәләттәре (полномочие):

* закон проекттарын ҡарай һәм ҡабул итә;
* Президент һайлауҙарын тәғәйенләй;
* Президентҡа премьер-министр тәғәйенләүҙе рөхсәт итә;
* хөүмәткә ышанмаусанлыҡ вотумын сағылдыра;
* йәшерен тауыш менән Президентҡа ҡаршы ғәйепләүҙәрен күрһәтә;

Республика Советы территориаль вәкәләтлек палатаһы булып тора. Ул 64 ағзанан тора: йәшерен тауыш биреп, улар өлкә һәм Минск ҡала советына 8 ағза һайлайҙар, тағы 8 ағзаны Президент тәғәйенләй. Республика Советының төп вәкәләттәре:

* Вәкилдәр палатаһы ҡабул иткән закон проекттарын хуплай йәки кире ҡаға;

* Конституция Судының алты судьяһын һәм Үҙәк комиссияның һайлауҙар һәм республика референдумдарын уҙғарыу буйынса алты ағзаһын һайлай;
* Президентҡа Конституция Суды Рәйесен, Юғары суд Рәйесе һәм башҡа юғары вазифалы кешеләрҙе тәғәйенләргә рөхсәт бирә;
* урындағы депутаттар советтары эштәрен контролгә ала, уларҙың ҡарарҙарын кире ҡаға йәиһә,  закон боҙоуға барһалар, уларҙы тарҡата ала;
* Президенттың ғәҙәттән тыш һәм хәрби хәл индереү тураһындағы бойороғон ҡарай;
* Президенттың вазифаһынан баш тартыу тураһындағы хәл буйынса ҡарар ҡабул итә.

== Башҡарма власть ==
Башҡарма власты Хөкүмәт — Беларусь Республикаһының Министрҙар Советы тормошҡа ашыра. Ул Белоруссия хөкүмәте Башлығы, премьер-министрҙан, уның урынбаҫарҙарынан, министрҙарҙан, дәүләт идаралығы республика органдары етәкселәренән тора һәм уларға буйһонған дәүләт идаралығы органдары һәм бүтән башҡарма власть органдары системаһы менән етәкселек итә.

== Суд власы ==
Суд власы судтарға ҡарай, суд системаһы территориаллек һәм махсуслаштырыу принцибына ҡорола. Суд органдарының эше процеста яҡтарҙы ярыштырыу һәм тигеҙлеге нигеҙендә тормошҡа ашырыла. Дәүләттә конституция норматив акттарын үтәү  Беларусь Республикаһының  Конституция Суды аша тормошҡа ашырыла. Суд системаһы беренсе инстанция - район һәм ҡала -судтарынан; өлкә һәм Минск ҡалаһы судтарынан, Юғары судтан, Иҡтисади судтан тора.

== Президент ==
Беларусь Республикаһы Президенты дәүләт Башлығы, Беларусь Республикаһы Конституцияһы, кеше хоҡуҡтары һәм азатлығы гаранты булып тора. Ул башҡа дәүләттәр һәм халыҡ-ара ойошмалар менән мөнәсәбәттәрҙә Беларусь Республикаһы исеменән сығыш яһай.  Президент вәкәләттәре даирәһенең иң мөһимдәре:
* Беларусь Республикаһы Хөкүмәтенең структураһын билдәләй, вазифаға тәғәйенләй һәм Премьер-министр урынбаҫарҙарын, министрҙарҙы һәм башҡа Хөкүмәт ағзаларын эшенән бушата, Хөкүмәттең йәки уның ағзаларының отставкаһы (власть башынан китеүе) тураһында ҡарар ҡабул итә;
* республика дәүләт идаралығы органдарының етәкселәрен тәғәйенләй һәм уларҙың статусын билдәләй;
* закондарға имза ҡуя; Конституцияла ҡаралған тәртиптә,  үҙенең Вәкилдәр палатаһына индергән ҡаршы фекере менән, законды йәки уның ҡайһы бер положениеләарын кире ҡайтартыу хоҡуғына эйә;
* хөкүмәт акттарын көсөнән сығарыу хоҡуғына эйә;
* Беларусь Республикаһы Ҡораллы Көстәренең Баш командующийы булып тора;
* республика референдумын тәғәйенләй;
* закон көсөнә эйә булған декреттар баҫтырып сығара.

Беларусь Республикаһында беренсе президент һайлауҙары 1994 йылдың 10 июлендә ойошторола. Был һайлауҙарҙа Александр Григорьевич Лукашенко еңеп сыға. Ул шулай уҡ артабанғы һайлауҙарҙа ла еңеүгә өлгәшкән — Белоруссиялағы 2001 йылғы,  Белоруссиялағы 2006 йылғы, Беларустәге 2010 һәм  Беларустәге  2015 йылдарҙағы Президент һайлауҙарында еңеп сыҡҡан.

== Урындағы үҙидаралыҡ ==
Беларусь Республикаһы — унитар дәүләт, шуның өсөн урындағы үҙидара нигеҙҙә урындағы проблемаларҙы хәл итә. Урындағы идара һәм  үҙидара граждандар тарафынан депутаттарҙың урындағы Советы, башҡарма һәм эш итеүсе органдары, территориаль йәмәғәтселек үҙидараһы органдары, урындағы референдум тарафынан тормошҡа ашырыла.

Урындағы үҙидара органдары эшмәкәрлеге &quot;Беларусь Республикаһында урындағы идара һәм үҙидара тураһында&quot; тигән &lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&amp;p2=2/1660 Закон Республики Беларусь &quot;О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170102140630/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&amp;p2=2/1660 |date=2017-01-02 }}&lt;/ref&gt; 2010 йылдың 4 ғинуарында, үҙгәртеүҙәр һәм өҫтәмәләр менән баҫылған 108-З һанлы Беларусь Республикаһы Законы менән яйға һалына. Урындағы депутаттар Советы компетенцияһы Закондың 17-се статьяһы менән тәртипкә һалына .

== Сәйәси партиялар ==

Беларусь Республикаһында партия системаһы үҫешмәгәнлекте төрлө сәбәптәр: партиялыҡ традициялары булмауы, бөтөн һайлауҙарҙы мажоритар  система буйынса үткәреү,  партияларҙың теркәлеүе һәм эшмәкәрлеге өсөн ҡатмарлы шарттар, гражданлыҡ йәмғиәтенең көслө үҫешмәүе һ.б. менән аңлатып була. Партия ғәмәлдә сәйәсәткә бөтөнләй тәьҫир итмәй. Төп партияларға:
* Беларусь Коммунистар партияһы;
* Республика хеҙмәт һәм ғәҙеллек партияһы;
* «Ғәҙел донъя» һулдар Белорус партияһы;
* Белорус Халыҡ фронты (БНФ) партияһы;
* Консерватив-христиан партияһы — БНФ;
* Граждандарҙың берләштерелгән партияһы;
* Белорус социал-демократик партиһы (Һромада);
* Либераль-демократик партиялары (Белоруссия) ҡарай.

== Беларусь КГБ-һы ==
[[Файл:КГБ РБ.JPG|thumb|right|250px|Беларусь Республикаһы&lt;br&gt;
Дәүләт именлеге комитеты бинаһы]]
* Беларусь Республикаһы Дәүләт именлеге комитеты ({{lang-be|Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь}})

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Белоруссия темаларҙа}} 
{{Европа по темам 3|дәүләт ҡоролошо|Дәүләт ҡоролошо|цвет=Белоруссия}}

[[Категория:Белоруссияның дәүләт ҡоролошо]]</text>
      <sha1>lo60l65s1az6kz3tgnslua4w356xgia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостанда телевидение</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116891</id>
    <revision>
      <id>1299090</id>
      <parentid>1284756</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T07:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19695" sha1="i0x6sc2s5mjnm11aj3h2ruon4iafyoq" xml:space="preserve">[[Файл:Ufa_TV_tower.JPG|справа|мини|359x359пкс|Телевизион вышкалы Өфө телеүҙәге]]

== Тарихы ==
[[Башҡортостан]]да телевидение [[Өфө]] ҡалаһында телевизион вышкалы телеүҙәк төҙөгәндән һуң башланған. Бындай ҡарар [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы|Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының]] [[1956 йыл|1956]] йылдағы ҡарары менән ҡабул ителгән. Телевизион вышкалы һәм өс ҡатлы биналы Өфө телеүҙәге 1959 йылға төҙөлөп бөткән. Телебашняның бейеклеге 192 м. Телеүҙәк [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһының бейек ярында урынлашҡан. Өфөлә телеүҙәк төҙөү менән бер рәттән Өфө — Салауат радиореле линияһы булдырылған. Башҡорт студияһында тәүге һынау телевизион тапшырыуы 1958 йылдан 1959 йылға ҡараған яңы йыл төнөндә уҙғарылған.

[[1959 йыл]]дың [[1 март]]ында Башҡортостан телевидениеһының даими тапшырыуҙары башлана, улар баштараҡ аҙнаһына өс тапҡыр һәм көнөнә 2,5 сәғәт кенә алып барыла. Өфө тапшырыуҙарын шулай уҡ [[Силәбе өлкәһе]]нең көнбайыш райондарында ла ҡарағандар.

Республикала телевидение трансляцияларын ойоштороу өсөн 1959 йылдан телевизион ретрансляторҙар төҙөү дауам ителгән һәм 1964 йылда Башҡорт АССР-ында [[Бәләбәй], [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаларында ҡеүәтле радиотелевизион станциялары, шулай уҡ [[Нефтекама]], [[Белорет]], [[Дәүләкән]], [[Күмертау]], [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]], [[Сибай]], [[Учалы]], [[Яңауыл]] ҡалаларында, [[Красноусол]] ауылында бәләкәй ҡеүәтле 9 ретранслятор төҙөлгән.

Башта телевидение тик урындағы тапшырыуҙарҙы ғына күрһәткән. [[1966 йыл]]дан, ретрансляцион вышкаларҙы Өфөгә еткәнсе төҙөгәндән һуң, Үҙәк телевидение каналдары тапшырыуҙарын трансляциялау башланған. Башта тик беренсе канал ғына трансляцияланған. 1967 йылдан телеүҙәк Өфөнән икенсе телевизион программаһын трансляциялай башлаған. Икенсе канал тапшырыуҙары урындағы тапшырыуҙар менән алмашлап алып барылған. УКВ приставка тамашасыға тапшырыуҙы үҙе һайлаған телдә ҡарау мөмкинлеген биргән.

[[1975 йыл]]да Башҡортостан телевидениеһы төҫлөгә әйләнгән. Ҡазан — Өфө, Борай — Ҡариҙел, Салауат — Учалы радиореле линиялары төҙөлгән. Был республиканың 85 % халҡын телевидение уңайлыҡтары менән тәьмин итеү мөмкинлеген биргән.

1992 йылдан 1999 йылға саҡлы Өфөлә Булат Бәхтийәров һәм Флорид Саттаров нигеҙ һалған Уфе «Шарк-ТВ» телекомпанияһы тапшырыуҙар алып барҙы. Тапшырыуҙар «Петербург — Бишенсе канал» телеканалы, һуңғараҡ «ТВ-6» каналы менән берлектә алып барылды. 1998 йыл аҙағында банкротлыҡҡа яҡынлаған «Шарк ТВ» «ТВ-6» менән берлектә тапшырыуҙар алып барыу лицензияһын «Баш ҡала» телеканалына&lt;font color=&quot;rgb(6,69,173)&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Телепашня. Первыми звездами башкирского телевидения стали партийные чиновники|url=http://www.mkset.ru/news/chronograph/10510/|date=06.05.2009|accessdate=2016-12-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161229174340/http://www.mkset.ru/news/chronograph/10510/ |date=2016-12-29 }}&lt;/ref&gt; &lt;/font&gt;тапшырҙы.

2001 йылда [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башкортостан»  дәүләт телерадиокомпанияһы]], ә уның базаһында — [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]] («БСТ») ойошторола. Тапшырыуҙар ваҡыты тәүлегенә 18 сәғәт тәшкил итә. БСТ 50-нән артыҡ программа тапшыра, кинолар күрһәтә.

Өфөлә «„Бөтөн Өфө“ продюсер үҙәге» муниципаль унитар предприятиеһы (МУП) эшләй.1999 йылдан бирле тулҡындарҙың дециметрлы диапазонында тапшырыуҙар алып бара, 2006 йылдан — Өфөнөң кабель селтәрендә, 2009 йылдан шулай уҡ [[Ишембай]], Нефтекама, Октябрьский, Стәрлетамаҡ ҡалаларында эшләй.

== Хәҙерге осорҙағы торошо ==
Хәҙерге ваҡытта Башҡортостанда телевидение тамашасыға эфир каналдары, кабелдәр, интернет һәм [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы|юлдаш каналдары]], мобиль ТВ (смартфондар, Ipad) аша барып етә. Республика телеканалдарын юлдаш (спутник) телевидениеһы аша тапшырыу алып барылмай. Республика территорияһында 346 {{comment|эфир тапшырғысы|передатчик}} һәм Үҙәк телевидение (ҮТ) һәм республика ТВ-һы телеканалдарын трансляциялаған ҡеүәте 1-ҙән 5 кВт-ҡа еткән 4000 -гә яҡын ретрансляторҙар бар&lt;ref&gt;[http://tv-rb.ru/zona-pokrytiya/2011-10-01/7333 Зона покрытия | Башкирское спутниковое телевидение]&lt;/ref&gt;. Башҡортостанда 30-ға яҡын кабель телевидениеһы операторы бар.

Республикала: Өфөнән үҙәк республика телевидениеһы, UTV Ҡала каналы, ҡала телевизион компаниялары (ТК «Салауат», «Галстрир»), [[Газпром Нефтехим Салауат|(«Газпром нефтехим Салауат» корпоратив телевидение]]һы&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/user/InfoSNOS?feature=watch ОАО «Газпром нефтехим Салават» — YouTube]&lt;/ref&gt;), уҡыу йорттары телевидениеһы (Салауат ҡалаһының 1-се лицейы), йәштәр телевидениеһы эшләй.

Өфө телеүҙәге бинаһында хәҙерге ваҡытта «[[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы|Башҡорт юлдаш]] [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы| телевидениеһы]]», «„Башҡортостан“ дәүләт телевизион һәм радиотапшырыуҙар компанияһы», «Башҡортостан радиоһы», «Спутник FM» радиоһы, «Юлдаш радиоһы» (2002 йылда «Радио-2» башлаған эште дауам итте), «Рәсәй-Башҡортостан» телеканалдары урынлашҡан.

Республикала телевизион тапшырыуҙар өс телдә — урыҫ, башҡорт һәм татар телдәрендә алып барыла.

== ТВ тапшырыуҙар ==
XX быуаттың 60—70-сы йылдарында БАССР ТВ-һында автономлы республикалар студияларының халыҡтар дуҫлығы фестивалдәре уҙғарыла ине.

Мәғлүмәт еткереүсе тапшырыуҙар: «Республика яңылыҡтары», «Панорама» (хәҙер «Ватан»).

ТВ-программалар: «Йыр менән хеҙмәтте данлайбыҙ», «Һаулыҡ», «Яҙыусы һәм заман», «Ер һәм кешеләр», «Яңы йыл уттары» («Новогодний огонёк»).

Тапшырыуҙар &lt;font style=&quot;background-color: rgb(254, 252, 224);&quot;&gt;ц&lt;/font&gt;иклдары: «Актуаль камера», «Биш йыллыҡ аҙымдары» («Шаги пятилетки»), «Гражданин тәрбиәләргә», «Байраҡсылар», («Знаменосцы»), «Яҙыусы трибунаһы», «Алдынғы комсомол төҙөлөшөндә» («На ударной комсомольской»), «Өсөнсө хеҙмәт семестры» («Третий трудовой»).

Балалар һәм йәш үҫмерҙәр өсөн программалар: «Йәйғор» — «Радуга», «Эрудит» һ.б.

Йәнле һөйләү программалары (ток‑шоу): «Башҡорт йыры» («Башкирская песня»), «Илһам» («Вдохновение»), «Йырым булһын бүләгем» («Дарю песню», башҡорт һәм татар телдәрендә), «Тамаша» («Представление»), «Тай-тулаҡ», «Артылыш», «Уҡ‑һаҙаҡ һәм талир тәңкәләр» («Лук-стрелы и серебряные монеты»), «Хазина» («Клад»), «Шаңдау» («Отзвук»), «Сәләм» («Салям»), «Добрый вечер», «Уфа‑417», «Сто вопросов», «Коммуналка», «Дебют».

== Башҡорт телевидениеһының Һуңғы йылдарҙағы эшмәкәрлеге ==
2017 йылдың башында БСТ каналының иртәнге мәғлүмәт-күңел асыу «Сәләм» тапшырыуының 15 йылы билдәләнде.

Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн бай эстәлекле үҙ аллы «Тамыр» студияһы барлыҡҡа килде, кескәйҙәр өсөн «Сәңгелдәк» тапшырыуынан башланды был студия. «Байтус», «Портрет», «Перекличка» (урыҫ телендә), «Фәнташ», «Башҡорт телен өйрәнәм» («Я учу башкирский язык»), «Бауырһаҡ», «Ә-Ю-Я ҡаласығы», «Сулпылар», «Борсаҡ», «Физра» һ.б. тапшырыуҙар йәш тамашасыларҙы тәрбиәләү эшенә ҙур өлөш индерә.
 
Башҡорт халҡының тарихын, мәҙәниәтен өйрәнеү, милли рухты нығытыу эшендә С. Хәмиҙуллиндың «Тарихи мөхит» («Историческая среда») фәнни-популяр телеочерктары, «Үткән ғүмер» тапшырыуҙар циклы, «Башҡорттар», «Байыҡ», «Башҡорт йыры» телевизион проекттары «Алтын тирмә» интеллектуаль уйыны һ.б. әһәмиәтле роль уйнай.

Фәһем алырлыҡ, ижад кешеләренә арналған «Автограф», Янис Рамазанов һ.б. журналистар әҙерләгән «Замандаш», «Төнгө канал», «Өсөнсө ҡыңғырау», Рита Өмөтбаеваның «Байыҡ» хореографик проекттары, шулай уҡ Гөлдәр Ишҡыуатова, Зөһрә Ҡотлогилдина менән Нияз Мәһәҙиевтәрҙең хәҙерге замандың йүнселлек проблемаларына бағышланған «Бай», «Бай баҡса» тапшырыуҙары экрандарға яңынан-яңы тамашасыны йәлеп итә. Урыҫ телендә сыҡҡан «Большой чемодан» тапшырыуы күп илдәр, мәҙәниәттәр менән таныштыра.

Актуаль проблемаларҙы халыҡҡа эҫе мәлендә еткергән ике телдә алып барылған «Телеүҙәк» (алып барыусы — Зөлфиә Рәхмәтуллина), («Телецентр» — алып барыусы Азамат Әлмөхәмәтов), «Интервью» тапшырыуҙары ла тамашасыны мәғлүмәт менән байыта, белешмә бирә.

== Телекомпаниялар ==
* [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|ГТРК «Башкортостан»]] — төрлө жанрлы һәм йүнәлешле (сәйәсәт, иҡтисад, мәҙәниәт һәм сәнғәт, ижтимағи сфера, күңел асыу һ.б.) өс телдә алып барылған 50-гә яҡын программалы компания.
* UTV Ҡала каналы — Өфө, Салауат, Стәрлетамаҡ, Ишембай, Нефтекама һәм Октябрьский ҡалаларындағы телеканал.
* [[Күмертау]] ҡалаһындағы Йәштәр телевидениеһы Ассоциацияһы.
* «Навигатор» медиа төркөмө ([[Ишембай]] ҡалаһындағы «„ИТРВ-АРИС“ ЯСЙ-ы (ООО) Ишембай телерадиотапшырыуҙар һәм бәйләнеш предприятиеһы»).
* «Салауат» телекомпанияһы — [Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһында 1999 йылдан алып эшләй.
* «Стәрлетамаҡ телевидениеһы» ЯСЙ-ы (ООО)
* Стәрлетамаҡ интернет телевидениеһы&lt;ref&gt;[http://tv.cityopen.ru/ Стерлитамакское интернет телевидение | Tv.Cityopen.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919210911/http://tv.cityopen.ru/ |date=2012-09-19 }}&lt;/ref&gt;
* Яңауыл телевидениеһы&lt;ref&gt;[http://tvyanaul.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=46&amp;Itemid=56 История] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513033101/http://www.tvyanaul.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=46&amp;Itemid=56 |date=2012-05-13 }}&lt;/ref&gt; — [[Яңауыл|Янауыл]] ҡалаһында 1993 йылдан бирле эшләй.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
* Башҡортостандағы телевидениела Үҙәк телевидение каналдарының реклама блоктары урындағы реклама менән алмаштырыла.
* Башҡортостан кабель телевидениеһы аша тапшырылған телевизион каналдар һаны 80-гә етә («Уфанет» компанияһы).
* «Уфанет» компанияһы сайты буйынса республиканың 6 ҡалаһы урамдарынан тәүлек әйләнәһенә видеотрансляция алып барыла&lt;ref&gt;[http://maps.ufanet.ru/#ufa Карты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120718062717/http://maps.ufanet.ru/#ufa |date=2012-07-18 }}&lt;/ref&gt;.
* Башҡортостанда интерактив һанлы (цифрлы) телевидениеһын индереүгә әҙерлек алып барылды, һәм был эш башҡарылды ла инде.&lt;ref&gt;[http://www.televesti.ru/tvmir/1367-bashkortostan-gotov-k-vnedreniyu-interaktivnogo.html Башкортостан готов к внедрению интерактивного цифрового телевидения &quot; ТелеВести.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030025811/http://www.televesti.ru/tvmir/1367-bashkortostan-gotov-k-vnedreniyu-interaktivnogo.html |date=2012-10-30 }}&lt;/ref&gt;
* Башҡорт телевидениеһының Online-каналдары : Башҡорт «Ҡурай» телеканалы, Башҡорт-Татар «Туған Тел» телеканалы&lt;ref&gt;[http://www.bashklip.ru/load/russia/bashkortostan/tugan_tel/1-1-0-2 Туган Тел онлайн | БашКлип.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923182526/http://www.bashklip.ru/load/russia/bashkortostan/tugan_tel/1-1-0-2 |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;, «Бөтөн Өфө»&lt;ref&gt;[http://www.guzei.com/online_tv/watch.php?online_tv_id=3660 Смотреть ТВ Вся Уфа онлайн, Россия, Уфа — прямой эфир через интернет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527175852/http://guzei.com/online_tv/watch.php?online_tv_id=3660 |date=2012-05-27 }}&lt;/ref&gt;,

== Әҙәбиәт ==
* Башкирское телевидение. Уфа, 1984;
* ''Синенко С. Г.'' Уфа старая и новая. — Уфа: Государственное республиканское издательство «Башкортостан», 2007. — 272 с. — 3000 экз.
* ''Валеева А.'' Телевидение — жизнь моя. Главы из книги //журнал «Бельские просторы». 1999. № 11—12.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13462-televidenie|Телевидение|автор=Тоҡтаев В. И.}}
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13313-televizion-tapshyryu|Телевизион тапшырыу|автор=Батталова Г. Т., Хәсәнова З. З.}}
* [http://tv-rb.ru/online-bst Онлайн-вещание телеканала БСТ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919103042/http://tv-rb.ru/online-bst |date=2012-09-19 }}
* [http://www.dissercat.com/content/istoriya-razvitiya-respublikanskogo-televideniya-i-ego-rol-v-organizatsii-kulturnoi-zhizni-n?_openstat=cmVmZXJ1bi5jb207bm9kZTthZDE7 Диссертация на тему: История развития республиканского телевидения и его роль в организации культурной жизни народов Башкортостана в 1956—2000 гг.]

{{Башкортостан в темах}}

[[Категория:Башҡортостандың киң мәғлүмәт саралары]]
[[Категория:Рәсәй телевидениеһы]]</text>
      <sha1>i0x6sc2s5mjnm11aj3h2ruon4iafyoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостанда музыка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125857</id>
    <revision>
      <id>1299089</id>
      <parentid>1250763</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T07:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53366" sha1="jyjawnv9rih83g1n55ee3haoy9md4ra" xml:space="preserve">[[Файл:Theaterufa2.jpg|справа|мини|250x250пкс|[[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]]]
'''Башҡортостанда''' музыка — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]  халыҡтарының музыкаһы.

== Тарих ==
[[Файл:Ufa_College_of_Arts_(main_entrance).jpg|справа|мини|230x230пкс|Өфө сәнғәт училищеһы]]
[[Башҡорттар]]ҙың музыкаль ижады бик тәрән тамырлы. [[Башҡорт фольклоры|Башҡорттарҙың йыр-поэтик фольклоры]] ике төркөмдән тора:

1. Халыҡ ижадының текст, поэтик башланғыс өҫтөнлөк иткән әҫәрҙәре  —  иртәк һәм [[ҡобайыр]] формаһындағы «Ҡуҙыйкүрпәс һәм  Маянһылыу», «Алпамыша һәм Барсынһылыу», «[[Аҡбуҙат (эпос)|Аҡбуҙат]]» кеүек боронғо әҫәрҙәр. Ҡобайырҙар көйләп  «әйтелә». Ритмикаһы ҡыҫҡа, речитатив төҙөлөшлө. Ҡобайыр көйҙәре ете ижекле «ҡобайыр шиғыры» метрикаһына ҡоролған.

2. Ауыҙ-тел ижады традицияларындағы эпик-поэтик жанр булып торған [[бәйеттәр]]. Бәйеттәр башлыса драматик сюжетҡа ҡорола, тарихи йә көнкүреш хәл-ваҡиғаларына, ҡаһарман шәхестәргә бағышлана. Бәйеттәр ҙә ҡобайырҙар кеүек көйләп башҡарыла. 

Тарихи йырҙар һәм көйҙәр  башҡорт халыҡ эпосы «[[Урал батыр]]» киң таралған осорҙа барлыҡҡа килгән («Ете ырыу», «Искәндәр», «Солтанбәк», «Бояғым хан»). XVIII быуатҡа тарихи йырҙарҙың яңы ҡатламы хасил була, уларҙа илһөйәрлек һәм халыҡтың берҙәмлеге темаһы иҙеүгә, колониялаштырыуға ҡаршы көрәш мотивтары менән үрелә («[[Ҡолой кантон (йыр)|Ҡолой кантон]]», «[[Тәфтиләү]]» һ.б.)

Тарихи йыр — башҡорт халҡы тарихының мөһим мәлдәрен сағылдырған әүҙем үҫештәге  жанр. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡиғалары, революция, [[граждандар һуғышы]], тормоштоң иҫтәлекле көндәре тураһында йырҙар бар.  

Ҡатын-ҡыҙ яҙмышы тураһындағы лирик йырҙар музыкаль ижадтың айырым төркөмөн хасил итә. «[[Таштуғай (йыр)|Таштуғай]]», «[[Сәлимәкәй (йыр)|Сәлимәкәй]]», «[[Зөлхизә (йыр)|Зөлхизә]]», «[[Шәүрә (йыр)|Шәүрә]]» кеүек йырҙар башҡорт лирик мелосының классик өлгөләре булып тора. Башҡорт музыкаһында мөхәббәт лирикаһы ярайһы уҡ үҫкән. Мөхәббәт йырҙарына тотанаҡлылыҡ, хистәр сафлығы, мөхәббәтте һәм ғашиҡтарҙы поэтиклаштырыу хас.  

Көнкүреш йырҙарын   табын, мәжлес йырҙары, шаян һәм сатирик сюжетлы йырҙар, шулай уҡ бейеү көйҙәре тәшкил итә. Бишек һәм балалар йырҙары айырым төркөмдө биләй.  XIX быуат аҙағында  промыслаларҙа, фабрикаларҙа һәм заводтарҙа эшләгән башҡорттарҙың хеҙмәтен һәм көнитмешен сағылдырған зимагор йырҙары барлыҡҡа килә. 


Башҡорт музыкаль фольклорының айырыуса боронғо жанрҙарына ҡобайыр һәм бәйеттән тыш, [[Сеңләү (илауҙың бер төрө)|сеңләү]] һәм теләк әйтеү инә. 

Совет власы урынлашыу менән Башҡортостанда профессиональ мәҙәниәт үҫеш ала. Музыка мәктәптәре, музыка техникумы (1922, 1926 йылдан сәнғәт техникумы, 1932 йылдан Өфө музыка училищеһы) асыла, Мәскәү консерваторияһы эргәһендә Башҡорт студияһы ойошторола (1932). Тәүге профессиональ әҫәрҙәр араһында  йырҙар һәм хор өсөн әҫәрҙәр, шулай уҡ драма театры спектаклдәренә яҙылған музыка ([[Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы|Х. К. Ибраһимов]], [[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы|Ғ. С. Әлмөхәмәтов]], [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С. Х. Ғәбәши]], [[Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы|М. М. Вәлиев]], [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й. Рәхимов]]) бар. 40-сы йылдарҙа тәүге милли опералар — М. М. Вәлиевтең «Һаҡмар» (1940, 2-се редакцияһы «Айһылыу» тигән исемдә, [[Пейко Николай Иванович|Н. И. Пейко]] менән берлектә, 1943), [[Эйхенвальд Антон Александрович|А. А. Эйхенвальд]]тың «Мәргән» (1940) һәм «Ашҡаҙар» (1944), [[Чемберджи Николай Карпович|Н. К. Чемберджи]]ҙың «Ҡарлуғас»  (1941), [[Заимов Халиҡ Шакир улы|Х. Ш. Заимов]] менән  [[Спадавеккиа Антонио Эммануилович|А. Э. Спадавеккианың]] «[[Аҡбуҙат (опера)|Аҡбуҙат]]» (1942), [[Мортазин Рәүеф Әхмәт улы|Р. Ә. Мортазиндың]] «Азат»  (1949) опералары — ижад ителә.

== Халыҡ музыкаһы ==
Башҡорт халыҡ йырҙары һәм халыҡ музыка ҡоралдарында башҡарылған көйҙәре йөкмәткеһе һәм музыкаль стиль билдәләре буйынса оҡшаш. Музыка ҡоралдарынан  [[ҡурай]]ҙа, һирәгерәк [[ҡумыҙ]]ҙа, революциянан һуң [[гармун]]да һәм [[скрипка]]ла башҡарылған башҡорт көйҙәре киң таралған. Йырҙы йә көйҙө башҡарыр алдынан йыш ҡына уның тарихын  һөйләйҙәр.

Башҡорт халыҡ музыкаһының вокаль һәм инструменталь  формаларының оҡшашлығын башҡарыуҙың үҙенсәлекле ысулы булған өзләү көсәйтә. Йырсы, көйҙө бер үҙе ике тауыш менән башҡарып, ҡурай тауышына оҡшашлыҡҡа өлгәшә. 

Халыҡ йырының классик жанры тип оҙон көй иҫәпләнә.  [[Оҙон көй]] термины халыҡ телендә көйҙөң тибын ғына түгел, уның жанр һәм стиль үҙенсәлектәрен дә, башҡарыу манераһын да аңлата. Киң мәғәнәлә оҙон көй — күп быуатлыҡ халыҡ сәнғәте  тарафынан эшкәртелеп сығарылған стиль һәм жанр алымдарының йыйылмаһы ул. Тарыраҡ мәғәнәлә оҙон көй һуҙып йырлана торған һәлмәк йырҙы йә көйҙө аңлата. 

«Ҡыҫҡа көй» термины менән халыҡтың йыр сәнғәтенең киң ҡатламы, йырҙар  һәм инструменталь көйҙәр  билдәләнә.  [[Ҡыҫҡа көй]] жанрындағы әҫәрҙәр ғәҙәттә көнкүреш һәм лирик темалар менән бәйле, әммә тарихи темаларға сығарылғандары ла бар.

Оҙон көй кеүек үк, ҡыҫҡа көй стилендәге йырҙар ҙа уларға ғына хас үҙенсәлектәргә эйә, һәм ул үҙенсәлектәр ҙә бик оҙаҡ үҫешкәндер.  Ҡыҫҡа көй төшөнсәһе лә көй һәм башҡарылыу йәһәтенән билдәле бер стиль һыҙаттарына эйә. 

Йөкмәткеһе һәм жанр билдәләре буйынса ҡыҫҡа көйҙө бер нисә төркөмгә бүлергә мөмкин. Уларҙың ҡайһы берҙәрен халыҡта һәлмәк көй тип йөрөтәләр. Улар һәлмәк темпта башҡарыла, лирик тасуирлау сифатына эйә, йышыраҡ тәбиғәт образдарын һүрәтләй. Мәҫәлән,  «Төйәләҫ», «Түңәрәк күл», «Ялан Йәркәй».  Музыкаль һүрәтләнеше һәм һыҙаттары буйынса бейеү көйҙәре лә ҡыҫҡа көйгә ҡарай.  Бейеү көйҙәренең яугирҙәр башҡара торғандары, ҡыланып бейеүҙәр, лирик, шаян, туй бейеүҙәре бар, йәнә бейегәндә әйтелә торған таҡмаҡтар бар. 

Башҡорт халыҡ музыкаһына хас үҙенсәлектәр: 
* образлы-эмоциональ йөкмәтке&lt;ref&gt;[http://cheloveknauka.com/russkie-kompozitory-i-bashkiriya Русские композиторы и Башкирия — автореферат и диссертация по искусствоведению.]&lt;/ref&gt;;
* милли музыканың интонацион идиомалары;
* лад саралары (мәҫәлән, пентатоника);
* тембр законсалыҡтары (флейтала ҡурайға оҡшатып уйнау);
* фольклор өлгөләренә хас үҫеш типтары  (йыр-куплет һәм  вариация принциптары, ҡабатлау, остинатлыҡ формалары);
* вокаль һәм инструменталь музыка жанрҙарының профессиональ музыка сәнғәтендә ҡабатланыуы;
* композиция структуралары (мәҫәлән, ҡабатланыусанлыҡ, периодиклыҡ, периодиклыҡтар пары һ.б.).
* көйҙәрҙең киң диапазоны, октавалы һикерештәр, йыр башына тоник терциянан квинтаға күсеш хаслығы, өн эсендәге бөгөлдәр.
Көнсығыш музыкаһы һыҙаттарына эйә булған башҡорт музыкаһына  өндө уратып көйләү, биҙәлештәр, секвенциялылыҡ, остинатлылыҡ хас.

Сәнғәт белгестәре [[Игнатьев Руф Гаврилович|Р. Г. Игнатьев]], А. Н. Оводов, Ғ. Х. Йәнекәйев һәм башҡалар башҡорт халыҡ йырҙарын өйрәнеү һәм яҙып алыу менән шөғөлләнгән. [[Рыбаков Сергей Гаврилович|С. Г. Рыбаков]], М. И. Солтанов Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары йыйынтыҡтарын баҫтырып сығарған. Өфөлә [[Ғәлиә мәҙрәсәһе|«Ғәлиә» мәҙрәсәһендә]] шәкерттәр музыкаға өйрәтелгән (уҡытыусы  Варшава консерваторияһы профессоры В. Клеменц булған), хор һәм оркестр ойошторолған.


== Көй биҙәлеше ==
Көйҙө биҙәү өсөн башҡорт музыкаһында ҡыҫҡа оҙайлыҡлы өндәрҙән торған мелодик әйләнештәр ҡулланыла.  Был күренеш орнаментика тигән термин менән атап йөрөтөлә. Орнаментикаға мелизмдар,  тираталар, пассаждар, колоратуралар, фигурациялар, глостар, фиоритуралар инә. Орнаментика ноталар менән яҙылырға, ноталарға индерелмәгән махсус билдәләр менән билдәләнергә йәки башҡарыусы тарафынан импровизацияланырға мөмкин. 

Вокаль һәм инструменталь импровизация башҡорт халыҡ музыкаһында башҡорт  мелосының мөһим өлөшө булып тора.  Башҡорт орнаментикаһы башҡарыу виртуозлығынан тыш айырым бер йөкмәткегә эйә һәм башҡарыусының  оҫталығына бәйле. 

Орнаментика алымдары айырыуса ҡурайҙа уйнағанда сағыу күренә. Музыкаль әҫәрҙе ҡурай өсөн нотаға һалғанда уның бөтә мөмкинлектәре һыйып бөтмәй. Ҡурайҙа уйнағанда  мелизмдарҙың төрлө төрҙәре ҡулланыла:
* «[[Буранбай (йыр)|Буранбай]]», «[[Зөлхизә (йыр)|Зөлхизә]]», «[[Сибай (йыр)|Сибай]]», «[[Урал (йыр)|Урал]]» һәм башҡаларҙы башҡарғанда — форшлагтар;
* фермата — өндө йә паузаны оҙайтыу;
* кульминацияларҙы билдәләү өсөн артикуляциялы-штрихлы айырма индереү — «Гөлнәзирә», «Байыҡ».
Башҡорт музыкаһында орнаментиканың түбәндәге төрҙәре йыш осрай:
* [[өзләү]] һәм обертонлы трансформация (ҡурайсылар [[Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы|А. М. Айытҡолов]], [[Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы|И. И. Дилмөхәмәтов]], [[Иҫәнбаев Йомабай Мотиғулла улы|Й. М. Иҫәнбаев]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ. З. Сөләймәнов]], Р. Р. Рәхимов);
* өн оҡшатыу образдары (торна ҡысҡырыуы, сыңлауҙар, тояҡ тауыштары).
Шулай уҡ ҡарағыҙ: [[Башҡорт халыҡ йырҙары]].

== Академик музыка ==
[[Файл:GClef.svg|слева|мини|82x82пкс]]
XIX быуаттан башлап рус һәм сит ил композиторҙары үҙ әҫәрҙәрендә башҡорт музыкаһына мөрәжәғәт иткеләгән. Улар араһында — композиторҙар A.A. Алябьев («Азиат йырҙары»), А. Т. Гречанинов (ун биш башҡорт көйө),  [[Рыбаков Сергей Гаврилович|С. Г. Рыбаков]], Н. Я. Мясковский (Һигеҙенсе симфонияның өсөнсө өлөшө),  [[Эйхенвальд Антон Александрович|A.A. Эйхенвальд]], Л. Б. Степанов,  [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]],  [[Пейко Николай Иванович|Н. И. Пейко]], А. П. Гладковский,  [[Спадавеккиа Антонио Эммануилович|А. Э. Спадавеккиа]],  [[Чемберджи Николай Карпович|Н. K. Чемберджи]], К. Б. Шуберт (ҡыллы квартеттың финалы), А. Г. Чугаев.

ХХ быуаттың 20-се йылдарынан Башҡортостанда профессиональ музыка үҫә, музыка  уҡыу йорттары асыла. Башҡорт композиторҙары [[Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы|Х. К. Ибраһимов]]&lt;ref&gt;[http://orenbash.ru/index.php/persones/item/24-ибрагимов-хабибулла-калимуллович Композитор Х.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929231838/http://orenbash.ru/index.php/persones/item/24-%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2-%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;, [[Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы|М. М. Вәлиев]], ҡурайсылар [[Иҫәнбаев Йомабай Мотиғулла улы|Й. М. Иҫәнбаев]], Х. Б. Әхмәтов, Ғ. Ғ. Ушанов Башҡорт академия драма театры спектаклдәре өсөн музыка яҙа. Мәшһүр башҡорт музыканттары  йырсы [[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы|Ғ. С. Әлмөхәмәтов]]&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/text/2006/davyd04_06.html Бельские просторы]&lt;/ref&gt; һәм ҡурайсы Йомабай Иҫәнбаев&lt;ref&gt;[http://www.delomir.ru/index.php?page=5&amp;num=103&amp;top=3437 Информационно-рекламная газета «Деловой мир»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202220324/http://www.delomir.ru/index.php?page=5&amp;num=103&amp;top=3437 |date=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt; ил буйлап һәм сит илдәргә гастролдәргә бара. Өфөлә Башҡортостандың көнкүрешен, тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеү йәмғиәте эргәһендә фольклорҙы, 20-се йылдарҙың профессиональ музыкаһын өйрәнеү буйынса сәнғәт белгестәре секцияһы асыла.  Секцияға  И. В. Салтыков,  [[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы|Ғ. С. Әлмөхәмәтов]],  [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С. Х. Ғәбәши]], А. С. Ключарёв инә.

Өфөлә түбәндәге уҡыу йорттары асыла: музыка мәктәбе ([[1920 йыл|1920]]), музыка училищеһы (хәҙер [[Өфө сәнғәт училищеһы]], 1922); Мәскәү дәүләт консерваторияһында һәм Ленинград хореография училищеһында башҡорт студиялары  (1932). [[1938 йыл|1938]] йылда Өфөлә Башҡорт опера театры (1941 йылдан — [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]), 1939 йылда  [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы|Башҡорт дәүләт  филармонияһы]] (музыкаль лекторий менән) асыла&lt;ref&gt;[http://www.bashgf.ru/about/ О филармонии — башкирская государственная филармония] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017001828/http://bashgf.ru/about/ |date=2012-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

Һуғыш йылдарында Башҡортостандың музыкаль мәҙәниәтенә композиторҙар [[Спадавеккиа Антонио Эммануилович|А. Э. Спадавеккиа]], [[Пейко Николай Иванович|Н. И. Пейко]], [[Чемберджи Николай Карпович|Н. К. Чемберджи]], [[Эйхенвальд Антон Александрович|А. А. Эйхенвальд]], Л. Б. Степанов, Ф. Е. Козицкий үҙ өлөшөн индерә. Опера һәм балет театрында Чемберджиҙың «Ҡарлуғас», [[Заимов Халиҡ Шакир улы|Х. Ш. Заимовтың]] һәм [[Спадавеккиа Антонио Эммануилович|А. Э. Спадавеккианың]] «Аҡбуҙат»,  Ибраһимов менән Козицкийҙың «Ватан өсөн», Вәлиев менән Пейконың «Айһылыу», Эйхенвальдтың «Мәргән» һәм «Ашҡаҙар» опералары, Степановтың «Сыңрау торна» балеты ҡуйыла. Композиторҙар фронттағы яугирҙәр өсөн йырлы листовкалар серияһы эшләй һәм «Башҡорт композиторҙары — Ҡыҙыл Армияға» тигән 44 йырҙан торған йыйынтыҡ әҙерләй. Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге башҡорт студияһы уҡыусылары  Р. А. Ғәбитов, Р. Ә. Мортазин, Х. Ш. Заимов, Ш. З. Ҡолбарисов, Ш. Ш. ИбраҺимов, Х. Ф. Әхмәтов, шулай уҡ өфөлөләр М. З. Бәширов, [[Атанова Людмила Петровна|Л. А. Атанова]], К. Й. Рәхимов фронтҡа китә.

50-се йылдар башында башҡорт композиторҙары хор, симфоник һәм камера-инструменталь музыканы үҫтереүгә ҙур иғтибар бүлә. Ғәбитовтың «Урал тураһында поэма»һы,  Заимовтың «Башҡортостан» һәм «Баҫыу киңлектәрендә» кантаталары, Исмәғилевтең  «Башҡортостан нефтселәре» хор өсөн сюитаһы,  Рәхимовтың, Вәлиевтең, Мортазиндың, Әхмәтовтың хор өсөн әҫәрҙәре хеҙмәтте, халыҡтар дуҫлығын данлай, тыныслыҡ өсөн көрәшкә өндәй. Симфоник музыка — Әхмәтовтың «Лирик сюита»һы, [[Сабитов Нариман Ғиләжетдин улы|Н. Ғ. Сабитовтың]] «Героик поэма»һы, Исмәғилевтең «Ике башҡорт темаһына увертюра»һы, Мортазиндың «Байрам симфониэтта»һы, Вәлиевтең «Элегия»һы һәм «Бейеү сюитаһы»; балеттар — Ключарёвтың «Тау риүәйәте», Сабитов менән Әхмәтовтың  «Тау бөркөтө» барлыҡҡа килә.  50-60-сы йылдарҙа[[Исмәғилев Заһир Ғариф улы| З. Ғ. Исмәғилевтең]] «Салауат Юлаев» операһы  (1955), «Шәүрә» лирик-психологик драмаһы  (1963), «Ҡоҙаса» музыкаль комедияһы (1959), «Ағиҙел тулҡындары» лирик операһы (1972); Н. Ғ. Сабитовтың «Буратино» (1960), «Гөлнәзирә» (1963), «Тау бөркөтө» (X. Ф. Әхмәтов менән берлектә, 1959), «Мурзилка-космонавт» (1964), «Яратам һине, тормош» (1967), «Айгөл иле» (1971) балеттары;   [[Мортазин Рәүеф Әхмәт улы|Р. Ә. Мортазиндәң]] «Дауыл» операһы (1969); X. Ф. Әхмәтовтың «Замандаштар» операһы (1970); А. С. Ключарёвтың «Тау риүәйәте» балеты (1959); X. Ш. Заимов менән А. Г. Чугаевтың «Ҡара йөҙҙәр» балеты (1965) ижад ителә.

[[1968 йыл]]да Өфө дәүләт сәнғәт институты асыла.

Башҡортостан музыкаль мәҙәниәтенә һәм музыканттарына булышлыҡ итеү маҡсатында 1940 йылдың 2 мартында  БАССР Совет композиторҙары союзы ойошторола. Союздың рәйесе итеп беренсе башҡорт операһы «Һаҡмар»ҙың авторы   [[Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы|М. М. Вәлиев]] һайлана.

2012 йылда Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар союзында 31 композитор һәм 15 музыка белгесе була&lt;ref&gt;[http://music-gazeta.com/article/61/ Региональная общественная организация «Союз композиторов Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140313184813/http://music-gazeta.com/article/61/ |date=2014-03-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Башҡорт эстрадаһы ==
[[Файл:Ufa-Song_of_the_Year_2015-Radio_Yuldash_17.JPG|мини|«Йыл йыры» фестивале]]
Башҡорт эстрадаһының билдәле башҡарыусылары: [[Ғәлимов Айҙар Ғәни улы|Айҙар Ғәлимов]], [[Юлдашев Роберт Нәжип улы|Роберт Юлдашев]], Тимур ZinDan Вәлитов, Илгиз Абдрахманов, музыкаль төркөмдәр «Шау-Шоу», «Һомай»,  «Башстайл», «EuroАзия» төркөмө&lt;ref&gt;[http://eamuz.ru Официальный сайт группы «EuroАзия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170127173255/http://eamuz.ru/ |date=2017-01-27 }}&lt;/ref&gt;, «Йатаған» этно-төркөмө һәм башҡалар.

Республикала рок хәрәкәте барлыҡҡа килеү башында «Дәрүиш хан» һәм «Рух» башҡорт төркөмдәре тора&lt;ref&gt;[http://www.gumilev-center.ru/legendy-bashkirskogo-roka-tvorchestvo-gruppy-rukh/ Легенды башкирского рока: творчество группы «Рух» | Центр Льва Гумилева]&lt;/ref&gt;. Ил буйлап «[[Бүреләр (рок төркөмө)|Бүреләр]]»&lt;ref&gt;[http://www.burelar.com/?page_id=34 burelar.com — Официальный сайт группы БУРЕЛАР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205357/http://www.burelar.com/?page_id=34 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, ДДТ&lt;ref&gt;[http://www.ddt.ru/ ДДТ «ИНАЧЕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070521212747/http://www.ddt.ru/ |date=2007-05-21 }}&lt;/ref&gt;, [[Lumen]] , [[Пицца]] төркөмдәре гастролдә йөрөй.

Башҡорт эстрадаһының төп сараһы — йыл һайын үткәрелә торған  «[https://ru.wikinews.org/wiki/В%20Уфе%20прошёл%20фестиваль-концерт%20«Песня%20года%202015» Йыл йыры]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}» конкурсы.

Башҡортостан территорияһында «Туған тел» күңел асыу телеканалы эшләй, ул популяр  башҡорт музыкаһын тапшыра.

== Фестивалдәр һәм конкурстар ==
Урал һәм Волга буйы  композиторҙары музыкаһы фестивале  (Өфөлә 1983, 1989, 1995 йылдарҙа үткәрелә)

«Шаляпин кисәләре» опера сәнғәте республика фестивале

Төрки йәштәренең «Урал моңо» халыҡ-ара музыкаль ижад конкурс-фестивале

«Белая река» (2012 йылдан) рок-музыка фестивале

«Керәшен һыуыҡтары» популяр музыка һәм бейеү фестивале

Башҡарыусы музыканттарҙың [[Сабитов Нариман Ғиләжетдин улы|Нариман Сабитов]] исемендәге асыҡ конкурсы.

== Музыкаль коллективтар ==
* [[Башҡортостан Республикаһының милли симфоник оркестры|Башҡортостан Республикаһының Милли симфоник оркестры]]&lt;ref&gt;[http://www.nsorb.ru/ Национальный симфонический оркестр РБ]&lt;/ref&gt;. Оркестр 11 компакт-дискынан торған «Башҡорт симфоник музыкаһының антологияһы»н яҙҙыра. Антологияға Башҡортостан композиторҙарының классик әҫәрҙәре инә. 
* Башҡортостан Республикаһының Халыҡ музыка ҡоралдары милли оркестры  (2001)
* «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының оркестры
* «Башкирия» камера оркестры
* Бигматур — Өфөнөң музыкаль  коллективы.

== Билдәле музыканттар ==
[[Файл:Земфира в образе Ракеты (участника группы The Uchpochmack) на выступлении в ГКЦЗ «Россия» в Лужниках.jpg|мини|[[Земфира]]. Популяр йырсы Өфөлә тыуған һәм карьераһын ошо ҡалала башлаған]]
* Монастырский Вадим Наумович — пианист, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1977)
* [[Иҙрисов Фәрит Фәтих улы]] — [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны|Башҡортостан гимны]] көйөнөң авторы
* Баева Вера Михайловна ([[1936 йыл]]ғы) — опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисткаһы (1986).
* [[Булатов Рөстәм Баян улы]]  ([[1980 йыл]]ғы) — билдәле рок-музыкант, «Lumen» төркөмөнөң вокалсыһы
* [[Ғәзиев Иҙрис Мөҙәрис улы|Ғәзиев Иҙрис Мөҙарис улы]]  ([[1960 йыл]]ғы) — йырсы,  Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993), Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2002), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы  (1999)
* Губин Андрей Викторович ([[1974 йыл]]ғы) — Рәсәйҙең эстрада  поп йырсыһы
* [[Исмәғилев Заһир Ғариф улы]] ([[1917 йыл|1917]]—[[2003 йыл|2003]]) — мәшһүр башҡорт композиторы
* [[Спиваков Владимир Теодорович]] ([[1944 йыл|1944]]) — Рәсәй [[Скрипка|скрипкасыһы]] һәм дирижёры, «Виртуозы Москвы» оркестының нигеҙләүсеһе һәм етәксеһе, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990)
* Тиманова Вера Викторовна ([[1855 йыл|1855]]—[[1942 йыл|1942]]) — пианист
* [[Шевчук Юрий Юлианович]] ([[1957 йыл|1957]]) — совет һәм Рәсәй музыканты, шағир, композитор. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2005)
* [[Мортазин Владислав Львович]] — органсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы
* [[Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы]] — йырсы (сопрано), Өфө дәүләт сәнғәт институты профессоры, «Өфө ҡалаһының почетлы гражданы»
* Родионов Геннадий Степанович — йырсы бас, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы
* Никанорова Татьяна Леонидовна ([[1966 йыл|1966]] йылғы) — йырсы, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы (2008)
* Ғөбәйҙуллин Марат Рөстәм улы ([[1980 йыл|1980]]) — Рәсәй пианисы,  халыҡ-ара конкурстар лауреаты,   «Сүриәлә академик музыканы үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн» почетлы наградаһы бар (2011).

== Уҡыу йорттары ==
[[Файл:Muzuch_3_salavat.JPG|справа|мини|250x250пкс|Салауат музыка  колледжы]]
[[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]

Салауат музыка  колледжы 

[[Өфө сәнғәт училищеһы]] 

[[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]], [[Дәүләкән]], [[Учалы]] ҡалаларындағы музыка  колледждары һәм   училищелары 

== Музыка ғилеме ==
Башҡортостанда  музыка ғилеме буйынса тәүге яҙмалар концерттар, музыканттарҙың гастролдәре, Башҡортостан артистарының һәм башҡарыусыларының сығыштары тураһында мәғлүмәт биреүҙән һәм хәбәрнамәләрҙән тора. Республикала  музыка сәнғәтенең Октябрь революцияһына тиклемге үҫеш юлын [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Ш. Бабич]], [[Мәжит Ғафури|М. Ғафури]], Х. Килдебәк, С. Л. Рәмиев тасуирлай. 1917 йылдан һуң Башҡортостанда музыка-ағартыу эшмәкәрлеге менән  Ғ. С. Әлмөхәмәтов, С. Ғәбәши, М. В. Кугушева, И. В. Салтыков шөғөлләнә.

Музыка ғилеме буйынса тәүге эштең береһе — Әлмөхәмәтовтың «Башҡорт сәвит музыкаһы тыуҙырыу өсөн көрәш юлында» очеркы (1933). Х. Ф. Әхмәтов, Л. Н. Лебединский һәм башҡалар башҡорт  музыкаль  мәҙәниәте тураһында яҙа: «Башҡортостан композиторҙары» (1955), «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре», «РСФСР-ҙың автономиялы республикаларының музыкаль мәҙәниәте» (1957).  [[Ғөбәйҙуллин Наил Шәғбән улы|Н. Ш. Ғөбәйҙуллиндың]] «Башҡорт совет музыкаһы тарихы» (1968) материалдары «История музыки народов СССР» (1—5-се томдар, 1970—1974) баҫмаһына индерелә.

ХХ быуаттың 60—70-се йылдарында музыка ғилеме буйынса эштәр авторҙарынан Л. П. Атанова — Әлмөхәмәтов, М. М. Вәлиев, Р. Л. Ғәбитов, Х. Ш. Заимов, Р. Ә. Мортазин;  Ә. Һ. Бикчәнтәев — Сабитов; Р. М. Бикмөхәмәтова — Ш. Ш. Ибраһимов тураһында; Р. Х. Хәйруллин  — «Мастера оперного искусства Башкирии», «Мастера балетного искусства Башкирии» китаптарын, М. Х. Хисмәтуллин тураһында; Б.Бикбай «Халыҡ йырсыһы Хәбир Ғәлимов»; Р. Р. Әхмәҙиева  Ғ. С. Хәбибуллин, [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н. Вәлиева]] тураһында яҙа.

70—90-сы йылдарҙа Башҡортостанда башҡорт профессиональ һәм халыҡ музыкаһы тураһында хеҙмәттәр баҫыла: «Научно-методические записки», «Вопросы музыковедения», «Вопросы искусствознания», «Вопросы искусствоведения», «Вопросы истории башкирской музыкальной культуры», уларҙың авторҙары Л. И. Алексеева, Г. Н. Әхмәҙиева, Г. С. Ғәлина, Н. Ф. Ғарипова, Н. А. Еловская, Р. Х. Исламғолова, С. Ю. Кәримова, Е. К. Карпова, В. К. Ланге, М. Ғ. Мортазина, Т. М. Русанова, М. П. Фоменков, Р. Ю. Шәйхетдинов була.

1980—2000-се йылдарҙа белешмә баҫмалар сыға: Атанованың «Композиторы Башкирии» (1982), Э. М. Давыдованың «Композиторы Советской Башкирии» (1987), шулай уҡ «Башкирская профессиональная музыка» (1994), «Композиторы и музыковеды Башкортостана» (2002);  «Музыкальное искусство Башкирской АССР в период развитого социализма» библиографик белешмәлеге (1985); «Башкирская народная музыка» нота яҙмалы белешмәлеге (1988; төҙөүсеһе Әхмәтйәнова).  90-сы йылдарҙа фольклористика буйынса монографиялар нәшер ителә — Әхмәтйәнованың «Башкирская инструментальная музыка. Наследие» (1996), Рәхимовтың «Фактура башкирской монодии. Инструментальное исполнительство» (1998), Ғәлинаның «Башкирские баиты и мунажаты: тематика, поэтика, мелодика» (2006); «Бишек йыры» (1994; төҙөүсеһе А. М. Ҡобағошов) фольклор йыйынтығы, «Башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре» (1997; төҙөүсеһе Ф. А. Нәҙершина),  «Халҡым йыры» йыйынтығы (1995; төҙөүсеһе  Ф. А. Килдейәрова), «Башҡорт халыҡ музыка сәнғәте» (1—3 сығарылыштар, 2001—2005; төҙөүсеһе  Р. С. Сөләймәнов) баҫмаһы, «Башкирские народные протяжные песни»; төҙөүсеһе Л. К. Сәлмәнова, Әхмәтйәнованың «Башкирская этномузыкология» (2008) китабы һәм башҡалар, композиторҙар ижады тураһында — Ғәлинаның «Хусаин Ахметов» (1994), «Загир Исмагилов» (1997), Скурконың «Башкирская академическая музыка. Традиции и современность» (2005), Л. Р. Латипованың «Зеркало для маэстро» (2007); дәреслектәр — «Очерки по истории башкирской музыки» (1—2 сығарылыштар, 2001—2006), М. С. Алкиндың «Башҡорт йыры» (2002), мәктәптәрҙең 7—10 кластары өсөн «Культура Башкортостана» («Музыкальное искусство» киҫәге; 2002—2005), балалар музыка мәктәптәре өсөн «Башкирская музыкальная литература»  (2005)&lt;ref&gt;[http://www.jur-portal.ru/work.pl?act=law_read&amp;subact=936439&amp;id=112805 Юридический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903121333/http://www.jur-portal.ru/work.pl?act=law_read&amp;subact=936439&amp;id=112805 |date=2014-09-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Башҡортостандың [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһында йәшәгән композитор Г. Свиридов, башҡорт музыкаһы бөтә төрки һәм көнсығыш халыҡтары музыкаһынан тамырҙан айырыла һәм тәбиғәте менән кельт халыҡтарының пентатоникаһына ныҡ оҡшаш, тигән&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/index.php?article=1731 Ватандаш / Соотечественник / Compatriot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103009/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1731 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

1890 йылдың 18 декабрендә Өфөлә ҡышҡы театр бинаһында С. Монюшконың С. Я. Семёнов-Самарский труппаһы ҡуйған «Галька» операһында Ф. Шаляпиндың дебют сығышы үтә. Өфөлә уның тәүге соло партияһы, тәүге бенефисы, тәүге  автографы, тәүге вокал дәрестәре була.

1964 йылдың сентябрендә Өфөлә Башҡорт музыкаһы аҙнаһы үтә.  Өфөгә РСФСР Композиторҙар союзы секретариаты ағзалары, шулай уҡ  [[Шостакович Дмитрий Дмитриевич|Д.]] [[Шостакович Дмитрий Дмитриевич|Д.]] [[Шостакович Дмитрий Дмитриевич|Шостакович]] килә. Смотр тамамланғас, Д. Д. Шостакович былай ти:«…башҡорт композиторҙарының юғары кимәле бик шатландырҙы. Шул уҡ ваҡытта бер нисә тәнҡит һүҙе лә әйтке килә. Башҡорт композиторҙары әлегә беҙҙең эшсе синыф тураһындағы әҫәрҙәрҙе аҙ ижад итә. Уның көнкүрешен, һоҡланғыс хеҙмәт ҡаҙаныштарын, ҡаһарманлығын һүрәтләү  — уларҙың иң төп бурысы, һәм мин ышанам, был бурысты тиҙ арала үтәрҙәр».&lt;ref&gt;[http://www.agidel.ru/?param1=7233&amp;tab=7 Республика Башкортостан//К 100-ЛЕТИЮ СО ДНЯ РОЖДЕНИЯ ВЕЛИКОГО КОМПОЗИТОРА :Музыканты всегда в первых рядах человечества.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304233919/http://www.agidel.ru/?param1=7233&amp;tab=7 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

== Әҙәбиәт ==
[[Файл:Памятник Шаляпину (Уфа).jpg|справа|мини|160x160пкс|Өфөлә Ф. И. Шаляпин һәйкәле]]
* С. Г. Рыбаков «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» (СПб., 1897)
* Сборник М. И. Султанов «Башкирские и татарские мотивы» (Саратов, 1916).
* Сборник народных песен «Мусульманские песни» (в том числе ок. 50 баш.), А. Т. Гречанинов, Лейпциг, изд. Т. Беляева.
* Башкирские народные песни, сост. X. Ф. Ахметов, Л. Н. Лебединский, А. И. Харысов, Уфа, 1954.
* Сборник «Союз композиторов Республики Башкортостан. Очерки жизни и творчества», Уфа. 2009.
* Башкортостан. Краткая энциклопедия под ред. Р. З. Шакурова Уфа, изд-во: «Башкирская энциклопедия», 1996 г.
* Очерки по культуре народов Башкортостана. Сост. Бенин В. Л. Уфа, изд-во: Китап, 1994 г.

== Һылтанмалар ==
* [http://givc.ru/projects/passportculturalregions/142/item2203/ Концертные организации Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305012716/http://givc.ru/projects/passportculturalregions/142/item2203 |date=2016-03-05 }}
* [http://urokikb.narod2.ru/muzic Музыкальная культура Башкортостана]
* [http://lib.a-grande.ru/music.php Музыкальная культура Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225092055/http://lib.a-grande.ru/music.php |date=2019-12-25 }}. Сайт Моя родина — Башкортостан.
* [http://kulturarb.ru/music/ Музыка.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185503/http://kulturarb.ru/music/ |date=2016-03-04 }} Культурный мир Башкортостана.
* [http://www.bashculture.ru/archives/category/music Музыкальная культура Башкортостана]
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/15125-ornamentika Р.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111060839/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/15125-ornamentika |date=2016-11-11 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/15125-ornamentika Г. Рахимов. Ст.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111060839/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/15125-ornamentika |date=2016-11-11 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/15125-ornamentika Орнаментика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111060839/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/15125-ornamentika |date=2016-11-11 }}. Башкирская энциклопедия.
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/8103-baletnaya-muzyka Г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111060834/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/8103-baletnaya-muzyka |date=2016-11-11 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/8103-baletnaya-muzyka Н. Ахмадеева. Ст.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111060834/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/8103-baletnaya-muzyka |date=2016-11-11 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/8103-baletnaya-muzyka Балетная музыка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111060834/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/8103-baletnaya-muzyka |date=2016-11-11 }}. Башкирская энциклопедия.
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/5079-rok-muzyka Л.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111061018/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/5079-rok-muzyka |date=2016-11-11 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/5079-rok-muzyka К. Кудоярова. Ст.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111061018/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/5079-rok-muzyka |date=2016-11-11 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/5079-rok-muzyka Рок-музыка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111061018/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/5079-rok-muzyka |date=2016-11-11 }}. Башкирская энциклопедия.
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11610-detskaya-muzyka С.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111061007/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11610-detskaya-muzyka |date=2016-11-11 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11610-detskaya-muzyka М. Платонова. Ст.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111061007/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11610-detskaya-muzyka |date=2016-11-11 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11610-detskaya-muzyka Детская музыка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111061007/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11610-detskaya-muzyka |date=2016-11-11 }}. Башкирская энциклопедия.
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/5072-programmnaya-muzyka Г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111060911/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/5072-programmnaya-muzyka |date=2016-11-11 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/5072-programmnaya-muzyka С. Галина. Ст.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111060911/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/5072-programmnaya-muzyka |date=2016-11-11 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/5072-programmnaya-muzyka Программная музыка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111060911/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/5072-programmnaya-muzyka |date=2016-11-11 }}. Башкирская энциклопедия.
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11611-dzhaz Л.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111060828/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11611-dzhaz |date=2016-11-11 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11611-dzhaz К. Кудоярова. Ст.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111060828/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11611-dzhaz |date=2016-11-11 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11611-dzhaz Дзас] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111060828/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11611-dzhaz |date=2016-11-11 }}. Башкирская энциклопедия.
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/1040-khorovaya-muzyka Э.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111061012/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/1040-khorovaya-muzyka |date=2016-11-11 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/1040-khorovaya-muzyka Х. Гайфуллина. Ст.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111061012/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/1040-khorovaya-muzyka |date=2016-11-11 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/1040-khorovaya-muzyka Хоровая музыка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111061012/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/1040-khorovaya-muzyka |date=2016-11-11 }}. Башкирская энциклопедия.
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11113-vokalnaya-muzyka Г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111060823/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11113-vokalnaya-muzyka |date=2016-11-11 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11113-vokalnaya-muzyka С. Галина. Ст.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111060823/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11113-vokalnaya-muzyka |date=2016-11-11 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11113-vokalnaya-muzyka Вокальная музыка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111060823/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11113-vokalnaya-muzyka |date=2016-11-11 }}. Башкирская энциклопедия.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

[[Категория:Музыка]]</text>
      <sha1>jyjawnv9rih83g1n55ee3haoy9md4ra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт шиғриәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128270</id>
    <revision>
      <id>1299087</id>
      <parentid>1287667</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T04:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34576" sha1="4qmhka590g6jv0xggiul18wufr83mgl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Башҡорт шиғриәте''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] телендәге шиғри әҫәрҙәр йыйылмаһы.

== Тарихы ==
{{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=220px|Содержание=:Ап-аҡ алтын йырҙарымды 
:Йырламайым данлыҡ өсөн, 
:Йырлайым алтын илем өсөн  
:Үҙ туған халҡым өсөн 
:Саф көмөштәй йырҙарымды 
:Йырламайым алтын өсөн 
:Йырлайым тик саф көмөштәй 
:Саф йөрәк халҡым өсөн.
|Подпись= Ш. Бабич. «Халҡым өсөн»}}
Башҡорт шиғриәте көнсығыш шиғриәтенең сиктәрендә барлыҡҡа килә һәм үҫешә. VIII быуаттың орхон-йәнәсәй яҙма ҡомартҡылары: [[Йософ Баласағуни]]ҙың «Ҡотадғу белек», Мәхмүт Ҡашғариҙың «Диуану лөғәт әт-төрөк», [[Ҡол Ғәли]]ҙең, Ҡотобтоң, Хәрәзмиҙең, Сәйф Сараиҙың, Хөсәм Кәтибтең XIII—XIV быуаттарҙа ижад ителгән поэмалары һәм [[дастан]]дары башҡорт шиғриәтенең башланғысы булып иҫәпләнә. Тормошҡа фәлсәфәүи ҡараштар системаһы, дөйөм алғанда, тирә-яҡ донъя, башҡорттарҙың эпик поэмалары «[[Урал батыр]]», «[[Аҡбуҙат (эпос)|Аҡбуҙат]]», «[[Аҡһаҡ ҡола]]» әҫәрҙәрендә лә сағылыш таба. Т. Ялсығол, А. Ҡарғалы, Һ. Сәлихов, Ш. Зәки, [[Ғәли Соҡорой|Ғ. Соҡорой]] ише фәйләсүф-шағирҙар башҡорт [[Суфыйсылыҡ|суфыйсылығының]] иң билдәле вәкилдәре булып таныла. Тормошҡа фәлсәфәүи ҡараш башҡорт халыҡ йырҙарында ла сағылыш таба.

Башҡорт шиғриәтенең төп үҙенсәлеге —уның фольклор традициялары менән тығыҙ бәйләнеше. Башҡорт ауыҙ-тел ижадын үҫтереүгә XVII—XVIII быуаттарҙа йәшәп ижад итеүсе [[Ҡобағош сәсән|Ҡобағош]], [[Ҡарас сәсән|Ҡарас]], [[Байыҡ сәсән|Байыҡ]], [[Буранбай сәсән|Буранбай]], [[Ишмөхәмәт сәсән|Ишмөхәмәт]] [[сәсән]]дәр ҙур өлөш индергән&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/?article=2223 Башкирские сэсэны]&lt;/ref&gt;. Сәсәндәр ижады шәхес тәрбиәләүгә, үҙ ватанын яҡлауға һәм яуызлыҡ менән көрәшеүгә булышлыҡ итеүсе үҙенсәлекле шиғри оҫталыҡ мәктәбе лә булған.

Шағир-импровизатор булараҡ, [[Салауат Юлаев]] Башҡортостанда ҙур танылыу яулай. Ул йәшәгән осорҙа яугир-йырсылар башҡорт халҡының идеалы дәрәжәһенә күтәрелгән була. Салауат үҙенең тыуған ере Урал киңлектәре, халыҡ һәм уның боронғо йолалары тураһында йырлаған. Яугир шағирҙың әҫәрҙәрендә мөхәббәткә арналған шиғырҙары кәмей барып, батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ мотивтарына күберәк урын бирелгәндәре нығыраҡ яңғырай башлай. Салауат Юлаев шиғырҙарының төп нөсхәләре һаҡламаған. Салауатты ҡулға алғандан һуң, азатлыҡ өсөн хәрәкәт туҡталып ҡала, ватанды һаҡлаусыларҙың рухы ныҡ ҡына ҡаҡшатыла. Шиғриәт тә торғонлоҡ тоҙағына эләгә. Сатирик шиғырҙар ижад итеүсе Мәнди Ҡотош Ҡыпсаҡиҙың ижад йылдары тап ошо ваҡытҡа тура килә.

Башҡортостанда яҙма поэзия ла үҫеш ала башлай. 1789 йылда Өфө Рәсәй мосолмандарының рәсми үҙәгенә әүерелә. Бының эҙемтәһе башҡорт шиғриәтенең ислам, атап әйткәндә, суфыйсылыҡ йоғонтоһона бирелеүендә күренә. XIX быуатта. [[Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди]], А. Ҡарғалы, Һ. Сәлихов, [[Шәмсетдин Зәки]], Ғ. Соҡорой кеүек суфый шағирҙарҙың ижадында дини-мистик кәйеф өҫтөнлөк ала.{{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=220px|Содержание=: «Поэт ты выше гор, 
:Поэт ты ниже трав, 
:Медлителен и скор – 
:Во всем всегда ты прав…

:Ты времени порыв, 
:Приторможен слегка, 
:Покорен и строптив, 
:Владыка и слуга…

:…О время, я дитя 
:Твоё – и сирота. 
:Встревожен не шутя 
:И плачу неспроста:

:Заключены во мне 
:Весь мир и каждый миг. 
:В закатной тишине 
:Я истину постиг».|Подпись='Мустай Карим. «Поэт, ты выше гор»'}}XIX быуат аҙағында башҡорт шиғриәте үҙгәрештәр кисерә. Башҡорт фольклоры, көнсығыш һәм рус классик поэзияһы йоғонтоһо аҫтында, мәғрифәтселек идеялары үҫеш ала. Был осорҙа М. Аҡмулла, [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|М. Өмөтбаевтар]] шағир булып таныла. XIX быуат аҙағы — XX башы шиғриәтендә батшалыҡтың колониаль иҙеүенә ҡаршы көрәш, башҡорт халҡының патриотизмы һәм батырлығы идеялары сағылыш таба.

XX быуат башы башҡорт шағирҙары М. Ғафури, [[Ш. Бабич]]&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/828 Шайхзада Бабич | Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140422232257/http://libmap.bashnl.ru/node/828 |date=2014-04-22 }}&lt;/ref&gt;, С. Яҡшығолов, [[Юлтыев Дауыт Исхаҡ улы|Д. Юлтый]], Я. Юмаев, Ш. Әминев-Тамьяни, Х. Ғәбитов һәм башҡаларҙың ижадында тормошто нисек бар шул килеш сағылдырыу төп принципҡа әйләнә.

Бабич [[Октябрь революцияһы]] һәм [[Граждандар һуғышы]] йылдарында шиғырҙар яҙа, беренселәрҙән булып Башҡортостан образын булдыра. Мәжит Ғафури революцияны «Ҡыҙыл байраҡ» шиғыры менән сәләмләй. Шәйехзада Бабич «Көрәшеп үткәр ҡыҫҡа ғүмереңде», «Йәшәһен эшселәр!» шиғырҙарын яҙа.

20-30 йылдарҙа башҡорт шиғриәтендә традицион жанрҙарҙан мәдхиә, балладалар, шиғырҙар циклы, йыр, сонет жанрҙары үҫеш ала. Был жанрҙар [[Мәжит Ғафури|М. Ғафури]], [[Дауыт Юлтый]], [[Сәйфи Ҡудаш|С. Ҡудаш]], [[Кәлимуллин Төхфәтулла Кәлимулла улы|Т. Йәнәби]], [[Булат Ишемғол]], [[Ғабдулла Амантай|Ғ. Амантаев]], [[Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы|Ғ. Сәләм]], [[Рәшит Ниғмәти|Р. Ниғмәти]], [[Баязит Бикбай|Б. Бикбай]], [[Хәй Мөхәмәтйәров|М. Хәй]], [[Мөхөтдин Тажи|М. Тажи]], [[Сәләх Кулибай|С. Кулибай]], [[Вәлидов Батыр Хажиәхмәт улы|Б. Вәлид]], [[Хәниф Кәрим|Х. Кәрим]], [[Ҡадир Даян|Ҡ. Даян]], [[Мостай Кәрим|М. Кәрим]] ижадтарында ла сағылыш таба.

Егерменсе йылдар поэзияла динһеҙлек һәм атеизм осоро булараҡ билдәләнә. Дини-мифологик образдар карикатура кимәленә тиклем төшә.

Был ваҡытта йәш шағирҙар: [[Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы|Ғәлимов Сәләм]], [[Рәшит Ниғмәти]], [[Баязит Бикбай]], [[Хәй Мөхәмәтйәров|Мөхәмәтйәров Хәй]], [[Сәләх Кулибай|Саләх Күлибай]], [[Ҡадир Даян]], [[Хәниф Кәрим|Мостай Кәрим, Ханиф Кәрим]], [[Мәҡсүд Сөндөклө|Мәҡсуд Сөндөклө]], [[Ғайнан Әмири]], Мөхөтдин Тажи, [[Хөсәйен Ҡунаҡбай]], [[Вәлиев Әкрәм Мөхәррәм улы|Әкрәм Вәли]], [[Харисов Мәлих Харис улы|Малих Харистарҙың]] оло шиғриәткә килеүе республикала уникаль күренеш була.

Утыҙынсы йылдарҙа СССР-ҙа башҡорт фольклорына ҡарата мөнәсәбәт үҙгәрә. СССР яҙыусыларының I съезында М. Горький «әҙәбиәт ауыҙ-тел ижадынан башлана», тип билдәләй. Ошо съезда СССР-ҙа һәм милли республикаларҙа Яҙыусылар берләшмәләре булдырыу тураһында тарихи ҡарар ҡабул ителә. Шул уҡ ваҡытта. 30-сы йылдар шиғриәтендә коммунистик идеалдарға инаныу көслө була. Йыш ҡына был инаныу юлбашсыларға табыныуға әйләнә. М. Хәй 1936 йылда «Сталин тураһында йырҙар» тип аталған мәдхиләрҙән торған тулы бер китап баҫтырып сығара.

Һуғыш ваҡытында күп кенә башҡорт шағирҙары фронтҡа китә, яралана. Шағирҙар М. Хәй, [[Харисов Мәлих Харис улы|Мәлих Харис]], [[Хөсәйен Ҡунаҡбай]], Ғәли Әхмәти һәләк була. Һуғыш осоро шиғриәтенең иң күренекле әҫәрҙәре булып [[Рәшит Ниғмәти]]ҙеңи «Үлтер, улым, фашисты!» (1942), «Һинең кәләшендең хаттары» (1943) поэмалары, М. Кәримдең «Декабрь йыры» һәм «Үлмәҫбай» поэмалары тора. XX быуат башҡорт халыҡ эпостары рәтенә ингән «Ватан һуғышы», «Салауат һәм Юлай», «Ҡараһаҡал» ҡобайырҙарын М. Буранғолов Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында яҙа.

