Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 19603 1299104 1171303 2026-06-10T14:25:21Z Марьям Султанбаева 41189 1299104 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Красная Курья (Быстрая Курья) |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 20 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Чулым (Обь ҡушылдығы)|Чулым]] йылғаһы, [[Зырянское (Томск өлкәһе)|Зырянское]] ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем |Бассейн рек = Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 314 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе |Категория на Викискладе = }} '''Красная Курья (Быстрая Курья)''' — [[Рәсәй]] йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 314 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Үрге Обь һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Чулым (Обь ҡушылдығы)|Чулым]] йылғаһы, [[Зырянское (Томск өлкәһе)|Зырянское]] ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=190309|title=РФ һыу реестры: Красн. Курья (Быстрая Курья)}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021209 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202120 * Бассейн коды — 13.01.04.003 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тикшерелмәгән йылға}} [[Категория:Томск өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Кемерово өлкәһе йылғалары]] {{hydro-stub}} nnvm5yehwoxvl11kgeof29img27o3so 0 30845 1299130 1282122 2026-06-11T08:06:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299130 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Галле (Саксония-Анхальт)''' ({{lang-de|Halle (Saale)}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 232 963 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 135,02 км². Диңгеҙ кимәленән 87 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 06099-06132 һәм автомобиль коды — HAL. == Тарихы == Галле (Һалле) беренсе тапҡыр [[806 йыл]]да иҫкә алына. [[Файл:Halle(Saale) Hauptbahnhof asv2024-04 img2.jpg|thumb|left|174пкс|<center> Галленың төп вокзалы]] Тоҙ сығанаҡтарының уңайлы урынлашыуы беренсе тораҡтар барлыҡҡа килеүгә сәбәп була. «Галле» һүҙе кельт теленән барлыҡҡа килгән тип һанала һәм «тоҙға бай урын» тигәнде аңлата. Тоҙ ҡаланың яҙмышын хәл итә: бер яҡтан, ул ошо аш тәмләткес арҡаһында һәр саҡ имен һәм бай булып ҡала; икенсе яҡтан, тоҙ ҡайнатыу сәнәғәтенең артабанғы үҫеше һәҙәмтәһендә бында ГДР йылдарында барлыҡ химия заводтары туплана һәм был төбәк экологияһына кире йоғонто яһай. Ҡала тарихы IX быуаттан, франк хакимы Бөйөк Карл бында Франктар империяһының көнсығыш сиктәрендә һаҡ ҡоролмалары төҙөп, ҡәлғәгә нигеҙ һалғандан башлана. Ҡала статусы 981 йылда император Оттон Икенсе тарафынан бирелә. Х быуат уртаһынан Һалле 700 йыл дауамында Магдебург архиепископлығы составына инә. XIII быуатта Һалле тарихы Магдебург епископтары менән көрәштә үтә; 1478 йылда Эрнест Саксонский ҡаланы баҫып ала һәм 1464 йылда 30 йыллыҡ һуғыш барышында янғындан юҡҡа сыҡҡан Морицбург цитаделен төҙөй. Һалле үҙ тарихында, бигерәк тә Ете йыллыҡ һуғышта, бик күп баҫҡынсылыҡ кисерә<ref name="Викитека ВЭС">{{ВТ-ВЭС|Галле}}</ref>. [[Файл:Halle(Saale) Opernhaus asv2024-04 img1.jpg|thumb|174пкс|left|<center> Галлела опера бинаһы]] 1648 йылда ҡала Бранденбург курфюршество составына индерелә, ә ул Пруссия короллегенә әйләнгәс, Пруссия ҡалаһы булып китә. 1694 йылда ҡалала университет асыла, 1817 йылда ул университет ҡалаһы Виттенберг менән берләштерелә<ref name="Викитека ЭСБЕ ГГ">{{ВТ-ЭСБЕ|Галле, город}}</ref>; 1933 йылдан берләштерелгән университет Мартин Лютер исемендәге Галле-Виттенберг университеты исемен йөрөтә. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Һалле тулыһынса үҙенең тарихи үҙәген һаҡлап ҡала, ә унан 40 саҡырым алыҫлыҡта булғын Лейпцигта айырым биналар ғына һаҡланып ҡала. ГДР ваҡытында ҡала Һалле округының баш ҡалаһы була. Рәсми сайттаГибихенштайн замогынан ҡала панорамаһын күҙәтергә мөмкин({{lang-de|Burg Giebichenstein}})<ref>[http://www.sites.halle.de/panorama/giebich.html Burg Giebichenstein] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609112529/http://www.sites.halle.de/panorama/giebich.html |date=2007-06-09 }}</ref>. Әлеге ваҡытта ҡаланан халыҡтың Дрезденға, берлинға, Лейпцигка күпләп китеүе күҙәтелә. Эре ҡалалар менән сағыштырғанда бында эшһеҙлек кимәле юғары. Ҡаланан алыҫ түгел ҡаҙылма үҫемлектәр һәм хайуандар ҡалдыҡтары менән билдәле Гейзельталь һоро күмер бассейны бар. Ҡаланан көньяҡтараҡ эре нефть эшкәртеү комбинаты урынлашҡан. == Халҡы == {| | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Йыл ! style="background:#efefef;" | Халҡы |-- | [[1300]] || align="right" | 4000 |-- | [[1500]] || align="right" | 7000 |-- | [[1600]] || align="right" | 10 000 |-- | [[1682]] || align="right" | 4000 |-- | [[1751]] || align="right" | 13 460 |-- | [[1800]] || align="right" | 15 159 |-- | [[1820]] || align="right" | 23 408 |-- | 3 декабрь [[1852]] ¹ || align="right" | 35 076 |-- | 3 декабрь [[1855]] ¹ || align="right" | 35 500 |-- | 3 декабрь [[1861]] ¹ || align="right" | 41 500 |-- | 3 декабрь [[1864]] ¹ || align="right" | 45 800 |-- | 3 декабрь [[1867]] ¹ || align="right" | 48 900 |-- | 1 декабрь [[1871]] ¹ || align="right" | 52 600 |-- | 1 декабрь [[1875]] ¹ || align="right" | 60 503 |-- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Йыл ! style="background:#efefef;" | Халҡы |-- | 1 декабрь [[1880]] ¹ || align="right" | 71 484 |-- | 1 декабрь [[1885]] ¹ || align="right" | 81 982 |-- | 1 декабрь [[1890]] ¹ || align="right" | 101 401 |-- | 2 декабрь [[1895]] ¹ || align="right" | 116 304 |-- | 1 декабрь [[1900]] ¹ || align="right" | 156 609 |-- | 1 декабрь [[1905]] ¹ || align="right" | 169 899 |-- | 1 декабрь [[1910]] ¹ || align="right" | 180 843 |-- | 1 декабрь [[1916]] ¹ || align="right" | 157 913 |-- | 5 декабрь [[1917]] ¹ || align="right" | 155 059 |-- | 8 октябрь [[1919]] ¹ || align="right" | 182 326 |-- | 16 июнь [[1925]] ¹ || align="right" | 194 575 |-- | 16 июнь [[1933]] ¹ || align="right" | 209 169 |-- | 17 май [[1939]] ¹ || align="right" | 220 092 |-- | 1 декабрь [[1945]] ¹ || align="right" | 212 382 |-- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Йыл ! style="background:#efefef;" | Халҡы |-- | 29 октябрь [[1946]] ¹|| align="right" | 222 505 |-- | 31 август [[1950]] ¹ || align="right" | 289 119 |-- | 31 декабрь [[1955]] || align="right" | 289 680 |-- | 31 декабрь [[1960]] || align="right" | 277 855 |-- | 31 декабрь [[1964]] ¹ || align="right" | 273 987 |-- | 1 ғинуар [[1971]] ¹ || align="right" | 257 261 |-- | 31 декабрь [[1975]] || align="right" | 237 349 |-- | 31 декабрь [[1981]] ¹ || align="right" | 232 622 |-- | 31 декабрь [[1985]] || align="right" | 235 169 |-- | 31 декабрь [[1988]] || align="right" | 236 044 |-- | 31 декабрь [[1990]] ² || align="right" | 310 234 |-- | 31 декабрь [[1995]] || align="right" | 282 784 |-- | 31 декабрь [[2000]] || align="right" | 247 736 |-- | 30 сентябрь [[2005]] || align="right" | 237 513 |} |} ¹ Халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре<br> ² 6 май, 1990: Халле һәм Халле-Нойштадт берләшә == Иҫтәлекле урындары == * [[Морицбург замогы]] — Саксония-Анхальт еренең художество музейы. * [[Галлелағы собор (Саксония-Анхальт)]] XIII быуат төҙөлөшө — Галлелағы иң боронғо сиркәү бинаһы. * [[Мәрйәм Ана сиркәүе]] XVI быуат — ҡала символы. * [[Готик архитектура]] [[Изге Маврикий сиркәүе]]. * [[Август Герман Франке]]ның социаль учреждениелар комплексы ({{lang-de|Franckesche Stiftungen}}) — донъяла ошондай боронғо урынларҙың береһе; уның территорияһында Европалағы фахверк йорто урынлашҡан. * Баҙар майҙанында [[Роландтың Галлелағы статуяһы|Роланд статуяһы]]. * [[Гибихенштайн замогы]] — Заале йылғаһындағы урта быуаттарҙың ҡалдыҡтары ҡалған замок. * Ҡаланың төньяғында Заале йылғаһы аша [[Гибихенштейнбрюкке]] күпере. == Билдәле шәхестәре == * [[Франц, Роберт]] (1815—1892) — немец композиторы, дирижёр ҙәм органист. * {{нп5|Зоданн, Петер||de|Peter Sodann}} (1936) — немец театр һәм кино актёры. * [[Баумгартен, Зигмунд Якоб]] (1706—1757) — XVIII быуаттың бөйөк немец дин әһеле. * [[Билькенрот, Георг]] (1898—1982) — немец ғалимы, профессор, ГДР Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы. * [[Геншер, Ганс-Дитрих]] (род. 1927) — немец сәйәсмәне, Германияның Азат демократик партияһы ағзаһы. * [[Фолькман, Рихард]] (1830—1889) — немец хирургы. * [[Юглер, Лоренц]] (1692—1764) — немец натуралисы, сәйәхәтсе. * [[Гендель, Георг Фридрих]] (1685—1759) — немец һәм инглиз композиторы. * [[Кантор, Георг]] (1845—1918) — немец математигы. == Туғандаш ҡалалар == * {{Флагификация|Финляндия}}: [[Оулу]] ([[1968 йыл]]дан) * {{Флагификация|Португалия}}: [[Коимбра]] ([[1974 йыл]]дан) * {{Флагификация|Австрия}}: [[Линц]] ([[1975 йыл]]дан) * {{Флагификация|Франция}}: [[Гренобль]] ([[1976 йыл]]дан) * {{Флагификация|Германия}}: [[Карлсруэ]] ([[1987 йыл]]дан), [[Хильдесхайм]] ([[1992 йыл]]дан) * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Өфө]] ([[1977]]) == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЕЭБЕ|Галле, город}} {{Районы в Саксонии-Анхальт (с 2007)}} {{Города Германии}} {{Ганза}} == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.halle.de Рәсми сайт]. [[Категория:Галле|*]] [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 0qhkmniuyghaa292i6fml36akttcal5 0 97430 1299116 1284763 2026-06-10T17:29:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299116 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ғинуар 2016}} {{Учёный |Имя = Владислав Евгеньевич Бугера |Оригинал имени = |Изображение = |Ширина = |Описание изображения = |Дата рождения = 24.1.1971 |Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]],<br>{{ТУ|Өфө|Өфөлә}} ҡалаһы |Гражданство = {{USSR}} → {{RUS}} |Научная сфера =социаль философия, [[гносеология]], сәйәси экономия, политология, [[марксизм]]<ref name="index" />, социаль психология<ref name="index" /> |Место работы = [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] (УГНТУ), философия кафедраһы |Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|философских наук}} |Учёное звание = {{Учёное звание||1}}, {{Учёное звание||0}} |Альма-матер = [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты|Тарас Шевченко исемендәге Киев дәүләт университеты]] |Научный руководитель = [[Камаев Рәшит Борхан улы]] |Знаменитые ученики = |Известен как = {{публицист|Рәсәй|XXI быуат}}, [[философия|философ]], иҡтисадсы һәм<br>сәйәси активист |Награды и премии = |Роспись = |Ширина росписи = }} {{фш|Бугера}} ''' Буге́ра Владисла́в Евге́ньевич'''<ref>[http://bugerave.wordpress.com/2014/02/28/о-фамилии-бугера-из-этимологического/ О происхождении фамилии «Бугера» из Этимологического словаря украинского языка (Етимологiчний словник української мови, Київ, Наукова думка) — см.]</ref> ([[24 ғинуар]] [[1971 йыл]]) — [[Рәсәй]] [[философия|философы]]<ref name="index">[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/286-bugera-vladislav-evgenevich Бугера Владислав Евгеньевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Башҡорт энциклопедияһы (мәғәнәләр)|Башкирская энциклопедия]]. В 7 т. Т. 7. Ф-Я, с дополнениями / гл. ред. [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. А. Ильгамов]]. — Уфа: Башк. энцикл., 2011. — '''С. 499'''.</ref><ref name="dslib">«Используя при анализе философии Ф.Ницше классовый подход, российский философ В. Е. Бугера интерпретирует нацизм и сталинизм как два реализованных варианта ницшеанской концепции общества и указывает на то, что идеи Ф.Ницше явились теоретической основой расовой и радикально-националистической политики Третьего Рейха»." — ''Кирильченко Д. В.'' [http://www.dslib.net/istoria-filosofii/socialnyj-ideal-f-nicshe-i-praktika-totalitarnyh-obwestv.html Социальный идеал Ф. Ницше и практика тоталитарных обществ] : диссертация … кандидата философских наук : 09.00.03, 09.00.11 / Кирильченко Дмитрий Викторович; [Место защиты: Твер. гос. ун-т]. — Тверь, 2010. — 171 с. </ref>, ғалим<ref name="weeklystandard">Stephen Schwartz [https://web.archive.org/web/20140301224911/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/016/156vsrut.asp Murder in Moscow] // [[:en:The Weekly Standard|The Weekly Standard]] (англ.)русск., 23 February 2009 ([https://web.archive.org/web/20090221055545/http://www.inosmi.ru/text/translation/247493.html перевод на русский язык], [http://www.alebedev.ru/media/1100.html копия перевода на русский язык])</ref>, сәйәси публицист<ref name=":2">«Политический публицист, хорошо известный среди „краснознаменного“ политического андерграунда России и Украины. <…> В 2000 г. стал одним из основателей Группы пролетарских революционеров-коллективистов, регулярно выпускающей — в порядке „самиздата“ — журнал „Пролетарская революция“ и сборники политических статей.» — ''Фьюче, Дмитрий'' [http://www.nietzsche.ru/project/meeting/bugera/ Встреча с Владиславом Бугерой] // Nietzsche.ru, 22.02.2004</ref> һәм һул йүнәлешле ижтимағи-сәйәси хеҙмәткәр. Философия фәндәре докторы<ref>''Аюпов, Рашит'' Знаменитые уроженцы Уфы // газета «Вечерняя Уфа», № 80 (13260), 05.10.2018, с. 6</ref>, Өфө дәүләт нефть техник университетының философия кафедраһы профессоры<ref>''В 1971 году в Уфе родился доктор философских наук, профессор кафедры философии гуманитарного факультета УГНТУ Владислав Евгеньевич Бугера.'' — ''Аюпов Рашит'' [http://vechufa.ru/day/1135-24-yanvarya.html «День в истории»] // газета «Вечерняя Уфа», 24-01-2013 ([https://web.archive.org/web/20181106171653/http://ufacity.info/history/day/129307.html копия])</ref>, Рәсәй философия йәмғиәтенең «Материалистик диалектика — фәнни атеизм» секцияһы ағзаһы<ref>[http://www.dialog21.ru/naprav/Naprav24_DIALEKTIKA.htm Страница секции РФО «Материалистическая диалектика — научный атеизм»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001135858/http://www.dialog21.ru/naprav/Naprav24_DIALEKTIKA.htm |date=2020-10-01 }}</ref> Социаль философия буйынса «Йәмғиәт субстанцияһы булараҡ идаралыҡтың һәм милектең мөнәсәбәттәре тураһында тәғлимәт» (Милек һәм идаралыҡтың мөнәсәбәттәре ансамбле булараҡ кеше тураһында тәғлимәт) фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы.<ref name="eifgaz">''Байков Э. А.'' [https://web.archive.org/web/20150923234458/http://www.eifgaz.ru/baykov1-e-09.htm «Новая философская школа»] // «Экономическая и философская газета»</ref> == Биографияһы == Владислав Евгеньевич Бугера 1971 йылдың 24 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған.<ref name="index"/><ref name="eifgaz"/><ref name="famous">[http://www.famous-scientists.ru/3058 Бугера Владислав Евгеньевич] // Энциклопедия «Учёные России», 23.12.2011</ref> 1988—1993 йылдарҙа [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты|Киев дәүләт университетының философия факультетында]] уҡый<ref name="index"/><ref name="eifgaz"/><ref name="famous"/><ref name="philosophy">[https://archive.today/20140225033316/http://philosophy.rusoil.net/default.aspx?link=96 Бугера Владислав Евгеньевич] // Официальный сайт кафедры философии УГНТУ</ref> 1996 йылдың февраленән Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта, 2002 йылдың июленән — [[философия]] кафедраһы доценты, 2010 йылдың февраленән — шул уҡ кафедраның профессоры.<ref name="index"/><ref name="eifgaz"/><ref name="famous"/><ref name="philosophy"/><ref>[http://rusoil.net/faculty/33 Страница кафедры философии на сайте УГНТУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222032453/http://www.rusoil.net/faculty/33 |date=2019-12-22 }}</ref> 2001 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында]] [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре, философия фәндәре докторы, профессор [[Камаев Рәшит Борхан улы|Р. Б. Камаевтың]] ғилми етәкселегендә 09.00.11 — Социаль философия һөнәре буйынса «Ижтимағи феномен булараҡ ницшеанлыҡ: уның социаль асылы һәм әһәмиәте. Социаль-фәлсәфәүи тикшеренеү» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм философия фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә эйә була.<ref name="philosophy"/><ref name="vest-news">''Кулакова Т.'' [http://www.vest-news.ru/article.php?id=6351 По примеру Ромео и Джульетты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150622064853/http://www.vest-news.ru/article.php?id=6351 |date=2015-06-22 }} // «Весть», 21.02.2008</ref> 2002 йылдың июлендә Үҙәк Европа университетында танып белеү тәғлимәте буйынса курстарҙа квалификацияһын күтәрә.<ref name="philosophy"/> 2004 йылда доцент исеме бирелә.<ref name="philosophy"/> 2006 йылда М. В. Ломоносов исемендәге [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда 09.00.11 — Социаль философия һөнәре буйынса «Кеше эшмәкәрлегенең кәрәкле формалары булараҡ милек һәм идаралыҡтың мөнәсәбәттәре» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Уның официаль оппоненттары булып философия фәндәре докторҙары В. П. леньшин, А. В. Назарчук, Ю. А. Ющенко сығыш яһай.<ref name="famous"/><ref name="philosophy"/><ref name="vest-news"/> Глазго университеты профессоры Хиллель Тиктин һәм Калифорнияның изге Мария колледжы профессоры Сьюзан Вайсман диссертацияға ыңғай баһалама бирәләр.<span class="cx-segment" data-segmentid="170"></span><ref>См. в блоге В. Бугеры запись [http://bugerave.wordpress.com/2014/02/28/моя-глубокая-благодарность-тов-хилле/ «Моя глубокая благодарность тов. Хиллелу Тиктину и Сьюзан Вайсман»] от 28 февраля 2014 г., где приведены тексты отзывов этих профессоров на докторскую дисс. В. Бугеры в англоязычном оригинале.([http://www.peeep.us/a3be605c заархивированная копия аналогичной записи, сделанной в 2009 г., с прежнего официального блога В.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307233225/http://www.peeep.us/a3be605c |date=2014-03-07 }}</ref> 2006—2009 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһының яһалма интеллект методологияһы буйынса Ғилми советының Башҡортостан бүлексәһе рәйесе урынбаҫары.<ref name="eifgaz"/><ref name="famous"/><ref>См. в блоге В. Бугеры запись [http://bugerave.wordpress.com/2014/02/28/почему-я-ушел-из-бо-нсмии-ран/ «Почему я ушел из БО НСМИИ РАН»] от 28 февраля 2014 г.</ref> 2008 йылда В. Е. Бугераның яҙыусы һәм философ Э. А. Байков менән әңгәмәһе "Джонсон бюллетене"нең 44-се һанында баҫыла.<ref>''Колоколова, Любовь'' [http://www.bashinform.ru/news/172794/ Статьи учёных и журналистов Башкортостана публикует информационный бюллетень Джонсона] // ИА «[[Башинформ]]<nowiki/>», 12.11.2008</ref> Владислав Бугера — 100-ҙән ашыу ғилми һәм уҡытыу-методик хеҙмәт<ref>[http://muss.su/lectors/bugera.htm О В. Бугере на сайте Молодежного университета современного социализма (МУСС)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200119102844/http://muss.su/lectors/bugera.htm |date=2020-01-19 }}</ref>, шул иҫәптән 3 монография авторы.<ref name="famous"/><ref name="vest-news"/> Төп хеҙмәттәре: «Милек һәм идаралыҡ» (2003), «[[Фридрих Ницше|Ницше]] философияһының социаль асылы һәм әһәмиәте» (2004), «Кешенең асылы» (2005). В. Е. Бугера шулай уҡ «XXI быуатта тарихи материализм: яңырыу кәрәклеге» исемле Рәсәй һәм АҠШ авторҙары мәҡәләләре йыйынтығы төҙөүсеһе, тәржемәсеһе һәм редакторы, «Яһалма интеллект методологияһының фәлсәфәүи һәм ғәмәли һорауҙары» коллектив монографияның авторҙашы. Адвокат Станислав Маркеловтың (1974—2009) яҡын дуҫы.<ref name="weeklystandard"/><ref>''Vladislav Bugera.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2013/02/vladislav-bugera-obituary-for-stanislav.html Obituary for Stanislav Markelov] ([http://justicefornorthcaucasus.info/?p=1232515200 копия])</ref> «Спутник FM» радиоһындағы «Йондоҙло клуб» тапшырыуында ҡатнашыусы.<ref>«Кстати, с нами по вечерам будут философы, возглавляемые доктором философских наук Владиславом Бугера» — [http://www.gorobzor.ru/news/novosti-kultury/radiostanciya-sputnik-107-fm-podvodit-itogi-goda-26-12-2008 Радиостанция «Спутник 107 FM» подводит итоги года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929104648/https://gorobzor.ru/news/novosti-kultury/radiostanciya-sputnik-107-fm-podvodit-itogi-goda-26-12-2008 |date=2020-09-29 }} // Горобзор.ру, 26.12.2008</ref> == Теоретик ҡараштары == В. Е. Бугера Рәсәй философияһында иҡтисади мәҙәниәт проблемаһы өҫтөндә эшләй.<ref>Бикметова Н. Х. [http://www.dissercat.com/content/stanovlenie-ekonomicheskoi-kultury-rossiiskogo-obshchestva Становление экономической культуры российского общества] : социально-философский анализ : диссертация … кандидата философских наук : 09.00.11 / Бикметова Наиля Халимовна; [Место защиты: Башкир. гос. ун-т]. — Уфа, 2010. — 141 с.</ref> Тарихи материализм нигеҙендә В. Е. Бугера кешенең үҫешен ижтимағи мөнәсәбәттәр үҫеше аша ғына түгел, ә тәү сиратта милек һәм идаралыҡтың мөнәсәбәттәре үҫеше аша аңлатыуға ынтылыш яһай.<ref>''Богданов А. А.'' Новый мир / А. А. Богданов. Вопросы социализма: Работы разных лет. — М.: Политиздат, 1990. — С. 32-38.</ref> Бугераның идеялары Рәсәй һәм башҡа ил авторҙары хеҙмәттәрендә тикшерелә. Билдәле инглиз-американ тикшереүсеһе Стивен Д. Шенфилд В. Е. Бугераның ҡараштарын постмарксистик ҡараштарға индерә<ref name=":0">Стивен Шенфилд.[https://web.archive.org/web/20131113073805/http://russialist.com/2008-204.php «Владислав Бугера: портрет ученого-постмарксиста»] // [[:en:Johnson's Russia List|Johnson’s Russia List]], № 44, ноябрь 2008 года.</ref><ref>[http://www.sras.org/news2.php?m=1329 Vladislav Bugera: Protrait of a Post-Marxist Thinker] // Russian Politics in Review November, 12.12.2008</ref>, ә немец политологы Андреас Умланд Бугераны неомарксист тип һанай<ref>''Умланд А.'' [https://web.archive.org/web/20160304093437/http://www.ipiend.gov.ua/img/scholarly/file/nz_33_37.pdf Новые идеологические образования в современном русском антидемократизме: западные концепции, антизападные политические доктрины и постсоветский партийный спектр] // НАЦІОНАЛЬНА АКАДЕМІЯ НАУК УКРАÏНИ. ІНСТИТУТ ПОЛІТИЧНИХ ЕТНОНАЦІОНАЛЬНИХ ДОСЛІДЖЕНЬ ім. І.Ф. Кураса. НАУКОВІ ЗАПИСКИ. ВИПУСК 33. — Київ, 2007.</ref>. Г. Е. Белоногов Бугераны «философ-материалистарҙың яңы быуын вәкиле»,<ref>''Белоногов Г. Е.'' [http://www.dialog21.ru/biblio/Belonog.htm Проблемы рационализации социогуманитарного знания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219091642/http://www.dialog21.ru/biblio/Belonog.htm |date=2019-12-19 }} — Уфа: БоНС:[[Башҡорт дәүләт университеты|БашГУ]]. — 2005.</ref> ә Эдуард Байков яңы философия мәктәбенә нигеҙ һалыусы тип атай.<ref name="eifgaz"/> Башҡорт энциклопедияһы марксизмдың В. Е. Бугера төҙөгән антропологик концепцияһының үҙенсәлекле булыуын билдәләй<ref>''Вахитов Р. Р.'' [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/16459-marksistskaya-filosofiya Марксистская философия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Башҡорт энциклопедияһы (мәғәнәләр)|Башкирская энциклопедия]]. В 7 т. Т. 4. Л-О / гл. ред. [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. А. Ильгамов]]. — Уфа: Башк. энцикл., 2008. — '''С. 123'''.</ref>, бынан тыш, шулай уҡ уның ғилми тикшеренеүҙәренең марксистик философия проблемаларын яҡтыртыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала<ref name="index"/>. Синфи ҡарашҡа нигеҙләнеп, В. Е. Бугера нацизм менән сталинизмды йәмғиәттең Ницше концепцияһының тормошҡа ашырылған ике варианты булараҡ билдәләй, шулай уҡ [[Фридрих Ницше]]ның идеяларының [[Өсөнсө рейх]] раса һәм радикаль-милләтселек сәйәсәте өсөн теоретик нигеҙ булыуын һыҙыҡ күрһәтә.<ref name="dslib"/> === Милек һәм идара === «Милек һәм идара» китабының төп идеялары<ref name="eifgaz" />'''.''' 1. Милек мөнәсәбәттәре — ул кеше һәм әйбер араһындағы түгел, ә кешеләр араһындағы әйбергә ҡарата мөнәсәбәт, практик эшмәкәрлек һәм процессҡа йәлеп ителгән әйберҙәр менән идара итеү социаль мөмкинселектәрен билдәләүсе. Милек мөнәсәбәттәрен кем, кем (йәки нимә) менән һәм идара итеү дәрәжәһе билдәләй. Милек мөнәсәбәттәре — ул матрица, уның нигеҙендә төрлө мөнәсәбәттәр һәм идара итеү акттары, практик эшмәкәрлек акттары, ғөмүмән кеше мәҙәниәте, айырым кешеләрҙең, төркөмдәрҙең һәм дөйөм кешелектең психикаһы тергеҙелә. Хәйер милек мөнәсәбәттәре беренсе урында булып, икенсеһендә идара мөнәсәбәттәре булһа ла, беҙ милек мөнәсәбәттәрен, тик идара мөнәсәбәттәренән генә сығып таный алабыҙ. Әгәр ҙә йәмғиәтте тере организм менән, ә идара мөнәсәбәттәрен күҙәнәктәр менән сағыштырһаҡ, милек мөнәсәбәттәре ул күҙәнәктәрҙең хромосомаһы һәм гендары буласаҡ. Гендар беренсе, күҙәнәк икенсел, ләкин гендарҙы өйрәнеү иң тәү күҙәнәктәрҙе өйрәнгәндән һуң ғына мөмкин. 2. Идара мөнәсәбәттәре милек мөнәсәбәттәренән тыш барлыҡ ижтимағи мөнәсәбәттәрҙең нигеҙендә ята. Идара һәм милек мөнәсәбәттәренең үҙенсәлектәрен өйрәнеп, һәр йәмғиәттең төҙөлөшөн һәм үҫешен аңлатырға мөмкин (тере организмдың төҙөлөшөн һәм үҫешен, тик уның тере күҙәнәген генә өйрәнеп аңлатыуы мөмкин шулай уҡ). 3. [[Карл_Маркс|Маркстың]], кеше асылы — ул ижтимағи мөнәсәбәттәр йыйылмаһы идеяһын, Бугера конкретлаштыра: кеше асылы — ул милек һәм идара мөнәсәбәттәренең йыйылмаһы. Милек һәм идара мөнәсәбәттәренең үҫешен өйрәнеп, беҙ кешелек йәшәйешенең барлыҡ өлкәләрен таныйбыҙ: матди байлыҡтарҙы етештереү, бүлеү, ҡулланыуҙан алып сексуальлек, балалар тәрбиәләүгә тиклем, дин һәм сәнғәттән алып ғилми ижадҡа тиклем, сәләмәт һәм сирле психиканан алып кеше телмәренең үҫешенә тиклем. 4. Бугера идара мөнәсәбәттәренең төп өс төрөн айырып тора: индивидуаль (бер төркөм ағзалары бер-береһенең ғәмәлдәре менән идара итмәй), авторитар (төркөм ғәмәлдәренең вертикаль координацияһы, башлыҡ һәм буйһоноусы) һәм коллектив (горизонталь координация, төркөм ағзалары тигеҙ, бер-береһен уртаҡ маҡсатҡа йүнәлтә). Йәғни индивидуаль, авторитар һәм коллектив милеге мөнәсәбәттәре тура килә. Бугера уйынса, был өс төр идара мөнәсәбәттәре (һәм уға тейешле өс төр милек мөнәсәбәттәре) һәр төркөмгә лә хас — ике кеше булһынмы, бөтә кешелек булһынмы. Һорау пропорцияларында һәм пропорция үҙгәреүендә. Бугера фекернсә, ошо аспекттарҙы өйрәнеү беҙгә кеше йәшәйешенең йомаҡтарын сисергә ярҙам итә ала. === Кеше асылы === «Кеше асылы» монографияһында Бугера етештереү көстәренең һәм ҡулланыу предметтарының бүлеү процесстары менән «авторитар идаралыҡ» булараҡ эксплуатациялау концепцияһын үҫтерә<ref name="eifgaz" />. * Һатыусы йәғни сауҙә аралашсыһы йәшерен рәүештә матди байлыҡтарҙы бүлеү процесстарының «авторитар» ойоштороусыһы ролен, банкир, етештереүсе-хужа — сит [[:ru:Рабочая сила|эшсе көс]] һатып алыусынан да кәм тугел булғанын иҫбатлай. * Эксплуатациялана торған синыфтарҙың илһөйәрлег<nowiki/>е уларҙың үҙ-үҙҙәрен алдау һәм эксплуататортҙарҙың алдауының ҡушылыуы ғына булыуын күрһәтә. * Психологтарҙың тикшеренеүҙәренә таянып, [[:ru:Гомосексуальность|гомосексуальлекте]] ҡатмарлы күренеш булараҡ күрһәтә. Нәҫелдән тормай, ә ҡайһы бер типик бәләкәй төркөмдәрҙең һәм ғөмүмән бындай группалар сыҡҡан йәмғиәттең идара мөнәсәбәттәре комбинацияһына бәйле. * Юғары сифатлы күмәк мәҙәниәт продукттарын ҡулланыу ҡулланыусыларҙы ижадҡа ҡылғата<ref>''Овруцкий А. В.'' {{cite web|author=|url=http://ecsocman.hse.ru/data/2011/02/11/1214888638/3.pdf|title=Личность, экономика, общество: креатив и креативность|lang=ru|website=ecsocman.hse.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} // Психология в экономике и управлении. — 2010. — № 1. — С. 20.</ref>. * «Хакимлыҡ» дөйөм социологик төшөнсәһенә анализ үткәрелә<ref>''Минаков П. А.'' {{cite web|author=|url=http://www.dissercat.com/content/publichnaya-vlast-politologicheskii-aspekt|title=Публичная власть: политологический аспект|lang=|website=www.dissercat.com|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} : диссертация … кандидата политических наук : 23.00.01; [Место защиты: Башкир. гос. ун-т]. — Уфа, 2007. — 198 с.</ref>. «Кеше асылы» (3 бүлек) һәм «Милек һәм идара» хеҙмәттәрендә Бугера СССР һәм ҡайһы бер илдәрҙә ХХ быуатта неоазиат етештереү ысулы эшләүен раҫлай. Үҙенең етештереү мөнәсәбәттәре менән азиат етештереү ысулына оҡшаһа ла, ул сифат яғынан бөтөнләй икенсе үҫеш кимәленә нигеҙләнгән. Неоазиат ижтимағи-иҡтисади формацияның синфи структураһын һәм үҫеш ҡанунилығын өйрәнеүҙә ынтылыш яһалды<ref name="eifgaz" /><ref>''Тулупов В. В.'' {{cite web|author=|url=http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?textid=2400&level1=main&level2=articles|title=Системный взгляд на российское образование|lang=ru|website=www.relga.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} // RELGA — научно-культурологический журнал. — № 8 [188] 01.06.2009</ref><ref>Концепция неоазиатского способа производства нашла своё отражение не только в научной, но и в художественной литературе (см. {{cite web|author=|url=http://samlib.ru/i/i/ba.shtml|title=здесь|lang=ru|website=samlib.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}})</ref>. === '''Компьютерлаштырыу''' === Бугера производствоны компьютерлаштырыуға социалистик революцияның матди шарты булараҡ ҡарай һәм [[:ru:Пролетариат|пролетариатты]] синыфһыҙ йәмғиәткә әүерелеү юлындағы  кешелек авангарды тип һанай<ref>Статья В. Бугеры «Компьютеризация как предпосылка социалистической революции» (журн. «Альтернативы», № 3, 1999) на сайте Киевского горкома ЛКСМУ&nbsp;.&nbsp;''lksmu.at.ua''.</ref>. Был өлөшләтә билдәле иҡтисадсы [[:ru:Друкер,_Питер_Фердинанд|П.Друкер]] фекере менән ауаздаш: “ “белем хеҙмәткәрҙәре” белем йәмғиәтенең күпселеген тәшкил итә алмаясаҡ, ләкин улар инде йәмғиәттең әйҙәп барыусы синыфына әйләнделәр”<ref>П. Друкер. Эра социальной трансформации&nbsp;.&nbsp;''www.archipelag.ru''.</ref>. === '''“Оккама бритваһы”на тәңҡит''' === Гипотеза булдырыуҙы киҫәтеүсе һәм ижади фекерләүгә ҡурҡыныс тыуҙырыусы [[Оккам_бәкеһе|Оккама бритваһын]] тәңҡитләп, В. Бугера уның урынына “дүрт зарарһыҙ лезвиелы бритва” тәҡдим итә – логик яҡтан бер-береһе менән бәйле дүрт принциптан торған система. # Кәрәкһеҙ асылдарҙы арттырыуҙан тыйылырға кәрәк, әммә бер үк асылдың яңы яҡтары булыуын күҙ алдында тоторға кәрәк. # Күренештәрҙең тәүсәбәптәрен объект бар булған ысынбарлыҡтың түбәнерәк структура кимәлендә эҙләүе дөрөҫ түгел. Ысынбарлыҡтың шул уҡ, йә юғарыраҡ структур кимәлендә эҙләргә кәрәк. # Әгәр теория һөҙөмтәне сәбәп менән аңлатҡанда, ә сәбәп һөҙөмтәгә ҡарағанда насар тасуирланһа, был теория киләһе осраҡта ғына йәшәүгә һәләтле буласаҡ: әгәр ҙә һуңынан был теорияға бөтөнләй яңы, баштағы һөҙөмтәне аңлатҡан, сәбәп тасуирламаһы һәм төшөнөүе өҫтәлһә йәки әгәр был теорияға элек күрһәтелгән сәбәп менән бер рәттән йәки уның урынына яңы, ошоғаса булмаған сәбәп керетелһә – барыбер был теория үҙенең төп хәлдәре үҙара бәйләнешендә үҙе булып ҡаласаҡ. # Психик (шул уҡ рәттән рухи)  сәбәптәр аңлатылған күренештең тәүсәбәптәре булыуы концепцияһы, теория булараҡ ҡына түгел, хатта гипотеза булараҡ та тамамалнмаған<ref>[https://bugerave.wordpress.com/2017/10/02/критика-бритвы-оккама/ В. Бугера. Критика «бритвы Оккама».] ''bugerave.wordpress.com''.&nbsp;</ref><ref>[http://bugerave.wordpress.com/2017/10/17/методологический-семинар-201718-проблем/ Первое упоминание об этих принципах как о «бритве Бугеры» см. в плане методологического семинара «Проблема обоснования знания» на 2017/18 гг..]&nbsp;''bugerave.wordpress.com''.</ref>. == '''Сәйәси эшмәкәрлеге''' == * 1989-90 – Киев ҡалаһы, “Ватан форумы”  берләшмәһе ағзаһы  (укр. ''Вітчизняний Форум'')<ref name=":1">Білоус А. О. Політичні об'єднання України. — Київ: «Україна», 1993. — С. 49-50. — ISBN 5-319-01289-6</ref> '' ''(украин милләтселәренә ҡаршы). Сәйәси көрәше арҡаһында украин милләтсе студент ойошмаһының етәксеһе, Бугера менән бер группала  белем алған, [[:ru:Кириленко,_Вячеслав_Анатольевич|Вячеслав Кириленко]] уны гомосексуаллектә ғәйепләй<ref name=":0" />.   * 1991-92 –  “Киев ҡалаһы эшсәндәре ойошмаһы” координация советы ағзаһы<ref>См. скан членского удостоверения В. Е. Бугеры в его блоге, запись {{cite web|author=|url=http://bugerave.wordpress.com/2014/02/28/как-начиналась-моя-политическая-жизн/|title=«Как начиналась моя политическая жизнь»|lang=|website=bugerave.wordpress.com|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} от 28 февраля 2014 г. В этой записи см. также сканы ряда других документов, иллюстрирующих политическую активность В. Бугеры в 1989-97 гг.</ref> – “Социалистик үҙгәртеп ҡороу өсөн Украина хеҙмәт халҡы берҙәмлеге” ҡала ойошмаһы (укр. ''Спілка трудящих України за соціалістичну перебудову'')<ref name=":1" />. 1991 йылдың 20 авгусында, Украина студенттарының Социалистик берешмәһе ойоштороу комитеты рәйесе булараҡ,  ГКЧП<ref>[http://old.russ.ru/antolog/1991/putch23.htm Путч. Хроника тревожных дней. Путч: день второй. 20 августа 1991 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221913/http://old.russ.ru/antolog/1991/putch23.htm |date=2016-03-04 }}.&nbsp;''old.russ.ru''.</ref> яҡлап сыға. Һуңыраҡ быны С. Шенфилд  Johnson’s Russia List<ref name=":0" /> булған әңгәмәһендә сәйәси хата тип таный. * 1992-96 – “Марксист эшсе партияһы”ның (МРП)<ref>[http://marxistparty.ru/party/pressa.shtml Пресса и политологи о Марксистской рабочей партии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910021750/http://marxistparty.ru/party/pressa.shtml |date=2019-09-10 }}&nbsp;''marxistparty.ru''.&nbsp;</ref> һәм “Марксист” редакция коллегияһы ағзаһы<ref name=":3">{{cite web|author=|url=http://www.cprf.info/library/politolog/4209.shtml|title=5.3.7. «Независимые марксисты».|lang=|website=www.cprf.info|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225134356/http://cprf.info/library/politolog/4209.shtml |date=2019-12-25 }} // ''Коргунюк Ю. Г., Заславский С. Е.'' Российская многопартийность: становление, функционирование, развитие. — М.: Фонд ИНДЕМ, 1996.</ref><ref>Упомянутая в монографии резолюция Уфимской организации МРП опубликована, наряду ещё с несколькими её резолюциями, в сборнике {{cite web|author=|url=http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/|title=«Теория и практика коллективизма»|lang=|website=sbiblio.com|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=yes|archive-date=2020-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930023030/http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930023030/http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/ |date=2020-09-30 }}</ref>. 1995 йылда МРП Өфө ойошмаһына нигеҙ һала<ref>[http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/oct_95/comm.html Татьяна Шавшукова. Социалистические и коммунистические организации в октябре 1995 года. 2.Основные события. 2.5.Леворадикалы]&nbsp;''www.igpi.ru''.&nbsp;</ref>, был ойошма ағзалары менән  партиянан 1996 йылда сыға<ref name=":3" />. * 1994-96 – “Эшселәр ҡаршылығы”  профсоюз берләшмәһенең инструкторы (Станислав Маркелов менән хеҙмәттәшлектә). * 1996-98 – “Эшселәр халыҡ-ара лигаһы” менән бәйле “Халыҡ-ара эшселәр партияһы” ойоштороу комитеты менән хеҙмәттәшлек итә. * 1998-2000 – “Револючион Эшселәр партияһы”коллектив фракцияһы ағзаһы. Фракцияла шулай уҡ Марлен Инсаров (интернет – псевдонимы) булды. * 2000-2005 –  “Пролетар революционерҙар-коллективисттар төркөмө” нигеҙ һалыусыһы (Марлен Инсаров менән бергә) һәм ағзаһы<ref name=":2" /><ref>О том, как в этот период В. Бугера разоблачил международную аферу Олега Верника (сейчас являющегося {{cite web|author=|url=http://zahist.wordpress.com/leadership/|title=председателем Всеукраинского независимого профсоюза «Защита труда»|lang=|website=zahist.wordpress.com|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}) и его группы, см. здесь: {{cite web|author=|url=http://left.ru/2007/7/burtsev159.phtml|title=Виктор Зайцев, Наташа Барч. С помощью украинских спецслужб НАТО создает для себя левое и рабочее движение на Украине|lang=ru|website=left.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}, — и здесь: {{cite web|author=|url=http://www.internationalist.org/ukraineimpostors0803.html|title=A Band of Political Impostors and Swindlers in Ukraine|lang=|website=www.internationalist.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}. Об афере Верника см. здесь: Party News: Ukraine // Socialist Standard. — September 2003. — Vol. 99. — {{cite web|author=|url=http://www.worldsocialism.org/spgb/socialist-standard/2000s/2003/no-1189-september-2003|title=№ 1189|lang=|website=www.worldsocialism.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}. — P. 15; {{cite web|author=|url=http://www.lrp-cofi.org/PR/CWIPR69.html|title=Materials Relating to the Fraud in Ukraine|lang=|website=www.lrp-cofi.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}; {{cite web|author=|url=http://www.workersliberty.org/node/1154|title=Scam in the Ukraine|lang=|website=www.workersliberty.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}; {{cite web|author=|url=http://www.bolshevik.org/ukrscandal/Fraud%20against%20the%20workers%20movement.htm|title=Fraud against the workers’ movement. IBT Conned in Kiev|lang=|website=www.bolshevik.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}; {{cite web|author=|url=http://www.bolshevik.org/ukrscandal/CastList.htm|title=Fraud Against the Workers' Movement. Cast List|lang=|website=www.bolshevik.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}; {{cite web|author=|url=http://www.bolshevik.org/1917/no26/no26cwi.htm|title=CWI Leadership’s Role in Ukrainian Fraud: No Innocent Explanation|lang=|website=www.bolshevik.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}; {{cite web|author=|url=http://eretik-samizdat.blogspot.com/search/label/верникгейт|title=Из жизни крыс: Верник и компания|lang=|website=eretik-samizdat.blogspot.com|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}</ref>. 2005 йылда  В.Бугера менән Марлен Инсаров  араһында конфликт сыға<ref>Об истории конфликта между В. Бугерой и М. Инсаровым см.: {{cite web|author=|url=http://eretik-samizdat.blogspot.com/2012/02/blog-post_06.html|title=В. Бугера. Заметки о чувстве ответственности|lang=|website=eretik-samizdat.blogspot.com|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}</ref>, был  В.Бугераны  ГПРКнан сығарыуға һәм төркөмдөң тарҡалыуына килтерә. ГПРК руиналарында “Пролетар револючионерҙар коллективистар интернациональ берлеге” (ИСПРК) барлыҡҡа килә.  2008 йылда тарҡала башлай, составынан “Революцион социалисттар берлеге” барлыҡҡа килә. * 2006 йылдан хәҙерге ваҡытҡа тиклем “Коллективистар берлеге” сәйәси проекты өҫтөндә эшләй<ref>[http://eretik-samizdat.blogspot.com/search/label/Владислав%20Бугера Работы В. Бугеры и др. материалы проекта «Союз коллективистов» на сайте журнала «ЕРЕТИК»]&nbsp;''eretik-samizdat.blogspot.com''.&nbsp;</ref>. Төрлө йылдарҙа СССР территорияһында интернациональ коммунист ағымы менән, ҡайһы бер йүнәлештәр буйынса теоретик һәм публицистик эшмәкәрлек, анархист-интернационалисттар<ref>vivalafora.livejournal.com/ vivalafora — блог анархистов-интернационалистов</ref><ref>a-sindnicalism.livejournal.com/294576.html Публикация анархистов-интернационалистов в поддержку В. Е. Бугеры</ref> менән хеҙмәттәшлек итә. Әлеге вағҡытта БДБ ИКТ тарафынан яһалынған  Левокоммунист блогында В.Бугераның бик күп сәйәси мәҡәләләре , “”Демократик Централисттар” документтары” китабы бар.<ref>[http://leftcom.wordpress.com/2011/10/01/докум-демократических-централистов Документы «демократических централистов»].&nbsp;''leftcom.wordpress.com''.&nbsp;</ref> Халыҡ-ара танылыу алған бер рәт публицистик эштәр һәм сәйәси тикшеренүҙәр нәшер иткән<ref>[https://www.scribd.com/sshenfield Издания Группы пролетарских революционеров-коллективистов в подборке Стивена Шенфилда на scribd.com&nbsp;<small>(англ.)</small>.].&nbsp;''www.scribd.com''.&nbsp;</ref><ref>[http://www.left-dis.nl/ Работы В. Е. Бугеры на международном сайте «„Left Wing“ Communism — an infantile disorder?» (в разделе русскоязычных текстов; на этом же сайте есть и переводы текстов ГПРК на другие языки)].&nbsp;''www.left-dis.nl''.</ref>. В. Бугераның тикшеренеүҙәрендә антифашист тематика иң мөһим урын алып тора. Халыҡ-ара һәм Рәсәй тикшеренеүселәре  уның хеҙмәттәренә йәғни фамилияһына<ref>''Умланд А.'' {{cite web|author=|url=http://magazines.russ.ru/nz/2003/5/umland.html|title=Современные концепции фашизма в России и на Западе.|lang=ru|website=magazines.russ.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180115034057/http://magazines.russ.ru/nz/2003/5/umland.html|archivedate=2018-01-15}} // «Неприкосновенный запас». — 2003. — № 5 (31)</ref>, йә псевдонимыны “Г.Васильев”<ref>''Вайнманн У., Тупикин В. А.'' {{cite web|author=|url=http://magazines.russ.ru/nz/2005/1/vai8.html|title=Левые и национализм в России.|lang=ru|website=magazines.russ.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} // «Неприкосновенный запас». — 2005. — № 1(39)</ref> һылтаналар (тәүҙә ошо һәм башҡа псевдоним менән баҫылып сыҡҡан эштәрен, һуңынан В.Бугера үҙ исеме менән баҫтыра). В.Бугера үҙенең элекке рәсми блогында  һәм интернет-форумдарҙа (иң тәү Mail.ru) интернациональ-коммунист тенденциялы тексттарҙы (был тенденция националистар менән хеҙмәттәшлеккә кергәнсе<ref>Подробнее о сотрудничестве Интернационалистической коммунистической тенденции с националистами см. в интернет-журнале «Еретик» на {{cite web|author=|url=http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2013/03/blog-post_14.html|title=русском|lang=ru|website=eretik-samizdat.blogspot.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} и {{cite web|author=|url=http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2013/03/the-brown-masquerade.html|title=английском|lang=ru|website=eretik-samizdat.blogspot.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} языках. В своем заявлении {{cite web|author=|url=http://www.leftcom.org/en/articles/2014-03-04/the-problem-of-nationalism-and-the-gkm-group-of-communist-maximalists|title=The Problem of Nationalism and the GKM (Group of Communist Maximalists), Russia/Ukraine|lang=en|website=www.leftcom.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} Интернационалистическая коммунистическая тенденция признала отчасти справедливой критику этого сотрудничества со стороны В. Бугеры и его товарищей</ref>) бик актив нәшер итә (2009 йылға тиклем  ойошма “Революцион партия өсөн Интернациональ бюро” тип атала<ref>{{cite web|author=|url=http://www.ibrp.org/en/articles/2009-10-26/the-international-bureau-for-the-revolutionary-party-becomes-the-internationalis|title=The International Bureau for the Revolutionary Party becomes the Internationalist Communist Tendency|lang=en|website=www.ibrp.org|date=|accessdate=2009-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091126004637/http://www.ibrp.org/en/articles/2009-10-26/the-international-bureau-for-the-revolutionary-party-becomes-the-internationalis|archivedate=2009-11-26|deadlink=yes}}, 26 September 2009</ref>). В. Бугера тәҡдиме буйынса “коллективизм” термины Советтан һуң һул активистары өсөн ҡалған функцияларынан башҡа шулай уҡ  билдәле сәйәси төркөмдәрҙең һәм уларһың идеологияһының атамаһы була башлай. == '''Баһалама''' == '''Ыңғай баһалама''' Башҡортостан республикаһы фән академигы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор [[Махмутов_Анас_Хусаинович|А.Х. Мәхмүтов]] В. Бугераның “Милек һәм идара: фәлсәфи-иҡтисади очерктары” китабына (2004, т.9 N1, с. 68-69, “[[:ru:Вестник_Академии_наук_Республики_Башкортостан|Вестник Академии наук Республики Башкортостан” журналы]]) баҫтырылған рецензияһында:  кешелек тарихының периодизация мәсьәләһен,  тарихты материалистик аңлауға таянған автор, формацион алым менән тикшерә; шул уҡ ваҡытта традицион марксист категорияларына ҡайһы-бер осраҡтарҙа бөтөнләй яңы мәғәнә бирелә, һөҙөмтәлә авторҙың ҡараштар системаһы марксизмдағы билдәле мәктәптәрҙең һәм йүнәлештәрҙең береһенә лә ҡарамай. ...Авторҙың тәҡдимдәре теоретик яҡтан күп аспекттарҙа бик әһәмиәтле, иң тәү идара мөнәсәбәттәрен милек мөнәсәбәттәре менән бәйләнештә тикшереүе бик мөһим: иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе был йүнәлештә өйрәнеү бик актуаль, әммә һаман бик әҙ тикшерелгән,  был һис шикһеҙ монографияның фәнни ҡиммәтен арттыра.” РФАның  яһалма интеллект методологияһы буйынса фәнни советының Башҡорт бүлеге пресс-секретаре, яҙыусы һәм философ [[Байков_Эдуард_Артурович|Э.А.Байков]], философия кандидаты, ВЗФЭИ  философия кафедраһы доценты  [[Глуховцев_Всеволод_Олегович|В.О. Глуховцев]] биргән интервьюһында,  “Джонсон бюллетене”ның төп хеҙмәткәрҙәренең береһе (англ. Johnson`s Russia List) Стивен Шенфилд Байков менән В.Бугераға “ХХ быуат бөйөк блефы”  интервьюһын  баҫтырып сығарырға һорау менән мөрәжәғәт итә. Интервью инглиз теленә тәржемә ителеп “Johnson’s Russia List” тың 44се һанында баҫыла. Байков билдәләп үтеүенсә,  “унда һүҙ үҙенсәлекле концепция тураһында бара”, был концепция буйынса Бугера “ысын социалистик йәмғиәттең әлегәсә булғаны юҡ, тик донъя быңа килергә мәжбүр буласаҡ, сөнки альтернатива булып ағыуланған планетала барыбыҙҙың һәләк булыуы ғына тора.” Шулай уҡ һүҙ ижтимағи үҫештең барлыҡ барышын билдәләгән, милек һәм идара мөнәсәбәттәре тураһында бара. “Тап Бугераның тревиаль булмаған идеялары көнбайыш интеллектуаль элита вәкилдәрен һәм сәйәсмәндәрен ҡыҙыҡһындыра”, -тип йомғаҡлай Байков<ref>{{cite web|author=|url=http://www.globalistika.ru/biblio/bajkov3.htm|title=«Служить науке и обществу» Интервью Эдуарда Байкова|lang=ru|website=www.globalistika.ru|date=|accessdate=2010-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527154256/http://www.globalistika.ru/biblio/bajkov3.htm|archivedate=2010-05-27|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527154256/http://www.globalistika.ru/biblio/bajkov3.htm |date=2010-05-27 }} // «Истоки». — № 47. — 19.11.2008)</ref>. Инглиз-американ политологы Стивен Д. Шенфилд В. Бугераның “The War in Ukraine and the Human Right to Free Play with Ethnic Identities”  мәҡәләһендә: “Профессор Бугера тасуирлаған күренеш, этнонационалистик йомшартыуҙарға ҡарамаҫтан, бөтә донъяла киң таралған. Мәҫәлән этник яҡтан ҡатнаш ғаиләлә үҫкән балаларҙың күбеһе ата-әсәләренең этник төркөмдәренең икеһенә лә ылығалар һәм ике төркөмдең береһен генә һайларға теләмәйҙәр (әммә ҡайһә бер саҡта һайларға мәжбүр булалар). Олатай-өләсәйҙәре өс йәки дүрт этник төркөмдәргә ҡараған кешеләргә был күренеш тағы ла ауырыраҡ бирелә. Икеләтә этник үҙенсәлек шулай уҡ донъяла киң таралған, йәһүд, ҡытай һәм башҡа диаспораларҙа бөтөнләй норма булып һаналыуы ла мөмкин. Ҡатынымдың ата-бабалары – Вьетнамда тыуып, һуңынан Великобритания һәм Америка Ҡушма Штаттарында йәшәгән ҡытайлылар.  