Һуғыштан һуң ВКП/(б) Үҙәк комитеты тарафынан «Йондоҙ» һәм «Ленинград»&lt;ref&gt;[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/USSR/journal.htm Постановление «О журналах „Звезда“ и „Ленинград“»]&lt;/ref&gt;, журналдары тураһында&quot;, «Драма театрҙарының репертуарҙары һәм уларҙы яҡшыртыу буйынса саралар тураһында»&lt;ref&gt;[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/USSR/theatre.htm Постановление «О репертуаре драматических театров»]&lt;/ref&gt;, «Ҙур тормош» кинофильмы тураһында&quot; тигән ҡарарҙар ҡабул итә  Ҡабул ителгән ҡарарҙар мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәрен сәйәси яҙлығыуҙарҙан киҫәтеү сараһы булараҡ күҙаллана. Башҡортостанда Мөхәмәтша Буранғолов менән Баязит Бикбай әҫәрҙәре ҡаты тәнҡит утына тотола. 1946 йылдың 22 октябрендә Башҡортостан өлкә комитетытында «Башҡортостан Яҙыусылар берләшмәһе эшмәкәрлеге тураһында» тигән ҡарар сығарыла, уға ярашлы, берләшмәнең эшмәкәрлеген тулыһынса үҙгәртеп ҡороу төп бурыс итеп ҡуйыла. Бындай ҡарарҙың һөҙөмтәһе булып, илде аяҡҡа баҫтырыу, бөйөк төҙөлөштәр барышы, тыныслыҡты һаҡлау мөһимлеге, халыҡтар дуҫлығы темаһына яҙылған әҫәрҙәр ул осор.шағирҙар ижадының төп темаһына әйләнә.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа күп кенә башҡорт шағирҙарын һәм яҙыусыларын, шул иҫәптән, Ҡадир Даян, Рәшит Ниғмәти, Жәлил Кейекбаевтарҙы тыуған ерҙе данлағандары өсөн милли сикләнгәнлектә ғәйепләйҙәр. Шул уҡ ваҡытта, Мостай Кәрим «Европа-Азия» шиғырҙар циклын, Рәшит Ниғмәти «Мин — башҡорт!» шиғырын яҙа.

КПСС-тың XX съезы үткәс, илдә башланған «емшеүҙән» һуң, ижади фекерләү өсөн иркенлек тыуа. Илленсе йылдарҙа матбуғатта шиғырҙары күренә башлаған йәш шағирҙар [[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Рәми Ғарипов]], [[Сафин Рафаэль Әхмәтсафа улы|Рафаэль Сафин]], [[Кәримов Марат Нәби улы|Марат Кәримов]], [[Атнабаев Әнғәм Ҡасим улы|Әнғәм Атнабаев]], [[Игебаев Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы|Абдулхаҡ Игебаев]] шиғриәттең алтын бағанаһын тәшкил итәләр.

Алтмышынсы йылдар уртаһынан башҡорт поэзияһына [[Назаров Рәшит Сәйетбаттал улы|Рәшит Назаров]], [[Йосопов Тимербай Йосоп улы|Тимер Йосопов]], [[Хәсән Назар]], [[Кинйәбулатов Ирек Лотфый улы|Ирек Кинйәбулатов]], [[Әлибаев Сафуан Әфтәх улы|Сафуанов Әлибай]], [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхал Әхмәтхужа]], Мөхәмәт Илбай, Муса Сиражи, Мәхмүт Һибат, Рәшит Шәкүр, Самат Ғәбиҙуллин, Барый Ноғоманов, Рауил Шаммас, Әнисә Таһирова, Вафа Әхмәҙиев, Йыһат Солтанов, Сулпан Иманғолов килә; 70-80-се йылдарҙа — шағирҙар [[Мифтахов Риф Фәйзрахман улы|Риф Мифтахов]], [[Ямалетдинов Мәүлит Байгилде улы|Мәүлит Ямалетдинов]], Аҫылғужа, Риф Тойғон, [[Ниғмәтуллин Рауил Хөрмәт улы|Рауил Ниғмәтуллин]], [[Ринат Хәйри]], [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Юнысова]] өҫтәлә, [[Тимер Арыҫлан|Арсланов Тимер Гәрәй улы]] сатирик шиғырҙар яҙыуын дауам итә.

ХХ быуаттың 90-сы йылдарында илдә башланған үҙгәртеп ҡороуҙар, илдең капиталистик үҫеш юлына баҫыуы халыҡтың үҙаңының, фекер иреклелегенең күтәрелеүенә һәм Башҡортостан үҙаллылығына ынтылыуға булышлыҡ итә. Тап ошо мәлдә шиғриәткә йәш көстәр [[Рәмил Ҡол-Дәүләт]], Хисмәт Юлдашев, Әхмәр Үтәбай, Рәис Түләков, Тәнзилә Дәүләтбирҙина, [[Исҡужин Бүребай Мәхмүт улы|Буранбай Исҡужин]], Искәндәриә, Ғәбиҙулла, Йомабика Ильясова, Рафиға Усманова, Марат Кәбиров, Инсур Йәһүҙин, Финат Шакирйәнов, Мөхәмәт Закиров, һуңғараҡ [[Ханнанова Зөлфиә Миндибай ҡыҙы|Зөлфиә Ханнанова]], [[Әбүзәров Салауат Нәзир улы|Салауат Әбүзәров]], Айһылыу Ғарифуллина, Гөлназ Котоева килә.

80-90-сы йылдар башҡорт поэзияһында ҡатын-ҡыҙ шиғриәте айырым урын биләй. 30-сы йылдарҙа ижад иткән әҙибә булып, яҙыусы Һәҙиә Дәүләтшина тора. Зәйнәб Биишева әҙәбиәттә 40-90-сы йылдарҙа ижад итә. Ул башҡорт прозаһына, драматургияһына, поэзияһына һиҙелерлек өлөш индерә. Һуңғараҡ шиғриәткә Кәтибә Кинйәбулатова, [[Рәхимғолова Фәүзиә Абдулла ҡыҙы|Фәүзиә Рәхимғолова]], Әльфинур Вахитова, [[Таһирова Әнисә Абдулла ҡыҙы|Әнисә Таһирова]], Зөбәржәт Йәнбирҙина, [[Яҡупова Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы|Гөлнур Яҡупова]], Гүзәл Ғәлиева, Гөлшат Әхмәтҡужина, [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Гүзәл Ситдыҡова]], Фәниә Чанышева, Айһылыу Йәғәфәрова, Земфира Муллағәлиева, Рәсимә Ураҡсина, Фәүзиә Юлдашбаева, Хәлисә Мөҙәрисова, [[Шафиҡова Кәүсәриә Фиҙаи ҡыҙы|Кәүсәриә Шафиҡова]], Миңлегөл Хисамова, Миңлегөл Хисмәтуллина, Дилә Булғаҡовалар килә.

== Характеристика ==
[[Файл:Akmullah_monument_in_Ufa.jpg|справа|мини|220x220пкс|Өфө ҡалаһында [[Аҡмулла|Мифтахетдин Аҡмуллаға]] ҡуйылған һәйкәл]]
Быуаттар төпкөлөнән башҡорт халҡының йәшәйеш ҡиммәттәре системаһы, тормошто ҡабул итеүе, гармония үҙенсәлектәре әҙәбиәттә лә һынландырыла. Милли шиғриәттең ҡабатланмаҫ үҙенсәлектәре шиғыр төҙөлөшөндә, уның строфикаһында сағылыш таба.

Башҡорттарҙың әҙәбиәткә булған ҡараштары башҡорт шиғриәтенең строфалар системаһын үҫешенә алып килә. Башҡорт халыҡ йолаларына таянып булдырылған строфалар башҡорт шиғриәтенең ҡабатланмаҫ үҙенсәлеген билдәләй. Төрки телдә ижад ителгән шиғырҙар телдең агглютинатив төҙөлөшө менән аңлатыла, уларҙа үҙенән һуң килгән ялғауҙарҙың тауыш төҫмөрҙәрен буйһондорған аффикстарҙың айырмалы мәғәнәгә эйә булған морфема беренсе урынға сыға.

Хәҙерге башҡорт шиғриәтендә иң йыш ҡулланылған строфа формаһы булып дүрт юллыҡтар тора. Шулай уҡ Көнсығыштан килгән бәйеттәр (ике юллыҡтар) («Ғазазил» Ш. Бабич, «Урал» [[Шафиҡ Әминев Тамъяни|Ш.]] [[Шафиҡ Әминев Тамъяни|Әминев-Тамъяни]], «Ирек иртәһе», «Бәхет эҙләү» М. Ғафури, «Сер», «Йылмайыу» М. Карим).

Беренсе строфаның йәнәш рифмалар системаһына нигеҙләнгән, тәүге өлөшө үҙ-ара рифмалашыуҙан торған һәм киләһе шиғырҙың һуңғыһына ауаздаш булған мүсәммәттәр төркөмө көнсығыш шиғриәтенә эйәреп яҙылған шиғырҙар тәшкил итә. Башҡорт поэзияһында иң әүҙем ҡулланылған мүсәммәт строфалары булып мүрабба (аааа ббба рифмалы системаға нигеҙләнгән дүрт юллыҡтар) иҫәпләнә. Мүрабба М. Ҡашғариҙың «Диуану лөғәт-әт -төрөк», Й. Баласағуниҙың «Ҡутадғу белеғ» трактатында, Ҡ. Ғәлиҙең «Ҡисса-и Йософ» һ. б. осрай.

Хәҙерге башҡорт шиғриәтендә көнбайыш строфа формаларының билдәләрен — ситке рифмалы дүрт юллыҡтарҙы (абаба) күрергә була. Был форма сонеттарға хас. Башҡорт шиғриәтендә сонеттың 3 төрө йәшәп килә (М. Хәй, Я. Ҡолмой, Ә. Таһирова сонеттары): Шекспир йәки инглиз (3 абаб+1 вв), илальян (2 абаба йәки абба+ вгв гвг йәки вгд вгд); француз (2 абба + ввг ддг йәки ввг дгд). Сонет таждарының ҡатмарлы поэтик төҙөлөшө (14 сонеттың логик, образлы һәм формаль бәйләнеше һәм ун бишенсеһенең сонет-магисталгә ойошоуы) ҙур оҫталыҡ талап итә. Был форма Ә. Таһированың «Әсә һуҡмағы», «Бытырый», «Сиказ әйләнмәһе» әҫәрҙәрендә ҡулланыла.

Строфаны булдырыуҙа рифма компоненты мөһим роль уйнай. Башҡорт шиғриәтендә рифманың 4 төрө бар: йәнәш (аа) («Тауға менеүе ауыр» Р. Назаров), юл араһы (абвб), ситке (абаба), әйләнмә (абба).

Юлдағы баҫымлы ижектәрҙең яҡынса тигеҙлегенә һәм улар араһындағы баҫымһыҙ ижектәрҙең ирекле урынлашыуына нигеҙләнгән тоник шиғырҙың бер формаһы булған акцентлы шиғыр Р. Ниғмәтиҙең В. В. Маяковский шиғырҙарының тәржемәләрендә, Ш. Бабичтың «Халҡым өсөн», «Ант», Ғ. Сәләмдең «Йөрәк түрендә», Ә. Үтәбаевтың «Урланған Урал», «Азатлыҡ», «Хәнйәр») ҡулланыла.

== Маҡтаулы исемдәр ==
1939 йылда Башҡорт АССР-ында «Башҡорт АССР-ның Халыҡ шағиры», 1996 йылда — «Башҡортостан Республикаһының Халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исемдәр булдырыла. Был маҡтаулы исемгә «башҡорт әҙәбиәтен үҫтереүҙә айырыуса ҙур ҡаҙаныштарға эйә булған, халыҡ араһында тәрән идеялы һәм юғары художестволы әҫәрҙәре менән ҙур популярлыҡ яулаған, әүҙем ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлек алып барған күренекле шағирҙар» лайыҡ була.

«Башҡорт АССР-ның Халыҡ шағиры» исеме [[Мәжит Ғафури]]ға, [[Рәшит Ниғмәти]]гә, [[Мостай Кәрим]]гә, [[Сәйфи Ҡудаш]]ҡа бирелә.

«Башҡортостан Республикаһының Халыҡ шағиры» исеме [[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Рәми Ғарипов]], [[Назар Нәжми]], [[Бикбаев Рауил Төхфәт улы|Рауил Төхвәт улы Бикбаев,]] (Башҡортостан Гимны авторы), [[Атнабаев Әнғәм Ҡасим улы]], [[Кәримов Марат Нәби улы|Кәримов Марат Наби улы]], [[Йосопов Тимербай Йосоп улы]] , [[Филиппов Александр Павлович]], [[Игебаев Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы]], [[Ҡәҙим Аралбай]]ға бирелә.

1943 йылда БАССР-ҙа ''БАССР-ҙың Халыҡ сәсәне'' (''Башҡортостандың Халыҡ сәсәне'') исеме булдырыла. Маҡтаулы исемгә: М. А. Буранғолов, [[Дәүләтшин Фәррәх Дәүләтша улы|Ф. Д. Дәүләтшин]], [[Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы|С. Ә. Исмәғилев]] лайыҡ була.

== Фән ==
Башҡорт поэзияһы мәсьәләләре, уның тарихы менән [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]], [[Башҡорт дәүләт  университеты]]&lt;ref&gt;[http://www.bashedu.ru/ru/o-fakultete-bashkirskoi-filologii-i-zhurnalistiki О факультете башкирской филологии и журналистики | Башкирский государственный университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131123030747/http://www.bashedu.ru/ru/o-fakultete-bashkirskoi-filologii-i-zhurnalistiki |date=2013-11-23 }}&lt;/ref&gt;, [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|М. Аҡмулла исемендәге башҡорт дәүләт педагогия университетының филология факультеттары ғалимдары шөғөлләнә]].

Башҡорт шиғриәтендә шиғыр төҙөлөшөн, поэзия, строфика, рифма мәсьәләләрен, жанр формаларын, шиғырҙың композиция алымдарын, поэзияның башҡорттарҙың фәлсәфәһе менән бәйләнешен өйрәнәләр&lt;ref&gt;[http://www.mictn.ru/poeziya-i-filosofiya-bashkirskogo-mirosozercaniya.html Поэзия и философия башкирского миросозерцания | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ИНФОРМАЦИОННЫЙ ЦЕНТР ТЮРКОЯЗЫЧНЫХ НАРОДОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140422232934/http://www.mictn.ru/poeziya-i-filosofiya-bashkirskogo-mirosozercaniya.html |date=2014-04-22 }}&lt;/ref&gt;.

Башҡорт шиғыр төҙөлөшөнө теорияһы мәсьәләләрен хәл итеүгә [[Әхмәтйәнов Ким Әбүзәр улы]], [[Бикбаев Рауил Төхфәт улы|Бикбаев Рауил Төхвәт улы]], [[Ҡунафин Ғиниәт Сафиулла улы|Ҡунафин Ғиниәт Сәфиулла улы]], [[Ғайса Хөсәйенов]], Стеблева И. В. ҙур өлөш индерәләр.

Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы факультетының компьютер филологияһы лабороторияһында шиғырҙы тулы анализлау, башҡорт шиғриәтенең тарихи үҫешендә рифма төҙөлөшө һәм лексик составы мәсьәләләре ҡарала, башҡорт шиғриәтенең формализланған тасуирланмаһын үткәрәләр. Филологтар көсө менән төҙөлгән формализлы тасуирлама программаһы түбәндәге мәсьәләләрҙе хәл итә:
* Үтәнән-үтә тикшеренеү алымы ҡулланып, шиғырҙың ижектәр һанын иҫәпкә алыу һәм цезурҙың Һөҙөмтәлә урынлашҡан урынын билдәләү аша шағирҙарҙың бер-береһенә ритмик тәьҫирен күҙәтеүгә өлгәшелә; башҡорт шиғриәтендә үлсәмде ҡулланыу үҫеше билдәле бер осор йоғонтоһона бәйле булыуы йәки һәр шағирҙың эволюцияһында бары тик үҙенең генә бойондороҡһоҙ тарихы менән билдәләнә.
* Башҡорт шиғриәтенең үлсәме ҡулланылған лексикаға ҡарата статистик нисбәте.
* Башҡорт поэзияһының рифмаларын һәм уларҙың һәр төрлө формаларын иҫәбе яғынан тикшереү. Айырым рифмаларҙы (шиғриәттең төрлө үҫеш осорогда ҡайһы рифмик парҙар күберәк ҡулланыла), айырым «рифмалашҡан лексика» (ниндәй һүҙҙәр күпселек осраҡта рифмалашҡан позицияла йыш осрай), айырым рифма типтарының үҙ-ара нисбәте (әйләнмә, уратмалы, ишле).
* Һүҙ йышлығын («поэтизмдарҙы») асыҡлау өсөн һәм осорҙар буйынса лексемаларҙы ҡулланыу үҫешен төҙөү, шағирҙарҙың төп һүҙҙәрен билдәләү өсөн шиғри лексиканы тикшереү.
* Башҡорт шиғырҙарының шиғыр яҙыу типтары системаһында урынын билдәләү өсөн силлабик, силлабик-тоник һәм шиғырҙарҙың ихтимал булған моделдәрен төҙөү.

== Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр ==
Башҡорт шағирҙары үҙ әҫәрҙәрен БР журналдарында: «Әҙәби Башҡортостан»&lt;ref&gt;[http://literbash.narod.ru/1/soderjanie.htm Литературный Башкортостан-содержание первого номера]&lt;/ref&gt;, «[[Бельские просторы]]&lt;nowiki/&gt;», «Ағиҙел»&lt;ref&gt;[http://agidel-rb.ru/ Литературно-художественный и общественно-политический журнал Агидель на башкирском языке]&lt;/ref&gt; һ.б. баҫтыралар.

Башҡорт шағирҙары [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар берләшмәһенә]] тупланған. Улар Төркиәнең Тарсус ҡалаһында үткән Халыҡ-ара «Шиир акшамлари» («Әҙәби кисәләр») фестивалдә ҡатнашалар, Өфө ҡалаһында үткән әҙәби кисәләрҙә, ҡала китапханаларында сығыш яһайҙар, республиканың төпкөл райондарына ла баралар.

== Әҙәбиәт ==
* «Башҡорт шиғриәте антологияһы. Быуаттар тауышы» / ред. С. Шәрипов.— Өфө: Китап, 2001.816 б. 
* К. Әхмәтйәнов «Әҙәбиәт теорияһы». — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1971. — 263. б. 
* Хөсәйенов Ғ. Б. «Башҡорт шиғыры». — Өфө: Ғилем, 2002. — 130 б. (башҡорт телендә.) 
* Бикбаев, Р. «Хәҙерге башҡорт поэзияһының эволюцияһы». М., 1991. 
* Башҡорт энциклопедияһы. Баш ред.. Илһамов М. А. т. 1. рел. Ә-Б 2005. — С. 624; [[Special:BookSources/588185053X|5-88185-053 ISBN X]]. 2. т. −2006. Ж. −624 б. ISBN 5-88185-062-9.; 3. т. З-2007 К. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; 4 та. Ла-О 2008. −672 б. ISBN 978-5-88185-068-5.; 5 томда. П-2009 С. −576 б. ISBN 978-5-88185-072-2.; 6 та. Халыҡ хужалығы советтары -Ул 2010. −544 б. ISBN 978-5-88185-071-5; 7 том. Фа-2011 Я. 624 б. ғилми нәшриәт. Башҡорт энциклопедияһы, Өфө.

== Һылтанмалар ==
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/poez.html
* http://www.husainov.com/node/17 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171005184559/http://husainov.com/node/17 |date=2017-10-05 }}
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1933 Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы башҡорт поэзияһы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193904/http://vatandash.ru/index.php?article=1933 |date=2016-03-04 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Башҡортостан әҙәбиәте]]
[[Категория:Башҡорт шиғриәте]]</text>
      <sha1>4qmhka590g6jv0xggiul18wufr83mgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белорецкий (Ларионов) Григорий Прокопьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129174</id>
    <revision>
      <id>1299094</id>
      <parentid>1051111</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T09:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5863" sha1="6de11w82462kv8687zj07lb8id1jr8k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ларионов Григорий Прокопьевич''' (псевдонимы — '''Белорецкий'''; [[19 ғинуар]] [[1879 йыл]] — [[6 март]] [[1913 йыл]]) — хәрби табип, яҙыусы, фольклорсы. 1904—1905 йылдарҙағы [[рус-япон һуғышы]]нда ҡатнашыусы.

== Биографияһы ==
Григорий Прокопьевич Ларионов (Белорецкий) 1879 йылдың 19 ғинуарында [[Өфө губернаһы]]ның [[Белорет]] заводы ҡасабаһында приказчик ғаиләһендә тыуған.

[[1896 йыл]]да [[Өфө]] ҡалаһында гимназияны алтын миҙал менән тамамлай, ә [[1901 йыл]]да — [[Санкт-Петербург]]та Хәрби-медицина академияһын тамамлай.

Белем алғандан һуң, хәрби табип булып хеҙмәт итә. [[1904]]—[[1905]] йылдарҙағы [[рус-япон һуғышы]]нда ҡатнаша. [[1905 йыл]]да [[рус-япон һуғышы]] һүрәтләнгән «На войне» повесын һәм хәрби хикәйәләр яҙа, бының өсөн уны цензура эҙәрлекләй. Уға [[Санкт-Петербург]]та йәшәү тыйыла һәм табип эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеү сикләнә.

Ғүмеренең аҙағында гарнизондарҙа хәрби табип булып эшләй. [[1913 йыл]]дың 6 мартында Тамбов губернаһының Скопин ҡалаһында үҙ-үҙенә ҡул һала.

Яҙыусының «Заводская частушка» исемле тәүге ҙур мәҡәләһе [[1901 йыл]]да «Уральская жизнь» гәзитендә баҫылған. «Русское богатство», «Вестник Европы» журналдары менән хеҙмәттәшлек итә. [[1903 йыл]]да «Русское богатство» журналында (редакторы яҙыусы В. Г. Короленко) «Сказитель — гусляр» очергы, [[1904 йыл]]да — «Уральские этюды» циклы баҫылып сыға. [[1906 йыл]]да «Без идеи» китабы донъя күрә.

Григорий Белорецкий 500-ҙән ашыу көнкүреш һәм завод таҡмағы яҙып ала.

== Хәтер ==
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет]] ҡалаһында яҙыусыға һәйкәл ҡуйылған&lt;ref&gt;[http://1762.xn--p1ai/content/pamyatnik-g-p-larionovu Памятник Г. П. Ларионову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141105225414/http://1762.xn--p1ai/content/pamyatnik-g-p-larionovu |date=2014-11-05 }}&lt;/ref&gt;.
* Белорет ҡала Советы Григорий Белорецкий (Ларионов) исемендәге премия булдырған (2002).

== Әҫәрҙәре ==
* Очерки «Сказитель-гусляр в Уральском крае», «Заводская поэзия» (1902).
* Около 500 частушек, собранных на заводах Юж. Урала.
* Рассказы и очерки из народного быта — «Страдалец», «Юбилеи»
* Повести «В сумасшедшем доме» (1903), рассказы «Поздней осенью» и «Летней ночью» из цикла «Уральские этюды» (1904)
* Без идеи: из рассказов о войне. — СПбг., 1906; Избранное.- Уфа, 1958.

== Әҙәбиәт ==
* Белорецкая энциклопедия. — Белорецк: (И. П. Абдуллин Р. К.), 2007. — 260 с., илл.
* Г. Белорецкий Избранное. Уфа, 1958.
* Алфёров Р. А. Прочнее стали: ист.-худож. очерк. Уфа, 1954;
* Башкирия в русской литературе. Т.3. Уфа, 1993.
* Прямков А. В. Уральский писатель Гр. Белорецкий. М., 1957;
* Ладейщиков А. С. Писатели Урала. Свердловск, 1949.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2261-beloretskij-larionov-grigorij-prokopevich}} {{V|4|12|2018}}
* [http://ibeloreck.net/maps/mesta/pamjatniki/pamjatnik-grigoriyu-prokofevichu-larionovu.html Памятник Григорию Прокофьевичу Ларионову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141105211839/http://ibeloreck.net/maps/mesta/pamjatniki/pamjatnik-grigoriyu-prokofevichu-larionovu.html |date=2014-11-05 }}
* http://libmap.bashnl.ru/node/154 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140528010216/http://libmap.bashnl.ru/node/154 |date=2014-05-28 }}
* http://posredi.ru/knb_B_Beloreckiy.html
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/2261-beloretskij-larionov-grigorij-prokopevich Ларионов, Григорий Прокопьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140527220450/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/2261-beloretskij-larionov-grigorij-prokopevich |date=2014-05-27 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Белоретта тыуғандар]]
[[Категория:Рус-япон һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>6de11w82462kv8687zj07lb8id1jr8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡыллы контракт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137463</id>
    <revision>
      <id>1299077</id>
      <parentid>1278816</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T21:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4070" sha1="7zokzbez18f1t9y9r1qfxcffuebl3y7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Смарт-контракт''' ({{lang-en|smart contract}} — аҡыллы контракт) — [[блокчейн]] технологияһында коммерция контракттарын төҙөү һәм эшләтеп тороу өсөн тәғәйенләнгән компьютер  [[алгоритм]]ы.

== Эш принцибы ==
Яҡтар, криптовалюта селтәрҙәрендә аҡса күсереүгә ҡул ҡуйғандағыға оҡшаш ысулдарҙы ҡулланып, аҡыллы  контрактҡа ҡул ҡуя. Яҡтар ҡул ҡуйғандан һуң, контракт көсөнә инә. Аҡыллы контракт уның объекттарына  эш итеүсе код ҡаршылыҡһыҙ  инә алған мөхиттә генә йәшәй ала.  Контракттың бөтә шарттары  математик һүрәтләүгә һәм аныҡ башҡарылыу логикаһына эйә булырға тейеш&lt;ref&gt;[https://cointelegraph.com/explained/smart-contracts-explained Smart Contracts, Explained]&lt;/ref&gt;

== Аҡыллы контракттың объекттары ==

* '''Ҡул ҡуйыусылар '''—  аҡыллы контракттың, электрон ҡултамғалар ҡулланып, шарттарҙы ҡабул итеүсе йәки уларҙан баш тартыусы  яҡтары. Тура аналог — Bitcoin селтәрендә аҡса ебәреүсенең блоктар сынйырына  транзакция индереүен раҫлаған ҡултамғаһы. 
* '''Договор предметы'''. Аҡыллы конракт эш иткән мөхиттең эсендәге объект ҡына  договор предметы була ала, йә аҡыллы контракт договор предметына кеше ҡатнашлығынан тыш туранан-тура үтә алырға тейеш.  
* '''Шарттар'''. Аҡыллы контракттың шарттары аҡыллы контракт эш иткән мөхиттә программалаштырыла алған тулы  математик һүрәтләүгә эйә булырға тейеш. Нәҡ шарттарҙа договор предметы пункттарының үтәлеш логикаһы тасуирлана.  
* '''Үҙәкләштерелмәгән платформа'''. Смарт-контрактты бүлеп һаҡлау өсөн уның яҙмаһы был платформаның Блокчейнында булырға тейеш&lt;ref&gt;[https://cointelegraph.com/explained/smart-contracts-explained Смарт-контракты, пояснения]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://old.computerra.ru/1998/266/194332/ Умные контракты (Четвертая революция стоимости)] — статья Ника Сабо, Компьютерра [[1998 йыл|1998 год]].
* [https://web.archive.org/web/20060615044959/http://szabo.best.vwh.net/smart_contracts_idea.html The Idea of Smart Contracts]
* [http://www.erights.org/smart-contracts/ erights.org: Smart Contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327185926/http://www.erights.org/smart-contracts/ |date=2017-03-27 }}
* [https://web.archive.org/web/20071009185738/http://www.venturacountystar.com/vcs/bravo/article/0,1375,VCS_1798_4769614,00.html «Late on payments?] [https://web.archive.org/web/20071009185738/http://www.venturacountystar.com/vcs/bravo/article/0,1375,VCS_1798_4769614,00.html Device won’t let car engine start.»]
* [http://opentransactions.org/wiki/index.php?title=Smart_contracts Open-Transactions: open-source Smart Contracts]
* [https://rb.ru/story/smart-contract/ Все, что нужно знать об умных контрактах] / rb.ru, 2017
[[Категория:Килешеүҙәр]]
[[Категория:Криптовалюталар]]</text>
      <sha1>7zokzbez18f1t9y9r1qfxcffuebl3y7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байрамғолов Миҙхәт Әсфәндиәр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143084</id>
    <revision>
      <id>1299081</id>
      <parentid>1228597</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T23:34:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7991" sha1="5it1ur0vh0ucs2kukp0mrjvnp4m6qqf" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Байрамғолов}}
'''Байрамғолов Миҙхәт Әсфәндиәр улы''' ([[1 май]] [[1930 йыл]]) — педагог, шағир, үҙешмәкәр рәссам. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). [[Баймаҡ районы]]ның [[Батыр Вәлид]] исемендәге премияһы лауреаты (1998).
[[Файл:Педагог, поэт, художник Байрамгулов Мидхат Асфандиярович. Башкортостан, Баймакский район.jpg|thumb|Байрамғолов Миҙхәт Әсфәндиәр улы — педагог, шағир, рәссам. Башҡортостан, Баймаҡ районы]]

== Биографияһы ==
Миҙхәт Әсфәндиәр улы Байрамғолов 1930 йылдың 1 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Күсей]] ауылында донъяға килгән. Баймаҡтағы 1-се урта мәктәпте тамамлай&lt;ref name=&quot;Библиография&quot;&gt;Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл&lt;/ref&gt;.

Магниторгорск педагогия институтын (1953), Силәбе дәүләт педагогия институтын (1967) тамамлаған. 45 йыл дауамында Баймаҡ районының төрлө мәктәптәрендә химия, биология, рәсем дәрестәренән белем бирә. 1949 йылдан — [[Иҫәнбәт мәктәбе|Иҫәнбәт башланғыс мәктәбе]]ндә, 1950 йылдан — Күсей ете йыллыҡ мәктәбендә, 1955 йылдан — [[Әхмәр мәктәбе|Әхмәр ете йыллыҡ мәктәбе]]ндә уҡыта. 1958 йылда [[Ишмырҙа мәктәбе|Ишмырҙа урта мәктәбе]] директоры итеп тәғәйенләнә, 1960 йылдан шул уҡ мәктәптә уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире булып эшләй. 1967 йылда [[Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбе|Баймаҡ ҡалаһындағы 1-се урта мәктәбе]]ндә — тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары. 1968 йылдан алып 1991 йылға тиклем [[1-се Төрөкмән мәктәбе|1-се Төрөкмән урта мәктәбе]]ндә эшләй. [[Ғата Сөләймәнов]] исемендәге музейҙы ойоштороусы (1996 йылдан Ғ. Сөләймәнов исемен йөрөтә, башта «Дан һәм Хеҙмәт» музейы булараҡ ойошторола)&lt;ref name=&quot;Миҙхәт Байрамғолов&quot;&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/1114 Мидхат Байрамгулов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217095843/http://libmap.bashnl.ru/node/1114 |date=2019-12-17 }}&lt;/ref&gt;.

1995—2010 йылдарҙа Халыҡ ижады үҙәге эргәһендәге «Һәләт» клубы етәксеһе (2003 йылда «халыҡ» исеме бирелә). Районда Байрамғолов Миҙхәт Әсфәндиәр улын күп яҡлы талант эйәһе тип беләләр. Рәссам булыуҙан тыш, ул музыка, шиғриәт менән ҡыҙыҡһына. Һүрәт төшөрөү менән бала саҡтан мауыға. Тәүге картиналары [[Октябрь революцияһы|Бөйөк Октябрь революцияһы]]ның 40 йыллығына арнала (1957) Еңеүҙең 40-йыллығына бағышланған күргәҙмәлә уның 3 картинаһы I дәрәжә дипломға лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Библиография&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Туғажман тауындағы ҡурай һәйкәле авторы. Шулай уҡ М. Байрамғолов Баймаҡ еренең күренекле шәхестәре портреттарының авторы (Т. Т. Миңлеғоловтың, В. Р. Шоңҡаровтың һәм башҡалар). Бөтә Союз үҙешмәкәр рәссамдары күргәҙмәһе (Мәскәү ҡалаһы, 1961), республика үҙешмәкәр рәссамдары (1959), «Бүләк» (2003) күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы. Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале дипломанты (1987). Тыуған яҡҡа, тәбиғәткә, дуҫтарына бағышланған шиғырҙар йыйынтыҡтары авторы, шулай республика һәм район гәзиттәренең әүҙем хәбәрсеһе&lt;ref name=&quot;Миҙхәт Байрамғолов&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ҡурай һәйкәле тарихынан ==
Донъяла берҙән-бер ҡурайға һәйкәл Баймаҡ районы Моҡас ауыл Советы территорияһындағы Туғажман тауында ҡуйылған. Идея һәм проект авторы — күренекле ҡурайсы Ғата Сөләймәнов, уның хыялын тормошҡа ашырыусы, һәйкәлде эшләү һәм урынлаштырыу буйынса төп ойоштороусыһы — Миҙхәт Байрамғолов. Ҡурай үҫемлеген сағылдырған тимер ҡурай һәйкәле 1993 йылдың 13 июнендә ҡуйыла. Ҡурай сәскәһендә 19 таж — Баймаҡ еренең 19 бөйөк ҡурайсыһы иҫтәлегенә&lt;ref&gt;[https://infourok.ru/prezentaciya-k-uroku-uray-1797756.html ҠУрайға һәйкәл, 10-сы слайд]&lt;/ref&gt;. Миҙхәт Байрамғолов һүҙҙәренсә, һәйкәлде иретеп йәбештереүсе Басир Сафуанов эшләгән.

Һәйкәл материаль мираҫ ҡомартҡыһы булараҡ ЮНЕСКО-ның рәхмәт хаты менән билдәләнгән.

== Маҡтау исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995);
* Батыр Валид исемендәге премия лауреаты (1998);
* Бөтә Союз үҙешмәкәр рәссамдары күргәҙмәһе (Мәскәү ҡалаһы, 1961);
* Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале дипломанты (1987).

== Төп әҫәрҙәре ==
* Тыуған яғым — алтын бишек (Өфө,2001);
* Родина моя — золотая колыбель (Уфа,2006);
* Ирәндек гәүһәрҙәре. Баймаҡ,2009-б.116-122;
* Тормош хәтирәләре. Өфө,2015.
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://libmap.bashnl.ru/node/1114 Мидхат Байрамгулов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217095843/http://libmap.bashnl.ru/node/1114 |date=2019-12-17 }}
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.

[[Категория:1930 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Уҡытыусылар]]
[[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]</text>
      <sha1>5it1ur0vh0ucs2kukp0mrjvnp4m6qqf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157710</id>
    <revision>
      <id>1299067</id>
      <parentid>1297973</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T13:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1299067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5375" sha1="18z09900e3l4lzv3s05e2to0xziu11r" xml:space="preserve">{{ФШ|Алсынбаев}}
{{Ук}}
'''Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы'''&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01004363411 Рәсәй дәүләт китапханаһында теркәлгән китабы буйынса]&lt;/ref&gt; ({{ВД-Преамбула|references=0}}) — [[Педагогика|педагог]], [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 2014 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2004).

== Биографияһы ==
Нияз Зәбихулла улы Алсынбаев [[1963 йыл]]дың [[1 май]]ында [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Ишмырҙа]] ауылында тыуған. [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның тарих-инглиз теле факультетын тамамлай. 1986 йылдан алып 1989 йылға тиклем Баймаҡ районы мәктәптәрендә инглиз теле уҡытыусыһы булып эшләй. 1989—1991 йлдарҙа БАССР-ҙың ТВ һәм радиотапшырыуҙары Дәүләт комитеты корреспонденты булып хеҙмәт итә. 1992—1997 йылдарҙа — [[Әбйәлил районы]]ның «Осҡон» корреспонденты. 1997 йылдан алып «Башкортостан» Дәүләт теле-радио компанияһында башта — сәнәғәт бүлеге корреспонденты, Урал аръяғы собкоры&lt;ref&gt;[https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html Мегалит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131144042/https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html |date=2020-01-31 }}&lt;/ref&gt;, һуңынан бүлек мөдире, радиотапшырыуҙар хеҙмәте начальнигы урынбаҫары булып эшләй&lt;ref name=&quot;ЛИБ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

2004 йылдан алып года «Юлдаш» музыкаль-мәғлүмәти канал менән етәкселек итә. Шулай уҡ «Майҙан», «Даира» йәмәғәт-сәйәси программалары, «Кесерткән» радиофельетондар циклы алып барыусыһы булараҡ билдәле. «Шәхси фекер», «Шәжәрә» программаларының авторы һәм алып барыусыһы. 1990-сы йылдарҙан әҙәби ижад менән шөғөлләнә башлай. Тәүге хикәйәләре республика гәзиттәре һәм журналдары биттәрендә донъя күрҙе.
2013 йылда «Евразия тауышы» Бөтә Рәсәй конкурсында төп призды яулай (теле-радио компаниялары араһында «Радиола иң яҡшы алып барыусы» номинацияһы). «Алпамыша — бер риүәйәт эҙҙәре артынан» документаль фильмы авторы һәм режиссеры (2013)&lt;ref name=&quot;ЛИБ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Журналист һәм яҙыусы оҙайлы ауырыуҙан һуң 2026 йылдың 9 июнендә Өфө ҡалаһында вафат булды&lt;ref&gt;{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=09.06.2026 |url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-06-09/v-ufe-ushel-iz-zhizni-zhurnalist-i-pisatel-niyaz-alsynbaev-4656494|title=В Уфе ушел из жизни журналист и писатель Нияз Алсынбаев|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-06-09}}&lt;/ref&gt;.

'''Төп әҫәрҙәре&lt;ref name=&quot;ЛИБ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;:'''
* Серле мосафир. Өфө,2008;
* Эйәрҙә ҡалған егет. Өфө,2009;
* Изге бүре балалары. Өфө,2013;
* Йәйге селлә. Өфө,2014.

== Әҙәбиәт ==
* Әлибаев З.Дәүер һулышын тойоп.//Ағиҙел.-2010.4-се һан. 156—157 биттәр;
* Күзбәков Ф. Йәштәр тауышы..//Ағиҙел.-2010. 5-се һан. 153 бит;
* Баймакская энциклопедия. Уфа,2013.- 61 бит;
* Писатели земли башкирской. Уфа,2015.- 34-35 бит.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html Мегалит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131144042/https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html |date=2020-01-31 }}
* [http://www.kitap-ufa.ru/catalog/proza/letniy_znoy_alsynbaev_n/ Летний зной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131144046/http://www.kitap-ufa.ru/catalog/proza/letniy_znoy_alsynbaev_n/ |date=2020-01-31 }}
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>18z09900e3l4lzv3s05e2to0xziu11r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299070</id>
      <parentid>1299067</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T15:45:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1299070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5295" sha1="l7uqz8fnh23az2czoc7wwbl06ud0bqk" xml:space="preserve">{{ФШ|Алсынбаев}}
{{Ук}}
'''Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы'''&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01004363411 Рәсәй дәүләт китапханаһында теркәлгән китабы буйынса]&lt;/ref&gt; ({{ВД-Преамбула|references=0}}) — [[Педагогика|педагог]], [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 2014 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2004).

== Биографияһы ==
Нияз Зәбихулла улы Алсынбаев [[1963 йыл]]дың [[1 май]]ында [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Ишмырҙа]] ауылында тыуған. [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның тарих-инглиз теле факультетын тамамлай. 1986 йылдан алып 1989 йылға тиклем Баймаҡ районы мәктәптәрендә инглиз теле уҡытыусыһы булып эшләй. 1989—1991 йлдарҙа БАССР-ҙың ТВ һәм радиотапшырыуҙары Дәүләт комитеты корреспонденты булып хеҙмәт итә. 1992—1997 йылдарҙа — [[Әбйәлил районы]]ның «Осҡон» корреспонденты. 1997 йылдан алып «Башкортостан» Дәүләт теле-радио компанияһында башта — сәнәғәт бүлеге корреспонденты, Урал аръяғы собкоры&lt;ref&gt;[https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html Мегалит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131144042/https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html |date=2020-01-31 }}&lt;/ref&gt;, һуңынан бүлек мөдире, радиотапшырыуҙар хеҙмәте начальнигы урынбаҫары булып эшләй.

2004 йылдан алып года «Юлдаш» музыкаль-мәғлүмәти канал менән етәкселек итә. Шулай уҡ «Майҙан», «Даира» йәмәғәт-сәйәси программалары, «Кесерткән» радиофельетондар циклы алып барыусыһы булараҡ билдәле. «Шәхси фекер», «Шәжәрә» программаларының авторы һәм алып барыусыһы. 1990-сы йылдарҙан әҙәби ижад менән шөғөлләнә башлай. Тәүге хикәйәләре республика гәзиттәре һәм журналдары биттәрендә донъя күрҙе.
2013 йылда «Евразия тауышы» Бөтә Рәсәй конкурсында төп призды яулай (теле-радио компаниялары араһында «Радиола иң яҡшы алып барыусы» номинацияһы). «Алпамыша — бер риүәйәт эҙҙәре артынан» документаль фильмы авторы һәм режиссеры (2013).

Журналист һәм яҙыусы оҙайлы ауырыуҙан һуң 2026 йылдың 9 июнендә Өфө ҡалаһында вафат булды&lt;ref&gt;{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=09.06.2026 |url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-06-09/v-ufe-ushel-iz-zhizni-zhurnalist-i-pisatel-niyaz-alsynbaev-4656494|title=В Уфе ушел из жизни журналист и писатель Нияз Алсынбаев|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-06-09}}&lt;/ref&gt;.

'''Китаптары'''
* Серле мосафир. Өфө,2008;
* Эйәрҙә ҡалған егет. Өфө,2009;
* Изге бүре балалары. Өфө,2013;
* Йәйге селлә. Өфө,2014.

== Әҙәбиәт ==
* Әлибаев З.Дәүер һулышын тойоп.//Ағиҙел.-2010.4-се һан. 156—157 биттәр;
* Күзбәков Ф. Йәштәр тауышы..//Ағиҙел.-2010. 5-се һан. 153 бит;
* Баймакская энциклопедия. Уфа,2013.- 61 бит;
* Писатели земли башкирской. Уфа,2015.- 34-35 бит.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html Мегалит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131144042/https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html |date=2020-01-31 }}
* [http://www.kitap-ufa.ru/catalog/proza/letniy_znoy_alsynbaev_n/ Летний зной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131144046/http://www.kitap-ufa.ru/catalog/proza/letniy_znoy_alsynbaev_n/ |date=2020-01-31 }}

[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>l7uqz8fnh23az2czoc7wwbl06ud0bqk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299072</id>
      <parentid>1299070</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T16:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <origin>1299072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5361" sha1="41tiwubmxij4jsrhwu6mlcp5qtxukzo" xml:space="preserve">{{ФШ|Алсынбаев}}
[[Файл:Нияз Алсынбаев.jpg|280px|thumb|upright|]]
{{Ук}}
'''Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы'''&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01004363411 Рәсәй дәүләт китапханаһында теркәлгән китабы буйынса]&lt;/ref&gt; ({{ВД-Преамбула|references=0}}) — [[Педагогика|педагог]], [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 2014 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2004).

== Биографияһы ==
Нияз Зәбихулла улы Алсынбаев [[1963 йыл]]дың [[1 май]]ында [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Ишмырҙа]] ауылында тыуған. [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның тарих-инглиз теле факультетын тамамлай. 1986 йылдан алып 1989 йылға тиклем Баймаҡ районы мәктәптәрендә инглиз теле уҡытыусыһы булып эшләй. 1989—1991 йлдарҙа БАССР-ҙың ТВ һәм радиотапшырыуҙары Дәүләт комитеты корреспонденты булып хеҙмәт итә. 1992—1997 йылдарҙа — [[Әбйәлил районы]]ның «Осҡон» корреспонденты. 1997 йылдан алып «Башкортостан» Дәүләт теле-радио компанияһында башта — сәнәғәт бүлеге корреспонденты, Урал аръяғы собкоры&lt;ref&gt;[https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html Мегалит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131144042/https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html |date=2020-01-31 }}&lt;/ref&gt;, һуңынан бүлек мөдире, радиотапшырыуҙар хеҙмәте начальнигы урынбаҫары булып эшләй.

2004 йылдан алып года «Юлдаш» музыкаль-мәғлүмәти канал менән етәкселек итә. Шулай уҡ «Майҙан», «Даира» йәмәғәт-сәйәси программалары, «Кесерткән» радиофельетондар циклы алып барыусыһы булараҡ билдәле. «Шәхси фекер», «Шәжәрә» программаларының авторы һәм алып барыусыһы. 1990-сы йылдарҙан әҙәби ижад менән шөғөлләнә башлай. Тәүге хикәйәләре республика гәзиттәре һәм журналдары биттәрендә донъя күрҙе.
2013 йылда «Евразия тауышы» Бөтә Рәсәй конкурсында төп призды яулай (теле-радио компаниялары араһында «Радиола иң яҡшы алып барыусы» номинацияһы). «Алпамыша — бер риүәйәт эҙҙәре артынан» документаль фильмы авторы һәм режиссеры (2013).

Журналист һәм яҙыусы оҙайлы ауырыуҙан һуң 2026 йылдың 9 июнендә Өфө ҡалаһында вафат булды&lt;ref&gt;{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=09.06.2026 |url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-06-09/v-ufe-ushel-iz-zhizni-zhurnalist-i-pisatel-niyaz-alsynbaev-4656494|title=В Уфе ушел из жизни журналист и писатель Нияз Алсынбаев|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-06-09}}&lt;/ref&gt;.

'''Китаптары'''
* Серле мосафир. Өфө,2008;
* Эйәрҙә ҡалған егет. Өфө,2009;
* Изге бүре балалары. Өфө,2013;
* Йәйге селлә. Өфө,2014.

== Әҙәбиәт ==
* Әлибаев З.Дәүер һулышын тойоп.//Ағиҙел.-2010.4-се һан. 156—157 биттәр;
* Күзбәков Ф. Йәштәр тауышы..//Ағиҙел.-2010. 5-се һан. 153 бит;
* Баймакская энциклопедия. Уфа,2013.- 61 бит;
* Писатели земли башкирской. Уфа,2015.- 34-35 бит.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html Мегалит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131144042/https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html |date=2020-01-31 }}
* [http://www.kitap-ufa.ru/catalog/proza/letniy_znoy_alsynbaev_n/ Летний зной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131144046/http://www.kitap-ufa.ru/catalog/proza/letniy_znoy_alsynbaev_n/ |date=2020-01-31 }}

[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>41tiwubmxij4jsrhwu6mlcp5qtxukzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белёзоглу Эмре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160918</id>
    <revision>
      <id>1299096</id>
      <parentid>1165708</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T10:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13954" sha1="pwy6slmf5iu8iw4lak0pyj3m3xazzr4" xml:space="preserve">{{Футболсы
 |исеме                         = Эмре Белёзоглу
 |изображение                 = Emre Belözoğlu'14.JPG
 |буйы                        = 170
 |ауырлығы                         = 68
 |позиция                     = [[Ярымһаҡсы (футбол)|ярымһаҡсы]]
 |хәҙерге клубы               = {{Флаг Турции|20px}} [[Фенербахче (футбол клубтары)|Фенербахче]]
 |номер                       = 5
 |йәштәр клубтары            = {{футбол карьераһы
||{{Флаг Турции|20px}} Гюнесспор|
|1992—1994|{{Флаг Турции|20px}} [[Зейтинбурнуспор]]|
|1994—1996|{{Флаг Турции|20px}} [[Галатасарай (футбол клубтары)|Галатасарай]]|}}
 |клубтары                       = {{футбол карьераһы
|1996—2001|{{Флаг Турции|20px}} [[Галатасарай (футбол клубтары)|Галатасарай]]|102 (14)
|2001—2005|{{Флаг Италии|20px}} [[Интернационале]]|79 (3)
|2005—2008|{{Англия|20px}} [[Ньюкасл Юнайтед]]|58 (5)
|2008—2012|{{Флаг Турции|20px}} [[Фенербахче (футбол клубтары)|Фенербахче]]|103 (12)
|2012—2013|{{Флаг Испании|20px}} [[Атлетико Мадрид]]|7 (0)
|2013—2015|{{Флаг Турции|20px}} [[Фенербахче (футбол клубтары)|Фенербахче]]|56 (14)
|2015—2019|{{Флаг Турции|20px}} [[Истанбул Башакшехир]]|128 (15)
|2019—{{Х. в.}}|{{Флаг Турции|20px}} [[Фенербахче (футбол клубтары)|Фенербахче]]|19 (1)
}}
 |йыйылма командаһы        = {{футбол карьераһы
|1994—1995|{{Флаг Турции|20px}} Төркиә (15 йәшкә тиклем)|11 (7)
|1995—1997|{{Флаг Турции|20px}} Төркиә (16 йәшкә тиклем)|35 (20)
|1996—1997|{{Флаг Турции|20px}} Төркиә (17 йәшкә тиклем)|7 (2)
|1997|{{Флаг Турции|20px}} Төркиә (18 йәшкә тиклем)|6 (0)
|1998—1999|{{Флаг Турции|20px}} [[Футбол буйынса Төркиә йыйылма командаһы (21 йәшкә тиклем)|Төркиә (21 йәшкә тиклем)]]|12 (4)
|2000—{{Х. в.}}|{{Флаг Турции|20px}} [[Футбол буйынса Төркиә йыйылма командаһы|Төркиә]]|101 (9)}}
 |миҙалдары                      = {{турнир|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаты]]}}
{{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|Корея/Япония 2002]]}}
{{турнир|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты|Европа чемпионаттары]]}}
{{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2008|Австрия/Швейцария 2008]]}}
 |клуб тураындағы мәғлүмәттәрҙе яңыртыу   = 4.06.2020
 |йыйылма тураындағы мәғлүмәттәрҙе яңыртыу = 18.11.2019
}}

'''Эмре Белёзоглу''' (тур. &lt;span lang=&quot;tr&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Emre Belözoğlu&lt;/span&gt;, {{Lang-lez|Эмре Белезогълу}}&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Гьажиагъа Мегьамедшерифов.|заглавие=Куьр Рамазан|ссылка=http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=23214|язык=lez|издание=Лезги газет|год=2013|номер=42 (10531)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202152232/http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=23214|archivedate=2014-02-02}}&lt;/ref&gt;; [[7 сентябрь]] [[1980 йыл|1980]] йыл, [[Истанбул]]) — [[Төркиә|төрөк]] [[футбол]]сыһы,  «Фенербахче» клубының  һәм Төркиә йыйылма командаһының ярымһаҡсыһы. ФИФА 100 исемлегенә индерелгән.

== Шәхси тормошо ==
Белёзоглу 1980 йылдың 7 сентябрендә Истанбулда тыуа. Эмреның олатаһы  — Белез  Дағстандың Мискиндж ауылынан сыҡҡан,  милләте буйынса лезгин. 18 йәшендә  Белез  имам Шамил әсирлегенән һуң [[Истанбул]]ға күсеп килә һәм ғосман подданныйлығын ҡабул итә, хәрби хеҙмәттә була  һәм тиҙҙән өйләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.daginfo.com/news/view/827.html|title=«Интернационале» дагестанского отлива|date=2004-02-23|publisher=daginfo.com|accessdate=2013-10-10|archiveurl=https://archive.is/20130728160915/www.daginfo.com/news/print/827.html|archivedate=2013-07-28}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20130728160915/www.daginfo.com/news/print/827.html |date=2013-07-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Карьераһы ==
Эмре 12 йәшенән «[[Зейтинбурнуспор]]»  клубында шөғөлләнә, 14 йәшенән  —  «Галатһарай» үҫмерҙәр командаһында. Эмреның карьераһы өсөн шул саҡтағы төп тренер Фәтих Темри күп эшләй.  1996/97  миҙгел аҙағында  «[[Бешикташ (футбол клубы)|Бешикташ]]» менән  уйындың  2:2 иҫәбендә  ул алмашҡа Эмрены сығара һәм тегенеһе еңеү тубын индерә, был  «Галатһарайға»  еңеү һәм чемпионлыҡ килтерә. Биш йыл эсендә  «Галатһарай» составында Эмре илдең дүрт чемпионатында еңеү, илдең өс кубогын УЕФА Кубогын һәс УЕФА Суперкубогын яулай.

Уйынсы менән Милан  «Интеры» һәм башҡа бер нисә клуб ҡыҙыҡһына. 2001/02 миҙгелен Белезоглу Италияла башлай. Ул унда «Босфор [[Марадона Диего Армандо|Марадонаһы]]» тигән ҡушамат ала. Эмре Милан клубы өсөн күп матчтар  яулай, уның менән Италия Кубогын ала, 2002/03 миҙгелендә «Интерҙың»  иң яҡшы футболсыһы тип таныла. 2004/05 миҙгелендә  күп һанлы йәрәхәттәре арҡаһында яланға һирәк сыға.

2004 йылда ФИФА 100 исемлегенә индерелә.

2005 йылда төрөк  3,8 миллион [[Фунт стерлинг|фунт]]ҡа  «Ньюкасл Юнайтедҡа» күсә. Инглиз командаһында  тулыһынса мөмкинлектәрен файҙаланыуға йәрәхәттәре ҡамасаулай.

Эмре — 2000 йылдан Төркиә йыйылма командаһының уйынсыһы . Уның менән ул [[2002 йыл]]да Японияла һәм Кореяла донъя чемпионатында 3-сө урын яулай. Милли команда өсөн барлығы 70-тән артыҡ уйын үткәрә. 2008 йылда Бельгия йыйылма командаһы менән матч алдынан Истанбулда Ҡазан «Рубины» уйынсыһы Гекдениз Карадениз менән һуғыша&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/sport/2008/09/11/n_1269383.shtml Карадениз исключен из сборной за драку]&lt;/ref&gt;.

Англияла Эмре  3 тапҡыр  расист әйтемдәрҙә ғәйепләнә. Швейцария менән уйындарҙан һуң донъя чемпионатына -[[2006 йыл]]да  сығыу хоҡуғы өсөн талашы арҡаһында  6 матчҡа дисквалификациялана. Һуңыраҡ ФИФА ваҡытты  4 матчҡа тиклем  ҡыҫҡарта. Эмре үҙен артыҡ хәрәкәтсән уйынсы итеп күрһәтә.

2008 йылдың июлендә Эмре  Төркиәнең   «[[Фенербахче (футбол клубы)|Фенербахче]]» клубы менән дүрт йыллыҡ контрактҡа ҡул ҡуя&lt;ref&gt;[http://www.fenerbahce.org/eng/detay.asp?ContentID=1926 Emre Belözoglu joins Fenerbahce] 23 июля 2008. Официальный сайт «Фенербахче»{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.soccer.ru/news/74240.shtml Эмре Белёзоглу подписал 4-летний контракт с «Фенербахче»] 23 июля 2008. Soccer.ru&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 29 майында Эмре Мадридтың  «Атлетико» клубы менән ике йыллыҡ контракт төҙөй&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/football/141082791.html «Атлетико» объявил о переходе Эмре]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.clubatleticodemadrid.com/Web/noticia/template_noticia/templates.php?idnoticia=33658&amp;previo=1|title=Emre ya ejerce de rojiblanco|publisher=Sitio oficial del Club Atlético de Madrid|lang=es|date=2012-05-31|accessdate=31 May 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/68iooiW8w?url=http://www.clubatleticodemadrid.com/Web/noticia/template_noticia/templates.php?idnoticia=33658|archivedate=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың 25 октябрендә Мадридтың «[[Атлетико Мадрид|Атлетикоһы]]» составында тәүге гол индерә&lt;ref&gt;[http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/emre-great-goal-belozoglu-ndan/406/ Emre great goal Belözoglu’ndan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121213034322/http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/emre-great-goal-belozoglu-ndan/406 |date=2012-12-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[2013 йыл]]дың 31 ғинуарында уйынсы «Фенербахче» командаһына әйләнеп ҡайта. [[2015 йыл]]дың 30 июненә тиклем контрактҡа ҡул ҡуя&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://new.clubatleticodemadrid.com/Web/noticia/template_noticia/noticia1.php?idnoticia=37850|title=El Atlético y el Fenerbahçe acuerdan el traspaso|publisher=Sitio oficial del Club Atlético de Madrid|lang=es|date=2013-01-31|accessdate=8 February 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EMMYcmbf?url=http://new.clubatleticodemadrid.com/Web/noticia/template_noticia/noticia1.php?idnoticia=37850|archivedate=2013-02-11}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6EMMYcmbf?url=http://new.clubatleticodemadrid.com/Web/noticia/template_noticia/noticia1.php?idnoticia=37850 |date=2013-02-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fenerbahce.org/fb2008/detay.asp?ContentID=33108|title=Bir Gün Dilekler Gerçek Olur|publisher=Fenerbahçe Spor Kulübü Resmi Sitesi|lang=tr|date=2013-01-31|accessdate=8 February 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ESHrlYNq?url=http://www.fenerbahce.org/fb2008/detay.asp?ContentID=33108|archivedate=2013-02-15}}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың 24 ғинуарында пенальти менән гол индереп, тәүге тапҡыр сығыш яһай.

== Ҡаҙаныштары ==

; «Галатһарай»

* Төркиә чемпионы: 1996/97, 1997/98, 1998/99, 1999/00
* Төркиә чемпионатында 2-се  урын: 2000/01
* Төркиә Кубогына эйә була: 1995/96, 1998/99, 1999/2000
* Төркиә Кубогы финалсыһы: 1997/98
* Төркиә Суперкубогына эйә була: 1997
* УЕФА Кубогы эйәһе: 1999/2000
* УЕФА  Суперкубогы эйәһе: 2000

; «Интер»

* 2-се урын, Серия А: 2002/03
* 3-сө урын,  Серия А: 2001/02, 2004/05
* Кубогы Италия Кубогы эйәһе: 2004/05

; «Ньюкасл Юнайтед»

* Интертото Кубогы: 2006

; «Фенербахче»

* Төркиә Суперкубогы эйәһе: 2009, 2014
* Төркиә чемпионы: 2010/11, 2013/14
* Төркиә Кубогы эйәһе: 2011/12, 2012/13

; «Атлетико»  Мадрид

* УЕФА Суперкубогы: 2012

; Төркиәнең йыйылма  командаһы

* 2002 йылғы донъя чемпионатында 3-сө урын 
* 2008 йылғы Европа чемпионатының ярымфиналсыһы

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.footballplayers.ru/players/Emre-Belezoglu_.html Страница на сайте «Футболисты мира»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030123616/http://footballplayers.ru/players/Emre-Belezoglu_.html |date=2020-10-30 }}
* [https://web.archive.org/web/20080225170332/http://www.123football.com/players/b/emre-belozoglu/index.htm Биография Эмре Белёзоглу на сайте «123 Football Stats»]{{ref-en}}
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Истанбулда тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1980 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса футболсылар]]</text>
      <sha1>pwy6slmf5iu8iw4lak0pyj3m3xazzr4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байбаков Николай Константинович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161962</id>
    <revision>
      <id>1299079</id>
      <parentid>1279063</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T22:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25471" sha1="k73mi3acutbjljwripn1ihqkamrd2fj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Байбаков Николай Константинович''' ([[22 февраль]] ([[7 март]]) [[1911 йыл]] — [[31 март]] [[2008 йыл]] — [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте  һәм дәүләт эшмәкәре. [[Башҡортостан]] биләмәләрендәге нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүгә тос өлөш индергән етәксе. Ғалим-инженер, техник фәндәр докторы (1966). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). [[Ленин премияһы]] (1963), И. М. Губкин исемендәге премия (1979) лауреаты. Алты [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2006) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Николай Константинович Байбаков 1911 йылдың 7 мартында [[Рәсәй империяһы]]ның Баҡы губернаһы Сабунчи [[ауыл]]ында [[Баҡы]]ла нефть кәсептәре менән шөғөлләнеүсе эшсе [[ғаилә]]һендә тыуған.

=== Инженер-нефтсе ===
1932 йылда Әзербайжан нефть институтын «тау инженеры» һөнәре буйынса тамамлай. Техник фәндәр докторы (1966).

* [[1932 йыл]]дың ғинуарынан — Баку нефть сығанаҡтарында инженер. Юғары баҫым аҫтында цементты һыуһаҡлағысҡа һурып алыу өсөн яңы алым тәҡдим итә, был яҡшы нәтижәләр бирә һәм «Байбаков ысулы» тип атала. «Был осорҙа миңә халыҡ дошманы тигән кләймә баҫырға теләнеләр. Был бысраҡ эштән арыныр өсөн, Ҡыҙыл Армия сафтарына хеҙмәт итергә үҙем теләп киттем. Мине Алыҫ Көнсығышҡа ебәрҙеләр».
* 1935 йылдың октябренән Алыҫ Көнсығышта Ҡыҙыл Армияла (ябай ҡыҙылармеец, һуңынан артиллерия полкында командир (офицер) булып хеҙмәт итә. 
* 1937 йылдың ғинуарынан-өлкән инженер, 1937 йылдың июленән — баш инженер, 1938 йылдың март айынан — «Лениннефть» тресы менән идара итеүсе (Баку). 1938 йылдың мартында нефтселәрҙең Л. М. Каганович рәйеслегендәге Бөтөн Союз кәңәшмәһендә уның нефть сығарыуҙы арттырыу юлдарына арналған сығышынан һуң, Байбаковтың карьераһы яңы импульс ала. Үҙе хәтерләүенсә, сығышында ул коллективының эш тәжрибәһе, скважиналарҙы яңыртыу өсөн көрәш алып барыу, яңы техника индереү тураһында һөйләй. Байбаков &quot;мине Каганович — «Икенсе Баку» төҙөлөшөнә алды, тип хәтерләй. — Уға минең нефтселәр съездындағы сығышым оҡшаны, һәм ул мине «Востокнефть» берләшмәһе начальнигы итеп ҡуйырға ҡарар итте.
* 1938 йылдың авгусынан башлап Байбаков — «Востокнефть нефть сығарыу» берләшмәһе (Куйбышев ҡалаһы) идарасыһы.

=== Нефть тармағы лидеры ===
* [[1939 йыл]]дан алып — СССР Яғыулыҡ сәнәғәте Халыҡ Комиссариатының Көнсығышта төп нефть сығарыу башлығы.
* [[1940 йыл]]дың сентябренән — СССР нефть тармағы халыҡ комиссары урынбаҫары. Халыҡ Комиссариатында ойошторолған махсус штабты етәкләй, хәрби частарҙы һәм предприятияларҙы яғыулыҡ менән тәьмин итеү эшен координациялай. [[1942 йыл]]да — Дәүләт Оборона Комитеты тарафынан Кавказ төбәгендәге нефть скважиналары һәм нефть эшкәртеү заводтары немецтар ҡулына төшмәһен өсөн уларҙы бөтөрөү өсөн тулы хоҡуҡлы вәкил булып бара. Ул бында эште түбәндәгесә ойоштора: дошман яҡынлашҡас, барлыҡ кәрәкле йыһаздар һүтелә һәм илдең көнсығышына күсерелә, маргиналь ҡоҙоҡтар эштән сығарыла, ә айырыуса нефткә байҙары ғына иң экстремаль шарттарҙа ла эшләүен дауам итә. Һөҙөмтәлә, немецтар Краснодар нефть сығанаҡтарын ҡуллана алмай. Артабан Н. К. Байбаков Дәүләт Оборона Комитеты вәкиле була, нефтселәрҙең һәм Кавказ өлкәләренең нефть йыһаздарының бер өлөшөн Көнсығышҡа күсертә.
* [[1944 йыл]]дың ноябренән — СССР нефть сәнәғәтенең халыҡ комиссары.
* [[1946 йыл]]дың март айынан — СССР-ҙың көньяҡ һәм көнбайыш төбәктәренең нефть сәнәғәте министры.
* [[1948 йыл]]дың декабренән — СССР нефть сәнәғәте министры. Был осорҙа Урал-Волга төбәгендәге иң ҙур нефть ятҡылыҡтары асылыуы арҡаһында (беренсе сиратта, [[Татарстан Республикаһы|Татарстандағы]] Ромашкино) СССР-ҙа нефть сығарыу тиҙ үҫешә башлай. Н. К. Байбаков етәкселегендә нефть табыу көсөн арттырыу өсөн бик күп алдынғы технологик процесстар индерелә.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071128023844/http://www.ifpa.ru/gov/baibakov.html Байбаков Николай Константинович]&lt;/ref&gt;

=== Дәүләт планлаштырыу комиссияһында һәм иҡтисади советтарҙа ===
* [[1955 йыл]]дың майынан Н. К. Байбаков — Милли иҡтисадты оҙайлы планлаштырыу буйынса СССР Министрҙар Дәүләт Советы Комиссияһы Рәйесе.
* [[1957 йыл]]дың майында — РСФСР Дәүләт планлаштырыу комитеты председателе — РСФСР Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. Ул иҡтисад тармағы менән идара итеүҙе ашығыс рәүештә территориаль алмаштырыуҙы (тармаҡ министрлыҡтарын төҙөү һәм иҡтисади советтар төҙөү) тәнҡитләй. Дәүләт планлаштырыу комиссияһы етәкселеге һәм [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущевтың]] быға ҡаршылы булыуы арҡаһында Н. К. Байбаков провинцияға эшкә ебәрелә.
* [[1958 йыл]]дан алып — Краснодар иҡтисади советы председателе.
* [[1963 йыл]]да — Төньяҡ Кавказ иҡтисади советы председателе.
* 1963 йылдан — СССР Дәүләт планлаштырыу комитеты ҡарамағындағы Химия һәм нефть сәнәғәте дәүләт комитеты председателе — СССР министры.
* 1965 йылдың октябренән — СССР Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары, СССР Дәүләт План Комитеты Рәйесе. А. Косыгиндың иң яҡын хеҙмәттәштәренең береһе була.

СССР-ҙың 2-се, 4-се, 5-се, 7-11-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты; 11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы Милли Советы Рәйесенең Әзербайжан ССР-ынан урынбаҫары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07797.asp|title=Список депутатов Верховного Совета СССР 11 созыва|accessdate=2015-01-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GDx0gGhz?url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07797.asp|archivedate=2013-04-28}}&lt;/ref&gt; . КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1952—1961, 1966—1989).

=== Хөкүмәттән киткәндән һуңғы хеҙмәте ===
1986 йылдың ғинуарынан — федераль әһәмиәттәге шәхси пенсионер, СССР Министрҙар Советы кәңәшсеһе (1988 йылға тиклем).

[[1993 йыл]]дан Рәсәй-Әзербайжан дуҫлыҡ йәмғиәтен етәкләй.

Рәсәй Фәндәр академияһының нефть һәм газ проблемалары институтының баш тикшереүсеһе. Рәсәй Фәндәр академияһы президиумы ҡарамағындағы ҡатмарлы энергия проблемалары буйынса фәнни советтың нефть һәм газ бүлеге председателе. [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты|Рәсәй Дәүләт нефть һәм газ университетының]] Бағыусылар (Попечителдәр) Советының почетлы президенты, М. Губкин исемендәге «Үҙ быраулау һәм хеҙмәт подрядсылары конференцияһы» Бөтә Рәсәй Ассоциацияһының Күҙәтеүселәр советы рәйесе — АСБУР. Был позиция тарафтарында ул геофизика, быраулау, быраулап тишеү йыһаздарын үҫтереүҙә ҡатнаша. Халыҡ-ара яғыулыҡ һәм энергетика ассоциацияһы вице-президенты.

2004 йылда биргән интервьюһында ул үҙ-үҙенә былай тип әйтә: «Мин мәңге коммунист булдым һәм булып ҡалам».

[[2006 йыл]]дың февралендә 94 йәшлек Н. К. Байбаков [[Федерация Советы]]ның түңәрәк өҫтәлендә Рәсәй нефть сәнәғәтенең хәҙерге торошона анализ яһай. Айырым алғанда, ул «бөгөн 33 мең нефть скважинаһы, уларҙа ҙур нефть запастары булыуға ҡарамаҫтан, файҙаһыҙ тип табылды» — тип әйтә. Уның сығышы көслө алҡыштарға күмелә.

2008 йылдың 31 мартында пневмониянан вафат була. Мәскәүҙең Новодевичье зыяратында ерләнгән.

== Шәхси тормошо ==
Атаһы — Константин Васильевич Байбаков (1868—1943). Әсәһе — Мария Михайловна Байбакова (1874—1946).

Ҡатыны — Клавдия Андреевна Байбакова (1915—1983), улар һуғыш алдынан СССР нефть сәнәғәте халыҡ комиссариатында осраша, ул саҡта Николай Халыҡ комиссары урынбаҫары булып эшләгән була, һәм ул Инженерлыҡ һәм иҡтисади институтты тамамлағандан һуң Халыҡ төҙөлөш комиссары урынбаҫары ярҙамсыһы булған була.

Ҡыҙы — Татьяна Николаевна Байбакова (1941 йылда тыуған). Улы — Сергей Николаевич Байбаков (1945—2016).

Ейәнсәрҙәре: Мария Владимировна (1966 йылда тыуған), Елизавета Сергеевна (1976 йылда тыуған), Полина Сергеевна (1991 йылда тыуған).

Ейәндәре: Петр (1991 йылда тыуған), Филипп (2002 йылда тыуған), ейәнсәрҙәре: Клавдия (1996 йылда тыуған), Каролина (2002 йылда тыуған). Р.).&lt;ref&gt;[http://wwii-soldat.narod.ru/NARKOMY/ARTICLES/003-baibakov.htm БАЙБАКОВ Николай Константинович Герой Социалистического Труда, лауреат Ленинской премии, доктор технических наук]&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981)
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (7.03.2006) — ''дәүләткә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/23510 Указ Президента Российской Федерации от 7 марта 2006 года № 182 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ II степени Байбакова Н. К.»]&lt;/ref&gt;
* алты Ленин ордены
* Октябрь Революцияһы ордены
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Сит ил бүләктәре:
** Бойондороҡһоҙлоҡ ордены (3.03.2006, [[Әзербайжан]]) — ''Әзербайжан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы араһында дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен үҫтереүҙәге оло хеҙмәттәре өсөн''&lt;ref&gt;[http://www.e-qanun.az/framework/11468 Распоряжение Президента Азербайджанской Республики от 3 марта 2006 года № 1342 &quot;О награждении Байбакова Н. К. орденом «Независимость»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824134038/http://www.e-qanun.az/framework/11468 |date=2017-08-24 }}&lt;/ref&gt;
** Дан ордены (1999, [[Әзербайжан]])
** «Данакер» ордены (27.02.2006, [[Ҡырғыҙстан]]) — ''Ҡырғыҙ Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы араһындағы дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға, республика социаль-иҡтисади үҫешенә оло өлөш индергән өсөн''&lt;ref&gt;[http://continent-online.com/Document/?doc_id=30315501 Указ Президента Кыргызской Республики от 27 февраля 2006 года № 82 «О награждении орденом „Данакер“ Байбакова Н. К.»]&lt;/ref&gt;
** Дуҫлыҡ ордены ([[Чехословакия]])
* Ленин премияһы (1963) — ''газ конденсаты ятҡылыҡтарын табыу өсөн''
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәте (6.03.2001) — ''яғыулыҡ-энергетика комплексын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/16676 Распоряжение Президента Российской Федерации от 6 марта 2001 года № 109-рп «О поощрении Байбакова Н. К.»]&lt;/ref&gt;
* Рәсәй Федерацияһы Президентының рәхмәте (5.03.1996]]) — ''Рәсәй иҡтисадын үҫтереүгә ҙур өлөш киндергән өсөн''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/8989 Распоряжение Президента Российской Федерации от 5 марта 1996 года № 105-рп «О поощрении Байбакова Н. К.»]&lt;/ref&gt;
* Рәсәй Милли Олимп премияһы
* Рәсәй Тәбиғәт белеме академияһының почетлы ағзаһы (1996]
* Рәсәй Тәбиғәт белеме академияһының «Пётр I» миҙалы
* Т. Э. Циолковский исемендәге Россия космонавтика академияһы академигы
* [[Ишембай]] ҡалаһының почётлы гражданы — «Башҡортостан нефть сығанаҡтарын үҫтереүҙә актив ҡатнашҡаны өсөн» (1940 йылда бындай инициатива яһаған).

== Хәтер ==
* Н. Т. Байбаковтың исеме [[Краснодар]] ҡалаһы урамына бирелгән&lt;ref&gt;''Мирный, И. А.'' Прошлое и настоящее улиц города. Екатеринодар-Краснодар: 1892—2012: краткий топонимический словарь. — Краснодар: Книга, 2012. — С. 56.&lt;/ref&gt; .
* Бакуның 67-се мәктәбе Н. К. Байбаков исемен йөрөтә.
* 1995 йылда Красное Сормово суднолар заводында „Николай Байбаков“ карабы эшләнә.
* 1997 йылда, Халыҡ-ара яғыулыҡ-энергетика ассоциацияһы энергетика һәм төркемө инициативаһы менән, Н. К. Байбаков исемендәге Нефть һәм газ комплексының тотороҡло үҫешен алға этәреү өсөн Төбәк-ара йәмәғәт фонды булдырыла.
* [[2011 йыл]]дың март айында „ЮТэйр“ авиакомпанияһының Ту-154M самолетына (борт теркәү номеры РА-85056) Николай Константинович Байбаков исеме бирелә&lt;ref&gt;{{URL|http://www.utair.ru/ru/press_room/news/news_current.shtml?2011/03/20110325-1566.html|О присвоении самолёту имени Н. Байбакова}}&lt;/ref&gt; . Артабан был маҡтаулы исем шул уҡ компанияның Boeing 737—800 самолетына (теркәлеү номеры VQ-BJG) бирелә&lt;ref&gt;УUTное небо UTair //Официальный бортовой журнал авиакомпании „ЮТэйр“, апрель 2015&lt;/ref&gt; .
* 2010 йылда эш башлаған „Сургутнефтегаз“ берекмәһендә 2013 йылда Н. Т. Байбаков исемендәге нефть сығанағы файҙаланыуға индерелә.
* 2017 йылда Баку ҡалаһы Сабучинский районының 67-се мәктәбендә Байбаковҡа бюст ҡуйыла&lt;ref&gt;[http://interfax.az/view/697504 В Баку открыт бюст Николая Байбакова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180628124843/http://interfax.az/view/697504 |date=2018-06-28 }}&lt;/ref&gt; .

== Өҫтәмә мәғлүмәт ==
Ғалим нефть һәм газ сығанаҡтары проблемаларын хәл итеү сәнәғәт практикаһы өсөн бигерәк тә актуаль булған 200-гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм баҫма авторы. „Хакимиәттә ҡырҡ йыл“ (Мәскәү, 1993), „Сталиндан Ельцинға“ (Мәскәү, 1998), „Минең ватаным — Әзербайжан“ (Мәскәү, 2001) китаптары авторы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|80658}}{{V|5|03|2021}}   
* Николай Константинович Байбаков (урыҫ.). Сайт „Герои страны“.
* [http://wwii-soldat.narod.ru/NARKOMY/ARTICLES/003-baibakov.htm Биография]
* [https://web.archive.org/web/20070929094445/http://www.az-dir.ru/Persons/10910A/464430c1/464430c1.shtml Биография]
* [www.pseudology.org/people/Baibakov_NK.htm Интервью]
* [http://geomar.ru/articles/history/292-baybakov.html Козловский Е. А. Великий государственник, выдающийся нефтяник и экономист // Маркшейдерия и недропользование. — 2011. — № 1 (51)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630071842/http://geomar.ru/articles/history/292-baybakov.html |date=2017-06-30 }}.
* [http://www.asbur.ru/ Ассоциация буровых и сервисных подрядчиков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904232848/http://www.asbur.ru/ |date=2009-09-04 }}
* [http://www.strana.ru/stories/02/02/22/2533/273351.html В Совете Федерации выступил сталинский нарком нефтяной промышленности]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20060519184738/http://safety.spbstu.ru/book/hrono/hrono/biograf/baibakov.html Краткий биографические сведенияк]
* [http://www.svoboda.org/programs/FTF/2001/FTF.052701.asp Интервью радио „Свобода“ в 2001 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050828021420/http://svoboda.org/programs/FTF/2001/FTF.052701.asp |date=2005-08-28 }}
* [http://echo.msk.ru/guests/2584/ Интервью радио „Эхо Москвы“ в 2001 г.]
* [http://www.lenta.ru/news/2008/03/31/gosplan/ Скончался бывший председатель Госплана СССР]
* [http://neftegaz.blogspot.com/2012/07/blog-post_2813.html Байбаков: Снабжение бензином армии во ВОВ]
* [http://www.slaviza.ru/rossiiskaya-inzhenernaya-akademia/377-slovo-o-velikom-gosudarstvennike.html СЛОВО О ВЕЛИКОМ ГОСУДАРСТВЕННИКЕ: К 100-летию со дня рождения Н. К. Байбакова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313141138/http://slaviza.ru/rossiiskaya-inzhenernaya-akademia/377-slovo-o-velikom-gosudarstvennike.html |date=2016-03-13 }}
* Мир-Бабаев М. Ф. Краткая история азербайджанской нефти. — Баку, Изд-во SOCAR, 2008.
* Мир-Бабаев М. Ф. Нефтяные Камни — феномен Каспийского моря (к 60-летию открытия новой страницы в мировой истории нефтедобычи) // Азербайджанской нефтяной хозяйство». — 2009. — № 11. — С. 79-85.
* Савкина М. В. Байбаков. — М.: Молодая гвардия, 2010. — (ЖЗЛ).
* [http://russiahousenews.info/funny-story-aphorisms/shutki-stalina Шутки Сталина, от которых было не до смеха]

[[Категория:1911 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:31 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:2008 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Әзербайжан дәүләт нефть һәм сәнәғәт академияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Рәсәйҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>k73mi3acutbjljwripn1ihqkamrd2fj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андропов Юрий Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162761</id>
    <revision>
      <id>1299066</id>
      <parentid>1280740</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T13:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69722" sha1="tw7n3z36ytxkj9kwnqszifdhlk1tvtx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Андропов Юрий Владимирович''' ([[2 июнь]] ([[15 июнь]]) [[1914 йыл]], [[Рәсәй империяһы]], Ставрополь губернаһы — [[9 февраль]] [[1984 йыл]], Мәскәү), СССР-ҙың [[дәүләт]] эшмәкәре&lt;ref&gt;«Слух об иной дате рождения отца пошел после издания в Москве какой-то книги. Её автор совершенно безосновательно высказал предположение, что Андропов родился на год позже. И эта информация пошла гулять по стране. У нас в семье всегда была известна только одна дата — это 1914 год. Все остальное чистейшие выдумки, которые даже не стоит и обсуждать» (Дочь Юрия Андропова от первого брака, Евгения Волкова) (Ярославская газета «Караван-РОС» от 28.06.2004).&lt;/ref&gt; — 1982—1984 йылдарҙа [[СССР]] етәксеһе, КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары.

КПСС Үҙәк Комитетының идеология буйынса секретары (1982). СССР Юғары Советы 3-сө һәм 6-10-сы саҡырылыш депутаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/08966.asp|title=Список депутатов Верховного Совета СССР 3-го созыва|accessdate=2015-08-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfuQ1aSB?url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/08966.asp|archivedate=2012-12-05}}&lt;/ref&gt; СССР дәүләт именлеге Комитеты Рәйесе (1967—1982). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1974).

1954—1957 йылдарҙа Андропов [[Венгрия]]ла СССР һәм Рәсәй илсеһе булып эшләй, 1956 йылғы Венгр күтәрелешен баҫтырыуҙа ҡатнаша.

1967 йылдың 10 майында СССР Дәүләт именлеге комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә. Был осорҙа дәүләт именлек органдары совет ысынбарлығына ҡаршы һәм башҡаса фекер йөрөтөүсе диссиденттарға ҡарата сталинса ҡәтғи алымдарҙы ҡулланмай.

Л. И. Брежневтың сәләмәтлеге насарайған һайын, Юрий Андропов федерацияһы сит ил эштәре министры [[Громыко Андрей Андреевич|Андрей Громыко]] һәм оборона министры [[Устинов Дмитрий Фёдорович|Дмитрий Устинов]] менән СССР сәйәсәтен билдәләй башлайҙар.

1982 йылдың 10 ноябрендә Л. И. Брежневтың вафатынан һуң, 1982 йылдың 12 ноябренән Юрий Андропов уны КПСС Үҙәк Комитеты Генераль секретары вазифаһында алмаштыра, Советтар Союзының рәсми лидеры була. Аҙ ғына эшләү (15 ай) ваҡытында Андропов ваҡытында партия-дәүләт аппаратында коррупцияны бөтөрөүгә, социалистик системаның иҡтисади һөҙөмтәлелеген арттырыуға йүнәлдерелгән бер нисә сара күрҙе. Коммунистар партияһының ҡайһы бер етәкселәренә ҡарата енәйәт эштәре ҡуҙғатылды, тикшереү башланды. «Эш ваҡыты — эштә!» девизы менән эш ҡалдырыуҙарға ҡаршы көрәш башланды.

1984 йылдың 9 февралендә Андропов бөйөр ауырыуынан вафат була.

== Сығышы ==
[[Файл:Андропов_Юрий_Владимирович,_Свидетельство_о_рождении.jpg|мини|320x320пкс|Ю. В. Андроповтың тыуыу тураһында таныҡлығы күсермәһе. 1932 йылдың 17 марты]]
Андроповтың сығышы тураһында мәғлумәт серле һәм буталсыҡ (уның әсәһе совет разведчигы булған).

Владимир Константинович Андропов (? — 1919) — үгәй атаһы, тимер юл эшсеһе, инженер&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.itogi.ru/Paper2005.nsf/Article/Itogi_2005_10_01_23_1219.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022183431/http://www.itogi.ru/Paper2005.nsf/Article/Itogi_2005_10_01_23_1219.html |date=2007-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Телеграфист. 1919 йылда тифтан вафат була&lt;ref name=&quot;statehistory&quot;&gt;{{Cite web|url=http://statehistory.ru/570/Zagadka-proiskhozhdeniya-YUriya-Andropova--Byl-li-on-evreem-/}}&lt;/ref&gt;.

Андроповтың әсәһен, музыка уҡытыусыһы Евгения Карловна Флеккенштейнды, бай йәһүд ғаиләһе,&lt;ref&gt;«Недавно мои люди вышли в Ростове на одного человека, который ездил по Северному Кавказу — местам, где я родился и где жили мои родители, и собирал о них сведения. Мою мать, сироту, младенцем взял к себе в дом богатый еврей» (см. кн.: [[Чазов, Евгений Иванович|Чазов Е.]] Здоровье и власть. Воспоминания «кремлёвского врача». М., 1992.).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Мать моя родителей не помнила, она в младенческом возрасте была подкинута в семью купца Флекенштейна и воспитывалась в ней до шестнадцати лет» (из автобиографии Андропова).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Судьба матери будущего генсека необычна: ещё в младенческом возрасте её подбросили в корзинке к купцу по фамилии Файнштейн. Он удочерил девочку и дал ей свою фамилию. Историки до сих пор спорят, была ли в действительности мать Андропова еврейкой не только по вероисповеданию, но и по происхождению. По словам сотрудников рыбинского музея (Рыбинского исторического музея-заповедника — Прим.), купец мог согрешить на стороне, а потом сделать вид, что девочку ему подбросили. Но никаких доказательств этому предположению пока нет. Карл не бросил ребёнка, воспитал и выучил девочку» (Ярославская газета «Караван-РОС» от 28.06.2004).&lt;/ref&gt; — [[Финляндия]] кешеләре, «Ювелир әйберҙәр» магазины тотоусылар Карл Францевич Феккенштейн һәм Евдокия Михайловна Феккенштейн ҡыҙлыҡҡа алып, тәрбиәләп үҫтерә. Андроповтың әсәһе, 17 йәшенән кыҙҙар гимназияһында музыка уҡытыусыһы булып эшләй башлай.

== Белеме ==
* Моздок ете йыллыҡ тимер юл фабрика-завод мәктәбе (хәҙер Ю. В. Андропов исемендәге урта мәктәп).
* В. И. Калашников исемендәге Рыбинский йылға техникумы.
* КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбе (1947).
* Петрозаводск Карел-Фин дәүләт университеты 1946—1951 йылдарҙа (Мәскәүгә эшкә күсерелә һәм уҡыуын ҡалдыра)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512064652/http://gov.karelia.ru/gov/Different/Dates/andropov.html|archivedate=2011-05-12}}&lt;/ref&gt;.

Карел-Фин АССР-ында эшләгән һәм йәшерен ойошма төҙөгән йылдарҙа Ю. В. Андропов фин телен, инглиз телендә иркен аралашырға, Венгрияла венгр телен өйрәнә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=|url=http://www.specnaz.ru/articles/235/8/2425.htm|title=АНДРОПОВ. «АНГЛИЙСКИЙ АГЕНТ»|author=Швед, Владислав Николаевич|date=2016-04-29|publisher=|accessdate=2020-07-20}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[Файл:Андропов_Юрий_Владимирович,_комсомольский_билет.png|мини|300x300пкс|Комсомол билеты № 4411236, 1939 йыл]]
Беренсе үгәй атаһы үлгәндән һуң, Юрий әсәһе менән Моздок ҡалаһына күсенә һәм 1932 йылға тиклем шунда йәшәй. 7 класс тамамлай. Волга буйлап матрос булып йөрөй.
1932 йылда В. И. Калашников исемендәге Рыбинск йылға техникумына уҡырға инә&lt;ref&gt;В архиве найдено заявление о поступлении: «Прошу принять меня в техникум речного судоходства на отделение судоводительное или судостроительное. В настоящее время я работаю помощником киномеханика, рабочий стаж имею 2-годичный» (Андропов).&lt;/ref&gt;, 1936 йылдан комсомол эшендә.

Өйләнә. Владимир һәм Евгения исемле балалары тыуа.

Отто Куусинен, ВКП(б)ның күренекле эшмәкәре, уның карьера үҫешендә күп ярҙам күрһәтә.

Рыбинск, Ярославль өлкәһендә комсомол бүлек мөдире. 1938 йылдың декабренән ВЛКСМ-дың Ярославль өлкә комитетының беренсе секретаре. 1939 йылда Рыбинск һәм Углич гидроүҙәген төҙөргә өлкәнән 7 мең комсомолды йүнәлткәне өсөн, 1944 йылды Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Васильев&quot;&gt;Ю. А. Васильев. Ю. В. Андропов. На пути к власти. М., Вече, 2018&lt;/ref&gt;.

=== Карел-Фин ССР-ында (1940—1951 йылдар) ===
[[Файл:Андропов_Юрий_Владимирович,_медаль.png|мини|361x361пкс|I дәрәжә «Ватан һуғышы партизанына» миҙалы]]
[[Файл:Юрий Андропов, наградной лист.jpg|мини|357x357пкс|Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
1940 йылдың июнендә Юрий Андропов Карел-Фин Совет Социалистик Республикаһына комсомол эшенә ебәрелә&lt;ref name=&quot;к&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.gov.karelia.ru/Karelia/1152/t/1152_8.html|title=Карелия № 21 (26 февраля 2004 г.)|accessdate=2010-11-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812212355/http://www.gov.karelia.ru/Karelia/1152/t/1152_8.html|archivedate=2014-08-12}}&lt;/ref&gt;

1944 йылдың сентябренән Ю. Андропов ВКП(б)нең [[Петрозаводск]] ҡала комитетының икенсе секретаре.

Һуғыш йылдарында йәшерен ҡушаматы «Могикан»&lt;ref name=&quot;к&quot;/&gt;.

=== КПСС Үҙәк Комитетында һәм СССР Сит ил эштәре министрлығында ===
1953 йылдың 15 майынан Андропов [[Молотов Вячеслав Михайлович|Вячеслав Молотовтың]] тәҡдиме менән СССР Сит ил эштәре министрлығына эшкә күсә. 1953 йылдан Андропов 4-се Европа бүлеген ([[Польша]], [[Чехословакия]]) етәкләй һәм скандинавия бүлегендә стажировка үтә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070422051528/http://www.profile.ru/items/?item=20648 «Профиль» — деловой журнал. Новости, Политика, Экономика, Финансы, Бизнес]&lt;/ref&gt;.

==== Венгрияла илсе ====
[[Файл:Андропов Юрий Владимирович, партийный билет 1955.png|thumb|253x253px|Партия билеты № 04988079, 1955 ел]]

1953 йылдың 18 июлендә Андроповты Венгрия Халыҡ Республикаһына СССР илсеһе итеп тәғәйенләйҙәр.

Андропов антикоммунистик Венгр күтәрелешен баҫыуҙа актив роль уйнай. Шулай уҡ Янош Кадарҙы мәскәү ойошторған венгр хөкүмәтен етәкләргә күндерә. Владимир Крючков, Андропов совет ғәскәрҙәрен Будапештҡа индереү тураһында һөйләшеүҙән баш тартты, тип хәтерләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://archive.is/T2QM|title=Неизвестный Андропов. Часть первая - Известия|accessdate=2020-07-20}}&lt;/ref&gt;.

==== КПСС Үҙәк Комитеты бүлек мөдире һәм секретаре ====
[[Файл:Bundesarchiv_Bild_183-F0417-0001-028,_Berlin,_VII._SED-Parteitag,_1.Tag.jpg|мини|250x250пкс|Ю. В. Андропов, Эрих Һонеккер һәм [[Брежнев Леонид Ильич|Леонид Брежнев]]. 1967 йыл.]]
1957—1967 йылдарҙа — Отто Куусинен етәкселегендә КПСС-тың социалистик илдәрҙең коммунистик һәм эшсе партиялары менән бәйләнеш бүлеге мөдире була. &quot;Рәсәй-ҡытай мөнәсәбәттәре&quot;дә бигерәк тә күп ваҡыт бүлергә тура килә&lt;ref name=&quot;autogenerated9&quot;&gt;{{Cite web|url=http://cyberleninka.ru/article/n/detelnost-yu-v-andropova-v-apparate-tsk-kpss-vneshnepoliticheskie-aspekty-1957-1967-gg.pdf|title=Архивированная копия|accessdate=2015-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222111421/http://cyberleninka.ru/article/n/detelnost-yu-v-andropova-v-apparate-tsk-kpss-vneshnepoliticheskie-aspekty-1957-1967-gg.pdf|archivedate=2015-12-22}}&lt;/ref&gt;. КПСС-тың XXII съезында (1961) беренсе тапҡыр Үҙәк Комитет ағзаһы, ә бер йылдан КПСС Үҙәк Комитеты секретары (23. 11. 1962 — 22. 06. 1967) итеп һайлана.

Андропов был осорҙа Брежневтың көнбайыш сәйәсәте архитекторы була. Үҙенең консультанттары Андропов менән бергә халыҡ-ара хәүефлекте кәметеүгә ынтылыш һәм көнбайыш европа илдәре менән яҡынайыу курсын эшләй.&lt;ref&gt;https://www.svoboda.org/a/29269966.html&lt;/ref&gt;.

=== Дәүләт хәүефһеҙлеге Комитеты рәйесе (1967—1982 йылдар) ===
[[Файл:Удостоверение_Председателя_КГБ.jpg|мини|250x250пкс|Юрий Андроповтың, Дәүләт хәүефһеҙлеге Комитеты рәйесенең танытмаһы]]
1967 йылдың 18 майынан 1982 йылдың 26 майына тиклем Андропов СССР Дәүләт хәүефһеҙлеге Комитеты рәйесе вазифаһын башҡара. 1967 йылдың 21 июненән Политбюро ағзалығына кандидат, ә һуңынан Политбюро ағзаһы.
Андроповтың КПСС Үҙәк Комитетында эшләгән осорҙағы консультанты Шахназаров иҫтәлектәрендә бына ниндәй һығымта яһай:

«Брежневҡа, һис шикһеҙ, сит баҫмаларҙа сыҡҡан совет сәйәсәтенең ҡалҡып килгән йондоҙо — Андропов тураһында яҙған мәҡәләләрен уҡырға тура килгәндер инде, уларҙа Андроповтың тиҙ арала лидер буласағын күҙаллап яҙғандар. Был хәйләкәр һәм мәкерле генсекты һағайтҡан, һәм ул үҙенең ғәҙәттәгесә интриган манераһына тоғро ҡалып, үҙенең карьераһына янаған көнәркәшен ситләтеү һәм шуның менән бер рәттән үҙенсәлекле отош алыу юлын һайлай — Андроповты Дәүләт хәүефһеҙлек Комитетына эшкә ебәрә. Уның намыҫлылығын яҡшы белгәнлектән, Леонид Ильич тыныс йоҡлай алған: иң яуаплы участкаға тәғәйенләй һәм, йомшартыбыраҡ әйткәндә, ситкәрәк этеп ҡуя».&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://aleksandr-kommari.narod.ru/shahnazarov.htm|title=&quot;С ВОЖДЯМИ И БЕЗ НИХ&quot;}}&lt;/ref&gt; Етәкселеккә Андроповты индереп, Брежнев иң беренсе тышҡы сәйәсәтте гарантиялаған.&lt;ref&gt;Сюзанна Шаттенберг. Леонид Брежнев: величие и трагедия человека и страны. // РОССПЭН, 2018, ISBN 978-5-8243-2244-6, С. 491&lt;/ref&gt;
Андроповтың 15 йыл етәкләгән СССР дәүләт хәүефһеҙлеге Комитеты дәүләт һәм йәмғиәттең бөтә өлкәләрендә үҙ контролен нығыта һәм киңәйтә.
СССР-ҙа Диссидент һәм милли хәрәкәткә ҡаршы тороу уның эшмәкәрлегенең бер йүнәлеше булып торҙо&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vshson.narod.ru/mko.html|title=Докладная записка Ю. В. Андропова в ЦК КПСС о разгроме Всероссийского Социал-Христианского Союза Освобождения Народа (ВСХСОН)|accessdate=2009-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091028071023/http://vshson.narod.ru/mko.html|archivedate=2009-10-28}}&lt;/ref&gt;. Уларҙы сит илдәргә ҡыуып ебәреү, ҡайһының психикаһы ҡаҡшаған тип таныу киң тарала. 1974 йылда яҙыусы [[Солженицын Александр Исаевич|Александр Солженицын]] СССР-ҙан ҡыуыла һәм гражданлығын юғалта. 1980 йылда академик [[Сахаров Андрей Дмитриевич|Андрей Сахаров]] Түбәнге Новгородҡа (Горький) һөрөлә, һәм Дәүләт хәүефһаҙлеге комитетының даими контроле аҫтында йәшәй&lt;ref&gt;''Медведев Р. А.'' Связь времен. Ставрополь, 1992.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.yale.edu/annals/sakharov/sakharov_list.htm|title=アーカイブされたコピー|accessdate=2007-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070521130856/http://www.yale.edu/annals/sakharov/sakharov_list.htm|archivedate=2007-05-21}}&lt;&lt;/ref&gt; Андропов уларҙы шәхсән үҙенең күҙәтеүе аҫтына ала.

Андроповҡа 1974 йылда [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме, 1976 йылда армия генералы исеме бирелә.

1979 йылдың аҙағында Андропов Афған һуғышын (1979—1989) һәм Әмин һарайына һөжүм ойошторусыларҙың береһе була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print|title=Решение Политбюро ЦК КПСС №П176/125 от 12 декабря 1979 года.|accessdate=2012-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121215060600/http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print|archivedate=2012-12-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215060600/http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print |date=2012-12-15 }}&lt;/ref&gt;.

==== Дәүләт хәүефһеҙлеге Комитетының роле көсәйеүе ====
[[Файл:RIAN_archive_101740_Yury_Andropov,_Chairman_of_KGB.jpg|мини|253x253пкс|Ю. В. Андропов]]
Андропов ваҡытында СССР Дәүләт хәүефһеҙлеге Комитеты дәүләттең бөтә предприятие һәм ойошмаларҙы күҙәтеү аҫтында тотоусы хеҙмәткәрҙәре ҡуйылған район бүлексәләрен булдырған. Уның шәхси составы юғары эш хаҡы алған, өҫтөнлөктәр менән файҙаланған. Андропов уларҙы ҡаты тотһа ла, бөтә урындарҙы контролдә тотоусы был төркөм үҙҙәренең мәнфәғәттәрен яҡшы ҡайғыртҡан. Кадр сәйәсәте партия органдары ҡулында булһа ла, СССР Дәүләт хәүефһеҙлеге Комитеты ҡыҫылмаған бер урынға тәғәйенләү ҙә тормошҡа ашырылмаған&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/11/121112_andropov_reforms.shtml|title=Би-Би-Си: «Юрий Андропов: новый Сталин или советский Дэн Сяопин?»|accessdate=2012-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121116034252/http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/11/121112_andropov_reforms.shtml|archivedate=2012-11-16}}&lt;/ref&gt;.

=== Партия һәм дәүләт етәксеһе ===
[[Файл:Андропов_Юрий_Владимирович,_партийный_билет.png|мини|300x300пкс|Партия билете № 00000017, 1973 йыл]]
Л. И. Брежневтың вафатынан һуң, 1982 йылдың 12 ноябрендә КПСС ҮК -ның сираттан тыш Пленумы ҡарары менән Андропов КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары итеп һайлана. Яңы етәксе вазифала Андропов генераль секретарь аппаратын кинәт ҡыҫҡарта.

Андропов йәйелдергән дәүләттең иҡтисади хәлен яҡшыртыу өсөн көрәш хеҙмәт дисциплинаһын нығытыу буйынса киң масштаблы кампаниянан башланды. СССР-ҙың ҡайһы бер ҡалаларында көс органдары күргән саралар 1980-се йылдарҙа халыҡҡа ғәҙәттән тыш кеүек тойолдо. Мәҫәлән, Ленинградта һ. б. ҡалаларҙа эш сәғәттәрендә кинотеатрҙарҙа, эре универмагтар һ. б. кеше күп йөрөгән урындарҙа, эштән киткән кешеләрҙе белергә тырышыу маҡсатында, милиция ҡамауҙары, халыҡтың документтарын тикшереүҙәр ойошторола..

Шуның менән бер рәттән коррупция хаҡында ығы-зығы ҡуптарған эштәргә юл асылды, хеҙмәт түгелмәгән керемдәргә, спекуляцияға ҡаршы көрәш иғлан ителде. Сауҙала күҙәтелгән яуыз ниәттәргә ҡаршы көрәш ҙур ҡолас алды. Мәскәү ҡалаһы Башҡарма комитетының элекке сауҙа идараһы башлығы Трегубов, Николай Петрович судҡа бирелде; уның артынан Мәскәү Башторгының 25 яуаплы хеҙмәткәре, Мәскәүҙең ҙур гастроном директорҙары ҡулға алынды. Үзбәк ир-аты СССР-ында «мамыҡ мафия»һын тикшереү башланды; КПСС-тың Краснодар крайы комитеты беренсе секретары Медунов Сергей Фёдоровичҡа ғәйепләү эше ҡуҙғатылды. Эске эштәр министры урынбаҫары Щёлоков Николай Анисимович һәм уның урынбаҫары Чурбанов Юрий Михайловичҡа ҡарата ғәйепләүҙәр иғлан ителә .

Андропов партия һәм дәүләт аппаратын, дәүләт хәүефһеҙлеге органдарын да индереп, «старта» башлай. Ун биш ай идара итеү дәүерендә СССР-ҙың 18 министрын алмаштыра, КПСС өлкә комитеттарының 37 беренсе секретаре яңынан һайлана. Андропов үҙенең тарафдаштары командаһын йыя башлай. Юғары етәкселеккә төбәктәрҙәге эшмәкәрҙәрҙе: Горбачёв Михаил Сергеевичты, Лигачёв Егор Кузьмичты, Воротников Виталий Ивановичты, Рыжков Николай Ивановичты, Чебриков Виктор Михайловичты, Алиев Гейдар Алирза оглын, Романов Григорий Васильевичты һ. б. сакыра.

1983 йылдың башында Андропов Горбачёвҡа һәм Рыжковҡа иҡтисади реформаны әҙерләй башларға ҡуша. КПСС Үҙәк Комитетында махсус Иҡтисад бүлеге булдырыла һәм уның башына Н. И. Рыжков ҡуйыла. Партия-дәүләт курсын эшләргә күренекле ғалимдар: академиктар Аганбегян Абел Гезевич, Арбатов Георгий Аркадьевич, Заславская Татьяна Ивановна, Богомолов Олег Тимофеевич, иҡтисад фәндәре докторҙары Абалкин Леонид Иванович, Петраков Николай Яковлевич кеүек ғалимдарҙы һәм тағы башҡаларҙы йәлеп итә&lt;ref&gt;''Б. Н. Земцов, А. В. Шубин, И. Н. Данилевский'' «История России» [http://wordweb.ru/rustory/79.htm Политика Ю. В. Андропова И К. У. Черненко. Выводы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141215040954/http://wordweb.ru/rustory/79.htm |date=2014-12-15 }}&lt;/ref&gt;.

Андропов 1983 йылдың 15 июнендәге КПСС ҮК Пленумына мөһим мөрәжәғәтендә үҙенең реформатор курсын билдәләй: илде һәм йәмғиәтте ысын-ысындан аңлап белер кәрәк, Советтар Союзы тиҫтәләгән йылдар дауамында башынан үткәргән бик ҡатмарлы күренештәргә грамоталы, фәнни диагностика кәрәк ти.

КПСС ҮК 1983 йылдың июнь Пленумында Ю. В. Андропов «етештереүҙең бик күп өлкәләрендә технологик түңкәрелеште», алға китеүҙе тәьмин итеүсе фәнни-техник революцияның төп йүнәлештәрен атаны. Шул Пленумда Андропов әйткән «ватан иҡтисадының интенсив үҫешенә» күсеү, «эштә башлыса социалистик ҡоролош өҫтөнлөктәрен фәнни-техник революция ҡаҙаныштары менән» берләштереү кәрәккәне һыҙыҡ өҫтөнә алына .

Андропов КПСС-тың XXVI съезы һәм артабанғы Пленумдары эшләгән производствоны бөтә яҡлы интенсификациялауға, фәнни-техник прогресты алға ебәреүгә, халыҡ хужалығы менән идара итеүҙе камиллаштырыуға, кадрҙарҙың яуаплылығына, ойошҡанлығына һәм тәртибенә, халыҡ тормошоноң матди һәм рухи кимәлен үҫтереүгә күп иғтибар бүлгән.

Тышҡы сәйәсәт өлкәһендә Андропов СССР-ҙың тышҡы сәйәси дошмандары менән уйлап эш ителгән компромистарға ынтылған, әммә СССР һәм АҠШ-тың бер-береһенә асыҡтан-асыҡ ышанмаусанлығы шарттарында ундай компромисс килеп сыҡмаған. Был ваҡытта Европала урта йыраҡлыҡтағы ракеталарҙы урынлаштырыу мәсьәләһе буйынса көрсөк барлыҡҡа килә, Афғанстанда һуғыш дауам итә. 1983 йылдың 8 мартында АҠШ президенты [[Рональд Рейган]] сығышында СССР-ҙы «Яуызлыҡ империяһы» тип атай, 1983 йылдың 23 мартында стратегик оборона инициативаһы доктринаһын иғлан итә. 1983 йылдың 1 сентябрендә совет һауа киңлегендә Корея авиакомпанияһының 269 пассажиры булған «Боинг-747» самолётына Сахалин өҫтөндә һөжүм иткән СУ-15 СССР ПВО истребителе киҫкенлектең төп сәбәбе була.
[[Файл:Председателя_Президиума_Верховного_Совета_СССР..jpg|справа|мини|Ю. В. Андроповтың рәсми документтағы автографы]]
1983 йылдың көҙөндә Андроповтың сәләмәтлеге ҡырҡа насарлана. Юрий Владимирович, Октябрь байрамы уңайынан 7 ноябрь демонстрацияһында мавзолей трибунаһына сыға алмай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.aif.by/timefree/history/seryy_kardinal_yuriy_andropov_pisal_stihi_i_predvoshitil_perestroyku_|title=Серый кардинал. Юрий Андропов писал стихи и предвосхитил «перестройку»|accessdate=2017-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171213011714/http://www.aif.by/timefree/history/seryy_kardinal_yuriy_andropov_pisal_stihi_i_predvoshitil_perestroyku_|archivedate=2017-12-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lgz.ru/article/2013-god/odin-god-iz-zhizni-yuriya-andropova/ Один год из жизни Юрия Андропова — Литературная газета]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zn.ua/personalities/andropovschina-_.html|title=Архивированная копия|accessdate=2017-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180816130403/https://zn.ua/personalities/andropovschina-_.html|archivedate=2018-08-16}}&lt;/ref&gt;.

== Вафаты ==
{{Внешнее изображение}}
1980 йылдың ғинуарында Андропов Афғанстанға сәйәхәт итә, унда ул сәсәк ауырыуы йоҡтора, шуның арҡаһында күреү мөмкинлеге насарая һәм бөйөр эшмәкәрлеге өҙлөгә.

1983 йылдың июль һәм август айҙарында Андроповтың сәләмәтлеге һаман насарлана бара, һәм ул ваҡытының ҙур өлөшөн ҡала ситендәге йортонда, йыш ҡына урында ятып эшләй. Ә Мәскәүгә ФРГ канцлеры Һельмут Коль килгәс, генераль сәркәтип Кремльгә килә, машинанан бары тик нөгәрҙәре йәки шәхси һаҡсылары ярҙамында ғына сыға ала. Юрий Андроповты күҙәткән табиптар уға һаҡланырға кәңәш итә — хатта аҙ ғына һалҡын тейеү ҙә ауыр һөҙөмтәләргә килтереүе мөмкин тиҙәр.

Үлеменә бер ай ҡалған саҡта Юрий Андроповты, [[Рональд Рейган]] менән бергә, Time журналы «йыл кешеһе» (1983) тип таный.

Андропов 1984 йылдың 9 февралендә 70-се йәшендә вафат була. Рәсми версия буйынса, үлем сәбәбе күп йылдар дауамында подагра сире арҡаһында бөйөр эшмәкәрлегенең өҙлөгөүенән тиелә.

== Ерләү ==
[[Файл:Yuri_andropov_grave_in_the_kremlin_wall_necropolis_july_2016.jpg|мини|302x302пкс|Ҡыҙыл майҙан. Кремль стенаһындағы некрополдә Андроповтың ҡәбере, 2016 йыл]]
. Хушлашыуға күп илдәрҙең хөкүмәт әһелдәре, шул иҫәптән Бөйөк Британия премьер-министры [[Маргарет Тэтчер]] һәм АҠШ вице-президенты өлкән Джордж Буш килә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[Файл:Андропов_Юрий_Владимирович,_Герой.jpg|мини|403x403пкс|Ю. В. Андроповҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исемен биреү тураһында СССР Юғары Советы Президиумы Указы]]

=== СССР бүләктәре ===
* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып. (СССР Юғары Советы Президиумының '''1974 йылдың 14 июнь''' Указы, «''Коммунисттар партияһы һәм Совет дәүләте алдында оло ҡаҙаныштары һәм 60 йәш тулыуы уңайынан»)''.
* Дүрт [[Ленин ордены]] (1957, 1964, 1971, 1974):
* [[Октябрь Революцияһы ордены]] (1979 йылдың 14 июне).
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1944 йылдың 14 июле)&lt;ref&gt;по Указу Президиума [[Верховный Совет СССР|Верховного Совета СССР]] о награждении за строительство Рыбинского и Угличского гидроузлов на Волге в конце 1930-х годов, когда Андропов был первым секретарём Ярославского обкома ВЛКСМ.&lt;/ref&gt;.
* Өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|ХеҙмәтҠыҙыл Байраҡ ордены]] (1944, әҫәрҙәре 1948, 1961).
* Юбилей миҙалдары (тиҫтәнән артыҡ)
* «Дәүләт хәүефһеҙлеге хеҙмәтенең почётлы эшмәкәре» билдәһе (1973)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.a-lubyanka.ru/page/article/186|title=Публикация из альманаха: Альманах «Лубянка» — отечественные спецслужбы вчера, сегодня, завтра|accessdate=2012-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120509135245/http://www.a-lubyanka.ru/page/article/186|archivedate=2012-05-09}}&lt;/ref&gt;.

=== Сит ил бүләктәре ===
* «Георгий Димитров» ордены (Болгария)
* I дәрәжә «Болгария Халыҡ Республикаһы» ордены (Болгария)
* Сухэ-Батор ордены, Ҡыҙыл Байраҡ ордены (Монголия)
* «Азатлыҡ ҡояшы» ордены, «Йондоҙ» ордены (Афғанстан)
* [[Карл Маркс]] ордены (Германия Демократик Республикаһы)
* Байраҡ ордены (алмаздар менән) (Венгрия Халыҡ Республикаһы) һ. б.
* миҙалдар

== Ғаиләһе ==
Нина Ивановна Енгалычева (1914—1994) менән беренсе никахынан (1935—1940) ҡыҙы Евгения (1936) һәм улы Владимир (1940—1975)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://samlib.ru/b/blockij_o_m/neizwestnyjsynandropowa.shtml|title=Блоцкий О. М. Неизвестный сын Андропова|accessdate=2011-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828011601/http://samlib.ru/b/blockij_o_m/neizwestnyjsynandropowa.shtml|archivedate=2011-08-28}}&lt;/ref&gt;. Оло улының, Владимир Юрьевичтың яҙмышы насар була — урлашҡаны өсөн ике тапҡыр төрмәлә ултыра. Иреккә сыҡҡас, Тирасполгә китә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://profvesti.org/2016/08/20/18080/|title=Тайна генсека &quot; Профсоюзные Вести|accessdate=2016-09-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170805060157/http://profvesti.org/2016/08/20/18080/|archivedate=2017-08-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805060157/http://profvesti.org/2016/08/20/18080/ |date=2017-08-05 }}&lt;/ref&gt;

Татьяна Филипповна (Лебедева) (1917—1991) менән икенсе никахынан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://moscow-tombs.ru/1991/andropova_tf.htm}}&lt;/ref&gt; ике бала — улы Игорь (1941—2006) һәм ҡыҙы Ирина (1947) тыуған. Ирина Юрьевна Маяковский исемендәге театр актёры Михаил Иванович Филипповка кейәүгә сыға.

== Тарихи ролен баһалау ==
Андропов интеллектуал, ижад кешеһе ине. Уны Брежневтан ярамһаҡланыуҙы һәм байлыҡҡа ынтылыш яратмауы айырып торҙо, ришүәтселеккә һәм хөкүмәт аҡсаһын үҙләштереүселәргә түҙеп тормаусан булды. Принципиаль мәсьәләләрҙе хәл иткәндә, Андропов ҡәтғи консерватив позицияла торҙо. СССР Дәүләтхәүефһеҙлеге комитеты генералы Филипп Денисович Бобков былай тип иҫкә алды:&lt;ref&gt;[http://text.newlookmedia.ru/?p=7735 Издательский Дом «Новый Взгляд» ЖАНДАРМСКАЯ МАДОННА]&lt;/ref&gt;:{{цитата|Ул элекке революционерларның иң яхшы сыйфатларын туплаган … яңа җәмгыятьне чын төзүче булды… югары белемле кеше… күп укыды һәм әдәбиятне күзәтте, музыка яратты, шигырьләр язды.|}}
{{цитата|Ул элекке революционерларның иң яхшы сыйфатларын туплаган … яңа җәмгыятьне чын төзүче булды… югары белемле кеше… күп укыды һәм әдәбиятне күзәтте, музыка яратты, шигырьләр язды.|}}

Рихард Зоргеның сәхәбәһе Айно Андреевна Куусинен (Туртиайнен) үҙ туғандарына ла, минең туғандарыма ла бер ҡайсан да ярҙам итмәүен раҫлаусы мемуарҙар яҙған, һәм Андропов бар уңыштарына ла үҙ көсө менән өлгәшкән. Юрий Владимирович үҙ ғаиләһе ағзалары менән һөйләшкәндә лә, уҙенең барыһына ла, протекцияһыҙ ғына ирешеүен, бер кемгә лә бурыслы булмауын, бер ҡайсан да үҙ ғаилә ағзаларының кәңәштәрен тыңламауын һәм тыңламаясағын һыҙыҡ өҫтөнә алды. Тик бына нәҡ ҡыҙы Ирина протекцияһы буйынса СССР Дәүләт хәүефһеҙлеге комитеты Рәйесе Мәскәүгә философ һәм әҙәбиәт белгесе Михаил Михайлович Бахтинды ҡайтарған, уға Дәүләт премияһын бирҙергән.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://russian7.ru/post/7-faktov-o-mixaile-baxtine/}}&lt;/ref&gt;

Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер эксперттар, шул иҫәптән Сергей Назипович Гавров Андропов «рус Дэн Сяопины» булыуы һәм, төрлө реформалар үткәреп, СССР-ҙы һаҡлап ҡалыуы бик мөмкин ине тип әйтә.

Үҙ интервьюһында Ҡытайҙың хәҙерге курсына тура килә торған реаль реформалар Дэн Сяопин килеү менән түгел, ә Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән көнәркәшлек иткән Андропов курсы йоғонтоһо аҫтында эшләй башланы, тип белдерҙе Дэн Сяопиндың вариҫы Цзян Цзэминь йәғни шул уҡ фекерҙе әйтте. Цзян Цзэминь һыҙыҡ өҫтөнә алғанса, Ҡытай Халыҡ Республикаһы үҙенең иҡтисади үҫешендә &quot;андропов юлы&quot;нан китте һәм шуның арҡаһында, Советтар Союзынан айырмалы, юҡҡа сығыу һәм тарҡалыуҙан ҡотолдо. Ысынлап та, Андропов командаһы үткәргән реформалар күпмелер дәрәжәлә иҡтисади һөҙөмтә бирҙе. Рәсми (ныҡ арттырылған) мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 1983 йылда иҡтисад үҫеше темптары 4,2 % тәшкил иткән (1982 йылдағы—3,1 процентҡа ҡарата); милли килем 3,1 процентҡа артҡан; сәнәғәт етештереүе — 4 %-ҡа; КХР етәкселеге күҙлегенән төп күрһәткес — ауыл хужалығы продукцияһы — 6 %-ҡа артҡан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://russian7.ru/post/10-faktov-o-yurii-andropove/|title=А. Рудевич 10 фактов, которые помогут лучше понять Юрия Андропова. © Русская Семёрка russian7.ru|accessdate=2018-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180509013749/http://russian7.ru/post/10-faktov-o-yurii-andropove/|archivedate=2018-05-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.spb.kp.ru/daily/23999.5/80080/|title=А. Гамов. При Андропове СССР мог пойти по пути Китая? //Комсомольская правда. 2007|accessdate=2019-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071113055530/http://spb.kp.ru/daily/23999.5/80080/|archivedate=2007-11-13}}&lt;/ref&gt;

Андроповтың Рәсәйҙең иҡтисади үҫешенә ҡарашын актуалләштереү ынтылыштары һуңғы йылдарҙа һиҙелә башланы. Әйтер кәрәк, 2009 йылдың сентябрендә, Андроповтың тыуыуына 95 йыл тулыу уңайынан, «түңәрәк өҫтәл» үткәрелде, унда илдең әйҙәп барыусы иҡтисадсылары Андроповтың «Карл Маркс тәғлимәте һәм СССР-ҙа социалистик төҙөлөштөң ҡайһы бер мәсьәләләре» тураһында фекер алыштылар. Юрий Владимирович мираҫын бер яҡты ла яҡламай ғәҙел өйрәнеү кәрәклеге тураһында һығымта яһалды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.veorus.ru/|title=ВЭО России сегодня|accessdate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205032310/http://www.veorus.ru/|archivedate=2014-12-05}}&lt;/ref&gt;.

Андропов эшмәкәрлеген тикшереүсе ғалимдарҙа хәҙерге ваҡытта уның фигураһы һис шикһеҙ ҡыҙыҡһыныу уята, Бурлацкий шулай итеп, В. В. Путин, уға тиклем Андропов тәүҙә дәүләт хәүефһеҙлеге органдарында эшләп, шунан дәүләт рәйесе булды. Андропов етәкселегендә дәүләт хәүефһеҙлеге органдарының элекке хеҙмәткәрҙәре беренсе тапҡыр сәләмәт һәм спорт йәшәү рәуеше алып барҙы, һәм Андропов генерал сәркәтип вазифаһында ришүәтселеккә ҡаршы көрәш күрһәтә башланы, бигерәк тә генсек посында&lt;ref name=&quot;autogenerated9&quot;/&gt;. Уның «сәйәси мираҫы Советтарҙан һуң, Рәсәйҙә лә бик кәрәкле булып тора», — тип билдәләп үтәләр. .

== Хәтер ==
[[Файл:Артимарка_Юрий_Андропов_2014.jpg|мини|220x220пкс|СССР Дәүләт хәүефһеҙлеге комитеты эмблемаһы менән Андропов артимаркаһы. 2014]]
[[Файл:Юрий_андропов302.JPG|мини|220x220пкс|«Юрий Андропов» теплоходы]]

* Ю. В. Андропов исемендәге 108-се урта мәктәп һәм Моздоктағы һәйкәле.
* 1984—1989 йылдарҙа Рыбинск ҡалаһы Андропов исемен йөрөткән.
* Рәсәйҙә бер Андропов проспекты, шулай уҡ төрлө ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа 20 урам һәм тыҡрыҡ Андропов исемен йөрөтә.
* Ю. В. Андропов исемендәге Климовский махсуслаштырылған патрон заводы, Новолипецк металлургия комбинаты, «Ростсельмаш» производство берекмәһе.
* 1980-се йылдар аҙағында төҙөлгән Рәсәй пассажир теплоходы Юрий Андропов исемен йөрөтә&lt;ref&gt;[http://cruiseinform.ru/motorships/teplokhody-rossii/andropov/ Теплоход «Юрий Андропов» на портале cruiseinform.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170321140216/http://cruiseinform.ru/motorships/teplokhody-rossii/andropov/ |date=2017-03-21 }}.&lt;/ref&gt;, Халыҡ-ара Диңгеҙ ойошмаһы номеры: 8620105&lt;ref&gt;[http://fleetphoto.ru/ship/35/ Теплоход «Юрий Андропов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019035053/http://fleetphoto.ru/ship/35/ |date=2014-10-19 }}.&lt;/ref&gt;.
* «Юрий Андропов» ауыр атом ракета крейсеры, 1992 йылдан — «Бөйөк Пётр» атом крейсеры.
* Андропов һәйкәлдәре тыуған Солун-Дмитриевский ауылында, Петрозаводск ҡалаһында (скульптор Михаил Коппаев), Мәскәүҙә Кремль стенаһы эргәһендә некрополь, шулай уҡ [[Мәскәү]]ҙә, [[Петрозаводск]], [[Ярославль]], [[Рыбинск]] ҡалаларында, '''Нагутскоела''' мемориаль таҡталар.
* Андропов исемендәге 4-се Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Кантемир гвардия танк дивизияһы (1984 йылдан).
* Ю. В. Андропов исемендәге СССР Дәүләт хәүефһеҙлеге комитеты Институты, хәҙер Рәсәй Тышҡы разведка Академияһы.
* [[Ставрополь крайы]]нда Андропов районы бар.

=== Юрий Андропов тураһында документаль фильмдар ===
* «Ю. В. Андропов. Страницы жизни», режиссёр Олег Уралов (1985).
* {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6I5uHrtLZGk&amp;list=PLz0XUTQELbJL1ztb0A67cKbqB_98k4qzL&amp;index=83|title=85-я серия. «1983 год — Юрий Андропов»|author=Николай Карлович Сванидзе|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=2016-01-17|lang=ru|description=|archiveurl=|archivedate=}}
* 2000 — «Андропов» — Телеканал «НТВ», автор фильма — Евгений Киселев.
* 2004 — «Юрий Андропов» (цикл «Бремя власти»), реж. Андрей Кончаловский.
* {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=4BQ46V4R1K4|title=«Владыка Кубанский»|author=Проект Дэвида Гамбурга|authorlink=|coauthors=Сценарий Валерии Бойко, режиссёр-постановщик Александр Шамайский|quote=|date=2006|format=|work=|publisher=НТВ|accessdate=2017-02-23|lang=ru|description=|archiveurl=|archivedate=}}
* 2009 — «Юрий Андропов. 15 месяцев надежды» — ТК «Останкино» по заказу ОАО «Первый пролетар», автор фильма — Медведев, Сергей Константинович, главный редактор — Анненский, Александр Исидорович.
* «Кремлевские похороны. Юрий Андропов» — документальный фильм из цикла «Кремлевские похороны». НТВ
* «Юрий Андропов в лабиринте власти» документальный фильм из цикла «Кремль-9» — ТК «Останкино» по заказу ОАО «Первый пролетар», автор фильма — Алексей Пиманов.
* 2014 — «Юрий Андропов. Терра инкогнита» — «ВГТРК», реж. Андрей Куренков.
* 2014 — «Андропов. Между Дзержинский и Дон Кихот» — РОО ассоциация «Наше кино» по заказу ОАО «Телекомпания НТВ», ведущий Владимир Чернышев, реж. Сергей Краус.
* {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=cPC1Qqk5K8M|title=«Истина, страшней которой нету…»|author=Шеф-редактор: Александр Оносовский|authorlink=|coauthors=продюсеры: Сергей Медведев, Олег Вольнов; ведущий: Сергей Медведев|quote=|date=2014|format=|work=|publisher=ТК «Останкино» по заказу ОАО «Первый канал»|accessdate=2017-02-06|lang=ru|description=|archiveurl=|archivedate=}}

== Кинола кәүҙәләнеше ==
* Вольф Катер («Огненный лис», 1982)
* Галис Косицкий («Черный квадрат» фильмы, 1990)
* Захарченко, Вадим Викторович (&quot;Убийство на «Ждановский» фильмы), 1992)
* Жолобов, Вячеслав Иванович («Красная площадь», 2004; «Туман рассеивания», 2010; «Дом образцово содержания», 2010; «Дело гастроном № 1», 2011; сериал «Казнокрад», 2011; «Алхимик. Эликсир Фауст», 2014; «Джуда», 2015; «Паук», 2015; Операция «Сатана», 2018)
* Лановой, Василий Семенович («Брежнев», 2005)
* Стоков, Юрий Викторович («КГБ в смокинг», 2005, «Поединки. Правдивая история. Тегеран-43. Фильм 4», 2010)
* Этезов, Сергей Леонидович («Осветленный источник в Москве», 2009)
* Козаков, Михаил Михайлович («Последняя встреча», 2010)
* Антон Кузнецов («Карлос», Франция-Германия, 2010)
* Гордиенко, Иван Алексеевич («Охотники за бриллиантами», 2011); «Хоккейный игры», 2012)
* Барковский, Сергей Дмитриевич («Петля Нестерова», 2015).
* Жолобов, Сергей Иванович («Таинственная страсть», 2016).
* Ильгиз Булгаков («Обгоняя время», 2019).

== Хеҙмәттәре ==
* Избранные речи статьи и. — М., 1979
* Избранные речи статьи и. — М., 1983
* Избранные речи статьи и. — М., 1984
* Учение Карла Маркса и некоторые вопросы социалистического строительства в СССР // Коммунист. — 1983. — № 3&lt;ref&gt;[http://sov-ok.livejournal.com/149477.html Часть первая].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sov-ok.livejournal.com/149220.html Часть вторая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815233501/http://sov-ok.livejournal.com/149220.html |date=2011-08-15 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sovetika.ru/sssr/andropovst001.htm На сайте Sovetika.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208042205/http://www.sovetika.ru/sssr/andropovst001.htm |date=2007-12-08 }}.&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Портал|Шәхесләр|Сәясәт|Советлар Берлеге}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* {{Китап|автор=[[Васильев, Юрий Альбертович|Васильев Ю. А.]]|часть=|заглавие=Тайны «Могикана» (К 100-летию со дня рождения Ю. В. Андропова)|оригинал=|ссылка=http://www.mosgu.ru/nauchnaya/publications/2014/monographs/Vasiliev_Mohicans-Secrets.pdf|издание=|ответственный=|место=М.|издательство=Изд-во [[Московский гуманитарный университет|Моск. гуманит. ун-та]]|год=2014|том=|страницы=|страниц=200|isbn=978-5-98079-992-2 (архивировано в [http://www.webcitation.org/6qA5COCn7 WebCite] / [https://web.archive.org/web/20160803174216/http://mosgu.ru/nauchnaya/publications/2014/monographs/Vasiliev_Mohicans-Secrets.pdf WaybackMachine])}}
* {{Китап|автор=Васильев Ю. А.|часть=|заглавие=Юрий Андропов. На пути к власти|оригинал=|ссылка=|издание=|ответственный=|место=М.|издательство=Вече|год=2018|том=|страницы=|страниц=416|isbn=978-5-4444-6256-0|тираж=1500}}
* {{Китап|автор=[[Семанов, Сергей Николаевич|Семанов С. Н.]]|заглавие=Андропов. 7 тайн генсека с Лубянки|место=|издательство=Вече|год=2001|страниц=416|isbn=5-7838-0939-X|тираж=10000}}
* {{Китап|автор=[[Минутко, Игорь Александрович|Минутко И. А.]]|заглавие=Андропов. Бездна (Миф о Юрии Андропове)|ссылка=&lt;!-- http://freebooks.net.ua/audio/hudozh/istproza/63205-igor-minutko.bezdna-mif-o-jurii.html ¡неработающая ссылка!--&gt;|место=|издательство=Алгоритм|год=2002|страниц=528|isbn=5-17-015238-8|тираж=7000}} &lt;!-- ([http://www.politjournal.ru/preview.php?action=Articles&amp;dirid=123&amp;tek=2306&amp;issue=69 // politjournal.ru]) Отзыв (мини-рецензия) Бориса Соколова «Андропов: гений или трус?» на книгу: {{книга
 | автор         = Минутко И. А.
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Юрий Андропов: реальность и миф
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | викитека      = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = М.
 | издательство  = АСТ-Пресс
 | год           = 2004
 | том           = 
 | страницы      = 
 | столбцы       = 
 | страниц       = 
 | серия         = 
 | isbn          = 
 | doi           = 
 | тираж         = 
 | ref           = 
}} --&gt;
* {{Китап|автор=[[Семанов, Сергей Николаевич|Семанов С. Н.]]|заглавие=Юрий Андропов|место=|издательство=Эксмо|год=2003|страниц=512|isbn=5-699-04415-9|тираж=3000}}
* {{Китап|автор=Чертопруд С. В.|заглавие=Андропов — КГБ|место=М.|издательство=Эксмо Яуза|год=2004|страниц=544|isbn=5-699-08162-3|тираж=4000}}
* {{Китап|автор=|год=2004|тираж=|isbn=5-17018975-3|серия=|страниц=800|столбцы=|страницы=430—431|том=|издательство=АСТ, Астрель, Транзиткнига|часть=|место=М.|издание=|ответственный=Автор-составитель [[Колпакиди, Александр Иванович|А. И. Колпакиди]]|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Энциклопедия секретных служб России|ссылка часть=|ref=Колпакиди}}
* {{Китап|автор=Чертопруд С. В.|заглавие=Юрий Андропов: Тайны председателя КГБ|издание=2-е изд., испр. и доп|место=М.|издательство=Яуза Эксмо|год=2006|страниц=512|серия=Гении и злодеи|isbn=5-699-15351-9|тираж=4000}}
* ''[[Медведев, Рой Александрович|Медведев Р. А.]]'' Андропов. — {{М.}}: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2006. — ([[Жизнь замечательных людей]]) ([[Премия ФСБ#2007 год|Премия ФСБ]] по литературе за 2007 год)
* ''[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]'' [https://thelib.ru/books/ostrovskiy_aleksandr/kto_postavil_gorbacheva-read.html Кто поставил Горбачёва?] — {{М.}}: Алгоритм-Эксмо, 2010. — 544 с. (Переиздание Проект «Распад СССР: Тайные пружины власти» — {{М.}}: Алгоритм, 2016.)
* {{Китап|автор=[[Семанов, Сергей Николаевич|Семанов С. Н.]]|заглавие=Председатель КГБ Юрий Андропов|место=|издательство=Алгоритм|год=2008|страниц=352|isbn=978-5-9265-0513-6|тираж=4000}}
* {{статья|автор=Якутин Ю. В.|заглавие=Актуальность методологических подходов Ю. В. Андропова (1914—1984)|ссылка=|издание=Российская школа социально-экономической мысли: Истоки, принципы, перспективы: Материалы первого Российского экономического конгресса|тип=|место=М.|издательство=|год=2010|том=|номер=|страницы=104—112}}
* {{Китап|автор=[[Семанов, Сергей Николаевич|Семанов С. Н.]]|заглавие=Юрий Андропов: Генсек из КГБ|место=|издательство=Эксмо, Алгоритм|год=2011|страниц=352|isbn=978-5-699-47950-4|тираж=3000}}
* ''[[Медведев, Рой Александрович|Медведев Р. А.]]'' Андропов. — {{М.}}: Молодая гвардия, 2012. — (Жизнь замечательных людей).
* ''[[Медведев, Рой Александрович|Медведев Р. А.]]'' Генсек с Лубянки. — {{М.}}: Лета, 1993. — 222 c. — Тираж 10 000 экз. — ISBN 5-86897-002-0.
* {{Китап|автор=Салов Е. И.|заглавие=Андропов: Четыре главы из политического эссе|издание=2-е изд., испр. и доп|место=Майкоп|издательство=ООО Качество|год=2014|страниц=96|серия=|isbn=978-5-9703-0436-5|тираж=1500}}
* {{Китап|автор=Синицин И. Е.|часть=|заглавие=Андропов вблизи: Воспоминания о временах оттепели и застоя|оригинал=|ссылка=http://profilib.com/chtenie/85671/igor-sinitsin-andropov-vblizi-vospominaniya-o-vremenakh-ottepeli-i-zastoya.php|издание=|ответственный=|место=М.|издательство=Центрполиграф|год=2015|том=|страницы=|страниц=700|isbn=978-5-227-05745-7}}
* {{Китап|автор=[[Шлейкин, Юрий Викторович|Шлейкин Ю. В.]]|часть=|заглавие=Андропов. Карелия. 1940—1951|оригинал=|ссылка=|издание=|ответственный=|место=Петрозаводск|издательство=Острова|год=2014|том=|страницы=|страниц=352|isbn=978-5-98686-057-2}}
* Дипломатический словарь. М.,1984,с.81
* Диенко А. Разведка и контрразведка в лицах. Энциклопедический словарь спецслужб. М., 2002
* Ярославский Край в 20 веке. Кто есть кто? Т.2: Политика. Историко-биографический справочник. Ярославль, 2008
* Горбачев А. Н.. 10000 генералов страны: Краткий биобиблиографический справочник.5 изд. М., Infogans, 2017
* ''Майоров А.'' [http://www.hrpublishers.org/ru/katalog/577.html Правда об Афганской войне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804060332/http://www.hrpublishers.org/ru/katalog/577.html |date=2020-08-04 }}
* ''Воронов В.'' [http://text.newlookmedia.ru/?p=7735 Жандармская Мадонна]{{проверено|12|01|2014}}
* [http://sledstvie-veli.net/kaznokrady/201-kaznokrady-2-seriya-kgb-protiv-mvd.html Андропов Ю. В. КГБ против МВД…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211110131126/https://sledstvie-veli.net/kaznokrady/201-kaznokrady-2-seriya-kgb-protiv-mvd.html |date=2021-11-10 }}
* ''Кречетников А.'' [http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/11/121112_andropov_reforms.shtml Юрий Андропов: новый Сталин или советский Дэн Сяопин?] // [[Би-Би-Си]]{{проверено|12|01|2014}}
* ''[[Млечин, Леонид Михайлович|Млечин Л.]]'' [https://web.archive.org/web/20081023174748/http://www.sem40.ru/ourpeople/destiny/15113/ Загадочный Андропов]{{проверено|12|01|2014}}
* ''Хлобустов О.'' [http://www.hrono.info/statii/2009/hlb_androp.html Об Андропове на сайте «Хронос»]{{проверено|12|01|2014}}
* ''Бабиченко Д.'' [http://www.itogi.ru/Paper2005.nsf/Article/Itogi_2005_10_01_23_1219.html Юрий Андропов, легендарная личность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022183431/http://www.itogi.ru/Paper2005.nsf/Article/Itogi_2005_10_01_23_1219.html |date=2007-10-22 }}
* [https://web.archive.org/web/20130815123614/http://alexeypivovarov.ru/vystrel-v-andropova/ «Выстрел в Андропова»]{{недоступная ссылка|число=11 |месяц=01 |год=2014 }}Фильм Алексея Пивоварова (НТВ) из серии «Дело темное»
{{Refend}}

== Һылтанмалар ==
* [http://gov.karelia.ru/Different/Dates/andropov.html Карелия официальная. Юрий Владимирович Андропов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112000550/http://gov.karelia.ru/Different/Dates/andropov.html |date=2014-01-12 }} Калып: Проверено
* [http://www.kp.ru/print/23401/33897/Калып:Недоступная ссылка Первая семья Андропова. Вторая семья Андропова]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&gt;Калып: Проверено
* [http://www.kp.ru/upimg/photo/31739.jpgКалып:Недоступная ссылка Генеалогические древо Андропова]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://obozrevatel.com/news/2006/6/13/118103.htm Андропов фальсифицировать свою биографию] Калып: Проверено
* [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=3804 Юрий Андропов Владимирович ('''Биография''')] Калып: Проверено
* [http://gov.karelia.ru/Photos/photo.html?id=4380 Карелия официальная. Фотоархив] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112000028/http://gov.karelia.ru/Photos/photo.html?id=4380 |date=2014-01-12 }} Калып: Проверено
* [http://gov.karelia.ru/Karelia/1152/22.html Ю. В. Андропов — руководитель комсомола КФССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112000025/http://gov.karelia.ru/Karelia/1152/22.html |date=2014-01-12 }} Калып: Проверено
* [http://smena-online.ru/archive/1984/1363 Похороны Ю. В. Андропова, журнал «Смена», № 1363, март 1984] Калып: Проверено
* [http://liders.rusarchives.ru/andropov/ Интернет-выставка «Андропов. Т 100-летию со дня рождения»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200914064657/http://liders.rusarchives.ru/andropov/ |date=2020-09-14 }} Калып: Проверено
* {{Cite web|url=http://www.zpu-journal.ru/selections/Vasiliev_Mohican-Secrets/|date=}}
* Арсений Амосов. [https://iz.ru/842626/arsenii-zamostianov/vodka-i-poriadok-chem-zapomnilsia-sovetskim-liudiam-iurii-andropov Водка и порядок: чем запомни советский людям Юрий Андропов] (Известия, 9 февраля 2019)
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1984 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:9 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1914 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>tw7n3z36ytxkj9kwnqszifdhlk1tvtx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бахвалов Николай Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163631</id>
    <revision>
      <id>1299084</id>
      <parentid>1222311</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9151" sha1="4egj37m1gv7wnn4h3en0j8wqonl0oqx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бахвалов Николай Сергеевич''' ([[29 май]] [[1934 йыл]], [[Мәскәү]] — [[29 август]] [[2005 йыл]], [[Мәскәү]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-[[Математика|математигы]], иҫәпләү математикаһы белгесе. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы.

== Биографияһы ==
Николай Сергеевич Бахвалов [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университетының]] физика һәм математика факультеты профессоры С. В. Бахвалов ғаиләһендә тыуған.

1950 йылда [[Мәскәү]]ҙәге 310-сы урта мәктәпте тамамлай.

1955 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика һәм математика факультетын һәм 1957 йылда унда аспирантураны тамамлай.

Физика-математика фәндәре кандидаты (1958). Диссертация темаһы: «О составлении уравнений в конечных разностях при приближенном решении задачи Дирихле для уравнения Лапласа» (фәнни етәксеһе С. Л. Соболев).

Физика һәм математика фәндәре докторы (1964). Диссертацияһының темаһы «Об оптимальных на классах функций способах интегрирования с заданным числом узлов».

1966 йылда «профессор» фәнни исеме ала.

Мәскәү дәүләт университетының механика һәм математика факультеты иҫәпләү математикаһы кафедраһы профессоры (1966—1970).

Мәскәү дәүләт университетының иҫәпләү математикаһы һәм кибернетика факультеты Иҫәпләү математикаһы кафедраһы профессоры (1970 — 1981).

1981 йылдан  Мәскәү дәүләт университетының механика һәм математика факультетының иҫәпләү математикаһы кафедраһы мөдире һәм СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.

1991 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы академигы.

Халыҡ-ара фәндәр академияһының Юғары мәктәбе академигы.

СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1985). [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1980), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2005) ордендары менән бүләкләнгән. 1994 йылда «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеме бирелә.

Николай Сергеевич Бахвалов 2005 йылдың 29 августында 71 йәшендә вафат була. Уны Перловский зыяратында ерләйҙәр (1 ур.)

== Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе ==
Иҫәпләү һәм ғәмәли математика, һан ысулдары, алгоритмдарҙы оптимизациялау, функциялар теорияһы, төрлө составлы мөхит механикаһының, айырым алғанда композит материалдарҙың математик проблемалары, тулҡын физикаһы мәсьәләләре.

== Баҫмалары ==
* ''Бахвалов Н. С.'' Численные методы, 2 изд. М. 1975.
* ''Бахвалов Н. С., Панасенко Г. П.'' Осреднение процессов в периодических средах — математические задачи механики композиционных материалов. 1984
* ''Бахвалов Н. С., Жидков Н. П., Кобельков Г. М.'' Численные методы. 2003
* ''Бахвалов Н. С. (ред), Воеводин В. В. (ред)'' Современные проблемы вычислительной математики и математического моделирования. 2005 — в 2-х томах

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=|часть=|заглавие=Математики. Механики. Биографический справочник|ссылка=|издание=|ответственный=Сост. {{nobr|[[Боголюбов, Алексей Николаевич|А. Н. Боголюбов]]}}|издательство=[[Наукова думка]]|год=1983|страницы=33|страниц=639|isbn=}}
* Факультет Вычислительной математики и кибернетики: История и современность: Биографический справочник / Авт.-сост. Е. А. Григорьев — М., Изд-во Московского университета, 2010. — 616 с. ISBN 978-5-211-05838-5
* Профессора Московского университета. 1755—2004. Биографический словарь. В 2-х томах / авт.-сост. А. Г. Рябухин, Г. В. Брянцева — М., Изд-во Московского университета, 2005
* Факультет Вычислительной математики и кибернетики: биографический справочник / авт.-сост. Е. А. Григорьев — М., Изд-во Московского университета, 2005
* Энциклопедия Московского университета: Научно-исследовательский вычислительный центр / под общ. ред. А. В. Тихонравова — М., МАКС Пресс, 2005
* Учёные Московского университета — действительные члены и члены-корреспонденты РАН (1755—2004). Биографический словарь / авт.-сост. Ю. М. Канцур — М., Изд-во Московского университета, 2004

== Һылтанмалар ==
* Профиль Николая Сергеевича Бахвалова Профиль Николая Сергеевича Бахвалова
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=11168 Mathnet.ru сайтындагы профиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200221212016/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=11168&amp;option_lang=rus |date=2020-02-21 }}
* [http://dictionnaire.narod.ru/NSBakhvalov-80.pdf Россия Фәннәр академиясе академикының 80 яшьлек юбилее уңаеннан Николай Сергеевич Бахвалов (05/29/1934 — 08/29/2005)]
* 2005-нче елда университетның 250 еллыгы уңаеннан ясалган «Интеллект портреты» Мәскәү дәүләт университетының күренекле галимнәре галереясында [http://isir.ras.ru/hisfotoarchive/private/gallery/msu+scienticts+in+sergey+novikov+photos.aspx?interval=1&amp;pi=15 Н. С. Бахваловның фото-портреты] (Сергей Новиков фотосы).
* [https://bigenc.ru/mathematics/text/1857303 Большая российская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026112656/https://bigenc.ru/mathematics/text/1857303 |date=2021-10-26 }}
[[Категория:29 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1934 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:29 августа вафат булғандар]]
[[Категория:2005 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>4egj37m1gv7wnn4h3en0j8wqonl0oqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бари Нина Карловна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163669</id>
    <revision>
      <id>1299083</id>
      <parentid>1188692</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8483" sha1="j4xi68nofxb6md24ojxhphp2k3kxypk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Нина Карловна Бари''' (1901—1961) — [[Тригонометрия|тригонометрик]] рәт өлкәһендәге хеҙмәттәре менән танылған [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] [[Математика|математигы]] . Физика һәм математика фәндәре докторы (1935), Мәскәү дәүләт университеты профессоры.

Ире — танылған математик В. В. Немыцкий …

== Биографияһы ==
1901 йылда Мәскәүҙә билдәле Мәскәү балалар табибы, медицина докторы {{Comment|К. А. Бари|Карл Адольфович Бари (1868—1928)}} ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәптә уҡығанда уҡ математика менән мауыға.

[[1918 йыл|1918 йылда ул]] [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү дәүләт университетының]] физика һәм математика факультетына уҡырға инә — Мәскәү университетының ошо факультетына кергән беренсе ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе {{Sfn|О людях Московского университета|2019|с=159|quote=Аттестат частной женской гимназии не давал права поступления в университет. Бари пришлось вторично сдавать выпускные экзамены на аттестат зрелости в государственной мужской гимназии №10, с чем она легко справилась}}. Унда ул беҙҙең илдең иң ҙур ғалимдары — Д. Ф. Егоров, Н. Е. Жуковский, Н. Н. Лузин, С. А. Чаплыгин менән аралашыу мөмкинлеген ала. Н. К. Бариҙың математик талантын профессор Н. Н. Лузин күреп ҡала, һәм тиҙҙән ул Н. Лузиндың күренекле студенттарының береһе һәм семинарында әүҙем ҡатнашыусы — [[:ru:Лузитания (московская математическая школа)|«Лузитания»]] ағзаһы булып китә.

Бари күмәклектәр теорияһы буйынса беренсе нәтижәләрен университеттың өсөнсө курсында уҡығанда уҡ ала. 1925 йылда ул Мәскәү университетының аспирантураһын тамамлай, һәм киләһе йылдың ғинуарында ''«О единственности тригонометрических разложений»'' темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1927 йылдан ул Франция һәм Поляк математика йәмғиәттәре ағзаһы. 1927 йылда Парижда ул [[:ru:Адамар, Жак|Адамар]] семинарында әүҙем ҡатнаша.

Бари 20 йәшендә (1921) Мәскәү университетының механика һәм математика факультетында уҡыта башлай. [[1932 йыл|1932 йылда ул]] [[Мәскәү дәүләт университеты]] профессоры була. 1935 йылда физика һәм математика фәндәре докторы дәрәжәһенә лайыҡ була, ул саҡта инде Бари, тригонометрик рәттәр һәм күмәклектәр теорияһында фундаменталь нәтижәләргә эйә булған, танылған ғалим була.

Бари Болондағы (1928) һәм [[Эдинбург]]та&lt;nowiki/&gt;ғы (1958) халыҡ-ара математик конгрестарҙа совет математик мәктәбен кәүҙәләндерә.

Академик Н. Н. Лузин бәләгә юлыҡҡас, уға хатта уның уҡыусылары ла ҡаршы сығыш яһағанда — Бари, уҡытыусыһына тоғро ҡалып, Лузинға ҡаршы компанияны хупламай. Уның вафатынан һуң, хеҙмәттәре баҫылыуға әҙерләнгәндә, Бари был эштә әүҙем ҡатнаша һәм бик ҙур редакцион эш башҡара{{Sfn|О людях Московского университета|2019|с=165—166}} .

1961 йылдың 15 июлендә Бари фажиғәле рәүештә һәләк була (йәйен дачала ул электричка аҫтына эләгә{{Sfn|О людях Московского университета|2019|с=165}})&lt;ref&gt;[http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/BIO/BARI.HTM VIVOS VOCO: В. С. Виденский, «Бэра бери, Бари» (К 100-летию Н. К. Бари)]&lt;/ref&gt; . Введенское зыяратында (уч. 8) Мәскәүҙә&lt;ref&gt;[http://vvedenskoe.pogost.info/displayimage.php?pos=-13246 Могила Н. К. Барри] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113221902/http://vvedenskoe.pogost.info/displayimage.php?pos=-13246 |date=2013-11-13 }}&lt;/ref&gt; атаһы менән бергә ерләнгән.

== Баҫмалары ==
* ''Бари Н. К.'' [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=8617&amp;option_lang=rus «Проблема единственности разложения функции в тригонометрический ряд».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028004420/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=8617&amp;option_lang=rus |date=2020-10-28 }} // УМН, 4:3(31) (1949), 3-68
* ''Бари Н. К.'' Тригонометрические ряды. — М.: изд-во ФМЛ, 1961
** ''Bari N.K.'' `Trigonometric Series, vol. II` Holt, Rinehart and Winston/ — New York, 1967.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Садовничий В. А. Нина Карловна Бари (1901—1961) // О людях Московского университета. — 3-е изд., дополненное. — М.: Издательство Московского университета, 2019. — С. 159—166. — 356 с. — 3000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-19-011397-6&lt;/nowiki&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Bari.html Nina Karlovna Bari]{{Ref-en}}
* [http://www.agnesscott.edu/lriddle/women/bari.htm Nina Karlovna Bari]{{Ref-en}}
* [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&amp;paperid=6913&amp;what=fullt&amp;option_lang=rus Нина Карловна Бари (к 25-летию работы в МГУ)]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&amp;paperid=6459&amp;what=fullt&amp;option_lang=rus Нина Карловна Бари (некролог)]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://vvedenskoe.pogost.info/displayimage.php?pid=13246&amp;fullsize=1 могила на Введенском кладбище] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330083420/http://www.vvedenskoe.pogost.info/displayimage.php?pid=13246&amp;fullsize=1 |date=2016-03-30 }}
[[Категория:19 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1901 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:15 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1961 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]</text>
      <sha1>j4xi68nofxb6md24ojxhphp2k3kxypk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барабанов Владимир Фёдорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164055</id>
    <revision>
      <id>1299082</id>
      <parentid>1279505</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T01:45:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17135" sha1="grpnruu4pczf93su8stiu4qo6eiwr50" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Владимир  Федорович Барабанов''' (1918-1997) — СССР һәм Рәсәй [[Геология|геологы]],  [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград дәүләт университеты]] уҡытыусыһы&lt;ref&gt;[https://pobeda.spbu.ru/museum/item/67-barabanov-vladimir-fedorovich-1918-1997 ПОБЕДА—75! Сражающийся Университет. Владимир Фёдорович Барабанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326160055/https://pobeda.spbu.ru/museum/item/67-barabanov-vladimir-fedorovich-1918-1997 |date=2020-03-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
'''Владимир Федорович Барабанов'''  [[1918 йыл]]дың [[21 май]]ында Ярославль губернаһының  Мелехово ауылында тыуған&lt;ref&gt;[https://wiki.spbu.ru/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%A4%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Санкт-Петербургский государственный университет — Владимир Фёдорович Барабанов]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;{{БРЭ|Барабанов Владимир Фёдорович|id=861669|автор=Г. П. Хомизури|том=3|страницы=24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;КЭ&quot;&gt;[http://ke.culture.gov-murman.ru/slovnik/?ELEMENT_ID=92774 Барабанов Владимир Федорович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406032136/http://ke.culture.gov-murman.ru/slovnik/?ELEMENT_ID=92774 |date=2016-04-06 }}, Кольская энциклопедия&lt;/ref&gt;.

Ленинград университетының  геология-тупраҡ-география факультетын яҡшы билдәләренә тамамлай  (1936—1941 йылдарҙа уҡыған)&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;{{БРЭ|Барабанов Владимир Фёдорович|id=861669|автор=Г. П. Хомизури|том=3|страницы=24}}&lt;/ref&gt; минералогия кафедраһында  ҡалдырыла&lt;ref&gt;[https://wiki.spbu.ru/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%A4%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Санкт-Петербургский государственный университет — Владимир Фёдорович Барабанов]&lt;/ref&gt;.

== Бөйөк Ватан һуғышы ==
[[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның тәүге көнөндә —  [[1941 йыл]]дың [[25 июнь|25 июнендә]] үҙ ирке менән фронтҡа китә, взвод һәм рота командиры була&lt;ref name=&quot;КЭ&quot;/&gt;. 

[[1941 йыл]]дың авгусында  [[Бөйөк Новгород|Новгород]]  янында В. Ф. Барабанов яралана. Һуңынан госпиталь һәм блокада көндәре,  ҡалаға яҡынайған яңы алыштарҙа, Ленинград фронтында   ҡатнашыу. 

Хәрби хәрәкәттәрҙә  зирәклеге өсөн  кесе лейтенант Барабанов командование исеменән «Ленин ҡалаһының ныҡлы һаҡсыһы» тип яҙылған исемле сәғәткә лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://pobeda.spbu.ru/museum/item/67-barabanov-vladimir-fedorovich-1918-1997 ПОБЕДА—75! Сражающийся Университет. Владимир Фёдорович Барабанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326160055/https://pobeda.spbu.ru/museum/item/67-barabanov-vladimir-fedorovich-1918-1997 |date=2020-03-26 }}&lt;/ref&gt;. 

[[1942 йыл]]дың майында, Колпино янында, һуғыш алдынан, В Ф. Барабанов Коммунистар партияһына инеүгә ғариза яҙа. Уның ике пулеметлы подразделениеһы  бер квадрат километр майҙанда, дошмандың [[Санкт-Петербург|Ленинградҡа]] һөжүмен тотҡарлап тора&lt;ref&gt;[https://pobeda.spbu.ru/museum/item/67-barabanov-vladimir-fedorovich-1918-1997 ПОБЕДА—75! Сражающийся Университет. Владимир Фёдорович Барабанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326160055/https://pobeda.spbu.ru/museum/item/67-barabanov-vladimir-fedorovich-1918-1997 |date=2020-03-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[1942 йыл]]дың  авгусында Колпино янында   ауыр яралана. Фонтанкалағы  госпиталдәрҙең береһенән  В Ф. Барабанов    [[Ладога]]  аша [[Вологда]]ға  эвакуациялана

Вологда ҡалаһындағы госпиталдә [[лейтенант]] Барабанов алдынғы һыҙыҡта алып өлгөрмәгән партия билетын ала. Шунда уҡ,  хәрби госпиталдә,  аяҡ-ҡулдары урынына протездар менән булған ауыр яралы офицер пропагадалаусы сифатында  ҡалдырыла.

[[Сестрорецк]]тан эвакуациянан госпиталдән ҡайтҡандан һуң, парторг булып һайлана. 

Шулай итеп лейтенант В. Ф. Барабанов  тағы дүрт йыл армия сафына баҫа &lt;ref&gt;[https://wiki.spbu.ru/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%A4%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Санкт-Петербургский государственный университет — Владимир Фёдорович Барабанов]&lt;/ref&gt;.

== Ленинград университеты ==
[[1946 йыл]]да,  демобилизациянан һуң Ленинград университетына ҡайта. 

[[1951 йыл]]да кандидатлыҡ диссертацияһын, [[1962 йыл]]да  профессорлыҡ диссертацияһын яҡлай,  минералогия фәндәре докторы&lt;ref name=&quot;КЭ&quot;/&gt;. 30-ҙан ашыу  кандидатлыҡ һәм бер нисә докторлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе бер нисә.

[[1948 йыл]]да  Ленинград пионерҙар һарайында  йәш геологтар клубы ойоштора, күп белгестәр тәрбиәләй. 

Хибин тундраларына экспедициялар ойоштороусы һәм ҡатнашыусыһы,  унда Юкспор  тауында апатит  ятҡылығының  минералогияһын өйрәнә&lt;ref name=&quot;КЭ&quot;/&gt;. 

«Вопросы геохимии и типоморфизм минералов», «Вопросы экологии и охраны окружающей среды» журналдарын ойоштора һәм уларҙың мөхәррире була  &lt;ref name=&quot;КЭ&quot;/&gt;.

1964 йылдың ғинуарынан 1967 йылдың февраленә тиклем [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград дәүләт университетының]] фәнни эштәр буйынса проректоры

[[1966 йыл]]да Ленинград дәүләт университетында  генетик минералогия лабораторияһын  ойоштора, 1967 йылдарҙа —  геохимия кафедраһын булдыра, уның менән [[1992 йыл]]ға тиклем етәкселек итә&lt;ref name=&quot;КЭ&quot;/&gt;.

[[1976 йыл]]да В.Ф.Барабанов  инициативаһы менән, СССР-ҙа беренсе тапҡыр, Ленинград дәүләт университетында экологик геохимия өлкәһендә белгестәр әҙерләү  башлана&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;{{БРЭ|Барабанов Владимир Фёдорович|id=861669|автор=Г. П. Хомизури|том=3|страницы=24}}&lt;/ref&gt;

[[1997 йыл]]дың [[9 август|9 авгусында]]  [[Санкт-Петербург]]та вафат була&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;{{БРЭ|Барабанов Владимир Фёдорович|id=861669|автор=Г. П. Хомизури|том=3|страницы=24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;КЭ&quot;/&gt;

Улы — Барабанов Алексей Владимирович (1945—2016) геохимик-минералогы, комсомол, партия, административ хеҙмәткәр, йәмәғәт эшмәкәре&lt;ref&gt;[http://ke.culture.gov-murman.ru/slovnik/?ELEMENT_ID=92773 «Кольская энциклопедия» — Алексей Владимирович Барабанов.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kolanews.ru/news/politika-i-vlast/13165 ИСККРА Информационный сайт «Кольский край» — Алексей Владимирович Барабанов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326142136/http://kolanews.ru/news/politika-i-vlast/13165 |date=2020-03-26 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡыҙы — Барабанова Лариса Владимировна (1951) [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]ның генетика һәм биотехнология кафедраһы доценты&lt;ref&gt;[https://pureportal.spbu.ru/ru/persons/%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%B0-%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 SPBU/Persons — Барабанова Лариса Владимировна.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326191044/https://pureportal.spbu.ru/ru/persons/%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%2581%25D0%25B0-%25D0%25B2%25D0%25BB%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B8%25D0%25BC%25D0%25B8%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25BD%25D0%25B0-%25D0%25B1%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B1%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0 |date=2020-03-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Әҫәрҙәре ==
Минералогия һәм геохимия арналған төп хеҙмәттәр вольфрам ятҡылыҡтарына һәм ул, генетик минералдар&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;{{БРЭ|Барабанов Владимир Фёдорович|id=861669|автор=Г. П. Хомизури|том=3|страницы=24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;КЭ&quot;/&gt;. 300-ҙән ашыу фәнни эштәр авторы, шул иҫәптән 4 монография, улар араһында иң мөһиме — трехтомник «ятҡылығы Вольфрамовый», 8 дәреслек һәм уҡыу әсбаптары, дәреслектәр шул иҫәптән «Геохимия»&lt;ref&gt;[https://wiki.spbu.ru/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%A4%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Санкт-Петербургский государственный университет — Владимир Фёдорович Барабанов]&lt;/ref&gt;.