Улар ҡайһы-бер контекстта “ысын” Ҡытайҙан сыҡҡан ҡытайлылар алдында үҙҙәрен вьетнам, ә “ысын” вьтенамдар алдында үҙҙәрен ҡытай булараҡ атағандарын абайлап ҡалдым. Бынан тыш, уларҙа британ һәм американ оҡшашлыҡтар барлыҡҡа килгән. Минең үҙемдең этник үҙенсәлегем шулай уҡ өс төрлө: атайым яғынан олатайым менән өләсәйем руслаштырылған йәһүдтәр, миңә урыҫ һәм йәһүд мәҙәниәтенең үҙенсәлеген һеңдерҙеләр, ә һуңынан мәктәп йылдары британ-инглиз үҙенсәлектәрен өҫтәне. Шуның өсөн мин профессор Бугераның “һайламау хоҡуғын”  талабы менән тулыһынса риза.”<ref>Comment by Stephen Shenfield. — ''Vladislav Bugera.'' {{cite web|author=|url=http://stephenshenfield.net/themes/war-and-disarmament/165-war-in-ukraine-and-ethnic-identities|title=The War in Ukraine and the Human Right to Free Play with Ethnic Identities.|lang=|website=stephenshenfield.net|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} 27 October 2014 // {{cite web|author=|url=http://stephenshenfield.net|title=Сайт Стивена Шенфилда|lang=|website=stephenshenfield.net|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}</ref> '''Тәңҡит''' 2013 йылда философия фәндәре кандидаты, Новосибирск дәүләт университеты доценты И.В. Борисов В.Е. Бугераны Л.Д. Троцкий, С.Ф. Одуев, А.Н. Тарасов менән  бер рәттән абстракт-социологик алымдың вәкилдәренә ҡарата. Бында идеология “бик абстракт һәм редукцион аңлатыла, ә философияларҙың стиле һәм йөкмәткеһе  төркөмдәрҙең социаль-иҡтисади, социаль-сәйәси, социаль-психологик характеристикаларына ҡайтып ҡала”. Борисов В.Бугера “Ницшеның идеяларын XIX быуын аҙағы – XX быуат башы финанс-монополистик  даирәләренең империалистик кәйефен сағылдырыу булараҡ” билдәләй. Шулай уҡ ул “был реакцион һәм фашизоид идеяларҙың киң уҡымышлы кешеләр даирәһендә популяр булыуын” Бугераның  “социаль төркөм булараҡ гуманитар интеллегенцияға хас шизоидлыҡ, элитаризм һәм бер юлы кәмһенеү комплексы” менән аңлатыу фактын күрһәтә. Борисов билдәләүенсә Бугера “билдәле социаль төркөм позицияһы менән сикләнгән билдәле философик ағымдың локалләшеүенә  ҡаршы түгел” булһа ла, “был позицияның билдәләүе әрләү-абстракт булырға тейеш түгел, әммә ләкин әлеге мөхиттә үҫтерелә торған фәлсәфи үҙаң һәм идеологик үҙбилдәләү үҙенсәлектәрен  иҫәпкә алырға кәрәк” тип һанай.    2013 йылда социология фәндәре кандидаты, СПбДЭУның социология һәм идара кафедраһы докторанты В.Е. Смирнова билдәләп үтеүенсә “философия фәндәре докторы В.Е. Бугераның һәм башҡа ғалимдарҙың иронияһына ҡарамаҫтан, медицина фәндәре докторы, Совет психиатры һәм сексологы А.М. Свядощ фекере менән тоташ риза: “инстинктар һылтауындағы булған күренештәр бер үк хайуандарға ла, кешеләргә лә хас”. == Фәнни хеҙмәттәре == === Айырым баҫылғандар === * ''Бугера В. Е.'' [http://www.nietzsche.ru/look/xxc/politik/bugera-fenomen/ Ницшеанство как общественный феномен: его социальная сущность и роль : Социально-философское исследование] : диссертация … кандидата философских наук : 09.00.11. — Уфа, 2000. — 156 с. * ''Бугера В. Е.'' [http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/213165.html Отношения собственности и управления как необходимые формы человеческой деятельности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305130512/http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/213165.html |date=2016-03-05 }}: Дис. … д-ра филос. наук : специальность 09.00.11 <Соц. философия> / Бугера Владислав Евгеньевич; Моск. гос. ун-т им. М. В. Ломоносова. — М.: 2005. — 379 с. * ''Бугера В. Е.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2014/01/blog-post_30.html Социальная сущность и роль философии Ницше.] — Уфа: Изд-во [[Башҡортостан Фәндәр академияһы|АН Республики Башкортостан]] «Гилем», 2004. — (тираж 400 экз., ISBN 5-7501-0465-6); — М.: КомКнига, 2005 (тираж 500 экз., ISBN 5-484-00120-X); — М.: КомКнига, 2010 (изд. стереотипное, тираж 500 экз., ISBN 978-5-484-01062-2). * ''Бугера В. Е.'' [http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_1.pdf Собственность и управление: философско-экономические очерки.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304092844/http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_1.pdf |date=2016-03-04 }} — М.: Наука, 2003. — 344 с. Тираж 500 экз., ISBN 5-02-032777-8 * ''Бугера В. Е.'' [http://www.dialog21.ru/biblio/essence1.htm Сущность человека.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202211506/http://www.dialog21.ru/biblio/essence1.htm |date=2017-12-02 }} — М.: Наука, 2005. — 300 с. (тираж 500 экз., ISBN 5-02-033820-6); — Saarbrücken: LAP Lambert Academic Publishing, 2011, ISBN 978-3-8465-0845-9 ([http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2011/09/blog-post_8438.html копия]) * Исторический материализм в XXI веке: необходимость обновления: Сборник статей / Сост. и ред. В. Е. Бугера. — М.: Компания Спутник+, 2005. Тираж 100 экз., ISBN 5-93406-924-1 * ''Бугера В. Е.'' Гл. 1, п. 5: Компьютеризация производственной деятельности как одна из необходимых предпосылок перехода к бесклассовому обществу. // Философские и прикладные вопросы методологии искусственного интеллекта. — М.: Машиностроение, 2009. — С. 71-79. Тираж 500 экз. ISBN 978-5-217-03453-6. === Мәҡәләләре === * ''Бугера В.'' [http://dialog21.ru/biblio/Bugera_rodstvennye_dushy.htm Родственные души] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160730175126/http://dialog21.ru/biblio/Bugera_rodstvennye_dushy.htm |date=2016-07-30 }} // «Истоки». — № 52 (560). — 26.12.2007. — С. 12. ([https://leftcom.wordpress.com/2011/08/29/родственные-души/ копия, озаглавленная «Достоевский и Дюма: родственные души»]) * ''Бугера В. Е.'' [http://bagsu.webservis.ru/Bugera.pdf Экономические причины войн XXI века] // Экономика и управление: научно-практический журнал. — 2008. — № 4. * ''Бугера В. Е.'' Введение в философский анализ отношений собственности и управления // Вестник Академии наук Республики Башкортостан. — Уфа: [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]] — 2004. — Т. 9. — № 3. * ''Бугера В. Е., Шакиров И. А.'' О ценности сомнения в познании: современные аспекты старого вопроса // Философские науки. — 2007. — № 9. — С. 129—140. * ''Галлямова А. Р., Бугера В. Е.'' [http://www.ogbus.ru/authors/Gallyamova/Gallyamova_1.pdf Развитие критического мышления студентов технических специальностей в процессе преподавания философии: социальное значение и методические аспекты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191351/http://www.ogbus.ru/authors/Gallyamova/Gallyamova_1.pdf |date=2016-03-04 }} // [http://ogbus.ru/article/razvitie-kriticheskogo-myshleniya-studentov-texnicheskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii-socialnoe-znachenie-i-metodicheskie-aspekty/#more-1538 Электронный научный журнал «Нефтегазовое дело». — 2008. — № 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701060638/http://ogbus.ru/article/razvitie-kriticheskogo-myshleniya-studentov-texnicheskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii-socialnoe-znachenie-i-metodicheskie-aspekty/#more-1538 |date=2017-07-01 }} * ''Бугера В. Е.'' [http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_4.pdf Об одной актуальной проблеме оценки успеваемости студентов нефилософских специальностей в процессе преподавания им философии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141825/http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_4.pdf |date=2016-03-04 }} // [http://ogbus.ru/article/ob-odnoj-aktualnoj-probleme-ocenki-uspevaemosti-studentov-nefilosofskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii/#more-1539 Электронный научный журнал «Нефтегазовое дело». — 2008. — № 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915005150/http://ogbus.ru/article/ob-odnoj-aktualnoj-probleme-ocenki-uspevaemosti-studentov-nefilosofskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii/#more-1539 |date=2017-09-15 }} * ''Бугера В. Е.'' [http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_3rd_World_War.htm Экономические предпосылки третьего передела мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171130134027/http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_3rd_World_War.htm |date=2017-11-30 }} // [http://ogbus.ru/article/ekonomicheskie-predposylki-tretego-peredela-mira/#more-1551 Электронный научный журнал «Нефтегазовое дело». — 2008. — № 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701035206/http://ogbus.ru/article/ekonomicheskie-predposylki-tretego-peredela-mira/#more-1551 |date=2017-07-01 }} ([http://ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_3.pdf копия1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091229095407/http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_3.pdf |date=2009-12-29 }}, [http://prognoz.eurasian-defence.ru/?q=ekonomicheskie-predposylki-tretego копия2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211217121840/http://prognoz.eurasian-defence.ru/?q=ekonomicheskie-predposylki-tretego |date=2021-12-17 }}, [http://zerkalov.org.ua/node/6611 копия3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829070605/http://zerkalov.org.ua/node/6611 |date=2017-08-29 }}) * ''Бугера В. Е.'' Ошибка Норберта Винера, или как определить понятие «управления» // [http://www.reflexion.ru/Library/2009RPC.pdf Рефлексивные процессы и управление. Сборник материалов VII Международного симпозиума 15-16 октября 2009 г., Москва] / Под ред. В. Е. Лепского — М.: Когито-Центр, 2009. — С. 49-52. ISBN 978-5-89353-299-9 * ''Бугера В. Е., Гиндуллин Н. Ф., Кадырова Г. Ф.'' [https://web.archive.org/web/20140228045818/http://www.work.vegu.ru/vegu/vestnik/DocLib/%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B0,%20%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD,%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_11-16.pdf Что такое отношение собственности и почему этот вопрос имеет существенное значение для развития методологии исследования общественных отношений?] // Вестник ВЭГУ. — № 4 (66). — 2013. — С. 11-16. * ''Бугера В. Е., Кадырова Г. Ф.'' Индивидуальная и коллективная типология личности: этико-философские и правовые вопросы // Евразийский юридический журнал. — № 1 (80). — 2015. — С. 220—222. * ''Бугера В. Е., Гиндуллин Н. Ф.'' Украинский фашизм и ницшеанство // Евразийский юридический журнал. — № 7 (86). — 2015. — С. 333—334. * ''Бугера В. Е.'' О коллективистском будущем человечества // Проблема обоснования знания: сб. науч. статей, посвящ. 25-летию методологического семинара при факультете философии и социологии / отв. ред. А. Ф. Кудряшев. — Уфа: РИЦ [[Башҡорт дәүләт университеты|БашГУ]], 2017. — С. 17-23. ISBN 978-5-7477-4370-0 * ''Бугера В.'' Порфирий Иванов и его последователи // Советский пограничник. (Впослед. переимен. в «Пограничник Украины».) — 20 сентября 1991. — № 74. * ''Бугера В.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2014/01/blog-post_24.html Обыкновенный, заурядный фашизм] // Советский пограничник. — 1991. — № 85, 6 ноября. (Статья опубликована под псевдонимом «Герберт Эрнст»; за подписью автора переиздана в сборнике [http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера «В борьбе против буржуазного национализма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724221220/http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера |date=2019-07-24 }} наряду с несколькими другими, отображающими участие В. Бугеры в политической борьбе на Украине в начале 1990-х гг. Также опубликована ВКонтакте 24.01.2014 в Цитатнике Владислава Бугеры vk.com/vlad_bugera и в паблике журнала «Еретик» vk.com/eretiksamizdat .) * ''Бугера В.'' Наследники Штрассера // Интервзгляд-Inprecor. — 1993. — № 5. * ''Бугера В.'' [http://marxistparty.ru/marxist/1.shtml Смысл жизни сегодня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108175719/http://marxistparty.ru/marxist/1.shtml |date=2017-11-08 }} // Марксист. — 1993. — № 1. — С. 55-59. * ''Бугера В.'' [http://marxistparty.ru/marxist/2.shtml Социал-фашизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180308023600/http://marxistparty.ru/marxist/2.shtml |date=2018-03-08 }} // Марксист. — 1994. — № 2. — С. 27-54 (переиздана в сборнике [http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера «В борьбе против буржуазного национализма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724221220/http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера |date=2019-07-24 }}). * ''Бугера В.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2014/02/blog-post_5769.html Будет ли война между Россией и Украиной?] // Рабочая демократия. — 1994. — № 2 (17). (Статья опубликована под псевдонимом «Дмитро Зализняк»; за подписью автора переиздана в сборниках [http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/ «Теория и практика коллективизма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930023030/http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/ |date=2020-09-30 }} и [http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера «В борьбе против буржуазного национализма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724221220/http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера |date=2019-07-24 }}. Также опубликована ВКонтакте 02.03.2014 в Цитатнике Владислава Бугеры vk.com/vlad_bugera и в паблике журнала «Еретик» vk.com/eretiksamizdat .) * ''Wladislaw Bugera.'' Der Antisemitismus der «echten Internationalisten» // Direkte Aktion. — September 1994. * ''Бугера В.'' [http://www.alternativy.ru/old/magazine/htm/99_3/esse.htm Компьютеризация как предпосылка социалистической революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813112701/https://www.alternativy.ru/old/magazine/htm/99_3/esse.htm |date=2020-08-13 }} // Альтернативы. — 1999. — № 3. * ''Бугера В.'' [http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_Russia_ucraina.htm Завтра война?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229100343/http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_Russia_ucraina.htm |date=2017-12-29 }} // «Истоки». — № 37 (597). — 10.09.2008. — С. 9. * ''Бугера В.'' [http://levsd.ru/obrez/lsd-3.pdf Неужели всё-таки будет война между Россией и Украиной?] // ОБщественный РЕЗонанс. — 2009. — № 1(3). — С. 1, 3. * ''Бугера В.'' [http://antifa-union.ucoz.ru/_ld/0/1_af-5-f.pdf Экономические причины очередного империалистического передела мира и грядущих революций] // Антифашист. — 2009. — № 1 (5). — С. 3. * ''Vladislav Bugera, Vladimir Sirotin and Peter Khrustalev.'' [http://www.solidarity-us.org/site/node/3124 Political Repression in Russia.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170826112556/https://www.solidarity-us.org/site/node/3124 |date=2017-08-26 }} // Against The Current. — January-February 2011. — № 150. Публикацию статьи в переводе на испанский яз. см. [http://www.vientosur.info/spip.php?article5042 здесь]; источник, из которого статья была взята для перевода, см. [http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article19674 здесь]. * ''Бугера В.'' [http://gubkin.info/interesting/122837-tezisy-o-sovremennoy-burzhuaznoy-demokratii.html Тезисы о современной буржуазной демократии] // Губкин-инфо, 06.11.2012. ([http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2012/10/blog-post_19.html копия]) * ''Vladislav Bugera.'' [http://stephenshenfield.net/themes/war-and-disarmament/165-war-in-ukraine-and-ethnic-identities The War in Ukraine and the Human Right to Free Play with Ethnic Identities.] 27 October 2014 // [http://stephenshenfield.net Сайт Стивена Шенфилда] * ''Vladislav Bugera.'' [http://www.stephenshenfield.net/places/russia/current-politics/168-moscow-kiev-and-the-west-european-far-right Moscow, Kiev, and the West European Far Right.] 17 April 2015 // [http://stephenshenfield.net Сайт Стивена Шенфилда] ([http://www.criticatac.ro/lefteast/moscow-kiev-and-the-w-e-far-right/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527015509/http://www.criticatac.ro/ |date=2015-05-27 }} в издании [http://www.criticatac.ro/lefteast/ LeftEast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226090836/http://www.criticatac.ro/lefteast/ |date=2019-12-26 }} на сайте [http://www.criticatac.ro/ CriticAtac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527015509/http://www.criticatac.ro/ |date=2015-05-27 }}) * ''Бугера В.'' [http://bugerave.wordpress.com/2017/10/02/критика-бритвы-оккама/ Критика «бритвы Оккама»] == Интервью == * [[Байков_Эдуард_Артурович|''Байков Э. А.'']] [http://dialog21.ru/biblio/Bugera_veliky_blef_XX_veka.htm «Великий блеф XX века?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304054018/http://dialog21.ru/biblio/Bugera_veliky_blef_XX_veka.htm |date=2016-03-04 }} // «Истоки». — № 32 (488). — 9.08.2006. — С. 11. ([http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2013/02/xx.html копия]) ([https://web.archive.org/web/20131113073805/http://russialist.com/2008-204.php#4 на англ. яз., под заголовком ''THE GREAT BLUFF'']) * ''Моргунова, Елена'' [https://web.archive.org/web/20080218131255/http://www.poisknews.ru/2008/01/27/ljubov_po_vertikali.html «Любовь по вертикали» умеет ли коллективный разум поправить власть?] // «Поиск» — газета научного сообщества, № 4 (974), 25 января 2008 г. ([http://dialog21.ru/biblio/Bugera_lubov_po_vertikaly.htm копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070349/http://dialog21.ru/biblio/Bugera_lubov_po_vertikaly.htm |date=2016-03-04 }}) ([https://web.archive.org/web/20131113073805/http://russialist.com/2008-204.php#3 на англ. яз., под заголовком ''THE RARITY OF LOVE'']) * ''Фьюче, Дмитрий'' [http://www.nietzsche.ru/project/meeting/bugera/ Встреча с Владиславом Бугерой] // Nietzsche.ru, 22.02.2004 * ''Stephen Shenfield'' My inteview with Vladislav Bugera: from Stephen’s introduction // The Libertarian Communist. [http://www.stephenshenfield.net/pdf/lib_com/Lib_Com_23.pdf Issue 23, Summer 2013.] — P. 20-23. == Бүләктәре == Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы-Королтайына Почет грамотаһы (2018)<ref>[http://news.rusoil.net/news/2018-08-30-zasedanie-uchenogo-soveta-pered-nachalom-novogo-uchebnogo-goda Новости УГНТУ, 30.08.2018.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226094524/http://news.rusoil.net/news/2018-08-30-zasedanie-uchenogo-soveta-pered-nachalom-novogo-uchebnogo-goda |date=2019-12-26 }}</ref> == Әҙәбиәт == * ''Антонов В. Г., Афанасьев В. Я., Годин В. В., Лялин А. М.'' [http://books.google.ru/books?id=tg4hTYWNjxkC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Теория менеджмента: Учебник для вузов.] — СПб: «Питер», 2009. — 464 с. * ''Байков Э. А.'' О Дракуле и не только // [http://rubuki.com/books/gorizonty-nauki-bashkortostana Байков Э. А. Горизонты науки Башкортостана: Статьи, очерки, эссе.] — 2-е изд. — Уфа: ООО «ХАН», 2008. — С. 35-36. — ISBN 978-5-457-48560-0 * ''Белоногов Г. Е.'' [http://scjournal.ru/articles/issn_1997-292X_2012_5-2_05.pdf Роль антропоцентрических элементов в философии русского космизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712052142/http://scjournal.ru/articles/issn_1997-292X_2012_5-2_05.pdf |date=2014-07-12 }} // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. — 2012. — № 5(19), ч. 2. — С. 22-24. * ''Ломов О.'' [http://marxistparty.ru/marxist/3-4.shtml К вопросу о социал-фашизме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180310014918/http://marxistparty.ru/marxist/3-4.shtml |date=2018-03-10 }} // Марксист. — 1995-96. — № 3-4. — С. 80-89. * ''Овруцкий А. В.'' Производство и потребление: диалектика взаимодействия // Философия хозяйства. — 2010. — № 3. — С. 238—247. * ''Суслов М. Г.'' [https://web.archive.org/web/20161009173620/http://do.gendocs.ru/docs/index-153023.html?page=9 Об анархизме наших дней. (Критический анализ программных документов РКРП).] — Пермь: б.и., 2004. — 166 с. * [http://system-of-knowledge.wikia.com/wiki/The_information_revolution_continued The information revolution continued] * [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/2-statya/16459-marksistskaya-filosofiya Марксистская философия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406033803/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/16459-marksistskaya-filosofiya |date=2016-04-06 }} // [[Башҡорт энциклопедияһы|Башкирская энциклопедия.]] В 7 т. Т. 4. Л-О / гл. ред. [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. А. Ильгамов]]. — Уфа: [[Башҡорт энциклопедияһы|Башк. энцикл.]], 2008. ISBN 978-5-88185-068-5 * [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/2-statya/286-bugera-vladislav-evgenevich Бугера, Владислав Евгеньевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406031247/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/286-bugera-vladislav-evgenevich |date=2016-04-06 }} // [[Башҡорт энциклопедияһы|Башкирская энциклопедия.]] В 7 т. Т. 7. Ф-Я, с дополнениями / гл. ред. [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. А. Ильгамов]]. — Уфа: [[Башҡорт энциклопедияһы|Башк. энцикл.]], 2011. ISBN 978-5-88185-075-3 * [http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/2631-bugera-vladislav-evgenevich Бугера Владислав Евгеньевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405210213/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2631-bugera-vladislav-evgenevich |date=2016-04-05 }} // [[Башҡорт энциклопедияһы|Башҡорт энциклопедияһы.]] 7 томда. 1-се т. А-Б / баш мөхәр. [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. Ә. Илһамов]]. — Өфө: [[Башҡорт энциклопедияһы|Башҡ. энцикл.]], 2014. ISBN 978-5-88185-153-8 * [http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9282-marksistik-filosofiya Марксистик философия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421092148/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9282-marksistik-filosofiya |date=2016-04-21 }} // [[Башҡорт энциклопедияһы|Башҡорт энциклопедияһы.]] 7 томда. 4-се т. М-Ө / баш мөхәр. [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. Ә. Илһамов]]. — Өфө: [[Башҡорт энциклопедияһы|Башҡ. энцикл.]], 2016. ISBN 978-5-88185-286-3 * Бугера Владислав Евгеньевич // Ученые России: Энциклопедия. Т. 4. — М.: «Академия Естествознания», 2008. ISBN 978-5-91327-028-3 * Бугера Владислав Евгеньевич // Ученые России: Энциклопедия. Т. 6. — М.: «Академия Естествознания», 2010. ISBN 978-5-91327-106-8 * Бугера Владислав Евгеньевич // Философы современной России. Энциклопедический словарь. 3-е изд. — М.: Изд. дом «Максимум»; СПб: Изд. дом «Мiръ», 2015. ISBN 978-5-98846-117-3 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://bugerave.wordpress.com/ Официальный блог Владислава Бугеры] * [http://libelli.ru Работы В. Бугеры на интернет-портале «Материалистическая диалектика»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180213115534/http://libelli.ru/ |date=2018-02-13 }} * [https://web.archive.org/web/20170908112430/http://theory.red/lib/ Работы В. Бугеры в библиотеке сайта «Красная теория»] * [http://www.rideo.tv/bugera/ Бугера В. Е. — Видео] * [https://bugerave.wordpress.com/category/аудио/ Бугера В. Е. — Аудио] * [http://eretik-samizdat.blogspot.com Работы В. Бугеры в интернет-журнале «Еретик»] * [http://avtonom.org/freenews/zachem-chelovechestvu-nuzhna-mirovaya-revolyuciya О политическом кредо В. Бугеры на сайте организации «Автономное действие»] * [http://samlib.ru/i/i/ba.shtml Новопольцев И. А. Анархiя (роман). Глава 14: Перекресток-2.] * [https://web.archive.org/web/20171220122848/http://livasprava.info/content/view/5265 О разоблачении аферы Олега Верника в воспоминаниях киевского полит. активиста Владимира Задираки] * [https://www.marxists.org/history/etol/newspape/atc/3124.html Marxists Internet Archive] [[Категория:Философия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса философтар]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] [[Категория:XXI быуат философтары]] [[Категория:Рәсәй философтары]] [[Категория:Марксистар]] [[Категория:Материалистар]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]] rr1z941z0te2hwybq77sbf00yncuwog 0 113235 1299129 1285466 2026-06-11T07:47:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299129 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = #ABCDEF |Русское название = Гагаузия |Оригинальное название = {{small|{{lang-gag|Gagauz Yeri}}<br />{{lang-ro|Găgăuzia}}}} |Герб = Coat of arms of Gagauzia.svg |Герб урынына = |Флаг = Flag of Gagauzia.svg |Флаг урынына = |Страна = {{MOL}} |lat_dir = N |lat_deg = 46 |lat_min = 18 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 28 |lon_min = 39 |lon_sec = |region = MD |уровень = 1 |Место по ВВП = |Гимн = Гагауз Ере гимны|'''Тарафы́м''']] [[Файл:Gagauz Yerin Gimnı.ogg|150px]] |Статус = автономиялы территориаль ҡоролош |Входит в = |Включает = 3 район |Столица = Комрат |Крупный Город = |Крупные Города = |Дата = |Глава = Евгения Гуцул |Название главы = Башкан |Глава2 = {{s|Дмитрий Георгиевич Константинов}} |Название главы2 = Гагауз Ере Халыҡ йыйылышы |ВВП = |Год ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки = Гагауз теле, Молдован/Роман теле, Рус теле |Население = 162200 |Год переписи = 2012 |Процент от населения = |Место по населению = |Плотность = 87,75 |Место по плотности = |Национальный состав = гагауздар (82 %), Бессарабия болғарҙары, молдовандар/романдар, урыҫтар, украиндар |Конфессиональный состав = православие динедә тороусылар |Площадь = 1848,46 (2009) |Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |Карта = Moldadm.png|250px|Молдавия картаһында Гагауз Ере |Карта административной единицы = Gagauzja.png |ЧасовойПояс = [[UTC]]+2 |Аббревиатура = |ISO = MD-GA |FIPS = |Телефонный код = +373 298 |Почтовые индексы = |Интернет-домен = |Код автомобильных номеров = GE |Сайт = http://www.gagauzia.md |Категория в Commons = |Примечания = }} '''Гагау́зия''', йәки '''Гагау́з Ери́'''<ref>[http://www.halktoplushu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=197:2011-03-01-08-53-15&catid=4:2011-01-31-10-04-37&Itemid=6 Уложение Гагаузии (Гагауз Ери)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221035424/http://www.halktoplushu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=197:2011-03-01-08-53-15&catid=4:2011-01-31-10-04-37&Itemid=6 |date=2014-02-21 }}</ref>, шулай уҡ башҡортса '''Ғағауыҙстан''', рәсми атамаһы '''Гагаузия Автономиялы территориаль берәмек — АТБ''' ({{lang-gag|Gagauz Yeri}}, {{lang-ro|Găgăuzia}}) — Молдавияның көньяғында урынлашҡан автономиялы территориаль берәмек. Халҡының 50 % гагауздар булған тораҡтар биләмәһендә, шулай уҡ, референдум һөҙөмтәһендә халыҡтың күпселеге үҙҙәре теләп автономияға инергә ризалыҡ биргән төбәктәреҙә барлыҡҡа килгән. == Тарихы == [[Файл:Gagauz rebublic.png|мини|348x348пкс|Гагауз Ери]] Гагауздар, Бессарабия 1812 йылда Рәсәй составына ингәс, Балҡан ярымутрауынан күсенгәндәр. Гагауздар һәм болғарҙарҙың компактлы йәшәгән ерҙәре Аккерман, Бендер, Измаиль һәм Кагуль өйәҙҙәре сигендә урынлашҡан була. 1940 йылдың 11 ноябрендә, Молдавия ССР-ы өйәҙҙәре райондарға бүленгәс, гагауз халҡы дөйөм алғанда Конгаз, Комрат, Чадыр-Лунг һәм өлөшләтә Вулканешт райондарын биләгән. 1990 йылдарҙа Днестр буйындағы (Приднестровье) низағ (һуғыш) фонында гагауздар бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеп, СССР составында, һуңынан ысынбарлыҡта эшмәкәрлек күрһәтмәгән Бойондороҡһоҙ Дәүәттәр Берләшмәһендә (СНГ) ҡалырға теләүен белдерһә лә, күпмелер ваҡыт дауамында танылмаған йә өлөшләтә танылған дәүләт тип йөрөтөлһә лә, Гагауз Ере проблемалары сағыштырмаса тыныс хәл ителә. ''{{main|Приднестровье конфликты Гагауз Еренә поход}}'' 1994 йылдың декабрендә Молдавия парламенты гагауздар компактлы йәшәгән төбәккә автономия биргән Гагаузияның (Гагауз Ери) айырым хоҡуҡи статусы тураһында Закон ҡабул итә. 1995 йылдың 22 июлендә Вулканешт, Комрат һәм Чадыр-Лунга райондары Гагауз Еренең эске районына әйләнә, әммә үрҙә атап үтелгән райондар һәм күрше Бессарабия, Тараклий райондары ауылдарында уҙғарылған референдумдан һуң райондар сиге үҙгәртелә. 1999 йылда, административ реформа үткәрелгәндән һуң, Молдавия конституцияһында Гагаузия автономия-территориаль берәмек (АТО) нығытыла. 2000 йылдарҙа Төркиә Гагаузияға байтаҡ ҡына ярҙам күрһәтә. Төркиәнән килгән аҡсаға һыу үткәреү системаһы эшләнә, һәм был Молдавияның көньяғында йәшәгән халыҡты сифатлы һыу менән тәьмин итеү проблемаһын хәл итә. Шулай уҡ Чадыр-Лунгала молдаван-төрөк лицейы асыла<ref>{{статья |заглавие = Чадыр-Лунга: город, где работают проекты |издание = Moldova urbană |год = 2006 |номер = 6—7 |страницы = 19 |ссылка = http://www.habitatmoldova.org/moldova/452cf4fe83d86/ro/Moldova%20urbana%206-7.pdf }}</ref>, һәм уның сығарылыш уҡыусылары төрөк университеттарында белем алыу мөмкинлеге ала. 2000 йылдарҙың икенсе яртыһынан молдаван-гагауз низағы, XXI быуат башындағы Гагаузия һәм Кишинёв властары араһындағы сәйәси ҡаршылыҡтар тәрәнәйә. 2014 йылдың 2 февралендә автономиялы республика властары Гагауз Ерендә (2014) референдум үткәрә, һәм һайлаусыларҙың 98 % (Таможенный союз) ЕврАзЭС-ҡа интеграцияланыуҙы хуплай һәм «автономия статусын кисектереү» буйынса тауыш бирә, был, Молдова бойондороҡһоҙлоғон юғалтҡан осраҡта, гагауздарға уның составынан сығыу хоҡуғын бирә. Молдова властары референдум уҙғарыуҙы законһыҙ тип һәм уның һөҙөмтәһен — юридик көскә эйә түгел тип таба<ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/934052 Вступление в Таможенный союз на референдуме в Гагаузии поддержали 98,4 % избирателей]</ref>. == Географияһы == Гагауз Ере төрлө дәүмәлдәге 4 анклавтан тора, шуның өсәүһенең Украина менән уртаҡ сиге бар. Автономиялы территориаль берәмек (АТО) тигеҙлек һәм йырындар сиратлашҡан көньяҡ молдова таулы тигеҙлегенең өлөшө булған Буджак далаһында урынлашҡан. Гагауз Еренең бөтөн рельефы — дала һәм тәпәшәк таусыҡтар. Тамаҡтары көньяҡ йүнәлешендә түбәнәйә барыусы һәм йәйгеһен кибеүсән 4 йылғаһы бар<ref>{{Cite web|url = http://citys.su/ru/region.php?name=Гагаузия#Климат-и-рельеф|title = Гагаузия. Климат и рельеф|author = |date = |publisher = }}</ref>. Гагауз ерендә сөсө һыу запасы сикләнгән булғанлыҡтан, дала территорияһында ағас үҫеү кимәле түбән икәне күҙгә салына, һәм, шуның һөҙөмтәһе булараҡ, көслө тупраҡ эрозияһы билдәләре күҙәтелә. Шулай уҡ бында ҡаты һәм уртаса йәйге ҡоролоҡтар бик йыш ҡабатлана (2003, 2007 йй.)<ref name=autogenerated2>http://www.viitorul.org/public/files/Strategie_Gagauzia_rus.pdf{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Халҡы == {{Төп мәҡәлә|Гагауз Ере халҡы}} Молдавия халҡының иҫәбен алыу мәғлүмәттәре (2004 йыл) буйынса, автономияла 155 646 кеше йәшәй<ref>[http://www.statistica.md/pageview.php?l=en&idc=263&id=2208 Перепись населения 2004 года]</ref>. 2012 йыл күрһәткестәре буйынса Гагауз Ерендә 162,200 мең кеше булған. {| class="wikitable" |- ! Халыҡ !! Һаны !! 100 % |- | Гагауздар|| 127 835 || 82,1 % |- | Бессарабия болғарҙары || 8013 || 5,1 % |- | Молдовандар|| 7481 || 4,8 % |- | Урыҫтар || 5941 || 3,8 % |- | Украиндар || 4919 || 3,2 % |- | Башҡалар || 1457 || 1 % |} == Тел торошо == Гагауз Ерендә телдең хәл-торошо ҡатмарлы һәм күп төрлө. Гагауз Ерендә өс рәсми тел: гагауз, молдаван һәм рус телдәре (Гагауз Ере сиктәренән тыш урынлашҡан власть органдары, предприятиелары, ойошмалары һәм учреждениелары менән хат алышыу, бәйләнеш молдаван һәм рус телдәрендә алып барыла). Төрлө милләтле халыҡтың үҙ милләтенә һәм теленә өҫтөнлөк биреүе йыш осраҡта, күп факторҙар һәм хәл-тороштарға бәйләнеп, вариациялана, шуға ла төбәк ике йә өс теллелек таралыу менән айырыла. Гагауз теле — халыҡтың күпселеге өсөн туған тел. Рус теле - лингва франка, һәм автономияның күп халҡы өсөн, айырым алғанда, автономияның ҡалаларында, рус теле ысынында туған тел булып һанала<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=KS1dkn5YKw8 2015.03.22 Гагаузия. Выборы башкана. Россия 1. Вести недели. - YouTube<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Автономияла уҡыусылар элеккесә рус телендә уҡый (2014 йылға ҡарата). Молдова рәсми властарының бындай хәл-торошҡа мөнәсәбәте бер төрлө генә түгел. 2008 йылда Автономияның 55 уҡыу йортондағы 23 293 уҡыусының 22 163-ө рус телендә уҡыған. Молдаван телендә (йәки румын телендә) — 707 уҡыусы, (рус телен индереп) бер үк аҡытта бер нисә телдә — 423 уҡыусы белем алған. Гагауз Ере территорияһында эш башҡарыу (делопроизводство), шул иҫәптән власть органдары системаһында, рус телендә алып барыла. Автономия территорияһында рус телле киң мәғлүмәт саралары өҫтөнлөк итә, шуның менән бергә гагауз телендә баҫылған әҙәбиәт һаны ла арта. Автономияның гагауз телевидениеһының тел сәйәсәте башҡа ике рәсми телдәр - гагауз һәм молдаван телдәре - менән бер рәттән рус телендә алып барылған тапшырыуҙар өлөшө бер тигеҙ булырға тейешлекте күҙҙә тота<ref>[[REGNUM (информационное агентство)|Regnum]]: [http://www.regnum.ru/news/1084243.html «Гагаузия — часть русского мира»: «Гагаузия за неделю»]</ref>. == Автономия ҡоролошо == Гагауз Ере ҡоролошо нигеҙен билдәләүсе норматив акттар: Молдова Республикаһы Конституцияһы, Гагауз Еренең айырым хоҡуҡи статусы тураһындағы Закон, Гагауз Ери Уложениеһы. Юғары вазифа биләүсе кеше — Гагауз Ери Башҡаны (Главаһы). Дүрт йылға һайлана. Молдова Республикаһы Хөкүмәте ағзаһы булып тора. Юғары вәкәләтле (представительный) органы — Гагауз Ери Халыҡ Йыйылышы (Халк Топлушу), дүрт йылға һайланған 35 депутаттан тора. Башҡарма властың юғары органы — Гагауз Еренең башҡарма комитеты (Баканнык Комитети). Молдова Республикаһынан айырылып эшләүсе Суд системаһы юҡ. Бөтөн Молдова Республикаһы, шул иҫәптән Гагауз Ери, суд системаһы, судтарҙан, апелляция палаталарынан (биш апелляция палатаһы — Кишинёвта, Бельцыла, Кагулда (Кахул), Комратта, Бендерыла) һәм Молдова Республикаһының Юғары суд палатаһынан тора. == Административ ҡоролошо == {{main|Гагауз Ере ҡала-ауылдарының теҙмәһе}} Гагауз Ере административ яҡтан өс районға (dolay — долая) бүленгән — Комрат районы, Чадыр-Лунга районы һәм Валканеш районы — һәм улар составына 32 тораҡ пункты инә: * 2 Молдова муниципиялары — Комрат һәм Чадыр-Лунга * 2 Молдова ҡалаһы — Валканеш һәм Конгаз * 27 ауылдан 7-һе өс Молдова Коммунаһына инә: Кирсова, Светлый (АТО Гагауз Ере (АТО), Етулия, Үрге Конгазчыҡ. * тимер юл станцияһы (узел) статусы йөрөткән 2 тораҡ пункт — Валканеш (тимер юл станцияһы) (Вулканешты ҡалаһы составына инә) һәм Етулия (тимер юл станцияһы) (Етулия коммунаһы составына инә). Гагауз Еренең административ үҙәге — Комрат муниципийы. Гагауз автономиялы территориаль ҡоролошо (Гагауз Ере) берҙәм территорияла берләшмәгән һәм бер-береһенә бәйләнмәгән дүрт ер биләмәһенән тора: * Комрат һәм Чадыр-Лунга райондарының төп территорияһы, * Ҡыпсаҡ ауылы (Чадыр-Лунга районы), * Валканеш районының төп территорияһы * Карбалия ауылы (Вулканешт районы). == Гагауз Ере иҡтисады == Гагауз Ере иҡтисадында, традиция булараҡ, тулайым төбәк продуктының 70 % тәшкил иткән агросәнәғәт секторы өҫтөнлөк итә. Төбәктең ыңғай климаты һәм рельефы ауыл хужалығы уңышына булышлыҡ итә. Ауыл хужалығы биләмәләренең дөйөм майҙаны 150 мең гектар, һәм уның 100 мең гектарын - һөрөнтө ерҙәр, емеш-еләк һәм виноград (йөҙөм) баҡсалары — 26 мең гектарын биләй <ref>http://fei.idgu.edu.ua/conference/dokl/d45.pdf</ref>. Әммә баҙар мөнәсәбәттәре һәм заманса технологиялар шарттарында хеҙмәт баҙарында ауыл хужалығы өлөшө кәмеүгә барһа ла<ref name=autogenerated2 />, ауыл хужалығы үҙе генә Гагауз Ерендә йәшәгән иҡтисади әүҙем халыҡтың 20% -н эш менән тәьмин итә. 2001—2007 йылдарҙа был өлөш 2,2 тапҡырға түбәнгә төшә. Параллель рәүештә хеҙмәтләндереү секторы һәм төбәктең ауыл хужалығы сеймалы менән бәйле булған еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте өлөшө үҫеше күҙәтелә. Сәнәғәттең 85% нәҡ эшкәртеү секторына тура килә. Сәнәғәттә тулайым төбәк продуктының 40% -н тулыландырған шарап һәм башҡа алкоголь эсемлектәре етештереүалып тора. Техник культураларҙан көнбағыш һәм тәмәке (дөйөм Молдавия өлөшөнөң 18%) етештерелә. Гагауз Ере, Молдованың 5% майҙанын ғына биләһә лә, республиканың 10%-ҡа яҡын йөҙөмөн (виноград) етештерә. Бөртөклөләр, виноград, емеш һәм йәшелсә баҡсалары өсөн ер майҙандарын киңәйтеү иң перспективалыһы. Рәсәй Федерацияһы Гагауз Ере экспортын үҙләштереүҙең төп баҙары булды һәм булып ҡала, һәм, властары Евроассоциация тураһында килешеүгә ҡул ҡуйған Молдованың башҡа территорияларынан продукция индереүҙе сикләһә лә, Гагауз етештереүселәренә сауҙа итеү мөмкинлеген (преференция) бирҙе<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2713336 Вести.Ru: Ситуация в Молдавии: жители Гагаузии давно все для себя решили<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Рәсәй Федерацияһына экспортланған тауарҙар ҡәтғи рәүештә тик Гагауз Еренән булырға тейеш: сиктәш булған Молдованың башҡа территорияларынан Рәсәйгә, мәҫәлән, шарап реэкспортларға маташыу Гагауз Ере иҡтисади партнёрҙарына ла сикләүҙәр менән янай<ref>[http://totul.md/ru/newsitem/763453.html Гагаузских виноделов ждут санкции в случае реэкспорта в Россию<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202073118/http://totul.md/ru/newsitem/763453.html |date=2016-02-02 }}</ref>. Молдова составындағы Гагауз Еренең айырым статусын иҫәпкә алғанда, автономия иҡтисадында дәүләт секторы мөһим роль уйнай<ref>http://www.e-democracy.md/files/elections/gagauzia2006/regulations-gagauzia-ru.pdf</ref>. Шәхси милекселеккә ҡоролған финанс секторы нигеҙҙә банк учреждениелары селтәре аша кәүҙәләнгән. == Киң мәғлүмәт саралары (СМИ) == Гагауз йәмәғәт телерадио тапшырыусыһы [http://gagauztv.md/ Гагауз Ере телерадиоһы ({{lang-gag|Gagauziya Radio Televizionu kulesi}} — GRT), программаларын өс телдә: гагауз, рус һәм молдаван телдәрендә алып бара. GRT-нан тыш башҡа телеканалдар, мәҫәлән, Ачык ТВ үҙ тапшырыуҙарын алып бара([http://gagauz.md/ Acik TV] — GRT), программаларын өс телдә: гагауз, рус һәм молдаван телдәрендә алып бара. GRT-нан тыш башҡа телеканалдар, мәҫәлән, Ачык ТВ үҙ тапшырыуҙарын алып бара([http://gagauz.md/ Acik TV]). Төбәктә яңылыҡтар порталы эшләй: * гагауз телендә: [[Www.gagauzinfo.md|gagauz.in]]<ref>{{Cite web|url = http://gagauz.in/|title = Сайт развития гагаузского языка|author = |date = |publisher = }}</ref>[http://www.gagauztv.md/ , gagauztv.md]<ref>{{Cite web|url = http://www.gagauztv.md/|title = ГРТ - Общественная компания "Телерадио Гагаузии"|author = |date = |publisher = }}</ref>, [http://www.meydangazetasi.com/ meydangazetasi.com]<ref name=autogenerated1>{{Cite web|url = http://www.meydangazetasi.com/|title = Meydan gazetasi|author = Иванна Кёксал|date = |publisher = }}</ref>, [http://anasozu.com/ anasozu.com]<ref>{{Cite web|url = http://anasozu.com/|title = Ana Sözü|author = Todur Zanet|date = |publisher = }}</ref> һәм башҡалар. * рус телендә: [http://gagauz.md/ gagauz.md]<ref>{{Cite web|url = http://gagauz.md/|title = Ачык ТВ|author = |date = |publisher = }}</ref>, [http://gagauzlar.md/ gagauzlar.md]<ref>{{Cite web|url = http://gagauzlar.md/|title = GAGAUZLAR|author = |date = |publisher = }}</ref>, [http://gagauzinfo.md/ gagauzinfo.md]<ref>{{Cite web|url = http://gagauzinfo.md/|title = Gagauzinfo.MD|author = |date = |publisher = }}</ref>, [http://edingagauz.com/ edingagauz.com]<ref>{{Cite web|url = http://edingagauz.com/|title = Общественное движение "Единая Гагаузия"|author = |date = |publisher = }}</ref>, [http://gagauzia.md/ gagauzia.md]<ref>{{Cite web|url = http://gagauzia.md/|title = Официальный сайт исполнительного комитета Гагаузии|author = |date = |publisher = }}</ref>, [http://halktoplushu.md/ halktoplushu.md]<ref>{{Cite web|url = http://halktoplushu.md/|title = Официальный сайт Народного Собрания Гагаузии|author = |date = |publisher = }}</ref>, [[Саксан (футбольный клуб)|fc-saxan.com]]<ref>{{Cite web|url = http://www.fc-saxan.com/|title = Официальный сайт футбольного клуба "Саксан"|author = |date = |publisher = }}</ref>, [http://gagauzdunnesi.md/ gagauzdunnesi.md]<ref>{{Cite web|url = http://www.gagauzdunnesi.md/|title = Официальный сайт "Всемирного конгресса гагаузов"|author = |date = |publisher = }}</ref>, [http://gagauznews.md gagauznews.md] и другие. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Гагауз Ере тораҡ пункттары теҙмәһе * Гагауз Ере Республикаһы * Комрат дәүләте университеты * Гагауз Ере Халыҡ Йыйылышы * Гагауз Еренә поход == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * http://www.gagauzia.chamber.md/region.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322194319/http://www.gagauzia.chamber.md/region.html |date=2007-03-22 }} Автономия тураһында (ТПП Р филиалы сайты) * http://www.halkbirlii.com.ua/gag/articles_eri.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070401151818/http://www.halkbirlii.com.ua/gag/articles_eri.htm |date=2007-04-01 }} Автономия булдырыу тарихы * http://www.minelres.lv/NationalLegislation/Moldova/Moldova_Gagauzia_Russian.htm Гагауз Еренең (Гагауз Ере) айырым хоҡуҡи статусы тураһында Закон * http://logos.press.md/files/info/admin.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141207105104/http://logos.press.md/files/info/admin.pdf |date=2014-12-07 }} Молдова Республикаһының административ-территориаль ҡоролошо тураһында Закон * http://www.e-democracy.md/files/elections/regulations-gagauzia-14-05-1998-ru.pdf Гагауз Ере (Гагауз Ери) Уложениеһы. * http://geraldika.ru/symbols/4334 Гагауз Ере флаге (Гагауз Ери) флагы тураһында Положение * http://www.e democracy.md/files/elections/constitution-moldova-(gagauzia-excerpts)-25-07-2003-ru.pdf Выписка из Конституции Республики Молдова (об административно-территориальном устройстве Республики Молдова) == Һылтанмалар == ; Рәсми: * http://www.gagauzia.md/ Гагауз Еренең рәсми сайты * http://www.halktoplushu.com/ Гагауз Ере Халыҡ йыйылышы * http://www.uvdgagauzii.md/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201145752/http://www.uvdgagauzii.md/ |date=2014-02-01 }} Гагауз Ере (АТО) Полиция идаралығы * http://cec-gagauzia.blogspot.com ЦИК АТО Гагаузия ;Мәғлүмәти * http://www.e-democracy.md/ru/elections/gagauzia/ Гагауз Еренең Халыҡ йыйылышына һайлауҙары * http://gagauz.in GAGAUZ.IN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161214154801/http://gagauz.in/ |date=2016-12-14 }} — гагауз һәм рус телдәрендә мультимедиа порталында * http://www.dimpo67.narod.ru/ Гагауз Ере һәм гагауздар тураһында сайт. Гагаузия гәзиттәре төпләмәһе * http://www.newscom.md/rus/gagauzskij-ugol-narod-i-avtonomiya.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509090412/http://www.newscom.md/rus/gagauzskij-ugol-narod-i-avtonomiya.html |date=2013-05-09 }} «Гагаузский угол. Народ и автономия» — Халыҡ-ара «Этнофорум» проекты сиктәрендә гагауздарға бағышлап төшөрөлгән тулы метражлы документаль фильм * http://websiteleri.gagauzia.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120831144333/http://websiteleri.gagauzia.ru/ |date=2012-08-31 }} Гагауз Еренең Интернет-ресурстары] * http://www.gagauzinfo.md {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528141507/http://www.gagauzinfo.md/ |date=2009-05-28 }} Gagauzinfo.md Яңылыҡтар порталы]. {{Гагауз Ере темаларҙа}} {{Гагауз Ере тораҡ пункттары}} {{Молдавия райондары}} {{Молдавия темаларҙа}} {{СНГ2}} {{ТӨРКСОЙ}} [[Категория:Гагаузия]] [[Категория:Буджак]] [[Категория:Молдавия ССР-ы райондары]] 9546vvlqbiybt3wq7da9a6xhk8mflnf 0 121677 1299124 1182504 2026-06-11T00:47:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299124 wikitext text/x-wiki {{Озеро |Название = Вейсярв |Национальное название = et/Veisjärv |Изображение = |Подпись = |Координаты = 58/5/50/N/25/45/15/E |CoordScale = |Высота над уровнем моря= 96 |Длина = 3,45 |Ширина = 1,76 |Площадь = 4,811 |Объём = |Длина береговой линии = 9,048 |Наибольшая глубина = 4 |Средняя глубина = 1,3 |Тип минерализации = |Солёность = |Прозрачность = |Площадь водосбора = 26,1 |Впадающие реки = |Вытекающая река = Ыхне |Страна = Эстония |Регион = Вильяндимаа }} '''Вейсярв'''<ref name="Карта">{{Карта|O-35-XIV}}</ref>, '''Вейсъярв'''<ref>[https://rosreestr.ru/upload/Doc/21-upr/90%20Эстонская%20ССР.pdf Инструкция по русской передаче географических названий Эстонской ССР М., 1972.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306083316/https://rosreestr.ru/upload/Doc/21-upr/90%20%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%A1%D0%A1%D0%A0.pdf |date=2016-03-06 }} — С. 9</ref> ({{Lang-et|Veisjärv, Veisejärv}}) — [[Эстония|Эстониялағы күл]], Вильяндимаа өйәҙенең Каркси һәм Тарваст волостарында урынлашҡан. == Урыны == Вейсярв күле Көнсығыш Эстония һыу йыйыу округындағы Виртсъярв йылға бассейнында урынлашҡан. Күл Каркси-Нуйа ҡалаһынан 10 саҡрым көнсығышта, диңгеҙ кимәленән 96 м бейеклектә урынлашҡан. Күл эргәһендә Вейсъярве һәм Мяэкюла ауылдары бар. Һыу ятҡылығының акваторияһы Рубин (''Rubina looduskaitseala'')<ref name="Keskkonnaregistri avalik teenus">Keskkonnaregistri avalik teenus.</ref> тәбиғәт ҡурсаулығы составына инә. Күл ҡәҙимге вьюндарҙың йәшәү урыны булып тора. == Тасуирламаһы == Вейсярва — уртаса ҡаты стратифицирланған һыулы (ЕС-тың һыу рамкаһы директиваһына ярашлы, 2-се типтағы һыу) күл. Эстонияла ҡабул ителгән [[Лимнология|лимнологик]] типологияһы буйынса, күл миксотроф ҡаты һыулы. 1950 йылда үткәрелгән икшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, күлдәге һыу дөйөм минераллашыуы 238,4-тән 94,4 мг/л<ref>[https://books.google.ru/books?id=i3pXAAAAMAAJ&q=Вейсъярв&dq=Вейсъярв&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwj02Y-WsejLAhVJp3IKHau9ByQ4ChDoAQgvMAU Реферативный журнал геофизика, Выпуски 5-8.] 1957</ref> ҡәҙәр булған гидрокарбонатлы класҡа (Са төркөмөнә) ҡарай. Мезогумусов күлдәренә инә<ref>[https://books.google.ru/books?id=JsIhAQAAMAAJ&q=Вейсъярв&dq=Вейсъярв&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjyzsKhsujLAhUil3IKHTq3C34Q6AEILTAE Реферативный журнал: Химия, Выпуски 11-12.] 