* ''Барабанов В. Ф.'' Как собирать минералы и горные породы. Москва-Ленинград, ДетГИЗ, 23 с., 1949.
* ''Барабанов В. Ф.'' Минералогия апофиллитовых жил горы Юкспор (Хибинские тундры). — М.; Л., 1960.
* ''Барабанов В. Ф.'' Минералогия вольфрамитовых месторожд. Вост. Забайкалья. — Л., 1961.
* ''Барабанов В. Ф.'' Генетическая минералогия. — Л., 1977.
* ''Барабанов В. Ф., Гончаров Г.Н.'' Современные физические методы в геохимии. — Л., 391 с., ЛГУ, 1990.
* ''Барабанов В. Ф.'' Они сражались за Родину. — Издательство СПбГУ, 152 с., 1992, ISBN 5-288-01232-6.
* ''Барабанов В. Ф.'' Геохимия Санкт-Петербурга. — СПб., 1996.
* ''Барабанов В. Ф.'' Вольфрамовые месторождения. — СПб. 1995—1996. ISBN 5-288-01566-X.
* ''Барабанов В. Ф.'' Клуб юных геологов. — Л., Детская литература, &quot;Знай и умей&quot;, ISBN 9785445861386.

== Бүләктәре ==
Барабанова В. Ф. хәрби хеҙмәттәре өсөн [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)| «Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] ([[1942 йыл]]), I и II  [[Ватан һуғышы ордены]],  [[«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы|«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы]] ([[1943 йыл]]), [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]],   «РККА  алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнә

Ватан һуғышынан һуңғы йылдарҙағы  Ф. Барабановтың эшмәкәрлеге   иҫтәлекле билдәләр һәм почет грамоталары менән билдәләнә. 

ВЛКСМ Үҙәк Комитетының 7 грамотаһын ала,  «ВЛКСМ-дың Почет китабына» индерелә,  «Ер аҫты разведкаһы отличнигы», «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» һәм башҡа билдәләр ала. 

[[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] һәм [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнгән

[[1978 йыл]]да Владимир Фёдорович РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре исеменә лайыҡ була&lt;ref name=&quot;КЭ&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* ''Курбатов С. М.'' История кафедры минералогии ЛГУ. — Л., 1972.

== Һылтанмалар ==

* [http://spbu.ru/faces/medal/182-geolog/972-barabanov.html Барабанов Владимир Фёдорович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160426213315/http://spbu.ru/faces/medal/182-geolog/972-barabanov.html |date=2016-04-26 }}, Санкт-Петербургский государственный университет
* [http://ke.culture.gov-murman.ru/slovnik/?ELEMENT_ID=92774 Барабанов Владимир Федорович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406032136/http://ke.culture.gov-murman.ru/slovnik/?ELEMENT_ID=92774 |date=2016-04-06 }}, Кольская энциклопедия
* {{БРЭ|Барабанов Владимир Фёдорович|id=861669|автор=Г. П. Хомизури|том=3|страницы=24}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында рота командирҙары]]
[[Категория:Рәсәй геологтары]]
[[Категория:СССР геологтары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:РСФСР халыҡ мәғарифы отличниктары]]
[[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1997 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:9 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1918 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>grpnruu4pczf93su8stiu4qo6eiwr50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андреев Константин Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165393</id>
    <revision>
      <id>1299064</id>
      <parentid>976177</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T13:29:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14281" sha1="sbr2nxb2wgyj9zdlindwdbx8jd7vezb" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Андреев Константин Алексеевич'''&lt;ref&gt;В книге: {{Китап|автор=Волков В. А., Куликова М. В.|часть=|ссылка часть=|заглавие=«Московские профессора XVIII — начала XX веков. Естественные и технические науки»}} неверно указано отчество — Андреевич.&lt;/ref&gt; (1848, Мәскәү — 1921, [[Севастополь]] янында)&lt;ref&gt;''Д. Ф. Егоров'', [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=sm&amp;paperid=6896&amp;option_lang=rus «Константин Алексеевич Андреев (некролог)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010183325/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=sm&amp;paperid=6896&amp;option_lang=rus |date=2012-10-10 }}, Матем. сб., '''31''':3—4 (1924), 337—340&lt;/ref&gt; — [[Рәсәй Федерацияһы|урыҫ]] математигы, Мәскәү университеты физика-математика факультетының атҡаҙанған профессоры һәм деканы, Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.

Константин Андреевтың төп хеҙмәттәре математик анализ һәм проектив геометрия буйынса. Тарихи-биографик очерктар һәм геометрия буйынса дәреслектәр авторы.

== Ҡыҫҡаса биографияһы ==
Мещандарҙан. Бала саҡта күҙе йәрәхәтләнгәндән һуң күреү һәләтен өлөшләтә юғалта. 1860 йылда 3-сө Мәскәү гимназияһының 1-се класына бара һәм уны 1867 йылда алтын миҙал менән тамамлай. {{Sfn|Императорский Московский университет|2010|c=24}} 14 йәштән үк, үҙе уҡыу менән бер рәттән, репетитор һәм өй уҡытыусыһы сифатында педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә.

Мәскәү университетының физика-математика факультетының математика бүлегенә уҡырға инә (1867). 1870 йылда факультет тәҡдим иткән «[[:ru:Таблица смертности|О таблицах смертности]]» темаһына яҙылған беренсе ғилми хеҙмәте алтын миҙал менән билдәләнә. Мәскәү дәүләт университетын (1871) кандидат дәрәжәһе менән тамамлай һәм профессор дәрәжәһенә әҙерләү өсөн ике йылға факультетта ҡалдырыла{{Sfn|Императорский Московский университет|2010|c=24}}.

Харьков университетына аналитик геометрияның дөйөм курсын уҡырға саҡырыла (1873), унда 1898 йылға тиклем эшләй. Харьков университетында «О геометрическом образовании плоских кривых» темаһына магистрлыҡ диссертацияһы яҡлай (1875). Мәскәү математик йәмғиәтенең мөхбир ағзаһы итеп һайлана (1875). Сит илдә фәнни командировкала була. (1877—1878), Берлин, Гейдельберг, Париж университеттарында математиканы уҡытыуҙы өйрәнә{{Sfn|Императорский Московский университет|2010|c=24}}

1879 йылдың февралендә Мәскәү университетында «Построение плоских кривых по достаточному числу точек методом многозначных соответствий» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, шунан һуң Андреев Харьков университетының экстраординар (1885 йылдан — [[:ru:Ординарный профессор|ординар]]) математика профессоры вазифаһына һайлана.

К. А. Андреев Харьков математик йәмғиәтен нигеҙләүселәрҙең береһе (1879) һәм уның рәйесе (1884—1899) булып тора.

1884 йылда К. А. Андреев Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты була (1884 йылдың 1 декабренән).

1898 йылда халыҡ мәғарифы министрының ҡарары буйынса Андреев Мәскәү университетының физика-математика факультетының саф математика кафедраһына ординар профессор вазифаһына тәғәйенләнә, шул уҡ йылда атҡаҙанған профессор исеме ала. Мәскәү Император университетының физика-математика факультеты деканы (1905—1911&lt;ref&gt;Покинул должность декана в знак солидарности с [[Дело Кассо|учёными, ушедшими из университета в 1911 году]]. Оставался преподавателем на факультете до 1917 года.&lt;/ref&gt;). Профессор дисциплинар суд ағзаһы (1902 йылдан). Педагогия йәмғиәте рәйесе була.

Александр коммерция училищеһы директоры (1898—1907). Күпмелер ваҡыт Император Мәскәү техник училищеһында уҡыта (1899 йылдан). Николаев ҡатын-ҡыҙҙар коммерция училищеһы директоры (1904—1908).

1913 йылда ул сит илдә дауаланғандан һуң йәнә Мәскәү дәүләт университетында лекция уҡый башлай. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] ваҡытында Ҡырымға китә (1917), һәм шунда вафат була.

== Библиография ==

=== Ғилми хеҙмәттәре ===
* [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003544189#?page=5 О таблицах смертности. Опыт теоретического исследования о законах смертности и составления таблиц смертности для России]. — Москва, 1871. (Известия Московского Университета).
* Вывод одного общего свойства многосторонников. — Москва, 1873. (Математический Сборник, т. 6).
* О геометрическом образовании плоских кривых. — Харьков, 1875. (Известия Харьковского Университета).
* О геометрических соответствиях в применении к вопросу о построении кривых линий. — Москва, 1879. (Математический Сборник, т. 9).
** Изд. 2-е. — Москва: URSS, cop. 2015. — 166 с. — ISBN 978-5-9710-2545-0. — (Физико-математическое наследие: математика (геометрия)).
* О построении поляр относительно плоских кривых линий. — Харьков, 1880. (Сообщения Харьковского Математического Общества, 1 серия, вып. 1).
* Об изложении начал проективной геометрии. — Харьков, 1881. (Сообщения Харьковского Математического Общества, 1 серия, 1880 г., вып. 2).
* Несколько слов по поводу теорем П. Л. Чебышева и В. Г. Имшенецкого об определенных интегралах от произведения функций. — Харьков, 1883. (Сообщения Харьковского Математического Общества, 1 серия, 1882 г., вып. 2).
* Некоторые обобщения в вопросе о разложении определенного интеграла по формуле, предложенной П. Л. Чебышевым. — Харьков, 1883. (Сообщения Харьковского Математического Общества, 1 серия, 1883 г., вып. 1).
* О многоугольниках Понселе. — Харьков, 1885. (Сообщения Харьковского Математического Общества, 1 серия, 1884 г., вып. 2).
* О разложении в ряд функции по функциям подобным функциям Лежандра. — С.-Петербург, 1885. (Записки Академии Наук).
* Семиугольники Шретера. — Харьков, 1889. (Сообщения Харьковского Математического Общества, 2 серия, т. 1).
* К вопросу о конфигурациях. — Харьков, 1891. (Сообщения Харьковского Математического Общества, 2 серия, т. 2).
* Гомоциклическое изображение сферы на плоскость. — Харьков, 1893. (Сообщения Харьковского Математического Общества, 2 серия, т. 3).
* Комментарий к статье академика Имшенецкого о разыскании рациональных решений нелинейных дифференциальных уравнений. — Харьков, 1894, (Сообщения Харьковского Математического Общества, 2 серия, т. 4).
* О разыскании рациональных частных интегралов линейных дифференциальных уравнений при помощи интегрирующего множителя. — Харьков, 1895. (Сообщения Харьковского Математического Общества, 2 серия, т. 4).

; Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Андреев К. А. Избранные работы / Вступ. статья и примеч. Д. З. Гордевского; [Харьк. гос. ун-т им. А. М. Горького. 1805—1955]. — Харьков: Изд-во Харьк. гос. ун-та, 1955. — 92 с., 1 л. портр.: черт.

К. А. Андреев В. Я Буняковский, Шале Мишель тураһында некрологик очерктар, шулай уҡ В. И. Имшенецкий, В. Я. Цингер тураһында биографик очерктар яҙа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Андреев, Константин Алексеевич}}
* {{Китап|автор=Волков В. А., Куликова М. В.|издательство=Янус-К; Московские учебники и картолитография|тираж=2&amp;nbsp;000|isbn=5—8037—0164—5|серия=|страниц=294|страницы=|том=|год=2003|место=М.|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Московские профессора XVIII — начала XX веков. Естественные и технические науки|ссылка часть=|ref=}}
* {{Мәҡәлә|автор={{nobr|Гутнов Д. А.}}|заглавие=АНДРЕЕВ Константин Алексеевич|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917|тип=энциклопедический словарь|автор издания={{nobr|А. Ю. Андреев}}, {{nobr|Д. А. Цыганков}}|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|страницы=24—25|isbn=978-5-8243-1429-8|ref=Императорский Московский университет}}

== Һылтанмалар ==
* Андреев Константин Алексеевич (неопр.). Летопись Московского университета. Дата обращения 2 ноября 2017.дреев Константин Алексеевич (неопр.). Летопись Московского университета. Дата обращения 2 ноября 2017.
[[Категория:Санкт-Петербург ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:XX быуат математиктары]]
[[Категория:XIX быуат математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Ҡырымда вафат булғандар]]
[[Категория:1921 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:29 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1848 йылда тыуғандар]]
[[Категория:26 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>sbr2nxb2wgyj9zdlindwdbx8jd7vezb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175330</id>
    <revision>
      <id>1299098</id>
      <parentid>1275904</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T11:24:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="161354" sha1="9f9iwu35d9r247qjt0f97e0bco903jw" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Һайланған мәҡәләләргә кандидат}}
'''Көнсығыш фронт''', '''Һуғыштың Көнсығыш Европа театры'''&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;Глава вторая. Планы войны Разработка планов войны, А. М. Зайончковский, Первая Мировая война.&lt;/ref&gt;, '''Һуғыштың рус театры''' — [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя һуғышының]] һуғыш театрҙарының береһе ([[1914 йыл|1914]]—[[1918 йыл]]дар).

Көнсығыш фронтта [[Рәсәй империяһы]] ([[Антанта]]) һәм Үҙәк державалар араһында барған хәрби хәрәкәттәр. [[Румыния короллеге]] [[Антанта]] яғында ([[1916 йыл]]дан) сығыш яһай.

Көнсығыш фронт оҙонлоғо буйынса Көнбайыш фронттан күпкә артығыраҡ була. Шул сәбәпле Көнсығыш фронтта һуғыш, Көнбайыш фронт менән сағыштырғанда, әҙерәҡ позицион характерлы була. Көнсығыш фронтта [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя һуғышының]] иң ҙур алыштары барған.

[[Октябрь революцияһы]]нан һуң, Рәсәйҙә Совет власы урынлаштырылғас, Көнсығыш фронтта хәрби хәрәкәттәр бер аҙға туҡтатыла. [[Совет Рәсәйе]] Хөкүмәте менән Үҙәк державалар ваҡытлыса тыныслыҡ килешеүе төҙөй, һәм Рәсәй сепарат тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйырға әҙерләнә башлай. 1918 йылдың 8 февралендә Үҙәк державалар Украин халыҡ республикаһы, ә 1918 йылдың 3 мартында — [[Совет Рәсәйе]] менән Брест тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуя. [[Совет Рәсәйе|Рәсәй]] бик ҙур территорияһын юғалта һәм репарация түләргә тейеш була. Румыния, изоляцияға эләгеүе арҡаһында, шулай уҡ 1918 йылдың 7 майында Германия һәм уның союздаштары менән Брест тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйырға мәжбүр була.

Үҙәк державалар, икенсе фронттарҙа еңелеүҙәренә ҡарамаҫтан, донъя һуғышы тамамланғансы, Брест килешеүе буйынса оккупацион ғәскәрҙәр сифатында биләгән территорияларында ҙур ғына көстәр тотоуын дауам итә.

== Һуғыш алдынан ==

=== Хәрби хәрәкәттәр театры үҙенсәлектәре ===
Донъя һуғышының Көнсығыш фронты [[Көнсығыш Европа]]ла ҙур территорияны: [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]], Көнсығыш Пруссия, Позен һәм Силезия провинцияларының көнсығыш өлөшөн, шулай уҡ Галицияны үҙ эсенә ала. Хәрби хәрәкәттәр театры көнбайыштан [[Висла]] йылғаһы, [[Гданьск|Данциг]], Торн, Позен, Бреславль һәм [[Краков]] ҡәлғәләре менән; көньяҡта — [[Карпат тауҙары]] һәм [[Румыния короллеге|румын]] сиге; көнсығышта — [[Санкт-Петербург|Петербург]] — [[Бөйөк Луки]] — [[Смоленск]] — Гомель — [[Киев]] һәм [[Днепр]] һыҙығы менән; төньяҡтан — [[Балтик диңгеҙе]] менән сикләнгән. Фронт буйынса театрҙың оҙонлоғо Балтик диңгеҙенән рус-румын сигенә тиклем ([[Көнигсберг]]— [[Черновцы]] һыҙығы буйынса) 850—900 км самаһы тәшкил итә, максималь тәрәнлеге (1915 йылда) — яҡынса 500 км (линиялар Барановичи — [[Ровно]] һыҙығынан [[Германия империяһы|Германия]] (Лодздан бер ни тиклем көнбайышҡараҡ) сигенә тиклем.

Театр рельефының күп өлөшө тигеҙлектән ғибәрәт һәм күп ғәскәр йәйелдереү һәм ҡулланыу өсөн уңайлы була.

Рәсәйҙең көнбайыш өлөшөндә рус армияһы оборона һәм һөжүм ваҡытта таяна алған алдынғы нығытылған ҡәлғәләр системаһы булған. Һуғыш башланыр алдынан яңы ҡорал менән ҡоралландырылған яңы ҡәлғәләр: Ковно, Ивангород, Осовец, [[Варшава]], Новогеоргиевск, [[Брест ҡәлғәһе|Брест-Литовск]], ҡәлғәләре — һәм [[Гродно]] ҡәлғәһе&lt;ref name=&quot;Колен48&quot;&gt;''Коленковский А.'' Маневренный период первой мировой империалистической войны 1914 г. — С. 48.&lt;/ref&gt;төҙөлгән.

Германияла камиллаштырылған уҡ ҙур һан һәм ҡәлғәләр төҙөргә, уларҙы германия командованиеһы оборона өсөн генә түгел, әммә Рәсәй биләмәләренә тәрән үтеү ниәте менән, күп кенә ҡәлғәләр төҙөлдө һәм камилаштырылды. Ҡәлғә бар. [[Көнигсберг]], [[Гданьск|Данциг]], Торн ҡәлғәләр һәм [[Висла]]ла бер нисә нығытма: Мариенбург, Грауденц, Кульм, Фордон һәм күл һәм фордон Мазур күлдәр системаһындағы Летцен нығытмаһы булған.

Австро-Венгрияның да шулай уҡ бер нисә беренсе класлы ҡәлғәләре: [[Краков]], Перемышль, [[Львов|Лемберг]]&lt;ref name=&quot;Колен48&quot;&gt;''Коленковский А.'' Маневренный период первой мировой империалистической войны 1914 г. — С. 48.&lt;/ref&gt; эргәһендәге нығытылған лагеры булған

=== Яҡтарҙың планы һәм ғәскәрҙәрҙе йәйелдереү ===
Башта [[Германия империяһы|Германия]] Шлиффен планын тормошҡа ашырып, төп көстәрен (7 армияһын) Көнбайыш фронтта йәйелдерә, Көнсығыш фронтта Рәсәйгә ҡаршы бер — 8-се армияһын ғына туплай. 8-се армия составына 4 армия корпусы инә&lt;ref name=&quot;Дер1&quot;&gt;Der Weltkrieg 1914 bis 1918. — Bd. 2. — S. 54—55.{{ref-de}}&lt;/ref&gt;. Германия ғәскәрҙәре, урындың үҙенсәлектәрен файҙаланып, тотош фронтты биләмәй, ә нығытылған райондарҙың төп йүнәлештәре буйынса айырым (корпуслап) урынлаша. Германия командованиеһы Көнсығыш фронтта генерал-полковник Притвица етәкселегендәге дөйөм һаны 200 мең самаһы кешенән торған 1044 орудиелы (шул иҫәптән 156 ауыр ҡорал) 15 пехота һәм 1 кавалерия дивизияһын йәйелдерә. Көнсығыш Пруссияны обороналау һәм германия командованиеһының планы буйынса, Рәсәй менән көрәштә төп ролде уйнарға тейеш булған австрий-венгр ғәскәрҙәренә ярҙам итеү Германия армияһының төп бурысы булып торған.

[[Австро-Венгрия]] Рәсәйгә ҡаршы 3 армия (1-се, 3-сө һәм 4-се) һәм Герман Кёвесстың айырым армия төркөмөн йәйелдерелгән.

[[Львов]] районында генерал Брудермандың 3-сө армияһы, барлығы 6 пехота һәм 3 кавалерия дивизияһы, 288 орудие менән, йәйелдерелгән. Генерал Ауффенбергтың 4-се армияһы Перемышль районын биләгән. 4-се армия составында 9 пехота һәм 2 кавалерия дивизияһы, 436 орудие булған. Генерал Данкль етәкселегендәге 1-се армия Сан йылғаһы буйында йәйелдерелгән. Барлығы 9 пехота һәм 2 кавалерия дивизияһы, 450 орудиеһы булған.

Генерал [[:ru:Кёвесс фон Кёвессгаза, Герман|Кёвесс]] төркөмө, барлығы 10 пехота һәм 3 кавалерия дивизияһы, 448 ҡорал менән, [[Тернополь|Тарнополь]] районындағы австрий ғәскәрҙәренең уң флангыһында йәйелдерелгән.

2-се армия тәүҙә Балҡанға йүнәлтелгән була, Сербияла һуғышырға тейешле Беренсе донъя һуғышының Балҡан фронты һуңғараҡ урыҫ ғәскәрҙәренә ҡаршы  [[Галиция]]ға борола{{ref+|Первоначально основные силы 2-й армии были сосредоточены на Балканах против Сербии, а на русской границе развёртывалась лишь часть её (армейская группа Кёвесса). С 18 августа началась перевозка в Галицию всех сил 2-й армии, которые прибывали на фронт против России вплоть до 8 сентября.|group=&quot;комм.&quot;}}.

Хәрби хәрәкәттәр башланыр алдынан австрий-венгр командованиеһы Рәсәйгә ҡаршы дөйөм алғанда, 850 мең кеше тәшкил иткән 35,5 пехота һәм 11 кавалерия дивизияһын, 1728 орудие борған&lt;ref name=&quot;Австро-венгрия&quot;&gt;Österreich-Ungarns letzter Krieg 1914—1918. — Bd. 1. — S. 157.{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

Австрий командованиеһы планы буйынса австрий ғәскәрҙәре, төньяҡтан герман ғәскәрҙәре ярҙамы менән тиҙ һөжүм итеп, Көнбайыш Польшалағы урыҫ ғәскәрҙәрен ҡамарға һәм ар-мар итергә тейеш булған&lt;ref name=&quot;Строков279&quot;&gt;''Строков А. А.'' История военного искусства. — Т. 3. Капиталистическое общество периода империализма. — {{М.}}: Воениздат, 1967. — С. 279.&lt;/ref&gt;.

==== Рәсәйҙең пландары ====
Рәсәй ғәскәрҙәре 19-сы һанлы мобилизация расписаниеһы буйынса (1910 йыл) хеҙмәткә алына һәм Беренсе донъя һуғышында Рәсәйҙең 1912 йылғы &quot;Һуғыш планы&quot;на таянып стратегик йәйелдереүҙе тәьмин итә. 1913 йылғы стратегик йәйелдереү планы (20-се мобилизация расписаниеһы) 1914 йылдың көҙөнә тормошҡа ашырылырға тейеш булһа ла, ул ғәмәлгә ашырылмай. Был пландар Францияның Германияға төп һөжүм итеү талабына компромисы, Рәсәй империяһының Генераль штабы Баш идараһының Австро-Венгрияға төп һөжүм башларға ынтылыуы, шулай уҡ рәсәй генштабы ағзаларының ғәскәри көстәр тулыһынса тупланмаҫ элек, һуғышҡа инмәҫкә тигән ынтылыуы менән бәйле&lt;ref&gt;''Огородников Ф.'' [http://www.grwar.ru/library/Ogorodnikoff/OC_01.html К критике сосредоточения русских армий в 1914 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Свечин А.'' [http://grwar.ru/library/Svechin-Evolution/SE_01.html Эволюция оперативного развёртывания].&lt;/ref&gt;.

Ғәскәрҙәр ике төп йүнәлештә йәйелдерелгән — Төньяҡ-Көнбайыш фронт (Германияға ҡаршы) һәм Көньяҡ-Көнбайыш фронт (Австро-Венгрияға ҡаршы). Шулай уҡ рыҫ ғәскәрҙәренең оператив соединениелары — фронттар булдырылған. Генерал Жилинский Яков Григорьевич командалығындағы Төньяҡ-Көнбайыш фронтта 2 армия йәйелдерелә. Барлығы 17,5 пехота һәм 8,5 кавалерия дивизияһы, 1104 орудие, барлығы 250 меңгә яҡын кеше&lt;ref name=&quot;Россия&quot;&gt;''Зайончковский А. М.'' Подготовка России к империалистической войне. — С. 257.&lt;/ref&gt;.

Австро-Венгрияға ҡаршы Көньяҡ-Көнбайыш фронтта (командующий генерал Иванов Николай Иудович) 4 рәсәй армияһы (3-сө, 4-се, 5-се һәм 8-се) йәйелдерелгән. Һуғыш башланыр алдынан Көньяҡ-Көнбайыш фронтында барлығы 600 мең кешенән торған ғәскәр, 34,5 пехота һәм 12,5 кавалерия дивизияһы һәм 2099 орудие булған. Рәсәй армияһының Баш командующийы бөйөк кенәз Кесе Николай Николаевич була&lt;ref name=&quot;Россия&quot;/&gt;.

19-сы һәм 20-се урыҫ мобилизация расписаниелары Төньяҡ-Көнбайыш фронтына һәм Көньяҡ-Көнбайыш фронтына һуғыш иғлан ителгән мәлдән ике аҙна эсендә һөжүмгә күсергә һәм ҡыйралышты Германия һәм Австро-Венгрия территорияларына күсерергә тейеш булған. Генерал Ренненкампф Павел Карловичтың 1-се армияһы 14 августа хәрәкәт башларға, 17 августа сикте аша сығырға, Мазур күлдәрен төньҡтан урап үтергә һәм немецтарҙы Көнигсбергтан киҫергә тейеш булған. Генерал Самсонов Александр Васильевичтың 2-се армияһы 16 августа хәрәкәт башларға, 19 августа сикте үтергә, Мазур күлдәрен көнбайыштан уратып үтергә һәм герман ғәскәрҙәренә Висла аръяғына үтергә бирмәҫкә тейеш була&lt;ref name=&quot;Строков279&quot; /&gt;.

== 1914 йылғы кампания ==

=== Көнсығыш Пруссия операцияһы ===
[[Файл:East Prussian Campaign (17—23 Aug 1914) - ru.svg|thumb|right|300px|Көнсығыш Пруссия операцияһының башы.]]
Көнсығыш Пруссия операцияһы Көнсығыш фронтта беренсе операция була. 8-се герман армияһын тар-мар итергә һәм Көнсығыш Пруссияны баҫып алырға тейешле урыҫ ғәскәре һөжүмгә күсә&lt;ref name=&quot;Вос Пру86&quot;&gt;Восточно-Прусская операция. / Сборник документов. — {{M.}}, 1939. — С. 86.&lt;/ref&gt;, Көнбайыш фронттан ҙур герман көстәрен ситкә йүнәлтеү һәм Францияны ҡыйратырға бирмәү була был аҙымдың маҡсаты&lt;ref name=&quot;ВосПру146&quot;&gt;Восточно-Прусская операция. / Сборник документов. — {{M.}}, 1939. — С. 146—147.&lt;/ref&gt;.

Көнсығыш Пруссияға ике урыҫ армияһы: генералдар Ренненкампф һәм Александр Васильевич Самсонов командалығындағы 1-се армия һәм 2-се армия һөжүм итә&lt;ref name=&quot;ВосПру146&quot;/&gt;. Операция 17 августа башлана, 1-се армия сикте аа сығып, Көнсығыш Пруссияға көнсығыштан һөжүм итә. 20 августа 2-се армия, 8-се герман армияһының флангыһына һәм тылына баҫым яһап, көньяҡтан Көнсығыш Пруссия территорияһына һөжүм итә.
[[Файл:East Prussian Campaign (27—30 Aug 1914) - ru.svg|thumb|left|250px|Танненберг янында алыш]]

Герман ғәскәрҙәре командующийы генерал Максимилиан Притвиц 2-се армияны бер корпус менән тотоп торорға, ә өс корпус менән төп һөжүмде 1-се армияға йүнәлтергә ҡарар итә.

20 август таңында Гусев (Гумбиннен) ҡалаһы янында генерал Герман фон Франсуа командалығында 1-се герман корпусы көтмәгәндә һөжүм итеүсе 1-се урыҫ армияһын атакалай. Ике яҡта ла юғалтыуҙар күп була, немецтар сигенә. Гумбиннендан көньяҡтараҡ хәрәкәт иткән генерал Август фон Макензен командалығындағы 17-се герман корпусы ҡара-ҡаршы һуғышта ҡыйратыла, ярты ғәскәрен юғалтып, сигенергә мәжбүр була. Генерал Отто фон Беловтың 1-се резерв корпусы ла ярҙам итә алмай. Гумбиннен янында герман ғәскәрҙәре еңелә.

Был еңелеү 8-се герман армияһына етди уратып алыныу ҡурҡынысы менән янай, һәм Притвиц герман ғәскәрҙәренә Көнсығыш Пруссиянан Висла аръяғына сигенергә бойороҡ бирә. Әммә герман Ставкаһы бының менән ризалашмай һәм, Көнсығыш фронтта хәл ни тиклем ҡатмарлашҡан хәлдә лә, Көнбайыш фронттан көстәрҙе алмаҫҡа, ике фронтта һуғыштан ҡотолор өсөн, Францияны тар-мар итергә, тигән Шлиффен планынан ситләшеп булһа ла, Көнсығыш Пруссияны бирмәҫкә ҡарар итә һәм Көнсығыш фронттан 8-се армияға ярҙамға ғәскәр (2 корпус һәм атлы дивизия) бүлә. 21 августа Притвиц отставкаға ебәрелә. 8-се армия командующийы итеп генерал Пауль фон Гинденбург, штаб начальнигы — генерал Эрих Фридрих Вильгельм Людендорф тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;Вос Пру12&quot;&gt;Восточно-Прусская операция. / Сборник документов. — {{M.}}, 1939. — С. 12.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Russian Guard in Insterburg.jpg|thumb|right|350px|Черняховскиҙа (Инстербург) Кавалергардтар һәм Атлы гвардия парады.]]
Дивизияның 2,5 өлөшөн 1-се Реннемкампф урыҫ армияһын тотоп торорға ҡалдырып, тиҙ арала Көнигсберг аша тимер юлдан 8-се армияның төп көстәрен (2-се армия 1-се армия частары менән ҡушылмаҫ борон) 2-се Самсонов урыҫ армияһына ҡаршы ташларға ҡарар ителә.

Был ваҡытта рус командованиеһы, 1-се армия фронты алдында немец ғәскәрҙәренең тиҙ һөжүм итеүен күреп, немецтар Висла аръяғына китә тигән ҡарарға килә, һәм операция үтлде, тип уйлап, тәүге планын үҙгәртә. Ренненкампфтың 1-се армияһының төп көсө Самсоновтың 2-се армияһына ҡаршы ебәрелмәй, ә фронт командиры фаразлағанса, Көнигсбергты йәшеренгән 8-се армияның бер өлөшөн киҫергә һәм «Висла аръяғына сигенеүсе немецтарҙы эҙәрлекләргә» йүнәлтелә. 2-се арминың баш командующийы Самсонов, үҙ сиратында, «Вислаға сигенеүсе» немецтәрҙе туҡтатрыға ниәтләп, фронт командованиеһын төньяҡ йүнәлештән төньяҡ-көнбайышҡа күсереүен үтенә, һәм рус армиялары араһында 125 саҡрым самаһы өҙөк урын барлыҡҡа килә.

8-се Германия армияһының яңы командованиеһы рус армиялары араһында барлыҡҡа килгән өҙөклөк менән файҙаланып, Самсоновтың 2-се армияһының флангыһына һөжүм итергә, уны ҡамарға һәм юҡ итергә ҡарар итә.

26 августа Германия ғәскәрҙәре 2-се армияның 6-сы корпусына һөжүм итә, урыҫтар 7500 кешеһен юғалта һәм сыуалыш башлана, армияның уң флангыһы асыҡ була, әммә Самсонов был турала белмәй һәм һөжүмен дауам итә&lt;ref name=&quot;Воспрус&quot;&gt;Восточно-Прусская операция. / Сборник документов. — {{M.}}, 1939. — С. 559.&lt;/ref&gt;. В то же время германцы атаковали и левый фланг русской армии, который также отступил&lt;ref name=&quot;Вос прус&quot;/&gt;. Һөҙөмтәлә фланг корпустар менән элемтә өҙөлә, армия менән идара итеү юҡҡа сыға. Шундай шарттарҙа 2-се армия сигенә башлай&lt;ref name=&quot;Воспрус&quot;/&gt;. Биш алдынғы рус дивизияһының сигенеүе герман корпустарының флангтарына баҫымы аҫтында оҙатыла. Рустарҙың сигенеүе тәртипһеҙ рәүештә дауам итә, 200 орудиеһы булған 30 000 самаһы кеше ҡамауға эләгә. 30 авгусҡа ҡаршы төндә генерал Самсонов үҙен атып үлтерә&lt;ref name=&quot;Вос прус&quot;&gt;Восточно-Прусская операция. / Сборник документов. — {{M.}}, 1939. — С. 258.&lt;/ref&gt;.

Шулай итеп, 2-се армияның юғалтыуҙары: 6000 үлтерелгән, 20 000 самаһы кеше яраланған (бөтәһе лә тиерлек әсирлеккә эләккән), 30 000 - әсирлеккә эләккәндәр менән бергә - 50 000), 230 ҡорал тартып алынған. 10 генерал үлтерелгән, 21-е әсирлеккә алынған. 2-се армияның дөйөм юғалтыуҙары - 56 000 кеше. Был ваҡиғалар Танненберг эргәһендәге алыш тигән атама ала.

2-се армияны ҡыйратҡандан һуң Германия командованиеһы Көнигбергты ҡамаған 1-се армияға һөжүм итергә һәм уны Көнсығыш Прумиссиянан ҡыуып сығарырға ҡарар итә. Алыш Мазур күлдәре районында йәйелдерелә. Бында рус армияһы шулай уҡ сигенергә мәжбүр була. Немецтар Рәсәй биләмәһенә инде һәм 30 августа (12 сентябрҙә) Сувалкины, ә 4 (17) сентябрҙә Августовты яулай&lt;ref&gt;[http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_1/SE_01_02.html Стратегический очерк войны 1914—1918 г.г. Часть 1]&lt;/ref&gt;.

Көнсығыш-Прусская операцияһы тамамлана. Был операция барышында рус армияһы ауыр юғалтыуға дусар ителә, 80 000 самаһы һалдаты үлтерелә, яралана һәм әсирлеккә эләгә. Германия ғәскәрендә 60 000 сама кеше үлтерелә, яралана һәм әсирлеккә эләгә. Көнсығыш Пруссияны яулап алыу буйынса ҡуйылған бурысты үтәй алмай. &lt;ref name=&quot;Храм81&quot;&gt;''Храмов Ф.'' Восточно-Прусская операция 1914 г. — С. 81.&lt;/ref&gt; Әммә рус ғәскәрҙәре, Көнбайыш фронттан Германия көстәренең бер өлөшөн йәлеп итеп, үҙенең союздашы бурысын үтәй.

=== Галиция алышы ===
Көнсығыш Пруссияға һөжүм менән бер үк ваҡытта рус ғәскәрҙәре Галицияла австрий-венгр армияһына ҡаршы һөжүм итә&lt;ref name=&quot;Белый1&quot;&gt;''Белой А.'' Галицийская битва. — {{M.}}—{{Л.}}, 1929. — С. 80—81.&lt;/ref&gt;. Составында биш армия булған (3-сө, 4-се, 5-се, 8-се, 9-сы армиялар) урыҫ ғәскәре &lt;ref name=&quot;Мел&quot;&gt;''Меликов В. А.'' Стратегическое развёртывание. — Т. 1. — Изд. 2-е. — {{М.}}, 1939. — С. 261.&lt;/ref&gt; дүрт австрий армияһына ҡаршы һөжүмгә күсә&lt;ref name=&quot;Мел&quot;/&gt;.
[[Файл:Austrianinf.jpg|thumb|right|300px|Австрий-венгр пехотаһы.]]

23 августа 4-се рус армияһының частары дошманға Красник ҡалаһы янында һөжүм итергә бойороҡ алды&lt;ref name=&quot;Белый1&quot;/&gt;. Әммә генерал Данклдең 1-се австрий армияһы 23 августа иртән урыҫ ғәскәрҙәренә һөжүм итеп, сигенергә мәжбүр итә. Артабан австрийҙар 4-се армияның уң флангын урап алырға маташа йәлеп итергә маташҡан, ләкин ныҡышмалы алышта рус ғәскәрҙәре Люблинға сигенә һәм оборона позицияын ала. Үҙгәреүсән уңышҡа өлгәшеп, ҡаты һуғыш 2 сентябргә тиклем дауам иткән&lt;ref name=&quot;Белый1&quot;/&gt;.

Замостье янында 5-се рус армияһы Комаров йүнәлешендә сигенә, әммә бында 4-се австрий армияһы урыҫ ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сигендерә. Әммә Комаров районындағы хәрби хәрәкәттәр урыҫтарға һөҙөмтәләр алып килмәне һәм 5-се армия командующийы генерал  Павел Адамович Плева армияһына позицияны ҡалдырырға бойороҡ бирҙе&lt;ref name=&quot;Война1&quot;&gt;Стратегический очерк войны 1914—1918 гг. — Ч. 1. — {{М.}}, 1922. — С. 146—147.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Zayonchkovsky map17.djvu|thumb|left|300px|Галиция алышының ҡыҙған мәле. 23 август — 2 сентябрь.]]

Шул һуғыштар менән бер үк ваҡытта 3-сө рус армияһы көньяҡ-көнбайыш фронттың һул ҡанатында һөжүм итә. Австрий частары һүлпән ҡаршылыҡ күрһәтә&lt;ref name=&quot;Война1&quot;/&gt;. Һөжүмде дауам итеп, 8-се армия 23 августа Серет, артабан Стрыпа йылғаһын үтә. Австрия вәкилдәре рус төркөмө Лембергтан (Львов) көнсығышта ҡеүәтле төркөм төҙөр тип уйламай, Брудерман армияһы һәм Кевес төркөмдәре оборона өсөн етерлек буласаҡ тип күҙаллай &lt;ref name=&quot;Война1&quot;/&gt;. 26 августа Золотая липа йылғаһы янында 3-сө австрий һәм 3-сө рус армияһы араһында алыш була, был алыштарҙа рус ғәскәре уңышҡа өлгәшә һәм дошманға һөжүм итә. Австрий-венгр ғәскәрҙәре Гнилая Липа йылғаһында оборона биләй, әммә бында ла аяуһыҙ һуғыштарҙан һуң рус ғәскәрҙәре һөжүмен дауам итә. 8-се армияһы частары Генерал Алексей Алексеевич Брусиловтың 8-се армияһы частары Лембергтан көньяҡҡараҡ урынлашҡан 12-се австрий-венгр корпусын тар-мар итә  &lt;ref name=&quot;Брус&quot;&gt;''Брусилов А. А.'' Мои воспоминания. — Изд. 5-е. — {{М.}}, 1963. — С. 90.&lt;/ref&gt; Бындай шарттарҙа бөтә австрий-венгрҙар сигенә. Урыҫ ғәскәрҙәре дошманды эҙәрлекләй, 21 августа Лембергты, 22 августа — Галичты яулай&lt;ref name=&quot;Колен238&quot;&gt;''Коленковский А.'' Маневренный период первой мировой империалистической войны 1914 г. — С. 238.&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ ваҡытта обороналағы 4-се һәм 5-се рус армияларына ярҙам килеп өлгөрә. 21 августа генерал Иванов Николай Иудович көньяҡ-көнбайыш фронты урыҫ  армияһының дөйөм һөжүме тураһында бойороҡ бирә. 2-4 сентябрҙә, 4-се рус армияһы Куммер төркөмөн тар-мар итә. Шул уҡ ваҡытта Данкль армияһының 10-сы корпусы ҡыйратыла. Австрия армияһы командующийы Конрад фон Гётцендорф Рава-Русская йүнәлешендә контрудтар алып барырға ҡарар итә, бының өсөн өҫтәмә көстәрҙе бүлә (ике урыҫ армияһына ҡаршы өс армия ҡуйып) &lt;ref name=&quot;Война2&quot;&gt;Стратегический очерк войны 1914—1918 гг. — Ч. 1. — С. 164—165.&lt;/ref&gt;. Әммә Рава-Русская янындағы ауыр алыштарҙа урыҫ ғәскәрҙәре австрий һөжүмен туҡтата.
[[Файл:EasternFront1914a.jpg|thumb|right|250px|Көнсығыш фронт, 1914 йылдың сентябре.]]

11 сентябрҙә австрийҙар һөжүмде туҡтата һәм Сан йылғаһы аръяғына сигенә башлай. 8 сентябргә рус ғәскәрҙәре Көнбайыш Галицияһының бөтә көнсығыш өлөшөн, бөтә Буковинаны тиерлек биләй һәм Перемышлде ҡамай. Рус армияһы, Венгрияға һөжүм итә башларға ҡарар итеп, Карпатҡа яҡынлаша&lt;ref name=&quot;Война3&quot;&gt;Стратегический очерк войны 1914—1918 гг. — Ч. 1. — С. 207.&lt;/ref&gt;. Был ғәйәт ҙур алышта Австрия ғәскәрҙәре емерткес еңеүгә дусар ителә: 400 000 кешеһен юғалта, шул иҫәптән 100 000 - әсирлеккә алына&lt;ref name=&quot;Война3&quot;/&gt;; һуғыш барышында урыҫ ғәскәре 400 орудие тартып ала. Рус армияһы ла һиҙелерлек юғалтыуҙар кисерә - 230 000 кеше үлтерелә, яралана һәм әсирлеккә эләгә &lt;ref name=&quot;Война3&quot;/&gt;. Германия командованиеһының бөтә Көнсығыш фронтын австрий-венгр армияһы көсө менән генә тота алыу планы юҡҡа сыға.

=== Август операцияһы ===
Көнсығыш Пруссияла еңелгәндән һуң ике аҙна үткәс, Рәсәй командованиеһы йәнә был йүнәлештә һөжүмгә күсергә ҡарар итә. Һөжүм итеү 1914 йылдың 12 (25) сентябрендә башлана. Августов янындағы урмандарҙа 10-сы урыҫ армияһы төп һөжүмде ойоштора. 10-сы армия Сувалки янында герман контрударҙарын кире ҡаға һәм октябрь башына Көнсығыш Пруссияға инә. Ике яҡ та ҙур юғалтыуҙар кисерә.

1-се армия Вержболов янындағы яуҙарҙа немецтарҙы тар-мар итә һәм уларҙы сиккә ҡабат ҡыҫырыҡлай. Армия йәнә ярҙам алып өлгөргән 8-се немец армияһы тарафынан туҡтатылған Шталлупёненды биләй һәм Гумбиннен — Мазур күлдәре һыҙығына сыға. Ошо сиктә урыҫ һөжүме тамамлана&lt;ref&gt;[http://1914ww.ru/sobyt/1900sob/1914avgust.php Августовская операция 1914 года]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sr.fondedin.ru/new/fullnews_arch_to.php?subaction=showfull&amp;id=1393762174&amp;archive=1393762902&amp;start_from=&amp;ucat=14&amp; Алексей Олейников Спасти союзников…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731094628/http://sr.fondedin.ru/new/fullnews_arch_to.php?subaction=showfull&amp;id=1393762174&amp;archive=1393762902&amp;start_from=&amp;ucat=14&amp; |date=2016-07-31 }}&lt;/ref&gt;.

=== Варшава-Ивангород операцияһы ===
[[Файл:EasternFront1914b.jpg|thumb|left|300px|Көнсығыш фронт, [[1914 йыл]]дың көҙө.]]

Австро-Венгрияның Ҡораллы көстәре Көнсығыш фронтында Галиция алышында ҡыйратылғандан һуң, Көнсығыш фронтында Үҙәк державалар өсөн тотороҡһоҙ хәл килеп тыуа. Ошо шарттарҙа Германия империяһы, көстәренең бер өлөшөн көньяҡҡа Силезияға ташлап, Австро-Венгрия ярҙамға килә. Генерал Август фон Макензен етәкселегендәге яңы 9-сы армия ойошторола&lt;ref name=&quot;Варшава&quot;&gt;Варшавско-Ивангородская операция. / Сборник документов. — {{М.}}, 1938. — С. 31.&lt;/ref&gt;. Урыҫ ғәскәрҙәренең Силезияға баҫып инеүен булдырмаҫ өсөн, герман командованиеһы [[Краков]] һәм Ченстохов райондарынан Ивангород ҡәлғәһенә һәм [[Варшава]]ға һөжүм яһарға була&lt;ref name=&quot;Варшава&quot;/&gt;. 9-сы Германия армияһына генерал Виктор Данклдең 1-се австрий-венгр армияһы ярҙам күрһәтә. Был йүнәлештә Рәсәй ғәскәрҙәренең дүрт армияһы: 2-се армияһы, 4-се армияһы, 5-се һәм ?-сы армияһы була&lt;ref name=&quot;Варшава&quot;/&gt;.

28 сентябрҙә генерал Макензендың 9-сы армияһы Варшава һәм Ивангородҡа һөжүм башлай. 8 октябрҙә немецтар Висла ҡалаһына сыға&lt;ref name=&quot;Варшава4&quot;&gt;Варшавско-Ивангородская операция. / Сборник документов. — С. 155.&lt;/ref&gt;. 12 октябргә тиклем улар Висланың бөтә һул ярын Варшаваға тиклем биләй. Әммә, ярҙамға килгән ғәскәрҙе тартып, урыҫтар һөжүмде туҡтата алды. Макензен армияһының атакалары варшава форттары һыҙығында кире ҡағылды &lt;ref name=&quot;Варшава5&quot;&gt;Варшавско-Ивангородская операция. / Сборник документов. — С. 153.&lt;/ref&gt;. Рус армияһы Висланың һул ярында Ивангород, Варшаваның күпер алды нығытмаларын һәм плацдарм Козеницелағы плацдармды һаҡлап алып ҡалды&lt;ref name=&quot;Варшава1&quot;&gt;Варшавско-Ивангородская операция. / Сборник документов. — С. 108.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Siberian infantrymen 1914.jpg|thumb|right|300px|Русские войска в Варшаве.]]

Немецтар Варшава яны биҫтәләрендә ҡаты бәрелештәр барғанда, 9 октябрҙә, ярҙам килгәндән һуң, генерал Иванов Николай Иудович һөжүм башларға бойороҡ бирә. 4-се һәм 5-се рус армиялары Висланы аша сыға башлай: 5-се армия Варшаваның көньяғында, ә 4-се армия Ивангород районынан Козеницкий плацдармына Германия төркөмөнөң флангыһына һәм тылына һөжүм итеү өсөн. Козеницкий плацдармын юҡ итеү маҡсатында һәм рустарға Висла аша сығырға бирмәү өсөн, Көнсығыш фронты командующийы генерал Гинденбург резерв корпусты һуғышҡа индерә&lt;ref name=&quot;Варашва6&quot;/&gt;, әммә урыҫтар козениц позицияларында бөтә атакаларҙы кире ҡаға һәм 20 октябргә 2 армия корпусы плацдармына сығарып бөтөрҙө&lt;ref name=&quot;Варшава3&quot;&gt;Варшавско-Ивангородская операция. / Сборник документов. — С. 40.&lt;/ref&gt;.

Рус ғәскәрҙәрен плацдармдан Вислаға ташлай алмағас, Гинденбург козениц йүнәлешен 1-се австрий армияһына тапшыра һәм Германияның бөтә частарын, 2-се рус армияһы башлаған һөжүмде кире ҡағыу маҡсатында, Варшава янына күсерә. Австрийҙар Козеницкий плацдармын бөтөрөргә маташа, ләкин ҡара ҡаршы алышта еңелә һәм сигенә башлай. Ҙур юғалтыуҙар менән, 1-се австрий-венгр армияһы көнбайышҡа сигенә, шуның арҡала төп көстәр менән күп айырма барлыҡҡа килә. 

Австрия фронтының өҙөгөнә 9-сы рус армияһы ғәскәрҙәре үтеп, 1-се Австрия һәм 9-сы Германия армияһының флангыһына һәм тылына һөжүм итә. Германдар һәм австрийлыларға тулы ҡыйралыш янай&lt;ref name=&quot;Варашва6&quot;&gt;Варшавско-Ивангородская операция. / Сборник документов. — С. 186—188.&lt;/ref&gt;.

27 октябрҙә герман командованиеһы Варшаваға атакаларҙы туҡтатырға һәм тәүге позицияларына кире ҡайтырға бойороҡ биә. Австрий-герман ғәскәрҙәре ашығыс сигенә башлай&lt;ref name=&quot;Люден&quot;&gt;''Людендорф Э.'' Мои воспоминания о войне 1914—1918 гг. — Т. 1. — С. 78.&lt;/ref&gt;.

=== Лодзь операцияһы ===
Варшава-Ивангород операцияһы тамамланғандан һуң, Көнсығыш фронтта Лодзь янында операция башлана. Рус командованиеһының Баш Командующийы Ставкаһы өс армия (1-се, 2-се һәм 5-се) көсө менән Германия империяһы территорияһына баҫып инергә ниәтләй, повесҡа илдең төпкөлөнә инеү юлы менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;Лодзь&quot;&gt;Лодзинская операция. / Сборник документов. — {{М.}}—{{Л.}}, 1936. — С. 58.&lt;/ref&gt;. Көнсығыш фронтында хәлде үҙ файҙаһына файҙаланыу, шулай уҡ рус һөжүмен юҡҡа сығарыу өсөн, Германия командованиеһы превентив һөжүм яһарға ҡарар ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Лодзь&quot;/&gt;. 9-сы Германия армияһы Торунь районынан (түбәнге Висла) 1-се һәм 2-се рус армиялары тоташҡан урынға һөжүм итеп, фронтты өҙөргә, урыҫ ғәскәрҙәре тылына сығып, 2-се һәм 5-се рус армияһын уратып алырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Лодзь&quot;/&gt;.
[[Файл:Battle of Lodz.jpg|thumb|right|300px|Лодзь операцияһы]]

Германияның 9-сы армияһынан тыш, унда урыҫ армияһының һөжүмен тотҡарлай торған Германияның башҡа армиялары: 3-сө кавалерия корпусы, «Бреслау» һәм «Позен» корпустары, (генерал Ремус фон Войрш) ғәскәрҙәр төркөмө (гвардия резерв корпусы һәм 2 пехота дивизияһы), шулай уҡ 2-се австрий-венгр армияһы ҡатнашҡан&lt;ref name=&quot;Фальк&quot;&gt;''Фалькенгайн Э.'' Верховное командование 1915—1916 гг. в его важнейших решениях. — С. 38.&lt;/ref&gt;.

11 ноябрҙә 9-сы армия частары 1-се һәм 2-се рус армиялары тоташҡан урынға һөжүм итә, 12 ноябрҙә германдар ҙур көстәр менән урыҫ позицияларына һөжүм иткәнлектән, рустар сигенергә мәжбүр була&lt;ref name=&quot;Рыбин&quot;&gt;''Рыбин Д.'' Лодзинская операция в 1914 г. — {{М.}}, 1938. — С. 14.&lt;/ref&gt;. Артабан 15 ноябргә тиклем ике рус корпусы һәм 9-сы герман армияһы частары араһында ҡаты алыштар бара, һәм был һуғыштар барышында урыҫ ғәскәрҙәре үҙ позицияларын һаҡлап ҡала ала&lt;ref name=&quot;Рыбин&quot;/&gt;. 15-19 ноябрҙә бөтә фронт буйлап ныҡышмалы алыш башлана, урыҫ һәм Германия командованиеһы бер үк ваҡытта, дошмандың оборонаһында көсһөҙ урынын табырға тырыша, үҙ ғәскәрҙәрен яңынан төркөмләй&lt;ref name=&quot;Рыбин&quot;/&gt;.

Был һуғыштар барышында немецтар, ниһайәт, рус оборонаһының Лодзь ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ ҡапланмаған өҙөклөктө таба, һәм Шеффер командалығы аҫтында  (3 пехота һәм 2 кавалерия дивизияһы) удар төркөм булдырып, ҡеүәтле һөжүм яһай, һөҙөмтәлә ҡала көнбайыштан, төньяҡтан һәм көнсығыштан уратып алына. Ләкин Лодзды тулыһынса ябырға немецтарҙың көсө етмәй һәм оҙаҡламай Шеффер герман төркөмө уратып алыу ҡурҡынысы аҫтында ҡала&lt;ref name=&quot;Рыбин&quot;/&gt;. 22 ноябрҙә Шеффер төркөмө сигенергә бойороҡ ала һәм юлға ҡуҙғала. 24 ноябрҙә, составында 70% һәләк булған һәм әсирлеккә эләккән, тулыһынса тиерлек ҡамалған герман ғәскәре төньяҡҡа сығып өлгөрә&lt;ref name=&quot;Рыбин&quot;/&gt;.

Лодзь операцияһының һөҙөмтәһе билдәһеҙ тамамлана. Германияның 2-се һәм 5-се рус армияларын уратып алыу планы емерелә, әммә рус һөжүмен лә әҙер булған Германия империяһы биләмәһендә әҙерләнгән урыҫ сығышы ла өҙөлә&lt;ref name=&quot;Лодзь2&quot;&gt;Лодзинская операция. / Сборник документов. — С. 151.&lt;/ref&gt;. Операция тамамланғандан һуң, 1-се армия командующийы Ренненкампф Павел Карлович һәм 2-се армия командующийы Шейдеман Сергей Михайлович үҙ вазифаларынан төшөрөлә &lt;ref name=&quot;Лодзь&quot;/&gt;.

=== Ченстоховск-Краков операцияһы ===
1914 йылдың 1 ноябрендә Лодзь операцияһы менән параллель рәүештә Көньяҡ-Көнбайыш фронты 4-се һәм 9-сы армиялары Ченстохов-[[Краков]] ғәскәрҙәре Көньяҡ-Көнбайыш сигендә һөжүм итеү маҡсатында башлана.

Ләкин немецтар австрийҙар менән берлектә һөжүм итә башланы. Башта рус ғәскәрҙәре Краков менән Ченстоховҡа яҡынайыу ғына түгел, австрий-герман ғәскәрҙәренең фронталь һәм фланг һөжүмен кире ҡаға. Һуңынан 9-сы армия һәм 4-се һул фланг китергә тейеш ине. Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәре һөжүм итеүе Төньяҡ-Көнбайыш фронтта Лодзь операцияһы барышында хәлдең ҡатмарлашыуына бәйле туҡтатылды&lt;ref&gt;[https://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/dictionary/details_rvsn.htm?id=11661@morfDictionary ЧЕНСТОХОВО-КРАКОВСКАЯ ОПЕРАЦИЯ 1914]&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://ruskline.ru/history/2014/11/29/tak_bylo_sorvano_nashe_nastuplenie_v_serdce_germanii/ «Так было сорвано наше „наступление в сердце Германии“»]&lt;/ref&gt;.

=== 1914 йылғы кампания йомғаҡтары ===
Блицкриг Шлиффен планының емерелеүе — 1914 йылғы кампанияның төп һөҙөмтәһе. Германия армияһы Көнсығышта рус армияһын да, Беренсе донъя һуғышының Көнбайыш фронтында Антанта союздаш армияларын да тар-мар итә алманы. Рус армияһының әүҙем эш итеүе был пландарға ҡамасауланы. Шуның менән бәйле Германия командованиеһы 1914 йыл аҙағында Көнсығышҡа өҫтәмә көстәр күсереү ҡарарын ҡабул итә&lt;ref name=&quot;история385&quot;&gt;История первой мировой войны 1914—1918 гг. — {{М.}}: Наука, 1975. — С. 383—385.&lt;/ref&gt;.

1914 йыл эсендә рус армияһы Польша Батшалығының көнбайыш өлөшөн ҡалдырырға мәжбүр була, әммә Галиция һәм Буковинаның байтаҡ өлөшөн ала, һәм унда Галиция генерал-губернаторлығы барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;история385&quot;/&gt;. 

Рус командованиеһы, яҙ көнө Урта Дунай уйһыулығына (Венгрия өлөшө Транслейтания) һөжүм итеп, ҡышҡыһын Карпат тауҙары артылыштарын баҫып алырға ниәт итә.

1914 йылдың аҙағынан Көнсығыш фронтында позицион линия барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;история385&quot;/&gt;.

== 1915 йылғы кампания ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Көнсығыш фронтта рус артиллерияһы
|width=&quot;25%&quot;|[[Файл:RussischeHaubizeWeltkrieg1.jpg|200px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Artillerie russe en action.jpg|200px]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Russian heavy artillery near Kurtengof.jpg|200px]]
|[[Файл:Russian 8-inch Guns NGM-v31-p374.jpg|200px]]
|-
|1909 йыл өлгөһөндәге 42-линиялы гаубица һуғыш барышында, 1915 йыл.
|1910 йыл өлгөһөндәге 42-линиялы шәп тиҙлек менән атыусы пушка ҡулланышта
|Куртенгоф янында 12-се армия фронтында ауыр позицион артиллерия (190 бот ауырлыҡтағы 1877 йыл өлгөһөндәге 6-дюймлы ҡамалыш пушкаһы Дурляхер яр буйы лафетында), сентябрь 1915 йыл.
|Ауыр артиллерия (фотола ҡамалыш лафетында 1877 йыл өлгөһөндәге 8-дюймлы еңеләйтелгән пушка) позицияға сыға.
|}

Беренсе донъя һуғышының Көнбайыш фронтында 1914 йылда билдәләнгән Шлиффен планын тормошҡа ашыра алмағанлыҡтан, герман командованиеһы төп көстәрен Көнсығыш фронтҡа күсерергә һәм [[Рәсәй империяһы]]на, уны һуғыштан сығарыу маҡсатында, һөжүм яһарға ҡарар итә. Герман командованиеһы рус армияһын гигант «ҡыпһыуырға» алрға була. Көнсығыш Пруссия менән Галициянан бер нисә ҡеүәтле фланг һөжүмдәре ярҙамында Рәсәй армияһының оборонаһын өҙөргә һәм уның төп көстәрен Польша батшалығында уратып алырға ҡарар ителә.

=== Карпат тауҙарында алыштар ===
[[Файл:Zayonchkovsky map33.djvu|thumb|250px|right|Карпат операцияһы. [[1915 йыл]]дың [[Ғинуар]]—[[март]]ы.]]
1914 йыл аҙағында уҡ рус командованиеһы Көньяҡ-Көнбайыш фронты (3 армия: 3-сө, 8-се һәм 9-сы) көстәре менән [[Карпат]] аша сығырға һәм тигеҙлекле [[Венгрия]] территорияһына һөжүм итергә планлаштырған. Буласаҡ һөжүмдә генерал Брусиловтың 8-ме армияһы төп роль уйнай. Әммә австрий командованиеһы ла шулай уҡ, рус ғәскәренең Перемышлде ҡамауын алып ташлап, Карпатҡа һөжүм итергә планлаштырған була &lt;ref name=&quot;Зай&quot;&gt;''Зайончковский А. М.'' Мировая война. Маневренный период 1911—1915 годов на русском (европейском) театре. — С. 252—256.&lt;/ref&gt;.

Ғинуар аҙағында австрий-герман ғәскәре (3 австрий-венгр армияһы һәм көньяҡ немец армияһы) ике удар яһап, һөжүм башлай: береһе — [[Ужгород]]тан Самборға, икенсеһе — Мукачёвтан Стрый ҡалаһына&lt;ref name=&quot;Зай&quot;/&gt;. Брусиловтың 8-се армияһы һөжүме бер үк ваҡытта тау артылыштарында ҡаршы ауыр ҡаршылыҡ күрһәтеү алыштарына килтерҙе. Урыҫ ғәскәрҙәре, һан яғынан үҙенән күберәк булған дошман һалдаттары менән бәрелешкәндән һуң, тау артылыштарында оборона биләй.

Февралдә рус командованиеһы өҫтәмә резервтарҙы Карпатҡа күсерә һәм генерал Платон Алексеевич Лечицкийҙың 9-сы армияһын формалаштыра. Март айы буйы 3-сө рус армияһының һул флангыһында осонда һәм 8-се армияның бөтә фронтында өҙлөкһөҙ һуғыштар барған&lt;ref name=&quot;Зай&quot;/&gt;. Бында, Венгриянан Перемышыға табан иң ҡыҫҡа йүнәлештә, уны азат итеү маҡсатында, австрий-германдар ныҡышмалы һөжүм итә. Һалдаттар бил тәңгәленә тиклем ҡарға батып һуғыша, ике яҡ та көн һайын ҙур юғалтыуҙар кисерә&lt;ref name=&quot;Зай&quot;/&gt;.

Ләкин Перемышль Рәсәй ғәскәренә бирелгәндән һуң, уны ҡамаған 11-се армия Карпатта Рәсәй ғәскәрҙәрен көсәйтә. Австрий-германдар һөжүме туҡтатыла&lt;ref name=&quot;Зай&quot;/&gt;.

=== Перемышлде ҡамау ===
[[Файл:Nicolas II et grand duc.jpg|thumb|right|250px|Император [[Николай II]] һәм бөйөк кенәз Кесе Николай Николаевич Перемышлдә (Пшемысль). [[1915 йыл]]дың 11 апреле.]]
Ахыр сиктә 1914 йылдың 17 сентябрендә Галиция һуғышы тамамланғандан һуң, рус ғәскәрҙәре Австрияның Галициялағы иң ҙур ҡәлғәһе Перемышлгә  яҡынлаша. Генерал Кусманек фон Бургнойштедтен Герман командалығындағы Перемышль, күп һанлы гарнизондары менән, юғары класлы ҡәлғә булған. 5 - 7 октябрҙә рус ғәскәрҙәре ҡәлғәне штурмлай, әммә австрий-венгр ғәскәрҙәре яҡынлашҡанлыҡтан, рус ғәскәрҙәре ҡамауҙы туҡтатырға мәжбүр була&lt;ref name=&quot;Перемышль&quot;&gt;''Зайончковский А. М.'' Мировая война. Маневренный период 1914—1915 гг. на русском (европейском) театре. — С. 245.&lt;/ref&gt;.

Әммә  Варшава-Ивангород операцияһында австрий-герман ғәскәрҙәре ҡыйратылғандан һуң, австрий-венгр ғәскәрҙәре яңынан сигенә һәм рус ғәскәре ҡәлғәне тағы уратып ала. Ҡәлғәне генерал Андрей Николаевич Селиванов командалығындағы 11-се рус армияһы ҡамай, етерлек көсө һәм аҡсаһы булмағанлыҡтан, рус командованиеһы мәғәнәһеҙ штурмдарға ашҡынмаған, ә ҡәлғәне ҡамау менәән булған&lt;ref name=&quot;Перемышль&quot;/&gt;.

Ҡалала аҙыҡ-түлек запастары бөткәндән һуң, генерал Кусманек ҡамауҙы туҡтатып маташа, әммә Австрия ғәскәренең бөтә атакалары ла кире ҡағыла. Шунан һуң ҡәлғә командованиеһы капитуляция тураһында ҡарар ҡабул итә. Был аҙымдан алда ҡәлғә артиллерияһы бөтә хәрби запастарын атып юҡ итә, ҡәлғә нығытмалары шартлатыла. [[1915 йыл]]дың 23 мартында Перемышль ҡорал һала. 9 генерал (шул иҫәптән Кусманек), 93 штаб-офицер, 2204 обер-офицер, 113 890 һалдат рус әсирлегенә бирелә, шулай уҡ рус ғәскәрҙәре 900-гә яҡын орудиены ҡулға төшөрә ала&lt;ref name=&quot;Перемышль&quot;/&gt;.

=== Мазур һәм Прасныш алыштары ===
[[Файл:Ostfront 18021915.jpg|thumb|250px|right|Мазур алышы (1915)]]
1915 йылға Германияның стратегик планлы тәүге операцияһы — Августов операцияһы була. Германия командованиеһы Көнсығыш Пруссиянан һөжүм итеп, рус фронтын өҙөргә ниәтләй. Төньяҡтан генерал Герман фон Эйхгорндың 10-сы армияһы, көнбайыштан генерал Отто фон Беловтың 8-се армияһы (бөтәһе 15 пехота һәм 2,5 кавалерия дивизия) Августов ҡалаһына килеп тоташыу йүнәлешендә — Көнсығыш Пруссияла оборона тотоусы генерал Фаддей Васильевич Сиверстың 10-сы армияһын ҡамауға алыу һәм юҡ итеү маҡсатын ҡуйған төп ударҙы үҙ өҫтөнә ала&lt;ref name=&quot;Колен31&quot;&gt;''Коленковский А.'' Зимняя операция в Восточной Пруссии в 1915 г. — {{М.}}—{{Л.}}, 1927. — С. 30—31.&lt;/ref&gt;.

1914 йылдың аҙағында уҡ Көнсығыш фронтына Өсөнсө Франция Республикаһынан 7 Германия корпусы һәм 6 кавалерия дивизияһы күсерелә. Был ваҡытҡа Германияла ла резерв — 4 корпус булдырылған. Улар ҙа Көнсығыш фронтҡа күсерелә. Был ғәскәрҙән генерал Эйхгорндың яңы 10-сы армияһын барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Колен31&quot;/&gt;.

[[1915 йыл]]дың 7 февралендә 8-се герман армияһы 10-сы рус армияһының һул флангыһына һөжүм итә, икенсе көндө 10-сы герман армияһы частары рус ғәскәрене  уң флангыһына һөжүм итә. Германдар фронтты йырып өҙә&lt;ref name=&quot;Колен32&quot;&gt;''Коленковский А.'' Зимняя операция в Восточной Пруссии в 1915 г. — С. 32.&lt;/ref&gt;. Рус армияһының һул фланг корпустары 8-се немец армияһын, Августов районына сығармаҫҡа тырышып, сыҙамлы рәүештә тотҡарлаған. Әммә уң флангта герман  ғәскәрҙәре алға китә алған, ә сигенеүсе уң фланг корпустары генерал Павел Ильич Булгаковтың 20-се армия корпусын асыҡ ҡалдыра һәм улар, Августов районында немецтарҙың ҡаты һөжүменә эләгә, ҡамала&lt;ref name=&quot;Заи&quot;&gt;''Зайончковский А. М.'' Мировая война. Ман вренный период 1914—1915 годов на русском (европейском) театре. — {{М.}}—{{Л.}}, 1929. — С. 249.&lt;/ref&gt;.

20-се корпус частары, үҙҙәренә байтаҡ дошман ғәскәрен йәлеп итеп, 10 көн дауамында ҡамауҙан сығырға тырыша&lt;ref name=&quot;камен&quot;&gt;''Каменский М. П.'' Гибель 20-го корпуса 8 (21) февраля 1915 г. — {{Пг.}}, 1921. — С. 135.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Белолипецкий В.'' Зимние действия пехотного полка в Августовских лесах. — {{М.}}, 1940. — С. 62.&lt;/ref&gt;. [[Мазур күлдәре]]нең ҡар ҡаплаған урмандарында ҡаты һуғыштарҙан һуң, 20-се корпус ярсыҡтары, боеприпастарын тотоноп бөтөп, әсирлеккә бирелә&lt;ref name=&quot;Ротэр&quot;&gt;''Ротэрмель А.'' Попытка выхода из окружения и гибель 20-го армейского русского корпуса 21 февраля 1915 г. // «Война и революция». — 1935, № 1—2. — С. 97—107.&lt;/ref&gt;. 20-се корпус яугирҙәренең батырлығы арҡаһында 10-сыармияның өс корпусы ҡамауға эләкмәй сигенә. Германдар,  тактик еңеү яулаһа ла, 10-сы армияны ҡамай алмай&lt;ref name=&quot;камен&quot;/&gt;.

Бынан һуң, февраль аҙағында герман командованиеһы Көнсығыш Пруссияла һөжүмен яңырта, 8-се һәм 12-се герман армиялары 1-се һәм 12-се урыҫ армиялары позицияларына һөжүм итә&lt;ref name=&quot;Колен32&quot;/&gt;. 24 февралдәге ауыр алыштарҙан һуң, ике герман корпусы Прасныш ҡалаһын ала. Әммә рус ғәскәрҙәре, ярҙамға ике корпус резерв алып, германдарҙы Прасныштан германдарҙы бәреп сығарҙы. 2 мартта рус ғәскәрҙәре Сувалки районында һөжүмен яңырта, 8-се һәм 12-се армияны тар-мар итә&lt;ref name=&quot;Колен32&quot;/&gt;. [[30 март]]ҡа герман ғәскәрҙәре тулыһынса Германия империяһы территорияһына ҡыҫырыҡлап сығарыла&lt;ref name=&quot;Колен83&quot;&gt;''Коленковский А.'' Зимняя операция в Восточной Пруссии в 1915 г. — С. 83.&lt;/ref&gt;.

=== Немецтарҙың Балтик буйына баҫып инеүе ===
[[1915 йыл]]дың 14 (27 апрелендә) немец 3-сө кавалерия дивизияһы Юрбург янында Неман аша Көнсығыш Пруссиянан Рәсәй территорияһына үтә. 17 (30 апрелдә) немец пехота бригадаһы Россиеныны ала. 17 (30) апрелдә рәсәй ғәскәрҙәре, Либаваны, алдынғы хәрби-диңгеҙ базаһын, ҡалдырырға мәжбүр була. Немецтар 25 апрелдә (8 майҙа) Либаваға баҫып инә. Рәсәй ғәскәрҙәре Дубиса йылғаһы аръяғына юллана&lt;ref&gt;[http://www.grwar.ru/library/Strateg_Essay_4/SE_04_01.html Стратегический очерк войны 1914—1918 г.г. Часть 4]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.grwar.ru/library/Poseck/PS_003.html Позек М. Германская конница в Литве и Курляндии в 1915 г.]&lt;/ref&gt;.

=== Горлице янында дошман ҡаршылығын йырып сығыу ===
[[Файл:EasternFront1915b.jpg|thumb|250px|right|Көнсығыш фронт. [[1915 йыл]]дың йәйе.]]
Көнсығыш Пруссиянан рус армияһына ҡаршы фланг һөжүмдәре яһағандан һуң, австрий-герман командованиеһы Галициянан да фланг һөжүменә әҙерләнгән&lt;ref name=&quot;Горлицэ&quot;&gt;Горлицкая операция. / Сборник документов. — С. 45—64.&lt;/ref&gt;. Галицияла, [[Висла]] һәм [[Карпат]] араһында урынлашҡан Горлице районында рус фронтын өҙөү планлаштырылған. Өҙөү урыны осраҡлы ғыын һайланмаған. Бында рус армияһы ҙур көскә эйә булмай, ҙур тәбиғи кәртәләр ҙә юҡ. Фронт өҙөлгән хәлдә, Карпаттағы рус төркөмдәренең сигенеү юлдары киҫелә һәм бөтә Көньяҡ-көнбайыш фронтының һул флангыһына ҡамалыу янай&lt;ref name=&quot;Горлицэ&quot;/&gt;.

Операцияны тормошҡа ашырыу өсөн Горлице янында австрий-герман командованиеһы Көнбайыш фронттың 11-се армияһын туплай&lt;ref name=&quot;Горлицэ&quot;/&gt; и 4-ю австро-венгерскую армию, также в операции участвовали другие австро-германские соединения&lt;ref name=&quot;Горлицэ&quot;/&gt;. Австрий-германдарҙың бурысы рус фронтын өҙөү, бында оборона тотоусы 3-сө рус армияһын ҡамау һәм артабан Перемышлгә һәм Львовҡа һөжүм итеү булған. Өҙөклөктөң 35-се километрында герман-австрий ғәскәрҙәре 10 пехота һәм 1 кавалерия дивизияһы (126 мең кеше, 457 еңел һәм 159 ауыр орудиелар, 96 миномёт һәм 260 пулемёт) тупланған&lt;ref name=&quot;Горлдице&quot;&gt;Горлицкая операция. / Сборник документов. — С. 80—91.&lt;/ref&gt;.

Рус командованиеһы Горлице районында австрий-герман һөжүменең хәүефлелегенә тейешле иғтибар бирмәне. Урыҫ командованиеһының бөтә иғтибары тулыһынса Карпат операцияһы тамамланыуға йүнәлтелгәйне. 3-сө рус армияһында (18-ҙән ашыу пехота һәм 6 кавалерия дивизиялары) өҙөү йүнәлешендә 5 пехота дивизияһы (60 мең кеше, 141 еңел һәм 4 ауыр орудие, 100 пулемёт) теҙелеп торҙо юлы бар [Үҙәк державалар]. Бынан тыш, был ваҡытта рус армияһында боеприпастар менән мәсьәлә киҫкен торҙо, йыш ҡына рус артиллерияһы дошман атҡанда ҡаршы ата алмай ине.&lt;ref name=&quot;Горлдице&quot;/&gt;. Бынан тыш, өҙөклөк участкаһында Үҙәк державалар тере көс һәм техника яғынан өҫтөнлөккә эйә булған. Был ваҡытта рус армияһын боеприпастар менән тәьмин итеү мәсьәләһе киҫкен торҙо, йыш ҡына рус артиллерияһы дошман утына яуап бирмәгән.  торған булған&lt;ref name=&quot;Горлдице&quot;/&gt;.

Һөжүм, ҡеүәтле артиллерия әҙерлегенән һуң, [[1915 йыл]]дың 2 майында башлана. Рус ғәскәрҙәре үтә ҡыйыулыҡ менән оборона тотҡан, әммә 2—5 километрға булһа ла сигенгән. Рус командованиеһы австрий-германдар төп ударҙы Карпатҡа төшөрәсәк, ә Горлице районында улар албырғата ғына, тип 3-сө армияға резерв бирмәгән &lt;ref name=&quot;Горлице2&quot;/&gt;. 6 көнлөк аяуһыҙ алыштарҙан һуң австрий-герман ғәскәрҙәре рус фронтын өҙөп, 40 саҡрымға эскә үтә. 3-сө армия, ҙур юғалтыу кисереп, [[15 май]]ға Ново-Място — Сандомир — Перемышль — Стрый линияһына сигенде&lt;ref name=&quot;Горлице2&quot;&gt;Горлицкая операция. / Сборник документов. — С. 372—374.&lt;/ref&gt;.

=== Оло сигенеү ===
[[Файл:Zayonchkovsky map40.djvu|thumb|250px|right|Рус армияларының Польшанан китеүе.]]
[[24 май]]ҙа, ауыр артиллерияһын йәлеп итеп, Август фон Макензен яңы һөжүм башлай. 3 июндә австрий-герман ғәскәрҙәре Перемышлде&lt;ref name=&quot;Горлицэ2&quot;&gt;Горлицкая операция. / Сборник документов. — C. 365.&lt;/ref&gt;, ә 22 июндә Львовты ала&lt;ref name=&quot;Горлицэ2&quot;/&gt;. Дошман рус армияһының тәрән тылына сыға башлай. Рус Ставкаһы, Польшала рус армияһының ҡамалыуын булдырмаҫ өсөн, Көнсығышҡа стратегик сигенеү башлай&lt;ref name=&quot;Горлицэ2&quot;/&gt;.

4-9 июлдә Красностав алышы йәйелдерелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://btgv.ru/history/great-war/%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6/1915/%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%B9/|title=Битва Гвардий. Часть 1|publisher=btgv.ru|accessdate=2020-05-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://btgv.ru/history/great-war/%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6/1915/battle-guards-2/|title=Битва Гвардий. Часть 2|publisher=btgv.ru|accessdate=2020-05-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://btgv.ru/history/great-war/%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6/1915/battle-guards-3/|title=Битва Гвардий. Часть 3|publisher=btgv.ru|accessdate=2020-05-03}}&lt;/ref&gt;.

Галиция биләмәһендә һуғыш 15 июлдә тағы көсәйә, ауыр алыштарҙан һуң, рус ғәскәрҙәре Ивангород — [[Люблин]] — Холм линияһына сигенә. 22 июлдә герман ғәскәрҙәре [[Висла]]ны аша сыға&lt;ref name=&quot;Висла256&quot;&gt;Der Weltkrieg 1914 bis 1918. — Bd. 8. — {{B.}}, 1932. — S. 256.{{ref-de}}&lt;/ref&gt;. 22 июлдә ([[4 августа]]) рус ғәскәрҙәре Варшава һәм Ивангородты, 7(20) августа Новогеоргиевск ҡәлғәһен  ҡалдырып китә. 22 августа Осовец ҡәлғәһен ҡалдырып киткәс, [[26 августа]] рус ғәскәре Брест-Литовскиға сигенә, 2 сентябрҙә Гродно ҡалдырыла&lt;ref name=&quot;Бонч&quot;/&gt;. Көҙгә табан фронт стабилизировался на Рига— Даугавпилс (Двинск) — Барановичи — Пинск — Дубно — Тернополь линияһы буйынса &lt;ref name=&quot;Фальки&quot;&gt;''Фалькенгайн Э.'' Верховное командование 1914—1916 в его важнейших решениях. — С. 105—106.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Friedrich Austria przemysl 1915.jpg|thumb|200px|left|Австрий-венгр армияһы командующийы Фридрих Австрийский, эрцгерцог Фридрих Пшемыслдә. [[1915 йыл]]дың йәйе.]]

Был ваҡытта Юғары баш командующий Николай Николаевич Кавказ фронты Баш командующийы итеп ҡуйыла, ә армия менән командалыҡ итеүҙе император [[Николай II]] үҙ өҫтөнә ҡабул итә, штаб начальнигы итеп генерал Алексеев Михаил Васильевич ҡуйыла&lt;ref name=&quot;Бонч&quot;&gt;''Бонч-Бруевич М. Д.'' Потеря нами Галиции в 1915 г. — Ч. 1. — {{M.}}, 1920.&lt;/ref&gt;.

1915 йылдың йәйендә рус армияһы, һан яғынан күпкә артыҡ австрий-герман көстәре ҡыҫымы аҫтындағы стратегик сигенеү ваҡытында Австрия Галицияһын, Балтик буйының бер өлөшөн, Польша Батшалығын ҡалдыра. Ләкин сигенеү арҡаһында рус армиялары ҡамауҙан һәм тар-мар ителеүҙән ҡотолған. Германия командованиеһының рус армияһын ҡыйратыу һәм Рәсәйҙе һуғыштан сығарыу планы уңышһыҙлыҡҡа осрай.

Рус армияһы һалдаттары һәм офицерҙары өсөн оло сигенеү ауыр әхлаҡи тетрәнеү була. Генерал Антон Иванович Деникин һуңыраҡ былай тип яҙа:
{{Цитата| 1915 йылдың яҙы мәңгелеккә хәтеремдә ҡаласаҡ. Галициянан сигенеү — Рус армияһының бөйөк трагедияһы. Патрондар ҙа, снарядтар ҙа юҡ. Көн һайын ҡанлы һуғыш, көн аша ауыр артылыштар, икһеҙ-сикһеҙ физик һәм әхлаҡи арыу; әллә ҡыйыуһыҙ ғына өмөт, әллә өмөтһөҙ йән әрнеүе... }}

=== Вильно операцияһы ===
[[Файл:Zayonchkovsky map41.djvu|thumb|220px|right|1915 йылғы Оло сигенеү һәм Вильно операцияһы]]
22 августа герман ғәскәрҙәре урыҫ ҡәлғәһе Ковноны (Каунас) алғандан һуң, 10-сы герман армияһы, Вильноны (Вильнюс) уратып, 10-сы рус армияһын ҡамау маҡсатында һөжүмен дауам итә. Ҡаты һуғыштар барышында урыҫ ғәскәрҙәре позицияларын һаҡлап ҡала. Немецтарҙың һөжүме туҡтатыла&lt;ref name=&quot;Свенцяны&quot;&gt;''Евсеев Н.'' Свенцянский прорыв (1915 г.). — {{М.}}, 1936. — С. 16.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Zayonchkovsky_map42.png|справа|мини|220x220пкс|Свенцян өҙөүе (прорыв) һәм уны юҡ итеү]]
Бынан һуң, германдар, пландарын үҙгәртеп, 8 сентябрҙә 10-сы һәм 5-се рус армиялары тоташҡан ергә һөжүм башлай. 9 сентябрҙә германдар Вилькомир янында урыҫ оборонаһын өҙә&lt;ref name=&quot;Свенцяны&quot;/&gt;. Был өҙөү Свенцян тигән исем алды. Өҙөүгә герман командованиеһы байтаҡ кавалерия соединениеларын ташланы. Герман кавалерия төркөмө (4 атлы дивизия)&lt;ref name=&quot;Свенцяны&quot;/&gt; рус тылдарына ынтылды. 14 сентябрҙә герман ғәскәрҙәре Молодечноға яҡынланы. Герман атлылары [[Минск]]иға етә һәм хатта [[Смоленск]] — [[Минск]] шоссеһын киҫә&lt;ref name=&quot;Евсеев&quot;&gt;''Евсеев Н.'' Свенцянский прорыв (1915 г.). — {{М.}}, 1936. — С. 17—18.&lt;/ref&gt;. 15—16 сентябрҙә рус ғәскәрҙәре герман һыбайлыларын контрудар менән Нарочь күленә ырғыталар&lt;ref name=&quot;Евсеев&quot;/&gt;. 19 сентябргә (2 октябргә) Свенцян өҙөүе ҡыйратыла һәм Дрисвяты — Нарочь — Сморгонь — Пинск — [[Дубно]] — [[Тернополь]] линияһында фронт тотороҡлана.

Император Николай II Верховного командованиеға килгәндән һуң, көрсөктән сығыуға күпмелер ярҙам итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://btgv.ru/history/faces-of-war/emperor-nicholas-ii-at-the-head-of-the-active-army-in-1915-1917/|title=Император Николай II во главе Действующей армии в 1915 - 1917 гг.|website=btgv.ru|accessdate=2020-07-12}}&lt;/ref&gt;.

=== 1915 йылғы кампания йомғаҡтары ===
[[1915 йыл]]ғы кампания рус армияһы өсөн ауыр үтә. Йәҙәр меңләгән һалдат һәм офицерҙар һәләк була, яралана һәм әсирлеккә төшә. Рус армияһы ҙур: Галиция, Буковина, Польша Батшалығы, Балтик буйының өлөшөн, [[Белоруссия]] территорияларын ҡалдыра.

Әммә австрий-германдар рус армияһын тар-мар итә һәм Рәсәйҙе һуғыштан сығара алмай&lt;ref name=&quot;Король&quot;&gt;''Корольков Г.'' Несбывшиеся Канны. — С. 29.&lt;/ref&gt;. Рәсәй армияһы, күп юғалтыуҙар кисерһә лә, ҡамалмай һәм һуғыш һәләтен һаҡлап ҡала. Герман командованиеһы рус армияһы бүтән әүҙем ғәмәлдәргә һәләтен юғалтты, тип уйлай һәм, Францияға хәл иткес һөжүм яһап, һуғышты тамамлау маҡсатында, көҙ Көнсығыштан Көнбайыш фронтҡа ғәскәрен күсерә башлай. Көнсығыш фронтта позицион тынлыҡ урынлаша. Баҫып алынған рәсәй территориияһында Обер-Ост йәки герман оккупацион хакимиәте барлыҡҡа килә.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|width=&quot;25%&quot;| [[Файл:Bundesarchiv Bild 104-0190, Ostfront, russische Kriegsgefangene.jpg|200px]]
|width=&quot;25%&quot;| [[Файл:Самокиш Н. Убитый конь.JPG|200px]]
|width=&quot;25%&quot;| [[Файл:Registration of German POWs.jpg|200px]]
|width=&quot;25%&quot;| [[Файл:Austro-Hungarian POWs Nevskii.jpg|200px]]
|-
| Рус хәрби әсирҙәре баҫыу хеҙмәтендә. 1915 йылдың июле
| ''Николай Самокиш.'' «Убитый конь»
| Герман әсирҙәренең иҫәбен алыу.
| Перемышль ҡамауында ҡулға алынған австрий армияһы әсирҙәре Нева проспектынан үтә. Петроград, 1915 йылдың 23 марты.
|}

== 1916 йылғы кампания ==
Көнсығыш фронтта уңышҡа өлгәшә алмағас, герман Генераль штабы, Францияны ҡыйратыу өсөн, төп һөжүмде Көнбайыш фронтҡа, йүнәлтергә ҡарар итә. Австрийҙар  Итальян фронтын һуғыштан сығарырға тырыша. Үҙәк державалар 1916 йылда Рәсәйгә ҡаршы әүҙем хәрәкәт планлаштырмаған. Үҙ сиратында, Антанта буйынса союздаштар Көнбайышта ла, Көнсығышта ла алдан һөйләшелгән һөжүм әҙерләй. Рус армияһы 1915 йыл сигенеүенең эҙемтәләренән яңы ҡотола башлай, ә ил сәнәғәтте  хәрби «рельскә» ҡора.

=== Нарочь операцияһы ===
Көнбайышта Герман һөжүме башланғандан һуң, француз армияһының баш командующийы Жоффр Жозеф Жак Сезер рус командованиеһына мартта, герман ғәскәрҙәренең бер өлөшөн үҙҙәренә албырғатып, һөжүм ойоштороуҙарын үтенеп, мөрәжәғәт итә. Рус командованиеһы союздаштары үтенесенә ҡолаҡ һалырға һәм март айында немец ғәскәрҙәренә ҡаршы Белоруссияла һөжүм итеү операцияһын үткәрергә ҡарар итә. 24 февралдә Көнбайыш рус фронтына етәкселек иткән генерал Эверт Алексей Ермолаевичҡа 1-се, 2-се һәм 10-сы армиялар көсө менән герман ғәскәрҙәренә һөжүм башларға ҡушыла&lt;ref name=&quot;Подорож&quot;&gt;''Подорожный Н. Е.'' Нарочская операция в марте 1916 г. на русском фронте мировой войны. — {{М.}}, 1938. — С. 11—15.&lt;/ref&gt;.

[16 мартта] генерал Алексеев рус армияһына Белоруссиялағы Нарочь күле янында һөжүм башлау тураһында бойороҡ бирҙе. Бында 10-сы герман армияһы оборона биләгән була. Оҙайлы артиллерия әҙерлегенән һуң, рус ғәскәрҙәре Нарочь күленән көньяҡтараҡ һөжүмгә күсә&lt;ref name=&quot;Подорож&quot;/&gt; 2-я рус армияһы 10-сы армия оборонаһына 2—9-сы километрҙа ҡушыла. Аяуһыҙ һуғыш йәйелдерелә. Германия ғәскәрҙәре рус яугирҙәренең бик күп атакаларына ауырлыҡ менән ҡаршы тора алған.

Германия командованиеһы, Нарочь янында килеп тыуған хәлде аңлап, хәүефле участкаға резервтарын тартырға ҡарар итә. Германия командованиеһына шулай уҡ май айында союздаш ғәскәрҙәр өс фронтта: Көнбайыш, Көнсығыш һәм Итальян фронтында дөйөм һөжүм башлаясаҡтары билдәле була. Әммә германдар рустарҙың Нарочь янындағы һуғышын генераль һөжүм тип ҡабул итә. Немецтар француз Верден ҡәлғәһенә атакаларын туҡтатырға һәм Нарочь районына Көнбайыштан 4 дивизияһын  күсерергә мәжбүр була. Ахыр сиктә был немецтарға позицияһын тоторға ярҙам иткән, һәм урыҫ ғәскәрҙәре дошман оборонаһын йырып сыға алмаған&lt;ref name=&quot;Подорож&quot;/&gt;.

Асылда, был операция алдандырғыс ҡына була, йәй көнө немец командованиеһы үҙенең фронтында һөжүм көтә, ә рус командованиеһы австрий фронтында ғәйәт ҙур уңышҡа килтергән Брусиловский өҙөүен ойоштора, һәм Австро-Венгрияны яйлап хәрби ҡыйралыу сигенә еткерә&lt;ref&gt;''[[Керсновский, Антон Антонович|Керсновский А. А.]]'' [http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/15.html Глава XV. Мировая война] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110516092245/http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/15.html |date=2011-05-16 }}. // История Русской армии.&lt;/ref&gt;.

=== Барановичи операцияһы ===
1916 йылдың 20 июненән (3 июль) алып 12 (25) июлгә тиклем инфантерия генералы Эверт Алексей Ермолаевич командалығындағы Көнбайыш фронты рус ғәскәрҙәре Новогрудок—Барановичи участкаһында герман оборонаһын өҙөргә тырыша. Әммә һөжүм итеүҙең айырым участкаларында нығытылған тәүге линияларына ғына эйә була ала. Герман ғәскәре көс-хәл менән баштағы хәлде өлөшләтә тергеҙә ала. Рус армияһының юғалтыуҙары 80 000 кеше тәшкил иткән, ә дошман 13000 кешеһен юғалта шуларҙың 4 000 - әсирлеккә эләгә.

=== Брусилов командалығында дошман ҡаршылығын өҙөү ===

==== Луцк ҡалаһы янында дошман ҡаршылығын өҙөү ====
[[Файл:EasternFront1916b.jpg|thumb|250px|right|Көнсығыш фронт. [[1916 йыл]].]]
[[1916 йыл]]дың йәйенә [[Антанта]] илдәре австрий-герман ғәскәрҙәренә ҡаршы өс төп хәрби хәрәкәттәр театрынан дөйөм һөжүм башларға планлаштыра. Был план сиктәрендә Британия армияһы Сомма операцияһын, француз пехота ғәскәрҙәре Верден янындағы алышты, Итальян король армияһы Изонцо эргәһендә һуғышты әҙерләй&lt;ref name=&quot;Прорыв&quot;&gt;Наступление Юго-Западного фронта в мае — июне 1916 г. / Сборник документов. — С. 45—51.&lt;/ref&gt;. Рус ғәскәрҙәре фронттың бөтә дауамында тәүәккәл һөжүмгә күсергә тейеш ине. Рус командованиеһы өс фронты (Төньяҡ, Көнбайыш һәм Көньяҡ-көнбайыш фронттарын йәлеп итергә ниәтләнә.

Төп һөжүмде Көнбайыш фронты көстәре (командующий — генерал А. Е. Эверт) Молодечнонан Вильноға йүнәлтергә тейеш була. Эвертҡа резервтарҙың күп өлөшө һәм ауыр артиллерия бирелә. Төньяҡ фронт (генерал А. Н. Куропаткин) Двинскиҙан — шулай уҡ Вильноға ярҙамсы удар яһай. Көньяҡ-Көнбайыш фронтҡа (генерал А. А. Брусилов) Луцк-Ковелгә, герман төркөмө флангыһына, Көнбайыш фронтының төп һөжүменә ҡаршы, сығыу бурысы йөкмәтелә. Көстәҙең арттырыу маҡсатында апрель-май айҙарында рус частарын штат һанына тиклем комплектлау эштәре алып барыла&lt;ref name=&quot;Прорыв&quot;/&gt;.
[[Файл:Brusilov offensive.jpg|thumb|300px|right|Брусилов командалығында дошман ҡаршылығын өҙөү]]

Рус ғәскәрҙәре һөжүменән алдараҡ, австрий-герман ғәскәрҙәре атака башлауынан ҡурҡып, Ставка ғәскәрҙәргә һөжүмдең билдәләнгән сроктан иртәрәк башланыуына әҙер булырға тигән бойороҡ бирә. Әммә австрий-герман ғәскәрҙәре рустарға ҡаршы бер ниндәй ҙә әүҙем ғәмәл планлаштырмай.

[[1916 йыл]]дың 15 майында австрий армияһы итальян армияһына ҡаршы Трентино алышын башлай&lt;ref name=&quot;Прорыв&quot;/&gt;. Италия армияһы, ауыр юғалтыуҙар кисереп, сигенә. Шуның өсөн Италия Короллеге (1861—1946) Рәсәйгә Көньяҡ-көнбайыш фронты менән һөжүм башлауҙарын һәм шуның менән австрий-венгр частарының иғтибарын итальян фронтынан күсереү үтенесе менән мөрәжәғәт итә. Союздаштарҙың үтенесенә ҡолаҡ һалып, рус командованиеһы һөжүм итә башлау ваҡытын күсерә. 31 майҙа Көньяҡ-көнбайыш фронт австрий-венгр армияһына ҡаршы һөжүмгә күсергә тейеш була, әммә элеккесә германдарға ҡаршы төп ударҙы көнбайыш фронты ғәскәрҙәре дауам итә&lt;ref name=&quot;Прорыв&quot;/&gt;.

Операцияны әҙерләгәндә Көньяҡ-көнбайыш фронты командующийы генерал Брусилов үҙенең һәр дүрт армияһы бер тапҡыр фронтты өҙөү аҙымын яһарға тейеш тигән ҡарарға килә. Шул арҡала дошман төп йүнәлешкә резервтарҙы ваҡытында күсереү мөмкинлегенән мәхрүм ителә. Луцк һәм Ковель ҡалаларына төп ударҙы генерал Каледин Алексей Максимовичтың 8-се армияһы йүнәлтә, 7-се, 9-сы һәм 11-се армиялар ярҙамсы һөжүмдәр яһай&lt;ref name=&quot;Прорыв&quot;/&gt;. Был армияларға 4 австрий-венгр һәм 1 герман армияһы ҡаршы тора. Рустар ғәскәр һәм техника буйынса дошмандан бер нисә тапҡыр өҫтөнлөккә эйә була. Һөжүм башлар алдынан ентекле разведка, ғәскәрҙәрҙе уҡытыу, рус позицияларын австрийҙарға яҡынайтыу маҡсатында инженер плацдармдарын ҡорамалдар менән тәьмин итеү кәрәк була&lt;ref name=&quot;Прорыв&quot;/&gt;.

1916 йылдың 3 июнендә оборонаның беренсе һыҙатын ҡты емереүгә килтергән ҡеүәтле артиллеря әҙерлеге башлана&lt;ref name=&quot;Прорыв2&quot;&gt;Наступление Юго-Западного фронта в мае — июне 1916 г. / Сборник документов. — С. 74—81.&lt;/ref&gt;. 5 июндә 7-се, 8-се, 9-сы һәм 11-се рус армиялары частары (барлығы 594 000 кеше һәм 1938 орудие) австрий-венгр ғәскәрҙәренә ҡаршы (барлығы 486 000 кеше һәм 1846 орудие) һөжүм башланы. Рус ғәскәрҙәре фронтты 13 урындан өҙҙө&lt;ref name=&quot;Прорыв2&quot;/&gt;. 7 июндә 8-се армия частары [[Луцк]] ҡалаһын ала, ә 15 июнгә 4-се австрий-венгр армияһы тулыһынса ҡыйратыла. [[Рустар]] 45 000 әсир алды, 66 орудие һ. б. ғәнимәткә эйә булды. 8-се армияның участкаһында өҙөү (прорыв) фронт буйлап 80 километрға һәм тәрәнлеге 65 саҡрым тәрәнлеккә етә. 11-се һәм 7-се армиялар ҙа фронтты өҙә, әммә контрударҙар арҡаһында һөжүм үҫтерә алмай. 9-сы армия ла шулай уҡ, 7-се австрий армияһын тар-мар итеп, фронтты өҙә һәм 50 000 самаһы дошманды әсирлеккә ала&lt;ref name=&quot;армия девятая&quot;/&gt;. 15 июндә 9-сы армия частары штурм менән Черновицы нығытылған австрий ҡәлғәһен ала. 9-сы армия, сигенгән дошманды эҙәрлекләп, Буковинаны яулай&lt;ref name=&quot;армия девятая&quot;/&gt;.

==== Ковелгә һөжүм итеү ====
Рус ғәскәрҙәре алыу ҡурҡынысы Ковелде (коммуникацияларҙың мөһим үҙәге) алыу ҡурҡынысы янағанлыҡтан, австрий-герман командованиеһын ошо йүнәлешкә ашығыс рәүештә өҫтәмә көстәр ташларға мәжбүр итә. Көнбайыш фронттан 2 герман, ә Италия фронтынан — 2 австрий-венгр дивизиялары килә. 16 июндә австрий-германдар Калединдың 8-се армияһына контрудар яһай, әммә еңелә һәм Стырь йылғаһы аръяғына алып ташлана&lt;ref name=&quot;Прорыв3&quot;&gt;Наступление Юго-Западного фронта в мае — июне 1916 г. / Сборник документов. — С. 114—118.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Russian Infantry LOC 17301u.jpg|thumb|250px|right|Рус пехотаһы.]]

Был ваҡытта генерал Эверттың рус Көнбайыш фронты һөжүм башлай. Рус Көнбайыш фронты частары тик 15 июндә генә сикләнгән көстәр менән һөжүм башлай, әммә уңышһыҙлыҡҡа осрап, элекке позицияларына ҡайта. Генерал Эверт көстәрҙе яңынан йыйырға тотоноу сәбәпле, рус ғәскәрҙәренең Белоруссиялағы һөжүме июль башына күсерелә.

Көнбайыш фронт һөжүменең үҙгәреүсән ваҡытына яраҡлашып, Брусилов 8-се армияға яңынан-яңы — йә һөжүм итергә, йә оборона тоторға, йә Ковелгә, йә Львовҡа удар йүнәлтергә тигән директивалар бирә. Ниһайәт, Ставка Көньяҡ-көнбайыш фронттың төп йүнәлешен билдәләй һәм уға маҡсат ҡуя: төп удар йүнәлешен үҙгәртмәҫкә, ә элеккесә төньяҡ-көнбайышҡа, Ковелгә, Барановичиға һәм Брестҡа уҡталып, Эверт ғәскәрҙәренә ҡаршы һөжүм итергә. 

24 июндә инглиз-француз союздаштары Сомма алыш башлай. 3 июлдә рус Көнбайыш фронты һөжүм итә башлай, 4 июлдә Көньяҡ-көнбайыш фронты, Ковелде яулау маҡсаты менән, һөжүмен яңырта. Брусилов ғәскәрҙәре немец фронтын өҙөп, бер нисә тораҡ пунктын биләй&lt;ref name=&quot;Прорыв3&quot;/&gt;. Рус ғәскәрҙәре айырым урындарҙа йылға аша сығалар, әммә рус ғәскәрҙәре был кәртәне аша сыға алмай. Ҙур көстәрен туплап, австрий-германдар көслө оборона сиге булдыра. Брусилов һөжүм итеүҙе туҡтатырға һәм көстәрҙе күсерергә мәжбүр булған&lt;ref name=&quot;АА&quot;&gt;''Брусилов А. А.'' Мои воспоминания. — {{M.}}, 1963. — С. 211—212.&lt;/ref&gt;. Төньяҡ һәм Көнбайыш рус фронттарының һөжүме уңышһыҙлыҡ менән тамамлана. Рус атакалары ҙур юғалтыу менән кире ҡағыла, был Германия командованиеһына бөтә резервтарын Галицияға, Брусиловҡа ҡаршы, күсерергә мөмкинлек бирҙе.
Июль айында рус командованиеһы Көньяҡ-көнбайыш фронтҡа резервтар күсерә һәм генерал Безобразов Владимир Михайлович командалығында Айырым армияһын булдыра &lt;ref name=&quot;прорыв4&quot;/&gt;. 3-сө, 8-се һәм Айырым армия Ковель районында дошманды ҡыйратырға һәм ҡаланы яуларға тигән бойороҡ ала. [[28 июл]]дә һөжүм яңыра, рус частары, ҡапма-ҡаршы һуғыштарҙа еңеү яулап, ҡыйыу һөжүм итә, әммә австрий-германдарҙың бер нисә контратакаһы эҙемтәһеҙ ҡалмай. Был һуғыштар барышында рус ғәскәрҙәре 17 000 һалдатты әсирлеккә ала һәм 86 орудие ҡулға төшөрә. Был алыш һөҙөмтәһендә рус ғәскәре 10 километрға алға китә. Әммә дошмандың Стоход йылғаһындағы ҡеүәтле оборонһын өҙөп, Ковелде ала алмай&lt;ref name=&quot;прорыв4&quot;&gt;Наступление Юго-Западного фронта в мае — июне 1916 г. / Сборник документов. — С. 290—291.&lt;/ref&gt;.
Шул уҡ ваҡытта 7-се һәм 11-се армиялар Львов йүнәлешендә дошмандың оборонаһын йырып сыға. Австрий-герман командованиеһына Галицияға барлыҡ резервтарын күсерергә тура килә. Әммә рус ғәскәрҙәре һөжүм итеүҙе дауам итә, 11-се армия Бродыны ала, Львов ҡалаһы янына етә. 7-се армия Галичты, ә Буковина районында эшләгән 9-сы армия шулай уҡ бер нисә еңеү яулап, Ивано-Франковск (Станислав) ҡалаһын ала&lt;ref name=&quot;армия девятая&quot;&gt;''Литвинов А. И.'' Майский прорыв 9-й армии в 1916 г. — {{Пг.}}, 1923. — С. 65.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Базаревский, Александр Халильевич|Базаревский А. Х.]]'' Наступательная операция 9-й русской армии. Июнь 1916 г. — {{М.}}, 1937. — С. [http://www.grwar.ru/library/Bazareffsky_9a/BA_04.html 83].&lt;/ref&gt;.

==== Брусилов командалығында дошман ҡаршылығын йырып сығыуҙың йомғаҡтары ====
Август аҙағына рус армиялары һөжүме, австрий-венгр ғәскәрҙәренең ҡаршы тороуы көсәйеүе, күп юғалтыуҙар һәм ғәскәрҙең арыуы сәбәпле, тына бара. Брусилов командалығында дошман ҡаршылығын йырып сығыуҙың һөҙөмтәһе Антанта командованиеһы көткәндән дә юғары була. Рус ғәскәрҙәре австрий-герман ғәскәрҙәренә емерткес удар яһай. Урыҫтар 80-120 километрға алға китә алды. Брусилов армиялары Волынь ҡалаһын азат итә, Буковинаны һәм Галицияның байтаҡ өлөшөн биләй. Австро-Венгрия һәм Германияның 1 500 000 ашыу кешеһе үлтерелә, яралана һәм әсирлеккә дусар була. Рәсәй ғәскәрҙәре 581 ҡорал, 1795 пулемёт, 448 бомбомёт һәм миномёт тартып ала&lt;ref name=&quot;Юг&quot;/&gt;. Австрий-венгр армияһы ҙур юғалтыуҙар кисерә, әммә хәрби һәләтен һаҡлап ҡала ала. Рус һөжүменә ҡаршы Үҙәк державалар Көнбайыш, Итальян һәм Салоники фронттарынан Галицияға 31 пехота һәм 3 кавалерия дивизияһын ташлай. Был хәл герман командованиеһына Верден янындағы алышты, ә австрий-венгрҙарға Асиаго эргәһендәге Трентиноға һөжүмен туҡтатырға мәжбүр итә. Рус армияларының Галицияла еңеүҙәре тәьҫирендә Румыния Короллеге Антанта яғында һуғышҡа ҡушыла. Урыҫ ғәскәрҙәренән 500 000 самаһы кеше һәләк була, яралана һәм әсирлеккә дусар була&lt;ref name=&quot;Юг&quot;&gt;Наступление Юго-Западного фронта в мае — июне 1916 г. / Сборник документов. — С. 485.&lt;/ref&gt;.

1916 йылдың йәйендә рус ғәскәре һөжүме хәрби сәнғәт ҡарашынан Брусилов тәҡдим иткән фронтты өҙөүҙең (йырып сығыу) яңы формаһы (бер үк ваҡытта бер нисә участкала) тип билдәләнә, һәм ул Беренсе донъя һуғышының һуңғы йылдарында үҫеш ала.

=== Һуғышҡа Румынияның ҡушылыуы ===
[[Файл:WWI Poster Rumania.jpg|thumb|right|200px|Вильгельм II (герман императоры) Кайзер: «Шулай итеп, һеҙ ҙә миңә ҡаршымы! Иҫегеҙҙә тотоғоҙ, Гинденбург минең яҡлы»&lt;br&gt;Фердинанд I (Румыния Короле): «Эйе, уның ҡарауы, азатлыҡ һәм ғәҙеллек минең яҡлы»&lt;br&gt;Британ плакаты.]]
Ике коалиция ла үҙ яғында һуғышҡа инергә яңы илдәрҙе йәлеп итеп маташҡан. 1915 йылда Үҙәк державалар яғында Болгария, Италия Антанта яғында сығыш яһай. Коалиция оҙаҡ ваҡыт Румынияны үҙ яғында һуғышҡа индерергә маташа. Әммә румын хөкүмәте ашыҡмай һәм донъя һуғышына инеү өсөн иң отошло шарттарҙы көтә. Румыния Антанта яғына тайпыла, сөнки ул Австро-Венгрия империяһы составындағы этник румын ерҙәрен ҡабат үҙенә ҡушырға планлаштыра һәм Австро-Венгрия менән конфликт хәлендә була&lt;ref name=&quot;Румыния&quot;/&gt;.

Брусилов йырып сығыуында рус армияһы ҙур уңышҡа өлгәшеп, австрий-венгр армияһы емергес ҡыйратылғандан һуң, румын хөкүмәте Антанта яғында һуғышырға ныҡлы ҡарар ҡабул итә. Антанта илдәре, Бухарест һуғыштан һуң румындар йәшәгән ерҙәрҙе генә түгел, ә сербтар (Банат), украиндар (Буковина), венгрҙар (Трансильвания) йәшәгән башҡа территорияларҙы ла ҡуша ала, тип Румынияны ышандыра&lt;ref name=&quot;Румыния&quot;/&gt;.
[[Файл:Romania-WW1-1.jpg|thumb|200px|left|Беренсе донъя һуғышының Румын кампанияһы башланыуы]]

27 августа Румыния Австро-Венгрияға һуғыш иғлан итә һәм Антанта яғында Беренсе донъя һуғышына инә. Антанта илдәре яңы союздаш булыуға бик ҡәнәғәт ҡала. Әммә румын армияһының ысын хәле фонында Румынияның һуғышҡа инеүенә ҡарата күп сәйәси һәм хәрби эшмәкәрҙәрҙең оптимистик ҡарашы бер нисек тә аҡланмай. Румыния Ҡораллы көстәре насар әҙерләнгән була, тыл хеҙмәте булмай, ҡоралы, бигерәк тә артиллерияһы булмай тиерлек&lt;ref name=&quot;Румыния&quot;/&gt;. Шуның менән бергә Румынияла ғәмәлдә тимер юл селтәре булмай. Румын армияһы, Трансильванияға баҫып инергә теләп, Австро-Венгрияға ҡаршы 23 дивизия ҡаршы ҡуя.

=== Румын кампанияһы ===
[[Файл:Romanianinf.jpg|thumb|left|250px|Румын армияһының хәрби күнекмәләре.]]
Августа румын армияһы (400 000-гә яҡын кеше) Австро-Венгрия территорияһына, Трансильванияға 80 саҡрым тәрәнлеккә үтеп инә. Әммә румын армияһы юлындағы тәүге ҙур ҡала, Сибиу, румын ғәскәренең етешһеҙлектәрен күрһәтә. Тыл тәьмин итеү мәсьәләләре арҡаһында румын армияһы үҙенең һөжүмен туҡтатты&lt;ref name=&quot;Румыния&quot;/&gt;, һәм бының менән румындарға ҡаршы ҡуйылған 1-се австрий-венгр армияһы файҙалана. Стратегик инициатива австрий һәм уларға ҡушылған 9-сы  герман армияһына күсә&lt;ref name=&quot;Румыния&quot;&gt;История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова. — {{М.}}: Наука, 1975. — Т. 2. — С. 204—206.&lt;/ref&gt;.

Австро-герман ғәскәрҙәре Трансильваниянан румын частарын тиҙ генә алып ташлай, һәм бер үк ваҡытта генерал Август фон Макензен командованиеһындағы австрий-герман-болгар ғәскәрҙәре Болгария яғынан румын армияһына ҡаршы төшә. Шулай уҡ Добруджанан 3-сө болгар армияһы һөжүм итә башлай. Рус командованиеһы генерал Зайончковский Андрей Медардович етәкселегендә 50 000 кешене Румыния ғәскәрҙәренә ярҙамға бүлә&lt;ref name=&quot;Румыния1&quot;/&gt;. Румын командованиеһы рус ғәскәрҙәре  болгарҙарҙың Добруджаға инеүен кире ҡағыр һәм контрһөжүмгә күсер тип иҫәп тота. 15 сентябрҙә рус-румын армияһы еңелеүле контрудар яһап маташа. Рус-румын ғәскәрҙәре төньяҡҡа 100 километрға алып ташлана, ә октябрь һуңына болгарҙар Констанцаны ала. 23 октябрҙә Макензен ғәскәрҙәре Дунайҙы аша сыға, австрий-герман-болгар ғәскәрҙәре өс йүнәлештә Бухарестҡа һөжүм алып бара&lt;ref name=&quot;Румыния1&quot;&gt;История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова. — {{М.}}: Наука, 1975. — Т. 2. — С. 208—210.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Romania-WW1-2.jpg|thumb|right|200px|Австрий-герман контрһөжүме.]]

29 ноябрҙә Бухарестҡа һөжүм башлана. Румындар, һуңғы резервтарын йыйып, контрудар яһап маташа, әммә ниндәйҙер һөҙөмтәләргә өлгәшә алмай. 7 декабрҙә Макензен ғәскәрҙәре Бухарестҡа инә. Румынияның Ҡораллы көстәре, тағы 8 дивизияһын юғалтып, илдең төньяғына сигенә&lt;ref name=&quot;Румыния1&quot;/&gt;. Дөйөм һәләкәт янағанда, русское командованиеһы, Макензен Рәсәйҙең көньяғына үтеп инмәһен өсөн, ярҙам бүлә.

1916 йылдың декабрендә рус армияһында Румын фронты булдырыла. Унда румын ғәскәренән ҡалған һалдаттар, шулай уҡ Дунай, 6-сы, 4-се һәм 9-сы рус армиялары инә&lt;ref name=&quot;Румыния1&quot;/&gt;.

Шул итеп, румын армияһы ҡыйратыла, ил территорияһы оккупациялана, ә рус армияһына яңы барлыҡҡа килгән Румын фронты участкаһын ябыу өсөн өҫтәмә сығымдар  бүлергә тура килә. Румын армияһына ярҙамға килгән рус ғәскәрҙәре 1916 йылдың декабре - 1917 йылдың ғинуарында Сирет йылғаһында австрий-герман ғскәрҙәрен  туҡтата. Фронт тотороҡлана. Румынияның һуғышҡа инеүе Антантаның хәлен яҡшыртмай.

=== 1916 йылғы кампания йомғаҡтары ===
[[1916 йыл]]ғы кампания рус армияһы өсөн уңышлы була&lt;ref&gt;Зайончковский А. М. Первая мировая война. — СПб.: Полигон, 2000. — 878 с. — С.387—388. — ISBN 5-89173-082-0.&lt;/ref&gt;. Брусилов командалығындағы өҙөү барышында [[Рәсәй империяһы]] Ҡораллы көстәре австрий-герман ғәскәрҙәренең ҡаты еңелеүенә килтерә&lt;ref&gt;''Керсновский А. А.'' [http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/15a.html Глава XV (продолжение)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200914135512/http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/15a.html |date=2020-09-14 }}. // История Русской армии&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Айрапетов О. Р.]]|заглавие= Участие Российской империи в Первой мировой войне (1914–1917). 1916 год. Сверхнапряжение|место=М.|издательство=Кучково поле|год=2016|страницы=150—152|страниц=384|isbn=978-5-9950-0479-0}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Kuzma petrov-vodkin, sulla linea di fuoco, 1916.JPG|thumb|300px|left|Кузьма Сергеевич Петров-Водкин картинаһы ''Ут һыҙығында'', 1916 йыл.]]
[[Германия империяһы]] үҙенең [[Франция]]ны тар-мар итеү буйынса стратегик планын башлыса рус армияһының Францияға ярҙамы арҡаһында үтәй алманы. Шулай уҡ Көнсығыш фронтында [[Румыния]] һуғышҡа инә, әммә уның армияһы ҡыйратыла, биләмәнең байтаҡ өлөшө баҫып алына, һәм рус командованиеһына үҙенең көньяҡ ситәрен һаҡлау өсөн ашығыс рәүештә яңы Румын фронтын формалаштырырға тура килә. Румын армияһына ярҙамға килгән рус ғәскәрҙәре 1916 йылдың декабрендә — 1917 йылдың ғинуарында Сирет йылғаһында австрий-герман ғәскәрҙәрен туҡтата.

Кавказ фронтында Рус ғәскәрҙәре, мөһим һәм ҙур ҡалалар — Ван ҡалаһы, Эрзурум, [[Трапезунд]], Муш һәм Эрзинджан ҡалаларын яулап, [[Ғосман империяһы]]на үтеп инә&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Арутюнян, Ашот Осипович|Арутюнян А.О.]]|заглавие=Кавказский фронт 1914 - 1917 гг|место=Ер.|издательство=Айастан|год=1971|страниц=416|страницы=249|ref=Арутюнян}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Михайлов, В.В.|заглавие=Разгром турецкой армии и овладение первоклассной крепостью: Эрзурумская операция 1915-1916 гг|ссылка=https://docviewer.yandex.ru/view/0/?*=lfLBE4WvsR7mVWJxhVkIKWzos2t7InVybCI6InlhLWRpc2stcHVibGljOi8vVWd0NGJIOGlsaFB5ZmRSamJUdlJKZHh5KzNYRUw3bGhvMU0yMVpEMXpBST0iLCJ0aXRsZSI6InZpal8yMDA2LTA4LnBkZiIsInVpZCI6IjAiLCJ5dSI6IjE0MjUyNzQ1MDE0NDEzMTUwMTMiLCJub2lmcmFtZSI6ZmFsc2UsInRzIjoxNTAwNDU3MTg5Njc3fQ%3D%3D|язык=ru|издание=Военно-исторический журнал|тип=|год=2006|месяц=|число=|том=|номер=8|страницы=49—53|issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Корсун, Николай Георгиевич|Корсун Н. Г.]]'' [http://www.kavkazoved.info/news/2011/08/22/korsun-pervaja-mirovaja-vojna-na-kavkazskom-fronte.html Первая мировая война на Кавказском фронте]. — М.: Воениздат НКО СССР, 1946. — 98 с.&lt;/ref&gt;.

Фарсы кампанияһы сиктәрендә генерал-лейтенант Баратов Николай Николаевичтың 1-се Кавказ кавалерия корпусы (элекке Экспедицион кавалерия корпусы), түбәндәге ҙур: Хой, [[Тебриз]], Дильман, [[Казвин]], Хамадан, [[Исфахан]], Ханекин, Керманшах һәм Кум ҡалаларын яулап, йыл аҙағына Сулеймания — Керинд һыҙығына сыға&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Корсун, Николай Георгиевич|Корсун Н. Г.]]|заглавие=Алашкертская и хамаданская операция на Кавказском фронте мировой войны в 1915 году|ссылка=|место=М.|издательство=Воениздат|год=1940|страницы=179|страниц=200}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор={{iw|Аллен, Эдуард Дэвид Уильям|Allen W. E. D.|en|William Edward David Allen}}, [[Муратов, Павел Павлович|Muratoff P. P.]]|заглавие=Caucasian Battlefields: A History of the Wars on the Turco-Caucasian Border. 1828—1921{{ref-en}}|ссылка=https://books.google.ru/books?id=oDb6P0HXwIcC&amp;hl=ru|место=Cambridge|издательство=[[CUP]]|год=1953|pages=373—374, 430—435|allpages=614|isbn=978-1-108-01335-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Айрапетов О. Р.]]|заглавие= Участие Российской империи в Первой мировой войне (1914–1917). 1916 год. Сверхнапряжение|место=М.|издательство=Кучково поле|год=2016|страницы=91,98|страниц=384|isbn=978-5-9950-0479-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Масловский, Евгений Васильевич|Масловский Е. В.]]|заглавие=Мировая война на кавказском фронте, 1914—1917 г.: стратегический очерк|ссылка=coollib.com/b/322750|место=М.|издательство=Вече|год=2015|страницы=207,326|страниц=543|серия=Военные мемуары, 1914—1917|isbn=978-5-4444-1754-6}}&lt;/ref&gt;.

Рәсәй ҙур темптар менән үҙенең хәрби потенциалын тергеҙә һәм 1917 йылғы яҙғы-йәйге кампанияны үткәреүгә әҙерләнә&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Зайончковский А. М.]] |заглавие= Мировая война 1914-1918 гг. : общий стратегический очерк |часть= Глава 15. Кампания 1917 года |ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/21958-zayonchkovskiy-a-m-mirovaya-voyna-1914-1918-gg-obschiy-strategicheskiy-ocherk-m-1924#mode/inspect/page/336/zoom/4 |место=М. |издательство=Гос. воен. изд-во |год=1924 |страницы=318—343 |страниц=527 |isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Зайончковский А. М.]]|заглавие=Стратегический очерк войны 1914-1918. В 7 томах|часть= 7. Кампания 1917 г. Глава 1|ссылка= http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_7/SE_07_01.html|место=М.|издательство=Высший военный редакционный совет|год=1922|страниц=207|страницы=|isbn=}}&lt;/ref&gt;

1916 йылдың кампанияһы барышында һуғышта барплыҡҡа килгән тамырҙан һынылыш Антанта илдәре файҙаһына тура килә, инициатива тулыһынса уларҙың ҡулына күсә. Ҙур юғалтыуҙар кисергән Германия һәм уның союздаштарының еңелеүе ваҡыт үтеү менән күренәсәге көн кеүек асыҡ була&lt;ref&gt;[https://litresp.ru/chitat/ru/%D0%9C/muljtatuli-petr-valentinovich/krugom-izmena-trusostj-i-obman-podlinnaya-istoriya-otrecheniya-nikolaya-ii/3 Мультатули Петр Валентинович. Император Николай II: отречение, которого не было, ч. 2]&lt;/ref&gt;.

== 1917 йылғы кампания ==

=== Февраль революцияһы ===
[[Файл:Карикатура 1917.jpg|thumb|right|200px|Александр III батша улы Михаил Александровичҡа һәм рус армияһының тарҡалыуына немец карикатураһы. [[1917 йыл]].]]
[[Файл:Zayonchkovsky_map55_(part_A).png|мини|250px|1917 йылда Рус фронты.]]
[[1917 йыл]]дың февраль аҙағында (иҫке стиль) — март башында Рәсәйҙә Февраль революцияһы тоҡана. 1917 йылдың 2 (15) мартында Николай II туғаны Михаил Александрович (Александр III улы) файҙаһына тәхеттән ваз кисә. Әммә шул уҡ 1917 йылдың 3 (16) мартында, Рәсәйҙә Учредительный собрание (Ойоштороу йыйылышы) идара формаһын билдәләһен тигән тәҡдим менән, уныһы ла Рәсәй тәхетенән ваз кисә.

Бынан һуң Рәсәйҙә кенәз Львов Георгий Евгеньевич етәкләгән [[Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәте]] власҡа килә. Ваҡытлы хөкүмәт (Милюков Нотаһы) Рәсәй «еңеп сыҡҡансы» һуғышты дауам итәсәге һәм Германия менән сепарат тыныслыҡ килешеүе төҙөргә йыйынмай тип иғлан итә. Николай II урынына Рус армияһының Юғары Баш командующийы итеп  Алексеев Михаил Васильевич тәғәйенләнә.
[[Файл:Одесский фронт ПМВ 1918.jpg|thumb|200px|Беҙҙе ҡыҙыҡһындырған фронт [ПМВ]. [[1918]] йылдың феврале]]

1 (14) мартта уҡ Эшсе һәм һалдат депутаттары Советы армия офицерҙарының абруйын һәм тәртипте (дисциплина) ҡаҡшатҡан Һалдат комитеттары төҙөү тураһындағы  данлыҡлы «1-се Бойороҡ» сығара. Ваҡытлы хөкүмәт был бойороҡто таный һәм уны хәрби частарҙа тарата башлай. Рус армияһы тарҡалыш кисерә һәм тиҙ арала &lt;ref name=&quot;Разлож&quot;&gt;Разложение армии в 1917 г. — {{М.}}—{{Л.}}, 1925. — С. 7.&lt;/ref&gt;һуғышсанлығын юғалта башлай. Генерал Головин Николай Николаевич үҙенең китабында килтергән мәғлүмәттәргә ярашлы, &lt;ref&gt;[http://militera.lib.ru/research/golovnin_nn/index.html Военные усилия России в Мировой войне.]&lt;/ref&gt;, «революция башланғаны бирле, бер ниндәй эпидемик сирҙәр булмаһа ла, санитар торош имен-һау булһа ла, армияла сирлелек айына уртаса 120 %-ҡа артты, теркәлгән дезертирҙар һаны бер айға уртаса 400 %-ҡа артты. Бынан башҡа, 1917 йылдың мартынан фронттағы һалдаттарҙың «кәмеүе» һәм төрлө һылтау менән тылдан фронтҡа барырға баш тартыуҙар артты».

Дошман һалдаттары менән «туғандарса ҡосаҡлашыу»ҙар ҙур таралыу ала. Армияла большевиктарҙың һәм анархистарҙың һуғышҡа ҡаршы гәзит-журналдары һәм хатта немец пропагандистик баҫмалары киң тарала. Һалдаттар араһында дисциплинаның ҡаҡшауы армия юғары командованиеһында революциянан һуңғы ҡапыл үҙгәрештәр менән оҙатыла. Николай II батшаға ҡаршы зговорҙа ҡатнашҡан генералдар юғары вазифалар биләй, ә батшаға лояль генералдар үҙҙәренең постарынан алынған һәм   армиянан киткән.

4 июндә хәрби һәм диңгеҙ министры [[Керенский Александр Фёдорович]]тың ҡәтғи талабы буйынса, [[Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәте]] Юғары баш командующий вазифаһынан генерал Алексеевты ала һәм уны генерал Брусилов менән алмаштыра.

=== Июнь һөжүме ===
Ваҡытлы хөкүмәт Рәсәйҙең һуғышта ҡатнашыуын дауам итеүе тураһында иғлан иткәндән һуң, рус командованиеһы, Антанта союздаштары менән килешеүгә таянып, 1917 йылдың яҙында башларныға тейешле һөжүмде ойоштороу эшенә тотона. Әммә рус ғәскәрҙәрендә хөкөм һөргән ығы-зығы һәм тарҡалыу арҡаһында, билдәләнгән ваҡытта һөжүм үткәреү мөмкинлеген бирмәй&lt;ref name=&quot;Разлож&quot;/&gt;. Оно было отложено на конец июня.
[[Файл:Братание на Восточном фронте (1917).jpg|thumb|250px|right|Көнсығыш фронтта туғандар кеүек ҡосаҡлашыуҙар (братание). 1917 йыл]]

Рус командованиеһы пландарына ярашлы, алышта төп ролде көньяҡ-көнбайыш фронты ғәскәрҙәре башҡарырға тейеш ине. 11-се һәм 7-се армия Львов йүнәлешендә, ә 8-се армия — Калушҡа һөжүм итергә, төньяҡ, румын һәм көнбайыш фронттары ғәскәрҙәре ярҙамсы удар яһарға тейеш була&lt;ref name=&quot;июнь&quot;&gt;''Зайончковский А. М.'' Стратегический очерк войны 1914—1918 гг. — Ч. 7. — С. 130.&lt;/ref&gt;.

1917 йылдың 29 июнендә көньяҡ-көнбайыш фронт участкаһында артиллерия әҙерлеге башлана. 1 июлдә 7-се һәм 11-се армиялар һөжүмгә күсә. Ҡайһы бер участкаларҙа рус ғәскәрҙәре окоптарҙың тәүге линияларын яулай һәм алға ынтыла. Әммә һуңынан һөжүм туҡтап ҡала. Ғәскәрҙәр бойороҡтарҙы тикшерә һәм митингтар ойоштора башлай, һөжүмде дауам итеүҙән баш тарта. Һөҙөмтәлә 3 июлдә һөжүм туҡтатыла&lt;ref name=&quot;июнь&quot;/&gt;.
[[Файл:EasternFront1917.jpg|thumb|250px|left|Көнсығыш фронт. 1917 йыл.]]

6 июлдә Галич — Ивано-Франковск (Станислав) участкаһында Калуш йүнәлешендә 8-се армияның һөжүме башлана. Оборонаны өҙөп, рус армияһы 7000-дән ашыу дошманды әсирлеккә ала һәм 48 орудиеға эйә була. Һуңынан ул Станислав, Галич һәм Калуш ҡалаларын ала. Әммә тиҙҙән австрий-герман командованиеһы көньяҡ-көнбайыш фронттың уң флангыһына контрудар әҙерләй һәм тормошҡа ашыра. 19 июлдә 11-се армияның фронтын йырып сығып, австрий-германдар һөжүмде дауам итә,  был 7-се һәм 8-се армияларҙың сигенеүенә килтерә. Был һуғыштар барышында рус армияһының тулыһынса тарҡалыуы күренә. Тотош частар, бойороҡтарға буйһонмай, фронт линияһынан китә. Австрий-герман ғәскәрҙәре, ҙур булмаған ҡаршылыҡтарҙы еңел ашатлап, Галиция аша алға ынтыла, һәм 28 июлдә рус ғәскәрҙәре Броды, Збараж һыҙығында, Збруч йылғаһында туҡтай&lt;ref name=&quot;июнь&quot;/&gt;.

Шулай уҡ рус-румын ғәскәрҙәренең һөжүме румын фронтында ла башлана. Тәүҙә рус-румын ғәскәрҙәре фронтты өҙә һуғышына фронт һәм Мэрэшти янындағы алышта бер нисә еңеү яулай&lt;ref name=&quot;Июнь24&quot;&gt;Стратегический очерк войны 1914—1918 гг. Румынский фронт. — {{М.}}, 1922. — С. 122—123.&lt;/ref&gt;. Әммә тиҙҙән рус ғәскәрҙәренең башҡа фронттарҙағы уңышһыҙлыҡтарынан һуң, һөжүм туҡтап ҡала. 6 августа австрий-германдар контрудар яһай, аяуһыҙ алыш башлана. Әммә рус-румын ғәскәрҙәре Мэрэшешти янындағы алышта позицияларын һаҡлап ҡала, һәм 13 августа һуғыш тамамлана&lt;ref name=&quot;Вино&quot;&gt;''Виноградов В. Н.'' Румыния в годы первой мировой войны. — {{М.}}, 1969. — С. 216—217.&lt;/ref&gt;. Шунан һуң фронт яңынан тотороҡлана, һәм бында һуғыш тамамланғанға тиклем хәрби операциялар туҡтап ҡала.

Был һуғышта рус армияһының 130 000 самаһы һалдаты һәләк була, яралана һәм әсирлеккә эләгә.

Июнь һөжүме арҡаһында генерал Корнилов Лавр Георгиевичтың абруйы күтәрелә, һәм ул 18 июлдә үк рус армияһының Юғары Баш командующийы итеп ҡуйыла.

=== 1917 йылғы операция һәм Корнилов фетнәһе ===
[[Файл:Генерал Корнилов перед войсками (1917).jpg|thumb|200px|right|Генерал Корнилов Лавр Георгиевич ғәскәрҙәр алдында. 1917 йыл.]]
1917 йылдың июнь һөжүменән тыш, Көнсығыш фронтта башҡа операциялар ҙа уҙғарыла. Рус армияһы өсөн уңышһыҙ Рига операцияһынан һуң герман ғәскәрҙәре Риганы ала&lt;ref name=&quot;Кават&quot;&gt;''Кавтарадзе А.'' Рижская операция 1917 года. // «Военно-исторический журнал». — 1967, № 9. — С. 123.&lt;/ref&gt;. Рус армияһының Баш командующийы Корнилов рус ғәскәрҙәренең һуғышсанлығын кәметкән армияла демократлаштырыу менән риза булмай. Рига янында еңелгәндән һуң, генерал Корнилов Ваҡытлы хөкүмәттең сәйәсәтенә асыҡтан-асыҡ ҡаршы сығыу тураһында ҡарар ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Ам96&quot;/&gt;.

Рига ҡолау менән үк, ул фронттан 3-сө кавалерия корпусы менән [[Петроград]]ҡа йүнәлә. Әммә Корнилов планы юҡҡа сыға, Корнилов фетнәһе еңелә, ә генерал ҡулға алына. Рус армияһының яңы баш командующийы итеп [[Керенский Александр Фёдорович]] тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;Ам96&quot;/&gt;. Корниловтың армияның тарҡалыуын туҡтатырға тырышыуы уңышһыҙлыҡҡа осрай, Ввҡытлы хөкүмәт эске сәйәсәттә элекке курсын дауам итә. Герман ғәскәрҙәре, уңышлы десант операцияһы ярҙамында, Моонзунд архипелагын баҫып ала&lt;ref name=&quot;Ам96&quot;&gt;''Зайончковский А. М.'' Стратегический очерк войны 1914—1918 гг. — Ч. 7. — С. 102.&lt;/ref&gt; Әммә тиҙҙән илдәге власҡа  большевиктар килә, һәм улар асыҡтан-асыҡ һуғышты туҡтатыу һәм Германия менән тыныслыҡ килешеүе төҙөү тураһында хәбәр итә.

=== Октябрь революцияһы ===
[[Файл:German officers riga ww1.jpg|thumb|200px|right|Германия империя армияһы [[Рига]]ла, [[1917 йыл]]дың сентябре.]]
[[1917 йыл]]дың 25 октябрендә (7 ноябре) Рәсәйҙә [[Октябрь революцияһы]] еңә. Ваҡытлы хөкүмәт ҡолатыла риза булды, ил власы большевиктарға күсә. Большевиктар контроле аҫтындағы Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы «Тыныслыҡ тураһында декрет» ҡабул итә һәм Совет Рәсәйенең  һуғыштан сығыуын иғлан итә&lt;ref name=&quot;Декрет&quot;&gt;Декреты Советской власти. — Т. 1. — {{М.}}, 1957. — С. 12, 15.&lt;/ref&gt;. Совет хөкүмәте һуғышыусы бөтә державаларға аннексияһыҙ һәм контрибуцияһыҙ демократик тыныслыҡ төҙөргә саҡырып мөрәжәғәт итә, әммә был тәҡдимде Антанта илдәре иғтибарһыҙ ҡалдыра. Шунан большевир хөкүмәте армия командующийы Духонин Николай Николаевичҡа Көнсығыш фронтта хәрби хәрәкәттәрҙе бер яҡлы туҡтатып торорға һәм Үҙәк держава (Четверный союз) илдәренә именлек килешеүе тураһында тәҡдимдәрҙе ебәрергә ҡушҡан&lt;ref name=&quot;Брест&quot;&gt;Советско-германские отношения. От переговоров в Брест-Литовске до подписания Рапалльского договора. / Сборник документов. — Т. 1. — {{M.}}, 1968. — С. 13.&lt;/ref&gt;. Был тәҡдимде еткереүҙән баш тартҡан Духонин командованиенан ситләтелгән. Баш командующий итеп, хәрби эштәр буйынса комиссар прапорщик [[Крыленко Николай Васильевич]] тәғәйенләнә. Крыленко, Ставкға, Могилёвҡа килеп, Духонинды командалыҡтан ситләтә һәм ҡулға ала. Духонин Крыленко һаҡсылары тарафынан Могилёв вокзалы перронында сәнсеп үлтерелә.

15 декабрҙә Брест-Литовск ҡалаһында герман һәм совет делегациялары тыныслыҡ тураһында сепарат килешеүен төҙөй. 22 декабрҙә делегациялар араһында һөйләшеүҙәр башлана&lt;ref name=&quot;Брест&quot;/&gt;.

=== 1917 йылғы кампанияның йомғаҡтары ===
[[Файл:История гражданской войны в СССР.jpg|thumb|250px|right|Корнилов сығыштары]]
[[Файл:Победители ПМВ. Карикатура Одесса 1917.jpg|thumb|250px|«Еңеүселәр» [[ПМВ]]: рустар Рәсәйҙә. [[1917]] йылдың октябре]]
1917 йылда Рәсәйҙә илдең тарихын үҙгәрткән ике революция була. Николай II тәхеттән ваз кисә, һәм монархия түңкәрелә. 1917 йыл башында армияның  демократлаштырылыуы башында ысынында уның тарҡалыуы башлана. Рус армияһы 1917 йылда күләмле операциялар үткәреүгә ҡарамаҫтан, йыл аҙағына ул юҡҡа сыға. Шулай уҡ армияның тарҡалыуы мнән бер рәттән Рәсәй империяһы ла тарҡала. Рәсәй империяһы йәшәүҙән туҡтай.

Октәбрҙә власҡа килгән большевиктар тыныслыҡ тураһында декрет иғлан итә һәм тыныслыҡ тураһында сепарат килешеүҙәре башлай. Был Рәсәйҙең һуғыштан бер яҡлы тәртиптә сығыуын аңлата.

Рус армияһы менән һуғыштарҙа һәләк булған һәм әсирлеккә төшкән герман генералдары исемлеге{{ref+|Список составлен по материалам книги доктора исторических наук Алексея Олейникова «Захвачены в бою»&lt;ref&gt;''Олейников А.'' Захвачены в бою. — {{М.}}: Вече, 2015.&lt;/ref&gt;.|group=&quot;комм.&quot;}}:
# Генерал-майор Адольф Брантгаут 1914 йылдың 15 авгусында Көнсығыш Пруссия операцияһы барышында үлтерелә.
# Генерал-майор Ф. Фон Тротта 1914 йылдың 17 авгусында Көнсығыш Пруссия операцияһы барышында ҡамауҙан сығыусы рус частары менән алышта үлтерелә. Уның бригадаһы ҡыйратыла һәм тарала.
# Генерал- лейтенант Ф. фон Буссе убит 26 августа 1914 йылдың 26 авгусында Галиция алышының төньяҡ фасында үлтерелә.
# 1914 йылдың 8 октябрендә Ловичта генерал-лейтенант фон Гауке әсир ителә.
# 1914 йылдың 13 октябрендә генерал-майор Ф. фон Массенбах Варшава-Ивангород операцияһы барышында Равкалағы һғышта үлтерелә.
# 1914 йылдың 28 октябрендә ҡаты яраланған генерал-майор П. фон Бланкензе үлә.
# 1914 йылдың 30 октябрендә Влоцлавск янында пехота генералы А. фон Бризен үлтерелә.
# 1914 йылдың 10 ноябрендә генерал-лейтенант Ф. Вайнкер фон Данкешвайль Борово янындағыһуғышта үлтерелә. Уның дивизияһы Шефферҙың удар төркөмө составыгна ингән. Ҡамауҙа ҡалып, төркөмдөң 87,5 % ҡырыла.
# 1914 йылдың 12 ноябрендә Лодзь янында генерал-лейтенант О. фон Хенинг үлтерелә.
# 1914 йылдың 29 ноябрендә Замичков янында генерал-майор фон Мартин һәләк була.
# 1915 йылдың 9 ғинуарында Бзур янындағы һуғыш барышында генерал-майор П. фон Типпельскирх үлтерелә
# 1915 йылдың 7 февралендә генерал-майор Э. фон Эсторфф һәләк була.
# 1915 йылдың 26 февралендә пехота генералы В. Фон Дитфурт Стависок янында яраланып үлә. 
# 1915 йылдың 25 апрелендә Шавель районында генерал-майор Э. Фрайхер фон Крельсгейн үлтерелә.
# 1915 йылдың 25 сенябрендә генерал-майор Вольф фон Хеллдорф Бусмице янында ҡаты яралана һәм үлә.
# 1915 йылдың 15 ноябрендә генерал-майор Зигфрид Фабариус әсмрлеккә эләгә һәм үҙенә-үҙе ҡул һала.
# 1916 йылдың 24 октябрендә Кимполунга районында генерал-майор М. Пехт үлтерелә.
# 1917 йылдың 26 авгусында Сушица янында пехота генералы К. Риттер фон Веннингер үлемесле яралана.

== 1918 йыл ==
[[Файл:Crucified Russia (1918).jpg|thumb|200px|left|Немец: ''- Рәсәй беҙҙе ҡолас йәйеп ҡаршы ала.'' [[1918]] йылдың марты]]
[[Файл:Вступление германских интервентов в Киев.jpg|thumb|200px|Герман ғәскәрҙәре [[Киев]]ҡа инә. [[1918 йыл]]дың 1 марты.]]
[[Файл:Trotzki Deutsche Brest-Litowsk1917.jpg|thumb|150px|Лев Троцкий һәм герман делегацияһы]]

[[1917]] йылдың 15 декабрендә [[Брест-Литовск]]иҙа совет хөкүмәте Германия империяһы һәм уның союздаштары менән сепарат тыныслыҡ килешеүен төҙөй. 22 декабрҙә тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәр башлана. 9 ғинуарҙа совет делегацияһына ҙур ғына территорияларҙан баш тартыу буйынса тәҡдимдәр бирелә. Большевик етәкселегендә тарҡалыу барлыҡҡа килә. Ленин Германияның бөтә талаптарын ҡәтғи үтәү яҡлы була. Троцкий килешеүҙе һуҙырға тәҡдим итә. Һул эсерҙар һәм ҡайһы бер большевиктар тыныслыҡ төҙөмәҫкә һәм немецтар менән һуғышты дауам итергә тәҡдим итә, һәм бындай хәл Германия менән конфронтацияға ғына килтереп ҡалмай, ә, һуғыштан сығыуҙы вәғәҙә итеп, армияла абруй яулаған большевиктарҙың Рәсәйҙәге позицияһын ҡаҡшатҡан. [[1918]] йылдың 28 ғинуарында совет делегацияһы  «һуғышты туҡтатабыҙ, әммә тыныслыҡҡа ҡул ҡуймайбыҙ» лозунгыһы менән һөйләшеүҙәрҙе өҙә. Шуға яуап итеп, 18 февралдә герман ғәскәрҙәре бөтә фронт һыҙығы буйынса һөжүм башлай. Шуның менән бергә герман-австрий яғы тыныслыҡ шарттарын ҡәтғиләштерә. 3 мартта Брест тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла, уның буйынса Рәсәй яҡынса 1 млн км² (Украинаны индереп) территорияһын юғалтҡан, армия һәм флотын демобилизацияларға тейеш була, Германияға Ҡара диңгеҙ флоты караптарын һәм инфраструктураһын тапшырырға, 6 млрд марка күләмендә контрибуция түләргә, [[Украина]]ның бойондороҡһоҙлоғон танырға тейеш була.

Большевиктар контролендә үткәрелгән Советтарҙың Дүртенсе Ғәҙәттән тыш съезы, «донъя революцияһы» һәм милли мәнфәғәттәргә хыянат итеү тип баһалаған «һул коммунистар»ҙың һәм һул эсерҙарҙың ҡаршылашыуына ҡарамаҫтан, Ҡыҙыл Армияның герман ғәскәрҙәренең хатта сикле генә һөжүменә лә ҡаршы тороу яғынан тулы һәләтһеҙлеген күҙ уңында тотоп һәм большевистик режимды нығытыу маҡсатында, әҙерәк ял алыу кәрәклегенән сығып, [[1918 йыл]]дың 15 мартында [[Брест тыныслыҡ килешеүе]]н ратификациялай. Немец армияһы ҡаршылыҡһыҙ Балтик буйын, Белоруссия һәм Украинаны ала. Был илдәр территорияларында Германия буйһоноуында торған хөкүмәттәр булдырыла. Оккупанттарҙың өмөтөн аҡламаған Украина халыҡ республикаһының үҙәк радаһы (хөкүмәте) таратыла, уның урынында 29 апрелдә башында гетман Скоропадский Павел Петрович торған яңы хөкүмәт формалаша.

Германияның көнсығыштағы оккупация властары, Румыния территорияһын да индереп, 43 пехота дивизияһы һәм 6,5 кавалерия дивизияһы менән&lt;ref&gt;Гражданская война и военная интервенция в СССР. — {{М.}}: Советская энциклопедия, 1983.&lt;/ref&gt;--&gt; 1045 тысяч штыков&lt;ref&gt;''Куль и Г. Дельбрюк''. Крушение германских наступательных операций 1918 г. — {{М.}}, 1935. — С. 24. [http://militera.lib.ru/science/strokov_aa/08.html]&lt;/ref&gt;, Төркиәлә («Көнсығыш» төркөмө) — яҡынса 30 мең штык менән баһалана.

=== Бухарест тыныслыҡ килешеүе ===
Брест тыныслыҡ килешеүе төҙөлгәндән һуң, румын хөкүмәте Үҙәк державалар менән тыныслыҡ килешеүе төҙөргө ҡарар итә. Килешеү шарттары Румыния өсөн бик ауыр була. 7 майҙа [[Бухарест]]та тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла&lt;ref name=&quot;Бухарест&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;нотович&quot;/&gt;. Румыния еңеүселәр файҙаһына урманға һәм нефткә бай стратегик яҡтан мөһим өлкәләренән баш тартырға мәжбүр була. Көньяҡ Добруджа [[Болгария]]ға бирелә. Төркиә менән Болгария араһында бәхәс предметына әйләнгән Төньяҡ Добруджа менән Үҙәк державаларҙың (Четверной союз) берлектәге идаралығы урынлаштырыла. Румынияға шулай уҡ Үҙәк державаларҙың бөтә ғәскәрҙәрен үткәреү бурысы йөкмәтелә&lt;ref name=&quot;Бухарест&quot;&gt;''Ключников Ю. В., Сабанин А.'' Международная политика новейшего времени в договорах, нотах и декларациях. — Ч. 2. — С. 139—141.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;нотович&quot;&gt;''Нотович Ф. И.'' Бухарестский мир 1918 г. — {{М.}}, 1959.&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Латыш уҡсылары]]
* Дауыт Юлтый. «Ҡан» романы. 2 китаптан тора&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/B-001-032-102-ALL Даут Юлтый. Роман «Кровь» в 2-х книгах. 1974 год]&lt;/ref&gt;
{{div col}}
* Вопрос о финансировании большевиков Германией
* Галицийское генерал-губернаторство
* Главный опекунский совет
* Земгор
* Иванова Римма Михайловна
* Интервенция Центральных держав в России
* Конфессиональная политика Российской империи в годы Первой мировой войны
* Красное колесо
* Красноярск в годы Первой мировой войны
* Крепость Осовец
* Ковенская крепость
* Гродненская крепость
* Ивангородская крепость (Польша)
* Модлин (Новогеоргиевская крепость)
* Нота Милюкова
* Особое совещание по обороне
* Памятник героям второй отечественной войны в Вязьме
* Петроградская конференция
* Польская военная организация
* Прибалтийский ландесвер
* Российская помощь Сербии в ходе Первой мировой войны
* Ставка Верховного Главнокомандующего
* Украинские сечевые стрельцы
* Чехословацкие легионы
* Экспедиционный корпус Российской армии во Франции
* Потери в Первой мировой войне{{div col end}}

== Иҫкәрмәләр ==
;Комментарийҙар
{{примечания|group=&quot;комм.&quot;}}

;Сығанаҡтар
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=[[Айрапетов О. Р.]]|заглавие=Участие Российской империи в Первой мировой войне (1914—1917): Серия из 4 книг|место=М.|издательство=Кучково поле|год=2014—2016|ref=Айрапетов}}
** {{книга|автор=Айрапетов О. Р.|заглавие=Участие Российской империи в Первой мировой войне (1914–1917). 1914 год. Начало|место=М.|издательство=Кучково поле|год=2014|страниц=637|isbn=978-5-9950-0402-8|ref=Айрапетов.Кн.1}}
** {{книга|автор=Айрапетов О. Р.|заглавие=Участие Российской империи в Первой мировой войне (1914–1917). 1915 год. Апогей|место=М.|издательство=Кучково поле|год=2014|страниц=624|isbn=978-5-9950-0420-2|ref=Айрапетов.Кн.2}}
** {{книга|автор=Айрапетов О. Р.|заглавие= Участие Российской империи в Первой мировой войне (1914–1917). 1916 год. Сверхнапряжение|место=М.|издательство=Кучково поле|год=2016|страниц=384|isbn=978-5-9950-0479-0|ref=Айрапетов.Кн.3}}
** {{книга|автор=Айрапетов О. Р.|заглавие=Участие Российской империи в Первой мировой войне (1914–1917). 1917 год. Распад|место=М.|издательство=Кучково поле|год=2016|страниц=413|isbn=978-5-9950-0480-6|ref=Айрапетов.Кн.4}}
* ''[[Барсуков, Евгений Захарович|Барсуков Е. З.]]'' [http://militera.lib.ru/h/barsukov_ez2/index.html Артиллерия русской армии (1900—1917 гг.)]
* ''Бубнов А. Д.'' [http://static.my-shop.ru/product/pdf/119/1186210.pdf В царской ставке: Воспоминания адмирала Бубнова.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180212142144/http://static.my-shop.ru/product/pdf/119/1186210.pdf |date=2018-02-12 }} — Нью-Йорк: изд-во им. Чехова, 1955. — 405 с.
* ''Булгаковский Д. Г.'' [https://www.prlib.ru/item/363107 Русский солдат на войне в прежнее время и теперь в 1914, 1915 и 1916 гг]. / Д. Г. Булгаковский. — Петроград : типография «Т-ва газ. Свет», 1916. — 51 с. : ил. ; 22 см.
* ''Головин Н. Н.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/14129-golovin-n-n-voennye-usiliya-rossii-v-mirovoy-voyne-parizh-1939 Военные усилия России в мировой войне]/ Н. Н. Головин. — Париж, 1939. — 2 т.
* {{книга|автор=[[Зайончковский А. М.]]|заглавие= Мировая война 1914-1918 гг. : общий стратегический очерк. VI|ссылка= http://elib.shpl.ru/ru/nodes/21958-zayonchkovskiy-a-m-mirovaya-voyna-1914-1918-gg-obschiy-strategicheskiy-ocherk-m-1924#mode/inspect/page/1/zoom/4|место=М.|издательство=Гос. воен. изд-во|год=1924|страниц=527|isbn=}}
* ''Зайончковский А. М.'' Первая мировая война. — СПб.: Полигон, 2000. — 878 с. — ISBN 5-89173-082-0.
* ''Керсновский А. А.'' [[iarchive:mirovaiavoinakra00kers|Мировая война: (Краткий очерк): К 25-летию объявления войны, (1914—1939)]] / А. А. Керсновский. — Белград : Царский Вестник, 1939. — 16 с.; 22 см.
* ''Керсновский А. А.'' История Русской армии (в 4 томах): 1881—1915 гг. / Публ. В. Хлодовского; комм. С. Нелиповича. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Голос, 1994. — Т. 3. — 349 с. — ISBN 5-7117-0180-0. 1915—1917 гг. / Публ. В. Хлодовского; комм. С. Нелиповича. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Голос, 1994. — Т. 4. — 368 с. — ISBN 5-7117-0014-6.
* ''Лиддел Гарт Б.'' 1914. Правда о Первой мировой. — М.: Эксмо, 2009 [1930]. — 480 с. — (Перелом истории). — 4300 экз. — ISBN 978-5-699-36036-9.
* {{книга|заглавие=Стратегический очерк войны 1914-1918. В 7 томах|часть = [http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_1/index.html Часть 1],  [http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_2/index.html Часть 2], [http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_3/index.html Часть 3], [http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_4/index.html Часть 4], [http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_5/index.html Часть 5], [http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_6/index.html Часть 6], [http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_7/index.html Часть 7]|место=М.|издательство=Высший военный редакционный совет|год=1922|страниц=274;228;104;135;140;150;207|страницы=|isbn=}}
* ''[[Де Лазари, Александр Николаевич|Де-Лазари А. Н.]]'' [http://supotnitskiy.ru/book/book5.htm Химическое оружие на фронтах мировой войны 1914—1918 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517115717/http://supotnitskiy.ru/book/book5.htm |date=2008-05-17 }}
* ''[[Маниковский, Алексей Алексеевич|Маниковский А. А.]]'' Боевое снабжение русской армии в войну 1914—1918 гг.
* История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова. — в 2 томах. — М.: Наука, 1975. — 25 500 экз.
* {{книга|заглавие=Первая мировая война 1914-1918. Факты. Документы||автор=Шацилло В.К.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=yRjf8BHsegsC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false|место=М.|издательство=ОЛМА-ПРЕСС|год=2003|страниц=480|ISBN=5-224-03312-8|ref=Шацилло}}
* [https://www.prlib.ru/item/372464 Стратегический очерк войны 1914—1918 гг.] / Комиссия по исследованию и использованию опыта мировой и гражданской войны. — Москва : Высший военный редакционный совет, 1920—1923. — 23-27 см
;Статьи
* {{статья|автор=Олейников А.В.|заглавие=Лето 1916 года в воздухе|ссылка=http://btgv.ru/history/great-war/%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6/1916/summer-1916-in-the-air/|издание=Битва гвардий|год=2020|номер=|страницы=|ref= Олейников2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.grwar.ru/library/index.html Литература о первой мировой] в библиотеке сайта grwar.ru
* ''[[Урланис, Борис Цезаревич|Урланис Б. Ц.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_2307.html Войны и народонаселение Европы. Первая мировая война (1914—1918 гг.)]
* ''Ростунов И. И.'' [http://regiment.ru/Lib/A/28/1.htm Русский фронт первой мировой войны]. — {{М.}}: «Наука», 1976.
* ''Мартыненко И.'' [http://www.observer.materik.ru/observer/N09_00/9_20.HTM Служба военных сообщений накануне и в годы Первой мировой войны]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170822153911/http://www.observer.materik.ru/observer/N09_00/9_20.HTM |date=2017-08-22 }}
* ''[[Кондурушкин, Степан Семёнович|Кондурушкин С. С.]]'' [[s:Вслед за войной (Кондурушкин)|Вслед за войной]].
* [http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/manifest-ot-20-iyulya-1-avgusta-1914-goda/ Манифест от 20 июля (1 августа) 1914 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224132318/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/manifest-ot-20-iyulya-1-avgusta-1914-goda/ |date=2015-02-24 }}. 20.07(01.08).1914. // Проект [[Российское военно-историческое общество|Российского военно-исторического общества]] «100 главных документов российской истории».
* [https://litresp.ru/chitat/ru/%D0%9C/muljtatuli-petr-valentinovich/krugom-izmena-trusostj-i-obman-podlinnaya-istoriya-otrecheniya-nikolaya-ii/3 Мультатули Петр Валентинович. Император Николай II: отречение, которого не было, ч. 2]
* [https://archive.org/details/B-001-032-102-ALL Даут Юлтый. Роман «Кровь» в 2-х книгах. 1974 год]
{{Внешние ссылки}}
&lt;!-- {{Николай II}}
{{Театры военных действий Первой мировой войны}}
{{Хорошая статья|История}} --&gt;

[[Категория:Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты]]
[[Категория:Германия Беренсе донъя һуғышында]]
[[Категория:Австро-Венгрия Беренсе донъя һуғышында]]
[[Категория:Рәсәй Беренсе донъя һуғышында]]
[[Категория:Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында]]</text>
      <sha1>9f9iwu35d9r247qjt0f97e0bco903jw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беренсе донъя һуғышының Балҡан хәрби хәрәкәттәре театры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175409</id>
    <revision>
      <id>1299097</id>
      <parentid>1279511</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T11:23:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="241670" sha1="l9nc575v2fkv922xyqh4q6t5hh1mvbx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''[[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя һуғышының]]''' '''[[Балҡан ярымутрауы|Балҡан хәрби хәрәкәттәр театры]]''' ([[28 июль|1914 йылдың 28 июле]] — [[29 сентябрь|1918 йылдың 29 сентябре]]) — Балҡан ярымутрауында урынлашҡан Беренсе донъя һуғышы хәрби хәрәкәттәре театрының береһе.