1962</ref>. Күлдең өйөм майҙаны 481,1 га (Эстониялағы эре күлдәр араһында 8-се урын<ref>{{Cite web|title=Eeesti j&auml;rvede nimestik. Looduslikud ja tehisj&auml;rved|url=http://www.keskkonnainfo.ee/publications/113_PDF.pdf Eeesti j&auml;rvede nimestik}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309111720/http://www.keskkonnainfo.ee/publications/113_PDF.pdf |date=2016-03-09 }}</ref>). Һыу ятҡылығының оҙонлоғо — 3450 м, киңлеге — 1760 м. Күлдең әллә ни ҙур булмаған тәрәнлеге — 4 м, уртаса тәрәнлеге — 1,3 метр. Яр буйы һыҙығының оҙонлоғо 9048 метр. Һыу йыйыу майҙаны — 26,1 мең км². Һыу йылына 1 тапҡыр алмашына. Көнсығыш яры бейегерәк, унда ҡоро яландар урынлашҡан. Көнбайыш яры һаҙлыҡлы<ref>[https://books.google.ru/books?id=9OwmAQAAMAAJ&q=Veisjärv&dq=Veisjärv&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiG2KWLwujLAhXDknIKHRhGC6o4ChDoAQgqMAI Tartu ülikooli juures oleva Loodusuurijate seltsi Aruanded]. 1930</ref>. Төньяҡтан Вейсярвҡа Йикси каналы йоғонто яһай. (''kraav Jõksi'')<ref name="Keskkonnaregistri avalik teenus"/>. Күлдең көньяҡ осонан Ыхне (''jõgi Õhne'')<ref>Keskkonnaregistri avalik teenus. [http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?mount=view&reg_kood=VEE1013700 Õhne jõgi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413163555/http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?mount=view&reg_kood=VEE1013700 |date=2016-04-13 }}.</ref> йылғаһы ағып сыға, һуңынан ул Виртсъярв күленә ҡоя. Күлдә [[сабаҡ]], суртан, [[һыла]], [[ҡыҙылғанат]], [[ҡорман]], алабуға һәм йыланбалыҡ<ref name="Rybki">{{Cite web|title=Veisjärv (Viljandimaa)|url=http://www.kalastusinfo.ee/sisu/posts/veisjarv-viljandimaa-32.php|lang=et|language=et|publisher=Lõuna-Eesti Kalastajate Klubi|accessdate=2015-04-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150417033127/http://www.kalastusinfo.ee/sisu/posts/veisjarv-viljandimaa-32.php |date=2015-04-17 }}(эст.)<span id="cxmwQw" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwQw" tabindex="0"> Lõuna-Eesti Kalastajate Klubi.</span>&#x20;<small id="cxmwQw" tabindex="0">11 апрель 2015 тикшерелгән.</small></ref> бар. Тикшеренеүҙәр Вейсярв күлендә<ref>[https://books.google.ru/books?id=OXQ6AAAAIAAJ&q=Вейсъярв&dq=Вейсъярв&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjyzsKhsujLAhUil3IKHTq3C34Q6AEIJzAD Основы биопродуктивности внутренних водоёмов Прибалтики]. 1975</ref> ҡорман балыҡ яҡшы темпта үҫешеүен билдәләй. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * Teenus Keskkonnaregistri avalik. [http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?mount=view&reg_kood=VEE2099400 Veisjärv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170225052146/http://register.keskkonnainfo.ee/envreg/main?reg_kood=vee2099400&mount=view |date=2017-02-25 }}. Keskkonnainfo. register.keskkonnainfo.ee. * [http://www.keskkonnainfo.ee/publications/113_PDF.pdf J Eeestiänimestik rvede.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309111720/http://www.keskkonnainfo.ee/publications/113_PDF.pdf |date=2016-03-09 }} [http://www.keskkonnainfo.ee/publications/113_PDF.pdf Tehisj Looduslikud jaärved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309111720/http://www.keskkonnainfo.ee/publications/113_PDF.pdf |date=2016-03-09 }}. — Tallinn, 2006. ISBN 978-9985-881-40-8 [[Категория:Эстония күлдәре]] [[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]] 09st7dogiefgs1b3pmm2hxm9fx83few 0 131172 1299101 1171645 2026-06-10T13:20:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299101 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Билл Кинг Джин''' ({{lang-en|Billie Jean King}}, фамилияһы ''Моффитт'' ({{lang-en|Moffitt}}), [[22 ноябрь]] [[1943 йыл]] — [[АҠШ]] тенниссыһы. [[ХХ быуат]]тың 60-80 йылдарында сығыш яһай. Уимблдон турнирҙарында еңеүҙәр һаны буйынса рекордсменка. Спортта ҡатын-ҡыҙ һәм ир-аттың тиң хоҡуҡлылығы өсөн көрәшеүсе. == Биографияһы == Билл Кинг Джин 1943 йылдың 22 ноябрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] [[Калифорния]] штаты Лонг-Бич ҡалаһында тыуған. 1960 йылда сығыш яһай башлай. 1968 йылдан рәсми рәүештә профессионал тип иҫәпләнә. Спортсы АҠШ-60 чемпионатында ҡаты корттағы парлы разрядта Дарлин Хард менән ҡатнашҡанда ун ете йәше лә тулмаған була. 1961 йылда Уайтман Кубогы командыһын составында булып, өс матчтың икәүһендә еңеү яулай. 1966 йылда Уимблдондығы яңғыҙ разрядта Ҙур Шлек турнирында беренсе урынды яулай. 1965 йылда спортсы Лоренс Кинг менән донъяға билдәле ошо фамилия аҫтында өйләнәшеләр. Артабан никах тарҡалған, әммә Билли Джин үҙенең элекке иренең фамилияһын ҡалдырған. Кинг — Ҙур Шлек турнирҙарының төрлө мәлдәрендә һәм барыһында ла еңеүгә өлгәшә алған уйынсыларҙың береһе була. Уимблдонда һәм АҠШ-тағы асыҡ чемпионатта ул бөтә өс номинацияла еңә («яңғыҙ» микст һәм пар). Еңеүҙәр һаны буйынса Уимблдонда ул рекордсменка (Навратилова менән бергә). Уимблдондың бөтә номинацияларының 20 титулы уның иҫәбендә була. 1966, 1967, 1968, 1972 йылдарҙа көслө теннисистка була һәм һәм Йыл уйынсыһы тип иғлан ителә. Бөтә карьераһы дауамында билдәле теннисистка Маргарет Смит-Корт менән ярыша. WTA -ның яңғыҙ турнирҙарында еңеүгә өлгәшә алған иң оло профессиональ уйынсы ла. 1983 йылда 39 йәш тә 7 ай, 23 көн булғанда Бирмингемда турнирҙа еңеү яулаған. 1983 йылда сығыш яһауҙан туҡтай. 1987 йылда Халыҡ-ара теннис дан залына ҡабул ителгән. В 2009 году награждена Президентской медалью Свободы, высшим гражданским знаком отличия в США. 1990 йылда 20-се быуаттың иң арҙаҡлы 100 американлы исемлегенә индерәләр. 2009 йылда юғары билдәһе АҠШ граждандарының<ref>{{cite news|first=|last=|authorlink=|coauthors=|title=Обама «повязал» 16 Президентских медалей свободы соотечественникам и иностранцам|url=http://www.newsru.com/world/13aug2009/medal.html|work=[[NEWSru.com]]|publisher=|date=13 августа 2009|accessdate=2009-10-06}}</ref> иң юғары баһаламаһы — Азатлыҡ президент миҙалы менән бүләкләнә. Кинг — теннис спортында ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-аттың тиң хоҡуғы өсөн көрәшсе. Уның инициативаһы буйынса ҡатын-ҡыҙҙарҙың Бөтә донъя теннис ассоциацияһы асыла (WTA).Уның приздары һәм календарҙары ирҙәр теннисындағынан бер ҙә кәм түгел. Мәрәй иҫәпләүҙә рейтинг системаһы раҫланған. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың тигеҙ хоҡуғын спортта раҫларға тырышып, 1973 йылда 55 йәшлек Бобби Риггс — элекке беренсе донъя ракеткаһы менән күргәҙмәле матч ойоштора. Уның ҡатын-ҡыҙҙар теннисы тураһында фекере бик түбән була. Еңеүсегә 100 000 доллар тәғәйенләнгән матч Хьюстондағы билдәле спорт һарайы— «Астродомда» ойошторола. Уйын тура эфирҙан күрһәтелә. Телевизор аша иллионлаған тамашасы күҙәткән был матчта Кинг һоҡландырғыс еңеү яулай: 6-4,6-3, 6-3 иҫәбе менән ул тура мәғәнәлә Риггсты ҡыйрата. Күп белгестәрҙең фекеренсә, нәҡ шул ваҡыттан, тамашасылар араһында теннис иң популяр спорт төрҙәренең береһе булып китә. Үҙ карьераһы үрендә, иң көслө донъя теннисистка булараҡ, Кинг ҡатын-ҡыҙҙарҙың теннисының бойондороҡһоҙлоғона һәм автономияһына өлгәшә. Премиялар дәүмәлен ирҙәрҙекенә еткерә яҙа. Билли Джин Кинг гомосексуаллеге тураһында йәшермәй<ref>[http://www.svoboda.org/content/article/25207977.html Олимпийская ошибка Владимира Путина] на сайте [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE_%C2%AB%D0%A1%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B0%C2%BB Радио «Свобода»]</ref>. Ул бер нисә йыл үҙенең партнеры Илана Клосс менән Чикагола йәшәй. Уларҙың Нью-Йоркта фатирҙары бар. СПИД-кә каршы әүҙем көрәш алып барыусыларҙың береһе. "<big>хх</big> быуат чумаһы"на арналған махсус әҙәбиәт, фильм һәм видеолар эшләүҙә ҡатнаша. Күп теннис турнирҙарында комментатор булып тора. Аҡш Федерацияһы Кубогы командаһы капитаны була. Совладелица лигаһы президенты теннисы һәм Хәҙерге ваҡытта Team World Tennis<ref name="WTT">[http://www.wtt.com/page.aspx?article_id=1252 Билли-Джин Кинг на сайте World Team Tennis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015151834/http://www.wtt.com/page.aspx?article_id=1252 |date=2012-10-15 }} {{ref-en}}(англ.)</ref> профессиональ теннис лигаһының президенты һәм уртаҡ хужаһы. == Яңғыҙ разрядта Ҙур шлем турнирында финал == === Еңеүҙәр (12) === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" | width="50" |'''Йыл''' | width="250" |'''Турнир''' | width="175" |'''Дәғүәсе''' | width="125" |'''Иҫәп''' |- bgcolor="#CCCCFF" | 1968 | Австралия асыҡ чемпионаты <small>(2)</small> | {{Флаг Австралии}} Маргарет Смит | 6-1 6-2 |- bgcolor="#EBC2AF" | 1972 | Открытый чемпионат Франции | {{Флаг Австралии}} Эвонн Гулагонг | 6-3 6-3 |- bgcolor="CCFFCC" | 1966 | Уимблдон турниры | {{Бразилия}} Мария Буэно | 6-3 3-6 6-1 |- bgcolor="CCFFCC" | 1967 | Уимблдон турниры | {{Великобритания}} Анн Хэйдон-Джоунс | 6-3 6-4 |- bgcolor="CCFFCC" | 1968 | Уимблдон турниры | {{Флаг Австралии}} Джуди Тэгарт | 9-7 7-5 |- bgcolor="CCFFCC" | 1972 |Уимблдон турниры<br /> | {{Флаг Австралии}} Эвонн Гулагонг | 6-3 6-3 |- bgcolor="CCFFCC" | 1973 | Уимблдон турниры | {{АҠШ флагы}} Крис Эверт | 6-0 7-5 |- bgcolor="CCFFCC" | 1975 | Уимблдон турниры | {{Флаг Австралии}} Эвонн Гулагонг | 6-0 6-1 |- bgcolor="#FFFFCC" | 1967 | АҠШ-ның асыҡ чемпионаты | {{Великобритания}} Анн Хэйдон-Джоунс | 11-9 6-4 |- bgcolor="#FFFFCC" | 1971 | АҠШ-ның асыҡ чемпионаты | {{АҠШ флагы}} Розмари Казалс | 6-4 7-6 |- bgcolor="#FFFFCC" | 1972 | АҠШ-ның асыҡ чемпионаты | {{Флаг Австралии}} Керри Рейд | 6-3 7-5 |- bgcolor="#FFFFCC" | 1974 | АҠШ-ның асыҡ чемпионаты | {{Флаг Австралии}} Эвонн Гулагонг | 3-6 6-3 7-5 |} === Еңелеүҙәр (6) === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" | width="50" |'''Йыл''' | width="250" |'''Турнир''' | width="175" |'''Дәғүәсе''' | width="125" |'''Иҫәп''' |- bgcolor="#CCCCFF" | 1969 | Австралия асыҡ чемпионаты <small>(2)</small> | {{Флаг Австралии}} Маргарет Смит | 4-6 1-6 |- bgcolor="CCFFCC" | 1963 | Уимблдон турниры | {{Флаг Австралии}} Маргарет Смит | 3-6 4-6 |- bgcolor="CCFFCC" | 1969 | Уимблдон турниры | {{Великобритания}} Анн Хэйдон-Джоунс | 3-6 2-6 6-3 |- bgcolor="CCFFCC" | 1970 | Уимблдон турниры | {{Флаг Австралии}} Маргарет Коралы | 9-11 12-14 |- bgcolor="#FFFFCC" | 1965 | АҠШ-ның асыҡ чемпионаты | {{Флаг Австралии}} Маргарет Смит | 6-8 5-7 |- bgcolor="#FFFFCC" | 1968 | АҠШ-ның асыҡ чемпионаты | {{Великобритания}} Вирджиния Уэйд | 4-6 2-6 |} == Кинематографта == «Енестәр һуғышы» тигән 2017 йылда нәфис фильм сыға (ингл. ''Battle of the Sexes''), билдәле Джин Билл һәм Бобби Риггс уйынына арналған уйын дөйөм алғанда мәлдән алып уның тормошо менән теннисистка һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың теннис ассоциацияһына алына. Төп ролде Эмма Стоун башҡарҙы, Риггс, Кэрелл Стивты уйнаны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://www.tennisfame.com/hall-of-famers/inductees/billie-jean-king/ Билл Джин Кинг] сайты — Ара теннис залы дан{{Ref-en}}(инг.) * [https://web.archive.org/web/20060316002952/http://www.wimbledon.com/en_GB/about/history/billiejean_king.html Билл Джин Кинг] сайтында Уимблдонский турнир{{Ref-en}}(инг.) [[Категория:Президент Азатлыҡ миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] deacq5ktb5uar9956goin40rwvt3c5w 0 132733 1299132 1271964 2026-06-11T09:38:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299132 wikitext text/x-wiki '''Гимнастика''' ({{lang-gr|γυμναστική}} [gymnastike], {{Lang-el2|γυμνάζω}} [gymnazo] — күнегәм, тренировка үткәрәм; икенсе версия буйынса бронғо грек <span lang="grc">γυμνός</span> [gymnos] — яланғас, шәрә) — спорт һәм кизик культураның иң популяр төрҙәренең береһе. Гимнастика барлыҡҡа килеү тарихы: Рим империяһының ҡолауы схоластика, мракобесия, аскетизм үҫешенә булышлыҡ итә, шуның һөҙөмтәһендә гимнастика (антик сәнғәт һәм мәҙәниәт ҡаҙаныштарын кеүек) онотола. XIV—XV быуаттарҙағы гуманизм раҫлана. Йәмәғәт фекере дәрәжәне һәм азатлыҡ яҡлауға, шәхесте төрлө яҡлап үҫтереүгә йүнәлтелә, айырыуса физик һаулыҡҡа айырым иғтибар бүленә. Тик шул саҡта ғына кешеләр антик мәҙәниәткә яңынан мөрәжәғәт итә һәм тәрбиә системаһына физик яҡты ла — гимнастиканы ла яйлап индерә. Спорт гимнастикаһына: спорт, художестволы, акробатика, эстетик, команда, аэробика гимнастика төрҙәре ҡарай. [[Файл:Utah_gymnastics_meet.jpg|мини|330x330пкс|Гимнастика буйынса ярыш. Солт Лейк Сити, [[Юта]]]] Һауыҡтырыу гимнастика төрҙәре көн тәртибе эсендә иртәнге гимнастика, физкультура күнегеүҙәрен, уҡыу йорттарында һәм производствола физкультминуттар үткәреү ҡаралған. Һауыҡтырыу гимнастикаһының бер нисә төрө бар: * Гигиена гимнастикаһы — һаулыҡты нығытыу һәм әүҙемлекте һаҡлау өсөн ҡулланыла. * Ритмик гимнастика — һауыҡтырыу гимнастиканың бер төрө. Ритмик гимнастиканың мөһим элемент булып музыкаль оҙатыу тора. == Спорт гимнастикаһы == Спорт гимнастикаһы — боронғо спорт төрҙәренең береһе, үҙ эсенә төрлө гимнастик снарядтарҙа ярыштар, ирекле күнегеүҙәр һәм таяныслы һикереүҙәре ала. Әлеге ваҡытта халыҡ-ара турнирҙарҙа гимнастар 14 комплект награда уйната: икәүһе — команда зачетында (ир-атттар һәм ҡатын-ҡыҙҙар), икәүһе — абсолют шәхси беренселектә (ир-аттар һәм ҡатын-ҡыҙҙҙар) һәм унауһы — айырым күпалыш төрҙәрендә (4 — ҡатын-ҡыҙҙарҙа, 6 — ир-аттарҙа). [[1896 йыл]]дан алып Олимпия уйындары программаһына инә. [[Файл:Gymnastics_brokenchopstick.jpg|мини|Гимнаст атта күнегеүҙәр башҡара.]] Гимнастика бик күп спорт төрҙәренең техник нигеҙе булып тора: төрлө спорт дисциплиналарына ярашлы, төрлө спорт вәкилдәре әҙерләү программаһына индерелә. Гимнастика техник күнекмәләр генә биреп ҡалмай, көс, һығылмалылыҡ, сыҙамлыҡ, хис-тойғоларҙың тигеҙлеген, хәрәкәттәрҙең координацияһын үҫтерергә лә булышлыҡ итә. == Художестволы гимнастика == [[Файл:Cervenkova.JPG|мини|Таҫма менән күнегеү (2005)]] Нәфис гимнастика — төрлө гимнастик һәм бейеү күнегеүҙәрен предметһыҙ, шулай уҡ предмет менән (скакалка, обруч, туп, булава, лента) музыка аҫтына башҡарылған спорт төрө. Һуңғы ваҡытта донъя класы ярыштарында предметһыҙ сығыштар үткәрелмәй. Төркөм менән сығыштарҙа бер үк ваҡытта ике төр предмет ҡулланылар (мәҫәлән — обручтар һәм туптар), йәки бер төр (биш туп, биш пар булава). Еңеүселәр күпалышта, айырым төрҙәрҙә һәм төркөм күнегеүҙәрҙә билдәләнә. == Команда гимнастикаһы == Командаһы гимнастика Скандинавияла барлыҡҡа килә, ул 20 йыл буйы гимнастиканың төп төрө булып тора. 1996 йылда Финляндияла тәүге рәсми ярыштар үткәрелә, әлеге ваҡытта 2 йыл һайын уҙғарыла. Команда, клуб ярыштары өс категориянан тора: ҡатын-ҡыҙҙар, ирҙәр һәм ҡатнаш командалар. Өс төрҙән тора: ирекле күнегеүҙәр, мини-батутта һикереүҙәр һәм акробатик һикереүҙәр. Һәр өс дисциплинала гимнастар һаны — 6-нан 12-гә тиклем. Команда гимнастикаһы иң динамик гимнастик күнегеүҙәр төрҙәрен үҙ эсенә ала: төркөмдә ирекле күнегеүҙәр, акробатика һәм таяныслы гимнастик һикереүҙәр. Уға музыкаллек, хәрәкәт- аңлатмалы йүнәлеш, күнегеүҙәрҙең оптималь ҡатмарлығы хас. == Цирк гимнастикаһы == [[Файл:Vaulting._Russian_Junior_Squad._Freestyle_test._European_championship..jpg|слева|мини|270x270пкс|Төркөм вольтижировкаһы.]] Цирк гимнасткаһын партер (манежда нығытылған снарядтарҙа һәм аппараттарҙа күнегеүҙәр) һәм һауа (манеж өҫтөндә юғарыла эленгән аппаратурала күнегеүҙәр) бүленә; шуға рәүешле гимнастар — партер һәм һауа гимнастарына. Цирк гимнастикаһының һәр ике төрө үҙенә бик күп ярымтөрҙәр индерә (аппаратура ҡулланыу һәм эш алымына ҡарап): партер— турникта, батутта, бөтә төр ҡулсаларҙа күнегеүҙәр; һауа<ref name="полет"/> — бөтә төр трапецияларҙа, корд де пареле, корд де волане, рамкала, бамбукта, һауа турнигында, ҡайыштарҙа, таҫмаларҙа, балданда, ҡуласала, сферала күнегеүҙәр. == Акробатик гимнастика == Акробатик гимнастика өс төркөм күнегеүҙәрен үҙ эсенә ала: акробатик һикереү, парлы, төркөм күнегеүҙәр. == Урам (ихата) гимнастикаһы == Урам гимнастикаһы менән, ҡағиҙә булараҡ, профессиональ булмаған спортсылар шөғөлләнә. Күптәр өсөн был мауығыу, хобби, тормош стиле, үҫеш сараһы һәм мускулдарҙы тонуста тотоу, суставтар һығылмалығын, етеҙлекте үҫтереү ысулы булып тора. Уның менән теләһә ниндәй ихата спорт майҙансығында шөғөлләнергә, ә ҡайһы бер осраҡта — урамда ла. Урам гимнастикаһының стилдәре күп төрлө: воркаут, джимбарр, паркур, фриран, швед гимнастикаһы һ. б. == Гимнастик снарядтар == * Ҡуласалар * Параллель бүрәнә * Төрлө бейеклектәге брустар * Гимнастика аты * Перекладина (турник) * гимнастика (шве) стенкаһы * бүрәнә * гимнастика баҫмаһы * арҡан * '''Гимнастика предметтары:''' * Гимнастика тубы * Хоппер (туп) * Атлеттар булаваһы * Художестволы гимнастика өсөн булава * таҫма * скакалка * обруч == Спорт федерациялары == * [[Халыҡ-ара гимнастика федерацияһы]] * Рәсәй федерацияһы спорт гимнастикаһы * Бөтә Рәсәй нәфис гимнастика федерацияһы == Иҫкәрмәләр == {{примечания|refs=*<ref name="полет">Сиренко И., Воздушные жанры в цирке, М., 1976; Гуревич З. О жанрах советского цирка, М., 1977.</ref>}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Гимнастика|Липский А. А.}}(рус.) == Һылтанмалар == * [http://www.fig-gymnastics.com Халыҡ-ара федерацияһы гимнастика] * [http://www.ueg-gymnastics.com Европа союзы гимнастика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207063040/http://www.ueg-gymnastics.com/ |date=2011-02-07 }} * [http://www.sportgymrus.ru Рәсәй федерацияһы спорт гимнастикаһы] * [http://vfrg.ru Бөтә рәсәй нәфис гимнастика федерацияһы] * [http://www.vfeg.ru Бөтә рәсәй гимнастика федерацияһы эстетик] * [http://fizkult-ura.ru/taxonomy/term/188/ Гимнастика буйынса электрон китап, док форматта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313010052/http://fizkult-ura.ru/taxonomy/term/188 |date=2018-03-13 }} * [http://www.malyshok.ua/ru/article/187-gimnastika-dlja-detej-ot-12-do-15-mesjatsev Балалар өсөн гимнастика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513140400/http://www.malyshok.ua/ru/article/187-gimnastika-dlja-detej-ot-12-do-15-mesjatsev |date=2012-05-13 }} * [http://fsk.org.ua/2013/01/05/pochemu-akrobatika-vazhna-dlya-razvitiya-rebenka/ Гимнастика ысулдарын булараҡ үҫеш һәм акробатика координация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180319010927/http://fsk.org.ua/2013/01/05/pochemu-akrobatika-vazhna-dlya-razvitiya-rebenka/ |date=2018-03-19 }} [[Категория:Гимнастика]] aw9zi7e9wgwl0mtb3lozapirly2dfr2 0 133551 1299128 1246325 2026-06-11T03:03:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299128 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | должность = Бөйөк Литва кенәзе | имя = Витовт | изображение = Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (XVIII).jpg | описание изображения = Брест августин ғибәҙәтханаһынан портрет. Билдәһеҙ автор, XVII быуаттың икенсе яртыһы. | периодначало = [[4 август]] [[1392]] | коронация = | периодконец = [[27 октябрь]] [[1430]] | предшественник = [[Ягайло]] Ольгерд улы <br> Скиргайло Ольгерд улы (Ягайлоның наместнигы булараҡ, 1386—1392) | преемник = Свидригайло Ольгерд улы | дата рождения = яҡынса [[1350]] | место рождения = Иҫке Троки | дата смерти = 27.10.1430 | место смерти = | в браке = 1-се: Мария Лукомская (?)<br>2-се: Анна<ref name="Викитека МЭСБЕ">{{ВТ-МЭСБЕ|Анна (имя жен и дочерей русских князей и государей)}}</ref><br>3-сө: Юлиана Гольшанская | дети = Софья | род = Гедиминдар | отец = Кейстут | мать = Бирута }} [[Файл:Witold Duke of Lithuania seal.PNG|thumb|200px|Витовтың ҙур («маестат») мисәте, 1407. Латин телендәге яҙма: «Литвания, Русия һәм башҡаларҙың бөйөк кенәзе Александр, башҡаса Витовтың мисәте»]] '''Ви́товт''' (''Витольд''; суҡындырылғас — ''Александр''; яҡынса [[1350]] — [[27 октябрь]] [[1430]]) — [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Бөйөк Литва кенәзе]] (1392—1430). Кейстут улы, Ольгердтың энеһе һәм [[Ягайло]]ның ике туған ҡустыһы. Гродно кенәзе (1370—1382), [[Луцк]] кенәзе (1387—1389), Трокия кенәзе (1382—1413). [[Гуситтар]]ҙың короле итеп иғлан ителә<ref name="Turnbull">''Turnbull S., McBride A.'' [http://www.worldcat.org/title/hussite-wars-1419-1436/oclc/55706276 The Hussite Wars 1419-36] // Men-at-arms series. — 409. — Oxford: Osprey Publishing, 2004. — 51 p. — P. 47. — ISBN 1-84176-665-8.</ref>. Бөйөк Литва кенәзлегенең иң билдәле хакимдарының береһе, тере сағында уҡ Бөйөк тип аталған<ref>[http://library.by/portalus/modules/belarus/readme.php?subaction=showfull&id=1142360294&archive=&start_from=&ucat=8& Aeneas Sylvius. De Lituania // Scriptores rerum Prussicarum. Band 4. Leipzig. 1870. S. 237—239.]</ref>. == Биографияһы == === Иртә йәштәре === Витовт яҡынса 1350 йылда тыуған (тыуған йылы аныҡ билдәле түгел). Хронист Конрад Битшин ({{lang-de|Conrad Bitschin}}) 1370 йылғы Рудау янындағы алышты һүрәтләгәндә, алышта ҡатнашҡан Витовтҡа 20 йәш тип телгә алған. Мартин Кромер буйынса, 1430 йылда Витовтҡа 80 йәш булған<ref name="Барбашев">''Барбашев А. И.'' [https://archive.org/download/Barbashev_A_I/Barbashev_A_I_Vitovt_i_ego_politika_do_Grunvaljdenskoj_bitvy_1885.pdf Витовт и его политика до Грюнвальдской битвы (1410 г.).] — СПб.: Типография Н. Н. Скороходова, 1885. — Глава II. — С. 18.</ref>. Витовтың атаһы [[Кейстут]] һәм олатаһы [[Ольгерд]] бергә хакимлыҡ итәләр һәм үҙ-ара власть өсөн көрәшмәгәндәр. Ольгерд бөйөк кенәз була һәм көнсығыш һәм көньяҡ эштәр менән мәшғүл була, Кейстут төньяҡ-көнбайышта [[Тевтон ордены]] рыцарҙәре менән көрәш алып бара<ref name="be">''Rowell S. C''. Baltic Europe // ''Michael Jones''. The New Cambridge Medieval History c.1300—c.1415. — V. VI. — Cambridge University Press, 2000. — pp. 709—710. — ISBN 0-521-36290-3.</ref>. Витовт тәүге тапҡыр 1360-сы йылдарҙа телгә алына. 1368 һәм 1372 йылдарҙа Ольгердтың [[Мәскәү]]гә ҡаршы булған яуҙарында ҡатнаша. 1376 йылда Гродно кенәзе булараҡ Польшаға ҡаршы яуҙа ҡатнаша. 1377 йылдан Тевтон ордены ерҙәренә походтар ойоштора<ref name="Барбашев"/>. 1377 йылда Ольгерд вафат булғас Кейстут уның өлкән улын [[Ягайло]]ны бөйөк кенәз тип таный һәм тәре тотоусыларға ҡаршы көрәшен дауам итә<ref name="kia">''Kiaupa Z. Kiaupienė J., Kunevičius A''. The History of Lithuania Before 1795 / English ed. — Vilnius: Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 124—126. — ISBN 9986-810-13-2.</ref>. Шулай ҙа Ягайло үҙенең олатаһы Кейстуттан хәүефләнгән<ref name="Koncius">''Koncius J. B''. Vytautas the Great, Grand Duke of Lithuania. — Miami: Franklin Press, 1964. — pp. 21-23.</ref><ref name="Барбашев3">''Барбашев А. И.'' Витовт и его политика до Грюнвальдской битвы (1410 г.). — СПб.: Типография Н. Н. Скороходова, 1885. — Глава II. — С. 21—22.</ref>. 1380 йылдың февралендә Ягайло мираҫҡа ҡалған Литвала, шулай уҡ Полоцктағы биләмәләрен һаҡлау маҡсатында Кейстут менән кәңәшләнмәйенсә Ливон ордены менән 5 айлыҡ Довидошков солохон төҙөй<ref name="kia"/><ref name="Jonynas">''Jonynas I''. Dovydiškės sutartis // Vaclovas Biržiška. Lietuviškoji enciklopedija. — VI. — Kaunas: Spaudos Fondas, 1937. — P. 1341—1344.</ref>. === Хакимлыҡ итеү өсөн көрәш === [[Файл:Lob denariy vitovt.jpg|thumb|200px|Денарий. Витовт, 1392—1396.]] 1381 йылдың февралендә тәре йөрөтөүселәр Кейстут ерҙәренә баҫып инә һәм Трокиға йүнәлә. Яңы Ҡаласыҡ емерелә һәм 3000 яҡын кеше әсирлеккә алына<ref name="Ivinskis271"/>. Довидошков солохо тураһында белеп ҡалғас, Кейстут Ягайлоға ҡаршы көрәш башларға ҡарар итә<ref name="Ivinskis271">''Ivinskis Z''. Lietuvos istorija iki Vytauto Didžiojo mirties. — Rome: Lietuvių katalikų mokslo akademij, 1978. — P. 271—273.</ref>. 1381 йылдың аҙағында Кейстут ғәскәр башында [[Пруссия]]ға йүнәлә, әммә юл барышында ҡапыл [[Вильно]]ға борола<ref name="Koncius"/>. Атаһының ҡарары менән ризалашмаған Витовт Дрохичин һәм Гродноға китә. Кейстут еңел генә Вильноны ала, Ягайлоны тотҡонда тота. Шулай уҡ Кейстут Ливон ордены менән йәшерен килешеүҙе табып, Ягайлоның ниәттәрен Витовтҡа дәлилләп күрһәтә<ref name="Барбашев3"/>. Ике туған ағаһы Ягайло менән көрәш барышында Витовт 1382—1384 һәм 1389—1392 йылдарҙа Тевтон ордены биләмәләренә ҡасырға мәжбүр була. 1384 йылда атаһының мираҫының бер өлөшөн ҡайтарып ала. 1385 йылғы Бөйөк Литва кенәзлегенең Польша менән Крев унияһынан һуң Витовт Польша короле Ягайлонан Бөйөк Литва кенәзлегенең наместнигы хоҡуғын таныуҙы ирешә. 1392 йылда Остров килешеүенә ярашлы, Витовтҡа Трокия кенәзлеге ҡайтарыла. 1401 йылда Вильно-Радом килешеүенә ярашлы Витовт рәсми рәүештә Бөйөк Литва кенәзлеге хакимы итеп таныла. === Ворскла буйында алыш === [[Файл:Facial Chronicle - b.11, p.421 - Battle at Vorskla.jpg|thumb|200px|Ворскла буйында алыш. Йылъяҙмалағы XVI быуат миниатюраһы.]] 1395 йылда [[Алтын Урҙа]] хакимы [[Туҡтамыш хан]]дың [[Аҡһаҡ Тимер]] ғәскәренән еңелгәндән һуң, Витовт Туҡтамышҡа үҙ территорияһында һыйыныу бирә. Аҡһаҡ Тимер Урта Азияға ҡайтҡас, урҙа биләмәләренә бер нисә яу ойоштора. Литва ғәскәре [[Дон]] аша үтә һәм [[Волга]] тирәһендә урҙа ғәскәрен тар-мар итеп, меңләгән әсир ала. 1397 йылда Витовта [[Ҡырым]]да Туҡтамышҡа ҡаршы булғандар өҫтөндә йәнә еңеү яулай. Витовт рус ерҙәрен баҫып алырға һәм король тажын алырға ниәтләп, Рим папаһы Алтын Урҙаға ҡаршы тәре яуын иғлан итеүенә ынтыла<ref>''Bumblauskas A''. Senosios Lietuvos istorija 1009—1795. — Vilnius: R. Paknio leidykla, 2005. — ISBN 9986-830-89-3. — P. 146.{{ref-lt}}</ref>. 1399 йылда Ворскла буйындағы алышта Витовт етәкселегендәге берләшкән ғәскәр (Литва армияһы, поляктар, тәре йөрөтөүселәр, рус кенәздәре һәм Туҡтамыш хандың яугирҙәренән торған) Тимер Ҡотлоғ хандың һәм [[Иҙеүкәй]] ғәскәре тарафынан тар-мар ителә. Алыш барышында Витовт яралана һәм саҡ ҡына һыуҙа батмай ҡала. Ҡотҡарылыу хөрмәтенә Ковнола (Каунас) католик костёлына нигеҙ һала. Башҡа ҡалаларҙа тағы ла бер нисә костёл һәм ғибәҙәтхана төҙөй. Ворскла буйында еңелеү Витовтың позицияларын кәметә. Йәнә [[Смоленск кенәзлеге]]н юғалта. Польшаның талабы буйынса, 1401 йылда Вильно-Радом килешеүҙәре төҙөлә, Витовт һәм уның подданыйҙары Польшаға тоғролоҡҡа яҙма вәғәҙә бирергә мәжбүр булған; Витовт ғүмерлеккә бөйөк Литва кенәзе булып ҡалған, әммә уға бирелгән ерҙәр ул үлгәс Ягайлоға һәм Польша короллегенә күсергә тейеш була. === Бөйөк һуғыш һәм Грюнвальд алышы === [[Файл:Vytautas dydysis.jpg|thumb|200px|Ян Матейко. «''Грюнвальд алышы''», 1878. Картинанан Витовты һүрәтләгән фрагмент]] Витовт һәм Ягайло 1410 йылда Грюнвальд алышында магистр Ульрих фон Юнгинген етәкселегендәге немец рыцарҙәрен ҡыйрата. Торун солохона ярашлы Тевтон ордены Витовтҡа 1398 йылда яулап алынған Жемайтияны (хәҙерге [[Литва]]ның төньяҡ-көнбайыш өлөшөн) ҡайтарырға тейеш була. Жемайтия өсөн Литва тағы ла ике мәртәбә — 1414 һәм 1422 йылдарҙа Тевтон орденына ҡаршы көрәшкә күтәрелергә тура килә. === Көнсығыш сәйәсәт === 1397 йылда Витовт [[Рязань кенәзлеге]]н бөлдөрә. 1404 йылда Витовта поляк ғәскәрҙәре ярҙамында [[Смоленск]]ты ҡайтарыуға өлгәшә. Витовт [[Новгород республикаһы|Новгород]] һәм [[Псков республикаһы|Псков]] республикаларының эштәренә ҡыҫыла һәм өс тапҡыр (1406—1408 йылдарҙа) [[Мәскәү кенәзлеге]] биләмәләренә һөжүм итә. Витовт хакимлығы осоронда көнсығышта Бөйөк Литва кенәзлегенең биләмәләре [[Ока]]ның үрге ағымына һәм [[Можайск]]ҡа ҡәҙәр булған. Витовт [[Алтын Урҙа]]нан Көньяҡ Подолияны тартып ала һәм көньяҡта үҙ биләмәләрен [[Ҡара диңгеҙ]]гә тиклем киңәйтә. Уның хакимлығы осоронда Ҡара диңгеҙ буйында артабанғы ҡалалар һәм ҡәлғәләр барлыҡҡа килә: Дашев ([[Очаков]]), Соколец ([[Вознесенск]]), Балаклы ([[Көньяҡ Буг]] буйында), Краравул (Рашков), Хаджибей (һуңыраҡ [[Одесса]]). Витовтың ҡыҙы Софья Мәскәү кенәзе [[Василий I Дмитриевич]]ҡа кейәүгә бирелә. Үҙенең 1423 йылғы васыятнамәһендә кенәз Василий ҡатынын һәм балаларын Витовт һағына ҡалдыра<ref>''Вернадский Г. В.'' [http://www.kulichki.com/~gumilev/VGV/vgv400.htm#vgv410para01 Россия в средние века]. {{проверено|6|08|2010}}.</ref>, бынан һуң 1427 йылда Софья рәсми рәүештә Мәскәү кенәзлеген Витовтҡа тапшыра. 1427 йылдан Тверь кенәзе, 1430 йылдан Рязань кенәзе һәм Пронск кенәзе Витовтың вассалы булып китә. Витовтың иң көнсығыш биләмәһе [[Тула өлкәһе|Тула ере]] була, ул 1430—1434 йылдарҙа Рязань кенәзе Иван Фёдорович менән килешеү һөҙөмтәһендә Литва составына ҡушыла. === Алтын Урҙа менән мөнәсәбәттәр === Туҡтамыш хандан һуң Витовт уның улдарына ла һыйыныу урыны бирә, шулар араһынан Йәләлетдин үҙ отряды менән Грюнвальд алышында ҡатнаша, ә һуңыраҡ 1412 йылда Алтын Урҙа ханы булып китә. 1422 йылда Витовт Алтын Урҙа ханы Оло Мөхәмәткә лә һыйыныу урыны бирә һәм 1424 йылда уға Ҡырым ярымутрауын, ә 1426 йылда урҙа баш ҡалаһын алырға ярҙам итә<ref>{{книга |автор = Почекаев Р. Ю. |заглавие = Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды |место = СПб. |издательство = Евразия |год = 2010 |страниц = 408 |isbn = 978-5-91852-010-9}}</ref> === Луцктағы съезд === 1429 йылдың 9—29 ғинуарында [[Луцк]]та Германия короле һәм [[Изге Рим империяһы]]ның буласаҡ императоры [[Сигизмунд (Изге Рим империяһы императоры)|Сигизмунда]], Витовт, [[Ягайло]], Рим папаһы легатаһы, Рязань кенәзе, Одоев кенәзе, Новгород кенәзе, Псков кенәзе; шулай уҡ Мәскәү кенәзлеге, Тверь кенәзлеге, Тевтон ордены, Алтын Урҙа, Молдавия кенәзлеге, Дания короллеге, Византия империяһы вәкилдәре ҡатнашлығында съезд ойошторла. Был съезд Бөйөк Литва кенәзлегенең күтәрелеүен күрһәтә. Съезд барышында Сигизмунд Витовты тәхеткә ултыртыу тураһында һүҙ ҡуҙғата, Ягайло быға ризалаша, әммә поляк аҡһөйәктәре уға был ризалыҡты кире алырға мәжбүр итә. Шулай ҙа Польшаны урап, тәхеткә ултырытыуға әҙерлек башлана. 1430 йылдың 8 сентябренә тәғәйенләнгән церемония уҙғарылмай, сөнки Втовт һәм уның ҡатыны Ульяна өсөн [[Нюрнберг]]та яһалған таждарҙы алып барыусы Сигузмундтың делегацияһын поляктар үткәрмәйҙәр. 1430 йылдың 27 октябрендә Троки ҡалаһында Витовт вафат була. == Витовт тәңкәләре == 1401 йылға тиклем Витовтың ҙур булмаған тәңкәләре [[Луцк]]та һәм [[Вильнюс|Вильно]]ла һуғылып сыға. Втовт бөйөк кенәз титулын алғас, уның пеняздары (денарийҙары) сыға башлай. == Витовт билбауы == 1994 йылда [[Белоруссия]]ның Молодечнено районы Литва ауылы эргәһендә клад табыла, бында тәңкәләр араһында алтын ялатылған көмөш билбау табыла. Ҡайһы бер белорус тарихсылары буйынса, был билбау Витовтыҡы булған, уны бөйөк кенәзгә Ҡырым ханы Хажигәрәй бүләк иткән. Хҙерге ваҡытта был билбау Белоруссияның милли тарихи музейында һаҡлана<ref>Ліцкевіч А. Таямніца «паясоў Вітаўта»// Беларуская думка ― 2007. ― № 12. ― С. 80―85.</ref>. == Хәтер == Бөйөк кенәз Витовт хөрмәтенә [[Литва]]ла, [[Белоруссия]]ла һәм [[Польша]]ла бихисап объекттар аталған. Витовт (Витаутас, {{lang-lt|Vytautas}}) исеме бигерәктә Литвала популяр булып ҡала, шулай уҡ Белоруссияла ({{lang-be|Вітаўт}}) һәм Польшала ({{lang-pl|Witold}}) осрай. Каунас ҡалаһындағы университет Бөйөк Витовт исемен йөрөтә. Бөйөк кенәзгә һәйкәлдәр артабанғы тораҡ пункттарҙа ҡуйылған: Каунас, Кернаве, [[Вильнюс]], Сянейи-Тракай, Бирштонас, Бятигале, Пярлое, Вялюоне, Гродно һ.б. Шулай уҡ Витовт скульптураһы [[Бөйөк Новгород]]тағы «Рәсәйҙең мең йыллығы» монументының һәм [[Краков]]тағы «Грюнвальд» һәйкәленең бер өлөшө булып тора<ref>''Смирнов В. Г.'' Россия в бронзе. Памятник «Тысячелетию России» и его герои. — [2-е изд., перераб. и доп.]. — Москва: Вече, 2002. — 302 c. — ISBN — 5-945382-01-9.</ref><ref>''Urbańczyk A.'' [https://books.google.com.by/books?ei=FvxbTLjWAY2kOInZsKQP&ct=result&hl=ru&id=kpRLAAAAIAAJ&dq=Pomnik+Grunwaldzki+w+Krakowie+Witold&q=Witold#search_anchor Pomnik Grunwaldzki w Krakowie]. — Kraków: Wydawn. Literackie, 1974. — 153 s. — S. 151</ref>. <center><gallery perrow=3 widths="200px" heights="240px"> Файл:1000 Vitovt.jpg|<center>[[Бөйөк Новгород]]тағы «Рәсәйҙең мең йыллығы» монументы, [[1862]]</center> Файл:Veliuona vytautas.jpg|<center>Вялюоне ҡалаһында һәйкәл, [[1930]]</center> Файл:Grunwald (Žalgiris) monument in Krakow (detail Vytautas).jpg|<center>[[Краков]]тағы «Грюнвальд» һәйкәле<br>([[1910]], [[1976]] йылда тергеҙелә)</center> </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Сығанаҡтар == * ''Грамота великаго князя Витовта князю Θедору Даниловичу Острожскому на им<small>Ђ</small>нія: Бродовъ, Радосіолки, Радогоще, Межеричи, Дяково, Свищово и др. (около 1390)// Грамоты Великих князей Литовских с 1390 по 1569 год. — Киев. — 1868.'' * ''Грамота великого князя Витовта 1390 года // Временник императорского общества истории и древностей российских. Книга 3. — 1849.'' * ''Грамота немецким купцам в Полоцке// О правах иностранцев в России до вступления Иоанна III Васильевича на престол Великого княжества Московского. — СПб. — 1854.'' * ''Жалованная грамота великого князя Литовского Витовта Еську Нешевичу на дворище Ярополково в Подольской земле, данная в Остроге 17 сентября 1427 года. Подлинник на пергаменте (13,8 х 20,8 см) // Музей князей Чарторыйских в Кракове (Dypl. № 361).'' * ''Привилегия евреям Витаутаса Великого 1388 года. Реконструкция и анализ текста. — М.-Иерусалим: Еврейский университет в Москве. — 1993.'' * ''Письмо Папы Мартина V Великому князю Литовскому Витовту, в котором он его уговаривает принять участие в крестовом походе для истребления еретиков в Богемии// Собрание государственных и частных актов, касающихся истории Литвы и соединенных с нею владений (от 1387 до 1710 года). — Вильно. — 1858. — С. 9-10.'' * ''Литовско-Руское письмо. Век XIV—XV. № 17-18. Таб. XV// Сахаров И. П. Образцы древней письменности, снимки судебного письма русского, литовско-русского и малорусского (XII—XVIII вв.). — СПб., 1841.'' * ''О снимке жалованной граматы великого князя литовского Витовта каноникам виленским // Вестник Европы. Часть 163. — № 22. — 1828.'' * ''Снимок с грамоты великого князя Литовского Витовта Кестутьевича, данной бискупу Виленскому // Вестник Европы. — Часть 157. — № 23-24. — 1827.'' * ''«Мемарыял Вітаўта» ― першая хроніка Вялікага княства Літоўскага / уступ, пераклад і каментарый ― Алег Ліцкевіч // Беларуская думка ― 2009. ― № 2. ― С. 92-96.'' * ''Грамоти XIV ст. / Упорядк., вступн. стаття, коментарі і словники-покажчики М. М. Пещак. — К., 1974. — С. 63.'' * ''Codex epistolaris Vitoldi Magni Ducis Lithuaniae (1376—1430). — Cracoviae: Acad. Literarum, 1882.'' * ''Kodex dyplomatyczny Litwy ='' ''Codex diplomaticus Lithuaniae (1253—1433)/ red. Raczyński Edward. — Wrocław (Vratislaviae). — 1845.'' * ''Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji Wileńskiej = Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necnon Dioeceseos Vilnensis". T. 1 (1387—1507). — Krakow, 1932.'' * ''Kodeks dyplomatyczny Marcina Dogiela ='' ''Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae. T.1 — Vilnae, 1758.'' * ''Codex Diplomaticus Prussicus. Bd. 1-6. — Königsberg. 1837.'' <u>''Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski'' ''= Codex diplomaticus Maioris Poloniae:''</u> * [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=20085&dirids=1 ''Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski'', t. 3, wyd. I. Zakrzewski, Poznań 1879]. * [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=20091&dirids=1 ''Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski'', t. 4, wyd. I. Zakrzewski, Poznań 1881]. * [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=20103&dirids=1 ''Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski'', t. 5, wyd. F. Piekosiński, Poznań 1908]. * [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=20109&dirids=1 ''Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski'', t. 6, wyd. A. Gąsiorowski, H. Kowalewicz, Warszawa-Poznań 1982]. * [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=20111&dirids=1 ''Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski'', t. 7, wyd. A. Gąsiorowski, R. Walczak, Warszawa-Poznań 1985]. * [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=20113&dirids=1 ''Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski'', t. 8, wyd. A. Gąsiorowski, T. Jasiński, Warszawa-Poznań 1989]. * [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=20115&dirids=1 ''Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski'', t. 9, wyd. A. Gąsiorowski, T. Jasiński, Warszawa-Poznań 1990]. * [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=20117&dirids=1 ''Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski'', t. 10, wyd. A. Gąsiorowski, T. Jasiński, Poznań 1993]. * [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=20119&dirids=1 ''Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski'', t. 11, wyd. A. Gąsiorowski, T. Jasiński, T. Jurek, I. Skierska, Poznań 1999]. == Әҙәбиәт == <!-- Только основная литература по вопросу. Сортирована в хронологическом порядке. --> * ''Prochaska A.'' [https://archive.org/details/ostatnielatawito00proc Ostatnie lata Witolda]. — Warszawa: Warszawa Nakl. Gebethnera i Wolffa, 1882.{{ref-pl}} * ''Барбашев А. И.'' [https://archive.org/download/Barbashev_A_I/Barbashev_A_I_Vitovt_i_ego_politika_do_Grunvaljdenskoj_bitvy_1885.pdf Витовт и его политика до Грюнвальдской битвы (1410 г.).] — СПб.: Типография Н. Н. Скороходова, 1885.{{ref-ru}} * ''Барбашев А. И.'' [https://archive.org/download/Barbashev_A_I/Barbashev_A_Vitovt_1410_1430.pdf Очерки литовско-русской истории XV века. Витовт. Последние двадцать лет княжения (1410—1430).] — СПб.: Типография Н. Н. Скороходова, 1891.{{ref-ru}} * ''Грушевський М. С.'' [http://litopys.org.ua/hrushrus/iur.htm Історія України-Руси]. — Киев, 1993—1995. — Т. 4—5.{{ref-uk}} * ''Prochaska A.'' [http://www.history-fiction.ru/books/all_1/time_18_1/section_1_1/region_89_1/sort_3_1_1/book_927/ Dzieje Witolda wielkiego księcia Litwy]. — Wilno: Naklad i druk Ks. A. Rutkowskiego, 1914.{{ref-pl}} * ''[[Любавский Матвей Кузьмич|Любавский М. К.]]'' [http://elib.bsu.by/handle/123456789/125 Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии включительно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706162751/http://elib.bsu.by/handle/123456789/125 |date=2011-07-06 }}. — М.: Московская Художественная Печатня, 1915.{{ref-ru}} * ''Łowmiański H''. Witold wielki książę litewski. — Wilno: Wydawnictwo Komitetu obchodu pięćsetnej rocznicy zgonu wielkiego księcia Witolda, 1930.{{ref-pl}} * ''Pfitzner J''. Grossfürst Witold von Litauen als Staatsmann. — Prag-Brunn, 1930.{{ref-de}} * ''Koncius J. B.'' Vytautas the Great: Grand Duke of Lithuania. — Maiami: Franklin Press, 1964. — Vol. 1.{{ref-en}} * ''Kosman M''. Wielki książę Witold. — Warszawa: Ksiąźka i Wiedza, 1967.{{ref-pl}} * ''Wasilewski T''. Daty urodzin Jagiełły i Witolda: Przyczynki do genealogii Gedyminowiczów // Przegląd Wschodni. — 1991. — T. 1. — Z. 1.{{ref-pl}} * ''Tęgowski J''. Pierwsze pokolenia Gedyminowiczów. — Poznań, Wrocław: Wydawnictwo Historyczne, 1999.{{ref-pl}} * ''Mickūnaitė G''. [https://books.google.ru/books?id=a5zKQM7eEMgC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Making a great ruler: Grand Duke Vytautas of Lithuania]. — Budapest: Central European University Press, 2006.{{ref-en}} == Һылтанмалар == {{навигация}} * [http://www.rulex.ru/01030584.htm Витовт] // Русский биографический словарь. {{проверено|6|08|2010}}. * ''Белямук М.'' [http://kamunikat.org/download.php?item=12283-8.pdf&pubref=12283 Вялікі князь Вітаўт i ягоная маестатная пячатка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826011111/http://kamunikat.org/download.php?item=12283-8.pdf&pubref=12283 |date=2011-08-26 }} // Białoruskie Zeszyty Historyczne. — № 31, чэрвень 2009. — С. 147—141. — {{ISSN|1232-7468}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Витовт}} * [http://rusgenealog.ru/index.php?id=gen_table&table_id=gen_lt_6 Потомки Кейстута] // Генеалогия русской знати. {{проверено|6|08|2010}}. {{внешние ссылки}} {{Великие князья Литовские}} [[Категория:Литва бөйөк кенәздәре]] [[Категория:Гедиминовичтар]] [[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]] 7iofptkw90moo0xln1cjvalkvu7fpsu 0 135584 1299125 1075632 2026-06-11T01:03:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299125 wikitext text/x-wiki {{Карточка герба |наименование = |изображение = Coat of Arms of Hungary.svg |размер изображения = 100px |средний = |средний_ширина = |средний_подпись = |малый = |малый_ширина = |малый_подпись = |носитель = |утверждён = [[1990 йыл]]дың [[3 июлендә]] <ref>[http://www.complex.hu/kzldat/t9000044.htm/t9000044.htm 1990. évi XLIV. törvény a Magyar Köztársaság Alkotmányának módosításáról]{{ref-hu}}</ref> |нашлемник = |шлем = |корона = [[ Изге Стефан коронаһы]] |щит = |щитодержатели = |основание = |девиз = |ордена = |прочие элементы = |ранние версии = |использование = }} ''' [[Венгрия]] [[герб]]ы ''' — икегә бүленгән ҡалҡан; ҡалҡандың геральдика буйынса уң (күҙәтеүсегә һул) яғы ете тапҡыр ҡыҙыл һәм көмөш төҫтәргә бүленгән; ҡалҡандың һул яғында ҡыҙыл фонда остары айырсалы көмөш патриарх тәреһе өс түбәле йәшел тауҙың өҫтөндәге алтын тажға ҡуйылған. Ҡалҡандың өҫтөндә Изге Стефан тажы. == Герб тарихы == IX һәм X быуатта киң таралған хайуандар (грифон, бүре һ.б.) төшөрөлгән геральдика мотивтары венгр иконографияһы һәм геральдик символдары өсөн һирәк күренеш. Ләкин ҡарсыға, йәки [[турул]] ({{lang-hu|Turul}}), [[шаман]]лыҡ төшөнсәләре буйынса тормош ағасында ултыра, ер, ер аҫтын һәм күкте тоташтыра тип иҫәпләнгән, шуға күрә венгр хакимдәренең атрибуты булып оҙаҡ ваҡыт һаҡлана<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=4SViWPzFj1AC&pg=PA12&dq=Turul+Hungarian+nobility&hl=en&ei=4f2ITZy2JM6YhQeO1aC0Dg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Martyn C. Rady «Nobility, land and service in medieval Hungary», Palgrave Macmillan, 2000, p.12]{{ref-en}}</ref>.<br /> {| class="wikitable" cellspacing="0" cellpadding="5px" border="0" |- | [[Файл:Coa Hungary Country History (855-1301).svg|center|90px]] | ''' Арпад һыҙыҡтары'''<br />{{не переведено 3|Полосы Арпадов|Полосы Арпадов|hu|Árpádsáv}} геральдика һәм вексиллологик комбинацияла ; [[IX быуат]] аҙағынан [[1301 йыл]]ға тиклем хаким иткән венгрҙарҙың Арпадтар династияһы хөрмәтенә ҡушылған исем. XIII быуаттан башлап, «Арпад һыҙыҡтары» венгр геральдикаһында даими ҡулланыла, мәҫәлән, дәүләт гербтарында. Хәҙерге осорҙа улар Венгрия гербының уң (күҙәтеүсе өсөн һул) яғында урынлашҡан. | |- | | '''Ике ҡатлы тәре (1000/1001 йылдарҙан һуң)'''<br />Венгр гербының тағы бер боронғо өлөшө- ике ҡатлы тәре. Уны, Рим папаһы [[Сильвестр II]] 997 йылдан башлап кенәз булып торған Изге Иштванға биргән тип иҫәпләнә. Рим папаһы Сильвестр II ебәргән легат Астрик [[1000]] (йәки [[1001]]) йылда кенәз Иштванды тәхеткә ултырта. Иштван Беренсе Венгрияның короле һәм апостолы тип иғлан ителә, 1038 йылға хәтле хакимлыҡ иткән королгә 10 епархияла король һәм дини етәксе хоҡуғы, шулай уҡ динде ирекле таратыу һәм Венгрияла сиркәү менән автоном рәүештә етәкселек итеү мөмкинлеге бирелә. Ошо арҡала ил папа ҡулы аҫтына эләкмәй ҡала. Ул осорҙағы гербтың һүрәте һаҡланмаған.|| [[Файл:SztIstvan 5.jpg|left|100px|left|Король [[Иштван I|св. Иштван I]] (1001—1038). {{не переведено 3|Chronicon Pictum|Chronicon Pictum|hu|Képes krónika}}, 1360.<ref>{{не переведено 3|Chronicon Pictum|Chronicon Pictum|hu|Képes krónika}}, 1360{{ref-la}}, см. [http://www.konyv-e.hu/pdf/Chronica_Picta.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721110524/http://www.konyv-e.hu/pdf/Chronica_Picta.pdf |date=2011-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721110524/http://www.konyv-e.hu/pdf/Chronica_Picta.pdf |date=2011-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721110524/http://www.konyv-e.hu/pdf/Chronica_Picta.pdf |date=2011-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721110524/http://www.konyv-e.hu/pdf/Chronica_Picta.pdf |date=2011-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721110524/http://www.konyv-e.hu/pdf/Chronica_Picta.pdf |date=2011-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721110524/http://www.konyv-e.hu/pdf/Chronica_Picta.pdf |date=2011-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721110524/http://www.konyv-e.hu/pdf/Chronica_Picta.pdf |date=2011-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721110524/http://www.konyv-e.hu/pdf/Chronica_Picta.pdf |date=2011-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721110524/http://www.konyv-e.hu/pdf/Chronica_Picta.pdf |date=2011-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721110524/http://www.konyv-e.hu/pdf/Chronica_Picta.pdf |date=2011-07-21 }} KÖNYV-E.HU Elektronikus Könyvtár{{ref-hu}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721110524/http://www.konyv-e.hu/pdf/Chronica_Picta.pdf |date=2011-07-21 }}</ref>]] | |- |[[Файл:Coat of arms of Hungary (1949-1956).svg|center|100px]] |'''Венгрия Халыҡ Республикаһының [[1949]] — [[1957 ]] йылдарҙағы гербы''' 1949—1957 йылдарҙа, Венгрия Халыҡ Республикаһы иғлан ителгәс (20.08. 1949), СССР гербына оҡшатып эшләнгән герб раҫлана. 1949 йылғы Конституция буйынса, зәңгәр ерлектә башаҡтар менән уратып алынған алтын төҫөндәге ураҡ менән сүкеш, гербтың өҫкө өлөшөндә ҡыҙыл йондоҙ, унан алтын нурҙар тарала, башаҡтар түбәнге өлөшөндә милли төҫтәрҙәге таҫмалар менән биҙәлгән. <ref>MyHungary.Net: http://myhungary.net/country/1245-nacionalnye-simvoly-vengrii-gerb.html</ref> | |- | [[Файл:Coat of arms of Hungary (1957-1990).svg|center|100px]] |'''Венгрия Халыҡ Республикаһының [[1957]] — [[1989 ]] йылдарҙағы гербы''' 1957—1989 йылдарҙа 1957 йылдың 15 майындағы күтәрелеш баҫтырылғас , 1957 йылдың 1 октябрендә идеология яғынан нейтраль герб раҫлана, унда ураҡ менән сүкеш милли флаг төҫөндәге геральдик ҡалҡанға алмаштырыла. <ref>MyHungary.Net: http://myhungary.net/country/1245-nacionalnye-simvoly-vengrii-gerb.html</ref> (автор [[Легради, Шандор|Ш. Легради]]) | |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.otm.gov.hu/web/portal.nsf/html/magyar_cimer.html A Magyar Köztársaság címere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215213400/http://www.otm.gov.hu/web/portal.nsf/html/magyar_cimer.html |date=2010-12-15 }} {{ref-hu}} * [http://www.inf.u-szeged.hu/~tanacs/cserkesz/cserk/cimer.html A magyar címer története] {{ref-hu}} * [http://www.freeweb.hu/reviz/html/hu/cimer/magyarcimer.html Magyar Nemzeti Lap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916210626/http://www.freeweb.hu/reviz/html/hu/cimer/magyarcimer.html |date=2008-09-16 }} {{ref-hu}} * [http://geo.1september.ru/2007/08/18.htm Герб Венгрии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.statesymbol.ru/abroad/world/20050817/39599094.html Государственные символы Венгрии] * [http://www.mfa.gov.hu/NR/rdonlyres/525D3F93-9DFF-4F88-AEBB-1659743E8F54/0/Nacionalnaja_szimvolika.pdf Факты о Венгрии. Национальная символика, национальные праздники. Издание Министерства иностранных дел Венгерской Республики. 