Балҡан фронтында серб, [[Черногория короллеге|черногория]], грек, француз&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;[[Восточная армия (Франция)|Восточная французская армия]] была образована в феврале [[1915 год]]а для действий на [[Дарданелльская операция|Галлиполи]]. В октябре 1915 года армия была переброшена на [[Балканы]]. Первым командующим являлся генерал [[Саррай, Морис|Саррай]]. В августе 1916 года после того как Саррай был назначен командующим всеми войсками Антанты на Салоникском фронте, Восточную армию возглавляли: [[Кордонньер, Виктор|Виктор Кордонньер]] ([[11 августа]] 1916—[[19 октября]] 1916); [[Леблойс, Поль|Поль Леблойс]] (19 октября 1916—[[1 февраля]] 1917); [[Гроссетти, Поль|Поль Гроссетти]] (1 февраля 1917—[[30 сентября]] 1917); [[Регно, Шарль|Шарль Регно]] (30 сентября 1917—[[31 декабря]] 1917); [[Анри, Поль|Поль Анри]] с 31 декабря 1917 года.&lt;/ref&gt;, [[Британия империяһы|британ]]&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;В октябре 1915 года [[Средиземноморские экспедиционные силы]] [[Британская армия|британской армии]] были разделены на [[Дарданелльская армия|Дарданелльскую армию]] и [[Салоникская армия|Салоникскую армию]]. Салоникская армия объединяла все британские войска на Салоникском фронте.&lt;/ref&gt;, итальян&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;В мае 1916 года на Салоникский фронт прибыла [[35-я пехотная дивизия (Италия)|35-я пехотная дивизия]] [[Итальянская королевская армия|итальянской армии]], которая находилась здесь до завершения боевых действий. Помимо этого в [[Албания|Албании]] действовал [[16-й армейский корпус (Италия)|16-й армейский корпус]] ([[38-я пехотная дивизия (Италия)|38-я]], [[43-я пехотная дивизия (Италия)|43-я]] и [[44-я пехотная дивизия (Италия)|44-я пехотные дивизии]]). Командующие 35-й дивизией: [[Петитти ди Ротеро, Карло|Карло Петитти ди Ротеро]] ([[17 мая]] 1916—[[6 мая]] 1917); [[Пеннелла, Джузеппе|Джузеппе Пеннелла]] (6 мая 1917—[[16 июня]] 1917); [[Чиоззи, Джиованни Баттиста|Джиованни Чиоззи]] (16 июня 1917—[[2 июля]] 1917); [[Момбелли, Эрнесто|Эрнесто Момбелли]] с 2 июля 1917 года.&lt;br&gt;Командующие итальянскими войсками в Албании (16-й АК): [[Бертотти, Эмилио|Эмилио Бертотти]] ([[20 ноября]] 1915—[[8 марта]] 1916); [[Пиачентини, Сеттимио|Сеттимио Пиачентини]] (8 марта 1916—[[17 июня]] 1916); [[Бандини, Оресте|Оресте Бандини]] ([[18 июня]] 1916—[[11 декабря]] 1916); [[Ферреро, Джачинто|Джачинто Ферреро]] с 11 декабря 1916 года. (Подробнее см. [http://www.bulgarianartillery.it/Bulgarian%20Artillery%201/Testi/T_Italian%20Army%20in%20Albania.htm Итальянская армия в Албании] и [http://www.bulgarianartillery.it/Bulgarian%20Artillery%201/Testi/T_Italian%20Army%20in%20Macedonia.htm Итальянская армия в Македонии]).&lt;/ref&gt; һәм [[Рәсәй империяһы|урыҫ]]&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;В 1916 году на Салоникский фронт прибыли [[2-я Особая Русская Пехотная бригада|2-я Особая пехотная]] и [[4-я Особая русская бригада|4-я Особая бригады]] [[Вооружённые силы Российской империи|русской армии]], которые активно участвовали в боевых действиях в 1916—1917 гг.&lt;/ref&gt; ғәскәрҙәре ([[Антанта]]) австро-венгрия, [[Германия империяһы|герман]], [[Ғосман империяһы|төрөк]] һәм [[Өсөнсө Болгар батшалығы|болгар]] ғәскәрҙәренә (Үҙәк державалар) ҡаршы һуғыша.

Балҡанда башлыса бер нисә кампания барышында: серб кампанияһы ([[1914 йыл|1914 йылдың]] июле—[[1915 йыл|1915 йылдың]] ноябре), салоник кампанияһы (1915 йылдың ноябре —[[1918 йыл|1918 йылдың]] сентябре) һәм румын кампанияһы (август [[1916 йыл|1916 йылдың Бер мең туғыҙ йөҙ ун алты]] авгусы — [[1917 йыл|1917 йылдың]] декабре)&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;В российской историографии румынскую кампанию относят к Восточному фронту Первой мировой войны, однако западные историки считают эту кампанию частью боевых действий на [[Балканский полуостров|Балканах]]. Подробнее об участии Румынии в Первой мировой войне и о боевых действиях румынской кампании см. статьи [[Восточный фронт Первой мировой войны|Восточный фронт]] и [[Румынская кампания (1916—1917)|Румынская кампания Первой мировой войны]].&lt;/ref&gt; әүҙем манёврлы хәрәкәттәр барҙы.

Балҡан фронты [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан ярымутрауының]] бик ҙур территорияларын үҙ эсенә алды. Хәрби хәрәкәттәр [[Сербия короллеге|Сербия]], [[Черногория короллеге|Черногория]], Греция, Албания,[[Өсөнсө Болгар батшалығы|Болгария]], [[Румыния короллеге|Румыния]] территорияларында алып барылды.

Балҡанда хәрби хәрәкәттәр австрий-венгр армияһының серб һәм черногор ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарынан башлана. 1914 йыл кампанияһы серб армияһының ҡаршы тороуын һындыра һәм ҡуйылған бурыстарҙы үтәй алмаған австрий армияһы өсөн уңышһыҙ була. 1914 йылдың аҙағында Балҡанда позицион фронт урынлаша. 1915 йылдың көҙөндә австрий-герман командованиеһы Балҡан фронтында удар төркөм ойоштора һәм көсһөҙләнгән серб армияһына ҡаршы һөжүм яһай. Шулай уҡ [[Австро-Венгрия|Австрия]] һәм [[Германия империяһы|Германия]] яғында көнсығышта Сербияға ҡаршы һөжүм башлаған [[Болгария]] һуғышҡа инә. Әммә был ваҡытта [[Салоники|Салоникиҙа]] ([[Греция]]) инглиз-француз ғәскәрҙәренән торған [[Антанта]] десанты төшә, серб ғәскәре [[Албания|Албанияға]] сигенә, ә һуңынан Корфу утрауына эвакуациялана. Һуңынан серб ғәскәрҙәре Салоникиҙа союздаш ғәскәрҙәренә ҡушыла. Сербия һәм Черногория тулыһынса оккупациялана. Черногория һуғыштан сығарыла. Балҡанда яңы фронт — Салоники фронты барлыҡҡа килә. 1916 йылдың авгусында Антанта яғында Румыния сығыш яһай, әммә румын армияһы австрий-герман-болгар ғәскәрҙәре тарафынан тар-мар ителә, ә илдең бөтә территорияһы тиерлек оккупациялана. 1918 йылдың сентябренә тиклем Салоники фронтында әүҙем хәрәкәт булмай. 1918 йылдың сентябрендә Антанта ғәскәрҙәре — инглиз, серб, француз һәм грек (Греция Антанта яғында һуғышҡа 1917 йылда инә) — болгар ғәскәрҙәре хәл иткес ҙур масштаблы һөжүм барышында аяуһыҙ еңелеүгә дусар ителә. [[29 сентябрь|29 сентябрҙә]] Болгария менән Антанта державалары менән килешеү төҙөй. Беренсе донъя һуғышының Балҡан театрындағы хәрби хәрәкәттәре тамамлана.

== Һуғыш алдынан ==

=== Балҡанда тоҡанған беренсе донъя һуғышының тәүшарты ===
[[Балҡан ярымутрауы]] йыш ҡына Европаның «дары мискәһе» ролен башҡарған. [[XV быуат]]та Балҡан ярымутрауын төрөктәр баҫып ала һәм [[Ғосман империяһы]] составына индерелә. Ярымутрау халыҡары күп йөҙлыллыҡтар дауамында төрөк хакимлығы аҫтында йәшәргә мәжбүр була. Уртаҡ дошман — [[төрөктәр]] — бойондороҡһоҙ халыҡтарҙы берләштергән. Йыш ҡына Ғосман империяһының европа биләмәләрендә милли-азатлыҡ хәрәкәттәре тоҡанған&lt;ref name=&quot;задохин1&quot;&gt;{{Книга:Задохин-Низовский:Пороховой погреб Европы|102—112|1}}&lt;/ref&gt;.

[[XIX быуат]] уртаһына Балҡанда бойондороҡһоҙ дәүләттәр — [[Сербия]], [[Греция]], [[Румыния]], [[Болгария]] — формалаша башлай.
Балҡан илдәре [[автономия]] һәм бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, йәш Балҡан илдәренең уртаҡ дошманы үҙгәрә. Балҡанда гегемония урынлаштырырға ынтылған [[Австро-Венгрия империяһы]] нығынмаған йәш дәүләттәр өсөн хәүеф менән янай.

Уларҙың үҙ бойондороҡһоҙлоғон һаҡлау ынтылышын [[Рәсәй империяһы]] хуплай, Рәсәй эгидаһы аҫтында Австрияға ҡаршы тороусы Балҡан оборона союзы ойошторола. Уның составына Болгария, Греция, Сербия һәм Черногория инә. Әммә Балҡан союзы бик күп сербтар, болгарҙар, [[гректар]] йәшәгән Ғосман империяһы менән дошманлаша башлай. Балҡан союзы Төркиәне Балҡан ярымутрауынан тулыһынса «ҡыуып сығарырға» ынтыла&lt;ref name=&quot;Рябинин1&quot;&gt;''Рябинин А.'' Малые войны первой половины XX века. Балканы. — М.: АСТ, 2003. — С. 122—130. — 5000 экз. — ISBN 5-17-019625-3&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Balkan Wars Boundaries.jpg|thumb|right|Карта 1914 йылда сығарылған һәм [[Балҡан ярымутрауының]] — «Европаның дары мискәһенең» бәхәсле территорияларын күрһәтә. Лондон тыныслыҡ килешеүе (1913) буйынса һуғыштан алда межалау (өҫтә) һәм Бухарест тыныслыҡ килешеүе (1913) буйынса Икенсе Балҡан һуғышынан һуңғы сиктәр (аҫта)]]

Бынан тыш, балҡан илдәре үҙ территорияларын көсһөҙләнгән Ғосман империяһы иҫәбенә арттырырға иәтләнгән. Болгария үҙенең составына Балҡан ярымутрауының бөтә көнсығыш өлөшөн индерергә теләй. Сербия [[Адриатик диңгеҙ]]гә сығыу ниәте менән яна, [[Македония]] өлкәһен һәм [[Албания]]ны үҙенә ҡушырға теләй. Черногория Короллеге Адриатикалағы ҙур төрөк порттарын һәм Яңы Пазар Санджагын яуларға теләй. Греция ла сиктәрен киңәйтергә ынтыла&lt;ref name=&quot;задохин1&quot;/&gt;.

Был ҡаршылыҡтар Беренсе Балҡан һуғышы башланыуға сәбәп була, Балҡан союзы ошо һуғышта Ғосман империяһын аяуһыҙ ҡаты ҡыйрата. Төркиәнең, Истанбул һәм уның тирә-яғынан башҡа, бөтә европа биләмәләре Балҡан союзы контроленә күсә&lt;ref name=&quot;Балканская война&quot;&gt;Балканская война. 1912—1913 гг. — М.: Издание Товарищества издательского дела и книжной торговли Н. И. Пастухова, 1914. Глава «Война Болгаріи съ Турціей»&lt;/ref&gt;.

Әммә союз илдәре араһында азат ителгән территорияларҙың яҙмышы буйынса конфликттар башлана. мәҫәлән, Сербия һәм Болгария бер үк ваҡытт Македония, Греция һәм Болгария Фракия буйынса бәхәсләшә, Румыния, үҙ сиратында, Болгарияға территория буйынса дәғүә белдерә. Еңеү яулаған илдәр араһында был ҡаршылыҡтар тиҙ генә Икенсе Балҡан һуғышы тоҡаныуға сәбәпсе була, унда Сербия, Греция, Черногория һәм һуңғараҡ Румыния һәм Ғосман империяһы Болгарияға ҡаршы сыға һәм уны тиҙ арала тар-мар итә&lt;ref name=&quot;задохин1&quot;/&gt;. Икенсе Балҡан һуғышы һөҙөмтәһендә Македония Греция һәм Сербия араһында бүленә, Төркиә Болгарияға интервенция ойоштороп (1913), Европалағы биләмәләренең кескәй өлөшөн, ә Румыния — Көньяҡ Добруджаны (1913) кире ҡайтара&lt;ref name=&quot;Влахов&quot;&gt;{{Книга:Влахов:Отношения между България и централните сили}}&lt;/ref&gt;.

[[1908]]—[[1909 йыл]]дарҙа Босния һынылышы була. Уның барышында Герман империяһы ярҙамында Балҡанда гегемонияһын раҫларға тырышҡан Австро-Венгрия тәүҙә Босния һәм Герцеговинаға баҫып инә, ә һуңынан аннексиялай. Боснияға Адриатик диңгеҙгә сығырға һәм сербтар йәшәгән ерҙәрҙе (Босния һәм Герцеговинала сербтар күп йәшәгән) үҙенең составына индерергә ынтылған Сербия ла дәғүә итә. Өҫтәүенә, Белград сәйәсмәндәре, Босниянан һуң Австро-Вена аннексиялай Сербияның үҙен дә аннексиялай башлауы бар, тип хәүефләнә&lt;ref name=&quot;Рябинин1&quot;/&gt;.

Шуға ҡарамаҫтан, Австро-Венгрия Босния аннексияһының законлылығын халыҡ-ара таныуға өлгәшә. Рәсәй империяһына, һуғышырға әҙер торған Австрия менән Германияға ҡаршы яңғыҙы ғына ҡалғанлыҡтан, аннексияның законлылығын танырға тура килә, Сербия ла был хәлде таный. Дипломатик еңелеү тәьҫир иткән күңел ҡырылыу тойғоһо Белградта ла, Санкт-Петербургта ла оҙаҡ ваҡыт һүнмәй. Сербтар аннексия факты менән ризалашмай, һәм Сербияла Боснияның Сербия Короллеге менән &quot;ҡайтанан берләшеүе&quot;н маҡсат итеп ҡуйған ойошманың Ҡара ҡулы тойола башлай&lt;ref name=&quot;убийство 12&quot;&gt;''Dedijer, Vladimir.'' The Road to Sarajevo, Simon and Schuster, New York, 1966. р. 12{{en icon}}&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ ваҡытта Австро-Венгрия сербтар күп йәшәгән Воеводинаны, Босния һәм башҡа территорияларҙы юғалтыуҙан ҡурҡа. Ике уңышлы Балҡан һуғышынан һуң, Сербияла радикалдарҙың позицияһы көсәйә. Бынан тыш, «Ҡара ҡул» ойошмаһының радикаль фекер йөрөтөүсе офицерҙары ғәмәлдә илдәге власты үҙ ҡулына ала. Сербия Австрияла эшләгән йәшерен ойошмаларға ярҙам итә, шуның менән славян төбәктәрендә хәлде тотороҡһоҙландыра. Бынан тыш, 1913 йылда ҡатмарлы халыҡ-ара хәлгә ҡарамаҫтан, серб ғәскәрҙәре Албания биләмәһенә инә. Албан көрсөгө барышында сербтар, халыҡ-ара берләшмә баҫымы аҫтында, үҙ ғәскәрҙәрен Албаниянан сығара. Серб етәкселегенең агрессив ғәмәлдәр һөҙөмтәһендә Австро-Венгрия Сербияға һуғыш иғлан итеү һылтауын таба&lt;ref name=&quot;Србија&quot;&gt;{{книга
|автор         = Крсто Којовић
|заглавие      = Црна књига. Патње Срба Босне и Херцеговине за време светског рата 1914-1918 године
|ответственный = Војислав Беговић
|место         = Београд
|издательство  = Чигоја штампа
|год           = 1996
}}{{ref-sr}}&lt;/ref&gt;.

Шулай итеп, Сербия һәм Австро-Венгрия араһында бөтә көньяҡ славян ерҙәренә контроль яһау хоҡуғы өсөн бер-береһен уҙырға тырышыу һуғыш башланыуҙың сәбәбе булып торған&lt;ref name=&quot;Рябинин1&quot;/&gt;.

=== Сараеволағы үлтереү ===
Сербия Боснияны Австрия аннексилауы менән риза булмай. Сербияла сербтар күп йәшәгән Боснияны &quot;австрий хакимлығы&quot;нан азат итеү бурысын ҡуйған йәшерен милләтсе ойошмалар барлыҡҡа килә башлай. Шул ойошмалар араһында иң ҡеүәтле һәм күп һанлыһы «Ҡара ҡул» була. Босния биләмәһендә шулай уҡ Боснияның Сербия менән берләшеүе бурысын ҡуйған «Млада Босна» ойошмаһы эшләгән&lt;ref name=&quot;убийство 243&quot;&gt;''Dedijer, Vladimir.'' The Road to Sarajevo, Simon and Schuster, New York, 1966. р. 243{{en icon}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:gavrilloprincip.jpg|thumb|upright|right|Принцип Гаврило]]
[[Файл:Franz ferdinand.jpg|thumb|upright|left|Эрцгерцог Франц Фердинанд]]
1914 йылдың июнь аҙағында австрий-венгр тәхете вариҫы эрцгерцог Франц Фердинанд ҡатыны Хотек София менән Сараево ҡалаһына — Боснияның баш ҡалаһына — хәрби манёврҙарҙы күҙәтеү һәм музей асыу маҡсаты менән килә. Фердинанд триализм — икеле австрий-венгр монархияһын өс өлөштән торған австрий-венгр-славян монархияһына әйләндереү яҡлы була. Өсөнсө славян короллеге Сербия өсөн етди хәүеф тыуҙырыр ине&lt;ref name=&quot;убийство 243&quot;/&gt;.
«Млада Босна» Сараевоға килгән сағында Фердинандты үлтереү бурысын ҡуя. Үлтереүселәр алдан һүҙ ҡуйышҡан (заговорщик) алты кешенән торған.

1914 йылдың 28 июнендә Франц Фердинанд поезда Австро-Венгрия составындағы Босния генерал-губернаторы Потиорек Оскар саҡырыуы буйынса Сараевоға килә. Һуңынан алты автомобилдән торған кортеж ҡала үҙәгенә хәрәкәт итә. Бында эрцгерцог кортежына заговорщиктарҙың береһе Чабринович Неделько граната ырғыта, һәм ул яҙа эләгә. Чабриновиты полиция ҡулға ала. Ғали йәнәптәрен үлтерергә маташыу уңышһыҙ тамамланды кеүек тойола ине. Артабан Франц Фердинанд ҡала ратушаһында телмәр тота, шунан ул, уңышһыҙ үлтерергә маташыу һөҙөмтәһендә яралғандарҙы госпиталгә барып күреү теләген белдерә. Ләкин эрцгерцогтың шофёры дөрөҫ юлға боролмай, уға хатаһын аңлатҡандан һуң, машинаны әкрен генә бора башлай. Шул саҡта эрцгерцог һәм ҡатыны ултырған автомобилде заговорщиктарҙың береһе — Гаврило Принцип күреп ҡала&lt;ref name=&quot;убийство 9&quot;&gt;''Dedijer, Vladimir.'' The Road to Sarajevo, Simon and Schuster, New York, 1966. р. 9{{en icon}}&lt;/ref&gt;.
Ул машинаға йүгереп килә лә, пистолеттан: тәүҙә Франц Фердинандтың ҡатынына, ә аҙаҡ уның үҙенә лә ата. Принципты халыҡ тотоп ала һәм ҡаты туҡмай (һуңғараҡ хатта уның ҡулын ампутацциялайҙар).

Эрцгерцогты Сараевола үлтергәндән һуң шунда уҡ сербофобия йәки сербтарға һөжүм башлана. Бөтә алты үлтереүҙе планлаштырыусы ла ҡулға алына. Допроста заговорщиктарҙың береһе, үлтереү өсөн ҡоралды серб хөкүмәте бирҙе, тип белдерә. Был Австрия властарына Сербияны террористарға ярҙам итеүгә ғәйепләргә сәбәп була&lt;ref name=&quot;убийство 9&quot;/&gt;.

=== Июль һынылышы ===
Австро-Венгрия 1913 йылда уҡ Балҡанда Австрия өҫтөнлөгөнөң төп дошманын, Сербияны, юҡ итеү өсөн, һуғыш башларға ынтыла, әммә һуғыш сығарыр өсөн етерлек нигеҙ булмай. Эрцгерцог Фердинанд үлтерелгәндән һуң Австрияның бындай сәбәбе барлыҡҡа килә.
Эрцгерцог үлтерелгәндең икенсе көнөнә Австрия империяһының сит ил эштәре министры Леопольд фон Берхтольд Венгрия премьер-министры граф Иштван Тисаға яҙған исемлектә «Сараево енәйәтен Сербия менән иҫәпләшеүҙә файҙаланыу» ниәте барлығын белдерә. Ошо уҡ көндә Австрия императоры Франц-Иосиф I төп союздашы — Германия йөҙөндә ризалыҡ алғанын, ә инде 5 июлдә Германия императоры Вильгельм II Берлин Венаға ярҙам итәсәген белдерә&lt;ref name=&quot;германия&quot;&gt;''Fischer, Fritz.'' ‘‘Germany’s Aims In the First World’’, New York: W. W. Norton, 1967 page 53{{en icon}}&lt;/ref&gt;. 19 июлдә австрий хөкүмәте Сербия менән һуғыш ҡарары сығарғанын асыҡтан-асыҡ иғлан итә.

23 июлдә Австро-Венгрия Сербияға ун пункттан торған ультиматум тапшыра. Ультиматум үтәлрлек булмай һәм юрый Сербия уны кире ҡағырлыҡ итеп төҙөлгән була, шунан сығып, хәрби хәрәкәттәр башланыуға нигеҙ һалынған. Яуап ҡайтарыр өсөн 48 сәғәт ваҡыт бирелә. Ультиматумда Сербия өсөн хурлыҡлы талаптар ҡуйылған була. Бишенсе пунктта: «Сербия территорияһында австрий хөкүмәтенә ҡаршы эшмәкәрлекте тыя алырлыҡ Австро-Венгрия империяһының дәүләт хеҙмәттәре ғәмәлдәрен рөхсәт итергә» тип яҙылған була. Был пункт Сербияның суверенитетын һәм Конституцияһын боҙоу булыр ине.

Сербия яғы алтынсы һыуҙан тыш, ультиматумдың, 6-сынан башҡа — Сараеволағы үлтереүҙе тикшереүҙә Австрия вәкилдәренең ҡатнашыуынан баш тарта, бөтә 10 пунктын (бишенсе пунктты — өҫтәмәләр менән) ҡабул итә. Австрия яғы Сербияның бер пункттан баш тартыуын ультиматумдан баш тартыу тип баһалай. Австрий-венгр илселеге [[Белград]]тан ҡайтып китә, был дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙөүҙе аңлата. Рәсәй империяһы бер нисә тапҡыр Австрияны сербтар биргән яуап нигеҙендә һөйләшеүҙәрҙе дауам итергә күндерергә тырышып ҡарай. Бөйөк Британия, Франция һәм Италия Венаға мәсьәләне дүрт бөйөк держава конференцияһын тикшереүгә сығарырға тәҡдим итә. Әммә Австрия ҡәтғи рәүештә баш тарта. Серб королевич-регенты Александр I Карагеоргиевич Рәсәй императоры Николай II батшаға яҡлау эҙләп мөрәжәғәт итә, һәм батша Рәсәй Сербияға ярҙам итәсәген иғлан итә&lt;ref name=&quot;июль&quot;&gt;''Albertini, Luigi.'' Origins of the War of 1914, Oxford University Press, London, 1953, Vol. II, pp. 27—28{{en icon}}&lt;/ref&gt;.

Австро-Венгрия, барса тәҡдимдәрҙе кире ҡағып, 1914 йылдың 28 июлендә Сербияға һуғыш иғлан итә&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;В книге «История Первой мировой войны 1914—1918 гг.» (М.: Наука, 1975 / Под редакцией доктора исторических наук И. И. Ростунова) со ссылкой на работу американского военного историка Тревора Дюпюи «The military history of world war I, vol. 1—12» ([[Нью-Йорк|New York]], [[1967]]) есть упоминание, что ещё до объявления войны, а именно 26 июля 1914 года, на Дунае был инцидент с нападением австро-венгерских боевых кораблей на сербские пароходы, захватом трёх из них и обстрелом сербского берега. Предположительно, [[Бодрог (монитор)|один из нападавших кораблей]] сохранился по сей день (2007).&lt;/ref&gt;. 31 июлдә Франц-Иосиф I Австро-Венгрияла дөйөм мобилизация тураһындағы указға ҡул ҡуя. Ошо шарттарҙа 29 июлдә Николай II Рәсәйҙә дөйөм мобилизация тураһында бойороҡ бирә. Германия Рәсәй империяһынан хәрби әҙерлекте туҡтатыуҙы талап итә. 30 июлдә Николай II тыныслыҡты һаҡлап ҡалырға ынтылып, дөйөм мобилизацияны ғәмәлдән сығара, әммә тыныслыҡ һөйләшеүҙәрен башлау тураһында яңы тәҡдимде Австро-Венгрия кире ҡаға.

1914 йылдың 1 авгусында [[Германия]] [[Рәсәй]]гә, 3 августа — Өсөнсө француз республикаһына һуғыш иғлан итә. 4 августа Британия империяһы Германияға һуғыш иғлан итә. Беренсе бөтә донъя һуғышы тоҡана&lt;ref name=&quot;июль&quot;/&gt;.

== Балҡан хәрби хәрәкәттәр театры үҙенсәлектәре ==
Балҡан һуғыш хәрәкәттәре театры Черногория, Албания, Сербия территорияларын һәм Болгария менән Грецияның бер өлөшөн солғап ала. Төньяҡта хәрби хәрәкәттәр театры Сава һәм Дунай йылғалары менән сикләнгән, көнсығышта шартлы һыҙыҡ Болгарияның Лом-Паланка, София, Кавала эргәһенән, көньяҡта Кавалнан Салоники ҡултығына тиклем Эгей диңгеҙе яр буйлап үткән, көнбайышта — Адриатик диңгеҙе менән сикләнгән. Хәрби хәрәкәттәр театры территорияһы оҙонлоҡҡа 400 саҡрымға һәм киңлеге 300 саҡрымға һуҙылған&lt;ref name=&quot;Фронт&quot;&gt;{{Книга:История первой мировой войны 1914—1918 гг.|1|256}}&lt;/ref&gt;.

Был территорияның төп өлөшө таулы була, фәҡәт йылға буйҙары һәм диңгеҙ яр буйы тигеҙ була. Хәрби хәрәкәттәр театрының көнбайыш участкаһында 2600 метр бейеклеккә еткән бейек тауҙар ҙа бар. Фронттың үҙәк өлөшө (Сербия территорияһы) 1000—1500 метр бейеклектәге тау өлкәһенән торған. Софиянан көнбайышта урынлашҡан Балҡан тауҙары 2400 метр бейеклеккә еткән.

Австро-Венгрия яғынан Дрина йылғаһынан Серб фронтында йәки йәки Болгария яғынан Тимок йылғаһынан хәрби хәрәкәттәр районына ҡағылғанда, көньяҡтан төньяҡҡа Дунайға армыттар күренешендә һуҙылған тау итәктәре (ҡыҙырымдары) серб армияһына әүҙем оборона алып барыу өсөн бер нисә отошло рубежды файҙаланыу мөмкинлеген биргән.
Фронттың айырыуса уңайһыҙ, юлы ҡыйын булған участкалары көнсығышы һәм көнбайышы була. Шуға күрә төп хәрәкәттәр үҙәк йүнәлештә Белградҡа һәм Салоникиға үҫешкән&lt;ref name=&quot;Корсун 6&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|6|1}}&lt;/ref&gt;.

Балҡан фронтында иң мөһим йылғалары — Дунай һәм уның ҡушылдыҡтары Сава һәм Дрина була. Белград янында Дунайҙың киңлеге 1500—1900 метр, тәрәнлеге 14 м тәшкил иткән, шуға күрә уны аша сығыу ҡыйын булған. Серб ярҙары, Дунайҙың да, Саваның да ярҙары 400 саҡрым дауамында әүҙем оборона өсөн бик уңайлы булған. Һуғыш хәрәкәттәре театрының үҙәк өлөшөн ваҡ йылғалар: Морава, Вардар һәм Струма киҫкән&lt;ref name=&quot;Корсун 7&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|7|1}}&lt;/ref&gt;.

Һөҙөмтәлә был фронтта уның таулы характерҙа, юлдры аҙ булғанлыҡтан, аҙыҡ-түлек запастары, боеприпастар етмәгәнлектән хәрби хәрәкәттәр ауыр шарттарҙа алып барылды. Ҡайһы бер райондарҙа, Эгей диңгеҙе яр буйҙарынан тыш, һуғышты тау шарттарында алып барырға тура килгән. Хәрби хәрәкәттәр үткән төбәктең фәҡирлеге арҡаһында, ғәскәрҙәр аҙыҡ-түлекте фәҡәт тыштан индереүгә иҫәп тоторға тейеш булған. Шулай уҡ Сербия үҙенең хәрби сәнәғәте булмауы арҡаһында союздаш Антанта илдәренә инәлесле булған. Сербия ҡорал, боеприпастар, обмундирование һәм медикаменттар менән даими рәүештә тәьмин ителергә тейеш булған&lt;ref name=&quot;Корсун 9&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|9|1}}&lt;/ref&gt;.

== Яҡтарҙың көстәре һәм пландары ==

=== Яҡтарҙың көстәре ===
'''Австро-Венгрия'''

[[Австро-Венгрия]] Сербияға ҡаршы 239,5 батальон һәм 37 эскадрон, 516 орудие һәм 392 пулемёт йәйелдерә. Балҡандағы Австрий-венгр хәрби көстәренең Баш командующийы итеп Потиорек Оскар тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;Армии&quot;&gt;{{Книга:Österreich-Ungarns letzter Krieg|125|1}}{{de icon}}&lt;/ref&gt;.
* 2-се армия (командующийы генерал Эдуард фон Бём-Эрмоли) — Сава һәм Дунай йылғалары ағымы буйынса ике яҡ та] (икеһе буйынса] (Белградты ике яҡлап; Балҡанда барған хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашмай, орудие һәм пулемёттарҙың күп өлөшө менән Галицияға ташлана);
* 5-се армия (командующийы генерал Либориус фон Франк) — Сава йылғаһына ҡушылғанға тиклем һул яры буйынса Дрина йылғаһының һул яры буйынса (80 000 кеше)
* 6-сы армия (командующийы Оскар Потиорек) — Боснияла, Сараево менән серб сиге араһында (60 000 кеше)&lt;ref name=&quot;Армии2&quot;&gt;{{Книга:Österreich-Ungarns letzter Krieg|186—188|1}}{{de icon}}&lt;/ref&gt;.
'''Барлығы:''' 200 000 кеше&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Из первоначальных сил 190 тыс. переброшено в Галицию.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Фронт2&quot;/&gt;

'''Сербия'''

[[Сербия]] Сербия Короллегенең дүрт армияһын йәйелдерә. Серб хәрби көстәренә 247 000 кеше һәм 610 орудие (шуларҙың 40-ҡа тиклеме ауыр, 180 орудие иҫке өлгө буйынса), 246 пулемёттан ашыу&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.andricevinstitut.org/wp-content/uploads/2014/05/Istorijska-sveska-11-2014.pdf |title=Српска војска у Првом светском рату |publisher= |accessdate=2015-12-24 |lang=sr}}&lt;/ref&gt;. Серб армияһының Баш командующийы принц-регент Александр I Карагеоргиевич, ысын командующий Генераль штаба начальнигы генерал Радомир Путник.
* Сербия Короллегенең 1-се армияһы (командующийы генерал Петар Бойович) — уның төп көстәре Паланка, Рача, Топола райондарында тупланған.
* Сербия Короллегенең 2-се армияһы (командующийы генерал Степа Степанович) — Белград районында йәйелдерелгән манёвр төркөмө.
* Сербия Короллегенең 3-сө армияһы (командующийы генерал Павле Юришич-Штурм) — Валево районында йәйелдерелгән манёвр төркөмө.
* Ужицкий армияһы (командующийы генерал Милош Божанович) — көнбайыштан Юғары Морава үҙәнен ҡаплап торған һәм Черногория менән элемтә тәьмин иткән&lt;ref name=&quot;Фронт2&quot;&gt;{{Книга:История первой мировой войны 1914—1918 гг.|1|257}}&lt;/ref&gt;.

'''Черногория'''

Черногория Короллеге 45 000—60 000 кеше, 100 ялан һәм 100 тау орудиелары йәйелдергән. Черногория армияһын Черногория короле Никола I Петрович етәкләй, Генераль штаб начальнигы серб генералы Божидар Янкович&lt;ref name=&quot;Фронт2&quot;/&gt;.
* Плевлян дивизияһы (командующийы бригадир Лука Гойнич) — Плевлдән көнсығыштараҡ урынлаша.
* Герцеговина дивизияһы (командующийы сердар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.novosti.rs/vesti/planeta.300.html:505731-Mrtav-Serdar-plasi-Crnogorce |title=Mrtav Serdar plaši Crnogorce |publisher= |accessdate=2017-04-16 |lang=sr}}&lt;/ref&gt; Янко Вукотич) — Герцеговина сигендә йәйелдерелә.
* Ловчен дивизияһы (командующийы дивизияр Мития Мартинович) — Ловчен районында.
* «Иҫке Сербия» дивизияһы (командующийы бригадир Радомир Вешович) — Албания сигендә йәйелдерелә.
'''Итого:''' 300 000 человек

=== Яҡтарҙың пландары һәм ғәскәрҙәрен йәйелдереүе ===
Сербияға ҡаршы һуғыш планы буйынса австрий-венгр командованиеһы өс армия йәйеледереүҙе күҙ аллай&lt;ref name=&quot;Корсун 16&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|16|1}}&lt;/ref&gt;. Планға ярашлы, был армиялар Сербияға һәм Черногорияға баҫып инергә һәм серб армияһы флангтарынан урап үтергә тейеш ине. Әммә немец командованиеһы Австро-Венгриянан Рәсәй империяһына ҡаршы ҙур көс туплауын талап итә. Был шарттарҙа австрий-венгр командованиеһы 2-се армияны (190 000 кеше) Көнсығыш Галицияла Рәсәй Ҡораллы көстәренә ҡаршы торорға тейеш була&lt;ref name=&quot;Фронт2&quot;/&gt;.
[[Файл:Oskar Potiorek.JPG|thumb|upright|Австро-Венгрия Ҡораллы көстәре командующийы генерал Оскар Потиорек]]

Шул сәбәпле Австрия ғәскәрҙәре командующийы генерал Оскар Потиорек Сербияға һәм Черногорияға ҡаршы яңы һөжүм итеү планын ҡабул итә. Сава йылғаһының түбәнге ағымындағы 7-се армия корпусы сербтарҙы албырғатыу ғәмәлдәрен башҡарырға тейеш була. Дринанан ҡыйыу һөжүмде 4-се, 8-се, 13-сө һәм 15-16-сы армия корпустары башларға тейеш ине. 15-се һәм 16-сы корпустарҙың ҡалған өлөшө Черногория армияһына ҡаршы барырға тейеш була. 9-сы армия армия корпусы резервта торған. Банатта тимер юл селтәре булған австрий командованиеһы төп көстәрен шунда йәйелдерә, Белградты яулай һәм Сербияның эсенә үҙәк йүнәлештә, Колубара һәм Морава йылға үҙәндәре буйлап Сербияның төп «арсеналы» — Крагуевацты баҫып ала алған. Был пландың бер етешһеҙлеге була: австрий-венгр ғәскәрҙәренә ҡатмары һыу кәртәләрен — Дунай һәм Сава йылғаларын кисергә тура килер ине. Дрина йылғаһы яғынан һөжүм итеү кеүек икенсе вариант уңайлыраҡ була. Уны тормошҡа ашырырға мөмкин булһа, австрийҙар үҙ флангыларын ябыр һәм уратылып алыныу хәүефен кәметерҙәр ине. Әммә оборона тотҡан сербтар өсөн юлы булмаған тау-ташлы Дрина участкаһы уңайлы булған&lt;ref name=&quot;Фронт2&quot;/&gt;.
[[Файл:General Putnik.jpg|thumb|left|Серб ғәскәрҙәре командующийы воевода генерал Радомир Путник]]

Балҡан һуғыштарынан һуң, серб хәрби көстәре тулыһынса яңынан ҡоролған, биш дивизия урынына унға тиклем үҫкән&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Сербияла пехота дивизиялары номер менән билдәләнмәгән, ә комплектланған район атамаларын йөрөткән. Элекке биш дивизия: Моравский, Шумадийский, Дунайский, Тимокский һәм Дринский тип йөрөтөлгән. Балҡан һуғыштарынан һуң, яңынан ҡушылған территорияларҙа яңы биш дивизия формалашҡан: Косовский, Вардарский, Ибарский, Брегальницкаий һәм Монастырский.&lt;/ref&gt;. Һуғыш башланғанда, Сербия дүрт армия составында 12 пехота һәм бер кавалерия дивизияһын сығара. Серб командованиеһының һуғышты алып барыу планы ике вариантты күҙаллаған:
* Австро-Венгрия менән көрәш;
* Рәсәй менән союзда Австро-Венгрия менән көрәш.
Серб армияһы 4 армия: 1-сеһе Дунай ярҙары буйлап оборона тоторға, 2-се армия [[Белград]] районында туплана, 3-сө армия Валево районында, 4-се армия Үрге Морава районында йәйелдерелә һәм черногор армияһы менән элемтә тәьмин итә&lt;ref name=&quot;Корсун 18&quot;/&gt;. Һөҙөмтәлә 12 пехота һәм бер кавалерия дивизияһы араһынан һигеҙе Дунай, Сава һәм Драва йылғаларының тәбиғи оборона линиялары буйынса ышыҡта торған манёврлы төркөм барлыҡҡа килтергән. Ә Болгария яғынан тәбиғи кәртәләр — Тимок, Морава йылғалары һәм улар арауығындағы тау һыртында өсөнсө саҡырылыш резерв дивизиялары торған.
Австрияның төньяҡтан (Дунай һәм Сава йылғалары) һәм көнбайыштан (Дрина йылғаһы) һөжүм итеүе хәүеф янағанлыҡтан, серб ғәскәрҙәре, дошман һөжүм итерлек ике участканан да бер тигеҙ алыҫлыҡта урынлашҡан һигеҙ дивизиянан тупланған манёврлы төркөм менән ҡаплай&lt;ref name=&quot;Корсун 18&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|17—18|1}}&lt;/ref&gt;.

Австро-Венгрияның ике фронтҡа (Сербияға һәм Рәсәйгә ҡаршы) көрәшере асыҡланғас, серб командованиеһы Шабацта, Сава һәм Колубара йылғалары районында, һөжүмгә күсеү мөмкинлегенән дә баш тартмай. 9 августа 2-се серб армияһы командованиеһына был участкала разведка үткәрергә бойороҡ була. Әммә серб армияһында Сремда һәм Боснияла һөжүм ойошторорға маташыуы уңышлы булмай.

Серб армияһының, кеше туплау яғынан да, матди йәһәттән дә, мөмкинлектәре сикләнгән булған. Уның командованиеһы 247 000 кешене йәлеп итә ала. Әммә, серб армияһы австрий ғәскәрҙәренән һан яғынан кәмерәк булыуға ҡарамаҫтан, ул бик уңайлы урын ала&lt;ref name=&quot;Корсун 18&quot;/&gt;.

Черногория армияһы Новопазарский санджагында 6000 кеше, Австро-Венгрияның көнбайыш сиге буйлап — 29 000 һалдат һәм офицерҙы йәйелдерә, төп көс ил эсендә урынлаша&lt;ref name=&quot;Чер.армия&quot;&gt;{{Книга:Österreich-Ungarns letzter Krieg|195—196|1}}{{de icon}}&lt;/ref&gt;.

Союздаштарҙан алыҫыраҡ урынлашыуына һәм боеприпастарға һәм башҡа сараларға мохтаж булыуына ҡарамаҫтан, уңайлы урынлашыуы һәм ялан ғәскәрҙәре хәрби хәрәкәттәрен партизан ысулдары менән ҡатнаштырыуы серб һәм черногория армияларына оҙаҡ ваҡыт австрий-венгр ғәскәрҙәренә ҡаршы торорға мөмкинлек бирә&lt;ref name=&quot;Писарев 57&quot;&gt;{{Книга:Писарев Ю.А.:СиЧ в ПМВ|57|1}}&lt;/ref&gt;.

=== Яҡтарҙың ҡоралланыуы ===
Серб армияһы ике Балҡан һуғышы яуҙарынан арынып та, арсеналын тулыландырып та, яңы ҡора һатып алып та өлгәрмәй. Серб пехотаһы 7 × 57 мм паторнға ҡулайлашҡан маузер магазинкаларыбыла (Mauser 98) менән ҡоралланған була. Ҡорал, боеприпастар һәм башҡа матди һәм техник саралар етешмәүе ныҡ һиҙелә. Артиллерия ҡоралдарының күпселеге иҫкергән, әммә быға ҡарамаҫтан армия сафында 48 ауыр артиллерия орудиеһы була. Шулай уҡ Сербияның авиацияһы һәм флоты булмай. Үҙҙәренең хәрби сәнәғәте лә булмаған&lt;ref name=&quot;Рябинин 131+16&quot;&gt;{{книга
|автор = Рябинин А.
|заглавие = Малые войны первой половины XX века. Балканы
|ссылка = http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/index.html
|место = М.
|издательство = АСТ
|год = 2003
|страницы = 131—147
|isbn = 5-17-019625-3
|тираж = 5000
}}&lt;/ref&gt;.

Матди яҡтан Сербияның ҡоралланыуы Австро-Венгриянан яҡшыраҡ ҡуйылған була. Башҡа Европа армиялары кеүек үк, серб армияһының һуғыштың 3-4 айына етерлек ҡоралы һәм боеприпастары була. 1914 йылдың 16 авгусына Рәсәй империяһы 93 миллион патрон һәм 113 мең винтовка ебәрә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://histrf.ru/ru/biblioteka/book/sierbiia-v-nachalie-mirovoi-voiny-1914-1915-ghody |title=Вишняков Я. В. Сербия в начале Мировой войны:1914-1915 годы |publisher= |accessdate=2016-01-17 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Армияны ойоштороу, йәғни төп фатирҙың ҡоролошо, тылда идара итеү, интендант часы төҙөлөшө, айырым частары араһында бәйләнеш булдырыу — был яҡтан бөтә өҫтөнлөктәр ҙә австрийҙар яғында була. Медицина ярҙамын ойоштороу һәм махсус ғәскәрҙәр тураһында ла шуны уҡ әйтеп була&lt;ref&gt;[[s:Страница:Австро-сербский фронт войны.pdf/26]]&lt;/ref&gt;.

Черногор пехотаһы Мосин винтовкалары менән ҡоралланған. Шулай уҡ Черногорияның, Сербия кеүек үк, авиацияһы һәм үҙенең хәрби сәнәғәте булмай. Әммә черногория армияһының 100-гә яҡын тау орудиеһы була, һәм был тауҙарҙа хәрби хәрәкәттәр шартында бик мөһим була. Черногорияның үҙенең флоты булмай, шуға күрә австрий флоты һуғышының тәүге көндәренән алып Черногорияның яр буйын ҡамауға еңел ала&lt;ref name=&quot;Рябинин 131+16&quot;/&gt;.

Австрия пехоты материаль-техник йәһәттән Балҡан илдәренә ҡарағанда бирешә, бынан тыш, ул һаҡлағыс униформа алмаған. Австрий-венгр пехотаһы 1895 йыл өлгөһөндәге Steyr Mannlicher M1895 (Фердинанд Манлихер) винтовка, рот пистолеттары (Roth-SteyM07) менән ҡоралланған. Шварцлозе станковый пулемёты була. Әммә Австро-Венгрия армияһы аэропландарға, шулай уҡ хәрби-диңгеҙ көстәренә эйә була. Австрия флоты Черногорияның диңгеҙ яр буйын тулыһынса ҡамаған һәм яр буйы райондарындағы операцияларында Австрия ғәскәрҙәренә ярҙам күрһәтә. Бынан тыш Дунайҙа Австро-Венгрия Дунай флотилияһы ла булған. Австрия командованиеһы артиллерияның да байтаҡ өлөшөн туплаған. Әммә тау артиллерияһы ныҡ иҫкергән була. Австро-Венгрияла хәрби производство яйға һалынған була һәм шуға күрә австрий ғәскәрҙәре хәрби хәрәкәттәр барышында патронға мохтажлыҡ кисермәгән тиерлек&lt;ref name=&quot;вооружение2&quot;&gt;{{Книга:Österreich-Ungarns letzter Krieg|31|1}}{{de icon}}&lt;/ref&gt;. Әммә австрий-венгр артиллерияһы бер орудиеға 500 снаряд менән һуғыш башлай&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Русская армия имела наибольшее число заготовленных снарядов на орудие — 1300, остальные 900—1000.&lt;/ref&gt;, башҡа армиялар ҙур запас менән сыға. Етештереүҙе үҫтерергә һәм граждан сәнәғәтенә ҡушып эшләтергә тырышһалар ҙа, тәүге алыштарҙа уҡ снаряд ҡытлығы күҙәтелә. Башҡа армияялар менән сағыштырғанда, австрий-венгр артиллерияһы снаряд буйынса һис шикһеҙ ҡыйын хәлдә була{{sfn|Мозг армии|1927|с=}}.

== 1914 йылғы кампания ==

=== Һуғыш хәрәкәттәре башланыуы; Цере янындағы алыш ===
[[Файл:Wn21-24.jpg|thumb|left|Австрий ғәскәрҙәре серб артиллерияһы уты аҫтында]]
Балҡан фронтында хәрби хәрәкәттәр 1914 йылдың 28 июлендә, һуғыш иғлан ителеү менән, башлана, австрий артиллерияһы һәм Дунай флотилияһы Белградты утҡа тота. Ғәскәрҙәр тупланыуы тамамланғандан һуң, 12 августа австрийҙарҙың дөйөм һөжүме башлана. Фронттың төньяҡ флангыһында Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронтына Галицияға юлланырға өлгөрмәгән Австрия армияһының 2-се армияһы хәрәкәт иткән. 15 августа ул Шабацты яулай. 5-се һәм 6-сы австрий армияһының төп көстәре Дрина йылғаһы аша күперҙәр ҡороп сығырға әҙерләнә. Дүрт көн эсендә Дринаны аша сығалар&lt;ref name=&quot;Корсун22&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|18—22|1}}&lt;/ref&gt;.

Шул ваҡытта австрий-венгр ғәскәрҙәренә ҡаршы 2-се һәм 3-сө серб армиялары хәрәкәт иткән. 16 августа Шабац, Слатина янында һуғыштар башлана&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Слатина — село в [[Шабац (община)|общине Шабац]].&lt;/ref&gt; Серб ғәскәрҙәре австрий-венгр частарын ҡыҫымға ала һәм алып ырғыта. 3-сө серб армияһы һыҙатында һуғыш ныҡышмалы бара, һәм ҡайһы бер участкаларҙа сербтарға сигенергә тура килә. Артабанғы көндәрҙә сербтарға ҡалған частар ҡушыла, һәм улар Лозница общинаһы янында австрий-венгр фронтын өҙә. Австрийҙар өсөн насар хәл килеп тыуа, һәм улар 19 августа бөтә фронт буйынса күсә башлай. Был шарттарҙа австрий-венгр командованиеһы, 2-се армияны Галицияға ебәрмәй тороп, уның бер өлөшөн файҙаланырға мәжбүр була&lt;ref name=&quot;Австро-венгрия&quot;&gt;{{Книга:Österreich-Ungarns letzter Krieg|121|1}}{{de icon}}&lt;/ref&gt;.

20 августан серб ғәскәрҙәре сигенеүсе австрий ғәскәрҙәрен эҙәрлекләй башлай. Ҡайһы бер урындарҙа австрий арьергардтары сербтарҙы тотороҡлоҡ менән тота ала, ә ҡайһы берҙәрендә австрий-венгр ғәскәрҙәренең сигенеүе ҡасыуға әйләнгән. Һөҙөмтәлә 24 августа австрий-венгр ғәскәрҙәре Сава һәм Дрина йылғаларына алып ырғытыла ташланған&lt;ref name=&quot;Корсун25&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|22—25|1}}&lt;/ref&gt;.
Серб армияһы 50 000 дошманды әсирлеккә ала, 50 орудие, 150 зарядлы йәшникте, байтаҡ мылтыҡ, повозкалар, хәрби ҡоралдар һәм аҙыҡ-түлек запастарын тартып ала. Шулай итеп, серб ғәскәре австрий ғәскәренең тәүге һөжүмен кире ҡаға&lt;ref name=&quot;Писарев 35&quot;&gt;{{Книга:Писарев Ю.А.:СиЧ в ПМВ|35|1}}&lt;/ref&gt;. Был алыштарҙа шулай уҡ серб армияһы ла һиҙелерлек юғалтыуҙрға юлыға: 15 000 һәләк була, яралана һәм әсирлеккә эләгә&lt;ref name=&quot;История ПМВ 403&quot;&gt;{{Книга:История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|403}}&lt;/ref&gt;.

Цере янында еңеү Антанта өсөн стратегик әһәмиәткә эйә була. Галиция алыштары осоронда серб армияһы 2-се австрий армияһының ҡайһы бер частарын Балҡан ярымутрауында тотҡарлай һәм тар-мар итә&lt;ref name=&quot;Корсун25&quot;/&gt;.

=== Хәрби хәрәкәттәрҙең дауамы; Дриналағы алыш ===
[[Файл:Бои на сербском фронте (ноябрь 1914).jpg|thumb|300px|right|Серб ғәскәрҙәренең контрһөжүме алдынан серб фронтындағы хәл&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;[[17-й армейский корпус (Австро-Венгрия)|17-й армейский корпус]] австро-венгерской армии, занимавший позиции у Дрение, был сформирован уже в ходе боевых действий. (См. {{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|25|1}})&lt;/ref&gt;]]
Цер алышынан һуң, австрий ғәскәрҙәре икенсе һөжүмгә әҙерләнә башлай. Серб ғскәрҙәре Срем операцияһына күсергә маташалар, ләкин Сремск-Митровица, Земун һәм Сараево райондарында башланғыс позицияларына сигенергә мәжбүр булалар. Көстәрен яңыртып, австрий-венгр командованиеһы, көньяҡ-көнбайыштан серб армияларын урап үтеү маҡсатында, 7 сентябрҙә яңы һөжүм башлай&lt;ref name=&quot;Писарев40&quot;/&gt;.

8 сентябргә ҡаршы төндә австрийҙар Сава йылғаһын аша сыға башлай, әммә шунда уҡ сербтар уларҙы алып ташлай. Аяуһыҙ һуғыштарҙан һуң да австрийҙар Саваны кисә алмай. Фронттың көньяҡ флангыһында австрийҙар Дринаның уң ярында һырттар биләй, әммә серб ғәскәрҙәр аяуһыҙ ҡаршылыҡ күрһәтә. Австрий-венгр частары 6 ноябргә тиклем һыртты уңышһыҙ атакалай, әммә, ахыр сиктә, серб армияһы боеприпастар етешмәүе арҡаһында кире китә&lt;ref name=&quot;Корсун26&quot;/&gt;&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;У сербской армии стоял вопрос об артиллерийских боеприпасах. В ноябре 1914 года на 100 выстрелов австрийской артиллерии сербы отвечали лишь одним выстрелом. (См. {{Книга:Задохин-Низовский:Пороховой погреб Европы|135|1}})&lt;/ref&gt;.

7 ноябрҙә серб ғәскәрҙәре урап алыу хәүефе аҫтында яңы оборона рубежына күсә. 1914 йылдың 14 ноябрендә Австрия ғәскәрҙәре Валевоны биләй. Шул уҡ ваҡытта Австрия ғәскәрҙәре Морава йылғаһы үҙәненә үтеп инергә маташа, әммә Семендрия янында Дунай аша сығырға тырышҡан алты австрий-венгр бальоны тулыһынса юҡ ителә. Серб территорияһында австрий-венгр ғәскәрҙәре торғанда, янғындар сыға һәм тыныс халыҡҡа көс ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Писарев40&quot;/&gt;.

Икенсе австрий-венгр һөжүме һөҙөмтәһендә, серб ғәскәрҙәре аяуһыҙ ҡаршылыҡ күрһәтеүенә ҡарамаҫтан, австрийҙар алға китә һәм Дринаны кисә. Серб армияһы, уратылып алыныу ҡурҡынысынан һәм боеприпастар, мылтыҡ, хәрби обмундирование етмәүҙән (серб армияһы аяҡ кейеменә ҙур ҡытлыҡ кисерә), серб армияһы яңы оборона сиктәренә күсә, һәм сигенеүбарышында контрһөжүм дә яһай&lt;ref name=&quot;Корсун26&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|25—26|1}}&lt;/ref&gt;.

1914 йылдың октябрендә Эске македон-одринский революцион ойошмаһы (ВМРО) ағзалары сербтар Икенсе Балҡан һуғышы барышында оккупациялаған Вардар Македонияһы территорияһында партизан һуғышын башлай. 1914 йылдың ноябрендә серб Македонияһында ВМРО ойошмаһының хәрби төркөмдәре эшмәкәрлеге үтә ныҡ әүҙемләшә. Серб армияһы граждан халҡына ҡаршы карательный акциялар менән яуап бирә. Греция Короллеге Болгарияға ҡарата хәрәкәт башларлыҡ сәбәп бирмәҫ өсөн, болгар комитадждары фәҡәт Сербия оккупациялаған биләмәләрҙә генә хәрәкәт иткән&lt;ref name=&quot;влахов180&quot;&gt;{{книга |автор = Влахов Т. |заглавие = Отношенията между България и централните сили по времето войните 1912—1918 гг |ссылка = |издание = |место = София |издательство = |год = 1957 |том = |pages = 180 |isbn = }}{{ref-bg}}&lt;/ref&gt;.

=== Колубаралағы һуғыш ===
[[Файл:Sr prekokolubare.jpg|upright|thumb|right|Колубаралағы һуғыш осоронда серб һалдаттары]]
Австро-Венгрияның Ҡораллы көстәре һөжүм итеүен дауам итә. 16 ноябрҙә 5-се һәм 6-сы австрий-венгр армияһы подразделениелары Обреновац — Валево тимер юл тармағын тартып алыу өсөн серб ғәскәрҙәре позицияларына һөжүм итә. 5-се Австрия армияһы Лазаревацты яулай, 2-се серб армияһын ҡыҫыҡрыҡлай. 24 ноябрҙә 6-сы армия стратегик Мальен (Maljen бейеклеген яулай. 25 ноябрҙә 5-се армия ғәскәрҙәре, Льег йылғаһын аша сығып, 2-се һәм 3-сө серб армияһын ҡыҫырыҡлап сығарып, 1-се серб армияһының флангыһына сыға.

Килеп сыҡҡан хәлде күҙ уңында тотоп, генерал Живоин Мишич позицияларҙы ҡалдырырға һәм серб ғәскәрҙәрен Горни-Милановац ҡалаһына алып китергә ҡарар ҡабул итә. Генерал Мишич ғәскәрҙәрен яңынан төркөмләргә һәм яңы көс менән контрһөжүм башларға ниәт итә. Бының өсөн Белградты ҡалдырырға кәрәк булғанлыҡтан, башта Мишичтың планы буйынса серб армияһы командующийы генерал Радомир Путниктың ризаһыҙлығын белдерә. Әммә тиҙҙән Живоин Мишичтың планы ҡабул ителә, һәм сербтар сигенә башлай&lt;ref name=&quot;Писарев40&quot;&gt;{{Книга:Писарев Ю.А.:СиЧ в ПМВ|40—41|1}}&lt;/ref&gt;.

[[1914 йыл]]дың 30 ноябрендә сербтар [[Белград]]ты ҡалдыра һәм 2 декабрҙән серб фронты Дунай һәм Мораваның үрге ағымынан, Дрение, Космай, Лазоревац бейеклектәре һәм Рудник (Rudnik) яйлаһының көнбайыш битләүе араһынан үткән. Австрийҙар, серб армияһы ҡаршылыҡ крһәтә алмаясаҡ тип уйлап, улар ташлап киткән Белградты ала. Австрия ғәскәрҙәре командующийы Оскар Потиорек, көсһөҙләнгән һәм әүҙем хәрәкәәт итергә һәләтһеҙ тип уйлап, үҙенең флангыһын 1-се серб армияһы алдында асырға ҡурҡмайса, 2-се серб армияһын тар-мар итергә ҡарар итә. Әммә был ваҡытҡа Сербияға Салоники һәм Дунай аша союздаштарынан (Франциянан һәм Рәсәйҙән) ярҙам килә башлай. Франция ҡорал һәм боеприпастар, ә Рәсәй ҙә — шулай уҡ боеприпастар һәм аҙыҡ-түлек ебәргән. Был ярҙам серб армияһына йәнә әүҙем хәрәкәт итергә мөмкинлек бирә&lt;ref name=&quot;Война 400&quot;&gt;{{Книга:История первой мировой войны 1914—1918 гг.|1|403—405}}&lt;/ref&gt;. Совместными действиями Серб һәм рустарҙың берлектәге тырышлыҡтары менән австрий мониторы «Темеш» батырыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://btgv.ru/arms/russian-fleet-in-the-first-world-war-and-its-combat-effectiveness-ch-1-1914-baltic-black-sea-and-danube/|title=Русский флот в Первой мировой и его боевая эффективность. Ч. 1. 1914 год - Балтика, Черное море и Дунай|website=btgv.ru|accessdate=2021-01-15}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Wn21-17.jpg|thumb|left|5-се австрий армияһы [[Белград]]ты ала. [[1914 йыл]]дың 5 декабре]]

Серб контрһөжүме планы буйынса генерал Мишичтың 1-се армияһы һөжүм башларға һәм Сувобор (Suvobor) массивын яуларға тейеш була, һуңынан 2-се һәм 3-сө армиялар һөжүмгә күскән. Иртәнсәк, 3 декабрҙә, Путник контрһөжүм башлау тураһында бойороҡ бирә, 1-се армия частары Сувобор массивына атакаға күсә һәм сербтар яғынан әүҙем ғәмәлдәр көтмәгән австрий частарына һөжүм иткән. Австрия ғәскәрҙәре һөжүм итеүселәрҙе өс көн тотоп тора ала, әммә 5 декабрҙә китә башлай. 1-се армия уңышынан һуң, 2-се һәм 3-сө армиялар һуғышҡа инә. Потиорек 2-се серб армияһына һөжүм итергә ҡарар итә, әммә бөтә австрий-венгр атакалары ла кире ҡағыла. Һуңынан австрийҙар Белградтан көньяҡтараҡ нығытылған позицияға ырғытыла, әммә 13 декабрҙә улар Австро-Венгрия биләмәһенә ҡыуып сығарыла&lt;ref name=&quot;Война 400&quot;/&gt;.

15 декабрҙә серб ғәскәрҙәре йәнә Белград ҡалаһына инә, ил территорияһы Австрия ғәскәрҙәренән таҙартыла. Әммә серб командованиеһына уңышты үҫтерергә һәм австрий ғәскәрҙәрен эҙәрлекләүҙе ойоштороу мөмкин булмай. Серб ғәскәрҙәре йылғаларҙың һулдәрендә туҡталған Сава һәм Дрина йылғалары сиктәрендә туҡтай.

Был алыштарҙа серб армияһының 22 000 һалдаты һәләк була һәм 19 000 әсирлеккә алына&lt;ref name=&quot;потери на колубаре&quot;&gt;{{книга
 |автор          = Stevenson, D
 |заглавие       = 1914-1918: The History of the First World War
 |ссылка         = http://www.worldcat.org/title/1914-1918-the-history-of-the-first-world-war/oclc/186423920
 |издание        = 
 |место          = 
 |издательство   = Allen Lane
 |год            = 2004
 |том            = 
 |pages          = 80
 |allpages       = 
 |серия          = 
 |isbn           = 0713992085
}}{{en icon}}&lt;/ref&gt;. Австрй-венгр армияһы ҡаты ҡыйралышҡа дусар ителә. Австрийҙарҙың 28 000 һалдаты һәләк була, 46 000 әсирлеккә эләгә, өс байрағын, 126 орудиеһын, 70 пулемётын, 362 зарядлы йәшниген, 2000 баш атын һ. б. юғалта&lt;ref name=&quot;Война 400&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;потери на колубаре&quot;/&gt;.

=== 1914 йылғы кампания һөҙөмтәләре ===
1914 йылда Балҡан фронтында ике тапҡыр еңелгәндән һуң, Австрия командованиеһы серб фронтында әүҙем хәрәкәттәрҙән баш тартты. Австрийҙар, серб армияһына ҡаршы бары тик ике генә корпус ҡалдырып, рус армияһынан ҡурсалау өсөн, Балҡан фронтынан Көнсығыш фронтҡа, Карпатҡа, ғәскәрҙәрен күсерә. Австрий-венгр ғәскәрҙәре 1914 йылда Балҡан фронтында ауыр юғалтыуҙар кисерә: 7600 офицер һәм 274 000 һалдатын юғалта. &lt;!-- Һуңыраҡ генерал Эрих Людендорф үҙ хәтирәләрендә уны былай билдәләй&lt;ref name=&quot;Людендорф 1:92&quot;&gt;''Э. Людендорф.'' Мои воспоминания о войне 1914—1916 гг. Т. 1. С. 92&lt;/ref&gt;:
{{цитата|Сербияла австрий-венгр ғәскәрҙәре ҡыйратыла һәм камил хәрби инструмент була алмай.}} --&gt;
Австро-Венгрия [[1914 йыл]] кампанияһында Австрия һәм Германия империяһы пландарына етди удар яһала, сөнки улар Ғосман империеяһы менән тура бәйләнештә тора. Генерал Потиорек отставкаға ебәрелә, Австрия эрцгерцогы Ойген Балҡанда австрий армияһы командующийы итеп ҡуйыла.

Серб армияһы 1914 йыл кампанияһы дауамында, күп һанлы австрий-венгр ғәскәрҙәрен үҙенә тартып тора һәм рустарға ҡаршы ебәреүҙәренә ҡамасаулап, Антанта өсөн мөһим роль уйнай. Әммә Сербия өсөн еңеү үтә ҡиммәткә төшә. Аҙыҡ-түлек, медикаменттар, обмундирование етешмәүе ныҡ бәкәлгә һуға. Уның сафтарында тиф (ҡара һапҡау) эпидемияһы башлана. 1914 йылда Серб армияһы 132 000 кешеһен юғалта. Серб армияһы һаны 100 000 кешенән артмаған. Серб армияһы һаны 100 000 кеше иҫәпләнә һәм 1914 йылғы кампанияла Австрия ғәскәрҙәре менән көрәштә ҙур роль уйнай. Серб армиияһы һаны 100 000 кешенән артмаған. Черногория армияһының 1914 йылғы кампанияһы 50 000 кешенән тора, австрий ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәштә ҙур роль уйнай&lt;ref name=&quot;Война 400&quot;/&gt;.

Һанап үткән факторҙар эҙемтәһендә Балҡан фронты позицион характер ала&lt;ref name=&quot;Война 400&quot;/&gt;.

== 1915 йылғы кампания ==
1915 йылдың башында позицион фронт линияһы тотороҡлана, һәм Балҡан фронтында ваҡытлыса тынлыҡ урынлаша. 1915 йылдың йәйенә союздаштары — Франция, Британия һәм Рәсәй империялары ярҙамында сербтар үҙ армияһының хәрби һәләтен тергеҙә ала. Рус фронтының өҙөлөүе һәм Польшанан Галициянан сигенеүе ваҡытында (1915 йылда) рус армияһының Юғары Баш командующийы серб яғына, Галициянан австрий-венгр корпустарының бер өлөшөн үҙҙәренә тартыу үтенесе менән мөрәжәғәт иткән.&lt;ref name=&quot;писарев&quot;/&gt;. Әммә серб армияһы командующийы Радомир Путник, что серб армияһы һөжүм итеү мөмкилеген биргән етерлек көскә лә, сараға ла эйә булмай.
[[Файл:Ferdinand of Bulgaria.jpg|thumb|upright|Болгария батшаһы Фердинанд I]]

Шул уҡ ваҡытта Үҙәк державалар 1915 йылда, Ғосман империяһының блоктың башҡа ағзалары менән бәйләнешкә инеүен тәьмин итеү маҡсатында, Сербияны һәм Черногория Короллеген тулыһынса ҡыйратырға ҡарар иткән. 1914 йылғы кампанияның тәжрибәһе күрһәтеүенсә, Германия империяһынының ярҙамынан башҡа, Австро-Венгрия бер үҙе генә был мәсьәләне хәл итә алмай.

1915 йылдың йәйе уртаһында, Балҡан фронтында позицион тынлыҡ хөкөм һөргәндә һәм ғәскәрҙәр бер ниндәй ҙә операция яһамаған саҡта, австрий-герман блогы серб ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрби операцияға әҙерләнә башлаған. Бының өсөн Германия илселәре үҙ яғында һуғышыр өсөн Болгарияны йәлеп итергә планлаштыра. Берлин Болгария хөкүмәтенә, Болгария Үҙәк державалар яғында һуғышҡа ингән осраҡта, Сербия, Румыния һәм Төркиә территориялары уның составына тапшырыласаҡ, тип гарантиялай. Бынан тыш, 1915 йылдың йәйендә австрий-герман ғәскәрҙәре 1915 йылда Бөтә донъя һуғышының Көнсығыш фронтында уңышлы һөжүм итә, төрөктәр Дарданелль операцияһы барышында уңышлы оборона тота, ә франк-британ ғәскәрҙәре Көнбайыш фронтта герман фронтын өҙә алмай.

Антанта Болгарияны шулай уҡ үҙ яғында һуғышырға йәлеп итергә маташҡан. Союздаштар болгар хөкүмәтен, Антанта яғында сығыш яһағанда, Көнсығыш Фракия һәм Македония биләмәләренең бер өлөшө Болғар батшалығы составына инәсәк, тип ышандыра. Әммә Македонияның конкрет территорияларына ҡағылышлы Антанта илдәре аныҡ дәлилдәр бирә алмай. Составына Македония ингән Сербия Антантаға юл ҡуйып, һуғыштан һуң үҙ ерҙәренең бер өлөшөн Болгария составына тапшырырға теләмәгән. Ә Германия менән Австро-Венгрия Болгарияға һуғыштан һуң бөтә Македонияны, Фракияны, шулай уҡ Румынияны (әгәр румын хөкүмәте Антанта яғында сығыш яһаһа) тапшырырға тәҡдим итә. Бынан тыш, Германия яғы Ғосман империяһының (Болғар-төрөк конвенцияһы (1915)) Болгария составына Марица йылғаһының уң яр буйын биреүен ныҡыша.

Был факторҙар Болгария хөкүмәте өсөн мөһим роль уйнай. Еңеү Үҙәк державалар блогы яғында булыр, ә Болгария бөтә вәғәҙәләнгән биләмәләрен алыр, тип ышанып, германдар йоғонтоһона бирелгән батша Фердинанд I Үҙәк держава яғында сығыш яһарға аҙаҡҡы ҡарарын ҡабул итә&lt;ref name=&quot;писарев&quot;&gt;{{Книга:Писарев Ю.А.:СиЧ в ПМВ|137|1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Корсун33&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|30—32|1}}&lt;/ref&gt;.

Һөҙөмтәлә, 1915 йылдың 6 сентябрендә Софияла Болгария менән Үҙәк державалар араһында Герман-болгар конвенцияһы (1915) төҙөлә, һәм был Болгарияның австрий-герман яғына сығыуын аңлата. Үрҙә билдәләнгән конвенцияға ярашлы, Германия һәм Австро-Венгрия, һәр береһе алты йәйәүле дивизияһы көсө менән, Болгария ла 30 көн дауамында, кәм тигәндә 35 көн дауамында дүрт дивизияһы менән Сербия сигендә эш итергә әҙер булырға тейеш була. Был ғәскәрҙәр өҫтөнән дөйөм командованиены генерал Август фон Макензен ҡабул итергә тейеш була. Шунан һуң Балҡандағы хәл Үҙәк державалар файҙаһына үҙгәрә. Австро-Венгрияның Ҡораллы көстәре һәм Германия империя армияһына Балҡанда иң яҡшыларҙан һаналған Болгария Ҡораллы көстәре ҡушыла&lt;ref name=&quot;писарев&quot;/&gt;.

Антанта илдәре үҙҙәренең Балҡан союздаштарына ниндәй дәрәжәлә ҡурҡыныс янағанын һуңлап аңлай. Тик 1915 йылдың 1 октябрендә генә инглиз-француз десанты грек Салоникиһына төшөүе һәм серб армияһының көнсығыш флангыһына ярҙам итеүе тураһында ҡарар ҡабул ителә. 5 октябрҙә грек хөкүмәте рөхсәте менән Салоникиҙа 150 000 кешенән торған инглиз-француз экспедицияһы килә&lt;ref name=&quot;Мировая война&quot;&gt;{{Книга:Зайончковский А. М.: Первая мировая война|335|1}}&lt;/ref&gt;. 1915 йылдың 5 октябренән 28 ноябренә тиклем Салоникиҙа өс француз (57-се, 122-се һәм 156-сы пехота дивизиялары; барлығы 65 000 кеше) һәм биш британ (10-сы, 22-се, 26-сы, 27-се һәм 28-се пехота дивизияһы; барлығы 85 000 кеше төшә)&lt;ref name=&quot;корсун34&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|34|1}}&lt;/ref&gt;. Рәсәй, Румыния үҙенең территорияһынан рус ғәскәрҙәрен үткәрергә риза булмағанлыҡтан, Сербияға ярҙам итә алмай.

=== Хәрби хәрәкәттәргә әҙерлек ===
[[Файл:Manifest-Bulgarian-First-World-War.jpg|thumb|upright|Болгар батшаһы Фердинанд І-нең Сербияға һуғыш иғлан итеү тураһындағы Манифесы]]
Сербияға ҡаршы операцияны австрий-немец командованиеһы ентекле һәм төрлө яҡлы өйрәнеп әҙерләй. Разведка һәм юл селтәрен киңәйтеү буйынса ҙур эш һ. б. башҡарыла. Үҙәк державалар планы буйынса, һөжүм итеү сербтар өсөн ҙур көтөлмәгән хәл булырға тейеш була — быныһы сер итеп тотола. Австрий-германдар һөжүм итә башлағанға тиклем өс тапҡыр артыҡ көс һәм сара тупларға өлгәшә алды&lt;ref name=&quot;германцы&quot;/&gt;.

Австрий-герман етәкселеге ниәте буйынса, төньяҡ-көнсығыштан һәм төньяҡтан һөжүм итеү, шулай уҡ көнсығыштан Крагуевац һәм Ниш йүнәлешенә болгар һөжүме серб армияһын илдең үҙәгендә уратып алырға һәм юҡ итергә тейеш була. Үҙәк державалар генерал-фельдмаршал Август фон Макензендың дөйөм командованиеһы аҫтында барлығы 14 австрий-герман һәм алты болгар дивизияһын туплай&lt;ref name=&quot;германцы&quot;&gt;«Der Weltkrieg 1914 bis 1918», Bd. 9, S. 281{{de icon}}&lt;/ref&gt;.

Австрий-герман командованиеһы:
* ауыр артиллерия менән көсәйтелгән 11-се армия (командующийы генерал Макс фон Гальвиц; 7 пехота дивизияһы).
* 3-сө армия (командующийы генерал Герман Кёвесс; 3 австрий-венгр һәм 4 герман пехота дивизияһы).
* 19-сы австрий-венгр армия корпусы (черногория армияһына ҡаршы тора) туплай.

Австрий-немец ғәскәрҙәрендә барлығы яҡынса 330 000 кеше булған&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|33|1}}&lt;/ref&gt;.

Серб командованиеһы түбәндәге хәрби хәрәкәттәр планын ҡабул иткән: Сава һәм Дунайҙың ҡеүәтле һыу кәртәләренә таянып, бәләкәй көс менән австрий-герман ғәскәрҙәренән фронттың төньяҡ участкаһын обороналау, һәм төп көстәр менән болгар армияһын уны мобилизациялау стадияһында (1915) ҡыйратыу, Софияны яулап алыу һәм Болгарияны баш һалдырыу (капитуляция) маҡсатына ирешеү. Һуңынан бөтә көстө австрий-герман ғәскәрҙәренә ҡаршы ташлау күҙалланған. Әммә Антанта, Өсөнсө Болғар батшалығы союздаштар яғында сығыш яһар, тип ышанып, тәүҙә быо планды хупламаны&lt;ref name=&quot;писарев1000&quot;&gt;{{Книга:Писарев Ю.А.:СиЧ в ПМВ|173—174|1}}&lt;/ref&gt;.

Серб армияһы составында 12 дивизия, 200 000 яҡын кеше, 678 орудие була.
* 1-се армия (командующийы генерал Живоин Мишич; Дрина һәм Сава йылғаларының түбәнге ағымында урынлашҡан була).
* 2-се армия (командующийы генерал Степа Степанович; Болгария менән сикте һаҡлай).
* 3-сө армия (командующийы генерал Павле Юришич-Штурм; Дунай йылғаһының көньяҡ ярында позиция биләгән).

Черногор армияһында яҡынса 50 000 кеше һәм 135 орудие була. Союздаштарҙың экспедицион корпусында яҡынса 150 000 кеше булырға тейеш була&lt;ref name=&quot;писарев1000&quot;/&gt;.

Серб, черногория көстәре һәм союздаштарҙың экспедицион корпусында барлығы 400 000 кеше була.

200 000 мең кешенән торған серб армияһы дошмандың (яҡтарҙың нисбәте 3 : 2) ауыр орудиелар һәм миномёттар менән ҡоралланған күпкә артыҡ көстәренә ҡаршы торорға тейеш була&lt;ref&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|35|1}}&lt;/ref&gt;. Черногория һәм Сербияның династиялары араһындағы низағы арҡаһында армиялар менән уртаҡ командалыҡ итеү булмай&lt;ref name=&quot;писарев1000&quot;/&gt;.

=== Австрий-герман һөжүме ===
Австрий-герман ғәскәрҙәренең һөжүме [[1915 йыл]]дың 6 октябрендә төш ваҡытында ҡеүәтле артиллерия әҙерлеге менән башлана. Ауыр орудиелар уты сербтарҙың окоптарын, кисеүҙәр районында ҡуйылған кәртәләрҙе, терәк пункттарын емерә. Шулай уҡ Белград бомбаға тотола, һөҙөмтәлә ҡаланың 5000 самаһы кешеһе һәләк була&lt;ref name=&quot;ПМВ88&quot;&gt;{{Книга:История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|85—88}}&lt;/ref&gt;.

7 октябрҙә герман австрий-венгр дивизиялары һөжүм башлай. 3-сө Австрия армияһының частары (8-се армия корпусы) Дунай аша һәм 22-се резерв корпусы Сава йылғаһы аша бер үк ваҡытта сыға. Австрийҙар һәм немецтар, мина заграждениеларын трал менән тикшергәндән һуң, йылға аша сыға башлай. Сербтар сая ҡаршы торғанлыҡтан, кисеү ауыр шарттарҙа үтә. Йылға аша кисеүҙең беренсе көнөндә австрий-германдар күпер мөлкәтенең 66 процентын юғалта. Ҡаршы яҡҡа сыҡҡан австрий-герман частары плацдармда сербтар менән ҡаты алыша. Ҡараңғы төшкәс йылға аша сығыу дауам итә. Немец ғәскәре Савалағы Сиған утрауын яулағандан һуң, серб ярына австрий-герман ғәскәрҙәре өсөн ярҙам килә. Немецтар Сиған утрауы һәм серб яры араһындағы төҙөк күперҙе яулай, һәм 43-сө резервлы герман дивизияһы Белградҡа инә. 9 октябрҙә пароходтар килә һәм австрийҙар серб ярына пехота дивизияһын ташлай. Аяуһыҙ урам һуғышы башлана. Серб ғәскәрҙәре ярһыу ҡаршылыҡ күрһәтә, әммә 9 октябргә немецтар Белградты ала&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Переправа у Белграда вместо запланированного одного дня растянулась на три. Сербы [[Гаврилович, Драгутин|упорно сопротивлялись]] и нанесли ощутимые потери австрийцам и немцам. Однако упорство германских войск и хорошее обеспечение переправы инженерными частями и артиллерией в итоге принесли австро-германцам успех. Наличие большого числа переправочных средств позволило немецкому командованию, не наводя мостов перебросить на противоположный берег достаточно крупные силы, которые несмотря на яростные контратаки сербских войск сумели удержать плацдармы.&lt;/ref&gt;. Серб ғәскәрҙәре көньяҡ йүнәлештә китергә мәжбүр була. 3-сө австрий-венгр армияһының 19-сы армия корпусы Дрина йылғаһын кисә һәм черногория ғәскәрҙәрен сигенергә мәжбүр итә&lt;ref name=&quot;Корсун43&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|43—45|1}}&lt;/ref&gt;.