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161020005849/http://www.mfa.gov.hu/NR/rdonlyres/525D3F93-9DFF-4F88-AEBB-1659743E8F54/0/Nacionalnaja_szimvolika.pdf |date=2016-10-20 }} [[Категория:Венгрия]] [[Категория:Үҙәк Европа]] 6rwfuu59qdnps781fp3lc0ldysyzzh2 0 139303 1299133 1294418 2026-06-11T09:53:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299133 wikitext text/x-wiki {{значения}} {{НП+ |статус = Ҡала |русское название = Глазго |оригинальное название = {{lang-en|Glasgow}}<br>{{lang-gd|Glaschu}}<br>{{lang-sco|Glesga}} |изображение = Glasgow new montage, 2017.jpg |страна = Бөйөк Британия |герб = Glasgow Coat of Arms.png |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 52|lat_sec = 12 |lon_dir = W|lon_deg = 04|lon_min = 16|lon_sec = 12 |CoordAddon = type:city(580000)_region:GB |вид региона = Регион |регион = Шотландия |регион в таблице = Шотландия |вид района = Округ |район = Глазго-Сити |район в таблице = Глазго-Сити |внутреннее деление = 21 административ округ |вид главы = Лорд-мэр |глава = Боб Уинтер |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 175,5 <ref name=infoboxarea>{{cite web|url=http://www.scrol.gov.uk/scrol/analyser/analyser?topicId=1&tableId=UV02&tableName=Population+density&selectedTopicId=&aggregated=false&subject=&tableNumber=&selectedLevelId=&postcode=&areaText=&RADIOLAYER=&actionName=view-results&clearAreas=&stateData1=&stateData2=&stateData3=&stateData4=&debug=&tempData1=&tempData2=&tempData3=&tempData4=&areaId=17&levelId=1|title=Analyser UV02|accessdate=4 August 2007|work=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615eflPCw?url=http://www.scrol.gov.uk/scrol/analyser/analyser?topicId=1|archivedate=2011-08-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930155430/http://www.scrol.gov.uk/scrol/analyser/analyser?topicId=1&tableId=UV02&tableName=Population+density&selectedTopicId=&aggregated=false&subject=&tableNumber=&selectedLevelId=&postcode=&areaText=&RADIOLAYER=&actionName=view-results&clearAreas=&stateData1=&stateData2=&stateData3=&stateData4=&debug=&tempData1=&tempData2=&tempData3=&tempData4=&areaId=17&levelId=1 |date=2007-09-30 }}</ref> |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 621 020<ref name="NIHS">{{книга | автор = | часть = | ссылка часть = | заглавие = Mid-Year Population Estimates Scotland, Mid-2017 | оригинал = | ссылка = https://www.nrscotland.gov.uk/files//statistics/population-estimates/mid-17/mid-year-pop-est-17-publication.pdf | викитека = | ответственный = | издание = | место = | издательство = | год = 19 April 2018 | volume = | pages = | columns = | allpages = | серия = | isbn = | doi = | тираж = | ref = }}</ref><ref>https://www.nrscotland.gov.uk/files//statistics/population-estimates/mid-17/mid-year-pop-est-17-publication.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180511214824/https://www.nrscotland.gov.uk/files//statistics/population-estimates/mid-17/mid-year-pop-est-17-publication.pdf |date=2018-05-11 }}</ref> |год переписи = 2017 |плотность = |агломерация = 1 817 800<ref name="NIHS"/> |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = глазголы, глазголылар |часовой пояс = +0 |DST = есть |телефонный код = 0141 |почтовый индекс = G1-G80 |автомобильный код = SA-SJ |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Glasgow |сайт = http://www.glasgow.gov.uk/ |язык сайта = en }} '''Гла́зго''' ({{lang-en|Glasgow}} {{IPA|[ˈɡlɑːzɡoʊ]}}, {{lang-sco|Glesga}}, {{lang-gd|Glaschu}} {{IPA|[ˈkɫ̪as̪xu]}}) — [[Шотландия]]ның иң ҙур һәм халыҡ һаны буйынса [[Бөйөк Британия]]ла дүртенсе ([[Лондон]], [[Бирмингем]] һәм [[Лидс]]тан һуң) ҡала. Глазго-сити округының административ үҙәге. Шотландияның үҙәк өлөшөнөң көнбайышында, Клайд йылғаһы буйында (тамағынан 32 км алыҫлыҡта) урынлашҡан. Глазго VI быуат уртаһында нигеҙләнгән, [[Урта быуаттар]]ҙа Шотландияның мөһим дини һәм мәғариф үҙәктәренең береһе тип һаналған. XVIII быуат [[сәнәғәт инҡилабы]] уны Бөйөк Британияның эре сәнәғәт (бигерәктә караптар эшләү өлкәһендә) үҙәктәренең береһенә әйләндерә, ә артабанғы йөҙ йыллыҡта ҡала иҡтисадының сәскә атыуы шундай масштабтар ала, хатта уны ''империяның икенсе ҡалаһы'' (Лондондан һуң) тип иҫәпләнгән. XX быуат аҙағында, 1920—1970-се йылдарҙа кисерелгән көрсөктән һуң (уның эҙемтәләре арҡаһында халыҡ һанының ҡырҡа кәмеүе һәм йәшәү кимәленең түбәнәйеүе булған), Глазго властары тарафынан ҡаланың мәҙәни һәм иҡтисади күтәрелеүенә йүнәлтелгән программаларҙы уңышлы тормошҡа ашырған. == Тарихы == [[Файл:Kelvingrove Art Gallery and Museum statue.jpg|200px|left|thumb|Келвингроув галереяһы фасадында изге Мунго һәйкәле]] === Ҡаланы нигеҙләү === Клайд йылғаһы үҙәнендә [[неолит]] осоронда уҡ тәүге торамаларҙың килеп сығыуын археологик ҡаҙыныуҙар дәлилләй. Һуңыраҡ хәҙерге Глазго биләмәләренә кельт ҡәбиләләре килеп урынлаша. 142—144 йылдарҙа Британияны баҫып алған [[Боронғо Рим|римлылар]] төньяҡ ҡәбиләләр яуҙарынан бриттарҙы ҡурсалау маҡсатында [[Шотландия]]ның бер ярынан икенсе яр буйына ҡәҙәр һаҡланыу нығытмаһын («Антонин валы») төҙөй<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/Earliest+Beginnings.htm About Glasgow − Birth of a City] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120804185050/www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/Earliest+Beginnings.htm |date=2012-08-04 }}</ref>. Валдың ҡалдыҡтары Глазгоның ситендә һаманда һаҡланып ҡалған<ref>[http://www.athenapub.com/britsite/hillfoot.htm Sections of the Antonine Wall at Hillfoot Cemetery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221084804/http://www.athenapub.com/britsite/hillfoot.htm |date=2009-02-21 }}</ref>. Ҡаланы нигеҙләүсе тип христиан миссионеры изге Мунго иҫәпләнә. Риүәйәткә ярашлы, 543 йылда ул Молендинар йылғаһы буйында монастыргә нигеҙ һала, хәҙерге ваҡытта был урында изге Мунго ғибҙәтханаһы урынлашҡан. Был риүәйәт яҡынса 1185 йылда Фернестан килгән монах-ариограф Жослен тарафынан яҙып алынған һәм башҡа бер ниндәй сығанаҡ менән дөрөҫләнмәй, әммә йола буйынса изге Мунго һәм уның әсәһе Тенева Глазгоның ҡурсалаусыһы тип иҫәпләнә, ә Мунгоның һүрәте ҡала гербында төшөрөлгән<ref>[http://heritage.scotsman.com/topics.cfm?tid=1485&id=1318112006&bad=58629 Heritage.scotsman.com − St Mungo and his mysterious deeds]</ref>. ==== Геральдикаһы ==== [[Герб]] ҡалаға 1866 йылдың 25 октябрендә Шотландияның геральдик хеҙмәт башлығы лорд-лайон тарафынан бирелгән. Унда төшөрөлгән символдар алдараҡ Глазгоның мисәттәрендә ҡулланылған һәм изге Мунго тормошона тура бәйле тип иҫәпләнгән дүрт мөғжизәне һүрәтләй: :: ''Here is the bird that never flew'' / Был ҡош, ул бер тапҡырҙа осмаған :: ''Here is the tree that never grew'' / Был ағас, ул үҫмәгән :: ''Here is the bell that never rang'' / Был ҡыңғырау, ул сыңламаған :: ''Here is the fish that never swam'' / Был балыҡ, ул йөҙмәгән <!-- Беренсе мөғжизә — әберсә турғайын терелтеү это воскрешение [[Зарянка|малиновки]] после того, как соученики Мунго убили любимую птицу своего наставника св. [[Сёрф из Калросса|Сёрфа]] и обвинили будущего святого в её гибели. Второе чудо, хотя и не связанное с изображённым на гербе [[дуб]]ом, произошло, когда в церкви [[Калросс]]а был утрачен огонь, а св. Мунго чудесным образом зажёг ветку [[орешник]]а. Третье чудо — [[колокол]], который, как гласит легенда, был подарком святому от [[папа Римский|папы Римского]]. И, наконец, история четвёртого чуда связана с преданием о королеве Лангеорете. Когда её супруг, король Риддерах, заподозрил жену в неверности, то, узнав, что королева подарила своему возлюбленному рыцарю [[Кольцо (украшение)|золотое кольцо]], выкрал подарок и бросил его в волны Клайда. Затем он потребовал, чтобы Лангеорета принесла кольцо. Однако св. Мунго, духовник её любовника, узнал об их связи на исповеди и подсказал рыцарю, как выполнить приказ короля. По наущению св. Мунго, тот поймал в реке [[лосось|лосося]], во рту которого лежало кольцо, и таким образом спас честь королевы<ref name="motto">[http://www.theglasgowstory.com/image.php?inum=TGSA05045 The Glasgow Story − Glasgow Coat of Arms]</ref><ref>[http://www.seeglasgow.com/seeglasgow/about-glasgow/coat-of-arms Scotland with style − Coat of Arms] {{Wayback|url=http://www.seeglasgow.com/seeglasgow/about-glasgow/coat-of-arms |date=20070707212535 }}</ref>. [[Файл:Glasgow coat of arms 2.jpg|200px|left|thumb|Герб Глазго на стене здания]] Изображения этих символов — вместе или по отдельности — можно неоднократно увидеть на улицах Глазго. Они украшают здания, памятники, мосты, фонтаны и фонарные столбы, а также присутствуют на гербе [[университет Глазго|университета Глазго]]<ref>[http://www.scotland-guide.co.uk/ALL_AREAS_IN_SCOTLAND/Glasgow/City/St_Mungo_and_the_Glasgow_coat_of_arms/St_Mungo_Articles.htm Scotland Guide − St Mungo and the Glasgow coat of arms]</ref>. Считается, что девиз города — ''Пусть Глазго процветает'' ({{lang-en|Let Glasgow Flourish}}) — это укороченная фраза из [[проповедь|проповеди]] св. Мунго. Её полная версия звучит так: ''Господи, пусть Глазго процветает во имя слова Божия и во славу Его'' ({{lang-en|Lord, Let Glasgow flourish by the preaching of the word and the praising of thy name}})<ref name="motto"/>. ==== Этимология ==== Во времена завоевания Британии римлянами поселение на месте Глазго именовалось ''Cathures''. Считается, что современное название Глазго имеет [[Бриттские языки|бриттские]] корни и, восходя к [[Кумбрийский язык|кумбрийскому языку]], означает «зелёная лощина» (от слияния слов ''glas'' и ''cau''). Первые вариации этого названия были довольно разнообразны — самые старые источники упоминают ''Glaschu'', на печатях [[1180 год]]а город фигурирует как ''Glesgu'', затем как ''Glasgeu'' (в документе [[1297 год]]а) и ''Glaschow'' (в хартии [[1419 год]]а)<ref>[https://listserv.heanet.ie/cgi-bin/wa?A2=ind0008&L=OLD-IRISH-L&P=12613 Glasgow Etymology letter]</ref><ref>[http://www.gcal.ac.uk/radicalglasgow/chapters/the_name.html#GlasgowGreen Glasgow Caledonian University − Glasgow, the name] {{Wayback|url=http://www.gcal.ac.uk/radicalglasgow/chapters/the_name.html |date=20070928000322 }}</ref>. Менее обоснованная, но более популярная версия, изложенная Жосленом из Фернесса, утверждает, что название городу дал сам св. Мунго, назвав основанную им общину ''Glesgu'', то есть «возлюбленная семья». Ранее бытовало мнение, что на месте Глазго существовало поселение под названием ''Deschu'', которое из-за ошибки средневекового переписчика превратилось в ''Glaschu''<ref>[http://www.fordham.edu/halsall/basis/Jocelyn-LifeofKentigern.html Jocelyn, a monk of Furness: The Life of Kentigern (Mungo)]</ref>. [[Файл:St. Mungos Cathedral 1.jpg|200px|thumb|Собор св. Мунго]] === Средневековье === К концу [[XII век]]а Глазго стал важным религиозным центром региона, а его население составляло полторы тысячи человек<ref name="establishment">[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/The+Middle+Ages.htm About Glasgow — The establishment of the City]</ref>. В [[1136 год]]у в присутствии короля [[Давид I|Давида I]] состоялось освящение кафедрального собора, возведённого на месте церкви св. Мунго. После пожара собор был заново отстроен и освящён в [[1197 год]]у, а в последующие два столетия реконструирован<ref>[http://www.glasgowcathedral.org.uk/ Glasgowcathedral.org.uk]</ref>. Между [[1175]] и [[1178 год]]ами король [[Вильгельм I Лев]] даровал епархии Глазго статус города с самоуправлением<ref name="earlytimes">[http://www.theglasgowstory.com/storya.php The Glasgow Story — Early times to 1560]</ref>. Право вести торговлю способствовало развитию города, в особенности после того, как приблизительно с [[1190 год]]а в его пределах начала проводиться ежегодная летняя ярмарка, привлекающая в Глазго торговцев и ремесленников<ref>[http://www.rcag.org.uk/Archives/H6.htm Archdiocese of Glasgow — History] {{Wayback|url=http://www.rcag.org.uk/Archives/H6.htm |date=20070623215354 }}</ref>. Традиция проводить ярмарку в конце июля сохраняется до сих пор<ref>[http://www.glasgowguide.co.uk/info-faq.html#When_are_the_public_holidays_in_Glasgow_ Glasgow Guide — Glasgow Fair]</ref>. В [[1451 год]]у [[булла|буллой]] папы [[Николай V (папа римский)|Николая V]] был основан [[университет Глазго]], что обеспечило городу статус не только религиозного, но и образовательного центра<ref>[http://www.archives.gla.ac.uk/about/publish/histcon.pdf The History & Constitution of the University of Glasgow] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327001623/http://www.archives.gla.ac.uk/about/publish/histcon.pdf |date=2006-03-27 }}</ref>. В [[1492 год]]у [[епархия]] Глазго получила права [[архиепископство|архиепископства]]<ref name="establishment"/>. Несмотря на это, экономика Глазго во времена [[Средневековье|Средневековья]] была развита гораздо слабее по сравнению с городами на восточном побережье Шотландии, географическое положение которых облегчало торговые сношения со странами [[Европа|Европы]]. Торговля велась преимущественно с близлежащими городами и островами<ref name="earlytimes"/>. === Глазго в XVI—XVIII веках === В [[1560 год]]у решением [[Парламент Шотландии|Парламента]] страна отринула [[католичество]] и приняла [[протестантство]], точнее его [[пресвитерианство|пресвитерианскую ветвь]]. В целом, движение [[Реформация в Шотландии|Реформации]] оказало большое влияние на Глазго, где была сильна церковная власть, и способствовало её ослаблению. В [[1611 год]]у [[Яков I (король Англии)|Яков I]] даровал Глазго статус королевского города, что означало непосредственное подчинение города короне. В ноябре [[1638 год]]а — вскоре после принятия [[Национальный ковенант|Национального ковенанта]] — в кафедральном соборе Глазго была собрана [[генеральная ассамблея (пресвитерианство)|генеральная ассамблея]], выступившая против политики короля [[Карл I (король Англии)|Карла I]] по изменению правил пресвитерианского богослужения. В результате в Шотландии произошли вооружённые конфликты — сначала [[епископские войны]], а затем, в [[1644]]—[[1647 год]]ах, [[Гражданская война в Шотландии|гражданская война]] между [[ковенантеры|ковенантерами]] и [[роялисты|роялистами]]. К счастью, эти конфликты практически не затронули город ввиду его незначительного в те времена политического статуса<ref name="raise">[http://www.theglasgowstory.com/storyb.php The Glasgow Story — Rising Burgh]</ref>. В [[1650 год]]у, вскоре после поражения шотландцев в [[битва при Данбаре|битве при Данбаре]], в Глазго останавливался [[Оливер Кромвель]]<ref name="trader">[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/16th+and+17th+Centuries.htm About Glasgow − Rise of the merchant trader]</ref>. [[Файл:Map of Glasgow in 1776.jpg|200px|thumb|Карта Глазго ([[1776]])]] На протяжении [[XVI век]]а Глазго по-прежнему оставался небольшим провинциальным городом. Расположение на берегу реки по причине её мелководья не способствовало развитию торговли. В [[1557 год]]у вклад Глазго в сумму [[налог]]ов, взимаемых с городов Шотландии, составлял всего 2 % (что было очень мало по сравнению с 25 % вкладом [[Эдинбург]]а). Жители города занимались в основном различными [[ремесло|ремёслами]] — ткачеством, дублением кож, производством мебели, гончарством и пр. Подъём экономики начался после объединения Англии и Шотландии под властью короля [[Яков I (король Англии)|Якова I]] в [[1603 год]]у<ref name="raise"/>. Бурному развитию не помешали ни эпидемия [[чума|чумы]] [[1647 год]]а, ни пожары [[1652]] и [[1677 год]]ов (во время первого выгорела почти треть города)<ref>[http://www.glasgowguide.co.uk/info-timeline.html Glasgow Guide — Historical Timeline]</ref>. К середине [[XVII век]]а Глазго вытеснил [[Перт (Шотландия)|Перт]] с четвёртого места по объёму торговли в стране, а в [[1670 год]]у, обогнав [[Данди]] и [[Абердин]], уступал лишь столице Шотландии. Экономическому росту способствовало множество факторов. [[Внешняя торговля]] начала развиваться после того, как в [[1668 год]]у в деревне Ньюарк (современное название — [[Порт-Глазго]]), где устье реки было шире, по инициативе городского совета был построен [[порт]] для обслуживания нужд купцов Глазго. С [[1674 год]]а, с прибытием в порт первого груза [[табак]]а, началась трансатлантическая торговля<ref name="trader"/>. В колонии в свою очередь отправлялись корабли с [[уголь|углём]], [[ткань|тканями]] и другими товарами. В тот же период начался рост индустрии: * [[1667 год]] — открылись [[мыло]]варни и сахаро-рафинадная фабрика. * [[1680]]—[[1730 год]]ы — было налажено [[бумага|бумажное]], [[стекло|стекольное]] и [[кирпич]]ное производство. * [[1711 год]] — в [[Гринок]]е начала функционировать первая [[верфь]], обслуживающая Глазго и близлежащие города. * [[1736 год]] — открылись фабрики по производству прессованного табака, ткацкая и металлургическая фабрики. * [[1740 год]] — заработали красильные мастерские. Менялся и облик города. После опустошительных пожаров власти запретили использование древесины при строительстве, поэтому с тех пор дома возводились только из камня и по единому образцу<ref name="bbc"/>. В [[1636 год]]у было построено здание муниципалитета, в [[1649]] и [[1661 год]]ах открыты соответственно госпиталь Хатчесона и библиотека при университете Глазго. Первая городская газета — ''Glasgow Courant'' — начала печататься с [[1715 год]]а. [[Даниэль Дефо]], побывавший в Глазго в [[1723 год]]у, оставил описание города в книге «Путешествие по всему острову Великобритания»<ref>[http://www.undiscoveredscotland.co.uk/usebooks/defoe-scotland/letter12-2.html A tour thro' the whole island of Great Britain by Daniel Defoe], letter XII</ref>: {{начало цитаты}} Вне всякого сомнения, Глазго — прекрасный город. Главные улицы хороши и просторны, а застроены лучше, чем где бы то ни было. Все здания — каменные и обычно сочетаются друг с другом как высотой, так и обликом фасадов. Нижние этажи их обычно опираются на квадратные дорические колонны, а не на круглые столбы, что добавляет как прочности, так и красоты зданиям. Своды между ними ведут в лавки. Одним словом, это чистейший, красивейший и лучше всего устроенный город Британии, за исключением Лондона. {{конец цитаты}} К концу [[XVIII век]]а наиболее процветающими отраслями стали [[металлургия]], импорт табака (до 47 миллионов фунтов в год)<ref name="bbc"/> и текстильная промышленность (в особенности Глазго славился тонким [[батист]]ом)<ref name="raise"/>. За полвека с [[1755 год]]а население возросло втрое, составив к [[1801 год]]у 77 тысяч человек. Из провинциального города Глазго стал индустриальным центром региона, а к началу [[XIX век]]а — самым быстрорастущим городом [[Великобритания|Великобритании]]<ref name="bbc"/>. [[Файл:Templeton2.jpg|200px|thumb|Ковровая фабрика Темплтона ([[1892]])]] === Глазго в XIX веке === В начале [[XIX век]]а население продолжало быстрыми темпами увеличиваться, преимущественно за счёт [[ирландия|ирландских]] эмигрантов и переселенцев с севера страны. Почти треть из них оседала в деревнях в окрестностях Глазго и была занята в текстильной промышленности. Остальные, заполонив городские трущобы, нанимались чернорабочими на фабрики и фермы. Следствием притока эмигрантов стали перенаселение и антисанитария в бедных кварталах, что приводило к частым эпидемиям [[натуральная оспа|оспы]], сыпного [[тиф]]а и [[холера|холеры]]<ref name="industry"/>. Первые попытки справиться с эпидемиями были предприняты в [[1840-е]] годы, когда по инициативе муниципалитета улицы начали очищаться от нечистот и других рассадников инфекции. Затем в [[1859 год]]у была запущена новая система водоснабжения из озера [[Лох-Катрин]]; в [[1866 год]]у, хотя и недостаточно эффективно, заработала программа по расчищению трущоб, условия жизни в которых в то время были признаны худшими в Европе<ref name="second">[http://www.theglasgowstory.com/storyd.php The Glasgow Story − Second City of The Empire]</ref>. [[Файл:Glasgow map 1878.png|200px|left|thumb|Карта Глазго ([[1878]])]] [[Парламент]] в [[1832 год]]у принял акт о реформе [[избирательная система|избирательной системы]] (благодаря чему [[электорат]] Шотландии увеличился в 14 раз)<ref name="chronology">[http://www.alba.org.uk/timeline/1832to1918.html Chronology of Scottish Politics] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080118152418/http://www.alba.org.uk/timeline/1832to1918.html |date=2008-01-18 }}</ref> и предоставил места в [[палата общин|палате общин]] городам, которые выросли во время индустриализации. Таким образом, от Глазго впервые было избрано два члена парламента. Условия труда на предприятиях города, тем не менее, остались неизменными, и рабочее движение ещё не раз заявляло о себе. Так, в [[1837 год]]у, в ответ на попытку фабрикантов урезать заработную плату, бастовали прядильщики [[хлопок|хлопка]], в [[1848 год]]у прошли массовые демонстрации безработных под [[чартизм|чартистскими]] лозунгами<ref name="industry"/><ref name="chronology"/><ref name="radical">[http://www.gcal.ac.uk/radicalglasgow/chapters/index.html Radical Glasgow] {{Wayback|url=http://www.gcal.ac.uk/radicalglasgow/chapters/index.html |date=20070928000306 }}</ref>. [[Файл:Glasgow-George-Square.jpg|200px|thumb|Здание Городских палат на Джордж-сквер (около [[1900]])]] Все эти события контрастировали с непрерывным ростом города и подъёмом экономики — в середине [[XIX век]]а Глазго называли ''вторым городом Империи'' (после Лондона). Лидирующую позицию по-прежнему занимали тяжёлая и текстильная промышленности, быстро набирало силу судостроение (к [[1864 год]]у на Клайде функционировало более 20 верфей). С развитием железнодорожного сообщения, в особенности после открытия линии между Глазго и Эдинбургом в [[1842 год]]у, город стал главным поставщиком [[локомотив]]ов в стране. Случались и кризисы — в [[1860-е|1860-х]] из-за [[Гражданская война в США|гражданской войны в США]] сократились поставки хлопка, и тысячи рабочих оказались на улице. На следующее десятилетие пришёлся пик экономического бума (перемены коснулись и рабочего класса — была повышена заработная плата и улучшены условия труда), но затем в [[1878 год]]у, после краха Банка Глазго, произошёл резкий спад, что в наибольшей степени коснулось судостроения<ref name="second"/>. === Глазго в XX — начале XXI века === Рост населения в начале [[XX век]]а был обусловлен присоединением к Глазго соседних небольших городов ([[Гован]], Партик и др.). В [[1920 год]]у Глазго, где проживало более миллиона человек, являлся вторым самым густонаселённым городом Великобритании, вновь уступая первое место Лондону. В июле [[1914 год]]а король [[Георг V]] в рамках поездки по индустриальным центрам страны побывал в Глазго и, в том числе, посетил [[верфь]] Гована, где наблюдал за строительством [[Дредноут (класс кораблей)|дредноута]] «[[HMS Valiant (1914)|Вэлиент]]». Спустя месяц [[Великобритания в Первой мировой войны|Великобритания вступила]] в [[Первая мировая война|Первую мировую войну]]. Хотя в городе были сильны антивоенные настроения<ref name="radical"/> (так, [[9 августа]] 1914 года в парке Глазго-Грин прошла пятитысячная антивоенная демонстрация), более 200 тыс. мужчин Глазго ушли на фронт, а сам город стал одним из главных поставщиков боеприпасов и другой военной продукции на нужды британской армии. [[Файл:HMS Valiant-1.jpg|200px|left|thumb|«[[HMS Valiant (1914)|Вэлиент]]»]] После окончания войны вновь набрало силу рабочее движение, получившее название «[[Красный Клайсайд]]». [[31 января]] [[1919 год]]а более 60 тыс. рабочих, в основном занятых в [[судостроение|судостроении]], объявили забастовку и вышли на митинг, требуя сокращения трудового дня. [[Полиция]] пыталась разогнать демонстрантов, но встретила активное сопротивление. События этого дня получили название [[Битва на Джордж-сквер]] или ''Кровавая пятница''<ref>[http://gdl.cdlr.strath.ac.uk/redclyde/redclyeve14.htm Red Clydeside − The battle of George Square]</ref>. Беспорядки прекратились только [[10 февраля]], когда протестующим было обещано незначительное сокращение рабочего дня. Тогда же в Глазго впервые был зачитан [[акт о бунтах]], согласно которому полиции разрешалось применять [[оружие]] для подавления митингов<ref name="nomean">[http://www.theglasgowstory.com/storye.php The Glasgow Story — No Mean City]</ref>. Конец [[1920-е|1920-х годов]] был ознаменован резким спадом экономики, хотя кризис в судостроении несколько компенсировался тем фактом, что Глазго по-прежнему оставался лидером в мировом производстве локомотивов. Существовали серьёзные проблемы и в социальной сфере. Так, к [[1933 год]]у, когда [[Великая депрессия]] в Глазго пребывала на пике, около 30 % горожан потеряли работу. Из-за дефицита жилья бедные кварталы, в основном населённые эмигрантами, были переполнены. Такое положение побудило муниципалитет Глазго запустить программу по дополнительной застройке города, в результате чего с [[1926]] по [[1938 год]] его площадь выросла более чем вдвое<ref name="nomean"/><ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/Industrial+Decline.htm About Glasgow — Industrial decline]</ref>. Ситуация несколько изменилась к лучшему в конце [[1930-е|1930-х годов]], когда в Глазго была проведена [[Британская имперская выставка 1938 года|Британская имперская выставка]] ([[1938]]). На открытии присутствовали король [[Георг VI]] и королева [[Боуз-Лайон, Елизавета|Елизавета]], а всего за полгода её посетило 12 миллионов человек<ref>[http://www.english-heritage.org.uk/server/show/ConWebDoc.8751 English Heritage — Blue Plaque for Scottish Architect Thomas Smith Tait]</ref>. Менялись и настроения горожан — массовое увлечение [[Кинематограф|кино]] привело к тому, что в [[1939 год]]у в Глазго функционировало 114 [[кинотеатр]]ов. Во время [[Вторая мировая война|Второй мировой войны]] предприятия Глазго вновь работали на нужды фронта. К счастью, город и его жители практически не пострадали от [[авиация|авиационных]] налётов противника. В середине [[1950-е|1950-х]] муниципалитет города под давлением принятого парламентом закона о жилищном строительстве запустил программу, нацеленную на уничтожение городских трущоб — всего было снесено около 32 тыс. домов, признанных непригодными для проживания. В связи с массовым переселением горожан на окраины Глазго и в окрестные города была улучшена транспортная система города<ref name="nomean"/><ref name="modern">[http://www.theglasgowstory.com/storyf.php The Glasgow Story — Modern Times]</ref>. [[Файл:Glasgow Science Centre.jpg|200px|thumb|Глазго-тауэр (второе по высоте строение Шотландии) и здание Центра науки Глазго]] Тем не менее, Глазго переживал кризис. С середины [[XX век]]а началось резкое сокращение численности населения, которая за полвека уменьшилась почти вдвое. Период упадка затянулся на три десятилетия. Только в [[1980-е|1980-х годах]] началось возрождение Глазго, набравшее силу в [[1990-е|1990-х]]. Муниципальные власти начали прилагать активные усилия по улучшению уровня жизни, развитию экономики и повышению культурного уровня города, и в итоге развёрнутые ими программы увенчались успехом. В [[1990 год]]у Глазго был удостоен статуса [[Культурная столица Европы|Культурной столицы Европы]], в [[1999 год]]у стал [[Британский город архитектуры и дизайна|Британским городом архитектуры и дизайна]], а в [[2003 год]]у — [[Спортивная столица Европы|Спортивной столицей Европы]]. В Глазго открывались новые музеи и концертные площадки; начали проходить ежегодные тематические фестивали. Наиболее значительные события<ref name="modern"/><ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/Cultural+Renaissance.htm About Glasgow − Cultural renaissance]</ref><ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/Regeneration.htm About Glasgow − Regeneration − Into the new Millennium]</ref>: [[Файл:SECC panorama.jpg|200px|left|thumb|Здание SECC]] * [[1983 год]] — открытие галереи [[Собрание Баррела|собрания Баррела]]; * [[1985 год]] — открытие Шотландского выставочного и конференц-центра (SECC); * [[1990 год]] — открытие Королевского концертного зала; * [[1994 год]] — основание фестиваля [[Celtic Connections]]; * [[1996 год]] — основание [[фестиваль West End|фестиваля West End]], открытие [[Галерея современного искусства|Галереи современного искусства]] (GoMA); * [[2001 год]] — открытие [[Центр науки Глазго|Центра науки Глазго]]. Позитивные перемены коснулись и экономики города — началось активное развитие секторов [[сфера услуг|сферы услуг]], резко упал уровень безработицы, а уровень [[ВВП]] относительно других городов Великобритании стал уступать лишь Лондону и Эдинбургу. В настоящее время Глазго считается самым процветающим и динамично развивающимся в экономическом отношении городом Шотландии<ref>[http://www.scottish-enterprise.com/sedotcom_home/about_se/local_enterprise_companies/glasgow/glasgow-geographicprofile.htm Scottish Enterprise — Glasgow geographic profile] {{Wayback|url=http://www.scottish-enterprise.com/sedotcom_home/about_se/local_enterprise_companies/glasgow/glasgow-geographicprofile.htm |date=20070822122927 }}</ref>. [[18 сентября]] [[2014 год]]а во время [[Референдум о независимости Шотландии (2014)|референдума о независимости Шотландии]] жители Глазго, в отличие от Шотландии в целом, проголосовали за независимость. За высказалось 53,49 % проголосовавших, против — 46,51 %. Явка была самой низкой в Шотландии и составила 75 %<ref>[http://www.bbc.com/news/politics/councils/S12000046 Glasgow — BBC News<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> --> == Физик-географик ҡылыҡһырламаһы == === Географик урынлашыуы === Глазго [[Бөйөк Британия]]ның төньяҡ-көнбайышында, Урта Шотландия уйһыулығының үҙәк өлөшөндә Клайд йылғаһы буйында (тамағынан 32 км алыҫлыҡта) урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклектәр 70—200 м аралыҡта тирбәлә. == Климаты == Ҙур миҡдарлы яуым-төшөм менән океаник климатҡа эйә. Миҙгел ара тирбәлеүҙәр ҙур түгел — 10 °C саҡ ҡына юғарыраҡ. Йәй һалҡын, еүеш һәм ямғырлы, ҡыш йомшаҡ, шулай уҡ башлыса болотло. {{Климат города |Город_род=Глазго (1981-2010) |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate2/03134.htm «Погода и климат»] | Янв_ср=4.1 | Янв_ср_осад=150 | Фев_ср=4.3 | Фев_ср_осад=99 | Мар_ср=5.7 | Мар_ср_осад=112 | Апр_ср=7.7 | Апр_ср_осад=68 | Май_ср=10.6 | Май_ср_осад=67 | Июн_ср=13.2 | Июн_ср_осад=73 | Июл_ср=15.0 | Июл_ср_осад=80 | Авг_ср=14.6 | Авг_ср_осад=107 | Сен_ср=12.4 | Сен_ср_осад=119 | Окт_ср=9.3 | Окт_ср_осад=145 | Ноя_ср=6.4 | Ноя_ср_осад=127 | Дек_ср=3.9 | Дек_ср_осад=127 | Год_ср=8.9 | Год_ср_осад=1273 | Янв_ср_мин=1.8 | Янв_ср_макс=6.5 | Фев_ср_мин=1.8 | Фев_ср_макс=7.0 | Мар_ср_мин=2.8 | Мар_ср_макс=8.8 | Апр_ср_мин=4.2 | Апр_ср_макс=11.8 | Май_ср_мин=6.6 | Май_ср_макс=15.1 | Июн_ср_мин=9.4 | Июн_ср_макс=17.4 | Июл_ср_мин=11.4 | Июл_ср_макс=19.2 | Авг_ср_мин=10.9 | Авг_ср_макс=18.9 | Сен_ср_мин=9.0 | Сен_ср_макс=16.2 | Окт_ср_мин=6.4 | Окт_ср_макс=12.6 | Ноя_ср_мин=3.7 | Ноя_ср_макс=9.2 | Дек_ср_мин=1.4 | Дек_ср_макс=6.5 | Год_ср_мин=5.8 | Год_ср_макс=12.4 | Янв_а_макс=13.5 | Янв_а_мин=-16.0 | Фев_а_макс=14.3 | Фев_а_мин=-13.0 | Мар_а_макс=20.1 | Мар_а_мин=-8.0 | Апр_а_макс=23.8 | Апр_а_мин=-5.0 | Май_а_макс=27.0 | Май_а_мин=-4.0 | Июн_а_макс=31.6 | Июн_а_мин=0.0 | Июл_а_макс=30.1 | Июл_а_мин=4.0 | Авг_а_макс=30.0 | Авг_а_мин=1.5 | Сен_а_макс=26.1 | Сен_а_мин=-3.0 | Окт_а_макс=21.0 | Окт_а_мин=-6.8 | Ноя_а_макс=16.2 | Ноя_а_мин=-10.0 | Дек_а_макс=14.6 | Дек_а_мин=-19.9 | Год_а_макс=31.6 | Год_а_мин=-19.9 |}} === Флораһы === Ҡалала үҫемлектәр донъяһы бихисап яһалма ултыртылған ағастар һәм ҡыуаҡтар, аллеялар, парктар (Глазгола улар яҡынса 70) менәнт күрһәтелгән. Башлыса был яр буйы һәм уртаса бүлкәттең флораһы — [[ҡарағай]]ҙар һәм [[ҡарағас]]тар. Ҡурсаулыҡтарҙың береһендә таш күмер дәүере сигиллярияларының ташҡа әүерелгән һаҡланып ҡалған<ref>[http://scienceandapologetics.org/tutorial/8.5.3.html Экология каменноугольных лесов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927233440/http://scienceandapologetics.org/tutorial/8.5.3.html |date=2007-09-27 }}</ref>. == Халҡы == 2001 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ир-егеттәр Глазго халҡының 47,07 %, ә ҡатын-ҡыҙҙар 52,93 % тәшкил итә. Бәлиғ булып никахҡа инмәгән кешеләрҙең өлөщө уртаса Шотландия буйынса күрһәткестән күпкә юғарыраҡ һәм 40,98 % тәшкил итә. [[Гэл теле]]н белгән кешеләрҙең проценты — 0,94 %<ref name="www.glasgow.gov.uk">{{cite web|url=http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/E3BE21DA-4D84-4CC4-9C02-2E526FDD9169/0/populationaug07.pdf|title=2007 Population Estimates|accessdate=16 January 2008|format=PDF|archiveurl=https://www.webcitation.org/611nGa2lw?url=http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/E3BE21DA-4D84-4CC4-9C02-2E526FDD9169/0/populationaug07.pdf|archivedate=2011-08-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227084144/http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/E3BE21DA-4D84-4CC4-9C02-2E526FDD9169/0/populationaug07.pdf |date=2008-02-27 }}</ref>. === Демографик мәғлүмәттәр === {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="1" align="center" style="margin-left:1em; background:#bbbbbb; font-size:90%" |colspan="16" bgcolor="#ffffff" align="center"|'''[[1755 йыл]]дан [[2001 йыл]]ға тиклемге осорҙа Глазго халыҡ һанының үҙгәреүе'''<ref>[http://www.demographia.com/db-glasgow.htm Demographia.com]</ref> |- |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1755]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1780]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1801]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1821]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1891]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1911]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1921]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1931]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1939]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1951]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1961]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1971]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1981]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1991]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[2001]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[2017]] |- |bgcolor="#ffffff" align="center"|23 500<ref name="bbc">[http://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/scotland_glasgow_01.shtml BBC − History − 18th-century Glasgow]</ref> |bgcolor="#ffffff" align="center"|42 000<ref name="bbc"/> |bgcolor="#ffffff" align="center"|77 000<ref name="bbc"/> |bgcolor="#ffffff" align="center"|147 000<ref name="industry">[http://www.theglasgowstory.com/storyc.php The Glasgow Story − Industrial Revolution]</ref> |bgcolor="#ffffff" align="center"|783 000 |bgcolor="#ffffff" align=";center"|784 000 |bgcolor="#ffffff" align="center"|1 034 000 |bgcolor="#ffffff" align="center"|1 088 000 |bgcolor="#ffffff" align="center"|1 088 000 |bgcolor="#ffffff" align="center"|1 079 000 |bgcolor="#ffffff" align="center"|1 055 000 |bgcolor="#ffffff" align="center"|897 000 |bgcolor="#ffffff" align="center"|881 000 |bgcolor="#ffffff" align="center"|681 000 |bgcolor="#ffffff" align="center"|629 501<ref name="www.glasgow.gov.uk"/> |bgcolor="#ffffff" align="center"|621 020 |} === Этник составы === Йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ҡала халҡының ҙур өлөшөн шотландтар (89,62 %) тәшкил итеүенә ҡарамаҫтан, Глазгоны Шотландияның иң күп милләтле ҡалаһы тип атарға мөмкин. Ҡалала ҙур ғына [[Пакистан]] диаспораһы бар (Шотландия пакистанлыларының яртыһы — 2,7 % йәғни 15 мең кешенән күберәк). Бынан башҡа Глазгола 4,11 % инглиздәр, 1,59 % ирландтар, 1,07 % континенталь Европанан килгәндәр, 0,72 % [[Һиндостан]] диаспораһы ((Шотландия һиндостанлыларының сиреге), 0,67 % ҡытайҙар, 0,31 % ҡара тәнлеләр, 0,17 % валлийҙар, 0,04 % [[Бангладеш]] диаспораһы, һәм шулай уҡ башҡа милләттәрҙең тағы ла аҙыраҡ һанлы төркөмдәре<ref name="www.glasgow.gov.uk"/><ref>[http://www.cre.gov.uk/diversity/map/scotland/glasgow.html Commission for Racial Equality − Ethnicity profiles − Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714154221/http://www.cre.gov.uk/diversity/map/scotland/glasgow.html |date=2007-07-14 }}</ref>. === Дине === Йәниҫәп барышында алынған һораунамәгә ярашлы Глазгола дини инаныуҙар артабанғыса бүленә. Өстән ике өлөшө үҙҙәрен [[христианлыҡ|христиан]] тип иҫәпләй, дөйөм һандан 31,5 % — Шотландия сиркәүе диндарҙары, ә 29,2 % — [[католицизм|католиктар]]. Халыҡтың сиректән саҡ ҡына аҙы — [[атеизм|атеистар]] (22,7 %). Башҡа конфессия вәкилдәренең өлөштәре ҙур түгел — 3,1 % [[мосолман]], 0,4 % [[сикхизм|сикх]], 0,2 % [[буддизм|буддист]], 0,2 % [[иудаизм|йәһүд]] һәм 0,2 % [[индуизм|индуист]]. Ҡала халҡының 7,8 % диндәре тураһында һорауға яуап бирергә ҡыйынһынған<ref>[http://www.scotland.gov.uk/Publications/2005/11/08142443/24477 Faith Communities and Local Government in Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430111503/http://www.scotland.gov.uk/Publications/2005/11/08142443/24477 |date=2011-04-30 }}</ref>. Глазгола 4 христиан кафедраль собоҙар (изге Мунго соборы, изге Эндрю соборы, изге Мария соборы һәм изге Лука соборы), 13 [[мәсет]]<ref>[http://gumsa.quantumretrieval.co.uk/site/content/view/25/33/ Glasgow Mosques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012182904/http://gumsa.quantumretrieval.co.uk/site/content/view/25/33/ |date=2007-10-12 }}</ref> (улар араһында — Шотландияла иң ҙуры), 7 [[синагога]] бар. Бынан башҡа индуизм ғибәҙәтханаһы бар, ә 2007 йылдп сикхилар өсөн ғибәҙәтхана төҙөлгән<ref>[http://www.glasgowarchitecture.co.uk/gurdwara_glasgow.htm Glasgowarchitecture.co.uk — Scottish Sikh Temple] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070815184630/http://www.glasgowarchitecture.co.uk/gurdwara_glasgow.htm |date=2007-08-15 }}</ref>. === Диалекты === Глазго һәм яҡын тирәләге ҡалаларҙың халҡы араһында инглиз-шотланд теле нигеҙендәге диалект (''Glasgow Patter'') таралған. Уның айырмалыҡтары булып төбәк һүҙҙәренең күплеге, шулай уҡ ижектәрҙе һәм өндәрҙе алмаштырыу йәки «йотоу» күҙәтелә. Мәҫәлән, ''th'' һүҙ башында {{IPA|/h/}} тип әйтелә, ''t'' хәрефе йыш ҡына {{IPA|/r/}} менән алмаштырыла, {{IPA|/ʌu/}} лифтонгы {{IPA|/k/}} алдынан {{IPA|/o/}} алмаштырыла һәм башҡалар.<ref>[http://www.scots-online.org/grammar/glasgow.htm Glasgow Scots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227110346/http://www.scots-online.org/grammar/glasgow.htm |date=2021-02-27 }}</ref> == Административ бүленеше == [[Файл:Glasgow-wards.gif|300px|thumb|Глазгоның 21 округы]] Глазго 21 административ округтан тора, уларҙың һәр береһенән ҡала советының 3 йәки 4 ағзаһы һайлана<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/Factsheets/Wards/ Glasgow City Council − Wards] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120805113619/www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/Factsheets/Wards/ |date=2012-08-05 }}</ref>. {| border="0" |valign="top"| {| border="0" |align="right"| 1.||Linn |- |align="right"| 2.||Newlands / Auldburn |- |align="right"| 3.||Greater Pollok |- |align="right"| 4.||Craigton |- |align="right"| 5.||Govan |- |align="right"| 6.||Pollokshields |- |align="right"| 7.||Langside |} |valign="top"| {| border="0" |align="right"| 8.||Southside Central |- |align="right"| 9.||Calton |- |align="right"| 10.||Anderston / City |- |align="right"| 11.||Hillhead |- |align="right"| 12.||Partick West |- |align="right"| 13.||Garscadden / Scotstounhill |- |align="right"| 14.||Drumchapel / Anniesland |} |valign="top"| {| border="0" |align="right"| 15.||Maryhill / Kelvin |- |align="right"| 16.||Canal |- |align="right"| 17.||Springburn |- |align="right"| 18.||East Centre |- |align="right"| 19.||Shettleston |- |align="right"| 20.||Baillieston |- |align="right"| 21.||North East |} |} == Сәйәсәте == Ҡала менән идаралыҡ Глазгоның Муниципаль советы ҡарамағында тора. Совет ултырыштары ҡала үҙәгендә Джордж-скверҙа урынлашҡан Ҡала палаталарының бинаһында уҙғарыла<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/YourCouncil/Council_Committees/Council/ Glasgow City Council − Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040519215614/http://www.glasgow.gov.uk/en/YourCouncil/Council_Committees/Council/ |date=2004-05-19 }}</ref>. [[Файл:Glasgow City Chambers Council Chamber.jpg|200px|thumb|Ҡала палаталарының залы, бында Глазго муниципаль совет ағзаларының ултырыштары уҙа]] Шотландия парламентына Глазгонан 17 ағза (дөйөм иҫәптең 23 %), ә Бөйөк Британия парламентына — 9 ағза һайлана<ref>При выборах в Парламент Шотландии избирательный округ Глазго включает в себя, помимо агломерации города, область Ратерглен (в составе Южного Ланаркшира). // [http://www.glasgow.gov.uk/en/YourCouncil/Elections_Voting/Elections/Electoralframework.htm Glasgow City Council − Elections Framework] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120802015559/www.glasgow.gov.uk/en/YourCouncil/Elections_Voting/Elections/Electoralframework.htm |date=2012-08-02 }}</ref>. == Иҡтисады == XX быуатта киҫкен иҡтисади төшкөнлөктө кисереп, ҡала тора-бара элекке позицияларына ҡайта. Хәҙер Глазго, [[Эдинбург]] менән берлектә, йәнә төбәк иҡтисадының этәргесе тип иҫәпләнә (был ике ҡаланың [[ЭТП]]-ның суммаһы дөйөм Шотландия күрһәткесенең 67 % тәшкил итә<ref>[http://thescotsman.scotsman.com/business.cfm?id=380512007 Scotsman.com − Edinburgh and Glasgow must join forces to enter Europe’s super league]</ref>)<ref>[http://www.scotland.gov.uk/News/Releases/2004/10/26101843 Scottish Executive — Two cities are «twin engines» of economy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714145618/http://www.scotland.gov.uk/News/Releases/2004/10/26101843 |date=2014-07-14 }}</ref>. Ҡала биргән эш урындарының һаны 1993 йылда 309 меңдән 2006 йылда 419 меңгә тиклем артҡан, һәм һуңғы 25 йыл эсендә иң юғары кимәлгә барып еткән<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/8D293567-16B9-4C2C-A4CB-E8D5D0339060/0/June06AbsoluteFinalEdition.pdf Glasgow City Council — Economic Monitor Review June 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007081612/http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/8D293567-16B9-4C2C-A4CB-E8D5D0339060/0/June06AbsoluteFinalEdition.pdf |date=2007-10-07 }}</ref><ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/Business/City+Plan/Foreword/Key+Facts/ Glasgow City Council — Development Strategy — Key Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011102721/http://www.glasgow.gov.uk/en/Business/City+Plan/Foreword/Key+Facts/ |date=2007-10-11 }}</ref>. Ҡаланың иҡтисади үҫеш темпы йыл һайын 4,4 % тәшкил итә, был Ьөйөк Британияла икенсе күрһәткес ([[Лондон]]дан һуң) — тик 2005 йылда ғына 17 меңдән ашыу яңы эш урындары булдырылған, ә Глазго иҡтисадына шәхси инвестициялар индереү 2006 йылда 4,2 миллиард фунт стерлингҡа барып еткән<ref name="flourish">[http://www.scotland.org/about/innovation-and-creativity/features/business/glasgow-flourish.html Scotland.org − Let Glasgow Flourish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513060215/http://www.scotland.org/about/innovation-and-creativity/features/business/glasgow-flourish.html |date=2008-05-13 }}</ref>. Бынан тыш эшһеҙлек кимәленең етеҙ кәмеүе билдәләнгән (һуңғы 9 йыл эсендә 45 %-ҡа)<ref name="scot">[http://news.scotsman.com/scotland.cfm?id=233922005 Scotsman.com − Edinburgh UK’s second most prosperous city]</ref>. Ҡала [[ЭТП]]-ы 2006 йылда 12,8 миллиард фунтов стерлингы тәшкил иткән<ref>[http://www.scottish-enterprise.com/publications/glasgow_annual_report_2005_06.pdf Scottish Enterprise — Glasgow Annual report 2005/06] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306212844/http://www.scottish-enterprise.com/publications/glasgow_annual_report_2005_06.pdf |date=2016-03-06 }}</ref>, шул уҡ ваҡытта халыҡтың йән башына ТЭП күрһәткесе (£21 905) буйынса [[Европа]] ҡалалары араһында Глазго 11-се урынды биләй<ref name="scot"/>. Һуңғы 20 йыл эсендә Глазгола иҡтисадты ҙур диверсикаициялау булды: сәнәғәттең традицион тармаҡтары (караптар яһау һәм ауыр машиналар эшләү) төп урынды хеҙмәтләндереү өлкәһенә (финанс секторының үҫешен, коммуникациялар, һаулыҡ һаҡлау, ваҡ сауҙа итеү һәм башҡаларҙы үҙ эсен ала) биргән<ref>[http://www.scotland.org/about/glasgow-and-surrounding-areas/index.html Scotland.org — Glasgow and Surrounding Areas]</ref>. Ҡала иҡтисадының мөһим урынын туризм биләй — Бөйөк Британияла популярлыҡ буйынса Глазго өсөнсө ҡала булып тора (Лондон һәм Эдинбургтан һуң) һәм йыл һайын яҡынса 4 миллион туристарҙы ҡабул итә<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/2375339.stm BBC News — Boosts continue from culture win]</ref>. Глазгола бер нисә эре компанияларҙың штаб-фатирҙары урынлашҡан, улар араһында Scottish Power энергетика компанияһы бар. == Райондары == {{Панорама|Eastern_Glasgow_From_Queens_Park.jpg|1350px|Глазго панорамаһы}} === Үҙәк === Клайд йылғаһының төньяҡ ярындағы, көнсығыштан Хай-стрит (ҡаланың иң боронғо урамы), көньяҡта йылға һәм төньяҡ менән көнбайышта М8 магистрале менән сикләнгән ҡала киңлеге Глазгоның үҙәге булып тора. Изге Мунго соборы (Хай-стриттың төньяғында) һәм Глазго-кросс майҙаны (Хай-стриттың көньяғында) араһындағы өлкә ҡаланың тарихи үҙәге булып тора. [[Файл:Tolbooth Steeple.jpg|200px|left|thumb|Толбут сәғәт башняһы]] Джордж-сквер Глазгоның йөрәге булып тора, уның бер яҡ ситендә муниципалитет ултырыштары уҙғарыу урыны — Ҡала палаталары урынлашҡан. Төп йәйәүлеләр урамдары — Бьюкенен-стрит (Buchanan Street), Аргайл-стрит (Argyle Street) һәм Сокихолл-стрит (Sauchiehall Street). Ҡаланың үҙәгендә төп иҫтәлекле урындар, театрҙар, музейҙар һәм галереялар ғына түгел, ә бихисап ресторандар, кафелар һәм сауҙа үҙәктәре лә тупланған, был ошо ҡала өлөшөн шопинг һәм күңел асыу өсөн уңайлы урынға әйләндерә<ref>[http://guide.visitscotland.com/vs/guide/5,en,SCH1/objectId,RGN373vs,curr,GBP,season,at1,selectedEntry,home/home.html Visitscotland.com − Glasgow City Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070910130341/http://guide.visitscotland.com/vs/guide/5,en,SCH1/objectId,RGN373vs,curr,GBP,season,at1,selectedEntry,home/home.html |date=2007-09-10 }}</ref>. ==== Мерчант-Сити ==== Ҡала үҙәгенең көнсығыш секторында урынлашҡан Мерчант-Ситила (Сауҙа ҡалаһы) XVIII—XIX быуаттарҙа тәмәке, шәкәр һәм башҡа тауарҙар менән сауҙа итеүҙә аҡса эшләгән бай коммерсанттар төпләнгән. Иҡтисади көрсөк осоронда күп биналар төшөнкөлөккә бирелгән, әммә 1980-се йылдарҙа районды тергеҙеү буйынса проект ебәрелә һәм хәҙер реставрацияланған неоклассик йорттарҙы һәм элекке сауҙа складтарын ҡиммәтле магазиндар, ресторандар һәм кафелар биләй. Кварталдың төп биш урамы киҫешкән урын — Глазго-кросс — Мерчант-Ситиҙың үҙәге булып тора, ә майҙан үҙәгендә Толбут сәғәт башняһы урынлашҡан<ref>[http://www.glasgowmerchantcity.net/ Glasgow’s Merchant City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170516131257/http://glasgowmerchantcity.net/ |date=2017-05-16 }}</ref><ref>[http://www.scotland.org.uk/guide/Glasgow_Merchant_City Glasgow Merchant City Sightseeing Guide]</ref>. ==== Эшлекле район ==== [[Файл:Glasgow Squinty Bridge.jpg|200px|thumb|IFSD районында ''Clyde Arc'' күпере]] Глазго үҙәгенең көнбайыш секторында ҡааның финанс учреждениелары тупланған квартал урынлашҡан. Бөйөк Британияның иң ҙур эшлекле үҙәктәрене береһе булараҡ (Лондон һәм Эдинбургтан һуң) рәсми рәүештә Халыҡ-ара финанс операциялары районы (IFSD) исемен йөрөтә, әммә уны ғәҙәттә «квадрат километры» йәки «Клайд Уолл-стриты» тип атайҙар<ref name="flourish"/>. Кварталды үҫтереү буйынса проекттың бюджеты 2001 йылда старт ала<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/3282643.stm Glasgow launches «square kilometre»] BBC News</ref>. Квартал сиктәрендә төрлө финанс төркөмдәренең вәкилектәре урынлашҡан (шул иҫәптән Бөйөк Британия территорияһындағы ун алдынғы страховкалау компанияларынан һигеҙенең штаб-фатирҙары урынлашҡан): Abbey, Aviva, Barclays, Direct Line, HBOS, JP Morgan, Lloyds TSB, Morgan Stanley, National Australia Group, Royal Bank of Scotland һәм башҡалар. 2005 йылда IFSD Бөйөк Британияла регенерация буйынса иң уңышлы коммерция проекты тип таныла<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Environment/Rivers/RiverClyde/Projects/Broomielaw/IFSD/ Glasgow City Council − International financial services district] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090709005126/http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Environment/Rivers/RiverClyde/Projects/Broomielaw/IFSD/ |date=2009-07-09 }}</ref><ref>[http://www.ifsdglasgow.co.uk/ IFSD Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070904071228/http://www.ifsdglasgow.co.uk/ |date=2007-09-04 }}</ref>. [[Файл:North Byres Road.jpg|200px|thumb|Байрс-роуд]] === Вест-Энд === Был ҡаланың иң шаулы һәм космополитик өлөшө, бында модалы кафелар, барҙар, ҡиммәтле магазиндар, клубтар, ресторандар һәм ҡунаҡханалар тупланған<ref>[http://www.seeglasgow.com/index.asp?pgid=3716 West End by Annie Good] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014054718/http://www.seeglasgow.com/index.asp?pgid=3716 |date=2007-10-14 }}</ref>. Төп урамы — Байрс-роуд. Вест-Энд сиктәрендә Глазго университеты (уның төп иҫтәекле урыны), Келвингроув паркы, BBC Scotland телекомпанияһының штаб-фатиры, Шотландия күргәҙмә һәм конференц-үҙәге, Келвин-холл спорт аренаһы һәм бер нисә музейҙар — Келвингроув художестволы галереяһы һәм музейы, Хантерҙың художестволы галереяһы<ref>[http://www.glasgowarchitecture.co.uk/museum_of_transport_glasgow.htm Glasgow Architecture — Museum of Transport Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110412104556/http://www.glasgowarchitecture.co.uk/museum_of_transport_glasgow.php |date=2011-04-12 }}</ref>. Вест-Эндта ҡала студенттарының күбеһе йәшәй<ref>[http://www.glasgowwestend.co.uk/about/ Glasgow — Guide to The West End] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928100116/http://www.glasgowwestend.co.uk/about/ |date=2007-09-28 }}</ref>. Йыл һайын июндә уның территорияһы Глазгоның иң ҙур фестивален — West End фестивален уҙғарыу урынына әүрелә<ref name="westend"/>. === Ист-Энд === [[Файл:Wfm glasgow necropolis.jpg|200px|thumb|Глазго некрополе]] Трон-стилл сәғәт башняһы һәм Изге Мунго соборы — Ист-Эндтың — ҡаланың иң боронғо өлөшөнөң төп ориентирҙары булып тора<ref>[http://guide.visitscotland.com/vs/guide/5,en,SCH1/objectId,RGN374vs,curr,GBP,season,at1,selectedEntry,home/home.html Visitscotland.com − Glasgow East End] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703071824/http://guide.visitscotland.com/vs/guide/5,en,SCH1/objectId,RGN374vs,curr,GBP,season,at1,selectedEntry,home/home.html |date=2007-07-03 }}</ref>. Собор янындағы убала ҡала зыяраты урынлашҡан, ул 1831 йылдан күренекле ҡала кешеләренең ерләнеү урыны булып тора. Зыяраттың үҙәгендә шотланд дини реформаторы Джон Нокс һәйкәле урынлашҡан, ә ҡайһы бер ҡәбер өҫтөндәге ҡоролмалар билдәле архитекторҙар Чарльз Ренни Макинтош һәм Александр Томсон проекттары буйынса эшләнгән. Ист-Эндтың башҡа иҫтәлекле урындары — Прованд поместьеһы, Баррас баҙары, ''The Barrowlands'' дансингы, иң элекке Глазго-Грин ҡала паркы (бында XII быуаттан алып йыл һайын йәрминкә уҙғарыла) һәм Селтик-парк футбол стадионы<ref>[http://www.glasgowwestend.co.uk/out/outdoors/brigtoncross.html Ian R. Mitchell — Walking in Glasgow’s East End] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928100109/http://www.glasgowwestend.co.uk/out/outdoors/brigtoncross.html |date=2007-09-28 }}</ref>. === Ҡаланың көньяғы === Торлаҡ кварталдарынан тыш, ҡаланың көньяғында бер нисә ҙур [[гольф]]-клубтары, Хэмпден Парк футбол стадиондары һәм эре парктар (шул иҫәптән Куинз-парк, Беллахьюстон-парк һәм Поллок-парк) урынлашҡан<ref>[http://guide.visitscotland.com/vs/guide/5,en,SCH1/objectId,RGN375vs,curr,GBP,season,at1,selectedEntry,home/home.html Visitscotland.com − Glasgow South Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070910201029/http://guide.visitscotland.com/vs/guide/5,en,SCH1/objectId,RGN375vs,curr,GBP,season,at1,selectedEntry,home/home.html |date=2007-09-10 }}</ref>. === Ҡаланың төньяғы === Ҡала халҡының иң ярлы ҡатламдары йәшәгән Глазгоның төньяҡ кварталдары — социаль нисбәттә Шотландияның иң проблемалы урыны булып тора. Статистика буйынса, бында иң күп һанда тулы булмаған ғаиләләр тупланған, ҡала буйынса иң юғары эшһеҙлек һәм үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙар кимәле<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/FADF1CAA-7712-4ED0-A31F-CA32494E6A75/0/GCC_p1213.pdf Glasgow City Council — Helping hands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229060538/http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/FADF1CAA-7712-4ED0-A31F-CA32494E6A75/0/GCC_p1213.pdf |date=2008-02-29 }}</ref>. Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәлә критик ситуация барлыҡҡа килгән — наркотиктарҙы дозанан артыҡ ҡулланыуҙан үлемдәр төньяҡ Глазгола Шотландия буйынса уртаса күрһәткестән биш тапҡыр юғарыраҡ. Яман шеш һәм йөрөк ауырыуҙарынан үлем осраҡтары шулай уҡ юғары<ref>[http://library.nhsgg.org.uk/mediaAssets/CHP%20North%20Glasgow/North%20Glasgow%20CHCP%20Newsletter%20August%202006.doc&ei=NZrGRu_uDZSkwgG7iLyGAQ&usg=AFQjCNF12J__K6LwtkDbMsCJ34zTeiDt5Q&sig2=96zcZP3KgV5JkbVZEU5o8g North Glasgow CHCP newsletter]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Хәҙерге ваҡытта властар тарафынан төньяҡ Глаголағы хәлде яҡшыртыу өсөн бер нисә программа ҡабул ителгән. Төп маҡсаттары — яңы эш урындарын булдырыу, тормош кимәлен күтәреү, урындағы эшҡыуарҙарға ярҙам күрһәтеү һәм башҡалар<ref>[http://www.glasgownorth.org/PDFs/Strategic%20Plan%202003-2008.pdf Glasgownorth.org — Strategic Plan 2003—2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007215208/http://www.glasgownorth.org/PDFs/Strategic%20Plan%202003-2008.pdf |date=2007-10-07 }}</ref>. == Архитектура == Изге Мунго кафедраль соборынан тыш, Глазгоның урта быуат архитектураһы һаҡланмаған тиерлек. Элек ҡаланы уратҡан бихисап сиркәү биналарынан хәҙер тик XV быуатҡа ҡараған Прованд поместьеһы һаҡланып ҡалған. [[Эдинбург]]тан айырмалы рәүештә хәҙерге Глазгола XIX быуаттан иртәрәк төҙөлгән биналарҙы бик һирәк осратырға мөмкин. Улар араһынан иң билдәлеләре — 1529 йылдан алып һаҡланған Трон-театрҙың сәғәт башняһы, Толбут башняһы һәм архитектор Роберт Адам тарафынан 1791-1794 йылдарҙа төҙөлгән Сауҙа йорто (Трейдс-холл)<ref>[http://www.scotland-guide.co.uk/ALL_AREAS_IN_SCOTLAND/Glasgow/City/Architecture/Architecture_Articles.htm Scotland Guide — Architecture of Glasgow]</ref>. [[Файл:Ca D'Oro Building 2.jpg|200px|thumb|Ca’d’Oro бинаһы]] Ҡаланың архитектура мираҫының ҙур өлөшө XIX быуатҡа һәм XX быуат башына ҡарай, был осорҙа Глазго ''Империяның икенсе ҡалаһы'' тип иҫәпләнгән. Был осорҙағы йорттар төрлө стилдә төҙөлгән. Венеция стилендә Глазгоның ҡала палаталары (1888), Гарднерҙарҙың элекке складтары (1856), Темплтондың балаҫ фабрикаһы (1892), Ca’d’Oro бинаһы (1872) төҙөлгән. Неоклассик стилдә Каледония сиркәүе (1857) һәм Хәҙерге заман сәнғәте галереяһы (был бина ҡасандыр тәмәке магнаты Уильям Каннингемдеке булған һәм 1778 йылда төҙөлгән, әммә XIX быуатта ул үҙгәртеп ҡорола) төҙөлгән. Неоготик стиленең һыҙаттары Изге Мария (1873), Изге Эндрю (1817) һәм Изге Лука (1877) кафедраль соборҙарының тышҡы йөҙөндә күренә<ref>[http://www.rampantscotland.com/glasgow/glasgow_index.htm Rampantscotland.com — Glasgow Photo Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070817041814/http://www.rampantscotland.com/glasgow/glasgow_index.htm |date=2007-08-17 }}</ref><ref>[http://www.scotcities.com/warehouses.htm Victorian Architecture − Glasgow Guide to Commercial Buildings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217175135/http://www.scotcities.com/warehouses.htm |date=2009-02-17 }}</ref>. Глазгола иң мөһим хәҙерге заман архитектура проектарына Король концерт залы бинаһын (1990), Глазго фән үҙәге бинаһын (2001), Шотландия күргәҙмә һәм конференц-үҙәк комплексын (1983 йылдан 2007 йылға тиклем), ''Buchanan Galleries'' (1999) һәм ''St Enoch Centre'' (1989) сауҙа үҙәктәрен индерер кәрәк. Ҡала йөҙөнөң формалашыуына иң ҙур йоғонто яһаған архитекторҙар: [[Файл:Mackintosh, House for an Art Lover, competition entry.jpg|200px|thumb|Чарльз Ренни Макинтош. Сәнғәт һөйөүселәр йортоноң эскизы]] * [[Томсон Александр (архитектор)|Александр Томсон]] — неоклассик стилдә унлаған йортҡа проект төҙөй<ref>[http://www.greekthomson.com/Thomson%20Buildings.htm Buildings of Greek Thomson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100821234823/http://www.greekthomson.com/Thomson%20Buildings.htm |date=2010-08-21 }}</ref>. === Күперҙәр === Глазгоны икегә бүлгән йылға аша төрлө типтағы (аҫылмалы, вант, аркалы һәм башҡа) ике тиҫтә күперҙәр ҡала күренешенә өҫтәмә матурлыҡ бирә. Улар араһында йәйәүлеләр өсөн дә, автомобиль һәм тимер юл күперҙәре бар. Һаҡланғандарҙан иң боронғоһо — Саус-Портленд-стрит күпере, изге Эндрю күпере һәм Виктория-бридж — XIX быуаттың уртаһында төҙөлгәндәр<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Parks_Outdoors/HeritageTrails/ClydeBridges/ Glasgow City Council — Clyde Bridges] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070919204347/http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Parks_Outdoors/HeritageTrails/ClydeBridges/ |date=2007-09-19 }}</ref>. Иң һоҡландырғыстарының береһе — ''Clyde Arc'' арка күпере (2006 йылда төҙөлгән), йылғаны мөйөш яһап үткәнгә урындағы халыҡ уны «Кәкре күпер» ({{lang-en|Squinty Bridge}}) тип йөрөтә<ref>[http://www.geo.ed.ac.uk/scotgaz/features/featurefirst16836.html Overview of Clyde Arc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070815123034/http://www.geo.ed.ac.uk/scotgaz/features/featurefirst16836.html |date=2007-08-15 }}</ref>. === Парктар === Ҡала биләмәләрендә урынлашҡан 70 парктар араһынан артабанғыларҙы билдәләп үтергә кәрәк<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Parks_Outdoors/Parks_gardens/ Glasgow City Council — Parks & Gardens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120005657/http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Parks_Outdoors/Parks_gardens/ |date=2012-11-20 }}</ref>: * ''Келвингроув паркы ''— викториан стилендәге парктың классик образдарының береһе — 1852 йылда Джозеф Пакстон проекты буйынса һалынған һәм шунан алып ҡала халҡының иң популяр ял итеү урыны булып тора. Уның территорияһында Келвингроув художестволы галереяһы һәм музейы, [[теннис]] корттары, [[крокет]] һәм үләндә боулинг уйындары өсөн майҙансыҡтар, балалар уйын майҙансыҡтары урынлашҡан. * ''Куинз-парк'' — королева [[Мария Стюарт]] хөрмәтенә аталған һәм 1857 йылда асылған (проекттың авторы йәнә Джозеф Пакстон була). Келвингроув һымаҡ, Куинз-паркы ял итеү өсөн төрлө мөмкинлектәр тәҡдим итә (уның биләмәләрендә спорт майҙансыҡтары, кафе һәм барҙар, пикник өсөн майҙансыҡтар һәм башҡалар бар). * ''Глазго-Грин'' — Глазгоның иң боронғо ҡала паркы, уның инеше XV быуат уртаһынан башлана, был ваҡытта епископ Тёрнбулл сиркәү ерҙәренең бер өлөшөн — Глазго-Гринды йәмғиәт ҡулланылышына тапшыра — хәҙерге заманда ул төрлө мәҙәни саралар (волынкала уйнаусыларҙың халыҡ-ара фестиваленән алып йыл һайын үткәрелгән фейерверктар байрамына тиклем) уҙғарыу өсөн яратҡан урын булып тора. Парк ситкәрендә Халыҡ һарайы, Темплтондың балаҫ фабрикаһы һәм футбол үҙәге урынлашҡан. * ''Глазгоның ботаника баҡсалары'' 400 меңгә тиклем кешеләрҙе ҡабул итә, улар 1817 йылда асыла һәм тропик орхидея, бегония һәм ағас рәүешле көкөртмәле коллекциялары менән танылған. Баҡсаларҙың төп иҫтәлекле урыны — Киббл һарайы, эсендә мәрмәр скульптуралы XIX быуатта төҙөлгән нәфис быяла оранжерея. [[Файл:Inside of Kibble Palace 2.jpg|200px|thumb|Киббл һарайының эсендә]] == Мәҙәниәт == 1990 йылда Европаның Мәҙәни баш ҡалаһы тип иғлан ителгән ҡаланың мәҙәни тормошо күп төрлө<ref>[http://www.eccm-cultural-capitals.org/documents/20_Years_Cultural_Capitals_EN.pdf 20 Years Cultural Capitals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070822102418/http://www.eccm-cultural-capitals.org/documents/20_Years_Cultural_Capitals_EN.pdf |date=2007-08-22 }}</ref>. Глазгола сәнғәткә бәйле булған милли ойошмаларҙың күбеһе, шул иҫәптән Шотландия операһы, Шотландия балеты, Шотландияның милли театры, Шотландия король милли оркестры, Хәрби-һауа көстәренең Шотландия симфоник оркестры һәм Шотландияның милли йәштәр театры урынлашҡан. 1999 йылда Глазго шағир-лауреатын раҫлау традицияһы барлыҡҡа килә, 2005 йылдан был маҡтаулы исемде шағирә Лиз Локхед йөрөтә<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/News/Archives/2005/February/poetlaureate.htm Glasgow City Council — Glasgow’s new Poet Laureate named] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120805120753/www.glasgow.gov.uk/en/News/Archives/2005/February/poetlaureate.htm |date=2012-08-05 }}</ref>. === Театрҙар === Глазгоның театрҙарында башҡарыу сәнғәтенең барлыҡ спектры күрһәтелгән. Король театрының репертуарын классик пьесаларҙы, опера һәм балет спектаклдәрен сәхнәләштереү тәшкил итә. 1904 йылда нигеҙләнгән һәм үҙ диуарҙарында [[Сара Бернар]]ҙы ҡаршылаған «Павильон» театр-варьетеһы сәхнәһендә мюзиклдар һәм төрлө тамашалар ҡуйыла. Бынан тыш ул Шотландияның берҙән-бер шәхси театры булып тора. XX быуат башында шулай уҡ Кингс-театр асылған, ул Бродвей традицияларын дауам итеүсе вест-энд мюзиклдарын сәхнәләштереүҙә махсуслашҡан. Глазгоның башҡа күренекле майҙансыҡтары араһында Трон-театр, Ситизенс-театр һәм бер нисә бәләкәй театрҙар бар, улар хәҙерге заман һәм эксперименталь драма сәнғәтенә йүнәлтелгән<ref>[http://www.glasgow-guesthouse.net/theater.htm Nights out in Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070806123700/http://www.glasgow-guesthouse.net/theater.htm |date=2007-08-06 }}</ref><ref>[http://www.glasgowguide.co.uk/places-theatres.html Glasgow Guide — Glasgow Theatres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823063623/http://www.glasgowguide.co.uk/places-theatres.html |date=2007-08-23 }}</ref>. === Музейҙар һәм галереялар === [[Файл:KelvingroveArtGalleryFrontElevation.jpg|200px|thumb|Келвингроув художестволы галереяһы һәм музейы]] Һынлы сәнғәт әҫәрҙәренең һәм башҡа сәнғәт объектарының иң ҙур коллекцияһы ''Келвингроув художестволы галереяһы һәм музейы''нда күрһәтелгән, ул Шотландияның иң күп халыҡ йөрөгән музейҙарҙың береһе булып тора. Уның экспонаттары араһында [[Рембрандт]], [[Рубенс]], [[Тициан]], [[Ван Гог]], [[Клод Моне]], [[Пикассо]], [[Сальвадор Дали]] картиналары бар<ref>[http://www.glasgowmuseums.com/venue/page.cfm?venueid=4&itemid=19 Glasgow Museums — Kelvingrove Art Gallery and Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070817112118/http://www.glasgowmuseums.com/venue/page.cfm?venueid=4&itemid=19 |date=2007-08-17 }}</ref>. Уларҙан ''Баррел коллекцияһы'' ҡалышмай. 1944 йылда эшҡыуар һәм филантроп Уильям Баррел ҡалаға яҡынса 9 мең экспонат бүләк итә, улар төрлө илдәрҙең һәм дәүерҙәрҙең сәнғәтен күрһәтә — был [[Боронғо Ҡытай]], [[Боронғо Мысыр|Мысыр]], [[Боронғо Греция|Греция]] һәм [[Боронғо Рим|Рим]] оҫталарының эштәре, импрессионистарҙың (шул иҫәптән [[Эдгар Дега|Дега]] һәм [[Сезанн]]дың) картиналары, скульптура, урта быуат һәм мосолман сәнғәте әйберҙәре, ҡорал һәм доспехтар коллекцияһы, гобелендар һәм витраждар<ref>[http://www.glasgowmuseums.com/venue/index.cfm?venueid=1 Glasgow Museums − Burrell Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100606041749/http://www.glasgowmuseums.com/venue/index.cfm?venueid=1 |date=2010-06-06 }}</ref>. Глазгоның башҡа музейҙары һәм галереялары: * Хәҙерге заман сәнғәте галереяһы (экспонаттары араһында — [[Уорхол]] һәм [[Дэвид Хокни|Хокни]] эштәре) [[Файл:Glasgow Gallery of Modern Art 2.jpg|200px|thumb|Хәҙерге заман сәнғәте галереяһы (GoMA)<ref>[http://www.glasgowmuseums.com/venue/index.cfm?venueid=3 Glasgow Museums — GoMA]</ref>]] * Хантер художестволы галереяһы * Маклеллан галереялары * Халыҡ һарайы * Поллок поместьеһы * Изге Мунго дини тормош һәм сәнғәт музейы * Шотландия ауыл тормошо милли музейы * Шотландия футбол музейы * Шотландия мәктәп музейы. === Клубтар, концерт залдары һәм кинотеатрҙар === [[Файл:Wfm barrowland ballroom.jpg|200px|thumb|The Barrowlands дансингы]] Ҡаланың музыкаль сәхнәһе — Бөйөк Британияла иң зауыҡлыларының береһе. Ҙур майҙансыҡтары араһында, Король концерт залы һәм Шотландия күргәҙмә һәм конференц-үҙәгенән тыш, әһәмиәтлеге буйынса икенсе булған британ рок-майҙансығын — Ист-Эндтағы The Barrowlands дансингын билдәләп үтер кәрәк<ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20050504/ai_n14610095 The Independent — The Ten Best: Rock music venues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080127104246/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20050504/ai_n14610095 |date=2008-01-27 }}</ref>, уның сәхнәһендә күп кенә популяр төркөмдәр (The Cure, The Smiths, Megadeth, Metallica һәм башҡалар) сығыш яһаған. King Tut's Wah Wah Hut клубындағы тере концерттарҙы айырым атап үтер кәрәк, бында 1993 йылда Oasis төркөмө сығыш яһағандан һуң Creation Records компанияһы менән контракт төҙөй<ref>[http://www.kingtuts.co.uk/history.html King Tut’s Wah Wah Hut — History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131102242/http://www.kingtuts.co.uk/history.html |date=2009-01-31 }}</ref>. Глазгоның төнгө клубтары, илдең башҡа ҙур ҡалаларында кеүек, бик күп төрлө музыкаль жанрҙарға йүнәлгән. Уларҙан иң популяры: The Arches, Blanket, Campus, Cathouse, Cube, Garage, Tiger Tiger, The Tunnel һәм башҡалар<ref>[http://www.seeglasgow.com/index.asp?pgid=1907 Scotland with style − Glasgow Music & Club Scene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007124632/http://www.seeglasgow.com/index.asp?pgid=1907 |date=2007-10-07 }}</ref><ref>[http://www.glasgow-guesthouse.net/nights_clubs.htm Nights out in Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927162859/http://www.glasgow-guesthouse.net/nights_clubs.htm |date=2007-09-27 }}</ref>. Глазго — Belle & Sebastian, Glasvegas, Franz Ferdinand, The Fratellis, Mogwai, Primal Scream,Simple Minds, Texas, Travis, Camera Obscura, Chvrches музыкаль төркөмдәренең тыуған ере. Глазгола 10-дан артыҡ кинотеатрҙар эшләй, улар араһында 2001 йылда асылған һәм донъяла иң бейек кинотеатр булараҡ Гиннесс рекордтар китабына индерелгән 18 заллы ''Cineworld'' бар<ref>[http://www.scottishcinemas.org.uk/glasgow/ Scotland’s Cinemas — Glasgow Cinemas]</ref>. === Фестивалдәр === [[Файл:West End Festival 12.jpg|200px|thumb|West End фестивалендә барабансыларҙың парады]] Ҡаланың фестиваль тормошо — Шотландияла иң бай булып тора. Әммә фестиваль айы август булған [[Эдинбург]]тан айырмалы рәүештә, Глазгола фестивалдәр йыл әйләнәһенә уҙғарыла. Уларҙан иң әһәмиәтлеһе — West End фестивале, ул 1996 йылдан башлап июндә үткәрелә. Был йылдың иң ҙур фестиваль ваҡиғаһы булып тора, бында урам театрҙары сығыштары, музыка һәм бейеү саралары, карнавал атлауҙар, парадтар һәм башҡалар инә<ref name="westend">[http://www.westendfestival.co.uk/ West End Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060109084021/http://www.westendfestival.co.uk/ |date=2006-01-09 }}</ref>. === Киң мәғлүмәт саралары === Глазгола ҡала һәм төбәк киң мәғлүмәт сараларының офистары урынлашҡан<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/Touristattractions/ctyofmediaandinformation.htm Glasgow City Council — City of Media and Information] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120731034210/www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/Touristattractions/ctyofmediaandinformation.htm |date=2012-07-31 }}</ref>. Айырым атап үткәндә: * Scottish Television һәм BBC Scotland ([[BBC]] филиалы) телекомпанияларының һәм BBC Radio Scotland радиостанцияһының штаб-фатирҙары; * Шотландия биләмәләрендә таратылған гәзиттәрҙең — Daily Record, Evening Times, Sunday Mail һәм The Herald офистары; * Бөйөк Британияның [[The Sun]], [[Daily Mail]], [[The Times]] һәм [[The Sunday Times]] гәзиттәренең төбәк мөхәрририәттәре; * The Digger, The Glaswegian, The Glasgow East News һәм башҡа ҡала гәзиттәренең мөхәрририәттәре. === Китапханалар === [[Файл:Mitchell library.jpg|200px|thumb|Митчелл китапханаһы]] Ҡалала 37 асыҡ китапхана бар. Улар араһында Европаның иң ҙур белешмә китапханаһы — Митчелл китапханаһы (1877 йылда табак магнаты Стивен Митчелл васыяты буйынса нигеҙләнгән), уның фондына 1,3 миллион китап һәм 35 мең карта, шулай уҡ фотографиялар, микрофильмдар һәм гәзит архивтары инә. == Мәғариф == [[Файл:University of Glasgow view.jpg|200px|thumb|Глазго университеты]] Глазгола 184 башланғыс мәктәп һәм 29 урта мәктәп<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/BA2D5C69-5E59-49E4-BA72-DCB7BA23C020/0/12education.pdf Glasgow City Council − Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415055907/http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/BA2D5C69-5E59-49E4-BA72-DCB7BA23C020/0/12education.pdf |date=2012-04-15 }}</ref>, урыҫ мәктәбе<ref>[http://www.rcshaven.org.uk RCS Haven]</ref>, һәм шулай уҡ махсус белемгә мохтажлы балалар уҡыған 34 мәктәп бар<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/YourCouncil/ServiceDepartments/EducationServices/ Glasgow City Council − Education Services] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101063435/http://www.glasgow.gov.uk/en/YourCouncil/ServiceDepartments/EducationServices/ |date=2012-11-01 }}</ref>. Бер нисә мәктәптәрҙә уҡытыу [[гэл теле]]ндә алып барыла<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/GoingtoSchool/GaelicEducation/ Glasgow City Council − Gaelic Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101055225/http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/GoingtoSchool/GaelicEducation/ |date=2012-11-01 }}</ref>. Ҡаланың юғары уҡыу йорттары: * Глазго университеты — 1451 йылда асылып, нигеҙләнеү датаһы буйынса Шотландияла (Сент-Эндрюс университетынан һуң) икенсе булып тора. Университеттың туғыҙ факультетында 23 меңдән ашыу студент белем ала<ref name="hesa">[http://www.hesa.ac.uk/holisdocs/pubinfo/student/institution0506.htm Higher Education Statistics Agency]</ref>. * Стратклайд университеты — 1796 йылда нигеҙләнгән, уның биш факультетында 25 меңдән ашыу студент уҡый<ref name="hesa"/>. * Каледония университеты — 1875 йылда колледж булараҡ асыла, университет статусын 1993 йылда ала, уның өс факультетында 17 меңдән ашыу студент белем ала<ref name="hesa"/>. Университеттарҙан тыш ҡалала бер нисә колледж һәм академия бар — Шотландия музыка һәм драма король академияһы, Сәнғәт мәктәбе, Диңгеҙ колледжы, Коммерция колледжы һәм башҡалар. Студенттарҙың һаны буйынса — 168 мең кеше — Глазго Шотландияла беренсе һәм [[Бөйөк Британия]]ла ([[Лондон]]дан һуң) икенсе урындарҙы биләй<ref>[http://www.scottish-enterprise.com/sedotcom_home/about_se/local_enterprise_companies/glasgow/glasgow-geographicprofile.htm?siblingtoggle=1 Scottish Enterprise − Geographic profile] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527083600/http://www.scottish-enterprise.com/sedotcom_home/about_se/local_enterprise_companies/glasgow/glasgow-geographicprofile.htm?siblingtoggle=1 |date=2007-05-27 }}</ref>. == Спорт == [[Файл:Celtic park 3.jpg|200px|thumb|Селтик-парк стадионы]] === Футбол === Глазго — Шотландияның иң көслө футбол клубтарының — «[[Селтик]]» һәм «[[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]]»тең, шулай уҡ «Партик Тисл» һәм «Куинз Парк» командаларының ватаны. Уларҙан тыш Глазгола 6 клуб булған — «Клайд» (хәҙер [[Кимбернолд]]та) һәм йәшәүҙән туҡтаған «Терд Ланарк», «Камбасленг», «Порт Глазго Атлетик», «Коулейрс» һәм «Клайдсдэйл» командалары. Глазгоның өс футбол стадионы — «Селтик парк» (һыйыҙырышлығы — 60832 кеше), «Хэмпден Парк» (52670 кеше) һәм «Айброкс» (51082 кеше) һыйыҙырышлығы буйынса Шотландияның футбол стадиондары араһында тәүге урындарҙы биләйҙәр. Глазго донъяла тәүге халыҡ-ара футбол матчының уҙғарыу урыны булып иҫәпләнә. Был матчта 1872 йылдың 30 ноябрендә Англия һәм Шотландия йыйылма командалары осраша, уйын 0:0 тигеҙ иҫәбе менән тамамлана<ref>[http://www.englandfootballonline.com/Seas1872-00/1872-73/M0001Sco1872.html England Football Online] {{ref-en}}</ref>. === Башҡа спорт төрҙәре === Ҡаланың Glasgow Warriors профессиональ [[регби]] командаһы [[Шотландия]], [[Ирландия]] һәм [[Уэльс]]тың башҡа командалары кеүек Кельт лигаһында сығыш яһай. Шулай уҡ 1997 йылда Glasgow Hawks һәүәҫкәр регби командаһы ойошторола<ref>[http://glasgowhawks.com/?app=cms&page=history Glasgowhawks.com − History of Anniesland Rugby]</ref>. Ҡаланың беҙән-бер [[баскетбол]] командаһы Scottish Rocks тип атала һәм Британия баскетбол лигаһында сығыш яһай<ref>http://www.scottishrocks.co.uk/content.asp?ContentID=20 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070804050708/http://www.scottishrocks.co.uk/content.asp?ContentID=20 |date=2007-08-04 }}</ref>. Бынан тыш 1984 йылда Глазгола Glasgow Lions тигән тәүге [[америка футболы]] һәүәҫкәр командаһы барлыҡҡа килә, шулай итеп был спорт төрөнөң Шотландиялағы тамырҙары ошонда башлана<ref>[http://www.britballnow.co.uk/History/Britball%20Teams/GlasgowLions.htm Glasgow Lions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080610041233/http://www.britballnow.co.uk/History/Britball%20Teams/GlasgowLions.htm |date=2008-06-10 }}</ref>. [[Шинти]] уйыны буйынса ла бер нисә команда бар<ref>[http://www.scottishsport.co.uk/othersports/shinty.htm Scottish Sport − Shinty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010105806/http://www.scottishsport.co.uk/othersports/shinty.htm |date=2017-10-10 }}</ref>. Ҡаланың төп спорт ареналары (футболдан тыш) — Келвин-холл һәм Скотстундағы стадион, бында 2003 йылда Бадминтон милли академияһы асыла. Шул уҡ 2003 йылда Глазго Европаның спорт баш ҡалаһы тип атала. === Содружество уйындары === [[Файл:Glasgow2014.jpg|120px|left|thumb|Уйындар үткәреүгә заявканың логотибы]] 2014 йылғы Содружество уйындарын үҙендә ҡабул итеү хоҡуғы 2007 йылдың 9 ноябрендә Глазгоға бирелә (икенсе дәғүәсеһе — [[Нигерия]]ның [[Абуджа]] ҡалаһы була). Шулай итеп Шотландия өсөнсө тапҡыр Содружество уйындарын үткәргән (1970 һәм 1986 йылдарҙа уйындар [[Эдинбург]]та уҙғарыла)<ref>[http://www.commonwealthgames.com/ www.commonwealthgames.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723215731/http://www.commonwealthgames.com/ |date=2008-07-23 }}</ref>. Уйындар программаһына 17 спорт төрө керә: [[бадминтон]], [[бокс]], [[спорт көрәше]], үләндә [[боулинг]], [[велоспорт]], һыу спорты төрҙәре, [[гимнастика]], [[дзюдо]], [[еңел атлетика]], [[өҫтәл теннисы]], [[нетбол]] (ҡатын-ҡыҙҙар араһында), [[регби]] (ир-егеттәр араһында), [[сквош]], [[атыу спорты|атыу]], [[триатлон]], [[ауыр атлетика]], [[үләндә хоккей]]<ref>[http://www.glasgow2014.com/ Home<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141108125222/http://www.glasgow2014.com/ |date=2014-11-08 }}</ref>. == Транспорты == === Автомобиль транспорты === [[Файл:Wfm m8 motorway.jpg|200px|thumb|М8 магистрале]] Глазго Бөйөк Британияның иң эре транспорт төйөндәренең береһе булып тора. Илдең башҡа төбәктәре менән ҡаланы артабанғы юлдар бәйләй<ref>[http://maps.google.com/maps?f=q&hl=ru&geocode=&q=Glasgow+&ie=UTF8&ll=55.86568,-4.257202&spn=0.267012,0.6427&z=11&iwloc=addr&om=1 Карта на Google Maps]</ref>: * '''A8/М8''' — төп магистраль, Шотландияны көнбайыш ярынан көнсығыш яр буйына тиклеи киҫеп үтә һәм Глазго менән [[Эдинбург]]ты тоташтыра; * '''A82''' — [[Дамбартон]] аша [[Лох-Ломонд]]ҡа һәм юғарыраҡ Шотландияның төньяҡ-көнбайышына йүнәлә; * '''A80/M80''' — төньяҡ-көнсығышҡа [[Стерлинг (ҡала)|Стерлинг]] ҡалаһына ҡәҙәр бара; * '''A74/M74''' — Глазгоны Шотландияның көньяҡ өлкәләре һәм [[Англия]]ның төньяҡ өлкәләре менән тоташтыра; * '''A77/M77''' — көньяҡ-көнбайышҡа [[Килмарнок]] аша [[Эр (ҡала)|Эр]] ҡалаһына тиклем бара. Глазго сиктәрендә юл селтәренең үҫешкән булыуына ҡарамаҫтан, автомобилгә эйә булмаған һәм башлыса йәмәғәт транспорты менән файҙаланған ҡала халҡының өлөшө уртаса Шотландия буйынса күрһәткестән (ғаиләләрҙең 34 %) күпкә юғарыраҡ (ғаиләләрҙең 56 %)<ref name="trans"/>. === Ҡала транспорты === [[Файл:First Glasgow bus SF07 FDP.jpg|200px|thumb|Глазго урамдарында автобус]] Йәмәғәт транспортының координацияһы һәм үҫеше өсөн Strathclyde Partnership for Transport (SPT) дәүләт ойошмаһы яуаплы<ref>[http://www.spt.co.uk Strathclyde Partnership for Transport]</ref>. Ҡалала яҡынса 40 автобус компаниялары эшләй, шул уҡ ваҡытта First Group компанияһына пассажирҙар ташыуҙың 70 % тиклеме тура килә<ref name="trans"/>. XX быуат уртаһына ҡәҙәр Глазго буйлап бихисап ике ҡатлы трамвайҙар йөрөгән<ref>[http://dewi.ca/trains/glasgow/trams.html Glasgow Trams<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> и троллейбусов<ref>[http://dewi.ca/trains/glasgow/etbs.html Glasgow Trolleybuses<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, ләкин ҡала халҡы транспорттың башҡа төрҙәренә өҫтөнлөк биргән һайын был селтәргә көсөргәнеш шул тиклем кәмей, хатта уны юҡ итергә тигән ҡарар ҡабул ителә. Глазго урамдары буйлап һуңғы трамвай 1962 йылдың 4 сентябрендә үтә, ә һуңғы троллейбус — 1967 йылдың майында<ref>[http://www.theglasgowstory.com/image.php?inum=TGSA05048 The Glasgow Story − Trolleybuses]</ref>. [[Файл:Glasgow Underground.jpg|200px|thumb|Метрополитен станцияһы]] 1990-сы йылдар башында еңел рельслы транспорт линияһын асып ебәрергә маташалар, әммә проект билдәһеҙ сәбәптәр менән властар тарафынан инҡар ителә<ref>[http://lrta.info/Facts/facts111.html Light Rail Transit Association] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720111051/http://lrta.info/Facts/facts111.html |date=2011-07-20 }}</ref>. Глазго метрополитены линияһы — нигеҙләү датаһы буйынса донъяла өсөнсө ([[Лондон метрополитены|Лондон]] һәм [[Будапешт]] метрополитендарынан һуң) — 1896 йылда асыла һәм 15 станциялы әйләнәнән тора. 1970-се йылдар аҙағында линия тулыһынса модернизациялана. Глазго метрополитенының пассажирҙар йөрөшө йылына 13 миллиондан ашыу пассажир тәшкил итә. Рәсми булмаған ҡушаматы — ''The Clockwork Orange'' («Заводной әфлисун»)<ref>[http://www.spt.co.uk/subway/facts.html SPT Subway − Facts and figures] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071229231523/http://www.spt.co.uk/subway/facts.html |date=2007-12-29 }}</ref>. === Тимер юл транспорты === [[Файл:AM Glasgow Central.JPG|200px|left|thumb|Глазго-сентрал вокзалы]] Глазго тимер юлдары Transport Scotland милли транспорт агентлығы ҡарамағында тора. Төп станциялары — Глазго-сентрал (көньяҡ йүнәлеш) һәм Куин-стрит (төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш йүнәлештәр) вокзалдары<ref name="trans"/>. Глазго-сентрал (1999 һәм 2005 йылдарҙағы милли тимер юл бүләктәренә лайыҡ булыусы)<ref>[http://www.scotland.com/train-stations/glasgow-central/ Scotland.com — Glasgow Central]</ref> Шотландияның иң йәнле вокзалы булып тора, бында йыл һайын 29 миллиондан ашыу кеше хеҙмәтләндерелә<ref name="orr">[http://www.rail-reg.gov.uk/upload/xls/station_usage_2005-06.xls Office of Rail Regulation — Station usage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130122100934/http://www.rail-reg.gov.uk/upload/xls/station_usage_2005-06.xls |date=2013-01-22 }}</ref>. Куин-стрит вокзалы ташыу күләме буйынса күпкә ҡалыша, бында йылына яҡынса 4 миллион кеше хеҙмәтләндерелә<ref name="orr"/>. === Һыу транспорты === Элегерәк Глазгола бер нисә паром үткәүелдәре эшләй, ләкин күперҙәр һәм Клайд йылғаһы аҫтынан һалынған тоннель уларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығарҙы. Тик бер генә паром үткәүеле — ''Renfrew-Yoker ferry'' һаҡланған, ул Шотландияла иң боронғо булып тора һәм Глазгоны йылғаның ҡаршы ярында урынлашҡан Ренфру ҡалаһы менән тоташтыра. Клайд буйлап йылға трамвайҙары (2001 йылдан йылға трамвайҙары йөрөй башлағандан алып был хеҙмәт менән 200 меңдән ашыу кеше файҙаланған)<ref name="trans">[http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/6617BB58-CDC9-457D-B9B4-2C7C63BF0769/0/transport.pdf Glasgow City Council — Transport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415055625/http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/6617BB58-CDC9-457D-B9B4-2C7C63BF0769/0/transport.pdf |date=2012-04-15 }}</ref>, шулай уҡ ''Waverley'' экскурсия пароходы йөрөй. ''Waverley'' — ҡулланышта булған донъяла иң һуңғы диңгеҙгиҙәр тәгәрмәсле пароход<ref>[http://www.waverleyexcursions.co.uk/waverley.htm Waverley Excursions] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090817181830/http://www.waverleyexcursions.co.uk/waverley.htm |date=2009-08-17 }}</ref>. 2007 йылдың июнендә гидросамолёттар хеҙмәте ебәрелә, ул Глазгоны Аргайл-энд-Бьют округы менән тоташтыра<ref>[http://www.visitbritain.com/corporate/presscentre/presscentrebritain/britaincalling/June2007/Attractions/seaplane.aspx Visit Britain — New seaplane service from Glasgow]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Һауа транспорты === [[Файл:Glasgow International Airport Terminal.jpg|200px|thumb|Глазго халыҡ-ара аэропорты]] Глазгоны 2 халыҡ-ара аэропорт хеҙмәтләндерә: * Глазго халыҡ-ара аэропорты (GLA) — ҡаланан көнбайышҡа табан 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Шотландияның иң ҙур халыҡ-ара аэропорты булып тора, бында 80-дән ашыу йүнәлеш буйынса осоштарҙы хеҙмәтләндерелә. Пассажирҙар ташыу күләме айына миллиондан ашыу кеше тәшкил итә<ref>[http://www.glasgowairport.com/portal/site/default/menuitem.2143fc0a55bfc8f73bcdea10c02865a0/ Glasgowairport.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070624081657/http://www.glasgowairport.com/portal/site/default/menuitem.2143fc0a55bfc8f73bcdea10c02865a0/ |date=2007-06-24 }}</ref> һәм өҙлөкһөҙ арта бара<ref>[http://www.spt.co.uk/garl/garl-background.html SPT — Glasgow Airport Rail Link] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623000756/http://www.spt.co.uk/garl/garl-background.html |date=2006-06-23 }}</ref>. * Прествик аэропорты (PIK) — ҡаланан көньяҡ-көнбайышҡа табан 46 км алыҫлыҡта [[Прествик]] тирәһендә урынлашҡан. Обслуживает вылеты по 27 йүнәлеш буйынса осоштарҙы хеҙмәтләндерә<ref>[http://www.gpia.co.uk/HolidayFlights/default.asp Glasgow Prestwick Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707164914/http://www.gpia.co.uk/HolidayFlights/default.asp |date=2007-07-07 }}</ref> һәм авиаташыу күләме буйынса Шотландияла өсөнсө урынды биләй<ref>[http://www.glasgowguide.co.uk/info-airports_prestwick.html Glasgow Guide — Glasgow Prestwick International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070816044002/http://www.glasgowguide.co.uk/info-airports_prestwick.html |date=2007-08-16 }}</ref>. == Туғанлашҡан ҡалалар == Глазго артабанғы ҡалалар менән туғанлашҡан<ref>{{cite web |url=http://www.glasgow.gov.uk/index.aspx?articleid=2978 |title=Glasgow City Council&nbsp;— Twin Cities&nbsp;— Glasgow City Council |publisher=Glasgow.gov.uk |date=2013-10-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402131641/http://www.glasgow.gov.uk/index.aspx?articleid=2978 |archivedate=2015-04-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402131641/http://www.glasgow.gov.uk/index.aspx?articleid=2978 |date=2015-04-02 }}</ref>: {| class="wikitable" "text-align:left;font-size:100%;"| |- ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" ! | ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" height="17" width="120" | Ил ! style="background: #810001; color: #FFFFFF" ! | ! style="background: #810001; color: #FFFFFF" ! width="100" | Ҡала ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" ! | ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" ! width="130" | Өлкә ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" ! width="40" | Дата |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{Флаг|Германия}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Германия]] ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[Файл:DEU Nürnberg COA (klein).svg|25px]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Нюрнберг]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Файл:Flag of Bavaria (lozengy).svg|25px|]] |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[Бавария]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | 1985 |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{Флаг|Россия}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Рәсәй]] ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[Файл:Coat of Arms of Rostov-on-Don.svg|25px|]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Дондағы Ростов]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Файл:Flag of Rostov Oblast.svg|border|25px]] |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[Ростов өлкәһе]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | 1986 |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{Флаг|Китай}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[ҠХР]] ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Далянь]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[Ляонин]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | 1997 |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{Флаг|Куба}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Куба]] ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[Файл:Escudo de la Habana.svg|25px|]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Гавана]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Файл:Flag of City of Havana.svg|25px|]] |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[Гавана]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | 2002 |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{Флаг|Италия}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Италия]] ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[Файл:Torino stemma (bassa risoluzione).png|25px|]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Турин]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Файл:Piemonte.svg|25px|]] |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[Пьемонт]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | 2003 |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{Флаг|Пакистан}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Пакистан]] ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Лахор]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[Пенджаб (Пакистан)|Пенджаб]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | 2006 |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{Флаг|Франция}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Франция]] ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[Файл:Blason Marseille.svg|25px]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Марсель]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Файл:Provence-Alpes-Côte-d'Azur flag.svg|25px]] |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[Прованс — Альп — Лазурный Берег]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | 2006 |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{Флаг|Государство Палестина}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Фәләстин Дәүләте]] ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Вифлеем]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[Вифлеем (провинция)|Вифлеем]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | 2007 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.theglasgowstory.com/ The Glasgow Story]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20070810161903/http://www.seeglasgow.com/ Glasgow − Scotland with style]{{ref-en}} * Undiscoveredscotland.co.uk сайтында [http://www.undiscoveredscotland.co.uk/glasgow/glasgow/index.html Глазго]{{ref-en}} * [https://ru.wikivoyage.org/wiki/Глазго Глазго буйынса сәйәхәтнамә] * [http://www.glasgowwestend.co.uk Glasgow West End Guide] {{ref-en}} * [http://www.geo.ed.ac.uk/scotgaz/towns/townhistory338.html Historical perspective for Glasgow]{{ref-en}} * [http://www.geo.ed.ac.uk/scotgaz/towns/towndetails338.html Details of Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221055242/http://www.geo.ed.ac.uk/scotgaz/towns/towndetails338.html |date=2009-02-21 }}{{ref-en}} * [http://www.futureglasgow.co.uk/ Future Glasgow]{{ref-en}} * [http://www.glasgowsculpture.com/ Glasgow Sculpture] {{ref-en}} * [http://www.glasgowarchitecture.co.uk/ Glasgow Architecture]{{ref-en}} * [http://www.glasgowmuseums.com/ Glasgow Museums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170504130647/http://www.glasgowmuseums.com/ |date=2017-05-04 }}{{ref-en}} * [http://www.hiddenglasgow.com/ Hidden Glasgow]{{ref-en}} * [http://www.glasgowguide.co.uk/ Glasgow Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070809180157/http://www.glasgowguide.co.uk/ |date=2007-08-09 }}{{ref-en}} * http://www.inglasgow.com/ {{ref-en}} * http://www.myglasgow.org/ {{ref-en}} * [http://gdl.cdlr.strath.ac.uk/ Glasgow Digital Library]{{ref-en}} * [http://www.mitchelllibrary.org/virtualmitchell/index.php Глазгоның тарихи фотографиялары] * Flickr.com сайтында [http://www.flickr.com/search/?q=Glasgow&w=all Глазгоның фотографиялары] {{Муниципальные образования Великобритании со статусом сити}} [[Категория:Глазго| ]] g0yuhy1mudf1b2jqr81ql8c9wu8gml7 0 142590 1299118 1172260 2026-06-10T19:14:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299118 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Буянов Иван Фёдорович''' ([[15 сентябрь]] [[1926 йыл]] — [[21 июнь]] [[1976 йыл]]) — механизатор. 1951—1971 йылдарҙа [[Күгәрсен районы]] хужалыҡтары комбайнсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). == Биографияһы == Иван Фёдорович Буянов 1926 йылдың 15 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Йылайыр кантоны<ref>Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Күгәрсен районы</ref> [[Арҙат]] ауылы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. [[Урыҫтар|Урыҫ]]. Мәктәптең 7 синыфын тамамлаған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген тыуған ауылында ат ҡараусы булып башлай. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң Совет Армияһына саҡырыла. 1950—1951 йылдарҙа Мораҡ ауыл хужалығын механизациялау мәктәбендә уҡый, уны тамамлағандан һуң Күгәрсен машина-трактор станцияһында комбайнсы булып эшләй. [[1958 йыл]]дың июленән «Ҡыҙыл Октябрь» колхозы комбайнсыһы, [[1961 йыл]]дан Күгәрсен районы «Октябрьский» совхозы комбайнсыһы. [[1968 йыл]]да комбайнсы И. Ф. Буянов ун ике меңдән ашыу центнер ашлыҡ һуғып ала һәм Мәскәүҙә халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең (ВДНХ) көмөш миҙалына лайыҡ була. [[1969 йыл]]да Буянов Иван, ҡоролоҡ һөҙөмтәһендә баҫыуҙар күпкә ярлы булғанда, тағы ла яҡшыраҡ һөҙөмтәгә ирешә — ураҡ өҫтө мәлендә башҡа механизаторҙар менән бер үк тигеҙ шарттарҙа ете мең центнер иген һуғып ала. 1966—1970 йылдарҙа комбайнында план буйынса 1 500 га урынына 2 062 га майҙанда иген культуралары йыя һәм 18 750 центнер урынына 44 466 центнер иген һуғып ала, бынан тыш 496 га иген культуралары сабып ала. [[1970 йыл]]да 10 эш көнө эсендә 251 га иген культуралары йыйып ала һәм сифатлы эш итеп 4 980 центнер иген һуға. Башҡортостандың Күгәрсен районы Мәҡсүт ауылында йәшәй, шунда 1976 йылдың 21 июнендә вафат була, Мәҡсүт ауылы зыяратында ерләнгән. Уңыш йыйыуҙағы юғары күрһәткестәре өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указы менән И. Ф. Буяновҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971) * [[Ленин ордены]] * «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы == Хәтер == [[Мәҡсүт (Күгәрсен районы)|Мәҡсүт]] ауылының бер урамы И. Ф. Буянов хөрмәтенә аталған. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|81180}}{{V|11|09|2022}} * {{warheroes|id=11984|star = Labor|author=Николай Уфаркин, Сергей Каргапольцев|accessdate=2016-07-08}} * [http://kugarchi.ru/face/196-i.f.bujanov.html И. Ф. Буянов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170116163504/http://kugarchi.ru/face/196-i.f.bujanov.html |date=2017-01-16 }} [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1926 йылда тыуғандар]] [[Категория:Күгәрсен районында тыуғандар]] [[Категория:21 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1976 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Күгәрсен районында вафат булғандар]] c4089sxuja4r3nkdvgslbzffc9fpk1e 0 143180 1299103 1151248 2026-06-10T13:37:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299103 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бирма теле''' (йәки '''мьянма''', '''мьянманский теле'''<ref>[http://constitutions.ru/archives/5680/5 Конституция Республики Союз Мьянма от 29 мая 2008 года (рус. перевод из Библиотеки Пашкова): ГЛАВА XV. ОБЩИЕ ПОЛОЖЕНИЯ. п. 450. ''Официальным языком является язык мьянма''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203232458/http://constitutions.ru/archives/5680/5 |date=2020-12-03 }}.</ref><ref>[http://www.burmalibrary.org/docs5/Myanmar_Constitution-2008-en.pdf Constitution of the Republic of the Union of Myanmar (2008), Chapter XV, Provision 450]</ref><ref>[http://www.shmel.com/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=18 Ассоциация переводчиков и педагогов: ГОСУДАРСТВЕННЫЕ ЯЗЫКИ СТРАН МИРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120728071551/http://www.shmel.com/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=18 |date=2012-07-28 }}</ref><ref>[http://nsu.ru/exp/p71fc5d4ee35c343941000000 Официальный сайт Новосибирского Государственного Университета: Международное сотрудничество: Корея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161010063402/http://nsu.ru/exp/p71fc5d4ee35c343941000000 |date=2016-10-10 }}. [http://www.nsu.ru/documents/oms_pc_kor_spec.doc Стажировка в Пусанском университете иностранных языков (г. Пусан): Отделение мьянманского языка]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>; <font size="+1">ဗမာစာ</font>: [{{МФА2|b|ə|m|à|s|à}} — ''«бама́ са»;''; <font size="+1">မြန်မာဘာသာ</font>: [{{МФА2|m|j|ə|m|à||b|à|ð|à}} — ''«мьянма бата»'', ''myanma bhasa'') — тонлы, регистрлы теле менән изохрон ижек<ref name="cbc-ba">{{cite book|last=Chang|first=Charles Bond|title=“High-Interest Loans”: The Phonology of English Loanword Adaptation in Burmese|degree=B.A.|chapter=|url=http://terpconnect.umd.edu/~cbchang/papers/Chang_MAthesis03.pdf|year=2003|publisher=Harvard University|accessdate=2011-05-24|docket=|oclc=}}{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>,  SOV һүҙҙәр тәртибендәге аналитик тел, ул син-тибет (ҡытай-тибет) тел ғаиләһенең тибет-бирма кесе тел ғаиләһенә ингән ингән лола-бирма төркөмөнә ҡарай. Яҙмаһы — брахманан баш алған бирма яҙмаһына барып тоташа.  [[Мьянма|Мьянмдың]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025200607/http://terpconnect.umd.edu/~cbchang/papers/Chang_MAthesis03.pdf |date=2012-10-25 }} (элекке Бирманың) рәсми яҙыуы иҫәпләнә. Бирма телендә бирмандар үҙҙәре һәм милли әҙселекте тәшкил иткән мондар аралаша. Һан яғынан, син-тибеттелдәре араһында  улар ни бары ҡытайҙарҙан саҡ ҡына ҡалыша. Беҙҙең көндәргә килеп еткән иң боронғо бирма телендәге текст  —  Мьязеди яҙмаһы — ул 1113 йылда яҙылған тип иҫәпләнә. == Хәҙерге урыны == === Таралыу өлкәһе һәм һаны === === Социолингвистик бит === Мьянман тел таралышы өсөн асыҡ күренеп торған диглоссия хас, ул иҫке ҡарашлы һәм боронғо яҙма әҙәбиәт теле менән ғәҙәти һөйләү телен ҡапма-ҡаршы ҡуйыу менән ҡылыҡһырлана. Әҙәби тел дә, йәнле һөйләү формаһы ла <span lang="my">မြန်မာဘာသာ</span> (''mranma bhasa'' {{МФА2|m|j|ə|m|à| |b|à|ð|à|}}), ул <span lang="my">ဘာသာ</span> «тел» — паль теленән үҙләштерелгән ) тип атала. Әҙәби тел рәсми баҫмаларҙа, радио, китап, тантаналы сығыштарҙа ҡулланыла<ref name="sea">{{cite book|last=Herbert|first=Patricia M.|coauthors=Anthony Milner and Southeast Asia Library Group|title=South-East Asia|year=1989|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-1267-6}}</ref>. Йәнле һөйләү теле көндәлек аралашыуҙа ҡулланыла. Был айырмалыҡтар хатта «тел» һүҙенең үҙендә сағылыш тапҡан: мәҫәлән, әгәр <span lang="my">စာ</span> («са», [{{МФА2|s|à|}}) һүҙе китапта баҫылғанда ҡулай булһа, яҙма телдә иһә, <span lang="my">စကား</span> («сака» [{{МФА2|z|ə|ɡ|á|}}) — был көндәлек аралашыу теле. Шулай итеп, «Бирма теле», ҡыҫҡартылып <span lang="my">မြန်မာစာ</span> «мьанма-са» (яҙма), йә <span lang="my">မြန်မာစကား</span> «мьанма-сака» (телдән) тип аталып йөрөтөлөргә хоҡуҡлы. (<span lang="my">မြန်မာ</span>, «мьанма» һүҙе урынына  <span lang="my">ဗမာ</span>, «бама» [{{МФА2|b|ə|m|à|}} варианты ла ҡулланылырға мөмкин). Китап теленең фонетикаһы һәм лексикаһы оҙайлы йылдар дауамындағы үҙгәрештәре сағыштырмаса әҙ тип иҫәпләнә, хәҙерге фонетик һәм лексик күренештәр уға бөтөнләй тиерлек ҡағылмаған, хәҙерге бирма китап телен белгәндәр бер ниндәй ҡыйынлыҡһыҙ боронғо текстарҙы ла уҡый ала. Һиҙелерлек грамматик айырмалыҡтар күҙгә ташлана: әҙәби һәм йәнле һөйләү телендә ҡулланылған киҫәксә-модификатор айырыла, мәҫәлән, китап <span lang="my">၌</span> («хнай'» [{{МФА2|n̥|a|ɪ|ʔ|}}) йәнле һөйләүҙәге <span lang="my">မှာ</span> («хма» [{{МФА2|m̥à|}}) һүҙенә тура килә. Әлеге көндәге тел торошо бирма мәҡәлендә асыҡ сағыла «Әйтелеш яҙылышҡа ҙур ҡыйынлыҡ менән тап килә» (<span lang="my">ရေးတော့အမှန်၊ ဖတ်တော့အသံ</span> [{{МФА2|j|é||d|ɔ̰||ʔ|ə|m̥|à|ɴ||pʰ|a|ʔ||t|ɔ̰||ʔ|ə|θ|à|ɴ|}}). Бирма орфографияһы ҡатмарлы булғанлыҡтан, лингвистар күптән уны ябайлаштырыу проекттарын тәҡдим итәләр.  Әммә диалекттарҙың һаҡланып ҡалыуы концерватив фонетиканы үҙгәртеү мәсьәләһе әле булһа хәл ителмәгән. Икенсе яҡтан, ҡайһы бер тел белгестәр, атап әйткәндә, Минн Латт, телевидение өлгөһөнә эйәреп,  китап теленән бөтөнләй баш тартырға тәҡдим итә<ref name="az-2">{{cite journal|author=Aung Zaw|title=Tell the World the Truth|work=The Irrawaddy|url=http://irrawaddy.org/article.php?art_id=19413|volume=18|issue=9|location=Chiang Mai|date=September 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100918063230/http://irrawaddy.org/article.php?art_id=19413|archivedate=2010-09-18|accessdate=2013-01-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918063230/http://irrawaddy.org/article.php?art_id=19413 |date=2010-09-18 }}</ref>. Бирма яҙыусы-социалистарының хәҙерге йәнле һөйләү телндә яҙышыуға ынтылыштары 1960 йылдарҙың урталарынан уҡ башланһа ла,  әммә бирма китап  теленең абруйы юғары булыу арҡаһында бындай башланғыстар уңышҡа өлгәшә алмай: һөйләү теленең «етдилеге, абруйы, дәрәжәһе»<ref name="aungbala">{{cite journal|author=Aung Bala|year=1981|title=Contemporary Burmese Literature|work=Contributions to Asian Studies|volume=16}}</ref> етерлек кимәлдә түгел, тип иҫәпләнә. Түбәндә формаль һәм йәнле һөйләү теле араһындағы айырма миҫалдарҙа күрһәтелә: {| style="text-align: center; margin-bottom: 36px;" class="wikitable" !Формаль мьянма теле | rowspan="2" |<span lang="my">ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း</span><br /><br />шилелоунайеакхин | rowspan="2" |<span lang="my">ဖြစ်</span><br /><br />пхья | style="background:lightyellow" |<span lang="my">သောအခါက</span><br /><br />тоакхак | rowspan="2" |<span lang="my">လူ</span><br /><br />лу | style="background:lightyellow" |<span lang="my">ဦးရေ</span><br /><br />уйе | rowspan="2" |<span lang="my">သုံးထောင်</span><br /><br />тоунтхаун | style="background:lightyellow" |<span lang="my">မျှ</span><br /><br />хмьа |<span lang="my">သေဆုံး</span><br /><br />тесхоун | rowspan="2" |<span lang="my">ခဲ့</span><br /><br />кхэ |<span lang="my">ကြ</span><br /><br />чха | style="background:lightyellow" |<span lang="my">သည်။</span><br /><br />ти |- !Йәнле һөйләүҙәге мьянма теле | style="background:lightyellow" |<span lang="my">တုံးက</span><br /><br />тоунка | style="background:lightyellow" |<span lang="my">အယောက်</span><br /><br />айоу | style="background:lightyellow" |<span lang="my">လောက်</span><br /><br />лау |<span lang="my">သေ</span><br /><br />шул |— | style="background:lightyellow" |<span lang="my">တယ်။</span><br /><br />тэ |- ! rowspan="2" |Тәржемә Пословный ![[Исем (һүҙ төркөмө)|тереклек.]] ![[ҡылым]] ! style="background:lightyellow" |[[Киҫәксә|киҫәксәләр]] ![[Исем (һүҙ төркөмө)|тереклек.]] ! style="background:lightyellow" |[[Киҫәксә|киҫәксәләр]] ![[Рәүеш|һөйләш]] ! style="background:lightyellow" |[[Киҫәксә|киҫәксәләр]] ![[ҡылым]] ! style="background:lightyellow" |[[Киҫәксә|киҫәксәләр]] ![[Киҫәксә|киҫәксәләр]] ! style="background:lightyellow" |[[Киҫәксә|киҫәксәләр]] |- style="font-size:80%" |(8888 ихтилалы) |(барып) | style="background:lightyellow" |(барлыҡҡа килгән) |(кеше) | style="background:lightyellow" |(иҫәпле һүҙҙәре) |(өс меңдән) | style="background:lightyellow" |(сама) |(вафат) | style="background:lightyellow" |(үткән заман) |(күплек һанда маркер) | style="background:lightyellow" |(өлөшсәләрҙең аҙаҡҡы) |- !Тәржемә | colspan="11" |Барышында «8888 ихтилалы» өс меңгә яҡын кеше һәләк булған. |} Мьянманың йәнле һөйләү телендә үҙенсәлекле гоноратив формалар бар. Мәҫәлән, <span lang="my">ငါ</span> («нга» [{{МФА2|ŋ|à|}}; «мин») һәм <span lang="my">နင်</span> («нин» [{{МФА2|n|ɪ̀|ɴ|}}; «һин») алмаштарының варианттары һөйләшкәндә яҡын кеше үҙенән кесе булғанда ҡулланыла; өлкән йәштәгеләр һәм таныш булмағандар менән аралашҡанда был алмаштарҙы ҡулланыу сиктән тыш тупаҫлыҡ иҫәпләнә — таныш булмаған кешеләргә мөрәжәғәт иткәндә, өсөнсө заттағы боронғо алмаштар ҡулланыла. Бынан тыш,  монахтар лексикаһының айырым ҡатламдары ла бар: мәҫәлән, ошо ҡатламдағы «йоҡлау»  — <span lang="my">ကျိန်း</span> («чжин» [{{МФА2|t|ɕ|é|ɪ|ɴ}}) нейтраль эквивалентта —  <span lang="my">အိပ်</span> («и» [{{МФА2|e|ɪ|ʔ}}). «Үлеү» мәғәнәһендәге ҡылым  да ошоға оҡшаш — <span lang="my">ပျံတော်မူ</span> (пьантому [{{МФА2|p|j|à|ɴ|пробел|d|ɔ̀|пробел|m|ù|}}) (''монах тураһында'') һәм <span lang="my">သေ</span> («тэ» [{{МФА2|θ|è}}) (''ябай кешеләр тураһында''). Йәнле һөйләү һәм китап теле стилдәре араһындағы күҙгә күренерҙәй айырмалыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, бирма халҡы уларҙы айырым ике төрлө тел тип һанамай. === Диалекттар === * Төп мәҡәлә: бирма теленең диалекттары ==== Үрге бирма һәм түбәнге бирма диалекттары ==== Бирма теленең  әҙәби стандартының нигеҙе — үрге бирма һөйләштәре, улар киң мәғлүмәт саралары күҙлегенән ҡарағанда, иң абруйлы ҡалаларҙың береһе һаналған Янгон ҡалаһында формалашҡан. Янгон диалектына тиклем Мандалай диалекты өҫтөнлөк иткән. Был диалекттағы айырмалыҡтарҙың күбеһе лексикала, фонетикала сағыла, әммә был айырма әллә ни ҙур түгел. Мәҫәлән, мандалай диалектында «мин» алмашын күрһәт өсөн, ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа <span lang="my">ကျွန်တော်</span> (чжано, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕənɔ]]) һүҙен ҡуллана, ә Янгонда бының өсөн «ҡатын-ҡыҙ» вариантын белдереүсе <span lang="my">ကျွန်မ</span> (чжанм, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕəma]]) алмашы бар. Бынан тыш, үрге бирма диалектында ир яғы һәм ҡатын яғы туғандары төрлөсә аталып йөрөтөлә, ә түбәнге бирма диалектында бындай айырма юҡ.  {| class="wikitable" style="margin-bottom: 50px;" ! width="200" |Термин ! width="200" |Үрге бирма диалекты  ! width="200" |Түбәнге бирма диалекты  ! width="200" | Мьей диалекты |- | * Атайҙың  апаһы * Атайҙың һеңлеһе | * <span lang="my">အရီးကြီး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dʑí ʔəjí]] йәки [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dʑí jí]]) * <span lang="my">အရီးလေး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lé ʔəjí]] йәки [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lé jí]]) | rowspan="2" | * <span lang="my">ဒေါ်ကြီး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dʑí dɔ]] йәки [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕí tɕí]]) * <span lang="my">ဒေါ်လေး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lé dɔ]]) | rowspan="2" | * <span lang="my">မိကြီး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dʑí mḭ]]) * <span lang="my">မိငယ်</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ŋɛ mḭ]]) |- | * Әсәйҙең апаһы * Әсәйҙең һеңлеһе | * <span lang="my">ဒေါ်ကြီး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dʑí dɔ]] йәки [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕí tɕí]]) * <span lang="my">ဒေါ်လေး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lé dɔ]]) |- | * Атайҙың  ағаһы * Атайҙың ҡустыһы | * <span lang="my">ဘကြီး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dʑí ba]]) * <span lang="my">ဘလေး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lé ba]]) | rowspan="2" | * <span lang="my">ဘကြီး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dʑí ba]]) * <span lang="my">ဦးလေး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lé ʔú]]) | rowspan="2" | * <span lang="my">ဖကြီး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dʑí pʰa]]) * <span lang="my">ဖငယ်</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ŋɛ pʰa]]) |- | * Әсәйҙең  ағаһы * Әсәйҙең ҡустыһы | * <span lang="my">ဦးကြီး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dʑí ʔú]]) * <span lang="my">ဦးလေး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lé ʔú]]) |} Медиа киңлектәрҙә янгон теленең өҫтөнлөк итеүе арҡаһында, уны Мьянмдың төньяҡ өлөшөндә лә ишетергә мөмкин. Үрге бирма диалекты ябай халыҡ теле кеүек ҡабул ителә башлай. Юғалыуға дусар булған һүҙҙәрҙең күпселеге бары тик үрге бирма диалектында ғына бар.  {| class="wikitable" style="margin-bottom: 106px;" ! width="200" |Термин ! width="200" |Үрге бирма диалекты ! width="200" |Әҙәби тел |- | * Ағай (ир-егеттәр) * Ағай (ҡатын-ҡыҙ) | * <span lang="my">နောင်</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|nàʊɴ]]) * <span lang="my">ကို</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|kò]]) | * <span lang="my">ကို</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|kò]]) |- | * Ҡусты (ир-егеттәр) * Ҡусты (ҡатын-ҡыҙ) | colspan="2" | * <span lang="my">ညီ</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ɲì]]) * <span lang="my">မောင်</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|màʊɴ]]) |- | * Апай (ир-егеттәр) * Апай (ҡатын-ҡыҙ) | colspan="2" | * <span lang="my">မ</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|оксфордтағы]]) |- | * Һеңле (ир-егеттәр) * Һеңле (ҡатын-ҡыҙ) | * <span lang="my">နှမ</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ɲəma]]) * <span lang="my">ညီမ</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|оксфордтағы ɲì]]) | * <span lang="my">ညီမ</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|оксфордтағы ɲì]]) |} Туғанлыҡты белдергәнмаскулин үҙәкләштерелгән термаиндар, дөйөм алғанда, фемин үҙәкләштерелгәндәре менән алмаштырыла, быға миҫал итеп ирҙең ҡустыһын белдергән  ညီ «ньи» һәм ҡатындың ҡустыһы тигән မောင် «маун» һүҙҙәрен килтерергә була. Ирҙең ағаһын белдергән နောင် «наун» һәм ирҙең һеңлеһен аңлатҡан နှမ «хнама» кеүектәре әҙәби телдә бары ҡушма һүҙҙәрҙә генә ҡулланыла. Мәҫәлән:  ညီနောင် «нинаун»   — ағалы-ҡустылы, မောင်နှမ «маухнама» ағай менән һеңле тигәнде белдерә. ==== Иравади йылғаһы бассейнынан ары ==== Иравиди йылғаһы бассейны сиктәренән ары әҙәби телдән ярайһы уҡ айырылып торған иалекттар ҙа бар: йау (yaw), палау (palaw), мьей, давэй (dawei), интха, дану, ракхине, марма. Айырмалар булыуға ҡарамаҫтан, был диалекттар бер-береһе өсөн аңлайышлы.  Араканский диалектында [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ɹ]] өнө һаҡланған, ул мьянман диалектында [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|джан]] өнөнә әйләнгән <span lang="my">ဧ</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|e]]) <span lang="my">ဣ</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|i]]) өнөнә күскән. Шуға ярашлы, әҙәби телдәге «ҡан» —  <span lang="my">သွေး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|θwé]], туэ), ә аракан диалектында ул <span lang="my">သွီး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|θwí]], туя булараҡ тәржемә ителә). Танинтай диалектында, атап әйткәндә, давэй һәм мьей һөйләштәрендә, йыш ҡына тамаҡ ҡыҫымы көсө кәмей. Давэй һөйләшендә боронғо заманда уҡ юҡҡа сыҡҡан медиаль һөйләше [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[-ла-]]] һаҡланып ҡалған. == Яҙма тел == [[Файл:Vendeurs_de_plantes_médicinales_vers_Kyaiktiyo_Paya.jpg|мини|Төрлө стилдәге яҙма өлгөләре]] Бирма алфавитында 33 хәреф һәм һуҙынҡылар өсөн өҫтәмә рәүештә индерелгән 12 тамға бар; һулдан уңға яҙыла. Һүҙҙәр араһында буш урын ҡалдырмай, шулай ҙа, уҡыуҙағы уңайлыҡтар өсөн, һөйләм киҫәктәре араһында бушлыҡ ҡуйыла. Алфавит абугиданы күҙ алдына баҫтыра. Бындай төр алфавиттың тартынҡыны белдергән һәр тамға ижеккә тиң  — был тартынҡының үҙенә тап килгән «а» һуҙынҡыһы менән бәйләнеше. Һуҙынҡылары булған ижектәрҙе билдәләү өсөн тартынҡы тамғаһына айырылып торған  (диакритик) билдә ҡулланалар. Миҫал: မ «ма» + ိ «и» = မိ «ми». Тартынҡылар «уа» (ဝဂ်) тип аталған 6 артикуляцион төркөмгә бүленә, улбрахманың боронғо алфавитына нигеҙләнгән һәм Һиндостан субконтинентының башҡа яҙмаларына оҡшаған. Өҫтәмә символдар хәрефтең алдында ла,унан һуң да,  өҫтән дә, аҫтан да урынлаша ала: * <span lang="my">ကေ</span> «ке»; * <span lang="my">ကဲ</span> «кэ»; * <span lang="my">ကျ</span> «чжан»; * <span lang="my">ကု</span> «ҡуна». Бирма теленең орфаграфияһындағы үҙгәрештәр яй бара, тел  үҫешкән һайын, дөрөҫ яҙылыш традиционға әйләнә бара, ул һүҙҙең өн составын реаль сағылдырыуҙан алыҫлаш. Мәҫәлән, юғалыуға дусар ителгән медиаль [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[-ла-]]] (<span lang="my">္လ</span>) яҙыуҙа ҡулланылмай, ул [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[-j-]]] (<span lang="my">ျ</span>) һәм [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[-ɹ-]]] (<span lang="my">ြ</span>) итеп тамғалана: мәҫәлән мәктәп һүҙе «клон» (<span lang="my">က္လောင်</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|klɔŋ]]) һүҙенән «чжаун» (<span lang="my">ကျောင်း</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕáʊɴ]])<ref name="mkm">Khin Min (1987)</ref> һүҙенә әйләнгән. Бөтә танаулашҡан өндәр ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[-н, -m, -ŋ]]]) яҙмала һаҡланған, ә телмәрҙә [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[-ɴ]]] (иҫкәрмә — [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[-ɲ]]], ул [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[i, e, ɛ]]] өндәренә әйләндерелә) өнөнә күсә. Быға ярашлы,  [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[-а, -п, -t, -k]]] өндәре хәҙерге көндә тамаҡ менән әйтелгән бәйләнештәге [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[-ʔ]]] (быға оҡаша үҙгәрештәр бирма теленә ҡәрҙәш булған ҡытай телендә күҙәтелде, атап әйткәндә,  шанхай һәм кантон диалектында күҙәтелә) өнөн сағылдыра. Мьянма телмәрен Паган династияһы осоронда яҙа башлайҙар, бының өсөн йә 1058 йылда<ref name="geh-307">Harvey (1925): 307</ref> мон яҙмаһын, йә X быуатта<ref name="mat-2005-167-178-197-200">Aung-Thwin (2005): 167—178, 197—200</ref> пью яҙмаһын (был ике яҙманың килеп сығышы бер төрлө —  брахма яҙмаһы) үҙҙәренә ҡулайлаштыралар. Тәү башта хәрефтәр квадрат формаһында була, әммә XVII быуатта, яҙма телмәр өсөн яңы материалдар — пальма япрағы һәм ҡағыҙ  таралыуы арҡаһында — яҙыу тамғалары «түңәрәкләнә»<ref name="vbl-2003-136">Lieberman (2003): 136</ref>. XVIII быуатҡа тиклем яҙмал барыһы тарафынан да ҡабул ителгән тондарҙы айырыу ысулдары булмай.  XVIII—XIX быуаттарҙа яҙманы үҙгәртеүҙең бер нисә варианты тәҡдим ителә, улар әйтелештән төшөп ҡалған өндәрҙе алып ташлау арҡаһында яҙманы еңеләйтергә тейеш була; стандартлаштырыу британ колониаль хөкүмәте тарафынан үткәрелә. «Мьанма салунпаун тапунчжан» (<span lang="my">မြန်မာစာလုံးပေါင်းသတ်ပုံကျမ်း</span>) тип аталған орфографик һүҙлектең һуңғы баҫмаһы хөкүмәт үтенесе буйынса 1978 йылда нәшер ителә. == Лингвистик ҡылыҡһырлама == === Фонетика һәм фонология === ==== Тартынҡылар ==== '''ɹ''' өнө һирәк осрай, бары тик топонимдарҙа ғына, унда йә  санскри әйтелеш һаҡланған, йә ул пали теленән үҙләштерелгән, мәҫәлән, Амарапура (|à|m|ə|ɹ|a|̰|p|ù|ɹ|a|) һүҙендә һәм инглиз теленән үҙләштерелгәндәрендә тап итергә була. Башҡа осраҡтарҙа '''ɹ''' өнө '''j''' өнөнә күсә, шулай уҡ пали теленән алынғандарында ла [{{МФА2|j}} (йаханда, <span lang="my">ရဟန္တာ</span>, [{{МФА2|j|ə|h|à|ɴ|d|à}}, «монах»; йаз, <span lang="my">ရာဇ</span>, [{{МФА2|j|à|z|a|̰}}, «король». Ҡайһы саҡта был өн [{{МФА2|l}}, «тийасхан» (<span lang="my">တိရစ္ဆာန်</span>, «мал»кеүек яңғырай) өнөнә күсә, шулай уҡ [{{МФА2|t|ə|ɹ|e|ɪ|ʔ||s|ʰ|à|ɴ|}} һәм [{{МФА2|t|ə|l|e|ɪ|ʔ||s|ʰ|à|ɴ|}} кеүек тә әйтелә. Быға ярашлы, [{{МФА2|w̥}} һирәк ҡулланыла, һәм сит телдән ингән исемдәргә генә осрай. Ө [{{МФА2|ð|}} өнө лә һирәк осрай, ғәҙәттә ул фонеманың яңғырау аллофоны сифатында килә [{{МФА2|θ}}. Бынан тыш, ҡатмарлы һүҙҙҙәрҙә һаңғырау инициаль яңғырауға әйләнә: * {{МФА2|k|ʰ}}, {{МФА2|k}} → {{МФА2|ɡ}} * {{МФА2|t|ɕ|ʰ}}, {{МФА2|t|ɕ}} → {{МФА2|d|ʑ}} * {{МФА2|s|ʰ}}, {{МФА2|s}} → {{МФА2|z}} * {{МФА2|t|ʰ}}, {{МФА2|t}} → {{МФА2|d}} * {{МФА2|p|ʰ}}, {{МФА2|p}} → {{МФА2|b}} [ɴ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025200607/http://terpconnect.umd.edu/~cbchang/papers/Chang_MAthesis03.pdf |date=2012-10-25 }} хәрефе артынан килгән [{{МФА2|d|ʑ}} фонемаһы  [{{МФА2|j}} өнөнә әйләндерергә мөмкин: «блуза» (<span lang="my">အင်္ကျီ</span>, «анчжа») [{{МФА2|è|ɪ|ɴ|d|ʑ|í}} йәки [{{МФА2|è|ɪ|ɴ|j|í}} тип тә әйтелә ала.  [{{МФА2|p}}, [{{МФА2|pʰ}}, [{{МФА2|b}}, [{{МФА2|t}}, [{{МФА2|t|ʰ}}, [{{МФА2|d}} [{{МФА2|ɴ}} хәрефенән һуң килһә, ул [{{МФА2|m}} тип уҡыла: «тайнпин» (<span lang="my">တိုင်ပင်</span>, [{{МФА2|t|à|ɪ|ɴ||p|ɪ|̀|ɴ}} — йыш ҡына [{{МФА2|t|à|ɪ|ɴ||m|ɪ|̀|ɴ}}); «таунпан» (<span lang="my">တောင်းပန်</span> [{{МФА2|t|á|ʊ|ɴ||b|à|ɴ}}) —  [{{МФА2|t|á|ʊ|ɴ||m|à|ɴ}}; «лейинпьан» (<span lang="my">လေယာဉ်ပျံ</span>, [{{МФА2|l|è|i||j|ɪ|̀|ɴ||p|j|à|ɴ}}) —  [{{МФА2|l|è|ɪ|ɴ||m|j|à|ɴ}} итеп әйтелә. Танау өнө булған [{{МФА2|ɴ}} үҙенән алдағы һуҙынҡының назализацияһы рәүешендә йәки танау өнө булараҡ әйтелә, ул үҙенән алда килгән өнгә ҡарата гоморганичный була — [{{МФА2|m|ò|ʊ|ɴ|d|á|ɪ|ɴ}} «йәшен»  [{{МФА2|m|õ|̀|ũ|n|d|ã|́ĩ}} тип әйтелә. Күп кенә һүҙҙәрҙә ышҡылыулы тартынҡылар хаҡ йүнәлеш йәки күсемле ҡылымдарға күрһәтә, шул уҡ ваҡытта ышҡыуһыҙҙары пассив йүнәлешкә йәки күсемһеҙ ҡылымға ишаралай. Мәҫәлән, «әҙерләй [ашарға]» ҡылымы «чхэ» (<span lang="my">ချက်</span>, [{{МФА2|t|ɕ|ʰ|ɛ|ʔ}}) вариантында һүҙҙәренән «әҙерләү» тигәнде белдерә, ә «чжэ» (<span lang="my">ကျက်</span>, [{{МФА2|t|ɕ|ɛ|ʔ}}) варианты «әҙерләнгән булыу»; «кәметеү»   (<span lang="my">ဖြေ</span>, [{{МФА2|p|ʰ|j|è}} «пхе» вариантында) «кәметеү», ә «пье» (<span lang="my">ပြေ</span>, [{{МФА2|p|j|è}}) һүҙе «кәметелеү» тигәнде белдерә. ==== Һуҙынҡылар ==== {| class="wikitable" style="margin-bottom: 34px;" ! colspan="2" align="center" |Монофтонгылар ! colspan="2" align="center" |Дифтонг |- ! align="center" |Алғы рәт һуҙынҡылары ! align="center" |Артҡы рәт һуҙынҡылары ! align="center" |Ярым һуҙынҡы<br /><br />алғы рәт ! align="center" |ярым һуҙынҡый<br /><br />артҡы рәт |- ! align="center" |Өҫкө күтәрелеш | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|i]] | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|u]] |- ! align="center" |Өҫкө күтәрелеш һуҙынҡылары | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|e]] | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|o]] | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ei]] | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ou]] |- ! align="center" |Урта күтәрелеш | colspan="2" align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ə]] |- ! align="center" |Урта-түбәнге | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ɛ]] | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ɔ]] |- ! align="center" |Түбәнге күтәрелеш | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|a]] | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ai]] | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|au]] |}  [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/e/]], [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/o/]], [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/ə/]], [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/ɔ/]] монофтонгылары — бары тик асыҡ ижектәрҙә генә,  [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/ei/]], [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/ou/]], [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/ai/]], [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/au/]]  дифтонгылар ябыҡ ижектәрҙә генә осрай. [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/ə/]]  нейтраль һуҙынҡыһы булған ижектә генә була, һәм ул бындай ижектәрҙә ҡулланырға рөхсәт ителгә берҙән-бер һуҙынҡы. Өҫкө рәт һуҙынҡылары булған [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/i/]] менән [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/u/]] һәм быға тап килгән дтфтонгыларҙың өлөштәре лә үҙәкләштерелә  (ябыҡ ижектәрҙә — [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[ɪ]]] һәм [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[ʊ]]]),  [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/ɴ/]] һәм [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/ʔ/]] алдынан). Шулай итеп, «хни» ({{Lang|my}}, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/niʔ/]], «ике» тип уҡыла [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[nɪʔ]]]; «чжаун» ({{Lang|my}}, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/tɕàuɴ/]], «бесәй»)  [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[tɕàʊɴ]]] тип уҡыла. ===== Тондар ===== Бирма теле — тондарға нигеҙләнгән тел, был бер үк ижек төрлөсә әйтелә ала икәнен аңлата — юғары күтәрелеүсе, түбән төшөүсе һәм башҡа интонациялар Мьянм теле фонация, тауыш көсө, оҙонлоҡ һәм  һуҙынҡыларҙың сифаты менән дә билдәләнә. Ҡайһы бер лингвистар бирма телен  регистровый тел тип тә таныйҙар, шанхай [[У (тел)|теле]]<ref name="rj-135-136">Jones (1986): 135—136</ref> диалектына тартымлыҡ бирә. Мьянман телендә дүрт тонды айырып йөрөтәләр, түбәндәге таблицала улар  [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/a/]]<ref>Wheatley (1987)</ref> ижеге миҫалында сағылдырыла. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 370px;" !Тон !Тон атамаһы ! «а» ! тамғаланышы тасуирлама |- |Түбән |«нинтан», <span lang="my">နိမ်&#x1037;သံ</span> |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|à]] |Нормаль фонация, уртаса оҙайлыҡ, өн көсөргәнешлеге түбән, түбән йәки юғары күтәрелеүсе өн |- |Юғары |«тэтан» <span lang="my">တက်သံ</span> |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|á]] |Ихтимал, бер нисә ышҡылыулы фонация, юғары көсөргәнештәге сағыштырмаса оҙайлы өн юғары тембрлы; пауза алдынан юғарынан ҡапыл түбәнәйә. |- |шығырлаусы |«тэтан» <span lang="my">သက်သံ</span> |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|a]] |Шығырлаулы йәки көсөргәнешле фонация, ҡайһы саҡ еңелсә тамаҡ ҡыҫымы менән оҙатыла, өндөң көсөргәнешлеге һәм юғары тембры менән ҡылыҡһырлана; |- |Инә |«тайнтан» <span lang="my">တိုင်သံ</span> |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|aʔ]] |Үҙәкләштерелгән һуҙынҡы,  тамаҡ ҡыҫымында тамамлана, ҡыҫҡа, юғары тембрлы |} Миҫал: * түбән тон [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/kʰà/]] «һелкетеү»; * юғары [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/kʰá/]] «әсе булыу»; * шығырлаусы [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/kʰa/]] «хаҡ»; * инеүсе [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/kʰaʔ/]] «иғтибарҙы ситкә йүнәлтеү». Инеүсе тон [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/ɴ/]] өнөнә тамамланған ижектәргә хас түгел: * түбән [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/kʰàɴ/]] «дусар итеү»; * юғары [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/kʰáɴ/]] «кибеү»; * шығырлаусы [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/kʰaɴ/]] «тәғәйенләнләү». Хәҙерге мьянма йәнле һөйләү телендә лингвистар ике тон барлығын таный (орфографик яҡтан дүртәү тип билдәләнә):һүҙҙәрҙә осраған «юғары» тон, ул шартлаулы тартынҡыға бөтә; һәм түбәнәйә барыусы «ябай» тон<ref name="lftaylor">Taylor (1920): 91-106</ref>, өҫтәүенә, «ябай» тон төрлө юғарылыҡта әйтелергә мөмкин. Лена Тэйлор фекеренсә, ([[Инглиз теле|ингл.]] &#x20;F. Taylor L.), бирма телендәге тондар системаһы юғалыу процесы өҫтөндә.<ref name="pkb">Benedict (1948): 184—191</ref>. === Морфология === ==== Сифаттар ==== Мьянма телендә, рус [[Сифат|сифаттар]]<nowiki/>ына оҡшаш булған айырым һүҙ төркөмө юҡ, уның функцияһын  «X булыу» мәғәнәһенә эйә булған сифат ҡылымдары үтәй;  бындай ҡылымдар исемгә киҫәксә рәүешендә өҫтәлергә мөмкинкин: : һөйләү.: <span lang="my">ချောတဲ့လူ</span> (чхотэла, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lù dɛ tɕʰɔ]]); : китап.: <span lang="my">ချောသောလူ</span> (чхотол) : тәржемә: «матур булыу» + киҫәксә + «кеше» Сифат ҡылымдары исем менән бергә килеп, ҡатмарлы һүҙ  яһай ала, мәҫәлән, «лучхо» <span lang="my">လူချော</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕʰɔ lù]]: «кеше» + «матур булыу». Сағыштырыу түбәндәге конструкцияла сағыла: : X + «тхапо» (<span lang="my">ထက်ပို</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|pò tʰeʔ]]) + сифат, бында  X — сағыштырыу предметы. Артыҡлыҡ  дәрәжәһе «ә» ҡушылмаһы ярҙамында яһала (<span lang="my">အ</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ʔə]]) + сифат + «схун» (<span lang="my">ဆုံး</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|zóʊɴ]]). Һандар үҙҙәре асыҡлаған исемдән һуң килә. ==== Ҡылым ==== Бирма телендә ҡылым тамыры һис юғында бер генә суффиксҡа (киҫәксә) булһа ла эйә булырға тейеш, ниәтте, әҙәплелекте, ҡылымдың төрөн һәм ошоға оҡшаған заман грамматикаһын белдереү өсөн яуап бирә. Күп кенә киҫәксәләрҙең формаль һәм аралашыу теле өсөн үҙҙәренә оҡшаған һыңарҙары бар. Суффиксы булмаған ҡылым бойороҡ һөйкәлшен белдерә. Ҡылым тамыры һәр ваҡыт үҙгәрешһеҙ ҡала, ҡылым субъекттың хәрәкәтен белдергән Һүҙ менән зат та ла, һан да ла, енес категорияһында ла (родта) үҙгәрмәй. ==== Исемдәр ==== [[Исем (һүҙ төркөмө)|Исемдәрҙең]] күплек һаны бирма йәнле һөйләү телмәренә «туя» (әгәр һүҙ тамаҡ ҡыҫымы менән әйтелһә, <span lang="my">တွေ</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dè]] йәки [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tè]]) һәм китапсала «мьа» (<span lang="my">များ</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|mjà]]) киҫәксәләрен өҫтәү ярҙамында яһала. «Йәғни» (<span lang="my">တို့</span> [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|to]]) һүҙенә тап килгән киҫәксә әйберҙәрҙе йәки кешеләр төркөмөн аңлата. * <span lang="my">မြစ်</span> (мьи, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|mjɪʔ]]) —  йылға; * <span lang="my">မြစ်တွေ</span> (мьитуй, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|mjɪʔ tè]]) — йылғалар (разг.); * <span lang="my">မြစ်များ</span> (мьимьа, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|mjɪʔ mjá]]) — йылғалар (китапса.); * <span lang="my">မြစ်တို့</span> (мьито, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|mjɪʔ to]]) — йылғалар. Күплекте белдереүсе суффиксы [[Һан (һүҙ төркөмө)|һан]] менән ҡулланылмай. : <span lang="my">ယောက် ကလေး ၅</span> (сандра йау кхаль, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ŋá kʰəlé jaʊʔ]]) : балалар — биш — иҫәпте белдереүсе һүҙ : «Биш бала». Мьянма телендә енес (род) төшөнсәһе булмаһа ла, хайуан һәм үҫемлек атамаларында енесте белдереүсе суффикстар ҡулланыла. Ир-ат енесе (мужской род) — «тхи» (<span lang="my">ထီး</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tʰí]]), «пха» (<span lang="my">ဖ</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|pʰa]]), «пхо» (<span lang="my">ဖို</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|pʰò]]); ҡатын-  ҡыҙ енесе (женский род) «ма» (<span lang="my">မ</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|оксфордтағы]]) суффикстарын өҫтәү арҡаһында хасил була. * <span lang="my">ကြောင်ထီး</span> (чхаунтхи, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕàʊɴ tʰí]]) — бесәй; * <span lang="my">ကြောင်မ</span> (чхаунм, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|оксфордтағы tɕàʊɴ]]) — бесәйҙәр; * <span lang="my">ကြက်ဖ</span> (чхэпха, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕɛʔ pʰa]]) — әтәсте; * <span lang="my">ထန်းဖို</span> (тханпхо, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tʰáɴ pʰò]]) — үҫемлек ир кариот. ===== Иҫәпләнеүсе һүҙҙәр ===== Күрше [[Тай теле|тай]], [[Ҡытай теле|ҡытай]] һәм [[Бенгали|бенгаль]] телдәрендәге кеүек бирма телендә лә иҫәпләгәндә махсус иҫәп классификаторҙары ҡулланыла. Мәҫәлән, <span lang="my">၅ ကလေး</span> (сандра кала, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|kʰəlé ŋà]], «бала биш») тип әйтергә ярамай, «биш» һүҙенән һуң иҫәпләнеүсе кешеләрҙе белдергән һүҙ килергә тейеш: <span lang="my">ယောက်</span> (йау, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|jaʊʔ]]). Һүҙҙәрҙең ҡәҙимге тәртибе — исем + һан+ иҫәпләнеүсе һүҙ. Әгәр һан түңәрәк була икән, һүҙҙәр тәртибе үҙгәрә: исем + иҫәпләнеүсе һүҙ + һан. Берҙән-бер10 һанында ғына ҡәҙимге тәртип һаҡлана. Ваҡытты үлсәү берәмеге — мәҫәлән, «сәғәт» (найя, <span lang="my">နာရီ</span>), «көн» (йэ, <span lang="my">ရက်</span>), «ай» (ла, <span lang="my">လ</span>) кеүектәре иҫәпләнеүсе һүҙҙәр талап итмәй. ==== Киҫәксәләр ==== Бирма телендә киҫәксәләре (суфикстар) актив роль уйнай, улар «писси», <span lang="my">ပစ္စည်း</span> тип атала. Бындай киҫәксәләр ҡылым һөйкәлештәрен, заманын, әҙәплелек кимәлен белдереп киләләр, шуның арҡаһында уларҙы тәржемә итеүе лә мөмкин түгел. Уд  Дәүләт мьянманский-инглиз һүҙлегенә тап килә һәм улар 449. Ҡайһы бер киҫәксәләр һүҙ төркөмдәрен үҙгәртә: иң популяр булғандарҙың береһе «э», <span lang="my">အ</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ə]]), уны һүҙ алдына ҡуйһаң, исем килеп сыға. Мәҫәлән, «уин» (<span lang="my">ဝင်</span>) һүҙе «инә» тигәнде аңлата, ә «эуин», <span lang="my">အဝင်</span> «ишек»  һүҙенә әйләнә.  ==== Алмаштар ==== Алмаш-эйәләр һөйләмде башларға тейеш булһа ла, йыш ҡына бойороҡ һөйләмдәрҙә һәм көндәлек һөйләштә ул төшөп ҡалырға ла мөмкин. Алмаш-тултырыусылар «ко» (<span lang="my">ကို</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ɡò]]; формаль — «э», <span lang="my">အား</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|á]]) тултырыусы суффиксы менән бирелергә тейеш, ул туранан-тура тамырға ҡушыла. Ғәҙәттә алмаш яңғыҙлыҡ исемдәре урынында ла килә. Алмаштарҙы ҡулланыу аудитория мөнәсәбәте менән бәйле. Тиҫтер менән һөйләшкәндә беренсе зат алмашы «нга» (<span lang="my">ငါ</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ŋà]]; «мин») һәм икенсе зат алмашы «нин» (<span lang="my">နင်</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|nɪɴ]]; «һин») ҡулланыла, әммә күптәр өсөнсө зат алмаштарына өҫтөнлөк бирә: оло йәштәге кеше үҙен—  «доле» (<span lang="my">ဒေါ်လေး</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lé dɔ]]; «инәй») йәки «уле» (<span lang="my">ဦးလေး</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lé ʔú]]; «апа»,«бабай» ) тип, ә йәш  кеше  «та» (<span lang="my">သား</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|θá]]; ул) йәки «тами» (<span lang="my">သမီး</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|θəmí]]; ҡыҙ) тип йөрөтә. Төп алмаштар: {| style="text-align: center; margin: 0px auto 10px; font-size: 17px;" class="wikitable" ! style="width:5em;" rowspan="2" |Зат ! style="width:20em;" colspan="2" |Берлек һаны ! style="width:20em;" colspan="2" |Күплек һан |- | style="width:10em" |Формаль булмаған | style="width:10em" |Формаль | style="width:10em" |Формаль булмаған | style="width:10em" |Формаль |- !Беренсе зат |<span lang="my">ငါ </span> <br /><br /><small>сандра</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ŋà]]) |<span lang="my">ကျွန်တော်</span>^♂ <br /><br /><small>чжанто</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕənɔ]])<br /><br /><br /><br /><span lang="my">ကျွန်မ</span>^♀ <br /><br /><small>чжанма </small> <br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕəma]]) |<span lang="my">ငါဒို့ </span> <br /><br /><small>нгадо</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|do ŋà]]) |<span lang="my">ကျွန်တော်တို့</span>^♂ <br /><br /><small>чжантодо</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|do tɕənɔ]])<br /><br /><br /><br /><span lang="my">ကျွန်မတို့</span>^♀ <br /><br /><small>чжанмадо </small> <br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|do tɕəma]]) |- !Икенсе зат |<span lang="my">နင် </span> <br /><br /><small>нина</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|nɪɴ]])<br /><br /><br /><br /><span lang="my">မင်း </span> <br /><br /><small>мин</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|mɪɴ]]) |<span lang="my">ခင်ဗျား</span>^♂ <br /><br /><small>кхинмьа</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|kʰəmjá]])<br /><br /><br /><br /><span lang="my">ရှင်</span>^♀ <br /><br /><small>шин</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ʃɪɴ]]) |<span lang="my">နင်ဒို့ </span> <br /><br /><small>ниндо</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|do nɪɴ]]) |<span lang="my">ခင်ဗျားတို့</span>^♂ <br /><br /><small>кхинмьадо</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|kʰəmjá]])<br /><br /><br /><br /><span lang="my">ရှင်တို့</span>^♀ <br /><br /><small>шиндо</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ʃɪɴ]]) |- !Өсөнсө зат |<span lang="my">သူ </span> <br /><br /><small>шул</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|θù]]) |<span lang="my">(အ)သင် </span> <br /><br /><small>атин</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|(ə)θìɴ]]) |<span lang="my">သူဒို့ </span> <br /><br /><small>тудо</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|do θù]]) |<span lang="my">သင်တို့ </span> <br /><br /><small>тиндо</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|θìɴ]]) |} : <nowiki>*</nowiki> Китап телендә күплек һаны — «то» (<span lang="my">တို့</span>) киҫәксәһе менән, һөйләштә  «до» (<span lang="my">ဒို့</span> киҫәксәһе менән билдәләнә). : ^♂ ир-егеттәр ҡуллана : ^♀ ҡатын-ҡыҙҙар ҡуллана * «бунбун» (<span lang="my">ဘုန်းဘုန်း</span>, «бунчжа» тигәндән, <span lang="my">ဘုန်းကြီး</span>, «монах»), * «схайадо» (<span lang="my">ဆရာတော်</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|sʰəjàdɔ]]; «бөйөк уҡытыусы»), * «эшинбуйа» (<span lang="my">အရှင်ဘုရား</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ʔəʃɪɴ pʰəjá]]; «һеҙҙең ғали йәнәптәре»). Монахтар менән һөйләшкәндә, үҙеңә ҡарата түбәндәге алмаштар ҡулланыла: {| style="text-align: center; margin: 0px auto 10px; font-size: 17px;" class="wikitable" ! style="width:5em;" rowspan="2" |Заты ! style="width:20em;" colspan="2" |Берлек һаны |- | style="width:10em" |Формаль булмаған | style="width:10em" |Формаль |- !Беренсе зат |<span lang="my">တပည့်တော်</span>^♀ <br /><br /><small>тапидо</small> |<span lang="my">ဒကာ</span>^♀ <br /><br /><small>даг</small><br /><br />[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dəɡà]] |- !Икенсе зат |<span lang="my">ဘုန်းဘုန်း</span><br /><br /><small>бунбун</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|pʰóʊɴ pʰóʊɴ]])<br /><br /><br /><br /><span lang="my">(ဦး)ပဉ္စင်း</span><br /><br /><small>(у)басхин</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|(ú) bəzín]]) |<span lang="my">အရှင်ဘုရား </span> <br /><br /><small>ашинбуйа</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|Pʰəjá ʔəʃɪɴ]])<br /><br /><br /><br /><span lang="my">ဆရာတော်</span>^♂<br /><br /><small>схайадо</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|sʰəjàdɔ]]) |} : ^♀ ҡатын-ҡыҙҙарҙа «ма» (<span lang="my">မ</span>) киҫәксәһе өҫтәлә : ^♂ ғәҙәттә монастырь башлығы өсөн генә ҡулланыла өсөн ҡағиҙәләр ҡулланыла ғына туҡылдатып Мьяма теленең эйәлек алмаштары һөйләшендә алмаш тамыр түбән тонда тоһа, ул тартыла. Китап телендә бындай күренеш күҙәтелмәй: китап алмашы булған «и» ၏ ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ḭ]]) эйәлек алмашындағы «йэ» (<span lang="my">ရဲ့</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|jɛ]]) киҫәксһе ролен үтәй. * <span lang="my">ငါ</span> (нга, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ŋà]], «мин») + <span lang="my">ရဲ့</span> = <span lang="my">ငါ့</span> (нга, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ŋa]], «минең»); * <span lang="my">နင်</span> (нин, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|nɪɴ]], «һин») + <span lang="my">ရဲ့</span> = <span lang="my">နင်&#x1037;</span> (нин, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|nɪɴ]], «һинең»); * <span lang="my">သူ</span> (ту, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|θù]] «ул») + <span lang="my">ရဲ့</span> = <span lang="my">သူ့</span> (ту, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|θṵ]], «уның»). ==== Ҡабатлау ==== Редупликация сифаттарҙың мәғәнәһен көсәйтеү йәки кәметеү өсөн ҡулланыла. * <span lang="my">ချော</span> (чхо, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕʰɔ]] «матур») → <span lang="my">ချောချော</span> (чхочхо, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕʰɔtɕʰɔ]] «бик матур»). Күп кенә һүҙҙәр, бигерәктә ҡушма сифатар, редупликацияла рәүешкә әйләнә: * <span lang="my">လှပ</span> (хлап, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lapa]] «гүзәл») → <span lang="my">လှလှပပ</span> (хлахлапап [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lala papa]] «бик яҡшы»). Шул уҡ хәл исемдәр менән дә ҡабатлана: * <span lang="my">ခဏ</span> (кхан, «мәл») → <span lang="my">ခဏခဏ</span> (кханакхан, «йыш ҡына»). Исемдәрҙең һан редуплициры өсөн ҡайһы бер үҙгәрештәр: * <span lang="my">ပြည်</span> (пьи, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|pjì]] «ил») → <span lang="my">အပြည်ပြည်</span> (апьипьи, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|pjì əpjì]] «илдәр»), сағ <span lang="my">အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ</span> (апьипьисхайнйа, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|pjì əpjì jà sʰàɪɴ]] «халыҡ-ара»); * <span lang="my">အမျိုး</span> (амьи, «төр») → <span lang="my">အမျိုးမျိုး</span> (амьимья, «күп төрҙәр»). Бер нисә иҫәпләнеүсе һүҙ «теге йәки был» тигәнгә күрһәтеү өсөн редуплицирлана : * <span lang="my">ယောက်</span> (йуэ, «кеше») → <span lang="my">တစ်ယောက်ယောက်</span> (тийуэйуэ, «кемдер»); * <span lang="my">ခု</span> (кху, «әйбер») → <span lang="my">တစ်ခုခု</span> (тикхукх, «әллә нимә»). === Синтаксис === Бирма телендә һүҙҙәрҙең ҡәҙимге тәртибе— SOV. Бирма теле — моносиллабик тел, йәғни һүҙгә (« тамыр» тигәнгә тиң) башҡа һүҙҙәр ҡушыла алмай<ref name="tsk-viii">Taw (1924): viii</ref>. Ҡылымдар һан, зат, заман менән үҙгәрмәй, исемдәр килеш менән үҙгәрмәй, әммә уларға киҫәксәләр өҫтәлергә мөмкин. Мәҫәлән,  «ашау» — «са» (<span lang="my">စား</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|sà]]) ҡылымы уға [[Аффикс|аффикстар]] ҡушҡанда ла үҙгәрмәй. === Лексикаһы === Мьяма һүҙҙәренең күпселеге бер ижектән тора, һәм улар тибет-бирма ҡатламы лексикаһынан барлыҡҡа килгән, әйтергә кәрәк, һүҙҙәрҙең күбеһе бер нисә ижектән тороп, ситтән үҙләштерелгә һанала.Паль, [[Инглиз теле|инглиз]], мон телдәренән алынған һүҙҙәр күп, шулай уҡ [[Ҡытай теле|ҡытай]], [[санскрит]] һәм [[Һинд теле|хинди]] телдәренән алынғандары ла байтаҡ. * Паль теленән индерелгәндәре, ғәҙәттә, дин, дәүләт идараһы, сәнғәт һәм фән өлкәләренә ҡарай; * англицизмдар —  хәҙерге заман институтына һәм техникаға; * мон телемьяма теленә әүҙем йоғонто яһай: күп кенә үҙләштерелгән һүҙҙәр хәҙер үҙҙәренеке тип ҡабул ителә; мон теленән алынғандарҙың күбеһе үҫемлек, хайуандар донъяһына, идара итеүгә, туҡыусылыҡҡа, кәсепселеккә, аш-һыу бүлмәһенә, карап эштәренә, архитектура һәм музыка өлкәһенә ҡарай; * санскрит үҙләштереүҙәр — дини терминдар, ҡытайсанан — ризыҡ исемдәре һәм уйындар, хиндиҙан — кулинария, карап менән идара терминдары. Үҙләштерелгән һүҙҙәргә миҫалдар: * ғазап: <span lang="my">ဒုက္ခ</span> (дукх, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|doʊʔkʰa]], паль һүҙе «дукх»); * радио: <span lang="my">ရေဒီယို</span> (йэдийо, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ɹèdìjò]], инглизсәнән «radio»); * метод: <span lang="my">စနစ်</span> (сана, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|sənɪʔ]], мон); * йомортҡа рулеты: <span lang="my">ကော်ပြန်&#x1037;</span> (копьан, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|kɔpjaɴ]], көньяҡ минь 潤餅, jūn-piáⁿ); * ҡатын: <span lang="my">ဇနီး</span> (зань, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|zəní]], һин ''джани''); * туҡмас: <span lang="my">ခေါက်ဆွဲ</span> (кхау схуэ, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|sʰwɛ kʰaʊʔ]], ш. <span lang="my">ၶဝ်ႈသဵၼ်ႈ</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|sʰēn kʰāw]]); * фут: <span lang="my">ပေ</span> (пе, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|pè]]), португал ''pé''); * флаг: <span lang="my">အလံ</span> (аланин, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|əlàɴ]], ғәрәп علم ''ʕalam''); * келәт ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ɡòdàʊɴ]], малай ''gudang''). == Өйрәнеү тарихы == Беренсе бирма-сит ил һүҙлек төҙөү америка [[Баптизм|баптисына]] миссионер Адонирам Джадсон<ref>[http://ia600202.us.archive.org/15/items/rosettaproject_mya_dict-1/rosettaproject_mya_dict-1.pdf Словарь Джадсона]</ref>. == Текст өлгөһө == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Бирма-урыҫ практик транскрипцияһы * Эмэльси * Һид хаттар * Бирма телендә һүҙ төркөмдәре. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Тонлы телдәр]] [[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]] ggyca9sjhwar0vam507hov39cwnq44o 0 145504 1299121 1051747 2026-06-10T22:56:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299121 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Валкеакоски''' ({{Lang-fi|Valkeakoski}}) — [[Финляндия]] үҙәгенең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге Пирканмаа провинцияһы ҡалаһы. Тампере ҡалаһының көньяғына табан 35 км-ҙа, Турку ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышына табан 145 км-ҙа һәм [[Хельсинки|Хельсинкиҙан]] төньяҡ-көнбайышҡа табан 145 км-ҙа урынлашҡан. Муниципалитетының майҙаны 372,04 км², шул майҙандың һыу өҫтө 100,06 км² тәшкил итә<ref><div>[http://www.maanmittauslaitos.fi/sites/default/files/pinta_alat_kunnittain_01012010.pdf Maanmittauslaitos (Vermessungsamt finnisches): ''Suomen pinta-1 alat kunnittain. 