11-се Германия армияһы Рама районында (баш көстәр) Дунайҙы, Семендрия янында (икенсе дәрәжәләге көстәр) йылға аша сыға, Орсова янында күрһәтмә (демонстративный) кисеү планлаштырған була. Ямғыр яуыуы, насар һауа торошо һәм серб ғәскәрҙәренең ҡаршылығы арҡаһында армия ғәйәт ҙур ҡыйынлыҡтар кисерә. 8-9 октябрҙә көслө ҡойма ямғыр яуа, бынан тыш, серб артиллерияһы ярһып утҡа тота. Көслө дауыл немец ғәскәрҙәренең кисеүен ҡатмарлаштыра. 17 октябрҙә дауыл тынғандан һуң, 10-сы герман резерв корпусы серб ярына сыға. Белград менән Семендрия араһындағы таулы ерҙә серб ғәскәрҙәре дошманға асыулы ҡаршылыҡ күрһәтә. Тик 21 октябргә немецтар серб көстәренең ҡаршылыын һындыра һәм ике күпер булдыра, шунан һуң 11-се армияның бөтә подразделениелары кисеүҙе тамамлай&lt;ref name=&quot;Корсун48&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|48|1}}&lt;/ref&gt;. Австрий-герман ғәскәрҙәре алыштың тәүге көндәрендә үк 10 000 кешеһен юғалта. 3-сө австрий-венгр һәм 11-се герман армиялары тағы ла 10—15 километрға алға үтә.

Болгария сигендә тупланған серб армияһының төп көстәре, ғәскәри сафтарын яңынан туплап, төньяҡтан яҡынлашып килгән австрий-герман ғәскәре менән һуғышырға мәжбүр булған. Черногорҙар шулай уҡ Дрина янында һөжүм иткән Австрия дивизияларының һөжүмен әкренәйтеп ауяһыҙ ҡаршылашҡан. Әммә австрий-герман частары һөжүм тиҙлеген үҫтереү маҡсатында ғәскәрен төркөмләй һәм ауыр артиллерияны арттыра&lt;ref name=&quot;ПМВ88&quot;/&gt;.

=== Болгарияның һуғышҡа инеүе ===
[[Файл:FerdinandOfBulgariaAndKaiserWilhelmII.jpg|right|thumb|upright=1.2|Вильгельм II (Германия императоры), Фердинанд I (Болгария батшаһы) һәм генерал Август фон Макензен оккупацияланған Ниш ҡалаһында]]
8 октябргә, ауыр хәлдәргә бәйле, серб армияһы командующийы Радомир Путник болгар сиген һаҡларға бүленгән көстәрҙе һуғышҡа индерергә мәжбүр була. Бындай шарттарҙа 15 октябрҙә, [[Болгария]] Сербияға һуғыш иғлан иткәндән һуң, болгар армияһы серб ғәскәрҙәренә һөжүм итә&lt;ref name=&quot;ПМВ88&quot;/&gt;.

Болгар командованиеһы Сербияға ҡаршы тороу өсөн ике армия йәйелдерә:
* 1-се армия (командующийы генерал Климент Бояджиев; 4 пехота дивизияһы)
* 2-се армия (командующийы генерал Георгий Стоянов Тодоров; 2 пехота һәм 1 кавалерия дивизияһы)

6-я пехота дивизияһы Кула ҡалаһы районында, 5-се пехота дивизияһы һәм 8-се пехота дивизияһы Белоградчик янында, ә 1-се пехота дивизияһы Софиянан төньяҡ-көнбайыштараҡ позиция биләй. 1-се армия подразделениелары, 2-се серб армияһын тар-мар итеү маҡсатында, Пиротҡа һәм Нишҡа һөжүм итергә тейеш була. 2-се болгар армияһына (3-сө пехота дивизияһы, 7-се пехота дивизияһы һәм 1-се кавалерия дивизияһы) Вардар үҙәненә һөжүм итеү һәм серб армияһының Салоникиҙағы Антантаның экспедицион корпусы менән бәйләнешен өҙөү бурысы ҡуйыла.

Шулай итеп болгар ғәскәрҙәренә, серб ғәскәрҙәрен артабан урап алыу маҡсатында, Ништы (1-се армия), Ниш—Салоники тимер юлын алыу (2-се армия) бурысы ҡуйыла. Составы буйынса иң көсһөҙ 2-се болгар армияһы иң яуаплы операцияны үтәргә тейеш ине. 2-се армия подразделениелары 1-се армия частарынан алыҫлашҡан булһа ла һәм инглиз-француз корпусынан фланг һөжүме алыу мөмкинлеге булһа ла, Үҙәк держава командованиеһы 2-се армияны көсәйтергә кәрәк тип иҫәпләмәй.
[[Файл:Действия 2-й болгарской армии.jpg|thumb|left|300px|2-се болгар армияһы һөжүме]]

15 октябрҙә иртән болгар ғәскәрҙәре Сербия территорияһына баҫып инә. Генерал Бояджиевтың 1-се болгар армияһы серб ғәскәрҙәре яғынан (Ниш операцияһы (1915)) ныҡышмалы ҡаршылыҡҡа осрай. 1-се армия подразделениелары оҙаҡ ваҡыт сербтарҙың Пирота янындағы нығытылған позицияларына һөжүм итә. 25 октябрҙә болгар ғәскәрҙәре сербтарҙы Тимок аръяғына китергә мәжбүр итә. Әммә генерал Тодоровтың 2-се болгар армияһы, артыҡ ҡыйынлыҡ кисермәй, Македониялағы Вардар йылғаһы яғына алға күсә. Болгар ғәскәрҙәре сербтарҙы Куманово янында еңә һәм Велес ҡалаһын ала. Болгар ғәскәрҙәренең был уңышлы Овчеполский операцияһы серб армияһының Салоникилағы союздаш экспедицион корпусы менән бәйләнешен туҡтата.

Тулы ҡамауҙан һаҡланып, серб армияһы һуғыша-һуғыша көньяҡ-көнсығыш йүнәлештә Черногория Короллегенә һәм Албанияға китә, черногор армияһы ла сигенә. Австрий-герман дивизиялары сигенеүселәрҙе эҙәрлекләп бара. Серб ғәскәрҙәре ҡайһы берҙә контратакалар яһай һәм уларҙың алға китеүен тотҡарлай&lt;ref name=&quot;Корсун42&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|39—42|1}}&lt;/ref&gt;.

Серб армияһының хәле һәләкәтле була. 22 октябрҙә австрий-герман-болгар ғәскәрҙәре һөжүмде яңырта. ПӨҫтөнлөклө көстәр ҡыҫымы аҫтында серб армияһы сигенергә мәжбүр була. 5 ноябрҙә болгарҙар Ниш ҡалаһын яулай&lt;ref name=&quot;Корсун50&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|50|1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга:Георги Марков:Голямата война|205|1}}{{ref-bg}}&lt;/ref&gt;. Ништы алғандан һуң, австрий-немец һәм болгар частары берләшә һәм берҙәм һөжүм башлай. Шул уҡ ваҡытта өс инглиз-француз дивизияһы серб армияһына ярҙамға Салоникиҙан Македонияға ҡуҙғала, әммә Черны (Црна) йылғаһы янында 2-се болгар армияһы уларҙы сигенергә мәжбүр итә. Инглиз-француз ғәскәрҙәренең серб армияһы менән бәйләнеште тергеҙергә маташыуын (Криволак янындағы алыш) болгар ғәскәрҙәре кире ҡаға&lt;ref name=&quot;ПМВ88&quot;/&gt;.

=== Артабанғы хәрби хәрәкәттәр ===
Австрий-герман частары (герман альп уҡсылар корпусы менән нығытылған) төньяҡтан һөжүмде дауам итә. Шуны күҙаллап, серб армияһының төп штабы Крагуевацтан Крушевацҡа күсә. Австрий-герман ғәскәрҙәре менән киләһе алыштарҙа серб подразделениелары ауыр юғалтыу кисерә һәм ашығыс рәүештә сигенә. Сербтар, үҙ ғәскәрҙәренең Албанияға китеү юлдарын киҫеүенән һаҡланып, 2-се болгар армияһына ярһыу ҡаршылыҡ күрһәтә. Серб армияһының төп көстәренең сигенеү юлын киҫеү әм уратып алыу маҡсатында, Болгария командованиеһы, 2-се пехота дивизияһын көсәйтеү өсөн, 1-се болгар армияһы составынан пехота дивизияһы менән нығытыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Әммә болгар ғәскәренең артабанғы атакалары уңышҡа өлгәшмәй&lt;ref name=&quot;Корсун51&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|51—52|1}}&lt;/ref&gt;.

1 декабрҙә Призрен районындағы һуғыштарҙа болгар ғәскәре серб армияһын (Косово операцияһы (1915)) ҡыйрата. Күп сербтар әсирлеккә эләгә. Шулай уҡ 3-сө һәм 11-се австрий-герман ғәскәрҙәре менән бәрелешкән серб отрядтары ауыр юғалтыу кисерә. Һөҙөмтәлә был һуғыштарҙан һуң серб көстәре Сербия биләмәһенән тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарыла. Болгар армияһы, Охридты яулап, Вардар Македонияһын контролгә ала&lt;ref name=&quot;Корсун51&quot;/&gt;. Ноябрь аҙағында австрий-венгр частары черногор армияһын Черногория территорияһына ташлай һәм баш ҡалаһы Цетинены баҫып алыу маҡсатында һөжүм итә.

[[Файл:Serbian retreat WWI.jpg|thumb|left|Серб армияһын Албанияға эвакуациялау. 1915]]
Серб һәм черногория армиялары Алания һәм Черногория йүнәлешендә сигенә. Австрий-герман ғәскәрҙәренең террорынан ҡурҡып, хәрбиҙәр менән бергә ябай халыҡ та сигенә. Сигенеү тау еренең ауыр шарттарында үткән. Сигенеүселәр Адриатик диңгеҙе яр буйына сығырға ынтыла, сөнки унда союздаштар серб һәм черногор армиялары ҡалдыҡтарын һәм граждандарҙы эвакуацияларға тейеш була.

Артабанғы һуғыш барышында, Албанияның таулы юлдарынан сигенгәндә, серб армияһы 55 000 һалдатын һәм офицерын юғалта&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt; Серб армияһына шулай уҡ сигенеүсе серб подразделениеларына күберәк зыян килтереү маҡсатында Австро-Венгрия ярҙамы менән формалашҡан албан ҡораллы отрядтары менән дә бәрелешергә тура килә.&lt;/ref&gt; Серб армияһы командованиеһына артиллерия һәм йөктәрҙе юҡ итеү ҡарарын ҡабул итергә тура килә. Сигенеүсе армия һәм ябай халыҡтан башҡа, серб командованиеһы австрий-венгр армияһының әсирҙәрен дә (30 000 һалдат һәм 700 офицер) күсерергә тейеш була&lt;ref name=&quot;Корсун58&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|58—60|1}}&lt;/ref&gt;. 26 ноябрҙә Призрендан серб хөкүмәте лә эвакуациялана. Ауыр сигенеү шарттарында тере ҡалған сербтар (150 000 кеше) 1916 йылдың ғинуарында Керкира (Корфу) утрауына урынлаштырыла. Сербия һәм Черногорияның бөтә территорияһын да дошман оккупациялай&lt;ref name=&quot;ПМВ88&quot;/&gt;.

Серб армияһының сигенеүе барышында черногор ғәскәрҙәре мөһим роль уйнаны. Серб ғәскәрҙәренең Адриатик диңгеҙенә сигенеүен ҡаплар өсөн, Черногория армияһының Санджак дивизияһы 1916 йылдың 6-7 ғинуарында Черногория ҡалаһы Мойковац янында австрий-венгр ғәскәренең өҫтөнлөклө көстәрен тотҡарлап, серб армияһы частарына сигенеү мөмкинлеген бирә. Әммә черногор армияһы шулай уҡ ауыр хәлдә була, австрийҙар һөжүмен дауам итә һәм черногорҙар сигенергә мәжбүр була. 14 ғинуарҙа австрийҙар Цетиньены ала. Тере ҡалған черногор армияһының төп өлөшө австрий ғәскәрҙәре уратыуына эләгә&lt;ref name=&quot;Корсун58&quot; /&gt;.

Сербияға һәм Черногорияға ҡаршы операция ике ай самаһы дауам итә, һөҙөмтәлә был илдәрҙең бөтә территорияһы Үҙәк держава ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. Сербияға дошмандың өҫтөнлөклө көстәренә ҡаршы көрәшергә тура килә. Һуңыраҡ Бөйөк Британияның премьер-министры Дэвид Ллойд Джордж былай тип яҙҙы&lt;ref name=&quot;Джордж&quot;&gt;''Д. Ллойд Джордж.'' Военные мемуары. Т. 1, 2. С. 348&lt;/ref&gt;:
{{цитата|Үҙ ваҡытында ярҙам итәсәктәре тураһында тантаналы вәғәҙәләр биргән союздаштары Сербияны ташланы.}}
Үҙәк державалар нейтраль Грецияның сиктәрен боҙорға ҡыймай һәм ил сигенә немец дивизиялары менән нығытылған ике болгар армияһын сығарыу менән сикләнә&lt;ref name=&quot;ПМВ88&quot;/&gt;.

=== Серб армияһын эвакуациялау ===
[[Файл:Serbs Corfu1916-1918.jpg|thumb|250px|right|Серб армияһы Корфу утрауында]]
Серб командованиеһы Албания биләмәләренә ингән хәлдән тайған сигенеүсе частарға Шкодер (Скутари) ҡалаһында ял итеү ҡарарын ҡабул итә. Әммә серб армияһына Монастирҙы алғандан һуң, Албанияға, Эльбасанға, хәрәкәт итеүсе 2-се болгар армияһы частары янағанлыҡтан, декабрь аҙағында был идея тормошҡа ашырылмай. Бынан тыш, 3-сө австрий-герман армияһы частары көсһөҙләнгән черногор армияһына ҡаршы ҙур һөжүм йәйелдерә һәм төньяҡ менән сигенеүселәргә янай. Серб армияһы Адриатик диңгеҙе яр буйына барып еткәс, Австрия флоты сербтар килеп ингән Дураццо һәм Сен-де-Джовани-де Медуа порттарына ҡаршы әүҙем операция яһай башлай. Которҙа (Каттаро) хәрби базаларға эйә Австро-Венгрия хәрби-диңгеҙ флоты һәм Австро-Венгрия хәрби-һауа көстәре серб армияһына даими рәүештә һөжүмдәре һәм атыштары менән тынғыһыҙлай, бынан башҡа Австрия суднолары һәм һыу аҫты кәмәләре сербтарға тәғәйенләнгән аҙыҡ-түлек тейәлгән транспортҡа һөжүм итә&lt;ref name=&quot;Корсун58&quot; /&gt;.

Шулай итеп, серб армияһына, диңгеҙгә ҡыҫырыҡланып, австрий-герман-болгар ғәскәрҙәре тарафынан тар-мар ителеү янай. Был шарттарҙа француз командованиеһы серб армияһын Бриндизиға (Италия) алып барырға, һәм һуңынан серб частарын яңынан формалаштырып фронтҡа ебәреү өсөн Тунисҡа күсерергә ҡарар ҡабул итә.
Әммә бындай күсереү ҙур диңгеҙ көстәрен талап итә ине, шуға күрә Франция армияһы етәксеһе Жоффр серб армияһын грек Керкира (Корфу) утрауына күсереүҙе ныҡыша. 12 ғинуарҙа ошо ҡарарҙы ҡабул иткәндән һуң, союздаш ғәскәрҙәр грек Корфу утрауын оккупациялай башлай. Джовани-де-Медуа Австрия флотының хәрәкәт итеү өлкәһендәурынлашҡан, шуға күрә союздаштар итальяндар баҫып алған Влёраға (Валону) серб частарын күсерергә ҡарар ҡабул итә, һәм шунан эвакуация башланырға тейеш була. Серб ғәскәрҙәренең бер өлөшө (50 000 кеше) Валонға (240 саҡрым) яңы поход башлай. Башҡа серб подразделениелары Дуррестан (Дураццо) эвакуациялана&lt;ref name=&quot;Корсун58&quot;/&gt;.

Эвакуация урыны тураһында бәхәс оҙаҡҡа һуҙылғанлыҡтан, Албанияға сигенгән 250 000 сербтан эвакуация башланыуға 160 000 кеше тере була, 80 тау орудиеһы һәм 15 000 ат һаҡланып ҡала. Серб армияһын Корфу утрауына эвакуациялау 1916 йылдың 26 февраленә тамамлана. Утрауҙа шулай уҡ сербтарҙы тәьмин итеүҙе оҙаҡ яйға һала алмайҙар, шул сәбәпле күптәр, утрауға илеп еткәндән һуң да, аслыҡтан ябығып үлә. 1916 йылдың февраленән ҡыйратылған серб армияһын үҙгәртеп төҙөү башлана һәм 1916 йылдың апреленә Салоники фронтына оҙатырға әҙер була. Серб армияһын диңгеҙ аша Салоникиға күсереү 1916 йылдың 30 майына тамамлана&lt;ref name=&quot;Корсун58&quot;/&gt;.

=== 1915 йылғы кампания йомғаҡтары ===
[[Файл:Srbsko WWI.svg|thumb|[[1915 йыл]] кампанияһы барышында Сербия һәм Балҡан фронты. {{легенда|#35aaaa|Австро-Венгрия аннексиялаған территориялар}} {{легенда|#93c3c3|Болгария аннексиялаған территориялар}}]]
[[1915 йыл]] кампанияһы йомғаҡтары буйынса, Сербия һәм Черногория территорияларын Үҙәк державалар оккупациялай&lt;ref name=&quot;Корсун42&quot;/&gt;. Үҙәк державаларҙың 1915 йылда Балҡанда еңеүгә өлгәшеүе уларға ҙур отош килтерә. Сербия һәм Черногорияны оккупациялағандан һуң, Балтик диңгеҙенән Урта диңгеҙгә тиклем арауыҡта Үҙәк державалар фронты урынлаша. Германия империяһы Ғосман империяһы менән туранан-тура бәйләнеш урынлаштыра, Австро-Венгрияның көньяҡ флангыһы яҡшы һаҡланған була, ә Үҙәк державалар командованиеһы буш ғәскәрҙе Көнсығыш һәм Итальян фронттарына ебәрә алған&lt;ref name=&quot;Корсун42&quot;/&gt;.

Австрий-герман-болгар ғәскәрҙәре Балҡан хәрби хәрәкәттәре планын тулыһынса тиерлек үтәй. Черногорияны австрий ғәскәре, Сербияны австрий-венгр һәм болгар ғәскәрҙәре яулай. Черногория армияһы демобилизациялана, ә серб армияһы дошмандың ҡеүәтле һөжүме һөҙөмтәһендә, ауыр сигенеү шарттары һәм гел һуғышыу арҡаһында күп юғалтыуҙарға дусар була. Серб ғәскәрҙәре бик күп орудиеһын, боеприпасын юғалта.&lt;ref name=&quot;Корсун42&quot;/&gt;

Четверной союздың Балҡанда еңеүе ошо илдәрҙең ҙур стратегик һәм дипломатик уңышы була. Помимо перечисленных выгод (установления прямого сообщения с Төркиә менән турана-тура бәйләнешкә өлгәшеү һәм үҙ яғында һуғышырға Болгарияны йәлеп итеүҙән тыш, австрий-герман блогы төбәктә Антантаның йоғонтоһон байтаҡҡа кәметә&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Подводя итоги кампании 1915 года на Балканах, Востоке и Средиземноморье, премьер-министр Великобритании Ллойд-Джордж писал: «Дарданеллы были эвакуированы; Балканы перешли в руки Центральных держав; дорога на Дунай, на Константинополь и к Чёрному морю была окончательно закрыта; Сербия вышла из игры; Россия неудержимо близилась к разгрому; Румыния была изолирована».&lt;/ref&gt;.

Әммә серб армияһын ҡамау һәм юҡ итеү килеп сыҡмай. 1916 йылдың яҙында серб армияһы яңынан төҙөлә һәм Салоники фронты составындағы создаштар ғәскәре составына ҡушыла&lt;ref name=&quot;ПМВ88&quot;/&gt;.

== 1916 йылғы кампания ==

=== Салоники фронтының ойошторолоуы ===
14 октябрҙә үк Антанта экспедицион корпусының бер нисә батальоны Сербия территорияһына инә. Союз командованиеһы ҡеүәтле фланг һөжүме менән серб ғәскәрҙәренә ярҙам тергә һәм улар менән бәйләнеш тергеҙергә уйлай. Әммә серб армияһының Албанияға китеүе һәм инглиз-француз корпусы командующийы генерал Сарайяның ҡыйыуһыҙлығы был ниәтте тормошҡа ашырырға мөмкинлек бирмәй. 21 ноябрҙә 122-се француз пехота дивизияһы подразделениелары болгар ғәскәрҙәре менән һуғыштан һуң, Чернының көньяҡ ярын ҡалдыра, шунан һуң корпустың бөтә ғәскәрҙәре Сербия биләмәһенән Греция Короллегенә хәрәкәт итә башлай&lt;ref name=&quot;Корсун53&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|53—56|1}}&lt;/ref&gt;.

Был ваҡытта Германия командованиеһы Грецияла Антанта ғәскәрҙәренә ҡаршы нисек эш итергә кәрәклеге тураһында мәсьәләне хәл итә. Болғар командованиеһы, дошмандың күп ғәскәре булыуын иҫәпкә алып, Грецияны Үҙәк державаның дошманы тип һанауҙы хуплай. Ләкин ахыр сиктә Германия командованиеһы, Греция Үҙәк державаларҙан яҡлау тапмағанлығын иҫәпкә алып, грек хөкүмәте Антанты яғында һуғышҡа инеүенә юл ҡуймаҫҡа кәрәк, тип был илгә ҡарата ғәмәлдәрҙән тыйылыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
Сербияла операция тамамланғандан һуң, Германия командованиеһы Балҡанда үҙ ғәскәрен ҡалдырыу мәғәнәһеҙлек булыр тип, күпселек ғәскәрен Көнбайыш фронтҡа ташлай. Германия генераль штабы начальнигы Эрих фон Фалькенһайн Салоники ҡалаһына төшкән инглиз-француз ғәскәрҙәренә ҡаршы тороуҙа төп ролде Болгария уйнарға тейеш тип иҫәпләгән. Шуның һөҙөмтәһендә 1915 йылдың ноябрь уртаһында Болгария Антантаның экспедицион корпусы көстәре менән дә һуғышырға тейеш тигән килешеү төҙөлә&lt;ref name=&quot;Корсун53&quot;/&gt;.

5 декабрҙә 2-се болгар армияһы Македонияға һөжүм башлай. Болгарҙар ҡыҫымы аҫтында союздаштарҙың экспедицион корпус ғәскәрҙәре Вардар йылғаһы үҙәненә китә. 8 декабрҙә болгар ғәскәрҙәре, 10-сы инглиз дивизияһы частарын ҡыҫырыҡлап, 10 орудиеһын тартып ала. Уң флангыһы һаҡлауһыҙ ҡалғанлыҡтан, союз ғәскәрҙәре яңы оборона сигенә күсә. Дүрт болгар дивизияһы эҙәрлекләгән инглиз-француз ғәскәре Салоники районындағы нығытылған прозицияға китә. Союздаштар, сигенеү барышында, Гевгелия районынан серб армияһының төрлө запасын эвакуациялай. Союздаштар ғәскәренең 6 000 һуғышсыһы һәләк була, яралана һәм әсирлеккә алына&lt;ref name=&quot;Корсун53&quot;/&gt;.

2-се болгар армияһы подразделениелары серб-грек сиген аша сыҡмай. Үҙәк державалар ғәскәрҙәре яңы позицияларҙа түбәндәгесә урынлаша:
* 1-се армия — (ике пехота дивизияһы, бер кавалерия бригадаһы һәм герман отряды); позициялары Охрид күле янында, Прилетан көньяҡтараҡ, серб-грек сиге буйлап, Битол (Монастырь) районында. Бынан тыш, уң флангыны тәьмин итеү өсөн, армия подразделениелары Албания территорияһына инә һәм Эльбасанды ала.
* 2-се болгар армияһы — (өс пехота дивизияһы); позициялары — Струмица, Петрич, Гоце-Делчев (Неврекопа) янында.
* 11-се герман армияһы — (ике герман һәм бер ярым болгар пехотна дивизияһы); Гевгелиянан төньяҡ-көнбайыштараҡ һәм Дойран күленән төньяҡтараҡ&lt;ref name=&quot;Корсун53&quot;/&gt;.

Союз командование үҙ позицияларын нығыта, союз фронтының уң флангыһы Орфано ҡултығына төртөлә, ә фронттың дөйөм оҙонлоғо 120 км тәшкил итә. Бынан тыш союздаштар 200 км грунт һәм тимер юлын йүнәтә.

=== 1916 йыл башында Балҡандағы хәл ===
Сербия территорияһын австрий-венгр һәм болгар ғәскәрҙәре баҫып ала. Австрий оккупацияһы зонаһында (төньяҡ һәм үҙәк Сербия) үҙәге Белградта урынлашҡан генерал-губернаторлыҡ булдырыла. Мораванан көнсығышҡараҡ, болгарҙар баҫып алған территорияла үҙәге Ништа урынлашҡан Поморавье генерал-губернаторлығы булдырыла. Вардар Македонияһы территорияһы Македон генерал-губернаторлығы итеп үҙгәртелә. Косово һәм Метохияны австрийҙар һәм болгарҙарға тейә — болгар армияһы көнсығышын, ә австрий-венгрҙар көнбайыш районын оккупациялай.

[[1916 йыл]] башында Черногория Короллеге һуғыштан сығарыла: король Никола I черногор армияһының демобилизацияһы тураһында указға ҡул ҡуя һәм илдән сығып китә, биләмәгә австрий-венгр ғәскәрҙәре баҫып инә. Серб һәм черногор халыҡтары оккупанттарға көрәште дауам итә&lt;ref name=&quot;Корсун76&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|75—76|1}}&lt;/ref&gt;.

Сербия ҡыйратылғандан һуң, яңы Салоники фронты барлыҡҡа килә. Антанта командованиеһы Балҡан хәрби хәрәкәттәре бында мөмкин тиклем күберәк герман ғәскәрҙәрен тартыр тип иҫәпләй һәм уларҙы Беренсе донъя һуғышының Көнбайыш фронтына күсереүгә юл ҡуймаҫҡа тейеш тип күҙаллай. Шулай уҡ Үҙәк державаларҙың хәрби идаралығында төп роль уйнаған Германия командованиеһы, көстәр етешмәү һәм тәьмин итеү ҡыйынлыҡтары арҡаһында, Салоники фронтында бер ниндәй ҙә әүҙем ғәмәлдәр планлаштырмай. Герман-болгар ғәскәрҙәренең бәләкәй көсө менән дошман ғәскәрен тик тотоп тороу ғына күҙалланған&lt;ref name=&quot;история23&quot;&gt;{{Книга:Писарев Ю.А.:СиЧ в ПМВ|247—248|1}}&lt;/ref&gt;.

1916 йылдың майында Салоники фронтына Антантаың өҫтәмә көстәре килә. Бынан тыш, Балҡандағы союздаштар ғәскәренә принц-регент Александр I Карагеоргиевич (воевода Путник отставкаға ебәрелә) командалығында алты пехота һәм бер кавалерия дивизияһынан торған ҡабат төҙөлгән серб армияһы тулыһынса уларға ҡушыла. Серб ғәскәрендә бөтәһе 130 000 кеше була. Балҡанда союздаштар көстәре 300 000 кеше тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;Корсун76&quot;/&gt;.

=== 1916 йылдың яҙғы һәм көҙгө хәрби хәрәкәттәре ===
Германия командованиеһы үҙенең ғәскәрен Өсөнсө француз республикаһынаҡаршы ташлағандан һуң, Салоникиҙағы союздаштар ғәскәрҙәре алдында һөжүм башлап дошманды үҙенә йәлеп итеү бурысы торған. Әммә союздаш ғәскәрҙәренең эшмәкәрлеге фронттағы дөйөм хәлгә йоғонто яһамай, ә Германия частары Көнбайышҡа күсеүен дауам иткән. Болгар ғәскәрҙәре лә пассив була&lt;ref name=&quot;Корсун76&quot;/&gt;.
[[Файл:Болгарская атака у Монастира.JPG|thumb|300px|right|Монастир янында болгар пехотаһының атакаһы]]

Августа әүҙемерәк хәрәкәт башлана. Дойран күле янында инглиз-француз ғәскәрҙәре болгар оборонаһын өҙөргә маташа, әммә һиҙелерлек юғалтыуҙар был участкала башҡа әүҙем хәрәкәттәрҙән баш тартырға мәжбүр итә.

Румынияның һуғышҡа инеүе менән бәйле, союздаштар берлектәге ғәмәлдәр менән Болгарияны нейтралләштерергә планлаштыра. Һөжүм итеү 20 авгусҡа билдәләнә.
Ләкин болгар командованиеһы Антанта ғәскәрҙәренән алдараҡ, 17 августа, һөжүм башлай&lt;ref name=&quot;корсун73&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|73|1}}&lt;/ref&gt;. Болгар командованиеһы Салоники фронтында Струм операцияһын үткәрергә ҡарар итә.

Болгар ғәскәрҙәре Фракия йүнәлешендә Кавала, Серре (Серес) һәм Драма ҡалаларын ала. Бынан һуң, Антанта ғәскәрҙәрен уратып алған хәл тыуҙырыу маҡсатында, болгар армияһы үҙенең флангыларын грек Фракияһы һәм Могленаһына һөжүм итә. 23 августа 1-се болгар армияһы подразделениелары Моглена эргәһендәге бейеклекте ала һәм бында позициялар биләгән сербтарҙы Флорина районына ҡыҫып сығара. Был ғәскәрҙәр Фессалияла Греция ғәскәрҙәре менән тоташа алған һәм Вардар һәм Моглен райондарында торған Антанта армияһы тылына хәүеф менән янаған. Шунан һуң Саррай 3 француз пехота дивизияһын ташлай, һәм улар серб частары ярҙамында болгар ғәскәрҙәренең артабан алға үтеүен туҡтатты.

Болгар армияһы вардар, шулай уҡ фракия йүнәлешендә әүҙем эш башлай. Болгар ғәскәрҙәре Грецияла, союздаш ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап, бер нисә тораҡ пунктты биләй. 1-се болгар армияһы Лерин операцияһы барышында Флоринаны, шулай уҡ болгар частары 6373 һалдат, 464 офицер һәм 15 орудиены ҡулға төшөрә. Был көстәр Грек хөкүмәте рөхсәте менән Германияға ебәрелә һәм Германия капитуляцияһына тиклем унда тотола. Был ғәскәрҙәр грек армияһы тарфынан Антанта яғында ҡулланылмай. Болгар ғәскәрҙәре 80-90 километрға алға китә: Эгей диңгеҙе ярына сыҡҡандан һуң, фронт линияһы уртаса 100 саҡрымға ҡыҫҡара. Болгарҙарҙың был әүҙем ғәмәлдәре союздаштар һөжүмен туҡтата&lt;ref name=&quot;корсун74&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|74|1}}&lt;/ref&gt;.

Әммә шулай ҙа 1 сентябрҙә союздаштар (биш инглиз, дүрт француз, алты серб, бер итальян һәм бер рус пехота дивизияһы)&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;К этому времени на Салоникский фронт прибыла одна итальянская дивизия и русская пехотная бригада. Численность личного состава союзных войск достигла 369 тыс. человек, а боевого — 250 тыс. (См. {{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|71|1}})&lt;/ref&gt; румын фронтына ярҙам итеү маҡсатында, Флорина, Битола (Монастир) йүнәлешендә һөжүм башлай.

12 сентябрҙә серб-француз частары 8-се болгар пехота дивизияһы подразделениеларын ҡыҫырыҡланы һәм Горничевоны алды. 23 сентябрҙә француздар болгарҙарҙан Флоринаны, бер нисә орудиены тартып алды. Юғары таулы Каймакчалан районында Болгария 3-сө пехота дивизияһының 1-се бригадаһы һәм серб армияһының Дрина дивизияһы араһында бәрелеш була. Ныҡышмалы серб атакаларын болгарҙар артиллерия ярҙамында кире ҡаҡты, һәм сербтар ауыр юғалтыуға дусар ителде. Тауҙы, әллә нисә тапҡыр ҡулдан ҡулға үскән ҡаты алыштарҙан һуң, 30 сентябрҙә серб ғәскәрҙәре яулай. Серб армияһы 5000 һалдат һәм офицерын юғалта.

3 октябргә союздаштар болгарҙарҙы сикте уҙып киткәнсе ҡыҫырыҡлай&lt;ref name=&quot;Корсун76&quot;/&gt;.

=== 1916 йыл аҙағында хәрби хәрәкәттәр ===
[[Файл:Sv. Petar na Kajmakčalan.jpg|left|thumb|Каймакчалан сусағында (пик) серб часовняһы]]
Бындай уңыштарҙан һуң, союздаштар ғәскәрҙәре, Монастирҙы яулау маҡсатында, һөжүм итә. Октябрь — ноябрҙә союздаштар ғәскәрҙәре (серб, рус һәм француз) Черна алышын үткәрә һәм 18 ноябрҙә Балҡандағы Үҙәк державалар ғәскәрҙәре төркөмө командующийы генерал Отто фон Белов бойороғо буйынса болгар ғәскәре Битоланы (Монастир) ҡалдыра. 19 ноябрҙә француз һәм рус ғәскәрҙәре Монастирға инә. Шулай итеп, союздаштар ғәскәрҙәре Македонияның мөһим транспорт үҙәген — Монастирҙы яулай&lt;ref name=&quot;Корсун76&quot;/&gt;. Яңы фронт һыҙығы ҡаланан төньяҡҡараҡ: Красная стена пигы — бейеклеге 1248 м — бейеклеге 1050 м — Маково — Градешница үтә. Монастирҙы юғалтҡандан һуң, Үҙәк державалар командованиеһы фронттың был участкаһын бер нисә болгар һәм герман дивизиялаы менән, шулай уҡ Ғосман империяһының 20-се армия корпусы менән нығытырға мәжбүр була.

Вардар Македониияһының мөһим пункты — Монастирҙы алғандан һуң, союздаштар ғәскәрҙәре артабанғы һөжүмен туҡтатты. Болгар командованиеһы был районға фронттың башҡа уасткаларынан өҫтәмә резерв (8 пехота полкы) ташлай. Шулай уҡ румын фронтынан был районға герман пехота батальондары, ә Струма йылғаһы районына төрөк пехота корпусы килә.

11 декабрҙә, боеприпастар һәм ғәскәри резервтар булмағанлыҡтан, Антанта ғәскәрҙәре һөжүмдәрен тулыһынса туҡтата. Был ваҡытҡа Саррай армияһы Струма йылғаһы тамағынан 250 километр бөтә фронт буйынса һуҙыла .
Союздаштарҙың әкрен ҡуҙғалыуы румые фронтындағы хәлгә йоғонто яһамай (1916—1917)&lt;ref name=&quot;корсун77&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|77|1}}&lt;/ref&gt;.

1916 йылдың авгусынан Антанта ғәскәрҙәре һиҙелерлек юғалтыуҙар — 47 000 кеше һәләк була, яралана һәм әсирлеккә тәшә. Монастир һөжүме барышында болгар һәм неиец ғәскәрҙәре 61 000 кешеһе һәләк була, яралана һәм әсирлеккә эләгә.

[[1916 йыл]] аҙағына союздаштарҙың Салоники фронтында 18 пехота дивизияһы (биш француз, биш инглиз, алты серб, бер рус һәм бер итальян) торған. Уларға Үҙәк державалар блогының 11 пехота дивизияһы, ике герман һәм бер төрөк көстәре ҡаршы торған&lt;ref name=&quot;Людендорф 1:201&quot;&gt;''Э. Людендорф.'' Мои воспоминания о войне 1914—1918 гг. Т. 1. С. 201&lt;/ref&gt;.

=== 1916 йыл кампанияһы йомғаҡтары ===
Һөҙөмтәлә 1916 йылғы кампанияла Антанта Салоники фронтындағы төп маҡсатына — Болгарияны һуғыштан сығарыуға өлгәшмәй. Болгар ғәскәрҙәре, бынан тыш, үҙ аллы Струм операцияһын башҡарып, бөтә фронт дауамында уңышлы оборона тота&lt;ref name=&quot;история23&quot;/&gt;. 1916 йылда Балҡанда резервтарҙың булмауы, союздаштар ғәскәрен ышаныслы тыл тәьмин итеүе кәрәклеге Антанта командованиеһының төп проблемаһы була.

Шулай уҡ Балҡанда Антанта ғәскәре өсөн союздаштар армияларының 80 000 һалдаты һәм офицеры сирләгән тапма (биҙгәк- малярия) эпидемияһы ла ҙур проблема була. Тау участкаларын ныҡлы обороналаған болгар ғәскәрҙәре союздаш ғәскәрҙәренә Вардар йылғаһы буйындағы тапма үҙәндәренән сығырға бирмәй. Союздаш ғәскәрҙәре командованиеһы бөтә сирлеләрҙе лә эвакуациялап өлгөрмәй. Иҫкәртеү саралары ҡабул ителеүгә ҡарамаҫтан, эпидемия дауам иткән&lt;ref name=&quot;Корсун76&quot;/&gt;.

Шулай уҡ 1916 йылда Антанта, Греция нейтралитет һаҡлаһа ла, уның Үҙәк державалар яғында һуғышҡа инеү мөмкинлегенән ҡурҡып, Грецияға ҡаршы бер нисә акция тормошҡа ашыра. Антанта Грецияға диңгеҙ блокадаһы иғлан итә, прогерман йүәлешен һайлаған Ҡораллы көстәрен һәм Хәрби-диңгеҙ флотын демобилизациялауын талап итә. Һөҙөмтәлә Греция хөкүмәте Антантаның бөтә талаптарын ҡабул итергә мәжбүр була. Шунан һуң союздаштар Грециялағы бөтә эске сәйәси хәлде үҙ контроленә ала&lt;ref name=&quot;Корсун76&quot;/&gt;.

== 1917 йылғы кампания ==
Салоники фронтында һуғыш [[1917 йыл]] алып барыу планын Антанта илдәре 1916 йылдың 15 ноябрендә Шантильяла үткән конференцияла раҫланы. Был план Болгарияны һуғыштан сығарыуҙы күҙ уңында тота. Рус-румын ярҙамы менән болгар ғәскәрҙәренә ҡаршы ҙур масштаблы һөжүмде үткәреү планлаштырыла. Ошо маҡсатта Салоникилағы союздаш армиялар көсәйтелә һәм февралдә үҙенең составында 23 пехота дивизияһына эйә була. Әммә рус-румын ғәскәрҙәренең уңышһыҙлыҡтары был планды тормошҡа ашырырға бирмәй (поставили крест)&lt;ref name=&quot;Корсун 81&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|81|1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Писарев 204&quot;&gt;{{Книга:Писарев Ю.А.:СиЧ в ПМВ|204|1}}&lt;/ref&gt;.

Салоники фронтында һөжүмгә әҙерлек барышында Франция һәм инглиз командованиеһы араһында бәхәсле хәл килеп тыуа. Британия командованиеһы македон фронтында һөжүмде урынһыҙ тип атай, һәм ул бөтә тырышлыҡты Франциялағы (Нивель һөжүме) төп һөжүмгә тупларға кәрәк тип иҫәпләй. Үҙ сиратында, француз командованиеһы Балҡанда сығыш яһау Көнбайыш фронтта әҙерләнгән беренсе донъя һуғышының төп операцияһы ваҡытында дошмандың ғәскәрҙәрен ашығыс сығарыу маҡсатына ярашлы тип иҫәпләй. Шулай итеп, командующий генерал Саррай Британия ғәскәрҙәренә тулыһынса иҫәп тота алмаған. Үҙ сиратында, инглиз ғәскәрҙәре командующийы Джордж Милн, Лондондан директивалар, союздаш ғәскәрҙәре командующийы Саррайҙан бойороҡтар алғанлыҡтан, ике яҡлы фекер йөрөткәән була&lt;ref name=&quot;Корсун 81&quot; /&gt;.

1917 йылға болгар командованиеһы Салоники фронтында ҡәүәәтле һөжүм планлаштырған. Бының өсөн Болгария Германияға 6 немец пехота дивизияһын килтереүен һорап мөрәжәғәт итте. Ләкин Германия командованиеһы болгар союздаштарының планын кире ҡаға һәм Балҡанда фәҡәт оборона ғәмәлдәре тураһында ғына ныҡыша&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt; Германия Салоники фронтында ҙур операциялар менән ҡыҙыҡһынмаған. Үҙенең хәтирәләрендә Эрих фон Фалькенһайн былай тип яҙа: «Һуғыштың дөйөм барышы өсөн, дошманды Балҡан ярымутрауынан алыштың француз театрына ҡыуып сығарғансы, был алыҫ районда 200 000 алып 300 000-гә тиклем ғәскәрҙең тотҡарланыуыотошлораҡ».(См. {{книга
 |автор          = Фалькенгайн Э.
 |заглавие       = Верховное командование 1914—1916 гг. в его важнейших решениях
 |ссылка         = 
 |издание        = 
 |место          = [[Москва]]
 |издательство   = 
 |год            = 1923
 |том            = 
 |pages          = 234—235
 |allpages       = 
 |серия          = 
 |isbn           = 
}}).&lt;/ref&gt;. Был план эҙемтәһе буйынса, болгар-герман командованиеһының 1917 йылға планы фәҡәт һаҡланыуға (оборона) ҡоролған була. Үҙ позицияларын һәм тыл юлдарын яҡшыртырға һәм һөжүм итеүҙән баш тартырға планлаштырыла&lt;ref name=&quot;Корсун 81&quot; /&gt;.

=== 1917 йылғы хәрби хәрәкәттәр ===
660 000 кешенән торған союздаштар көстәренең (240 000 инглиз, 200 000 француз, 130 000 серб, 50 000 итальян, 17 000 рус һәм 23 000 грек)&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Несмотря на то, что официально Греция вступила в войну только летом 1917 года, ещё с 1916 года по распоряжению генерала Саррайя было начато формирование греческих добровольческих отрядов, воевавших на стороне Антанты.&lt;/ref&gt; һөжүме 25 апрелгә биләләнә. 25 апрель көндө иртән иртүк болгар позицияларына инглиз ғәскәрҙәренең 86 ауыр һәм 74 ялан орудиеһынан дөйөм алғанда 100 мең снаряд атыла. Дойран күле янында (1917) британдар 9-сы болгар пехота дивизияһы позицияларына уңышһыҙ һөжүм итә һәм күп һалдатын юғалта. 8 майҙағы һөжүм дә уңышһыҙлыҡҡа осрай. Британ һөжүмен кире ҡаҡҡан өсөн 9-сы болгар дивизияһы командующийы полковник Владимир Вазов генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелә.

Мартта Баба тауында француз дивизиялары Красная стена өсөн алышта 6-сы болгар дивизияһының позицияларын атакалай. Артиллерия әҙерлеге барышында 200 000-ҙән ашыу снаряд атыла, әммә бункерҙа ултырған болгар һалдаттары һәм офицерҙары зыян күрмәй. Шунан һуң тау шарттарында аяуһыҙ һуғыш тоҡана. Болгар подразделениелары ярһыу ҡаршылыҡ күрһәтеүенә ҡарамаҫтан, француздар Красная стена сусағын яулай.

Ләкин болгар командованиеһы сусаҡты дошмандың тартып алырға ҡарар итте. Болгателдәр ҙур тырышлыҡ менән француз позициялары күренеп торған күрше бейеклектә алты артиллерия ҡоралы урынлаштыра. [18 майҙа] «артиллерия уҡыуы» башланды. Болгар артиллерияһы сусаҡтағы француз позицияларын утҡа тота. Болгар пехотаһы яңы немец огнемёттары менән ҡоралланған була. Ике сәғәтлек артәҙерлектән һуң, болгар ғәскәрҙәре, гранат һәм огнемёт ярҙамында пикка һөжүм итә. 5000-дән ашыу француз үлтерелә, ә Франция армияһының2 офицеры һәм 259 һалдаты болгар әсирлегенә эләгә. Шунан һуң фронттың был участкаһында тынлыҡ урынлаша, ә Антанта ғәскәрҙәре сусаҡты кире ҡайтарырға маташмай.

Фронттың төрлө участкаларында кире хәл һәм насар һауа торошо Антанта командованиеһын 23 майҙа Салоники фронтында операцияларҙы туҡтатырға мәжбүр итә. Союздаштар ғәскәрендә юғалтыуҙар: 20 000 кеше үлтерелә, яралана һәм хәбәрһеҙ юғалған (11 000 француз, 6 100 британ һәм 900 серб) тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;Корсун 82&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|82|1}}&lt;/ref&gt;. Антанта ғәскәрҙәренең артиллерия ҡоралы етешмәүе уышһыҙлыҡтарының бер сәбәбе була&lt;ref name=&quot;Писарев 204&quot;/&gt;. 8 майҙа француз частарының һөжүме башлана, әммә артиллерия етешмәүе һәм болгарҙарҙың контратакалары Антанта командованиеһын һөжүмде тутатырға әжбүр итә. Серб ғәскәрҙәренең Черны йылғаһы янында һөжүме лә туҡтала.

Бынан тыш, ҡайһы бер француз подразделениеларында һалдат фетнәләре йоғонтоһонда Францияла һалдат болалары тоҡана. Әммә сығыштар тиҙҙән Антанта командованиеһы тарафынан баҫтырыла.

=== Грецияның һуғышҡа инеүе ===
[[Файл:Constantine I of Greece.jpg|thumb|200px|right|Греция короле Константин I]]
[[Антанта]] Греция Короллегенең үҙе яғында һуғышҡа инеүен төрлөсә тырыштыра. 1916 йылдың 2 сентябрендә Антанта илдәре Грецияғ түбәндәге талаптар менән ультиматум ҡуя:
* грек почтаһы һәм телеграфы өҫтөнән контролде союздаштарға тапшырырға
* Грецияны герман агенттарынан таҙартыу
* грек порттарында йәшеренгән австрий һәм герман судноларын биреү

Ультиматумдың бөтә шарттарын да грек хөкүмәте алырға мәжбүр ителә. Шуның менән бер рәттән Салоники фронтының командованиеһы Салоникиҙа түңкәрелеш яһай һәм Грецияла Элефтериос Венизелос (ялҡынлы Антанта яғында һуғышҡа инеү яҡлы) етәкләгән ваҡытлы хөкүмәт булдыра. Шулай уҡ [[Афина]]ла француздар контроле аҫтында тағы бер хөкүмәт формалаша&lt;ref name=&quot;Корсун 78&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|78|1}}&lt;/ref&gt;.

Был саралар менән бер рәттән Антанта илдәре десант ултырта һәм грек порттарында торған Үҙәк державаларҙың судноларын тартып ала башлай. Шулай итеп, 1916 йылдан Грецияла ике хөкүмәт — законлыһы Афинала, Салоникиҙа Венизелос хөкүмәте булған. Ил граждандар һуғышы сигендә ҡала&lt;ref name=&quot;Корсун 82&quot;/&gt;. Йыл аҙағында Грецияла хәл киҫкенләшә. 1 декабрҙә Венизелос яҡлылар, инглиз-француз ғәскәрҙәре ярҙамында Афинала, власты баҫып алыу маҡсатында, ихтилалға күтәрелә. Әммә хөкүмәт ғәскәрҙәре фетнәне баҫа ала, шул уҡ ваҡытта нглиздәр һәм француздар 250-гә тиклем кеше юғалтҡан. Бынан һуң Антанта грек хөкүмәткә союздаштар дәүләт идараһының бөтә мөһим тармаҡтарын ҡулына тапшырыу тураһында грек хөкүмәтенә ультиматум бирә. Грецияның короле был шарттарҙы ҡабул итергә мәжбүр була&lt;ref name=&quot;Корсун 78&quot; /&gt;.

[[1917 йыл]]да Антанта илдәре Грецияны ла һуғышҡа йәлеп итергә теләй. 11 июндә өс ил Антанта иле «Бөйөк державалар» (Бөйөк Британия, Франция һәм Рәсәй) ил премьер-министры Александрос Займисҡа грек короле тәхеттән баш тартһын тигән талап тапшырҙы. Шул уҡ ваҡытта француз һәм итальян ғәскәрҙәре грек хөкүмәтенең һәм партизандар отрядтарының һәр төрлө сығыштарын туҡтатыу маҡсатында, Фессалияны, Коринф муйынын, Янина һәм Эпирҙы биләй. 1917 йылдың 12 июнендә Греция короле Константин I тәхеттән ваз кисә һәм илде ташлап китергә мәжбүр була. Константиндың икенсе улы — Александр I Греция короле була. Яңы батша Антанта яғында һуғышҡа инеү курсын алды. Антанта илдәре, Грецияла хәлде тулыһынса контролгә алғандан һуң, улар илгә ҡарата ҡоролған диңгеҙ блокадаһын ғәмәлдән сығарҙы&lt;ref name=&quot;Корсун 84&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|84|1}}&lt;/ref&gt;.

[27 июндә] яңы батша Венизелосты «законлы» премьер-министр итеп тәғәйенләне. 29 июндә Греция Четверный союздан илселәрен сығарҙы. 1917 йылдың 2 июлендә Греция Үҙәк блоктың бөтә илдәренә лә һуғыш иғлан итә. Сентябрҙә, грек ҡораллы көстәренә мобилизациялау өсөн, Грецияға 80 француз офицеры килә. Шул рәүешле Салоники фронтында Антантаның көсө арттырыла, шулай уҡ союздаштар ғәскәренең тылы тәьмин ителә&lt;ref name=&quot;Корсун 82&quot;/&gt;.

=== 1917 йылғы кампания йомғаҡтары ===
[[Файл:World War I - Saloniki Front - British Troops at Kilkis, Greece.jpg|thumb|upright=1.2|Британ ғәскәрҙәре Килкиста]]
1917 йылдың аҙағында Салоники фронтында союз ғәскәрҙәре командующийы генерал Морис Саррай урынына генерал Адольф Гийома тәғәйенләнә. 1917 йылғы кампания аҙағына союздаштарҙың дөйөм һаны 600 меңдән ашыу кеше булған 23 дивизияһы (һигеҙ француз, алты сербский, дүрт инглиз, өс грек, бер итальян, бер рус) була&lt;ref name=&quot;Писарев 204&quot;/&gt;.

[[1917 йыл]]да Салоники фронтында тынлыҡ урынлаша. Балҡандағы хәрби хәрәкәттәр һуғыштың дөйөм барышына йоғонто яһаманы. Болгар командованиеһы ҙур һөжүм операцияһын үҙ аллы үткәрә алмай, ә Германия командованиеһы донъя һуғышының Көнбайыш фронтында һәм австрий-венгрҙар Итальян фронтында (Капоретто алышы) тотҡарланып, ярҙам итә алмай. Антанта командованиеһы шулай уҡ Көнбайышта һөжүм итеү менән һәм ғәскәрҙәрҙә революция хәрәкәтенә ҡаршы көрәш менән шөғөлләнә. Шулай уҡ Рәсәй Салоники фронтынан сығыу менән, бөтә рус подразделениелары ла сығарыла. Шулай итеп, бер яҡтан, Антантаның көсһөҙләнә, икенсе яҡтан, Антанта командованиеһы рус һалдаттары алып барған революцион пропагандалауҙан башҡа ғәскәрҙәрҙе күпмелер дәрәжәлә һаҡлап ҡала&lt;ref name=&quot;Корсун 88&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|88|1}}&lt;/ref&gt;.

Серб халҡының Үҙәк держава оккупация ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәше мөһим әһәмиәткә эйә булды. Сербия биләмәһендә йыш ҡына оккупация ғәскәрҙәренә ҡаршы топлицкий ихтилалдары тоҡана. Сербияның көньяҡ райондарында баш күтәреүселәрҙең дөйөм һаны 13 000 кешегә етә. Ләкин насар ҡоралланған сербтар Үҙәк державаларҙыңң регуляр ғәскәрҙәренә ҡаршы тора алмай. Карателдәр күтәреүселәрҙе ҡаты язаға тарттырғандар&lt;ref name=&quot;Писарев 204&quot;/&gt;.

[[1917 йыл]]да Балҡан ярымутрауы тарихында мөһим ваҡиға була. Беренсе бөтә донъя һуғышы башланыу менән, Сербия хөкүмәте көньяҡ славяндарҙы азат итеү өсөн һуғыш алып барылыуы һәм Бөйөк Сербия сиктәрендә берләштереү (ирредентизм) өсөн һуғыш алып барылыуы тураһында иғлан итә. 1915 йылдың апрелендә Лондонда Австро-Венгрия составындағы көньяҡ славян территорияларының милли хәрәкәттәре вәкилдәренән австрий власын ҡолатыуға йүнәлтелгән тырышлыҡтарҙы координациялау маҡсатында булдырылған Югославянский комитеты формалаша. 20 июлендә 1917 йылдың 20 июлендә Керкира (Корфу) утрауында Югославянский комитеты һәм Сербия хөкүмәте араһында Сербия, Черногория һәм Австро-Венгрия составында булған көньяҡ славян ерҙәрен серб король династияһы Карагеоргиевичтар идара иткән һәм тиң хоҡуҡлы өс милләтте — серб, хорват һәм словендарҙы Берҙәм бойондороҡһоҙ дәүләткә берләштерүҙе күҙ уңында тотҡан Корф декларацияһына ҡул ҡуйыла&lt;ref name=&quot;Писарев 204&quot;/&gt;&lt;ref name=DS/&gt;.

== 1918 йылғы кампания ==
[[Файл:BulgarianPOW-Skra.jpg|thumb|upright=1.1|Скра-ди-Леген алышында ҡулға алынған болгар әсирҙәре]]
1918 йылдың башына Балҡан ярымутрауындағы Антанта мәнфәғәтенә яуап биргән хәрби-сәйси хәл барлыҡҡа килә. Әммә бөтә фронт буйынса 1917 йылдың икенсе яртыһынан бирле тынлыҡ дауам иткән&lt;ref name=&quot;Писарев 297+4&quot;&gt;{{Книга:Писарев Ю.А.:СиЧ в ПМВ|297—301|1}}&lt;/ref&gt;.

1918 йылдың 8 мартында Антанта командованиеһы союздаштар ғәскәрҙәренең һөжүмен башлау мөмкинлеген өйрәнергә тотона. Үҙ сиратында, Көнбайыш фронтта яҙғы һөжүмгә күсеү әҙерлеге менән бәйле (1918), Германи, үҙенең бөтә ғәскәрен Салоники фронтынан сығарып, уларҙы Францияға ташлай&lt;ref name=&quot;Писарев 297+4&quot;/&gt;. Болгар армияһы оборонаға ғына яраҡлы була. Германия ғәскәрҙәрен башҡа фронттарҙан алып көнбайышҡа сығарыуға юл ҡуймаҫ өсөн, Франция командованиеһы Салоники фронтындағы союздаштар ғәскәрҙәре командующийы генерал Гийомаға (һуңынан уны француз генералы Луи Д 'Эспере алмаштыра), дошман көстәрен Францияға ташларға мөмкинлек бирмәй&lt;ref name=&quot;Писарев 297+4&quot;/&gt;, Балҡанда тотҡарлау өсөн, булмағанды булдырырға тигән бойороҡ бирә&lt;ref name=&quot;Турнэс&quot;&gt;''Р. Турнэс.'' Фош и победа союзников 1918 г. С. 167—169&lt;/ref&gt;.

Тәүҙә Грецияның Ҡораллы көстәре Фракияға, ә Сербия Ҡораллы көстәре — Вардар йылғаһы йүнәлешендә һөжүм итәсәк тигән ҡарар ҡабул ителә. Әммә июлдә Франция командованиеһы планды үҙгәртә һәм Салоники фронтында дөйөм һөжүмгә күсеүҙе тәҡдим итә. 1918 йылдың 3 авгусында план Антантаның Юғары хәрби советы тарафынан раҫлана&lt;ref name=&quot;Писарев 297+4&quot;/&gt;.

23 июлдә яңы командующий буласаҡ һөжүмдең бурыстары тураһында директива ала. Болгар армияһының «оборона һәләтен» юҡ итеү һәм Сербия һәм Грецияның оккупацияланған территорияларының бер өлөшөн азат итеү төп маҡсат була. Тик 3 августа ғына союздаштар ғәскәре командованиеһы Балҡанда һөжүм башлау тураһында аҙаҡҡы ҡарар сығара&lt;ref name=&quot;Корсун 92&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|92|1}}&lt;/ref&gt;.

Оҙаҡ әҙерлек буласаҡ һөжүм тураһында Болгария командованиеһы белеү мөмкинлеген бирә. Болгарҙарға хатта операция башланған көн дә билдәле була. Шуның менән бәйле, Болгария командованиеһы 1-се болгар армияһы һәм 11-се немец армияһы тылында резервтарҙы туплай. Әммә герман-болгар командованиеһының был саралары ла етерлек кимәлдә булмай&lt;ref name=&quot;Корсун 93&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|93|1}}&lt;/ref&gt;.

Хәл иткес һөжүм алдынан Греция Ҡораллы көстәренең хәрби һәләтлеге Антанта командованиеһында борсолоу тыуҙыра. Герман ҡараштарына яҡын тәжрибәле офицерҙар 1917 йылда илдән ситкә йәки армиянан сығарылған. 1918 йыл башында Струм йүнәлешендәге локаль алыштар ваҡытында ашыҡ-бошоҡ өйрәтелгән һәм насар ҡоралланған грек ғәскәрҙәре ҙур юғалтыуҙар кисерә. Мәҫәлән, грек юғалтыуҙаның яртыһын, дөрөҫ ҡуллана белмәү арҡаһында, үҙ гранатаһынан үҙе шарлаған һалдаттар тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;греческие солдаты&quot;&gt;[http://www.kroraina.com/knigi/zbf_ww1/zbf_8g.html За Балканскими фронтами Первой мировой войны — Греция: рост территориальных претензий]&lt;/ref&gt;.

=== Һөжүмгә әҙерлек ===
Антанта армияһы 350 саҡрым оҙонлоҡтағы фронтты биләгән. Ул үтергә ҡыйын булған тауҙа урынлашҡан Эгей диңгеҙендәге Орфано ҡултығынан Адриатик диңгеҙе ярындағы Валоны районына тиклем һуҙылған. Союздаштар ғәскәрҙәре 29 дивизиянан тора (һигеҙ француз, дүрт инглиз, алты серб&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Одна [[Сербский добровольческий корпус (Первая мировая война)|сербская добровольческая дивизия]] (12 500 человек) состояла из бывших [[Военнопленные Первой мировой войны|пленных]] австро-венгерской армии (сербов, хорватов и словенцев) и на британских судах была доставлена на Балканы из [[Владивосток|России]], где была сформирована.&lt;/ref&gt;, бер итальян, ун грек)&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Фронтта өс грек армия корпусы: «А» армия корпусы (1-се пехота дивизияһы, 2-се пехота дивизияһы һәм 13-сө пехота дивизияһы), «В» армия корпусы (3-сө пехота дивизияһы, 4-се пехота дивизияһы һәм 14-се пехота дивизияһы һәм «Милли оборона» армия корпусы (Архипелагос дивизияһы, Серес дивизияһы, Крит дивизияһы) хәрәкәт итә. Бынан тыш 9-сы пехота дивизияһы була&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Корда&quot;&gt;''А. Корда.'' Мировая война. Операции на суше в 1918 г. Пер. с франц. М., 1924. С. 108.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Русская особая дивизия на Салоникском фронте в январе — феврале 1918 г. вследствие сильных революционных настроений солдат была расформирована (Ю. А. Писарев. Русские войска на Салоникском фронте. — «Исторические записки», 1967. Т. 79. С. 131—138)&lt;/ref&gt; — бөтәһе 667 000 кеше һәм 2070 орудие&lt;ref name=&quot;Войска&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|95|1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Турнэс 164&quot;&gt;''Р. Турнэс.'' Фош и победа союзников 1918 г. С. 164&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Venizelos WWI 1918.jpg|left|upright=1.1|thumb|Греция премьер-министры Элефтериос Венизелос һәм Антанта ғәскәрҙәре командующийы Морис Саррай фронт һыҙығында]]

Салоники фронт һыҙатында Үҙәк державалар 4 армияға (11-се «герман»&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Армию называли германской, поскольку она была усилена германскими пехотными батальонами и немецким вооружением, однако основную часть войск этой армии все же составляли болгарские подразделения.&lt;/ref&gt;12 болгар дивизияһы (1-се, 2-се һәм 4-се болгар армияһы) — бөтәһе 400 000 кешегә тиклем һәм 1138 орудие&lt;ref name=&quot;Войска&quot;/&gt;.

Доброполье янындағы участкала тынлыҡ ваҡытында болгар ғәскәрҙәре үҙ позицияларын нығыта. 2-3 окоптар линияһы, тимер сыбыҡ кәртәләр ҡуйыла. Әммә болгар командованиеһы был районды үтеү ҡыйын тип һанаған һәм союздаштар фронттың башҡа участкаларында һөжүм башлаясаҡ, тип уйлаған&lt;ref name=&quot;Корсун 99&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|98-99|1}}&lt;/ref&gt;.

Май аҙағында грек ғәскәрҙәре (француз көстәре ярҙамында) сикләнгән һөҙөмт менән тамамланған Скра йылғаһы буйында алышта ҡатнаша. Күҙалланған алға китеш участкаһын (оҙонлоғо 15 км) таулы райондарҙа Доброполье бейеклегендә яңы командующий Эспере һайлай. Бынан тыш Монастир янында серб армияһы менән, артабан күршеләге инглиз һәм француз көстәре менән һөжүм планлаштырыла. Уң флангыла франк-грек ғәскәрҙәре Дзен массивы янында һөжүм итә. Һул флангыла француз, грек һәм итальян ғәскәрҙәре атакалай. Вардар районында инглиз армияһы һөжүм итә. Струма йылғаһы янында грек ғәскәрҙәре 4-се болгар армияһын тотҡарларға тейеш ине.

Союздаш армиялары августың тәүге көндәренән һөжүмгә әҙерлек алып барҙы. Сербтар ғәскәрҙәрен яңынан төркөмләй. Флорина районында француз кавалерия төркөмө туплана. Яңы юлдар төҙөлдө, ул ғәскәрҙәрҙе боеприпастар менән ваҡытында тәьмин итеүҙе яҡшыртты.

Алдағы һөжүмдә төп ролде британ һәм француз көстәре ярҙам күрһәткән серб һәм грек ғәскәрҙәре уйнай&lt;ref name=&quot;Корсун 89&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|89|1}}&lt;/ref&gt;.

=== Союздаштар ғәскәрҙәренең дөйөм һөжүме ===
1918 йылдың 14 сентябрендә иртәнсәк ҡеүәтле артәҙерлек башлана, әммә, ҡеүәтле утҡа ҡарамаҫтан, болгарҙарҙың инженер оборона ҡоролмаларын юҡҡа сығарылмай. Артиллерия болгар позицияларына бик күп снаряд атҡандан һуң, союздаштар ғәскәрҙәре һөжүмгә күсә&lt;ref name=&quot;Корсун 89&quot;/&gt;. 15 сентябрь иртәһендә ике француз һәм бер серб дивизияһы Ветреник һәм Доброполье бейеклектәрендә 2-се һәм 3-сө болгар дивизиялары атакалай. Шул уҡ көндө кискә аяуһыҙ алыштарҙан һуң, болгар армияһы фронты 15 саҡрым участкаһында өҙөлә. Болгар ғәскәрҙәренең 3000-гә яҡыны әсирлеккә бирелә һәм 50 орудиеһы тартып алына. Бынан тыш һуғышта уңышты үҫтереү өсөн биш серб дивизия индерелә. Һуңынан болгар һәм серҙәр ғәскәрҙәре араһында бер нисә бейеклек өсөн аяуһыҙ һуғышта бейеклектең бер нисәһен сербтар яулап ала&lt;ref name=&quot;Корсун 100&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|100|1}}&lt;/ref&gt;.

Француз-грек ғәскәрҙәре Дзен тау массивындғы болгар позицияларын тартып ала. Был башланғыс уңыштарҙан һуң, болгарҙар Вардар һәм Струма йылғалары аръяғына ташлана. Һөҙөмтәлә Вардар үҙәненә был юл союз ғәскәрҙәренә асыҡ була. 11-се немец армияһы частарына ҡаршы хәрәкәт иткән француз частары шулай уҡ уңышҡа өлгәшә. Фәҡәт Дойран күле тирәһендә генә генерал Вазов Владимир Минчев командалығындағы болгар ғәскәрҙәре (1918) генә тотороҡло оборона тота&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;

Болгар тарихнамәһендә, союздаштар ғәскәренең болгар оборонаһын өҙөргә маташыуы болгар һалдаттары һәм офицерҙарының батырҙарса ныҡлығы менән осрашҡаны өсөн, Дойрандағы беренсе, икенсе һәм өсөнсө алыштарҙы '''Дойран эпопеяһы''' тип атайҙар. Дойран янындағы алышта болгар армияһы командующийы генерал Вазов — Болгарияның милли геройы&lt;/ref&gt;. Әммә 18 сентябрҙә болгар ғәскәрҙәренең фронт өҙөгө киңлеккә 25 саҡрым һәм 15 саҡрым тәрәнлеккә етә. Был союздаш командованиға ташлап китеүсе болгар ғәскәрҙәрен авиация һәм кавалерия ярҙамында эҙәрлекләү ойошторорға мөмкинлек бирҙе. Союздаш ғәскәрҙәр Вардар һәм Струма үҙәндәренә сыға. Һөжүм барышында союздаш ғәскәрҙәрҙең авиацияһы һәм кавалерияһы әүҙем ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Корсун 89&quot;/&gt;.
[[Файл:Vladimir Vazov.jpg|thumb|upright|Генерал Вазов, Дойран күле эргәһендә болгар армияһы оборонаһы етәксеһе]]

Союздаш ғәскәрҙәрҙең һөжүме дауам итә. 19 сентябрҙә серб-француз ғәскәрҙәре Черна (Црна) йылғаһын аша сыға, шунан һуң серб частары 11-се армияны Прилепҡа ырғыта. 20 сентябргә алға китеш фронт буйынса 45 километрға һәм 40 саҡрым тәрәнлеккә алға китеш киңәйтеә. Болгар армияһының мөшкөл хәлен аңлап, Германия командованиеһы, союздаштар һөжүмен Ниш районында туҡтатып булыр тигән өмөт менән, Сербияға үҙенең ғәскәрен ебәрергә ҡарар итә(&lt; ref name = «Корсун 89»; &gt; [21 сентябрҙә] серб-франк-грек ғәскәрҙәре Криволак ҡалаһын яулап, Вардар ҡалаһы тәҫеленә етә. Шулай итеп, 11-се армия башҡа болгар частарынан ҡырҡып алынған. Шулай итеп, 11-се армия башҡа болгар частарынан киҫелгән була.&lt;ref name=&quot;Турнэс&quot;/&gt;. 22 сентябрҙә һөжүм фронты 150 саҡрымға етә. 23 сентябрҙә союздаштар ғәскәре командованиеһы, Скопье ҡалаһын алыу һәм һуғышҡа индерелә 11-се герман армияһы тылдары буйынса рейд ойоштороу бурысын ҡушып, һуғышҡа кавалерия төркөмөн индерә. 24 сентябргә союздаштар ғәскәрҙәре, 11-се армияны аҙаҡҡы уратып алыу маҡсатында, Вардар һәм Черны урта ағымы зонаһын үтә&lt;ref name=&quot;Корсун 101&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|101|1}}&lt;/ref&gt;.

26 сентябрҙә серб соединениелары Велесты ала, инглиз ғәскәрҙәре, Болгарияның дәүләт сиген үтеп, территорияһына баҫып инә һәм, Софияға һөжүм итеү менән янап, Струмицаны яулай. Шул ваҡытта итальян дивизияһы Крушевоға инә. Болгар армиялары бөтә фронт һыҙығы һуҙымында сигенә. Болгар подразделениелары меңәрәгән&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Болгарская армия отступала в спешном порядке, соответственно большое количество складов, обозов и другого имущества доставалось наступавшим. Однако в боях за [[Скопье]] болгарам с помощью [[бронепоезд]]а удалось эвакуировать значительное число имущества, взорвать склады и мосты. (См. {{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|104|1}})&lt;/ref&gt;яралыны, артиллерия, йөктәрен һәм башҡа запастарын һәм мөлкәтен ҡалдыра. Болгар армияһы фронты тәрән уртаға айырыла, 11-се армияһы һәләкәтле хәлгә тарый&lt;ref name=&quot;Корсун 89&quot;/&gt;. Велес янында 26 сентябрҙә франк-серб һәм болгар ғәскәрҙәре араһында аяуһыҙ һуғыштар бара. Был 11-се герман армияһына һөжүмдән еңелерәк сығыу һәм тулы тәртиптә сигенеү мөмкинлеген бирә. Әммә, ҡалған болгар ғәскәрҙәре сигенеүҙән туҡтаны тип уйлап, 11-се армияның командованиеһы позицияларҙы һаҡлап ҡалыу ҡарарын ҡабул итә. Шулай итеп, 11-се армия командованиеһы союздаштар ғәскәрҙәренә ҡамауҙы тамамлау мөмкинлеген бирә&lt;ref name=&quot;Корсун 101&quot; /&gt;.

29 сентябрҙә сербтар Штип (Иштип) ҡалаһын ала, шул уҡ көндө француз подразделениелары 11-се армияны уратып алыуын тамамлай. Сербтар Струма районына һөжүмде дауам итә, шулай уҡ сигенеүсе 2-се болгар армияһын ҡыҫырыҡлай алған. Франция һәм Италия ғәскәрҙәренең частарын болгарҙар Велике йылғаһында туҡтата. Шулай уҡ 3-сө грек пехота дивизияһы ла хәрәкәттән туҡтай&lt;ref name=&quot;Корсун 102&quot; /&gt;. Шул уҡ көндө Антанта менән Болгария араһында тыныслыҡ килешеүе төҙөлә. 11-се армия частары, тыныслыҡ килешеүе барлығын белмәйсә, 30 сентябргә тиклем һуғыша. Әммә болгар ғәскәрҙәренә хәрби хәрәкәттәр туҡтатылыуы тураһында иғлан ителгәндәән һуң, 11-се армия подразделениелары ҡорал һала. Һөжүм итеүсе ғәскәрҙәр ҡулына 500 орудие, 10 000 ат, бик күп төрлө запастар эләгә&lt;ref name=&quot;Корсун 102&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|102|1}}&lt;/ref&gt;.

=== Болгарияның капитуляцияһы ===
Болгар армияһында бунттар башлана, ил хөкүмәте ихтилал күтәргән подразделениеларҙы көс менән тынысландырырға тырышты, әммә 28 сентябрҙә 30 000 болгар һалдаты һуғышыуҙан баш тарта (Владай ихтилалы]. Совет Рәсәйенән Болгарияға ташланған 217-се пехота дивизияһы, артиллерия һәм пулемёт уты менән София янына килеп еткән болгар һалдаттарын туҡтата ала. Һәләкәт (катастрофа) хәлен иҫәпкә алып, Болгария хөкүмәте тыныслыҡ килешеүе төҙөй. 1918 йылдың 29 сентябрендә Болгария делегацияһы (Луков Иван Цонев, Ляпчев Андрей Тасев, Радев Симеон Трайчев, Томар Иван Цонков һәм Аспарт менән) Салоники фронтында Антанта ғәскәрҙәре командующийы Луи д’Эспере менән Салоники тыныслыҡ килешеүе төҙөй&lt;ref name=&quot;Турнэс&quot;/&gt;.

Тыныслыҡ килешеүе шарттары буйынса болгар ғәскәрҙәре тиҙ арала Сербия һәм Грецияның бөтә баҫып алынған территорияларынан китергә, Болгария ҡораллы көстәре демобилизацияланырға (күп булмаған пехота һәм кавалерия көстәренән башҡа) тейеш була. Шулай уҡ, Антанта ғәскәрҙәре Болгария территорияһында иркенләп йөрөй алған. Боеприпастар, ҡоралдар һәм башҡа матди средстволар келәткә бикләнә һәм Антанта ғәскәрҙәре контроле аҫтында тора. Скопье меридианынан көнбайыштараҡ урынлашҡан бөтә болгар һалдаттары һәм офицерҙары хәрби әсир тип иғлан ителә (90 000 меңгә яҡын кеше). Шул уҡ ваҡытта болгар әсилегендә булған Антанта әсирҙәре иреккә сығарыла&lt;ref name=&quot;Турнэс&quot;/&gt;. Шулай уҡ Антанта ғәскәрҙәре Болгарияның бер нисә стратегик объектын оккупациялау, шулай уҡ һатып алыуға хоҡуҡ алды, шулай уҡ союздаштар Болгария почтаһы һәм почта маркалары тарихы һәм Болгария элемтәһен контролдә тотоу хоҡуғын биреүсе йәшерен ҡушымтаға ҡул ҡуйыла&lt;ref name=&quot;капитуляция третьего болгарского царства&quot;&gt;[http://www.kroraina.com/knigi/zbf_ww1/zbf_8b.html За Балканскими фронтами Первой мировой войны. Капитуляция Болгарии]&lt;/ref&gt;.

=== Балҡанда хәрби хәрәкәттәрҙең тамамланыуы ===
Болгарияның һуғыштан сығыуы һөҙөмтәһендә союздаштар ғәскәрҙәре Болгария территорияһын ала һәм Румыниялағы герман частарына янай. Шулай уҡ союздаштар ғәскәрҙәре Австро-Венгрия биләмәләренә баҫып инеүе лә бик мөмкин була&lt;ref name=&quot;Корда12&quot;&gt;''А. Корда.'' Мировая война. Операции на суше в 1918 г. С. 109, 110&lt;/ref&gt;.

Серб ғәскәрҙәре, үҙ иленең территорияһын азат итеүен дауам итеп, 12 октябрҙә Ниш ҡалаһын ала. 1 ноябрҙә серб подразделениелары триумфаль рәүештә Белградҡа инә&lt;ref name=&quot;Писарев юг&quot;&gt;{{Книга:Писарев Ю.А.:СиЧ в ПМВ|309, 310, 313—318|1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Писарев Ю. А.'' Роль масс в освобождении Сербии и Черногории от оккупации в 1918 г. / «Новая и новейшая история». 1965. № 3. С. 86—90&lt;/ref&gt;.

Бынан башҡа, союздаш ғәскәрҙәр Румынияға (ике француз һәм бер инглиз дивизияһы) Румынияға ебәрелә. Француз кавалерия соединениелары Дунай йылғаһын кисә һәм Русе (Рушук) һәм Свиштов янында позиция биләй. Румыния һуғыштан сығарылғанлыҡтан, ул Үҙәк державалар менән Бухарест тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуя һәм оккупациялана. Ләкин Антанта ғәскәрҙәре 10 ноябрҙә территорияһына инеү менән, ул ваҡытта Яссы ҡалаһында урынлашҡан хөкүмәт мобилизация башлай һәм, Германия империяһына һуғыш иғлан итеп, яңынан Беренсе донъя һуғышына инә&lt;ref name=&quot;Корда12&quot;/&gt;.

Союздаштар ғәскәрҙәре шулай уҡ, Истанбулға янап, һөжүмде төрөк сигенә йүнәлтә. Әммә [[1918 йыл]]дың 11 ноябрендә үҙенең бөтә союздаштары капитуляцияһынан һуң, Үҙәк державалар, шулай уҡ [[Германия]] ла Антанта илдәре менән Беренсе компьен тыныслыҡ килешеүе төҙөй. [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамлана&lt;ref name=&quot;Корда12&quot;/&gt;.