2010 Januar''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114000547/http://www.maanmittauslaitos.fi/sites/default/files/pinta_alat_kunnittain_01012010.pdf |date=2012-11-14 }}</div></ref>. == Халыҡ == [[2012 йыл]]дың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса бында 21 043 кеше йәшәй<ref>[http://vrk.fi/default.aspx?docid=6798&site=3&id=0 «VÄESTÖTIETOJÄRJESTELMÄ REKISTERITILANNE 30.09.2012»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116150829/http://vrk.fi/default.aspx?docid=6798&site=3&id=0 |date=2013-01-16 }}</ref>. Халыҡ тығыҙлығы — 77,37 кеше/м². Рәсми тел — [[Фин теле|фин]] теле, ул 98,1 процент халыҡтың тыуған теле булып тора. Халыҡтың 0,2%-ы туған теле тип швед телен һанай һәм халҡтың 1,6 % — башҡа телдәрҙе тыуған теле тип һанай. 15 йәштән кесе кеше өлөшөн халыҡтың 16 %; 65 йәштән өлкән кешеләр өлөшө — 19,6 % тәшкил итә. == Билдәле кешеләре == * Йоэнсуу, Матти (1948—2011) — фин яҙыусыһы, криминаль детективтар авторы * Каллио, Мика (ырыу. 1982 йыл) — фин мотоциклда уҙышыусыһы * Хакулинен, Вейкко (1925—2003) — фин саңғысыһы == Туғанлашҡан ҡалалары == * {{Флаг|Норвегия}} Крагерё, [[Норвегия]]<ref name="friend">Valkeakosken kaupungin Internetportaali: [http://www.valkeakoski.fi/portal/suomi/kuntainfo_ja_hallinto/ystavyyskaupungit/ Valkeakosken ystävyyskaupungit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004074535/http://www.valkeakoski.fi/portal/suomi/kuntainfo_ja_hallinto/ystavyyskaupungit/ |date=2015-10-04 }} Viitattu 14.12.2010.</ref> * {{Флаг|Россия}} Сокол, [[Рәсәй Федерацияһы|Россия]]<ref name="friend" /> * {{Флаг|Китай}} [[Наньчан]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Китай]]<ref name="friend" /> * {{Флаг|Финляндия}} Мариехамн, [[Финляндия]]<ref name="friend" /> * {{Флаг|Германия}} Фехельде, [[Германия]]<ref name="friend" /> * {{Флаг|Венгрия}} Хайдусобосло, [[Венгрия]]<ref>Suomen suurlähetystö, Budapest: [http://www.finland.hu/public/default.aspx?nodeid=43227&contentlan=1&culture=fi-FI Kahdenväliset suhteet] Viitattu 14.12.2010.</ref> == Галереяһы == <gallery> Файл:Tervasaari paper mill.jpg|ЦБК Валкеакоски. Файл:Säteri viscose fibre factory (cropped).jpg|Вискоза сүс заводы Файл:Metsäkansan rautatieasema.JPG|Метсяканстың иҫке тимер юл станцияһы </gallery> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * * [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Викисклад|16x16пкс|Логотип Викисклада]] На [[Викисклад]]е есть медиафайлы по теме [[c:Category:Valkeakoski|Валкеакоски]] * [http://www.valkeakoski.fi/portal/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180603001812/http://www.valkeakoski.fi/portal |date=2018-06-03 }}{{ref-fi}}{{ref-en}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Финляндия ҡалалары]] ps0ma674j6syxke9s2l2lrivppj6u46 0 148861 1299122 1091580 2026-06-10T23:32:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299122 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Варкаус''' ({{Lang-fi|Varkaus}}) — [[Финляндия|Финляндияның]] көнсығыш һәм үҙәк өлөшөндәге сәнәғәт ҡалаһы һәм муниципалитеты,Төньяҡ Саво провинцияһында урынлашҡан. Муниципалитеттың майҙаны 524,55 км², шуның 138,47 км² һыу өҫтө биләй<ref>[http://www.maanmittauslaitos.fi/sites/default/files/pinta_alat_kunnittain_01012010.pdf Maanmittauslaitos (Vermessungsamt finnisches): ''Suomen pinta-1 alat kunnittain. 2010 Januar''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114000547/http://www.maanmittauslaitos.fi/sites/default/files/pinta_alat_kunnittain_01012010.pdf |date=2012-11-14 }}</ref>. == Халыҡ == Муниципалитеттың халҡы [[2014 йыл]]да халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — '''23''' '''569''' кеше<ref>[http://vrk.fi/default.aspx?docid=6798&site=3&id=0 «VÄESTÖTIETOJÄRJESTELMÄ REKISTERITILANNE 30.09.2012»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116150829/http://vrk.fi/default.aspx?docid=6798&site=3&id=0 |date=2013-01-16 }}</ref>. Халыҡ тығыҙлығы — 44,9 кеше/км². Рәсми теле— фин, 98,2 % халыҡтың туған теле. Халыҡтың 0,2%-ы. теле — швед теле һәм 1,6%-ның — башҡа телдәр. Кесе йәштәге кешеләт 15 йәшкә тиклем 14,8 %; 65 йәштән өлкән кешеләр — 20,5 % тәшкил итә. == Тарихы һәм географияһы == Варкаус [[Сайма]]а күленең муйынында урынлашҡан, шул уҡ исемдәге канал ҡала аша үтә. Ул шулай уҡ [[Финляндия]]лағы граждандар һуғышында мөһим роль уйнай : [[1918 йыл]]да ҡала Ҡыҙыл армия тарафынан баҫып алына, ләкин бикле ауыл хужалығы ерендә тороуы арҡаһында Аҡ гвардияға күсә. А. Альстром целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты барлыҡҡа килгәс, 1929 йылда Варкаус сауҙа ҡалаһы булып таныла һәм 1962 йылда үҙенең уставын ала. Ҡала күп фин халҡы өсөн иң популяр ял итеү урыны булып тора, уларҙың күбеһе [[Сайма]]а күл системаһында сәйәхәт ҡыла Исеме ''varkaus'' фин теленән «ҡыҙ урлау» тип тәржемә ителә, әммә был мөнәсәбәттәр ҡалаға ҡарамай. Иҫке фин телддә шул уҡ һүҙ ''муйын'' тигәнде аңлата, һәм ысынлап та ҡалакүл муйынында урынлашҡан<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="не указан источник на утверждение (7 февраля 2014)">1873 сығанағы көн күрһәтелмәгән</span></nowiki>''&#x5D;</sup>. == Иҡтисад == Варкауста Enso Stora Oy урман сәнәғәте компанияһының бүлексәһе урынлашҡан. Был целлюлоза һәм ҡағыҙ етештереү комбинатында туранан-тура 450 тирәһе кешене эш менән тәьмин ителгән, ә ситләтеп — 1500 самаһы кеше тағы ла эшләй. Төбәктең энергетика өлкәһе сәнәғәтендә 2000 самаһы кешене эш менән тәьмин итеүсе кластер булдырылған<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="не указан источник на утверждение (27 августа 2017)">сығанаҡ 576 көн күрһәтелмәгән</span></nowiki>''&#x5D;</sup>. == Төп иҫтәлекле урындары == * Silta Komminselän Silta күпере * Сәнғәт үҙәге Väinölä * Härkämäki обсерваторияһы * Vattuvuori саңғы үҙәге * Taipale каналы * Varkaus мәҙәни-тарихи музей * Механик музыка музейы * Күҙәтеү майҙансығы «Sateenkaari» == Туғанлашҡан ҡалалары == {| | valign="top" | * {{Флаг|China}} Луань, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] * {{Флаг|Denmark}} Накск, [[Дания]] * {{Флаг|Norway}} Рюкивать, [[Норвегия]] * {{Флаг|Sweden}} Сандвикены, [[Швеция]] | valign="top" | * {{Флаг|Russia}} [[Петрозаводск]], [[Рәсәй Федерацияһы|Россия]] * {{Флаг|Germany}} Рюссельсхайм, [[Германия]] * {{Флаг|Germany}} [[Пирна|Пирный]], [[Германия]] * {{Флаг|Hungary}} Залаэгерсег, [[Венгрия]] |} == Галереяһы == <gallery> Файл:Ahlströminkatu.jpg|Ahlströminkatu урамы Файл:Varkaus2.jpg|ЦБК Варкаус Файл:Varkausview.jpg|Ҡала күренеше </gallery> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * {{Official|https://www.varkaus.fi|Варкауса|lang=fi}} * [https://www.varkaudenseurakunta.fi/ Официальный сайт муниципалитета Варкауса]{{ref-fi}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Финляндия ҡалалары]] cogy8a9hwi96i4u28sw8du3w8y5odzc 0 154398 1299131 1182715 2026-06-11T09:01:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299131 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Георгий таҫмаһы''' — символик таҫмаларҙы таратыу буйынса [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда [[Еңеү көнө]]н байрам итеүгә арналған йәмәғәт акцияһы. 2005 йылдан алып «РИА Новости» һәм йәштәргә социаль ярҙам күрһәтеү буйынса төбәк йәмәғәт ойошмаһы (РООСПМ) - «Студенттар ойошмаһы» - башланғысы менән үткәрелә. Шул ваҡыттан алып йыл һайын үткәрелгән традицион акцияға әүерелә һәм йәмәғәт ойошмалары, предприятиелар һәм дәүләт бюджеты иҫәбенә 24 апрелдән 12 майға тиклем үткәрелә<ref name=spb>[http://www.assembly.spb.ru/manage/page/?tid=633200141 Закон Санкт-Петербурга «О бюджете Санкт-Петербурга на 2008 год и на плановый период 2009 и 2010 годов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427070929/http://assembly.spb.ru/manage/page?tid=633200141 |date=2011-04-27 }}</ref>. 2008 йылда Георгий таҫмалары 30-ҙан ашыу илдә таратыла. Акция үткәрелгән алты йыл эсендә бөтә донъяла 50 миллиондан ашыу таҫма таратыла. Акция үткәреү буйынса иң әүҙем илдәр — [[Рәсәй]], [[Греция]], [[Франция]], [[Италия]], [[Абхазия]], [[Латвия], [[Бөйөк Британия]], [[АҠШ]], [[Германия]], [[Ҡытай]], [[Вьетнам]], [[Бельгия]], [[Афғанстан]], шулай уҡ [[Молдова]] һәм [[Белоруссия]]<ref>{{cite web|url=http://rian.ru/victory_news/20100413/221801239.html |date=2010-04-13 |title=Более 300 тысяч «георгиевских ленточек» раздадут на Кубани|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65a292Enc?url=http://ria.ru/victory_news/20100413/221801239.html|archivedate=2012-02-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://blr.rs.gov.ru/node/425 |title=Проведение международной акции «Георгиевская ленточка» в Республике Беларусь |website=Представительство Россотрудничества в Республике Беларусь |accessdate=2015-05-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518072600/http://blr.rs.gov.ru/node/425 |archivedate=2015-05-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518072600/http://blr.rs.gov.ru/node/425 |date=2015-05-18 }}</ref><ref>[http://www.ruvek.ru/?module=news&action=view&id=16230 В Молдавии к юбилею Победы волонтеры начали раздавать Георгиевские ленточки / Новости / Русский век]</ref><ref>[http://krorm.ru/news/analitika/311-gheorghievskaia-lenta.html В Молдове стартовала акция «Георгиевская ленточка» — Конгресс русских общин Республики Молдова<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> Георгий таҫмаһы тышҡы күренеше һәм төҫө буйынса «1941-1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы ҡалыбының таҫмаһына тап килә. Әлеге акция сиктәрендә таратылған таҫмалар Георгий таҫмалары тип атала. Георгий таҫмаһы [[Екатерина II]] дәүерендә [[Рәсәй империяһы]]ның юғары наградаһы — Изге Георгий ордены — менән бергә барлыҡҡа килә. Ойоштороусылар билдәләүенсә, акцияның төп маҡсаты — «бер нәмәгә ҡарамаҫтан яңы быуынға, кем һәм ниндәй хаҡ менән кешелек тарихындағы иң ҡурҡыныс һуғышта еңеү яулағанын, кемдең вариҫтары булып ҡалабыҙ, нимә менән һәм кем менән ғорурланырға тейешбеҙ, кемде иҫләргә тейешбеҙ икәнде оноттормаҫҡа»<ref name="история">[http://gl.9may.ru/action_history/ История акции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213005717/http://gl.9may.ru/action_history/ |date=2012-02-13 }} // Официальный сайт акции «Георгиевская ленточка»</ref>. Акция «Олатайымдың Еңеүе — минең Еңеү», «Бәйлә. Әгәр исеңдә тотһаң!!», «Мин хәтерләйем! Мин ғорурланам!», «Беҙ — Бөйөк Еңеү вариҫтары!», «Еңеү өсөн олатайға рәхмәт!» һәм башҡа лозунгылар аҫтында үткәрелә<ref name="история" />. == Дөйөм мәғлүмәт == XVIII быуаттан башлап Георгий таҫмаһы юғары армия наградаһы — Изге Георгий ордены (Георгий тәреһе) өлөшө була. Георгий таҫмаһы I, II һәм III дәрәжә [[Дан ордены]]ның һәм «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалының ҡалыбындағы таҫманы ҡабатлай. [[Файл:Возложение венка к Могиле Неизвестного Солдата - 02.jpg|мини|300px|{{center|Бөйөк Ватан һуышының 70-йыллығына арналған тантанаға килгән илдәр етәкселәренең Билдәһеҙ һалдат ҡәберлегенә һалған тажындағы Георгий таҫмаһы, <br>2015 йылдың 9 майы}}]] Әлеге таҫманы «Гвардия таҫмаһы» тип исемләү дөрөҫлөккә тап килер ине, тигән фекерҙәр бар, сөнки Георгий таҫмаһының төҫтәре — һары һәм ҡара (1769 йылғы статут) йәки ҡыҙғылт һары һәм ҡара (1913 йылғы статут) ә Гвардия таҫмаһының төҫтәре — алтын-ҡыҙғылт һары һәм ҡара. Ысынында геральдик күҙлегенән ҡыҙғылт һары һәм һары — шул уҡ алтын төҫө. Мәҫәлән, урыҫ полководецы Михаил Кутузов рәссам Роман Волков портретында ҡара-ҡыҙғылт һары Георгий таҫмаһы менән һүрәтләнгән (1813 йыл). Совет власы осоронда Георгий таҫмаһы юҡҡа сығарыла (1917 йылғы «Бөтә хәрбиҙәрҙе хоҡуҡтарҙа тигеҙләү тураһында» декреты) һәм бер тапҡыр ҙа дәүләт наградаларында ҡулланылмай<ref>Декрет СНК РСФСР «[http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5316/ Об уравнении всех военнослужащих в правах]» от 16 декабря 1917 года</ref>. 1942 йылда хәрби Дан ордены ҡалыбын Гвардия таҫмаһы биҙәй. «Георгий таҫмаһы» акцияһы 2005 йылда Еңеүҙең 60-йыллығына интернет-проекттары директоры Наталья Лосева башланғысы менән старт ала («Наша Победа. День за днем» проекты) (һуңыраҡ — ОРН ФГУП РИА Новости етәксеһенең беренсе урынбаҫары)<ref>{{Cite web |url=http://www.cn.ru/news/245451/ |title=Наталья Лосева: я была в шоке от того, как люди поняли и приняли идею — Электронный город (Новосибирск)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2008-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090508120936/http://www.cn.ru/news/245451/ |archivedate=2009-05-08 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508120936/http://www.cn.ru/news/245451/ |date=2009-05-08 }}</ref>(һуңғараҡ — ОРН (Берләштерелгән яңылыҡтар редакцияһы) етәксеһенең беренсе урынбаҫары (ФГУП РАМИ «[[РИА Новости]])»<ref>[http://visualrian.ru/images/item/375350 Открытие фотовыставки «Георгиевская ленточка» в Москве | Библиотека изображений «РИА Новости»<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{cite web|author=Александр Привалов.|date=14 мая 2007|url=http://www.expert.ru/columns/2007/05/14/raznoe/print|title=О|publisher=[[Эксперт (журнал)|Журнал Эксперт]]|accessdate=2010-08-13|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070521000723/http://www.expert.ru/columns/2007/05/14/raznoe/print|archivedate=2007-05-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070521000723/http://www.expert.ru/columns/2007/05/14/raznoe/print |date=2007-05-21 }}</ref>. Шулай уҡ акция ойоштороусыһы булып "Студенческая община"ның экс-лидеры, хәҙерге ваҡытта ГАУК «Мосгортур» директоры Василий Овчинников<ref>{{Cite web |url=http://premia.mn.ru/premia_projects/20121128/331710712.html |title=Московские новости / Премия Московских новостей<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2015-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150216123248/http://premia.mn.ru/premia_projects/20121128/331710712.html |archivedate=2015-02-16 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216123248/http://premia.mn.ru/premia_projects/20121128/331710712.html |date=2015-02-16 }}</ref>,<ref>[http://kultura.mos.ru/presscenter/news/detail/1067751.html Василий Овчинников назначен директором Московского агентства организации отдыха и туризма<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216132350/http://kultura.mos.ru/presscenter/news/detail/1067751.html |date=2015-02-16 }}</ref> иҫәпләнә. Киң мәғлүмәт саралары фекеренсә, акцияның авторы шәхсән Наталья Лосева<ref>[http://gazeta.spb.ru/152358-0/ Георгиевская ленточка превращается в инструмент пиара и аксессуар одежды (фото) — Общество — Gazeta.Spb<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{Cite web |url=http://kovrov-tv.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=8121670 |title=Ковровское телевидение — КОВРОВ-ТВ — Первый городской телеканал — Георгиевская ленточка<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2009-05-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140228222137/http://kovrov-tv.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=8121670 |archivedate=2014-02-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140228222137/http://kovrov-tv.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=8121670 |date=2014-02-28 }}</ref>.Тыуған ҡалаһы [[Новосибирск]]иҙағы урындағы гәзиткә биргән интервьюһында Лосева ошолай тип белдерә<ref>Статья «Я была в шоке от того, как люди поняли и приняли идею» на портале «Электронный город» от 9 мая 2007 года, http://www.cn.ru/news/245451/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508120936/http://www.cn.ru/news/245451/ |date=2009-05-08 }}</ref>: {{цитата|Акция бер ниндәй ҙә географик бәйләүҙәрһеҙ башланғайны. Мин планлаштырғандың барыһы — Новосибирскиға иң яҡын дуҫтарыма һәм туғандарыма бер нисә таҫма ебәреү ине. Әммә акция башлауҙан бер аҙна үткәс тә РИА «Новости» бинаһын штурм менән тиерлек ала башланылар. Тәүлегенә 24 сәғәт бында таҫма алырға теләүселәрҙең сираты торҙо. Кешеләрҙең шул тиклем идеяны аңлауы һәм ҡабул итеүе мине аптыратты.}} == «Георгий таҫмаһы» акцияһы кодексы == [[Файл:Old-w.jpg|thumb|Санкт-Петербургта оло йәштәге ҡатын георгий таҫмаһы менән, 2015 йылдың 9 майы.]] Георгий таҫмаларын ҡулланыу «Георгий таҫмаһы» акцияһы кодексы регламенты менән билдәләнә, кодекс 10 пункттан тора<ref name="kodex"/>. Акция дәүләт, урындағы үҙидара органдары, шулай уҡ коммерция һәм коммерцияға ҡарамаған ойошмалар менән финанслана. Акция инициаторҙары фекере буйынса, таҫма бушлай таратылырға тейеш<ref name="kodex">{{Cite web |url=http://gl9may.ru/about/codex |title=Кодекс «Георгиевской ленточки» |accessdate=2016-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160531084258/http://gl9may.ru/about/codex |archivedate=2016-05-31 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160531084258/http://gl9may.ru/about/codex |date=2016-05-31 }}</ref>. «Георгий таҫмаһы» акцияһы — сәйәси һәм коммерция булмаған акция. # Акцияның маҡсаты — Еңеү көнө символын булдырыу # Был символ — ветерандарға ҡарата ихтирам белдереү, һуғыш яланында һәләк булғандарҙың яҡты иҫтәлегенә хөрмәт күрһәтеү, фронт өсөн барыһын да биргән кешеләргә рәхмәт әйтеү символы. # «Георгий таҫмаһы» геральдик символы түгел, ә Георгий таҫмаһының традицион биколорын сағылдырған символик таҫма, # Акцияла оригиналь Георгий һәм Гвардия наградалары таҫмаларын ҡулланыу тыйыла. # «Георгий таҫмаһы» һатыу-һатып алыу объекты була алмай. # «Георгий таҫмаһы» тауар һәм хеҙмәттәрҙе алға һөрөү өсөн ҡулланыла алмай. Таҫманы тауар ҡабы элементы итеп йәки тауар янына ҡушып биреү сифатында ҡулланыу тыйыла. # «Георгий таҫмаһы» бушлай таратыла. Таҫма сауҙа учреждениеһы клиентына тауар йәки хеҙмәттәр өсөн алмашҡа бирелмәй. # Сәйәси маҡсаттарҙа ниндәй ҙә булһа партиялар йәки хәрәкәттәр «Георгий таҫмаһын» ҡуллана алмай. # «Георгий таҫмаһы»нда бер йәки ике яҙыу булыуы мөмкин: таҫманы етештергән ҡала/дәүләт исеме. Башҡа яҙыуҙар таҫмала тыйыла<ref>{{Cite news|title=Опубликован Кодекс|url=https://regnum.ru/news/610368.html|work=ИА REGNUM|accessdate=2018-05-07|language=ru-RU}}</ref>. == Тарихы == === 2005 === Таҫма тәүге тапҡыр 2005 йылдың яҙында таратыла. Активистар таҫмаларҙы метро станциялары янында, сауҙа үҙәктәрендә таратларар йәки уларҙы парковкала торған автомобилдәрҙең антенналарына бәйләп ҡуялар<ref>{{Cite web |url=http://rian.ru/online/20050513/39979664.html |title=«Повяжи Георгиевскую ленточку». Итоги и будущее акции {{!}} online конференции {{!}} Лента новостей «РИА Новости» |accessdate=2011-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101014181625/http://www.rian.ru/online/20050513/39979664.html |archivedate=2010-10-14 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101014181625/http://www.rian.ru/online/20050513/39979664.html |date=2010-10-14 }}</ref>. Таҫма тантаналы сараларҙың, мәктәптәрҙә ветерандар менән традицион осрашыуҙарҙың, Рәсәй Федерацияһының күп кенә ҡала байрамдарының атрибуты булып китә. Акцияға Бөйөк ватан һуғышы ветерандары фатиха бирә, әммә акцияның ҡатнашыусылары башлыса йәштәр була<ref name="все о ленточке">[http://www.rian.ru/spravka/20070423/64190392.html Вся правда о «Георгиевской ленточке»] // [[РИА-Новости]], 23/04/2007</ref>. Бөтәһе 800 мең таҫма таратыла. Георгий таҫмалары сит илдәге Рәсәй илселектәренең күпселегенә ебәрелә. === 2006 === 2006 йылда акция сиктәрендә Рәсәйҙең 900-ҙан ашыу ҡалаһында, яҡын һәм алыҫ сит ил дәрҙә 4 миллиондан ашыу Георгий таҫмаһы таратыла. Акцияла Израиль, АҠШ, Канада, Фарсы ҡултығы илдәре, Европаның күп кенә ҡалалары ҡатнаша. Прогресс М-57 космос карабы Еңеү көнө символын Халыҡ-ара космос станцияһына алып барып еткерә<ref name="все о ленточке" />. Акцияға партнерҙар булараҡ BP һәм МТК заправкалау селтәрҙәре, Рәсәй һаҡлыҡ банкы, «Интеррос» холдингы ҡушылалар. From-UA интернет-изданиеһы һәм «Славян донъяһы» Үҙәге башланғысы менән «Георгий таҫмаһы» акцияһы тәүге тапҡыр Украинала үткәрелә. === 2007 === 2007 йылдан алып «Георгий таҫмаһын» Еңеү көнөндә Ҡыҙыл майҙандағы парадтар ваҡытындаил етәкселәренең пиджак лацкандарында күрергә мөмкин, мәҫәлән, Владимир Путиндың һәм Дмитрий Медведевтың<ref>[http://visualrian.ru/images/item/311505 Военный парад в честь 63-й годовщины Победы в Великой Отечественной войне, «РИА Новости»]</ref><ref>[http://visualrian.ru/images/item/152725 А. Сердюков, М. Фрадков, В. Путин, «РИА Новости»]</ref>. 2007 йылда урыҫ диаспоралары булған бөтә илдәрҙә лә үтә. Акцияға Советтар Союзына ҡағылышы булмаған илдәр ҙә ҡушыла. Бөтә донъя буйынса 10 миллиондан ашыу таҫма таратыла<ref name="все о ленточке" />. 2007 йылда тәүге тапҡыр Словакияла һәм Чехияла үтә, ойоштороусыһы Slovnik.org. интернет-порталы. Ҡайһы бер интернет-сайт ҡулланыусыларына<ref>Например, [[NoNaMe]]: [http://nett00ns-doc.nnm.ru/operaciya_georgievskaya_lentochka Операция «Георгиевская ленточка»]</ref> Георгий таҫмаһын аватарка сифатында ҡулланырға тәҡдим итәләр. === 2008 === [[Файл:Георгиевкая лента ветерану ВОВ.JPG|thumb|right|228px|Бөйөк Ватан һуғышы ветеранына Георгий таҫмаһын бәйләйҙәр. 2009 йыл]] 2008 йылда Рәсәйҙең бөтә төбәктәре тиерлек акцияла ҡатнаша башлай. Төбәк һәм урындағы хакимиәттәре, «афгансылар» ветеран ойошмалары һәм предприятелар 2 миллион самаһы Георгий таҫмаһына заказ бирәләр<ref>{{cite web|date=3 апреля 2008|url=http://www.rian.ru/society/20080403/102881397.html|title=Около 2 млн «георгиевских ленточек» заказали в регионах России|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65a2FOYVI?url=http://ria.ru/society/20080403/102881397.html|archivedate=2012-02-19}}</ref>. Ҡарасай-Черкесияла — миллион ярым, Төньяҡ Осетияла - 20 мең, Коми Республикаһында — 400 меңдән ашыу таҫма, 1,8 миллиондан ашыу таҫма Санкт-Петербург ҡалаһында таратыла<ref name="история" />. Яҡын һәм алыҫ сит илдәр иҫәбенән иң әүҙем ҡатнашыусылар — Греция, унда 20 меңдән ашыу таҫма таратыла, шулай уҡ [[Украина]], [[Үзбәкстан]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Германия]], [[Бельгия]], [Молдавия]] (Приднестровье), [[Исландия]], [[Бөйөк Британия]], [[АҠШ]], [[Ҡытай]], [[Вьетнам]], [[Афғанстан]], [[Мексика]] (бөтәһе 30-ҙан ашыу ил ҡатнаша). Мәскәүҙә беренсе тапҡыр «Георгий таҫмаһы» Хәрби кино фестивале үткәрелә<ref name="история" />. 2008 йылда Эстония Дәүләт телерадиоһыгың урыҫ телле редакцияларына «Георгий таҫмаһы» акцияһы тураһында телгә алыу тыйыла<ref>{{cite web|date=24 апреля 2009|url=http://www.regnum.ru/news/1155843.html|title=Русскоязычным редакциям Гостелерадио Эстонии запретили упоминать акцию «георгиевские ленточки»|publisher=[[REGNUM]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65a2KkL0S?url=http://www.regnum.ru/news/1155843.html|archivedate=2012-02-19}}</ref>. === 2009 === Февраль айында хәҙерге Рәсәй тарихында иң иң масссауи патриотик халыҡ акцияһына арналған фотография күргәҙмәһе үткәрелә<ref name="история" />. Псков өлкәһендә аҡ мәрмәрҙән эшләнгән хәтер ғибәҙәтханаһы асыла. Эстән ғибәҙәтхана Георгий таҫмаһы рәүешендә яһалған постаментта Георгий тәреһе меннә биҙәлгән. Ошондай туғыҙ ғибәҙәтхана төҙөлгән. === 2010 === «Георгий таҫмаһы» акцияһы Героой-ҡалаллары буйынса Бөйөк Ватан һуғышының 65-йыллығына арналған автопробегтың символы була. Һәр ҡалала югереүҙә ҡатнашыусылар таҫмалар тарата. === 2011 === «Георгий таҫмаһы» бик ҙур таҫмаларға һәм хатта һүрәттәрҙә сағылдырыла. Мәҫәлән, Амурҙа оҙонлоғо 8 метр һәм киңлеге 50 сантиметр булған таҫманы студенттар үҙаллы тегәләр һә, шарҙарға беркетеп, һауаға осоралар. Томск ҡалаһында ике ҙур Георгий таҫмаһын тегәләр. Железногорскиҙа граффити оҫталары ҡала үҙәгендә бик ҙур таҫманы эшләйҙәр. 9 майҙа Карелия таможня хеҙмәткәрҙәре Рәсәй-Финляндия сиген үтеүсе туристарға таҫмалар тарата. «Георгий таҫмаһы» проекты сиктәрендә 11-18 июндә Севастополь — Балаклава — Артек — Севастополь маршруты буйынса «Диңгеҙ корпусы — герой — ҡалалар 2011» халыҡ-ара крейсер яхталарының елкәнле регатаһы үткәрелә. === 2012 === 27 апрелдә Бөтә Рәсәй күргәҙмәләр үҙәге (ВВЦ) майҙансыҡтарындағы ВВЦ «Йәштәр ҡалаһы» спорт-ял сараһы үтә, шулай уҡ унда волонтерҙар таҫмалар тарата<ref>[http://www.rg.ru/2012/04/26/molodej-anons.html Анонс Российской газеты о Городе молодежи]</ref>. Проект «Rap info» РИА новости проекты Еңеү көнөнә бағышланған махсус тапшырыу әҙерләй. Ойоштороусылар эшләгән тарих видеодәресен акцияһы сайтында ҡарап була ине. Бөтә донъя бйынса 7 миллиондан ашыу таҫма таратыуҙан тыш, «виртуаль» таҫмалар бүләккә алыу мөмкинлеге тыуа. «Синыфташтар» (OK.ru) социаль селтәре таҫма һүрәтен фотографияға урынлаштырыу буйынса бушлай сервис аса. Бөтәһе бындай таҫма 22 мллион урынлаштырыла. Георгий таҫмалары Еңеү көнөндә никахлашҡан йәштәргә, шулай уҡ ғаилә тормошо юбилейын билдәләгән ирле-ҡатындарға тапшыралар. 20 меңдән ашыу таҫма Рәсәй МВД-на тапшырыла, уларҙы ЮХХДИ хеҙмәткәрҙәре 4 майҙан алып тәртип боҙоусыларға һәм теләгән бөтә автомобиль йөрөтөүселәргә тараталар. Ленточка тапшырҙы, 20 меңдән ашыу булған Рәсәй эске эштәр министрлығы, 5 майҙа хеҙмәткәрҙәре менән боҙоуҙарҙы туҡтатыуға һәм уларҙы таратырға теләүселәр барыһы ла ябай стационар постары н автолюбитель ДПС Мәскәүҙә. === 2013—2015 === [[Файл:ГеоргиевскаяЛенточкаАлмаАта9Мая2013.JPG|thumb|Алматыла йәштәр Еңеү көнөндә Георгий таҫмалары менән. ([[Ҡаҙағстан]]). [[2013 йыл]]]] [[Файл:Билборд Георгиевская ленточка.jpg|thumb|{{center|Георгий таҫмалары биралаү урында күрһәтелгән реклама реклама стендә. [[Мәскәү]], [[2015 йыл]]}}]] Акция сиктәрендә 2014 йылдың 5 майында «Еңеү энергияһы» проекты сиктәрендә Смоленскиҙа иң оҙон Георгий таҫмаһын күреп булды. Таҫманың оҙонлоғо яҡынса 400 метр, киңлеге — 36,5 сантиметр. Сарала 500-ҙән ашыу волонтер ҡатнаша<ref name="Сайт">[http://www.mrsk-1.ru/ru/press/news/company/?id_4=89281 Смоленские энергетики в честь празднования Дня Победы представят самую протяжённую Георгиевскую ленту в России]</ref>. == Иҫкәрмәләр == ;Комментарийҙар {{иҫкәрмәләр|group="~"}} ;Сығанаҡтар {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://gl9may.ru/ Акция «Георгиевская ленточка». Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501150728/http://gl9may.ru/ |date=2015-05-01 }} * {{LJ-community|pobeda_ru|Коммьюнити акции «Георгиевская ленточка»}} * [http://lenta.ru/articles/2012/04/24/georg/ Lenta.ru Без подтекста. Кто и зачем раздает россиянам георгиевские ленточки] * [https://web.archive.org/web/20090511000912/http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=673083%2F Связанные одной лентой, статья в журнале «Власть»] * [http://www.fontanka.ru/2007/05/10/077/ Георгиевская ленточка — национальный проект или фенечка] [[Категория:Еңеү көнө]] [[Категория:2005 йыл Рәсәйҙә]] 5yo07cpjrb6gj7s71h5rfqpx6k2dg22 0 155032 1299127 1182544 2026-06-11T02:17:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299127 wikitext text/x-wiki {{однофамильцы|Вилданов}} {{Ук}} '''Вилданов Рәүф Ғибаҙулла улы''' ([[24 апрель]] [[1953 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-инженер-электромеханигы, уйлап табыусы. 1980 йылдан [[Өфө нефть институты]]ның (хәҙер [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның) Салауат филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2008), профессор. == Биографияһы == Рәүф Ғибаҙулла улы Вилданов 1953 йылдың 24 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ишембай]] ҡалаһында тыуған. Ишембай ҡалаһында урта мәктәпте тамамлағас 1973 йылда Өфө нефть институтына уҡырға инә һәм уны 1978 йылда тамамлай. 1980 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|УГНТУ]]-ның Салауат филиалының «Сәнәғәт предприятиеларының автоматикаһы һәм элктр ҡорамалдары» кафедраһында фәнни эш буйынса кафедра урынбаҫары фазифаһында эшләй<ref>[http://rusoil.net/faculty/113 Сайт УГНТУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117043740/http://rusoil.net/faculty/113 |date=2019-11-17 }}</ref>. == Ғилми эшмәкәрлеге == Салауат ҡалаһында Өфө дәүләт нефть техник университеты филиалында электр ҡорамалдары һәм сәнәғәт предприятиелары автоматикаһы кафедраһында профессор. Уның ҡатнашлығында өс фән кандидаты әҙерләнгән. Фәнни эшмәкәрлеге, башлыса, газ тармағы өсөн ҡоролмаларҙы диагностикалау сараларын эшләүгә арнаған. Рәүф Ғибаҙулла улы Вильданов көпләүсе ҡоролмаларҙа деформация һәм боҙолған урындарҙың туплана барыуы процесында металдарҙы яңынан магнитлауға киткән юғалтыуҙар үҙгәреүен һәм бүленеүен өйрәнә. Вилданов Рәүф Ғибаҙулла улының 130-ҙан ашыу ғилми эше нәшер ителгән һәм уның 25 уйлап табыуға авторлыҡ патенты (шул иҫәптән иң билдәлеһе МД-11ПМ магнит интроскопы) бар. Ул эшләнгән магнитлы дефектоскоп, МД интроскоп-11 ПМ һәм башҡа ҡорамалдар Рәсәй Федерацияһы нефть химияһы сәнәғәте предприятиеларында киң ҡулланыла. == Әҙәбиәт == * Вильданов Рауф Гибадуллович и др. Экономика электропотребления в промышленности. Уфа. 2004. == Һылтанмалар == * [http://patents.su/2-1608565-preobrazovatel-magnitnykh-polejj-k-defektoskopu.html Р. Вильданов. Преобразователь магнитлы дефектоскоп һыу баҫыу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191108135427/http://patents.su/2-1608565-preobrazovatel-magnitnykh-polejj-k-defektoskopu.html |date=2019-11-08 }} == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013|index.php/3642}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Шәхестәр:Салауат]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] q7dfm73e7rjpqh8cmsk74g2sq4pzxea 0 161045 1299117 1270061 2026-06-10T18:24:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299117 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Буранбаев}} '''Буранбаев Вара Бәшәр улы''' ([[28 июнь]] [[1924 йыл]] — [[апрель]] [[2015 йыл]]) — партия һәм дәүләт эшмәкәре. Яҙыусы-тыуған яҡты өйрәнеүсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] һәм хеҙмәт ветераны. Сәғит Мифтахов (1990), Батыр Вәлид (2000) исемендәге премиялар лауреаты. Баймаҡ ҡалаһының һәм Баймаҡ районының Почётлы гражданы (1998). == Биографияһы == Вара Бәшәр улы Буранбаев 1924 йылдың 28 июнендә [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]]-ҙың [[Йылайыр кантоны]] (хәҙерге [[Баймаҡ районы]]) [[Түбә]] эшселәр ҡасабаһында Хәкимә һәм Хәйрибәшәр Буранбаевтар ғаиләһендә тәүге бала булып тыуған. 1942 йылда 18 йәшлек Вара Буранбаевты[[ Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырта лар. Башта Алкино-2" хәрби лагерында ул 82 миллиметрлы батальон минометын өйрәнеү курстарында уҡып, хәрби һөнәр ала<ref>[https://wikisource.org/wiki/%D0%AE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D2%A1%D1%81%D2%AF%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B8%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%88%D1%8B Юлай Мәҡсүтов ижадында милли рух сағылышы]</ref>. Артабан Т-3 танкы командиры Буранбаев [[Украина]] һәм [[Польша]] аша үтеп, [[Орел]], [[Киев]], [[Львов]] ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша. Курск дуғаһы алышында ҡатнаша. [[Еңеү көнө]]н [[Берлин]]дан алыҫ булмаған Потсдам тирәһендә ҡаршылай. 1945 йылдың 15 майында [[Чехословакия]]ны азат итеүҙә ҡатнаша. Старшина званиеһында 1947 йылда ғына ҡайтып төшә, башта [[Ырымбур өлкәһе]]нең бер совхозында балта оҫтаһы булып урынлаша, һуңынан тыуған ауылына ҡайта һәм бер аҙ [[Түбә мәктәбе]]ндә секретарь булып эшләй. Ошо уҡ ваҡытта Түбә ҡасабаһында Балалар техник станцияһы асыла, унда авиамоделдәр, шахмат һәм фотодело түңәрәктәре эшләй башлай. Станция директоры итеп Вара Буранбаев тәғәйенләнә. 1949 йылда был станция [[Баймаҡ]] ҡалаһына күсерелә һәм Пионерҙар йорто итеп үҙгәртелә, уның директоры булып Вара Бәшәр улы ҡала<ref>https://cdtbaimak.jimdofree.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625073032/https://cdtbaimak.jimdofree.com/ |date=2020-06-25 }} Историческая справка</ref>. Ошо уҡ ваҡытта ул «Ҡыҙыл Баймаҡ», «Баймакский рабочий» гәзиттәре ҡарамағындағы радиола әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. 1952—1954 йылдарҙа — «Ҡыҙыл Баймаҡ» гәзите мөхәррире; 1954—1958 йылдарҙа Өфө партия мәктәбендә уҡый; 1958—1962 йылдарҙа — Баймаҡ КПСС райкомында пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире; 1962 йылда Баймаҡ райсоветы башҡарма комитетының рәйесе урынбаҫары булып эшләй; 1963—1965 йылдарҙа — Баймаҡ ауыл хужалығы буйынса производство идаралығында инспектор-партойоштороусы; 1965—1978 йылдарҙа — халыҡ комитеты контроле рәйесе; 1978—1985 йылдарҙа — Башҡортостан кинопрокатының Баймаҡ филиалы мөдире; 1985—1987 йылдарҙа — Баймаҡ районы граждандар оборонаһы буйынса штаб начальнигы урынбаҫары; 1987—1991 йылдарҙа — Баймаҡ тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы директоры. == Йәмәғәтселек эшмәкәре == Район ветерандары Советы рәйесе (1990—1993), Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәрен һаҡлау йәмғиәте рәйесе (1967—1997), «Атайсал» клубы рәйесе (1996—2006). «Хәтер» китабын (1995) һәм «Улар еңеү менән ҡайттылар» китабының 2-се томын (2002 йыл; икеһе лә — Өфө) әҙерләүҙә ҡатнаша. 7 китап, тыуған яҡ тарихына арналған 350-нән ашыу мәҡәләләр авторы, улар район һәм республика гәзиттәрендә һәм журналдарында баҫтырыла. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Вара Бәшәр улы әүҙем тормош алып бара, китаптар өҫтөндә эшләй, мәктәп уҡыусылары менән осраша, һуғыш тураһында хәтирәләре менән бүлешә. Әҙәбиәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн 2 декабря 1998 йылыңдың 22 декабрендә уға Баймаҡ ҡалаһының һәм Баймаҡ районының Почётлы гражданы исеме бирелә. 2015 йылдың апрелендә вафат була. '''Төп әҫәрҙәре''': 1.Күк Ирәндек буйында(На склонах Ирандыка). Баймаҡ, 2004; 2.Һуғыштарҙан әгәр иҫән ҡайтһам…(Если живым вернусь с войны). Баймаҡ, 2005; 3.Рухи көсөм тыуған еремдән (Духовные корни -на родной земле). Баймаҡ, 2006; 4.Яугир яу яландарынан ҡайтҡас (Вернулся воин с войны). Баймаҡ, 2009; 5.Ирәндек гәүһәрҙәре (Жемчужины Ирандыка). Баймак, 2009-б.108-115; 6.Тыуған яғым-алтын бишегем (Родина моя-золотая колыбель). Өфө,2011; 7.Үткән ғүмер-аҡҡан һыу төҫлө.(Жизнь течет как вода). Өфө,2012. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1967) * [[Ватан һуғышы ордены|2-се дәрәхә Ватан һуғышы ордены]] (1995) * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (1944) * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945) * «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалы (1968) * Баймаҡ ҡалаһының һәм Баймаҡ районының Почётлы гражданы (1998). * Сәғит Мифтахов исемендәге премия лауреаты (1990) * Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты (2000) * «Хеҙмәт ветераны» (1980) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://wikisource.org/wiki/%D0%AE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D2%A1%D1%81%D2%AF%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B8%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%88%D1%8B Юлай Мәҡсүтов ижадында милли рух сағылышы] * [https://baimak.bashkortostan.ru/district/honorary/431/ Буранбаев Вара Башарович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627214358/https://baimak.bashkortostan.ru/district/honorary/431/ |date=2020-06-27 }} * [http://libmap.bashnl.ru/node/1085 Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627022238/http://libmap.bashnl.ru/node/1085 |date=2020-06-27 }} * Баймакская энциклопедия. Уфа,2013.- с.156 * Баймакский край. Энциклопедическое и краеведческое издание, Уфа, 2001 г., 328 с.(соавторство) * Сказание о земле Баймакской. Уфа, Изд. «Слово», 1998 г. * Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Икенсе баҫма. Баймаҡ, 2010 йыл * [https://bv.do.am/news/2010-05-07-799 Я внук фронтовиков] [[Категория:Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаттары]] dy2stc4iyxj3wfnx1pyzmz9gi0a6h55 0 162942 1299109 966235 2026-06-10T14:48:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299109 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Николай Николаевич Боголюбов''' (1909-1992) - совет математигы һәм физик-теоретигы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1991 йылдан); СССР Фәндәр академияһы (1953 йылдан) һәм Украина ССР-ы Фәндәр академияһы ( 1948 йылдан) академигы, һыҙыҡлы булмаған механика һәм теоретик физика фәнни мәктәптәренә нигеҙ һалыусы. Ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1969, 1979). Дубналағы Атом тикшеренеүҙәре Берләшкән институтының (АБИ) теоретик физика лабораторияһы директоры (1956 йылдан), МИАН директоры (1965--1988), Мәскәү дәүләт университеты физика факультетының [http://www.phys.msu.ru/rus/about/structure/div/div-experimental/chair-quantum-statistics/ квант статистикаһы һәм ҡыр теорияһы кафедраһы мөдире] (1966-1992). == Биографияһы == Николай Боголюбов 1909 йылда Түбәнге [[Түбәнге Новгород|Новгородта]], теология, фәлсәфә һәм психология уҡытыусыһы, яҙыусы дин әһеле һәм Рәсәй православие сиркәүенең баш руханийы Николай Михайлович Боголюбов (1872—1934) ғаиләһендә тыуған<ref>[http://www.pravenc.ru/text/149493.html Николай Михайлович Боголюбов в Православной энциклопедии]</ref> . Буласаҡ ғалимдың әсәһе Ольга Николаевна (ҡыҙ фамилияһы Люминарская) музыка уҡытыусыһы булып эшләгән. Ғаиләлә өс ул булған: Николай Николаевич Боголюбов (баш бала), Алексей Николаевич Боголюбов (1911—2004) — математик, фән тарихсыһы, Украина Милли Фәндәр Академияһы ағзаһы, Михаил Николаевич Боголюбов (1918—2010) — [[Тел ғилеме|лингвист]], РФА академигы. [[Файл:Могила_академика_Николая_Боголюбова.JPG|слева|мини|307x307пкс|Мәскәүҙең Новодевичье зыяратында Н. Н. Боголюбов ҡәбере]] Атаһы Николайҙы дүрт йәшенән уҡырға һәм яҙырға, биш йәшенән — [[Немец теле|немец]], шуның менән бергә [[француз теле|француз]] һәм [[инглиз теле|инглиз]] телдәренә өйрәтә башлай. Боголюбов телдәр үҙләштереүгә ғәжәйеп һәләткә эйә булған, лингвистика һәм тарихты бик ныҡ белгән. Ул инглиз, немец һәм француз телдәренән ҡала тиҫтәгә яҡын — [[Телдәрҙең кодтары|итальян, венгр, фин, швед, поляк, чех]] һ.б. телдәрҙе белгән. 1913 йылда ғаилә [[Киев|Киевҡа]] күсенә, унда аталары Владимир университетында теология профессоры булып эшләй . [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] ваҡытында ул эшһеҙ ҡала һәм ҡалала эш таба алмайынса, ауылға күсенә. Ете йыллыҡ мәктәпте Николай унда тамамлай {{Sfn|О людях Московского университета|2019|с=259|quote=Аттестат об окончании семи классов деревенской школы был единственным документом об образовании, который Боголюбов получил за всю свою жизнь. Следующим документом стал диплом доктора математики}} . 1925 йылда туранан-тура УССР Фәндәр академияһы аспирантураһына ҡабул ителә һәм унан һуң УССР һәм СССР Фәндәр академияларында эшләй. 1963 йылдан СССР Фәндәр академияһының математика бүлеге секретары. 1965 йылдан Дубналағы Атом-ядро тикшеренеүҙәре Берләшкән институты директоры. Төп эштәре — математика анализы, математика физикаһы, һыҙыҡлы булмаған механиканың асимптотик ысулдары, динамик системалар теорияһы, статистик физика һәм ҡырҙың квант теорияһы. Күп кенә сит ил Академиялары ағзаһы ([[Болгария]], [[Германия Демократик Республикаһы|ГДР]], [[Польша]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һ.б.), фәнни учреждениелар һәм йәмғиәттәр, ''Пагуош хәрәкәтендә'' ҡатнашыусы. 7-8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты. 1937 йылда Евгения Александровна Пирашковаға өйләнгән. Никахта ике улы тыуған. Оло улы Николай — математика физикаһы һәм статистика механикаһы белгесе, В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. === Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре === * Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (13.03.1969; 20.08.1979) * 6 [[Ленин ордены]] (19.09.1953; 20.08.1959; 29.04.1967; 13.03.1969; 17.09.1975; 20.08.1979) * [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь революцияһы ордены]] (20.08.1984) * 2 Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (23.01.1948; 04.01.1954) * 2 [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почет Билдәһе ордены]](01.10.1944; 04.11.1944) * миҙалдар * Ленин премияһы (1958) * Сталин премияһы (1947, 1953) * СССР дәүләт премияһы (1984) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * <nowiki><i id="mwsQ">Ахиезер А. И.</i></nowiki> [http://www.kipt.kharkov.ua/itp/akhiezer/ru/recollections/bogolyubov/ Воспоминания о Николае Николаевиче Боголюбов] * ''Боголюбов А. Н. '' Н. Н. Боголюбов. Жизнь. Творчество. Под общ. ред. В. Г. Кадышевского. — Дубна: Изд-во ОИЯИ, 1996. * [http://www.mi.ras.ru/books/pdf/bogoliub.pdf Воспоминания об академик Н. Н. Боголюбове. К 100-летию со дня рождения. — М.: МИАН, 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329081938/http://www.mi.ras.ru/books/pdf/bogoliub.pdf |date=2017-03-29 }} * ''Климонтович Ю. Л. '' Штрихи к портретам учёных. Дискуссионные вопросы статистическою физики. — М.: 2005 * Н. Н. Боголюбов (мл.), Д. П. Санкович. [http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/1993-v24/v-24-5/1.htm «Николай Николаевич Боголюбов. Очерк научной деятельности.» Э. Ч. А. Я., Том 24. Часть 5 (1993) 1224-1293.] * [http://ufn.ru/ru/articles/1959/9/i/ Николай Николаевич Боголюбов (К пятидесятилетию со дня рождения)] // [[:tt:Митропольский,_Юрий_Алексеевич|Ю. А. Митропольский]], [[:tt:Тябликов,_Сергей_Владимирович|С. В. Тябликов]]. Успехи физических наук, т. 69 (1), 159—163 (сентябрь 1959). * [http://ufn.ru/ru/articles/1969/8/m/ Николай Николаевич Боголюбов (К] [http://ufn.ru/ru/articles/1969/8/m/ шестидесятилетию со дня рождения)] // Д. Н. Зубарев, Б. В. Медведев, Ю. А. Митропольский, М. К. Поливанов. Успехи физических наук, т. 98 (4), 741—744 (август 1969). * [http://ufn.ru/ru/articles/1979/8/q/ Николай Николаевич Боголюбов (К семидесятилетию со дня рождения)] // В. А. Амбарцумян, Н. Г. Басов, А. А. Логунов, М. А. Марков, Б. М. Понтекорво, А. М. Прохоров, П. А. Черенков. Успехи физических наук, т. 128 (4), 733—737 (август 1979). * [http://ufn.ru/ru/articles/1989/12/d/ Николай Николаевич Боголюбов (К восьмидесятилетию со дня рождения)] //А. А. Абрикосов, В. А. Амбарцумян, А. М. Балдин, Н. Г. Басов, В. С. Владимиров, А. В. Гапонов-Грехов, А. М. Курбатов, А. А. Логунов, М. А. Марков, Ю. А. Осипьян, А. Н. Тавхелидзе, И. М. Халатников, Д. В. Ширков. Успехи физических наук, т. 159 (4), 715—716 (декабрь 1989). * <nowiki><i id="mwyA">Патон Б. Е. </i></nowiki> [http://wwwinfo.jinr.ru/~jinrmag/win/2009/37/bo37.htm Великий ученый (к 100-летию Н.] [http://wwwinfo.jinr.ru/~jinrmag/win/2009/37/bo37.htm Н. Боголюбова)] == Һылтанмалар == {{Warheroes|id=12571|star=Labor}} [[Категория:21 августа тыуғандар]] [[Категория:1909 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Түбәнге Новгородта тыуғандар]] [[Категория:13 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1992 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Киев университетын тамамлаусылар]] qpft03dmwwsh9ow3hcgi2bwf0t6d4sk 0 175379 1299100 1188745 2026-06-10T12:59:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299100 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Һәҙиә|2=21 май 2021}} {{Ук}} '''Бикташев Вәли Миниғалим улы''' (01.05. 1917.Ауырғазы районы Дүртөйлө ауылы - 2012г.) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, "Дахау" фашист концлагеры тотҡоно. Беренсе һәм 2-се Ватан һуғышы ордены, "РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы" билдәһе менән бүләкләнгән. 4 китап, шул иҫәптән "Беҙ үлемдән көслөрәк" документаль повесы авторы. Ибраһимов исемендәге премия лауреаты (2003)<ref name="Бикташев Вали Минигалимович">[https://aurgazy.bashkortostan.ru/district/honorary/483/ Бикташев Вали Минигалимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210521182214/https://aurgazy.bashkortostan.ru/district/honorary/483/ |date=2021-05-21 }}</ref>. == Биографияһы == Бикташев Вали Миңлеғәли улы 1917 йылдың 1 майында Ауырғазы районының Дүртөйлө (Иҫке Төрөмбәт) ауылында тыуған. Өлкән лейтенант. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, элекке "Дахау" фашист лагеры тотҡоно, "Беҙ үлемдән өлкән" документаль повесы авторы<ref name="Бикташев Вали Минигалимович" />. Ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1938 йылдың октябрендә армияға алына. Мәктәпте тамамлағандан һуң кесе командирҙарға өлкән сержант исеме бирелә. 1939 йылдың 29 ноябрендә Фин һуғышы башлана. 209 һуғышсынан торған рота составында Вали Бикташев та фронтҡа оҙатыла. 1939 йылдың сентябрендә Көнбайыш Белоруссияны азат итеүҙә пулемет полкы командиры ярҙамсыһы булып ҡатнаша. == 2-се бүлек исеме == <!-- был бүлектә 1-се бүлектә тасуирланған субъект йәки объектҡа бәйле аныҡлауҙар дауам итә. Мәҫәлән, бүлек Батырлығы (әгәр мәҡәлә яугир тураһында булһа) Этимология (топонимика, исемдәр) һ.б. --> == Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары == ==Китаптары == *Бикташев, Вали Минигалимович. Мы старше своей смерти : записки узника Дахау / В. М. Бикташев. - Уфа : Башкирское книжное издательство, 1978. - 464 с. : ил. - (в пер.) : 1.20 р. *Бикташев В. Заглавие: Йөрәкләргә язылган язмышлар Ответственность:Вәли БикташевМесто издания:УфаИздательство: б. и. Год издания:2002 Количество страниц:335, [1] с.ББК:Ш5(2=Баш)7- == Һылтанмалар == * [https://www.polkmoskva.ru/people/1071581/ Бикташев Вали Минигалимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210521182203/https://www.polkmoskva.ru/people/1071581/ |date=2021-05-21 }} * [https://aurgazy.bashkortostan.ru/district/honorary/483/ Бикташев Вали Минигалимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210521182214/https://aurgazy.bashkortostan.ru/district/honorary/483/ |date=2021-05-21 }} * [http://libmap.bashnl.ru/node/648 Литературная карта РБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210521182214/http://libmap.bashnl.ru/node/648 |date=2021-05-21 }} * [https://drive.gybka.com/song/140932989/Be_lemd_n_k_sl_r_k._ZH_it_Kuzeev_V_li_Biktashev._-_Teksty_h_t_Mortazin_u_yj./ Беҙ үлемдән көслөрәк. Тексты Әхәт Мортазин уҡый]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://vk.com/doc704697_446482669?hash=288c81df1793355a94&dl=e6420d0e9498287005 Туғанлык тамырҙары] * [http://ktrb.ru/tat/news/denia/6279.html Дахау тоткыннары... концерт куя] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] kr03d7xl38zgv57yukgwztul9gvg7yk 0 183373 1299126 1290683 2026-06-11T01:15:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299126 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Венедиктов Алексей Алексеевич''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[Рәсәй]] [[тарих]]сыһы, [[Педагогика|педагог]], журналист, мөхәррир һәм йәмәғәт эшмәкәре, «Эхо Москвы» радиостанцияһының баш мөхәррире (1998—2022). 