== Балҡанда Беренсе донъя һуғышының йомғаҡтары ==
Балҡан биләмәләрендә барған [[Беренсе донъя һуғышы]] төбәктең бөтә илдәре өсөн мөһим әһәмиәткә эйә була.

=== Австро-Венгрия ===
Союздаш ғәскәрҙәрҙең Балҡанда һөжүм итеүе һәм Итальян фронтында итальян армияһының һөжүме башланыуы шарттарында, Австро-Венгрия хакимдары ағзалары Беренсе донъя һуғышын дауам итеүҙең мәғәнәһеҙлеген аңлай ине. 2 октябрҙә Австро-Венгрияның Коронный (Таж) советы Вудро Вильсондың дәүләт ҡоролошо реформаһы һәм көньяҡ славяндарға автономия биреү тураһында «Вильсондың ун дүрт пункты» тигән ҡарарын ҡабул итә. Әммә барлыҡҡа килгән уңайлы шарттарҙа Антанта илдәре австро-венгр яғы менән һөйләшеүҙән баш тарта һәм бөтә яуланған территорияларҙан австрий-венгр ғәскәрҙәрен кисектергеһеҙ сығарыуҙы талап итә&lt;ref name=&quot;писарев 276&quot;&gt;{{Книга:Писарев Ю.А.:Образование Югославского государства|275—276}}&lt;/ref&gt;.

Ошо шарттарҙа революция һәм Австро-Венгрияның тарҡалыуы башлана. Элекке Габсбург империяһы составында автономия талаптарын тәҡдим иткән көньяҡ славян сәйәси партиялары радикалыраҡ идеялар тураһында белдерә башлай. Славян биләмәләрендә халыҡ комитеттары һәм советтары барлыҡҡа килә. 5 октябрҙә Загребта Словендар хорваттар һәм сербтар халыҡ Вечеһы барлыҡҡа килә. 16 октябрҙә Австро-Венгрия императоры Карл I Цислейтанияны федералләштереү тураһында тигән Указ сығара&lt;ref name=&quot;распад австрии (рубиштейн)&quot;&gt;{{книга
 |автор          = Рубинштейн Е. А. 
 |заглавие       = Крушение Австро-венгерской монархии
 |ссылка         = 
 |издание        = 
 |место          = [[Москва]]
 |издательство   = 
 |год            = 1963
 |том            = 
 |pages          = 335
 |allpages       = 
 |серия          = 
 |isbn           = 
}}&lt;/ref&gt;. Әммә был ғына империяны тарҡалыуҙан һаҡлап ҡала алмай. 29 октябрҙә Загребтағы Халыҡ вечеһы Словендар, хорваттар һәм сербтар дәүләте барлыҡҡа килеүен иғлан итә&lt;ref name=&quot;Создание Югославии&quot;&gt;''Писарев Ю. А.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/SERBIAN.HTM Создание югославского государства в 1918 г.: Уроки истории]&lt;/ref&gt;. Был шарттарҙа 27 октябрҙә Австро-Венгрия Антанта илдәренә сепарат тыныслыҡ килешеүе төҙөү тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. 29 октябрҙә австрийҙар теләһә ниндәй шарттар буйынса ла тыныслыҡ килешеүе төҙөүгә ризалыҡ бирә. Был ваҡиғалар Үҙәк державалар (Четверный союз) тарҡалыуға һуңғы этәргес була. [[1918 йыл]]дың 3 ноябрендә Австро-Венгрия баш һала (капитулировала)&lt;ref name=&quot;освобождение сербии&quot;&gt;[http://www.kroraina.com/knigi/zbf_ww1/zbf_8s.html За Балканскими фронтами Первой мировой войны. Освобождение Сербии]&lt;/ref&gt;

=== Албания ===
Беренсе бөтә донъя һуғышы башланыуға Албания нейтралитет иғлан итеүенә ҡарамаҫтан, 1914 йылда уҡ ил биләмәһенә грек ғәскәрҙәре баҫып инә. 1915 йыл башында Албания биләмәһенә серб һәм черногор ғәскәрҙәре инә. Албанияла Салоники фронты ойошторолғандан һуң, италия ғәскәрҙәре килеп төшә. Илдең көнсығыш райондарына болгар частары инә. [[1916 йыл]]дың көҙөндә француз һәм итальян ғәскәрҙәрен көньяҡ Албаниянан король Константин батша менән риза булған һәм германса фекер йөрөткән грек оккупация подразделениеларын ҡыҫырыҡлай. Шунан һуң итальяның дивизиялары һәм австрий-венгр ғәскәрҙәре араһындағы фронт һыҙығы (улар Черногорияны баҫтырғандан һуң, Албанияға инә) Влёра — Берат — Поградец һыҙығы буйлап үтә&lt;ref name=&quot;албания&quot;&gt;[http://www.kroraina.com/knigi/zbf_ww1/zbf_6a.html За Балканскими фронтами Первой мировой войны. Албания под пятой оккупантов]&lt;/ref&gt;. [[1915 йыл]]дың апрелендә Антанта һәм Италия илдәре Албания бойондороҡһоҙлоғон бөтөрөүсе йәшерен килешеү (Лондондағы килешеү, 1915) төҙөй. Был килешеү буйынса һуғыштан һуң Албанияны бүлеү планлаштырыла. Илдең үҙәк өлөшө Италияның протектораты, төньяҡ райондары Сербия һәм Черногория составына инергә, ә Греция составына көньяҡ райондар инергә тейеш була. Һуғыштан һуң Албания халҡы сит ил баҫҡынсы ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәш башлай. 1920 йылда илдең бойондороҡһоҙлоғо тергеҙелә, ә 1922 йыл итальян һәм югослав ғәскәрҙәре Албания биләмәһенән китергә мәжбүр була&lt;ref name=&quot;Создание Югославии&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;задохин албанцы&quot;&gt;{{Книга:Задохин-Низовский:Пороховой погреб Европы|Глава «Истоки албанского национализма»}}&lt;/ref&gt;.

=== Болгария ===
[[1918 йыл]]дың көҙөндә Салоники фронтында союздаштарҙың һөжүме бик мөһим стратегик һәм сәйәси эҙемтәләргә эйә була. Улар Болгарияның һуғыштан сығыуына һәм ярайһы уҡ кимәлдә Төркиәнең артабанғы капитуляцияһына булышлыҡ итә. Болгария батшаһы Фердинанд I илдән ҡаса. Болгария Үҙәк державалары илдәренән беренсе булып Антанта илдәре менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй һәм һуғыштан сыға&lt;ref name=&quot;История ПМВ 510&quot;&gt;{{Книга:История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|510}}&lt;/ref&gt;.

Шунан һуң [[1919 йыл]]дың 27 ноябрендә Антанта менән Болгария араһында Нёйия тыныслыҡ килешеүе төҙөлә. Уның шарттары буйынса Болгария 11 000 квадрат километр самаһы территорияһын юғалта. Югославия Короллегенә Цариброд, Струмица һ. б. ҡалалары менән дүрт сик буйы округы бирелә. Добруджа ҡабат Румыния составына инә. Көнбайыш Фракия Грецияға тапшырыла, шуның һөҙөмтәһендә Болгария Эгей диңгеҙенә сығыу юлын юғалта&lt;ref name=&quot;Мир&quot;&gt;«Мир в Нейи». Пер. с франц. М., 1926&lt;/ref&gt;. Болгар армияһы һаны 20 000 кешенән артмаҫҡа тейеш була. Болгария Хәрби-диңгеҙ көстәре ун карапҡа тиклем ҡыҫҡартыла. Шулай уҡ Болгария контрибуция түләргә бурыслы ине. 37 йыл дауамында Болгария союзсыларға 2,25 миллиард алтын франк түләргә тейеш ине. Бынан тыш, Болгария зыян ҡайтарыу рәүешендә, Грецияға һәм Югославияға матди, аҙыҡ-түлек һәм башҡа төрлө средство тапшырырға тейеш булған&lt;ref name=&quot;мирный договор&quot;&gt;{{Книга:История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|510—512}}&lt;/ref&gt;.

[[Беренсе донъя һуғышы]]нда еңелгәндән һуң, Болгарияла реваншизм идеялары тыуа, шуның арҡаһында артабан [[Икенсе донъя һуғышы]]нда Болгария Үҙәк илдәре (Страны Оси) яғында сығыш яһай.

=== Греция ===
Греция һуғышҡа 1917 йылда инә. Еңеүселәр лагерында булғанлыҡтан, ил байтаҡ территориаль ҡушымта ярҙам ала. Греция территорияһы хәрби хәрәкәттәрҙән зыян күрә. Греция нейтралитет иғлан итеүгә ҡарамаҫтан, 1916 йылда уҡ, грек хөкүмәте рөхсәте менән болгар ғәскәре бер нисә биләмәне алғандан бирле, Греция территорияһында хәрби хәрәкәттәр башлана. Әммә германофиллектән хәүефләнеп, грек етәкселеге араһында германса ҡараштарға борсолоп, [[Антанта] Грецияны һуғышта үҙ яғында ҡатнаштырыуға йүнәлтелгән бер нисә акция үткәрә. Шунан һуң Греция Үҙәк державаларға һуғыш иғлан итә.

Греция хөкүмәте һуғыштан һуң ил биләмәһен киңәйтергә иҫәп тота. [[1918 йыл]]дың 19 сентябренән үк Бөйөк Британиялағы грек илсеһе һуғыштан һуң Греция Македонияны, Төньяҡ Эпирҙы, Додеканесты һәм Көнсығыш Фракияны үҙенең составына индерергә иҫәп тота тип белдерә. Бынан тыш, грек етәкселеге Ғосман империяһының ҡайһы бер территорияларын да ҡушыу яҡлы була. Төркиәне һуғышта еңгәндән һуң, Оттоман империяһы халҡының күпселеге грек милләтенән торған [[Кесе Азия]] территорияларын да Греция составына индереү планлаштырыла&lt;ref name=&quot;греческие солдаты&quot;/&gt;.

Әммә Антанта илдәре бындай башланғыстарға һалҡын ҡарай. Өсөнсө Франция республикаһы, Ғосман империяһын бүлеү Бөйөк державалар конференцияһында тормошҡа ашырылырға тейеш, тип иҫәпләп, грек башланғыстарына ҡаршы тора. Үҙ сиратында Италия Короллеге (1861—1946), Додеканес һәм Албания арҡаһында Греция менән көсөргәнешле мөнәсәбәттә булғанлыҡтан, Францияны хуплай һәм Албания территорияларын Греция составына тапшырыуға ҡаршы сығыш яһай. Греция премьер-министры Элефтериос Венизелос [[1918 йыл]]дың 8 октябрендә союздаштарға Греция һуғышты Ғосман империяһын еңгәнгә саҡлы дауам итәсәге тураһында гарантия бирә. Шулай итеп, грек ғәскәрҙәренең Истанбулға барып инеү мөмкинлеге һәм был хәлдә грек етәкселеге Константинополгә лә дәғүә итеүе асыҡлана. Әммә [[1918 йыл]]дың 30 октябрендә Төркиә Антанта илдәре менән Мудрос тыныслыҡ килеүе төҙөй һәм һуғыштан сыға. Грецияның Ҡораллы көстәре Антанта мандаты буйынса Измир ҡалаһын биләй (1919). Хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң, Көнбайыш Фракия һәм Көнсығыш Фракия (1920) Греция составына инә&lt;ref name=&quot;греческие солдаты&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ПМВ540&quot;&gt;{{Книга:История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|540}}&lt;/ref&gt;.

Төркиә менән һуғышта еңгәндән һуң, Севрский тыныслыҡ килешеүе төҙөлә. Грецияла Бөйөк Греция идеяһы танылыу ала. Был икенсе грек-төрөк һуғышына һәм Грецияның еңелеүенә килтерә. Севр килешеүе яңынан ҡарала һәм Лозанна тыныслыҡ килешеүе төҙөлә. Көнсығыш Фракия, Измир һ. б. территориялар Төркиәгә кире ҡайтарыла.

=== Румыния ===
Брест тыныслыҡ килешеүе (Рәсәй һуғыштан сыға) ҡабул ителгәндән һуң, Румыния хөкүмәте Үҙәк державалар менән тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйырға ҡарар итә. Килешеү шарттары Румыния өсөн ауыр була. 7 майҙа Бухареста тыныс килешеүенә ҡул ҡуйыла&lt;ref name=&quot;Бухарест&quot;/&gt;. Румыния еңеүселәр файҙаһына урманға һәм нефткә бай стратегик яҡтан мөһим сик өлкәләренән яҙа. Көньяҡ Добруджа Болгарияға бирелә. Төркиә менән Болгария араһында бәхәстәр предметы булған Төньяҡ Добруджала Үҙәк державалар (Четверной Союз) дәүләттәренең берлектәге идаралығы ҡуйыла. Шулай уҡ Румыния үҙенең территорияһы аша Үҙәк державаларҙың бөтә ғәскәрҙәрен үткәрергә тейеш була&lt;ref name=&quot;Бухарест&quot;&gt;''Ю. В. Ключников, А. Сабанин.'' Международная политика новейшего времени в договорах, нотах и декларациях, ч. 2, стр. 139—141; Ф. И. Нотович. Бухарестский мир 1918 г. {{М.}}, 1959&lt;/ref&gt;.

Әммә Добро Поле алышында болгар армияһы фронтын өҙгәндән һуң, [[1918 йыл]]дың 10 ноябрендә Румыния мобилизация иғлан итә һәм Антанта яғында яңынан һуғышҡа инә. Был Румынияға байтаҡ отош килтерә, һуғыштан һуң Румынияға Трансильвания, Буковина һәм Банат биләмәләре инә, шулай уҡ Көньяҡ Добруджа ҡабт ҡайтарыла.

=== Сербия ===
[[Файл:Создание Югославии.png|220px|thumb|Сербтар, хорваттар һәм словендар Короллеге формалашыуы]]
[[1917 йыл]]да Корфула Сербия һәм Югославян комитеты вәкилдәре араһында Австро-Венгрияның Сербия, Черногория һәм көньяҡ славян ерҙәрен өс милләттең дә — сербтарҙың, хорваттарҙың һәм словендарҙың тигеҙ хоҡуғын тәьмин иткән бойондороҡһоҙ дәүләт — Югославияға берләштереү тураһында декларацияға ҡул ҡуйыла. Яңы короллектең башлығы итеп Карагеоргиевичтар серб династияһы батшаһы булырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Создание Югославии&quot;/&gt;.

[[1918 йыл]]дың октябрендә серб ғәскәрҙәре, болгар армияһы фронтын йырып, Сербия биләмәһен Үҙәк державалар ғәскәрҙәренән тулыһынса азат итә. Шуның менән бер үк ваҡытта Загребта Серб, хорваттар һәм словендар дәүләте булдырыу иғлан ителә. 1918 йылдың 24 ноябрендә Сербия составына инеү тураһында Сремдың халыҡ саборы, бер көн үтеүгә, Банат, Бачка һәм Баранья сербтары милли комитеты шундай уҡ ҡарар ҡабул итә. Был биләмәләр Воеводина менән бергә Сербия составына инә. [[1918 йыл]]дың 26 ноябрендә Серб короллеге составына Черногорияның инеүе тураһында иғлан ителә.

1918 йылдың 1 декабрендә Белградта Сербия Короллеге һәм Словендар, хорваттар һәм сербтар дәүләтенең берҙәм Югославия Короллегенә (Словендар, хорваттар һәм сербтар Короллеге) берләшеүе тураһында иғлан ителә&lt;ref name=&quot;Создание Югославии&quot;/&gt;. «Югославянство» (көньяҡ славянлыҡ) яңы дәүләттең нигеҙе була. Берҙәм дәүләт сиктәрендә сербтар, хорваттар һәм словендар берҙәм югославский (көньяҡ славян) халҡын формалаштырырға тейеш була. Әммә был концепция башҡа милләт вәкилдәрен — боснийҙар, македондар һәм черногорҙар — халыҡ сифатында танымай. Шулай уҡ славян булмаған халыҡтар — албандар (Косово һәм Метохия), Воеводинолағы немецтар һәм венгрҙар) — кәрәкмәгән этник аҙсылыҡ хәлендә ҡала&lt;ref name=&quot;Создание Югославии&quot;/&gt;. Македонияла серблаштырыу сәйәсәте үткәрелә, рәсми рәүештә македондарҙың теле серб-хорват теленең диалекты тип ҡарала һәм уны белем биреү учреждениеларында һәм власть органдарында ҡулланыу тыйыла&lt;ref name=&quot;фридман&quot;&gt;{{книга
 |автор          = Friedman, V.
 |заглавие       = The sociolinguistics of literary Macedonian
 |ссылка         = 
 |издание        = International Journal of the Sociology of Language
 |место          = 
 |издательство   = 
 |год            = 1985
 |том            = 
 |pages          = 31—57
 |allpages       = 
 |серия          = 
 |isbn           = 0-25334-656-8
}}{{en icon}}&lt;/ref&gt;. Шуның менән бер ваҡытта серб колонистарының Македонияға һәм Косово Республикаһына күсеүе хуплана&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;После Первой мировой войны в [[Македония (область)|Македонию]] и [[Республика Косово|Косово]] переселилось около 60 000 сербов, главным образом из [[Сербы в Хорватии|Хорватии]], [[Сербы в Боснии и Герцеговине|Боснии]] и [[Сербы в Черногории|Черногории]].&lt;/ref&gt;.

Сербтар, хорваттар һәм словендар Короллеген ойошторғанда, хорват халҡы мәнфәғәттәре сикләнә. Төп хорват сәйәси партияһының сәйәсмәндәре — Хорват крәҫтиән партияһы Югославияны федератив республика итеп ойоштороу яҡлы була, ә серб хөкүмәте илдең унитар-монархик ҡоролошло булыуын ҡарар итә&lt;ref name=&quot;устройство югославии&quot;&gt;[http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=14880 Župnik Juraj Tomac i vlasti Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1919.-1923.{{ref-sh}}]&lt;/ref&gt;. Хорватия уның дәүләтселеге нигеҙен тәшкил иткән күп быуаттар буйына формалашҡан институттарынан — Хорватия парламенты (сабор), Жупания (жупанство) һәм домобранствонан — яҙа. [[1919 йыл]]да хорват сәйәсмәндәре, хорват халҡының үҙбилдәләнеше өсөн сығыш яһап, [[Париж]]да «Татыулыҡ конгресы» ойоштора, хәрәәкә хорваттарҙың 157 000 имзаһын йыя&lt;ref name=&quot;хрватска в югославии&quot;&gt;[http://amac.hrvati-amac.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=1122&amp;Itemid=252 Hrvatska u Jugoslaviji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305170953/http://amac.hrvati-amac.com/index.php?id=1122&amp;itemid=252&amp;option=com_content&amp;task=view |date=2016-03-05 }}.{{ref-hr}}&lt;/ref&gt;. Югославияла милләт-ара мөнәсәбәттәрҙе хәл иткәндә, «Хорват мәсьәләһе» көсөргәнешлек тыуҙырған.

Шулай итеп, яңы барлыҡҡа килгән короллектә әйҙәүсе ролдә идара итеүсе серб элитаһы булған. [[1929 йыл]]да КСХС рәсми рәүештә Югославия Короллеге тип үҙгәртелгән.

=== Черногория ===
Черногория Короллеге, австрий-венгр ғәскәрҙәре ил территорияһын тулыһынса оккупациялағандан һуң, 1916 йылда һуғыштан сығарыла. 1916 йылдың ғинуарында австрийҙар короллектең баш ҡалаһы Цетинены яулап алғандан һуң, австрий-венгр делегацияһы һәм Черногория вәкилдәре араһында черногор армияһының капитуляцияһы тураһында һөйләшеүҙәр башлана. Австрий-венгр ғәскәрҙәре уратып алынған һәм диңгеҙгә ҡыҫырыҡланған черногор ғәскәрҙәренең ауыр хәле черногорҙар яғын австрийҙарҙың бөтә шарттарын ҡабул итергә мәжбүр итә. Әммә Франция баҫымы аҫтында батша Никола I, һөйләшеүҙәрҙе өҙөп, 19 ғинуарҙа черногор армияһын демобилизациялау тураһындағы указға ҡул ҡуя һәм Италияға ҡаса. Черногор армияһының тере ҡалған һалдаттары (3000 самаһы кеше) австрий-венгр ғәскәре тарафынан әсирлеккә алына&lt;ref name=&quot;Корсун 59&quot;&gt;{{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ|59|1}}&lt;/ref&gt;.

Корфу декларацияһы буйынса Черногория Югославия Короллеге составына инергә тейеш була. [[1918 йыл]]дың 26 ноябрендә, серб ғәскәрҙәре, ил территорияһын австрий-венгр ғәскәрҙәренән азат иткәндән һуң, Черногория рәсми рәүештә Сербия составына инә. Подгорицкая купщина һәм Белаши (Сербия менән союз яҡлылар) ике Короллекте берләштереү тураһындағы идеяны күтәреп ала һәм Черногория территорияһына ингән серб ғәскәрҙәренә ярҙам күрһәтә. Әммә Зеленаштар (илдең тәхеттән ҡолатылған короле Никола I Петрович яҡлылар) тағы бер нисә йыл буйы, 1929 йылға тиклем, Черногорияның бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеүҙе талап итеп, Рождественский ихтилалын дауам итә&lt;ref name=&quot;Создание Югославии&quot;/&gt;.

=== Емереклектәр һәм зыян ===
Балҡандағы һуғыштарҙан Сербия иң ҙур емереклек һәм зыян күргән. Ил тарҡалған, предприятиелар емерелгән, иҡтисад түбән төшкән. Салоники кампанияһы Черногория, Греция, Болгария һәм Албания территорияларына ла зыян килтергән.

Сербияла һуғыштың тәүге ауыр эҙемтәләре 1914 йылдың көҙөндә үк күренә. Армияға илдең бөтә эшкә һәләтле ир-егеттәре саҡырылған, һәм сәсеү эштәре туҡтап ҡалған. Шунан һуң илдә аҙыҡ-түлек дефициты башлана. Икмәккә хаҡтар ҡапыл арта, айырыуса ауыр хәл ҡалаларҙа күҙәтелә. Хәрби хәрәкәттәр барған райондарҙан килгән ҡасаҡтар хәлде насарайта. Сербия иҡтисады тулыһынса тиерлек емерелә. Сәнәғәт предприятиеларының яртыһынан ашыуы эшләмәй&lt;ref name=&quot;Задохин136&quot;&gt;{{Книга:Задохин-Низовский:Пороховой погреб Европы|136|1}}&lt;/ref&gt;.

[[Беренсе донъя һуғышы]] Балҡандың бөтә төбәктәренә лә ҙур зыян килтерә. Мәҫәлән, Сербияның дөйөм зыяны яҡынса 6 миллиард француз франкы тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Задохин137&quot;&gt;{{Книга:Задохин-Низовский:Пороховой погреб Европы|137|1}}&lt;/ref&gt;.

=== Ҡасаҡтар һәм тыныс халыҡҡа ҡарата башҡарылған енәйәттәр ===
[[Файл:Austrians executing Serbs 1917.JPG|thumb|upright=1.2|Австрия һалдаттары Топлицкий ихтилалында ҡатнашыусыларҙы атып үлтерә]]
Балҡандағы Беренсе бөтә донъя һуғышы иң ауыр юғалтыуҙарҙы Сербияға килтерә. Сербия һәм Черногорияны сит илдәрҙең баҫып алыуы был илдәрҙең халыҡтарына ауыр ғазапҡа әйләнде&lt;ref name=&quot;Задохин&quot;&gt;{{Книга:Задохин-Низовский:Пороховой погреб Европы|1|1}}&lt;/ref&gt;.

1915 йылдың көҙөндә австрий-герман һөжүм итә башлағандан бирле, 1914 йылда купанттарҙың аяуһыҙлығын иҫләп, серб армияһы менән бергә тыныс халыҡ та сигенә. Тәүҙә Белград халҡы өйҙәрен ҡалдырып китә, һуңынан уларға башҡа кешеләр ҙә ҡушыла. Тиҙҙән серб армияһы отрядтары 250 000 кешегә еткән ҡасаҡтар менән бутала. Сигенеү шарттары бик ауыр була. Кешеләр аслыҡтан, ҡара һарҡау (ҡарамыҡ, тиф) сиренән үлгән, уларҙы бомбаға тотҡандар һәм самолёттарҙан атҡандар. Австрий-герман ғәскәрҙәре шулай уҡ сигенеүсе колонналарҙы эҙәрлекләй&lt;ref name=&quot;шамбаров&quot;/&gt;.

[[Файл:Hromadná poprava srbského obyvatelstva.jpg|thumb|left|250px|Австрий-венгр хәрбиҙәре аҫҡан серб граждандары]]

Ҡала халҡы итальяндар менән австрий-венгрҙар араһында хәрби хәрәкәттәр барған райондарҙан йыйылған ҡасаҡтар иҫәбенә һиҙелерлек артҡан. Бындай шарттарҙа хаҡтарҙың ныҡ артыуы башланды, илгә сит ил валюталары тула. Австрия оккупация зонаһында халыҡ өсөн айырыуса ҡаты шарттар була.
Мал һәм ауыл хужалыҡ продукцияһын тартып алыуҙан (реквизиция) тыш, австрийҙар халыҡты австрий-венгр армияһы подразделениеларына хеҙмәткә йәлеп иткәндәр. Былар барыһы ла албан халҡының ризаһыҙлығын көсәйткән һәм йыш ҡына урындағы халыҡ һәм Австрия ғәскәрҙәренең бәрелештәренә килтерә. Беренсе донъя һуғышы йылдарында тиҫтәләгән мең албан үлтерелә, аслыҡтан йәки эпидемиянан вафат була&lt;ref name=&quot;албания&quot;/&gt;.

=== Дезертирлыҡ, һалдат ихтилалдары ===
Балҡандағы хәрби хәрәкәттәр башланыу менән Австрия армияһы сафтарында дезертирлыҡ осраҡтары йыш теркәлгән. 1914 йылғы кампания осоронда славян милләтле 35 000 хәрби хеҙмәткәр: сербтар, хорваттар, чехтар, словендар, словактар һәм башҡа халыҡ вәкилдәре австрий-венгр армияһында хеҙмәт итеүҙән ҡасҡан. Ошо һалдаттарҙың күбеһе серб армияһы яғына күсә, һәм улар һуңыраҡ Үҙәк держава ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;дезертирство&quot;&gt;[http://ah.milua.org/army/mironov.html Ревизия ценностных представлений австро-венгерских фронтовиков периода Первой мировой войны] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720072643/http://ah.milua.org/army/mironov.html |date=2009-07-20 }}&lt;/ref&gt;.

Ләкин иң күп һалдат ҡатнашҡан ихтилал Балҡанда һуғыш аҙағында тоҡанған. Оҙайлы һуғыштан арыған болгар һалдаттары тиҙ арала тыныслыҡ килешеүен төҙөү талабы менән ихтилалға күтәрелгән. [[1918 йыл]]дың 28 сентябренә баш күтәреүсе һалдаттарҙың һаны 30 000 кешегә етә. Фетнәселәрҙең бер өлөшө Софияға йүнәлә, был илдең баш ҡалаһында паника тыуҙыра, халыҡ ҡаушап төшә. Әммә болгар союздаштарына Германияның 217-се немец пехота дивизияһы ярҙамға килә, ихтилал туҡтатыла. Әммә был Болгарияға ярҙам итмәй. Шул уҡ көндө Балҡандағы хәрби хәрәкәттәр тамамлана&lt;ref name=&quot;История ПМВ 516&quot;&gt;{{Книга:История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|515}}&lt;/ref&gt;.

=== Юғалтыуҙар ===
Балҡандағы [[Беренсе донъя һуғышы]]нда иң ҙур юғалтыуҙарға Сербия дусар була. Һуғыш ҡорбандарының һаны аныҡ билдәләнмәгән, төрлө сығанаҡтар төрлө һандар килтерә. СССР демографы Борис Цезаревич Урланис баһалауҙары буйынса Сербия Короллеге армияһының 165 000 ир-егете һәләк булған, хәбәрһеҙ юғалған һәм яраларҙан вафат булған&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Уларҙың 45 000-е яуҙа һәләк булған, яраларҙан үлгән, хәбәрһеҙ юғалған һәм һуңынан табылаған, 72 553 кеше (рәсми статистика буйынса) әсирлектә үлгән&lt;/ref&gt;. Сербияның дөйөм юғалтыуҙары иһә — 340 000 кеше һәләк булған. Һуғыштан һуң илдә 164 000 кеше зәғиф йәки һуғыш инвалиды булып ҡалған һәм шулар араһында — етем балалар&lt;ref name=&quot;Урланис&quot;/&gt;.

Югославия Хөкүмәте 1924 йылда черногория армияһында 13 325 кеше һәләк булыуы, хәбәрһеҙ юғалыуы, яраларҙан вафат булыуы, 2000 кеше әсирлктә үлеүе хаҡында белдерҙе.

Уның мәғлүмәттәренә ярашлы, 1918 йылда барлыҡҡа килгән Сербтар, хорваттар һәм словендар Короллегендә (Словения, Хорватия һәм Славония Короллеге, Босния һәм Герцеговина, Воеводина, Сербия Короллеге һәм Македония өлкәһе, Черногория Короллеге) яҡынса 996 000 кеше һәләк булған&lt;ref name=&quot;эрлихман&quot;/&gt;.

== Мәҙәниәттә ==
[[Файл:NoviBG Nov30 2005.jpg|left|thumb|Салоники фронтында дошман оборонаһын өҙөү хөрмәтенә «Еңеүсе» монументы. Белград]]
Балҡандағы Беренсе донъя һуғышына бағышланған тәүге әҫәрҙәр хәрби хәрәкәттәр башланыу менән барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, [[1914 йыл]]дың 27 июлендә Люблянала баҫылған «Словенец» гәзитендә словен милләтсеһе Марко Натлачендың эрцгерцог Фердинандты Сараевола үлтергән өсөн үс алырға саҡырған «Србе на врбе!» ({{lang-ru|Серба — на вербу!}}) шиғыры донъя күрә&lt;ref name=&quot;словенская история&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Božo Repe.
 |url         = http://www.ff.uni-lj.si/oddelki/zgodovin/DANIJELA/HISTORY/_private/20th/bozorepe.pdf
 |title       = «Slovene History — 20th Century»
 |publisher   = Department of History of the University of Ljubljana
 |accessdate  = 
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/69erKQDJw?url=http://www.ff.uni-lj.si/oddelki/zgodovin/DANIJELA/HISTORY/_private/20th/bozorepe.pdf
 |archivedate = 2012-08-04
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110608082051/http://www.ff.uni-lj.si/oddelki/zgodovin/DANIJELA/HISTORY/_private/20th/bozorepe.pdf |date=2011-06-08 }}&lt;/ref&gt;.

Һуғыш башланыу менән Джоки Богдановичтың билдәле киностудияһы (Белград) Балҡанда барған тәүге операцияларҙы төшөрә башлай, Богданович һәм [[Рәсәй империяһы]] фотографы Самсон Чернов Срем хәрби хәрәкәттәрен һәм 1914 йылдың сентябрендәге Земун яуын төшөрә. Әммә, Сербия территорияһы баҫып алынғандан һуң, киностудия үҙ эшен бөтөнләй туҡтата. Балҡандағы артабанғы хәрби хәрәкәттәр кадрҙары сит ил операторҙары тарафынан бик бәләкәй һанда төшөрөлгән&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Dejan Kosanovic.
 |url         = http://www.rastko.org.yu/isk/dkosanovic-cinematography.html
 |title       = Serbian Film and Cinematography (1896—1993)
 |publisher   = Растко
 |accessdate  = 2009-02-11
 |lang        = en
 |deadlink    = unknown-host
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20010219162705/http://www.rastko.org.yu/isk/dkosanovic-cinematography.html
 |archivedate = 2001-02-19
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010219162705/http://www.rastko.org.yu/isk/dkosanovic-cinematography.html |date=2001-02-19 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:WWI-Bulgarian-stamp.jpg|thumb|right|upright|Болгарияның Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыуына бағышланған болгар маркаһы]]

Балҡан илдәрендә сюжеттары нигеҙенә Балҡанда Беренсе донъя һуғышы хронологияһы һалынған күп уйын һәм документаль фильмдар төшөрөлгән. Югославия Социалистик Федератив Республикаһында (һуңыраҡ Сербияла) Цере янындағы алыш тураһында картиналар ({{lang-sr|филм «Марш на Дрину» (1964)}})&lt;ref name=&quot;марш на дрину&quot;&gt;[http://www.imdb.com/title/tt0172776/ Марш на Дрину] на [[Internet Movie Database]]&lt;/ref&gt;, Колубаралағы алыш ({{lang-sr|филм «Колубарска битка» (1990)}})&lt;ref name=&quot;колубарска битка&quot;&gt;[http://www.imdb.com/title/tt0200782/ Колубарска битка] на [[Internet Movie Database]]&lt;/ref&gt;, серб армияһының Албанияға сигенеүе тураһында ({{lang-sr|филм «Где цвета лимун жут» (2006)}})&lt;ref name=&quot;лимон&quot;&gt;[http://www.imdb.com/title/tt0933016/ Где цвета лимун жут] на [[Internet Movie Database]]&lt;/ref&gt; һ. б. ижад ителә. [[2009 йыл]]да серб режиссёры Срджан Драгоевич снял фильм «Святой Георгий убивает змия» фильмын төшөрә. Был фильм Сербия кинематографының бюджеты яҡынса 5 млн евроға тиң иң ҡыйбатлы фильмдарының береһе була. Кескәй генә серб ауылында Беренсе Балҡан һәм Беренсе донъя һуғыштары арауығында бара фильмда тасуирланған ваҡиғалар&lt;ref name=&quot;Святой Георгий&quot;&gt;[http://www.imdb.com/title/tt0906083/ Sveti Georgije ubiva azdahu]{{en icon}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылда режиссёр Срджан Каранович Сербиялағы Беренсе донъя һуғышы ваҡиғалары тураһында «Бэса» ({{lang-sr|филм «Беса»}}) драмаһын төшөрә&lt;ref name=&quot;беса&quot;&gt;[http://www.imdb.com/title/tt1272006/ Solemn Promise] на [[Internet Movie Database]]&lt;/ref&gt;.

[[1915 йыл]]да Серб армияһы сигенгәндән һәм Сербияны Үҙәк державалар баҫып алғандан һуң, «Тамо далеко» ({{lang-ru|Там далеко́}}) тигән йыр танылыу ала. Йырҙа серб һалдаты ҡыйратылған ауылы, никахлашҡан сиркәүе һәм күп иптәштәре һәләк булған хәсрәтле сигенеү тураһында йырлай.
Һуңынан был йыр Сербияла, айырыуса Беренсе донъя һуғышы осоронда илдән сығып киткән серб эмигранттары араһында бик популяр була&lt;ref name=&quot;милькультурная америка&quot;&gt;{{cite web
 | datepublished = 
 | url           = http://www.everyculture.com/multi/Pa-Sp/Serbian-Americans.html
 | title         = «Multicultural America — Serbian Americans»
 | author        = Bosiljka Stevanović.
 | publisher     = Countries and Their Cultures
 | accessdate    = 
 | lang          = en
 | archiveurl    = 
 | archivedate   = 
}}&lt;/ref&gt;.

Болгарияла [[Беренсе донъя һуғышы]]н, болгар армияһы тарихи болгар (болғарҙар күп йәшәгән) территорияһы Македония өсөн һуғышҡанлыҡтан, азатлыҡ һуғышы тип баһалана. Болгар сәйәси эшмәкәрҙәренең күбеһе Македонияны Болгарияға ҡушырға теләй. Вардар Македонияһы Болгария ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынғандан һуң, 1915 йылда болгар хөкүмәте урындағы халыҡты болғарлаштырыуҙы тормошҡа ашыра башлай. Был маҡсатҡа Болгарияның әҙәби эшмәкәрҙәре йәлеп ителә.

1913 йылдан уҡ билдәле болгар шағиры Иван Минчев Вазов «Македония тураһында йырҙар» шиғырҙар йыйынтыҡтарын сығара башлай. Болгар властары был шиғырҙарҙы сербтарға ҡаршы идеологик көрәштә ҡуллана. Әммә һуңыраҡ Вазов үҙенең әҫәрҙәрен хөкөм итә&lt;ref&gt;{{книга
|заглавие      = История всемирной литературы: В 8 томах
|ответственный = Г.&amp;nbsp;П. Бердников
|место         = М.
|издательство  = Наука
|год           = 1983—1994
|том           = 8
|страницы      = 464
}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Сербия Беренсе донъя һуғышында
* Болгария Беренсе донъя һуғышында
* Греция Беренсе донъя һуғышында
* Черногория Беренсе донъя һуғышында
* Тамо далеко
* Корфу декларацияһы
* Югославияны ойоштороу
* Румыния кампанияһы (1916—1917)]]
* Фракия
* Добруджа
* Беренсе донъя һуғышы Урта диңгеҙҙә
* Бөйөк Сербия
* Бөйөк Болгария (сәйәсәт)
* Бөйөк идея (Греция)

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|широкие|group=прим.}}

== Сығанаҡтар ==
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{commonscat-inline|Balkans theatre of World War I|Балканский фронт Первой мировой войны}}
* [https://web.archive.org/web/20130817090952/http://balkans1916.com/index.html Сайт Balaksn1916]
* [http://wwi.lib.byu.edu/index.php/The_Austro-Hungarian_Ultimatum_to_Serbia_%28English_translation%29 Июльский ультиматум]{{ref-en}}
* [http://www.elcom.ru/~human/2008ns/70nss.htm Первая мировая война и Балканы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123419/http://www.elcom.ru/~human/2008ns/70nss.htm |date=2016-03-04 }}
* [https://web.archive.org/web/20071211201144/http://www.bg-history.info/?p=statia&amp;statiaid=926 Дойранская позиция]{{ref-bg}}
* [http://www.kroraina.com/knigi/zbf_ww1/index.html За Балканскими фронтами Первой мировой войны]
* [https://web.archive.org/web/20140721130524/http://www.promacedonia.org/index.html Каталог книг о Македонии]

== Әҙәбиәт ==
'''Рус телендә:'''
* {{Книга:Зайончковский А. М.: Первая мировая война}}
* {{Книга:История первой мировой войны 1914—1918 гг.}}
* '''Мировые войны XX века:''' В 4 кн./Ин-т всеобщей истории. — М.: Наука, 2002. — ISBN 5-02-008804-8 '''Кн. 1:''' Первая мировая война: Ист. очерк/Отв. ред. Г. Д. Шкундин. — 2002. — 686 стр.: ил. ISBN 5-02-008805-6 (в пер.)
* {{Книга:Шацилло В. К.:ПМВ}}
* {{Книга:Писарев Ю.А.:Образование Югославского государства}}
* {{Книга:Писарев Ю.А.:СиЧ в ПМВ}}
* {{Книга:Задохин-Низовский:Пороховой погреб Европы}}
* {{Книга:Корсун Н. Г.: Балканский фронт ПМВ}}
* {{Книга:Лиддел Гарт: History of the WW1}}
* {{книга | автор = Каширин В. Б. | заглавие = Дозорные на Балканах. Русская военная разведка в странах Балканского полуострова накануне и в годы Первой мировой войны | ссылка = http://www.inslav.ru/2009-08-05-14-47-56/2013-kashirin-2014 | место = М. | издательство = ВИКМО-М | год = 2014 | страниц = 632 | isbn = 978-5-98454-036-0}}
* {{книга |автор= [[Борис Михайлович Шапошников]]|заглавие= Мозг армии|ответственный= |ссылка=|место= {{М.}}- {{Л.}} |издательство=  Государственное издательство. Отдел военной литературы|год=1927 |том=1 |страниц= |страницы= |тираж=4000 |ref= Мозг армии}}
'''Инглиз телендә:'''
* {{Книга:Thomas-Babac:Armies in the Balkans}}
* {{Книга:John Keegan:WWI}}
* {{книга
 |автор          = D. J. Dutton.
 |заглавие       = The Balkan Campaign and French War Aims in the Great War
 |ссылка         = https://www.jstor.org/pss/567160
 |издание        = 
 |место          = 
 |издательство   = Oxford University Press
 |год            = 1979
 |том            = 
 |pages          = 
 |allpages       = 
 |серия          = 
 |isbn           = 
}}
* {{книга
|автор         = [[Неклюдов, Анатолий Васильевич|А. В. Неклюдов]].
|заглавие      = Diplomatic Reminiscences Before and During the World War, 1911—1917
|ссылка        = https://archive.org/details/diplomaticremini00nekluoft
|место         = London
|год           = 1920
}}

'''Болгар телендә:'''
* {{Книга:Георги Марков:Голямата война}}
* {{Книга:Игнат Криворов:Военното изкуство}}
* {{Книга:Васил Радославов:България и световната криза}}
* {{Книга:Атанас Пейчев:1300 години на стража}}
* {{Книга:Никола Недев:България в световната война}}
* {{Книга:Българското военно изкуство през капитализма}}
* {{Книга:Симеонов-Михайлова-Василева:Добричката епопея}}
* {{Книга:Димитров:Войните за национално обединение}}
* {{Книга:Влахов:Отношения между България и централните сили}}

'''Немец телендә:'''
* {{Книга:Österreich-Ungarns letzter Krieg}}
* {{книга
 |автор          = Richard von Mach. 
 |заглавие       = Aus bewegter Balkanzeit. 1879-1918
 |ссылка         = 
 |издание        = 
 |место          = [[Берлин|Berlin]]
 |издательство   = 
 |год            = 1918
 |том            = 
 |pages          = 
 |allpages       = 
 |серия          = 
 |isbn           = 
}}

'''Серб телендә:'''
* {{книга
 |автор          = 
 |заглавие       = Историја српског народа
 |ссылка         = 
 |издание        = 
 |место          = Београд
 |издательство   = Српска књижевна задруга
 |год            = 1983
 |том            = 
 |pages          = 
 |allpages       = 
 |серия          = 
 |isbn           = 
}}
* {{книга
 |автор          = Группа авторов.
 |заглавие       = Први светски рат, Србија и Црна Гора
 |ссылка         = 
 |издание        = 
 |место          = Цетиње
 |издательство   = Обод
 |год            = 1976
 |том            = 
 |pages          = 
 |allpages       = 
 |серия          = 
 |isbn           = 
}}
* {{книга
|автор         = Крсто Којовић
|заглавие      = Црна књига. Патње Срба Босне и Херцеговине за време светског рата 1914-1918 године
|ответственный = Војислав Беговић
|место         = Београд
|издательство  = Чигоја штампа
|год           = 1996
}}

{{Основные события Первой мировой войны}}
{{Театры военных действий Первой мировой войны}}

{{Избранная статья|История}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Германия Беренсе донъя һуғышында]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышы алыштары]]
[[Категория:Сербия алыштары]]
[[Категория:Греция алыштары]]
[[Категория:Австро-Венгрия алыштары]]
[[Категория:Франция алыштары]]
[[Категория:Бөйөк Британия алыштары]]
[[Категория:Болгария алыштары]]
[[Категория:Балҡандар тарихы]]
[[Категория:Германия алыштары]]
[[Категория:Алфавит буйынса алыштар]]</text>
      <sha1>l9nc575v2fkv922xyqh4q6t5hh1mvbx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026 йыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201292</id>
    <revision>
      <id>1299068</id>
      <timestamp>2026-06-09T15:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Навигация для года|2026}} {{Навигация для века|21}} {{Год в других календарях|2026|КК=25 января|ИК=20 августа}} {{Год начинающийся|2026}}    == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}}  {{Календарь на год|2026}}</comment>
      <origin>1299068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="319" sha1="7vcu2gkiucb521jjw0g19xbbu6ewtaj" xml:space="preserve">{{Навигация для года|2026}}
{{Навигация для века|21}}
{{Год в других календарях|2026|КК=25 января|ИК=20 августа}}
{{Год начинающийся|2026}}


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Календарь на год|2026}}</text>
      <sha1>7vcu2gkiucb521jjw0g19xbbu6ewtaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201293</id>
    <redirect title="2026 йыл" />
    <revision>
      <id>1299069</id>
      <timestamp>2026-06-09T15:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>[[2026 йыл]] битенә йүнәлтелгән</comment>
      <origin>1299069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="e0ehxrbgx7kkxj1i0e66vgo3uyfee5v" xml:space="preserve">#REDIRECT [[2026 йыл]]</text>
      <sha1>e0ehxrbgx7kkxj1i0e66vgo3uyfee5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:Нияз Алсынбаев.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>201294</id>
    <revision>
      <id>1299071</id>
      <timestamp>2026-06-09T16:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>{{Ирекһеҙ файл
 |тасуирлама    = Нияз Алсынбаев
 |сығанаҡ       = https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-06-09/v-ufe-ushel-iz-zhizni-zhurnalist-i-pisatel-niyaz-alsynbaev-4656494
 |яһалыу ваҡыты = билдәһеҙ
 |автор         = билдәһеҙ
}}
{{Ирекһеҙ файл/НҠИ
| мәҡәлә         = Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы
| маҡсат         = иллюстрация
| алышыусанлылыҡ = 
| башҡа          = 
}}</comment>
      <origin>1299071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="610" sha1="32gxlbzdfw421xzikpqv9mxh4sb7qdx" xml:space="preserve">== Ҡыҫҡа аңлатма ==
{{Ирекһеҙ файл
 |тасуирлама    = Нияз Алсынбаев
 |сығанаҡ       = https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-06-09/v-ufe-ushel-iz-zhizni-zhurnalist-i-pisatel-niyaz-alsynbaev-4656494
 |яһалыу ваҡыты = билдәһеҙ
 |автор         = билдәһеҙ
}}
{{Ирекһеҙ файл/НҠИ
| мәҡәлә         = Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы
| маҡсат         = иллюстрация
| алышыусанлылыҡ = 
| башҡа          = 
}}
== Лицензиялау ==
{{subst:nld}}</text>
      <sha1>32gxlbzdfw421xzikpqv9mxh4sb7qdx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-06-10</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201295</id>
    <revision>
      <id>1299073</id>
      <timestamp>2026-06-09T17:50:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Po dešti ve Středohoří.jpg</comment>
      <origin>1299073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="07ca82xsfxjb1ke0a5o02zkemvgu8r7" xml:space="preserve">Po dešti ve Středohoří.jpg</text>
      <sha1>07ca82xsfxjb1ke0a5o02zkemvgu8r7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Линза формаһындағы галактика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201296</id>
    <revision>
      <id>1299088</id>
      <timestamp>2026-06-10T07:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/149909759|Линзовидная галактика]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1299088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18554" sha1="2y5jkzgxx5lce1weru71pspmzjoyfyj" xml:space="preserve">[[Файл:Ngc5866_hst_big.jpg|мини|344x344пкс|Орсоҡ галактикаһы (NGC 5866), [[Аждаһа (йондоҙлоҡ)|Аждаһа]] йондоҙлоғондағы линза формаһындағы галактика.]]
'''Линза формаһындағы галактика''' — Хаббл классификацияһында [[Эллиптик галактика|эллиптик]] һәм спираль галактикалар араһында урынлашҡан [[галактика]] төрө. Линза формаһындағы галактикалар — йондоҙ-ара газын сарыф иткән йәки юғалтҡан дисклы галактикалар (спираль галактикалар кеүек), шуға күрә [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе|йондоҙҙар барлыҡҡа килтереүҙең]] тиҙлеге кәмегән&lt;ref name=&quot;DeGraaffetal2007&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=A Galaxy in Transition: Structure, Globular Clusters, and Distance of the Star-Forming S0 Galaxy NGC 1533 in Dorado|ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-12-20_671_2/page/1624|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=671|номер=2|страницы=1624—1639|bibcode=2007ApJ...671.1624D|doi=10.1086/523640|язык=en|тип=journal|автор=DeGraaff, Regina Barber; Blakeslee, John P.; Meurer, Gerhardt R.; Putman, Mary E.|год=2007|издательство=[[IOP Publishing]]}}&lt;/ref&gt;. Улар дисктарында һаман да ҙур күләмдә саң һаҡлап ҡалыуы ихтимал. Һөҙөмтәлә улар тәү сиратта боронғо йондоҙҙарҙан тора. Галактика күҙәтеүсегә йәйенке яғы менән ҡарағанда, линза формаһындағы галактиканың спираль тармаҡтары асыҡ булмау сәбәпле, йыш ҡына линза формаһындағы һәм эллипс формаһындағы галактикаларҙы асыҡ айырыуы ауыр була. Хаббл классификацияһы буйынса линза формаһындағы галактикалар '''S0''' класына ҡарай.

== Морфологияһы һәм төҙөлөшө ==
[[Файл:NGC_1460_-HST10217_18-R850GB475.png|альт=|слева|мини|250x250пкс|NGC 1460 — яҡты барлы линза формаһындағы галактика.]]
[[Файл:Wikifigure.png|альт=|мини|293x293пкс|Билдәле бер күсәр нисбәте булған ике типтағы галактикалар өлөшөнөң күсәр нисбәтенә бәйлелеге графигы &lt;ref name=&quot;bmbook&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Galactic Astronomy|isbn=0-691-02565-7|ref=Binney &amp; Merrifield|автор=Binney &amp; Merrifield|год=1998}}&lt;/ref&gt; .]]
Линза формаһындағы галактикаларҙа диск компоненты ла, балдж (ҡабарынҡылыҡ) та асыҡланған. Спираль галактикалар менән сағыштырғанда, линза формаһындағы галактикаларҙа балдждар көслөрәк сағыла, ә тармаҡтары, киреһенсә, юҡ, әммә [[:ru:Спиральная_галактика_с_перемычкой|бар]] булыуы мөмкин&lt;ref name=&quot;bmbook&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Galactic Astronomy|isbn=0-691-02565-7|ref=Binney &amp; Merrifield|автор=Binney &amp; Merrifield|год=1998}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot; id=&quot;CITEREFBinney_&amp;_Merrifield1998&quot;&gt;''Binney &amp; Merrifield.''&amp;#x20;Galactic Astronomy.&amp;nbsp;— 1998.&amp;nbsp;— ISBN 0-691-02565-7.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; .

Ҡабарынҡылыҡтың сағылыш үлсәмен галактиканың күренгән дискыһының ҙур һәм бәләкәй күсәренең нисбәте тип баһаларға мөмкин. Был параметр өсөн линза рәүешендәге галактикалар таралыуы 0,25-тән 0,85-кә тиклем диапазонда арта, ә спираль галактикаларының таралыуы үҙгәрешһеҙ ҡала &lt;ref name=&quot;Shapes&quot;&gt;{{Мәҡәлә|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|MNRAS]]|том=258|номер=2|страницы=404—414|bibcode=1992MNRAS.258..404L|заглавие=On the true shapes of galaxies|ссылка=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1992-09-15_258_2/page/n171|doi=10.1093/mnras/258.2.404|ref=Lambas|язык=en|автор=Lambas, D.G.; S.J.Maddox and J. Loveday|год=1992|тип=journal}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мәҡәлә|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|MNRAS]]|том=258|номер=2|страницы=404—414|bibcode=1992MNRAS.258..404L|заглавие=On the true shapes of galaxies|ссылка=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1992-09-15_258_2/page/n171|doi=10.1093/mnras/258.2.404|ref=Lambas|язык=en|автор=Lambas, D.G.; S.J.Maddox and J. Loveday|год=1992|тип=journal}}&lt;/ref&gt; . Был параметр һәр ваҡыт галактиканың ысын формаһы менән бәйле булмаһа ла (мәҫәлән, әгәр галактиканы йәйенке яғы менән күҙәтһәләр, нисбәт һәр ваҡыт 1-гә яҡын буласаҡ), дөйөм тенденция асыҡ.

Линза формаһындағы галактикалар спираль һәм эллиптик галактикалар менән оҡшашлыҡтарға эйә булһалар ҙа, уларға эллиптик һәм спираль галактикалар классификациялары ҡағылмай. Айырым классификациялау системаһы ҡулланыла: дисктағы туҙан күләменә ҡарап, галактика S0 &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, S0 &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; йәки S0 &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; &lt;ref name=&quot;bmbook&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Galactic Astronomy|isbn=0-691-02565-7|ref=Binney &amp; Merrifield|автор=Binney &amp; Merrifield|год=1998}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot; id=&quot;CITEREFBinney_&amp;_Merrifield1998&quot;&gt;''Binney &amp; Merrifield.''&amp;#x20;Galactic Astronomy.&amp;nbsp;— 1998.&amp;nbsp;— ISBN 0-691-02565-7.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; тип классификациялана.

Барлы галактикаларҙа шулай уҡ төрлө күләмдә саң булыуы мөмкин һәм улар барҙың  сағыулығы буйынса классификациялана: линза формаһындағы галактикалар кластары SB0 &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, SB0 &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; һәм SB0 &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; &lt;ref name=&quot;bmbook&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Galactic Astronomy|isbn=0-691-02565-7|ref=Binney &amp; Merrifield|автор=Binney &amp; Merrifield|год=1998}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot; id=&quot;CITEREFBinney_&amp;_Merrifield1998&quot;&gt;''Binney &amp; Merrifield.''&amp;#x20;Galactic Astronomy.&amp;nbsp;— 1998.&amp;nbsp;— ISBN 0-691-02565-7.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; тип билдәләнә. Ҡайһы бер галактикаларҙа, мәҫәлән, [[NGC 1375]], ике киҫешкән бар күҙәтелә, бының сәбәптәре билдәһеҙ.

Линза рәүешендәге галактикаларҙың өҫкө яҡтылығы Серсик законы менән яҡшы һүрәтләнә, әгәр ул айырым диск компонентына, ҡабарынҡылыҡҡа һәм, әгәр бар икән, барға ҡулланылһа . Галактикалар яҡтылығы профилдәрен өйрәнеү эллиптик галактикаларҙы линза формаһындағыларынан айырырға мөмкинлек бирә  .

Йондоҙ составы буйынса линза рәүешендәге галактикалар эллиптик галактикаларға оҡшаш — ике төр ҙә башлыса боронғораҡ, ҡыҙыл йондоҙҙарҙан тора, шулай уҡ уларҙа оҡшаш параметрлы спираль галактикаларға ҡарағанда шар рәүешендәге йондоҙ өйөмдәре күберәк. Уларҙа газ, киреһенсә, аҙ ҡалған , был нейтраль водород һыҙығын күҙәтеүҙәр менән дәлилләнә . Әммә эллиптик галактикаларҙан айырмалы рәүештә, линза рәүешендәге галактикаларҙа ҙур күләмдә саң булыуы мөмкин &lt;ref name=&quot;bmbook&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Galactic Astronomy|isbn=0-691-02565-7|ref=Binney &amp; Merrifield|автор=Binney &amp; Merrifield|год=1998}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot; id=&quot;CITEREFBinney_&amp;_Merrifield1998&quot;&gt;''Binney &amp; Merrifield.''&amp;#x20;Galactic Astronomy.&amp;nbsp;— 1998.&amp;nbsp;— ISBN 0-691-02565-7.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; .

== Кинематика ==
[[Файл:OffsetTF.png|альт=|мини|249x249пкс|Спираль (ҡара) һәм линза формаһындағы (күк) галактикалар өсөн Талли-Фишер бәйлелеге.]]
Линза рәүешендәге галактикалар спираль һәм эллиптик галактикаларға оҡшаш кинематик үҙенсәлектәргә эйә &lt;ref name=&quot;MoranDynamicDistinction&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=The Dynamical Distinction Between Elliptical and Lenticular Galaxies in Distant Clusters: Further Evidence for the Recent Origin of S0 Galaxies|ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-08-20_665_2/page/n186|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=665|номер=2|страницы=1067—1073|doi=10.1086/519550|bibcode=2007ApJ...665.1067M|arxiv=astro-ph/0701114|ref=Moran|язык=en|тип=journal|автор=Moran, Sean M.; Boon Liang Loh; Richard S. Ellis; Tommaso Treu; Kevin Bundy; Lauren MacArthur|год=2007|издательство=[[IOP Publishing]]}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=The Dynamical Distinction Between Elliptical and Lenticular Galaxies in Distant Clusters: Further Evidence for the Recent Origin of S0 Galaxies|ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-08-20_665_2/page/n186|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=665|номер=2|страницы=1067—1073|doi=10.1086/519550|bibcode=2007ApJ...665.1067M|arxiv=astro-ph/0701114|ref=Moran|язык=en|тип=journal|автор=Moran, Sean M.; Boon Liang Loh; Richard S. Ellis; Tommaso Treu; Kevin Bundy; Lauren MacArthur|год=2007|издательство=[[IOP Publishing]]}}&lt;/ref&gt; . Балдж әйләнмәһә лә, эллиптик галактика кеүек тиҙлек дисперсияһы арҡаһында формаһын һаҡлап ҡала ала, ә диск спираль галактикалағы кеүек мотлаҡ әйләнә. Был шулай уҡ эллиптик галактикаларҙы линза формаһындағыларҙан айырырға ярҙам итә: ғәҙәттә галактиканың әйләнеү тиҙлеге һәм тиҙлек дисперсияһы нисбәтенә (v/σ) һәм ялпаҡлыҡҡа (ε) ҡарайҙар. Мәҫәлән, ε = 0,3 өсөн v/σ &lt; 0,5 булһа, галактика эллипс формаһында тип иҫәпләнә. Ялпаҡлыҡтар тигеҙ булғанда, линза формаһындағы галактикаларҙа барыбер әйләнеүсе диск буласаҡ, һәм, шулай итеп, v/σ нисбәте эллиптик галактикаларға ҡарағанда уртаса ҙурыраҡ буласаҡ. Әммә был ысул бик теүәл түгел&lt;ref name=&quot;MoranDynamicDistinction&quot; /&gt; .

Әйләнеү тиҙлеген билдәләү шулай уҡ линза формаһындағы галактикаларҙа нейтраль водород болоттары булмауы менән дә ҡатмарлаша, уның һыҙығының күсеүе буйынса Допплер эффекты ярҙамында тиҙлекте үлсәү уңайлы&lt;ref name=&quot;BMReview&quot;&gt;
{{Мәҡәлә|заглавие=Physical Properties and Environments of Nearby Galaxies|издание={{Нп3|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|том=47|номер=1|страницы=159—210|doi=10.1146/annurev-astro-082708-101734|bibcode=2009ARA&amp;A..47..159B|arxiv=0908.3017|ref=Blanton|язык=en|тип=journal|автор=Blanton, Michael; John Moustakas|год=2009}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Physical Properties and Environments of Nearby Galaxies|издание={{Нп3|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|том=47|номер=1|страницы=159—210|doi=10.1146/annurev-astro-082708-101734|bibcode=2009ARA&amp;A..47..159B|arxiv=0908.3017|ref=Blanton|язык=en|тип=journal|автор=Blanton, Michael; John Moustakas|год=2009}}&lt;/ref&gt;. Шуға күрә йондоҙҙарҙың йотоу һыҙыҡтарын күҙәтеү буйынса тиҙлекте билдәләргә тура килә, был дөйөм алғанда ышанысһыҙ.

Линзалы галактикалар өсөн Талли-Фишер бәйләнеше спираль галактикалар өсөн кеүек үк үтәлә, әммә тигеҙ яҡтыртыусанлыҡ (йәки массалар) булғанда линза формаһындағы галактикалар тиҙерәк әйләнә &lt;ref name=&quot;BMReview&quot;&gt;
{{Мәҡәлә|заглавие=Physical Properties and Environments of Nearby Galaxies|издание={{Нп3|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|том=47|номер=1|страницы=159—210|doi=10.1146/annurev-astro-082708-101734|bibcode=2009ARA&amp;A..47..159B|arxiv=0908.3017|ref=Blanton|язык=en|тип=journal|автор=Blanton, Michael; John Moustakas|год=2009}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Physical Properties and Environments of Nearby Galaxies|издание={{Нп3|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|том=47|номер=1|страницы=159—210|doi=10.1146/annurev-astro-082708-101734|bibcode=2009ARA&amp;A..47..159B|arxiv=0908.3017|ref=Blanton|язык=en|тип=journal|автор=Blanton, Michael; John Moustakas|год=2009}}&lt;/ref&gt; .

== формалашыуы ==
Линза формаһындағы галактикаларҙың нисек барлыҡҡа килеүе тураһында уларҙың морфологияһы һәм кинематикаһы тураһында белеп фекер йөрөтөргә мөмкин. Төрлө теориялар бар:

* Формаһы һәм тармаҡтарҙың булмауы уларҙың йондоҙҙар барлыҡҡа килеү тамамланған ҡартаған спираль галактикалар булыуын фаразларға мөмкинлек бирә, был гипотеза файҙаһына спираль галактикалар менән линза формаһындағы галактикалар араһындағы аралыҡ стадияһы кеүек күренгән [[:ru:Анемичная_галактика|анемик галактикалар]], булыуы дәлилләй&lt;ref name=&quot;BMReview&quot;&gt;
{{Мәҡәлә|заглавие=Physical Properties and Environments of Nearby Galaxies|издание={{Нп3|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|том=47|номер=1|страницы=159—210|doi=10.1146/annurev-astro-082708-101734|bibcode=2009ARA&amp;A..47..159B|arxiv=0908.3017|ref=Blanton|язык=en|тип=journal|автор=Blanton, Michael; John Moustakas|год=2009}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Physical Properties and Environments of Nearby Galaxies|издание={{Нп3|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|том=47|номер=1|страницы=159—210|doi=10.1146/annurev-astro-082708-101734|bibcode=2009ARA&amp;A..47..159B|arxiv=0908.3017|ref=Blanton|язык=en|тип=journal|автор=Blanton, Michael; John Moustakas|год=2009}}&lt;/ref&gt; .
* Линза формаһындағы галактикалар спираль галактикаларға ҡарағанда сағыуыраҡ та була, һәм йыш ҡына өҫкө йөҙө сағыуыраҡ була шуға күрә элекке теория, кәм тигәндә, тулы түгел. Ҙур һәм яҡты линза рәүешендәге галактикалар галактикалар бәрелешеүе һәм уларҙың берләшеүе арҡаһында барлыҡҡа килеүе мөмкин тип иҫәпләнә – һөҙөмтәлә спираль структураһы булмаған ҙурыраҡ дисклы галактика барлыҡҡа килә.&lt;ref name=&quot;BMReview&quot; /&gt; .
* Ниһайәт, шулай уҡ ваҡ галактикаларҙың аккрецияһы һәм йотолоуы һөҙөмтәһендә диск барлыҡҡа килеүе мөмкин.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[Эллиптик галактика]]
* Хаббл эҙмә-эҙлеге
* Спираль галактика

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
| Портал = Астрономия
}}

* [https://web.archive.org/web/20050803074638/http://www.seds.org/messier/lenticul.html Каталог Мессье на SEDS: Линзообразные галактики] (ингл.)
[[Категория:Галактикаларҙың морфологик төрҙәре]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>2y5jkzgxx5lce1weru71pspmzjoyfyj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299091</id>
      <parentid>1299088</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T07:39:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1299091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14482" sha1="p97a0a0ruleplfnoljvo88tvnb4ncfw" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Ngc5866_hst_big.jpg|мини|344x344пкс|Орсоҡ галактикаһы (NGC 5866), [[Аждаһа (йондоҙлоҡ)|Аждаһа]] йондоҙлоғондағы линза формаһындағы галактика.]]
'''Линза формаһындағы галактика''' — Хаббл классификацияһында [[Эллиптик галактика|эллиптик]] һәм спираль галактикалар араһында урынлашҡан [[галактика]] төрө. Линза формаһындағы галактикалар — йондоҙ-ара газын сарыф иткән йәки юғалтҡан дисклы галактикалар (спираль галактикалар кеүек), шуға күрә [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе|йондоҙҙар барлыҡҡа килтереүҙең]] тиҙлеге кәмегән&lt;ref name=&quot;DeGraaffetal2007&quot;&gt;{{статья
|заглавие=A Galaxy in Transition: Structure, Globular Clusters, and Distance of the Star-Forming S0 Galaxy NGC 1533 in Dorado
|ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-12-20_671_2/page/1624
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|том=671
|номер=2
|страницы=1624—1639
|bibcode=2007ApJ...671.1624D
|doi=10.1086/523640
|язык=en
|тип=journal
|автор=DeGraaff, Regina Barber; Blakeslee, John P.; Meurer, Gerhardt R.; Putman, Mary E.
|месяц=12
|год=2007
|издательство=[[IOP Publishing]]
}}&lt;/ref&gt;. Улар дисктарында һаман да ҙур күләмдә саң һаҡлап ҡалыуы ихтимал. Һөҙөмтәлә улар тәү сиратта боронғо йондоҙҙарҙан тора. Галактика күҙәтеүсегә йәйенке яғы менән ҡарағанда, линза формаһындағы галактиканың спираль тармаҡтары асыҡ булмау сәбәпле, йыш ҡына линза формаһындағы һәм эллипс формаһындағы галактикаларҙы асыҡ айырыуы ауыр була. Хаббл классификацияһы буйынса линза формаһындағы галактикалар '''S0''' класына ҡарай.

== Морфологияһы һәм төҙөлөшө ==
[[Файл:NGC_1460_-HST10217_18-R850GB475.png|альт=|слева|мини|250x250пкс|NGC 1460 — яҡты барлы линза формаһындағы галактика.]]
[[Файл:Wikifigure.png|альт=|мини|293x293пкс|Билдәле бер күсәр нисбәте булған ике типтағы галактикалар өлөшөнөң күсәр нисбәтенә бәйлелеге графигы&lt;ref name=&quot;bmbook&quot;&gt;{{книга|заглавие=Galactic Astronomy|isbn=0-691-02565-7|ref=Binney &amp; Merrifield|автор=Binney &amp; Merrifield|год=1998}}&lt;/ref&gt;.]]
Линза формаһындағы галактикаларҙа диск компоненты ла, балдж (ҡабарынҡылыҡ) та асыҡланған. Спираль галактикалар менән сағыштырғанда, линза формаһындағы галактикаларҙа балдждар көслөрәк сағыла, ә тармаҡтары, киреһенсә, юҡ, әммә [[:ru:Спиральная галактика с перемычкой|бар]] булыуы мөмкин&lt;ref name=&quot;bmbook&quot; /&gt;.

Ҡабарынҡылыҡтың сағылыш үлсәмен галактиканың күренгән дискыһының ҙур һәм бәләкәй күсәренең нисбәте тип баһаларға мөмкин. Был параметр өсөн линза рәүешендәге галактикалар таралыуы 0,25-тән 0,85-кә тиклем диапазонда арта, ә спираль галактикаларының таралыуы үҙгәрешһеҙ ҡала&lt;ref name=&quot;Shapes&quot;&gt;{{статья|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|MNRAS]]|том=258|номер=2|страницы=404—414|bibcode= 1992MNRAS.258..404L|заглавие=On the true shapes of galaxies|ссылка=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1992-09-15_258_2/page/n171|doi=10.1093/mnras/258.2.404|ref=Lambas|язык=en|автор=Lambas, D.G.; S.J.Maddox and J. Loveday|год=1992|тип=journal}}&lt;/ref&gt;. Был параметр һәр ваҡыт галактиканың ысын формаһы менән бәйле булмаһа ла (мәҫәлән, әгәр галактиканы йәйенке яғы менән күҙәтһәләр, нисбәт һәр ваҡыт 1-гә яҡын буласаҡ), дөйөм тенденция асыҡ.

Линза формаһындағы галактикалар спираль формаһындағы һәм эллиптик галактикалар менән оҡшашлыҡтарға эйә булһалар ҙа, уларға эллиптик һәм спираль галактикалар классификациялары ҡағылмай. Айырым классификациялау системаһы ҡулланыла: дисктағы туҙан күләменә ҡарап, галактика S0 &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, S0 &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; йәки S0 &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; тип классификациялана&lt;ref name=&quot;bmbook&quot; /&gt;.

Барлы галактикаларҙа шулай уҡ төрлө күләмдә саң булыуы мөмкин һәм улар барҙың сағыулығы буйынса классификациялана: линза формаһындағы галактикалар кластары SB0 &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, SB0 &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; һәм SB0 &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; тип тамғалана&lt;ref name=&quot;bmbook&quot; /&gt;. Ҡайһы бер галактикаларҙа, мәҫәлән, [[NGC 1375]], ике киҫешкән бар күҙәтелә, бының сәбәптәре билдәһеҙ.

Линза рәүешендәге галактикаларҙың өҫкө яҡтылығы Серсик законы менән яҡшы һүрәтләнә, әгәр ул айырым диск компонентына, ҡабарынҡылыҡҡа һәм, әгәр бар икән, барға ҡулланылһа&lt;ref&gt;Laurikainen, Eija; Salo, Heikki; Buta, Ronald (2005), [http://adsabs.harvard.edu/abs/2005MNRAS.362.1319L Multicomponent decompositions for a sample of S0 galaxies] {{Wayback|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005MNRAS.362.1319L |date=20190807064003 }}&lt;/ref&gt;. Галактикалар яҡтылығы профилдәрен өйрәнеү эллиптик галактикаларҙы линза формаһындағыларынан айырырға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;Guilia A.D. Savorgnan and Alister W. Graham (2016), [http://adsabs.harvard.edu/abs/2016ApJS..222...10S Supermassive Black Holes and Their Host Spheroids. I. Disassembling Galaxies]&lt;/ref&gt;.

Йондоҙ составы буйынса линза рәүешендәге галактикалар эллиптик галактикаларға оҡшаш — ике төр ҙә башлыса боронғораҡ, ҡыҙыл йондоҙҙарҙан тора, шулай уҡ уларҙа оҡшаш параметрлы спираль галактикаларға ҡарағанда шар рәүешендәге йондоҙ өйөмдәре күберәк. Уларҙа газ, киреһенсә, аҙ ҡалған, был нейтраль водород һыҙығын күҙәтеүҙәр менән дәлилләнә. Әммә эллиптик галактикаларҙан айырмалы рәүештә, линза рәүешендәге галактикаларҙа ҙур күләмдә саң булыуы мөмкин&lt;ref name=&quot;bmbook&quot; /&gt;.
== Кинематика ==
[[Файл:OffsetTF.png|альт=|мини|249x249пкс|Спираль (ҡара) һәм линза формаһындағы (күк) галактикалар өсөн Талли-Фишер бәйлелеге.]]
Линза рәүешендәге галактикалар спираль һәм эллиптик галактикаларға оҡшаш кинематик үҙенсәлектәргә эйә&lt;ref name=&quot;MoranDynamicDistinction&quot;&gt;{{статья |заглавие=The Dynamical Distinction Between Elliptical and Lenticular Galaxies in Distant Clusters: Further Evidence for the Recent Origin of S0 Galaxies |ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-08-20_665_2/page/n186 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=665 |номер=2 |страницы=1067—1073 |doi=10.1086/519550 |bibcode=2007ApJ...665.1067M |arxiv= astro-ph/0701114 |ref=Moran |язык=en |тип=journal |автор=Moran, Sean M.; Boon Liang Loh; Richard S. Ellis; Tommaso Treu; Kevin Bundy; Lauren MacArthur |число=20 |месяц=8 |год=2007 |издательство=[[IOP Publishing]] }}&lt;/ref&gt;. Балдж әйләнмәһә лә, эллиптик галактика кеүек тиҙлек дисперсияһы арҡаһында формаһын һаҡлап ҡала ала, ә диск спираль галактикалағы кеүек мотлаҡ әйләнә. Был шулай уҡ эллиптик галактикаларҙы линза формаһындағыларҙан айырырға ярҙам итә: ғәҙәттә галактиканың әйләнеү тиҙлеге һәм тиҙлек дисперсияһы нисбәтенә (v/σ) һәм ялпаҡлыҡҡа (ε) ҡарайҙар. Мәҫәлән, ε = 0,3 өсөн v/σ &lt; 0,5 булһа, галактика эллипс формаһында тип иҫәпләнә. Ялпаҡлыҡтар тигеҙ булғанда, линза формаһындағы галактикаларҙа барыбер әйләнеүсе диск буласаҡ, һәм, шулай итеп, v/σ нисбәте эллиптик галактикаларға ҡарағанда уртаса ҙурыраҡ буласаҡ. Әммә был ысул бик теүәл түгел&lt;ref name=&quot;MoranDynamicDistinction&quot; /&gt;.

Әйләнеү тиҙлеген билдәләү шулай уҡ линза формаһындағы галактикаларҙа нейтраль водород болоттары булмауы менән дә ҡатмарлаша, уның һыҙығының күсеүе буйынса Допплер эффекты ярҙамында тиҙлекте үлсәү уңайлы&lt;ref name=&quot;BMReview&quot;&gt;
{{статья |заглавие=Physical Properties and Environments of Nearby Galaxies |издание={{Нп3|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}} |том=47 |номер=1 |страницы=159—210 |doi=10.1146/annurev-astro-082708-101734 |bibcode= 2009ARA&amp;A..47..159B |arxiv= 0908.3017 |ref=Blanton |язык=en |тип=journal |автор=Blanton, Michael; John Moustakas |год=2009}}&lt;/ref&gt;. Шуға күрә йондоҙҙарҙың йотоу һыҙыҡтарын күҙәтеү буйынса тиҙлекте билдәләргә тура килә, был дөйөм алғанда ышанысһыҙ.

Линзалы галактикалар өсөн Талли-Фишер бәйләнеше спираль галактикалар өсөн кеүек үк үтәлә, әммә тигеҙ яҡтыртыусанлыҡ (йәки массалар) булғанда линза формаһындағы галактикалар тиҙерәк әйләнә&lt;ref name=&quot;BMReview&quot; /&gt;.

== формалашыуы ==
Линза формаһындағы галактикаларҙың нисек барлыҡҡа килеүе тураһында уларҙың морфологияһы һәм кинематикаһы тураһында белеп фекер йөрөтөргә мөмкин. Төрлө теориялар бар:

* Формаһы һәм тармаҡтарҙың булмауы уларҙың йондоҙҙар барлыҡҡа килеү тамамланған ҡартайған спираль галактикалар булыуын фаразларға мөмкинлек бирә, был гипотеза файҙаһына спираль галактикалар менән линза формаһындағы галактикалар араһындағы аралыҡ стадияһы кеүек күренгән [[:ru:Анемичная галактика|анемик галактикалар]], булыуы дәлилләй&lt;ref name=&quot;BMReview&quot; /&gt;.
* Линза формаһындағы галактикалар спираль галактикаларға ҡарағанда сағыуыраҡ та була, һәм йыш ҡына өҫкө йөҙө сағыуыраҡ була шуға күрә элекке теория, кәм тигәндә, тулы түгел. Ҙур һәм яҡты линза рәүешендәге галактикалар галактикалар бәрелешеүе һәм уларҙың берләшеүе арҡаһында барлыҡҡа килеүе мөмкин тип иҫәпләнә — һөҙөмтәлә спираль структураһы булмаған ҙурыраҡ дисклы галактика барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;BMReview&quot; /&gt;.
* Ниһайәт, шулай уҡ ваҡ галактикаларҙың аккрецияһы һәм йотолоуы һөҙөмтәһендә диск барлыҡҡа килергә мөмкин&lt;ref&gt;	
Graham, Alister W.; Dullo, Bililign T.; Savorgnan, Giulia A. D. (2015), [http://adsabs.harvard.edu/abs/2015ApJ...804...32G Hiding in Plain Sight: An Abundance of Compact Massive Spheroids in the Local Universe]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Эллиптик галактика]]
* Хаббл эҙмә-эҙлеге
* Спираль галактика

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация|Портал = Астрономия}}
* [https://web.archive.org/web/20050803074638/http://www.seds.org/messier/lenticul.html Каталог Мессье на SEDS: Линзообразные галактики]{{ref|en}}

[[Категория:Галактикаларҙың морфологик төрҙәре]]
[[Категория:Линза формаһындағы галактикалар]]</text>
      <sha1>p97a0a0ruleplfnoljvo88tvnb4ncfw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Линза формаһындағы галактикалар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201297</id>
    <revision>
      <id>1299092</id>
      <timestamp>2026-06-10T07:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Основная статья|Линзовидная галактика}}  [[Категория:Галактикалар| ]] [[Категория:Галактиканан тыш астрономия]]</comment>
      <origin>1299092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="202" sha1="dw2ilfiquaqbfojgp33pw836cfkofa5" xml:space="preserve">{{Основная статья|Линзовидная галактика}}

[[Категория:Галактикалар| ]]
[[Категория:Галактиканан тыш астрономия]]</text>
      <sha1>dw2ilfiquaqbfojgp33pw836cfkofa5</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>