2015 йылдың октябренән «Дилетант» тарихи журналы хужаһы. 2022 йылдың мартынан YouTube-каналда «Живой гвоздь» программаһын сығара. == Биографияһы == Алексей Алексеевич Венедиктов [[1955 йыл]]дың 18 декабрендә [[Мәскәү]]ҙә тыуған. * Әсәһе — Элеонора Абрамовна Дыховичная. Уның бала сағы һәм үҫмер йылдары Покровский ҡапҡалары районында үтә<ref name="bbc">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/features-51844470|title="Между струйками": жизнь и правила Алексея Венедиктова|website=BBC News Русская служба|date=2020-04-29|access-date=2022-03-11}}</ref>. Уны өләсәһе — [[Дыховичная Нина Абрамовна|Нина Абрамовна Дыховичный]] (1914—2006), билдәле совет инженер-конструкторы, [[Мәскәү архитектура институты]] уҡытыусыһы, Торлаҡ һәм йәмәғәт биналарының Үҙәк ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының төп белгесе, Мәскәүҙә «Украина» ҡунаҡханаһының инженер конструкцияһы проекты авторы, Рәсәйҙең атҡаҙанған төҙөүсеһе үҫтәрә<ref name=bbc />. Уның олатаһы — Абрам Ионович Дыховичный (1882, Каменец-Подольский — 1963 йыл, [[Мәскәү]] ҡалаһы), Рәсәйҙең күренекле инженер-конструкторы, Мәскәү тау институты профессоры. Нина Абрамовнаның ағайҙары — яҙыусы-сатирик һәм драматург Дыховичный Владимир Абрамович ([[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында пехотала һуғыша, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнгән)<ref>[http://timofeev-sb.livejournal.com/100079.html Зачем Венедиктов позорит собственных дедов?]{{ref-ru}}</ref> һәм архитектор, профессор [[Дыховичный, Юрий Абрамович|Юрий Абрамович Дыховичный]]<ref name="sotr">[http://www.echo.msk.ru/programs/sotr/12796/ Текст передачи Эха Москвы]</ref><ref>[http://www.echo.msk.ru/programs/sotr/24144/ Текст передачи Эха Москвы]</ref> * Атаһы — Алексей Николаевич Венедиктов 1932 йылдың 7 декабрендә тыуған, 1950 йылда Рига Нахимов хәрби-диңгеҙ училищеһын тамамлай. 1950 йылда С. О. Макаров исемендәге Тымыҡ океан юғары хәрби-диңгеҙ училищеһына уҡырға инә, 1955 йылда 2-се һыу аҫты йөҙөү Юғары хәрби-диңгеҙ училищеһын ([[Рига]]ла) тамамлай,Төньяҡ флоттың 33-сө һыу аҫты кәмәләре дивизияһының 162-се бригадаһының С-91 һыу аҫты кәмәһенә беркетелә. 1955 йылдың 30 ноябрендә [[Камчатка]] яры буйында, Авача ҡултығында, дауыллы диңгеҙҙә фажиғәле һәләк була. 1955 йылдың 3 декабрендә Крашенинников ҡултығы ярындағы Тарин зыяратында ерләнә<ref>{{cite web |url=http://submarinersclub.ru/1_1_60VVMYPP.PDF |title=Архивированная копия |accessdate=2015-12-14 |deadlink=да |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304103135/http://submarinersclub.ru/1_1_60VVMYPP.PDF |archivedate=2016-03-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103135/http://submarinersclub.ru/1_1_60VVMYPP.PDF |date=2016-03-04 }}</ref><ref>[http://www.nvmu.ru/archiv/1/n_9/9322.htm Нахимовское военно-морское училище. Архивные дела нахимовцев. Венедиктов Алексей Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222132514/http://www.nvmu.ru/archiv/1/n_9/9322.htm |date=2015-12-22 }}</ref>.<!-- Владимир Георгиевич Лебедько, «На службе Советскому Союзу»--> Венедиктов үҙе 2005 йылда биргән интервьюһында былай ти: «Атайым мин тыумаҫтан бер аҙна алда вафат була. Һыу аҫты кәмәһе офицеры. 1955 йылда вафат була. Әсәйем ете йыл элек вафат булды, беҙ уның менән был хаҡта һөйләшмәнек. Нисектер, мине һәр ваҡыт үҙ ҡарамағыма ҡалдырҙылар. Мин — үҙен үҙе эшләгән кеше»<ref>[http://www.echo.msk.ru/about/press/438208-echo.html Интервью] журналу «[[Собеседник]]», 13.12.2005.</ref>. Атаһы яғынан олатаһы — Венедиктов Миколай Андрианович, 1910 йылда тыуған, НКВД-ла хеҙмәт итә, юстиция подполковнигы, [[2-се Украин фронты]]ның хәрби трибунал ағзаһы; [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры<ref>[http://rutube.ru/tracks/3270073.html?v=cd13fad135d77e0ec7edab493d66257e&bmstart=1124000 5 канал «Свобода мысли»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202074249/http://rutube.ru/tracks/3270073.html?v=cd13fad135d77e0ec7edab493d66257e&bmstart=1124000 |date=2010-12-02 }}</ref><ref>[https://www.ridus.ru/news/185743 «Беспощаден к врагам»: блогеры нашли документы деда главреда «Эха Москвы», Ридус.]</ref>. [[Файл:Ambassador_John_Beyrle_on_Ekho_Moskviy_Radio.jpg|мини|300x300пкс|«Эхо Москвы» радиостанцияһы студияһында]] Мәктәптән һуң Мәскәү дәүләт педагогия институтының тарих факультетының киске бүлегенә уҡырға инә, бер үк ваҡытта почтальон булып та эшләй.1978 йылда институтты тамамлағандан һуң 20 йыл мәктәп уҡытыусыһы булып эшләй, шуларҙың 19 йылында [[Мәскәү]]ҙә 875-се урта мәктәптә тарих уҡыта<ref name="sotr"/>. Шулай уҡ 1970-се йылдар аҙағында 177-се урта мәктәптә уҡыта<ref>[https://online812.ru/2018/01/11/012/ Актер Федор Дунаевский вспомнил, как Венедиктов заставлял писать его в школе «коммунистическую галиматью»]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.. «Эхо Москвы» радиостанцияһында 1990 йылдың авгусынан алып эшләй. Гәзит күҙәтеүсеһе һәм хәбәрсеһе булып эшләй башлай (атап әйткәндә, Президент [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Ельцин]] менән Юғары Совет араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ ваҡытында Аҡ йортта була), һуңынан сәйәси күҙәтеүсе була, мәғлүмәт хеҙмәтен етәкләй һәм, ниһайәт, 1998 йылдың февралендә радиостанцияның баш мөхәррире вазифаһына һайлана. 2002 йылдан — «Эхо-ТВ» телекомпанияһы президенты<ref>{{Cite web|url=http://www.izbrannoe.info/39858.html|title=Избранное: Сначала программы, потом — люди<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2008-09-07|archiveurl=yes|archivedate=2008-10-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023094720/http://www.izbrannoe.info/39858.html |date=2008-10-23 }}</ref>. 2006 йылдың сентябрендә үҙен «Домашний» телеканалының «В круге света» тапшырыуын алып барыусы булараҡ һынап ҡарай<ref>{{cite web|url=http://vremya.ru/2006/180/13/162337.html|title=Наше ТВ подобно отечественному автопрому|publisher=[[Время новостей]]|date=2006-10-03}}</ref>.. «Эхо Москвы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең акцияларының 18 процентына эйә була<ref>{{cite web|datepublished=9 сентября 2004|url=http://lenta.ru/most/2004/09/09/echo/|title=В совете директоров «Эха Москвы» стало меньше журналистов|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2008-11-14|archive-date=2011-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515061511/http://lenta.ru/most/2004/09/09/echo/|deadlink=yes}}</ref><ref>{{cite web|datepublished=25 июня 2004|url=http://www.newizv.ru/news/2004-06-28/7594/|title=Обогнавший «Время» со скоростью эха|publisher=[[Новые Известия]]|accessdate=2008-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012152656/http://www.newizv.ru/politics/2004-06-25/7594-obognavshij-vremja-so-skorostju-eha.html|archivedate=2013-10-12|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012152656/http://www.newizv.ru/politics/2004-06-25/7594-obognavshij-vremja-so-skorostju-eha.html |date=2013-10-12 }}</ref>. [[Француз теле]]н белә<ref name=autogenerated1>[http://ria.ru/spravka/20120214/561976549.html#ixzz3aPq8ffCy РИА «Новости». Алексей Алексеевич Венедиктов. Биографическая справка]</ref>. Алексей Венедиктовтың фирма стиле — ҡабарып тоған бөҙрә сәс, һаҡал һәм шаҡмаҡлы күлдәк<ref>[http://jourdom.ru/news/75746 7 ярких «клеток» Алексея Венедиктова — ЖурДом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151221212707/http://jourdom.ru/news/75746 |date=2015-12-21 }}</ref>. 2010 йылда Венедиктов өс етди операция үткәрә һәм клиник үлемгә дусар була, шунан һуң, хеҙмәттәштәренең һүҙҙәре буйынса, ул ҡырыҫыраҡ, ҡабалан, түҙемһеҙерәк була башлай<ref name=bbc /> 2015 йылдың октябренән «Дилетант» тарихи темаларға арналған журнал хужаһы<ref>''Александр Белановский''. [http://yodnews.ru/2015/12/18/venediktov «Я могу делать всё, что хочу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317045114/http://yodnews.ru/2015/12/18/venediktov |date=2016-03-17 }} «Йод», 18.12.2015</ref>. 2018 йылдың 30 июлендә үҙенең Telegram-каналында «Эхо Москвы» директорҙар советынан сығыуы тураһында белдерә. Венедиктов урынын уның урынбаҫары Екатерина Годлина биләй<ref>[https://ria.ru/society/20180730/1525608505.html Венедиктов заявил, что покинул совет директоров «Эха Москвы»]</ref>. 2022 йылдың 5 мартында директорҙар советы ҡарары менән Венедиктов станцияның баш мөхәррире вазифаһынан бушатыла. Радиостанция йәшәүҙән туҡтай<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2022/03/05/sovet-direktorov-ekha-moskvy-razorval-kontrakt-s-alekseem-venediktovym.html|title=Совет директоров "Эха Москвы" разорвал контракт с Алексеем Венедиктовым|date=2022-03-05}}</ref>. «Эхо Москвы» ябылғандан һуң радиостанция редакцияһы (шул иҫәптән Венедиктов) YouTube каналында «Живой гвоздь» тапшырыуҙарын сығара башлай<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2022/03/11/redaktsiya-eha-moskvy-stala-vypuskat-peredachi-na-yutyub-kanale-zhivoy-gvozd|title=Редакция «Эха Москвы» стала выпускать передачи на ютьюб-канале «Живой гвоздь»|access-date=2022-04-23}}</ref>. 2022 йылдың 22 апрелендә Рәсәй Юстиция министрлығы Венедиктовты «сит ил агенттары» киң мәғлүмәт саралары исемлегенә индерә<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-61164396|title=Венедиктова, Невзорова и Пархоменко внесли в реестр СМИ-«иноагентов»}}</ref>. === Ижтимағи эшмәкәрлеге === 2016 йылға тиклем [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарамағындағы Йәмәғәт советы ағзаһы була. [[Рәсәй Федерацияһы]] оборона министрлығы ҡарамағындағы Йәмәғәт советы ағзаһы (2019 йылға тиклем)<ref>[http://function.mil.ru/function/public_board.htm Общественный совет, Министерство обороны Российской Федерации]</ref>. 2016 йылдан — Мәскәү Йәмәғәт палатаһы ағзаһы, Йәмәғәт палатаһы рәйесе урынбаҫары. Шулай уҡ — Мәскәү Йәмәғәт палатаһының граждандар йәмғиәтен үҫтереү һәм йәмәғәт контроле комиссияһы рәйесе<ref>[https://opmoscow.ru/commissions/view/2 Общественная палата города Москвы]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2016 йылдан — Мәскәүҙең һайлауҙарҙы күҙәтеү буйынса йәмәғәт штабы рәйесе<ref>[https://ria.ru/society/20160411/1408477069.html Венедиктов: состав Общественной палаты Москвы сформирован полностью, РИА Новости, 11.04.2016.]</ref><ref>[http://mosday.ru/news/item.php?766065 Общественный штаб по наблюдению за выборами начал свою работу в Москве — MosDay.ru]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4096569 Цифру готовят к ответу — Политика — Коммерсантъ]</ref>. 2019 йылдан Венедиктов [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә электрон тауыш биреү инициаторы һәм яҡлаусыһы булып тора<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2019/07/01/okey-golosuyte-bumazhno|title=«Окей, голосуйте бумажно» Алексей Венедиктов ответил на критику интернет-выборов в Мосгордуму. Мы попросили экспертов проверить его заявления|access-date=2022-03-10}}</ref>. 2021 йылда VIII саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]]на һайлауҙарҙа электрон тауыш биреүҙе ҡулланыу иң ҙур тәнҡиткә дусар була, электораль тикшереүселәр ҡайһы бер хоҡуҡ боҙоуҙарҙы һәм ялғанлау ихтималлығын билдәләй<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://novayagazeta.ru/articles/2021/09/28/prikliucheniia-elektronnogo|title=Приключения электронного Правда ли, что онлайн-голосование сыграло на руку власти не только в Москве? Анализ Дмитрия Орешкина и Александра Кондиайна|subtitle=1632830700000|access-date=2021-09-29}}</ref>. Венедиктов ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға һәм Мәскәүҙә электрон тауыш биреү һөҙөмтәләрен ғәмәлдән сығарыуға ҡаршы була<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5006052|title=Венедиктов выступил против отмены результатов электронного голосования в Москве|subtitle=2021-09-25|access-date=2022-03-10}}</ref>. == Шәхси тормошо == * Ҡатыны — Елена Ситникова, 1969 йылда [[Мәскәү]]ҙә тыуған, 1992 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның иҫәпләү математикаһы һәм кибернетика факультетын тамамлай, 1993 йылдан «Эхо Москвы» радиостанцияһында эшләй, 1998 йылдың апрелендә улар өйләнешәләр. 20 йылдан ашыу инде «Во саду ли в огороде» тапшырыуын алып бара<ref name=autogenerated1 /><ref>[http://echo.msk.ru/contributors/32/ Эхо Москвы :: Персоны / Елена Ситникова]</ref><ref name=bbc /> ** Улы Алексей (2000). Үҫмер сағында күп тапҡырҙар «Эхо Москвы» программаларында ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=http://echonews.ru/2011/03/12/aavml.html|title=У Алексея Венедиктова-младшего пока не будет собственной передачи на Эхе Москвы|website=EchoNews - Все новости об Эхе|access-date=2022-03-11}}</ref>. 2015 йылдың ҡышында, Мәскәү үҙәгендә Борис Немцовты атҡандан һуң, улы Алексейҙы ашығыс рәүештә [[Бөйөк Британия]]ға ебәрәләр, мәктәпте ул [[Лондон]]да тамамлай. Венедиктов хәбәр итеүенсә, Немцовты үлтергәндән һуң уның улы артынан бөтә ерҙә номер тамғаларында КРА хәрефтәре яҙылған ҡара автомобилдәр йөрөй (Чечняла ул Ҡадиров Рамзан Әхмәт улы тигән һүҙбәйләнеште аңлата). Урта мәктәпте тамамлағас, улы өйөнә ҡайта, ҡунаҡхана бизнесына уҡый. Экстремаль спорт төрҙәрен ярата, руфер һәм зацепер, трамвай ҡыйыҡтарынан селфи төшөүсе<ref name=bbc />. 2020 йылдың апрелендә Алексей Навальныйҙың элекке матбуғат секретары Анна Ведеута Алексей Венедиктовты 2012 йылда булған бәйләнеүҙәрҙә ғәйепләй<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2020/04/29/venedict/|title=Главреда «Эха Москвы» обвинили в домогательствах|website=Lenta.RU|access-date=2022-03-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/features-51844470|title="Между струйками": жизнь и правила Алексея Венедиктова|website=BBC News Русская служба|date=2020-04-29|access-date=2022-03-10}}</ref>. Хәлде аңлатып, Венедиктов «[Эхо Москвы] уставына бәйләнеү хоҡуғы инә» тип белдерә һәм үҙенең буйһоноусы менән никахын миҫал итеп килтерә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.the-village.ru/city/news/380225-pravo-na-harrasment|title=«У нас право на харассмент внесено в устав»: Алексея Венедиктова обвинили в домогательствах|website=The Village|access-date=2022-03-10}}</ref>. Венедиктов Ведутаның ғәйепләүҙәрен кире ҡаға, әммә унан ғәфү үтенә, уны Ведута «мыҫҡыллау» тип атай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2020/04/29/not_sorry/|title=Обвинившая Венедиктова в домогательствах назвала его извинения издевательскими|website=Lenta.RU|access-date=2022-03-10}}</ref>. Венедиктов — [[Рәсәй Президенты]]ның матбуғат секретары Дмитрий Песковтың<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2022/03/03/mne-glavnoe-chtoby-moi-zhurnalisty-i-prezident-znali-chto-ya-nikuda-ne-sobirayus-dezertirovat|title=«Мне главное, чтобы мои журналисты и президент знали, что я никуда не собираюсь дезертировать» Интервью (все еще) главного редактора «Эха Москвы» Алексея Венедиктова|website=Meduza|access-date=2022-03-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.youtube.com/watch?v=XfOwW2gc1GQ|title=Венедиктов о дружбе с Песковым|author=Дмитрий Гордон|website=YouTube|access-date=2022-03-11}}</ref> һәм РТ башлығы Маргарита Симоняндың<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.youtube.com/watch?v=41gRmGIYxWA|title=Алексей Венедиктов: «Жить в учебнике истории – это катастрофа» // «Скажи Гордеевой»|access-date=2022-03-11}}</ref> яҡын дуҫы. Венедиктов асыҡтан-асыҡ властың юғары эшелондарынан дуҫтарын үҙенең «шешәләштәре» тип атай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://novayagazeta.ru/articles/2022/03/02/my-soputstvuiushchii-ushcherb|title=«Мы — сопутствующий ущерб» Как на «Эхе Москвы» пережили первое со времен путча ГКЧП отключение от эфира. Репортаж из редакции|website=Новая газета|date=1646238720000|access-date=2022-03-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308164840/https://novayagazeta.ru/articles/2022/03/02/my-soputstvuiushchii-ushcherb |date=2022-03-08 }}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4985886|title=Дистанция огромного размера|website=www.kommersant.ru|date=2021-09-13|access-date=2022-03-11}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы (1999 йылдың 3 декабре) — мәҙәниәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары һәм Рәсәйҙә радиотапшырыуҙарҙың 75 йыллығына бәйле<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1065226 Указ Президента Российской Федерации от 3 декабря 1999 года № 1594 «О награждении государственными наградами Российской Федерации работников радио и телевидения»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105062546/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1065226 |date=2013-11-05 }}</ref> * Почетлы легион ордены кавалеры ([[Франция]])<ref>[http://www.newsru.com/russia/28sep2006/orden.html Посол Франции вручил главному редактору «Эха Москвы» орден Почётного легиона]</ref> * Алтын Польша Республикаһы Хеҙмәте Тәреһе<ref>[http://moskwa.msz.gov.pl/ru/p/moskwa_ru_a_ru/news/0____________________________________________________________________________________________ В Посольстве РП состоялась торжественная церемония вручения ордеров и государственных наград] // Посольство Республики Польша в Москве, 31 июля 2014</ref> (2014 йыл). * Рәсәй Наркотиктарҙы контролдә тотоу федераль хеҙмәтенең Почет грамотаһы (2010 йылдың 30 декабре) — наркотиктарҙы контролдә тотоу органдарына бирелгән бурыстарҙы хәл итеүҙә ярҙам иткәне өсөн<ref>[http://www.narkotiki.ru/5_6873.htm Федеральная служба по наркоконтролю информирует] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141028163217/http://www.narkotiki.ru/5_6873.htm |date=2014-10-28 }}</ref> * «Рәсәйҙең алтын ҡәләме» премияһы лауреаты ([[1996 йыл]])<ref>[http://www.ruj.ru/legacy/laur96-99.htm Лауреаты журналистских конкурсов Союза журналистов России 1996—1999 годов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010201842/http://www.ruj.ru/legacy/laur96-99.htm |date=2011-10-10 }}</ref><ref name="Био1">{{Cite web |url=http://www.radioacademy.ru/?an=rar_academic_page&uid=3 |title=Российская Академия Радио — Венедиктов |accessdate=2010-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121018200639/http://www.radioacademy.ru/?an=rar_academic_page&uid=3 |archivedate=2012-10-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018200639/http://www.radioacademy.ru/?an=rar_academic_page&uid=3 |date=2012-10-18 }}</ref> * Ҡыҙыу нөктәләрҙә эшләгәндә юғары профессионаллығы һәм шәхси батырлығы өсөн бүләкләнгән (1997)<ref>[http://www.echo.msk.ru/programs/razvorot/510955-echo/ Радиостанция «Эхо Москвы» / Передачи / Разворот / Вторник, 29.04.2008: Алексей Венедиктов]</ref> * В. Высоцкий исемендәге «[[:ru:Своя колея|Своя колея]]» премияһы лауреаты ([[2004 йыл]])<ref>{{Cite web |url=http://www.svoyakoleya.ru/cms/2004 |title=Лауреаты премии 2004 года |accessdate=2010-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100118030641/http://svoyakoleya.ru/cms/2004 |archivedate=2010-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100118030641/http://svoyakoleya.ru/cms/2004 |date=2010-01-18 }}</ref> * Рәсәй Федерацияһының Именлек Советы миҙалы ([[1998 йыл]])<ref name="Био1" /> == «Эхо Москвы» һәм [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] == [[Файл:2012-01-13_Алексей_Венедиктов,_Владимир_Путин.jpeg|мини|300x300пкс|Владимир Путин менән, 2012 йыл, 13 ғинуар]] 2001 йылда [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] Венедиктовҡа үҙенең күҙ алдында кем булыуын аңлатып: «Дошмандар тура һинең алдыңда, һин улар менән һуғышаһың, һуңынан килешеүгә ҡул ҡуяһың, барыһы ла асыҡ. Хыянатсы юҡ ителергә, тар-мар ителергә тейеш. Беләһегеҙме, Алекс, һеҙ хыянатсы түгел. Һеҙ — дошман»<ref name="newsru">{{Cite web|datepublished=16 сентября 2007|url=http://www.newsru.com/russia/16sep2008/echo.html|title=СМИ США раскрыли подробности вызова Путиным «на ковёр» главного редактора «Эхо Москвы» Венедиктова|publisher=[[NEWSru.com]]}}</ref>. Кавказдағы һуғыш ваҡытында уның менән "Эхо"ның баш мөхәррире араһында барлыҡҡа килгән еңел булмаған мөнәсәбәттәргә ҡарамаҫтан, Путин журналистҡа һәм үл етәкләгән радиостанцияға бер нисә йылы һүҙ әйтә. 2005 йылда уны 50 йәше тулыу айҡанлы телеграмма менән ҡотлай<ref>[http://www.old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=39 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322104210/http://www.old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=39 |date=2014-03-22 }} EchoNews — Все новости об Эхе [Архив сайта 2004—2008&#x5D; / Путин поздравил Венедиктова с юбилеем!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322104210/http://www.old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=39 |date=2014-03-22 }}</ref>. 2008 йылда Путин Венедиктовты Милли берҙәмлек көнө менән ҡотлап, уға «һөнәри эшмәкәрлегендә уңыштар» теләй.<ref>[http://www.echonews.ru/2008/11/05/putin.html EchoNews — Все новости об Эхе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919121046/http://www.echonews.ru/2008/11/05/putin.html |date=2011-09-19 }}</ref>. 2008 йылдың авгусында [[Путин Владимир Владимирович|Путин]] [[Сочи]]ҙағы резиденцияһына киң мәғлүмәт сараларының 35 етәксеһен (шул иҫәптән Венедиктовты) саҡыра һәм һуңғыһын ҡаты шелтәләй<ref name="newsru"/>. Путинға «Эхо Москвы» радиостанцияһының [[Көньяҡ Осетия]]лағы Рәсәй-Грузин конфликтын яҡтыртыуы оҡшамай. Путин «Эхо Москвы» тапшырыуҙарының стенограммаларын сығара һәм: «Бының өсөн яуап бирергә тура киләсәк, Алексей Алексеевич!» — тип белдерә. Венедиктов Путиндың үҙ эшендә әйткән һүҙҙәрен өлөшләтә иҫәпкә алырға вәғәҙәләй. Венедиктов шулай уҡ Путиндың ҡайһы бер ялыуҙары менән килешмәүен белдерә<ref>{{Cite web|datepublished=16 сентября 2007|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1026602|title=The Washington Post // In Wake of Georgian War, Russian Media Feel Heat|publisher=[[Коммерсантъ]]}}</ref>. 2014 йылдың ноябрендә журналист Илья Азар менән әңгәмәһендә Венедиктов былай тип белдерә: «[[Путин Владимир Владимирович|Владимир Владимировичтың]] өс тапҡыр — һуңғы тапҡыр 2012 йылдың ғинуарында — «Эхо»ны ябырға йәки мине эштән бушатырға рөхсәт итмәүен генә беләм. 2011 йылдың декабрендә [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Медведев]] эштән бушатылыуым тураһында иғлан итте, шунан һуң ике аҙна үткәс, Путин мине үҙенең ышаныслы кешеһе булырға саҡырҙы»<ref>[https://meduza.io/feature/2014/11/28/ya-bolshoy-malchik «Я большой мальчик»: Интервью главного редактора «Эха Москвы» Алексея Венедиктова спецкору «Медузы» Илье Азару — Meduza]</ref>. Венедиктов [[Путин Владимир Владимирович|Путин]] менән Жириновскийҙың ышаныслы кешеһе булыуҙан баш тарта<ref>[http://jourdom.ru/news/75740 12 вопросов Алексею Венедиктову от зрителей «Дождя» — ЖурДом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151220090652/http://jourdom.ru/news/75740 |date=2015-12-20 }}</ref>. == Ҡараштары == Сәйәси ҡараштарын консерватив тип билдәләй, үҙен консерватор, Рональд Рейган һәм Маргарет Тэтчерҙың табыныусыһы тип атай. Уның үҙен «консерватив неолиберал» тип билдәләйҙәр<ref>[http://www.svobodnaya.odessa.ua/index.php/article/2600-110619070.html Свой среди своих, или об «Эхе Москвы» в степях Украины…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141110143744/http://www.svobodnaya.odessa.ua/index.php/article/2600-110619070.html |date=2014-11-10 }}</ref>. [[Атеизм|Атеист]]<ref>{{Cite web|title=Без посредников|url=http://echo.msk.ru/programs/beseda/16703/|date=2001-11-09|accessdate=2017-05-22}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Эхо Москвы * Электронное голосование в России == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Әҙәбиәт == * ''Алексей Венедиктов'' Эхо Москвы. Непридуманная история. — Серия: Агедония. Проект Данишевского. — {{М.}}: АСТ, 2015. — ISBN 978-5-17-090215-6 — 416 c. == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЛП|Венедиктов, Алексей}} * [https://www.youtube.com/watch?v=41gRmGIYxWA Алексей Венедиктов: «Жить в учебнике истории — это катастрофа» // «Скажи] Гордеевой<span>, 2022»</span> * [http://echo.msk.ru/contributors/venediktov/ Алексей Венедиктов] на сайте Эхо Москвы * [http://echo.msk.ru/blog/aav/ Блог Алексея Венедиктова] на сайте Эхо Москвы * [http://www.old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=175 Уникальный человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220523101501/http://www.old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=175 |date=2022-05-23 }} * [http://rm-daily.com/?cmd=main.news&id=1465 Интервью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406164647/http://rm-daily.com/?cmd=main.news&id=1465 |date=2019-04-06 }} Архивная копия от 6 апреля 2019 на Wayback Machine газете «Русская мысль» * [http://old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=372 Раскрыл карты. Алексей Венедиктов чуть ли не впервые столь подробно рассказал о своих частных контактах с представителями высшей власти России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091130083142/http://www.old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=372 |date=2009-11-30 }} * [http://www.rg.ru/2008/02/20/venediktov.html Свобода эха. Останется ли после 2 марта Алексей Венедиктов главным редактором «Эха Москвы»?] * [https://web.archive.org/web/20081213005020/http://guest.yandex.ru/index.xml?id=283&typeid=37 Алексей Венедиктов в гостиной Яндекса] * [https://archive.is/20130416235058/www.izvestia.ru/person/article3113406/ Главный редактор радиостанции «Эхо Москвы» Алексей Венедиктов: «Я махровый реакционер»] * [http://inosmi.ru/politic/20160804/237432372.html Путин — мой президент]. Лукаш Венерский, ''Интервью с главным редактором радиостанции «Эхо Москвы» Алексеем Венедиктовым'' // inosmi.ru, 04.08.2016 ([http://www.new.org.pl/2659,post.html Putin — mój prezydent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228070328/http://new.org.pl/2659,post.html |date=2016-12-28 }}, Aleksiej Wieniediktow, Łukasz Wenerski, Nowa Europa Wschodnia 02/08/2016 20:40) <br><br> Андрей Пионтковский: [http://www1.kasparov.org/material.php?id=57AC956D8BDC8 Крот в минуты роковые], 11-08-2016 (18:19) [[Категория:Рәсәй йәмәғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Мәскәү дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй радиожурналистары]] [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1955 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:Рәсәй журналистары]] [[Категория:СССР журналистары]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:XX быуат педагогтары]] [[Категория:Рәсәй педагогтары]] [[Категория:СССР педагогтары]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] sf00arjisfz8yrbynkazvf2r2s2yhvr 0 184500 1299102 1298028 2026-06-10T13:31:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299102 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Биология]]ла '''таксономия''' ((таксис) «аранжировка» һәм (-nomia) «ысул») — биологик организмдарҙың төркөмдәрен атау, билдәләү классификациялауҙы [[фән]]ни өйрәнеү. Организмдар таксондарға (сингл: таксон) төркөмләнә, һәм был төркөмдәргә таксономик дәрәжә бирелә; бирелгән дәрәжәле төркөмдәр юғары дәрәжәле инклюзив төркөмгә әйләндерелә ала, шулай итеп, таксономия иерархияһы барлыҡҡа килә. Хәҙерге ваҡытта ҡулланылған төп рәттәр — [[Домен (биология)|домен]], [[Батшалыҡ (биология)|батшалыҡ]], фило (ботаникала ҡайһы берҙә [[Тип (биология)|филология]] урынына бүлеү ҡулланыла), [[Класс (биология)|класс]], тәртип, [[Ғаилә (биология)|ғаилә]], ырыу һәм [[Төр (биология)|төрҙәр]]. Швед ботанигы [[Карл Линней]] хәҙерге таксономия системаһына нигеҙ һалыусы тип һанала, сөнки ул организмдарҙы классификациялау өсөн Линней таксономы һәм организмдарҙы атау өсөн биномиаль номенклатура тип аталған системаны эшләй. Биологик систематика теорияһы, мәғлүмәттәре һәм аналитик технологияһы ҡаҙаныштары менән Линней системаһы организмдар араһында тере һәм юҡҡа сыҡҡан [[Эволюция|эволюцион]] мөнәсәбәттәрҙе сағылдырыу өсөн тәғәйенләнгән хәҙерге биологик классификация системаһына әүерелә. == Билдәләмәләр == Таксономияның аныҡ билдәләмәһе сығанаҡтан сығанаҡҡа үҙгәрә, әммә дисциплинаның үҙәге ҡала: организмдар төркөмдәренең концепцияһы, атамаһы һәм классификацияһы.<ref name="Wilkins2011">{{Cite web|url=http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/|title=What is systematics and what is taxonomy?|last=Wilkins|first=J.S.|date=5 February 2011|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/|archive-date=27 August 2016|access-date=21 August 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |date=27 August 2016 }}</ref> Һуңғы ваҡытта таксономия билдәләмәләре түбәндәгесә бирелә: # Айырым төрҙәре төркөмләү, төрҙәрҙе ҙурыраҡ төркөмдәргә бүлеү һәм шул төркөмдәргә исем биреү теорияһы һәм практикаһы, шулай итеп, классификация барлыҡҡа килтерә.<ref name="Judd2">{{Cite book|title=Plant Systematics: A Phylogenetic Approach|last1=Judd|first1=W.S.|last2=Campbell|first2=C.S.|last3=Kellogg|first3=E.A.|last4=Stevens|first4=P.F.|last5=Donoghue|first5=M.J.|date=2007|publisher=Sinauer Associates|edition=3rd|location=Sunderland|chapter=Taxonomy}}</ref> # Фән өлкәһе тасуирламаны, идентификациялауҙы, номенклатураны, классификацияны үҙ эсенә алға (һәм системалы системаларҙың төп компоненты).<ref name="Simpson2">{{Cite book|title=Plant Systematics|last=Simpson|first=Michael G.|date=2010|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-374380-0|edition=2nd|chapter=Chapter 1 Plant Systematics: an Overview}}</ref> # Биологияла организмдарҙың классификацияла урыны тураһында фән.<ref>Kirk, P.M., Cannon, P.F., Minter, D.W., Stalpers, J.A. eds. (2008) «Taxonomy». In ''Dictionary of the Fungi'', 10th edition. CABI, Netherlands.</ref> # «Тере организмдарға ҡарата ҡулланылған классификация тураһындағы, шул иҫәптән төрҙәрҙең формалашыу сараларын өйрәнеүсе фән».<ref>{{Cite book|title=The Wordsworth Dictionary of Science and Technology|date=1988|publisher=W.R. Chambers Ltd. and Cambridge University Press|editor-last=Walker|editor-first=P.M.B.}}</ref> # «Классификациялау маҡсатында организм үҙенсәлектәрен анализлау».<ref name="Henderson2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-PLgy6DWe0wC|title=Henderson's Dictionary Of Biology|last=Lawrence|first=E.|date=2005|publisher=Pearson/Prentice Hall|isbn=978-0-13-127384-9}}</ref> # «Классификациялауға һәм атамалар бирергә мөмкинлек биргән өлгө табыу өсөн филогенезды өйрәнә» (кәрәкле, әммә ғәҙәти булмаған билдәләмә булараҡ күрһәтелгән)<ref>{{Cite book|title=Taxonomy for the twenty-first century|last=Wheeler|first=Quentin D.|date=2004|work=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]]|editor-last=H.C.J. Godfray & S. Knapp|volume=359|pages=571–583|chapter=Taxonomic triage and the poverty of phylogeny|doi=10.1098/rstb.2003.1452|pmc=1693342|pmid=15253345|author-link=Quentin D. Wheeler|issue=1444}}</ref>. Төрлө билдәләмәләр йә системалылыҡтың (2-се билдәләмәнең) ярҙамсы өлкәһе итеп системалылыҡтың ярҙамсы өлкәһе итеп урынлаштыра, был мөнәсәбәттәрҙе кире ҡаға (6-сы билдәләмә), йә ике терминды синоним тип һанай. Биологик номенклатура систематиканың бер өлөшө (1-се һәм 2-се билдәләмәләр), йәки системалы системаларҙың бер өлөшө булып һаналамы, тигән аңлашылмаусанлыҡтар бар. Мәҫәлән, 6-сы билдәләмә номенклатураны таксономиянан ситкә урынлаштырыусы системаларҙың түбәндәге билдәләмәһе менән парлаша: * ''Систематика'': «Организмдарҙың идентификацияһын, таксономияһын һәм номенклатураһын өйрәнеү, шул иҫәптән тере йәнлектәрҙең уларҙың тәбиғи мөнәсәбәттәренә ҡарата классификацияһын һәм таксондарҙың үҙгәрештәрен һәм эволюцияһын өйрәнеү». 1970 йылда Миченер ''et al''. бер-береһенә ҡарата «систематик биология» һәм «таксономия» (йыш ҡына буталған һәм алмашлап ҡулланылған терминдар) түбәндәгесә билдәләй:<ref>Michener, Charles D., John O. Corliss, Richard S. Cowan, Peter H. Raven, Curtis W. Sabrosky, Donald S. Squires, and G. W. Wharton (1970). ''Systematics In Support of Biological Research''. Division of Biology and Agriculture, National Research Council. Washington, D.C. 25 pp.</ref><blockquote> Систематик биология (системаматика тип атала) — организмдарға фәнни исемдәр бирә, (б) уларҙы тасуирлай, (с) уларҙың коллекцияларын һаҡлай, (д) организмдарға классификация, уларҙы идентификациялау асҡыстары һәм уларҙың таралыуы тураһында мәғлүмәттәр биргән өлкә, (е) уларҙың эволюцион тарихын тикшерә, һәм (ф) уларҙың тирә-яҡ мөхиткә яраҡлашыуын иҫәпләй. Оҙон тарихлы был өлкә һуңғы йылдарҙа һиҙелерлек яңырыу кисерҙе. Теоретик материалдың бер өлөшө эволюцион өлкәләргә ҡағыла (үрҙәге e һәм f темалары), ҡалғандары айырыуса классификация проблемаһына ҡағыла. Таксономия — системалылыҡтың (а) — (d) темаларының өлөшө. </blockquote>Таксономия, системалы биология, систематика, биосистематика, фәнни классификация, биологик классификация һәм филогенетика кеүек терминдарҙың йыйылмаһы ҡайһы берҙә бер үк, ҡайһы берҙә аҙ айырылып торған, әммә һәр ваҡыт бәйләнгән һәм киҫешкән мәғәнәләргә эйә.<ref name="Wilkins2011"/><ref name="Small1989">{{Cite journal|last=Small|first=Ernest|title=Systematics of Biological Systematics (Or, Taxonomy of Taxonomy)}}</ref> «Таксономия» һүҙенең иң киң мәғәнәһе бында ҡулланыла. Термин 1813 йылда де Кандоль үҙенең Théorie élémentaire de la botanique тигән хеҙмәтендә ҡулланған.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=In_Lv8iMt24C&pg=PA20|title=Plant systematics: An integrated approach|last=Singh|first=Gurcharan}}</ref> Джон Линдли 1830 йылда системалылыҡҡа тәүге билдәләмә бирә, әммә «систематика» терминын ҡулланмайынса, «систематик ботаника» тураһында яҙа.<ref>Wilkins, J. S. ''[http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ What is systematics and what is taxonomy?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |date=27 August 2016 }}''. Available on http://evolvingthoughts.net {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170813132538/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |date=2017-08-13 }}</ref> Европалылар биологик төрлөлөктө өйрәнеү өсөн «систематика» һәм «биосистематика», ә Төньяҡ Американдар "таксономия"ны йышыраҡ ҡуллана.<ref>Brusca, R. C., & Brusca, G. J. (2003). Invertebrates (2nd ed.). Sunderland, Mass. : Sinauer Associates, p. 27</ref> Әммә таксономия, һәм, атап әйткәндә, альфа таксонологияһы, организмдарҙы идентификациялау, тасуирлау һәм атау (йәғни номенклатура), ә «классификация» организмдарҙы башҡа организмдар менән бәйләнештәрен күрһәткән иерархик төркөмдәргә урынлаштыра.<ref name="Fortey">{{Citation|last=Fortey|first=Richard|url=Richard Fortey|title=Dry Store Room No. 1: The Secret Life of the Natural History Museum}}</ref> === Монография һәм таксономик тикшереү === Таксономик ревизия йәки таксономик тикшереү — билдәле бер таксонда вариация законлылыҡтарын яңыса анализлау. Был анализ морфологик, анатомик, палинологик, биохимик һәм генетик персонаждарҙың ниндәй ҙә булһа ҡушылыуы нигеҙендә башҡарылырға мөмкин. Монография йәки тулы ревизия — теге йәки был ваҡытта бирелгән мәғлүмәт өсөн һәм бөтә донъя өсөн таксон өсөн комплекслы ревизия. Башҡа (өлөшләтә) ревизиялар, булған характерҙар йыйылмаларының ҡайһы берҙәрен генә ҡуллана йәки арауыҡ даирәһе сикләнгән тигән мәғәнәлә сикләнергә мөмкин. Ревизия был субтаксаның классификацияһын үҙгәртеүгә, яңы субтаксаны асыҡлауға йәки элекке субтаксаның ҡушылыуына килтереүе мөмкин..<ref>{{Cite journal|last=Maxted|first=Nigel|year=1992|title=Towards Defining a Taxonomic Revision Methodology|journal=Taxon|volume=41|issue=4|pages=653–660|DOI=10.2307/1222391}}</ref> === Таксономик характерҙар === Таксономик характерҙар — таксономик атрибуттар, улар таксондар араһындағы мөнәсәбәттәрҙе (филогенезды) иҫбатлау өсөн ҡулланыла.<ref>Mayr, Ernst (1991). Principles of Systematic Zoology. New York: McGraw-Hill, p. 159.</ref> Таксономик характерҙарҙың төрҙәре:<ref>Mayr, Ernst (1991), p. 162.</ref>{{Col-begin}} {{Col-break}} * Morphological characters ** General external morphology ** Special structures (e.g. genitalia) ** Internal morphology (anatomy) ** Embryology ** Karyology and other cytological factors * Physiological characters ** Metabolic factors ** Body secretions ** Genic sterility factors * Molecular characters ** Immunological distance ** Electrophoretic differences ** Amino acid sequences of proteins ** DNA hybridization ** DNA and RNA sequences ** Restriction endonuclease analyses ** Other molecular differences {{Col-break}} * Behavioral characters ** Courtship and other ethological isolating mechanisms ** Other behavior patterns * Ecological characters ** Habit and habitats ** Food ** Seasonal variations ** Parasites and hosts * Geographic characters ** General biogeographic distribution patterns ** Sympatric-allopatric relationship of populations {{Столбцы/конец}} === Альфа һәм бета таксономияһы === «'''Альфа таксономияһы'''» термины бөгөн башлыса таксондарҙы, айырыуса төрҙәрҙе, табыу, тасуирлау һәм атау дисциплинаһына ҡарата ҡулланыла.<ref name="BiologyDiscussion">{{Cite news|url=http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373|title=Taxonomy: Meaning, Levels, Periods and Role|date=27 May 2016|work=Biology Discussion|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405073645/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373|archivedate=5 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405073645/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373 |date=5 April 2017 }}</ref> Боронғо әҙәбиәттә был терминдың икенсе мәғәнәһе була, ул морфологик таксономияға һәм XIX быуат аҙағына тиклемге тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләренә ҡарай.<ref>{{Cite journal|last=Rosselló-Mora|first=Ramon|title=The species concept for prokaryotes|journal=FEMS Microbiology Reviews|volume=25|issue=1|pages=39–67|DOI=10.1111/j.1574-6976.2001.tb00571.x}}</ref> Уильям Бертрам Туррилл «альфа таксономияһы» терминын 1935 һәм 1937 йылдарҙа баҫылған мәҡәләләр серияһында индерә, унда ул таксонология дисциплинаһының фәлсәфәһе һәм киләсәк йүнәлештәрен тикшерә[1]<blockquote> … таксономистар араһында үҙҙәренең проблемаларын киң ҡараштан ҡарарға, уларҙың цитологик, экологик һәм генетик коллегалары менән яҡынданыраҡ хеҙмәттәшлек итеү мөмкинлектәрен тикшерергә һәм уларҙың маҡсаттарын һәм ысулдарын, бәлки, ҡырҡа үҙгәртеү йәки киңәйтеүҙе танырға теләк арта бара… Туррилл (1935) фекеренсә, структураһына нигеҙләнгән һәм уңайлы итеп «альфа» тип аталған боронғо баһалап бөткөһөҙ таксономияны ҡабул иткәндә, мөмкин тиклем киң морфологик һәм физиологик факттар нигеҙендә төҙөлгән алыҫ таксономияны күҙ алдына килтерергә мөмкин, һәм унда «төрлөләрҙең конституцияһына, бүленешенә, килеп сығышына һәм тәртибенә ҡағылышлы бөтә күҙәтеү һәм эксперименталь мәғлүмәттәр табыла». Идеалдар, әйтерһең дә, бер ҡасан да тулыһынса тормошҡа ашырылмай. Әммә улар даими стимуляторҙар сифатында эш итеүҙең ҙур ҡиммәте бар, һәм әгәр беҙҙә «омега» таксономияһының идеалы булһаҡ, беҙ грек алфавитынан бер аҙ алға бара алабыҙ. Беҙҙең ҡайһы берҙәребеҙ үҙебеҙҙе ҡәнәғәтләндерәбеҙ, беҙ хәҙер «бета» таксономияһына күҙ һалабыҙ, тип уйлайбыҙ.{{Sfn|Turrill|1938}}</blockquote>Шулай итеп, Туррилл альфа таксономияһынан асыҡтан-асыҡ экология, физиология, генетика һәм цитология кеүек төрлө тикшеренеүҙәр өлкәһен индерә. Ул шулай уҡ филогенетик реконструкцияны альфа таксономияһынан индермәй.{{Sfn|Turrill|1938}} Һуңыраҡ авторҙар был терминды икенсе мәғәнәлә ҡуллана, был термин төрҙәрҙең (башҡа рәттәрҙең ярым төрҙәре йәки таксондары түгел) сикләүен аңлата, ниндәй ҙә булһа тикшеренеү алымдарын ҡуллана, шул иҫәптән ҡатмарлы иҫәпләү йәки лаборатория техникаһын да ҡуллана.<ref name="BiologyDiscussion" /> Шулай итеп, Эрнст Майр 1968 йылда "бета таксономия"ны төрҙәргә ҡарағанда юғарыраҡ дәрәжәләрҙең классификацияһы тип билдәләй.<ref>{{Citation|url=Ernst Mayr}}</ref><blockquote>Вариацияның биологик мәғәнәһен һәм оҡшаш төрҙәр төркөмдәренең эволюцион килеп сығышын аңлау таксономик эшмәкәрлектең икенсе этабы өсөн тағы ла мөһимерәк, төрҙәрҙе туғандар төркөмдәренә («taxa») бүлеү һәм уларҙың юғары категориялар иерархияһында урынлашыуы. Был эшмәкәрлек классификация термины менән аңлатыла; ул шулай уҡ «бета таксономия» тип тә атала.</blockquote> === Микротаксономия һәм макротаксосономия === Организмдарҙың айырым төркөмөндә төрҙәрҙе бүлеү зарурлығы практик һәм теоретик проблемаларға килтерә, улар төр проблемаһы тип атала. Төрҙәрҙе нисек билдәләүҙе билдәләү буйынса фәнни эш микротаксономия тип атала.<ref>{{Cite book|title=The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=1508|title=Result of Your Query|work=biological-concepts.com|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405170414/http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=1508|archive-date=5 April 2017}}</ref><ref name="BiologyDiscussion" />Макротаксономия — юғары таксономик дәрәжәләге төркөмдәрҙе өйрәнеү.<ref name="BiologyDiscussion" /> == Тарихы == Таксономик тарихтың ҡайһы бер тасуирламалары боронғо цивилизациялар менән таксономияны даталарға тырышһа ла, ысын мәғәнәһендә организмдарҙы классификациялау буйынса фәнни ынтылыш XVIII быуатҡа тиклем булмай. Элегерәк башҡарылған эштәре тәү сиратта дескриптив булған һәм ауыл хужалығында йәки медицинала файҙалы булған үҫемлектәргә йүнәлтелгән булған. Был фәнни фекерләүҙең бер нисә этабы бар. Иртә таксономия үҙ аллы критерийҙарға, «яһалма системаларға» нигеҙләнә, шул иҫәптән Линнейҙың үҫемлектәр өсөн енси классификация системаһы (Линнейҙың 1735 йылда хайуандарҙы классификациялауы «Systema Naturae» («Тәбиғәт системаһы») тип атала, ул, кәм тигәндә, «яһалма система» тип иҫәпләй. Һуңыраҡ «тәбиғи системалар» тип йөрөтөлгән такса үҙенсәлектәрен тулыраҡ ҡарау нигеҙендә системалар барлыҡҡа килә, мәҫәлән, де Жусьё. Һуңыраҡ «тәбиғи системалар» тип аталған такса үҙенсәлектәрен тулыраҡ ҡарау нигеҙендә системалар барлыҡҡа килә, мәҫәлән, де Жюсьё (1789), де Кандоль (1813) һәм Бентем һәм Хукер (1862—1863). Был классификациялар эмпирик ҡалыптарҙы тасуирлай һәм фекерләүҙә эволюцияға тиклем булған. Чарльз Дарвиндың «Төрҙәрҙең килеп сығышы тураһында» (1859) баҫылып сығыуы эволюцион мөнәсәбәттәргә нигеҙләнгән классификацияларға яңы аңлатма бирә. Был 1883 йылдан башлап филетик системалар төшөнсәһе була. Бындай ҡарашты Эйхлер (1883) һәм Энглер (1886—1892) тип билдәләй. 1970-се йылдарҙа кладистик методологияның барлыҡҡа килеүе берҙән-бер монофилия критерийҙары нигеҙендә синапоморфиялар булыуы менән раҫланған классификацияларға килтерә. Шул ваҡыттан алып молекуляр генетика мәғлүмәттәре менән дәлилләү нигеҙе киңәйтелә, улар күпселек осраҡта традицион морфологияны тулыландыра.{{Sfn|Datta|1988}} === Линнийға тиклемге осор === ==== Тәүге таксономистар ==== Кеше тирә-яғын атау һәм классификациялау, моғайын, тел башланыу менән башланғандыр. Ағыулы үҫемлектәрҙе ашарға яраҡлы үҫемлектәрҙән айырыу кешелек йәмғиәтенең йәшәүе өсөн мөһим. Дарыу үҫемлектәре һүрәттәре Мысырҙың стена һүрәттәрендә б.э.т. 1500 йылда күренә, был төрлө төрҙәрҙең ҡулланылышын аңлауҙы һәм төп таксономияның урынлашыуын күрһәтә. ==== Антик осор ==== [[Файл:Huang-Quan-Xie-sheng-zhen-qin-tu.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bf/Huang-Quan-Xie-sheng-zhen-qin-tu.jpg/370px-Huang-Quan-Xie-sheng-zhen-qin-tu.jpg|мини|''Һирәк осрай торған хайуандарҙың''<nowiki> һүрәтләнеше (写生珍禽图), Сун династияһы рәссамы Хуан Цюань (903[[965)</nowiki>]] Организмдар беренсе тапҡыр [[Аристотель]] ([[Греция]], 384 Tian322 б.э.) тарафынан Лесбос утрауында булған сағында классификациялана.<ref>Mayr, E. (1982) ''The Growth of Biological Thought''. Belknap P. of Harvard U.P., Cambridge (Mass.)</ref><ref name="Palaeos" /><ref name="Britannica – Taxonomy">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/taxonomy|title=taxonomy {{!}} biology}}</ref> Ул йән эйәләрен уларҙың өлөштәренә, йәки хәҙерге заман сифаттарына, мәҫәлән, тере бала тыуыу, дүрт аяҡ, йомортҡа һалыу, ҡан һалыу йәки йылы тәнле булыуҙы классификациялай.<ref name="Roanoke">{{Cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|title=Biology 101, Ch 20|website=cbs.dtu.dk|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628023508/http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|archive-date=28 June 2017}}</ref> Ул бөтә тереклекте ике төркөмгә бүлә: үҫемлектәр һәм хайуандар.<ref name="Palaeos" /> Уның ҡайһы бер хайуандар төркөмө, мәҫәлән, ''Анхайма'' (ҡанһыҙ хайуандар, тәржемәһе — умыртҡаһыҙ) һәм ''Энхайма'' (ҡаны булған хайуандар), шулай уҡ [[акула]]лар һәм киттар кеүек төркөмдәр бөгөн дә киң ҡулланыла.<ref>{{Cite book|title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science|url=Armand Marie Leroi}}</ref> Уның уҡыусыһы Теофраст (Греция, б.э.т. 370X) был традицияны дауам итә, 500-гә яҡын үҫемлек һәм уларҙың ҡулланылышы тураһында үҙенең Historia Plantarum китабында телгә ала. Тағы ла бер нисә үҫемлек төркөмө, мәҫәлән, ''[[Ҡыҙылтал|Корнус]]'', ''Крокус'' һәм ''Нарцисс'', Теофрастҡа барып тоташа.<ref name="Palaeos">{{Cite web |url=http://palaeos.com/taxonomy/history.html |title=Palaeos : Taxonomy |website=palaeos.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170331022648/http://palaeos.com/taxonomy/history.html |archive-date=31 March 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331022648/http://palaeos.com/taxonomy/history.html |date=31 March 2017 }}</ref> ==== Урта быуаттар ==== [[Урта быуаттар]]<nowiki/>ҙағы таксономия, йән эйәләренең фәлсәфәүи һәм экзистенциаль тәртибенә ҡағылышлы өҫтәмәләр менән, аристотель системаһына нигеҙләнә.<ref name="Roanoke2">{{Cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|title=Biology 101, Ch 20|date=23 March 1998|website=cbs.dtu.dk|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628023508/http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|archive-date=28 June 2017}}</ref> Был көнбайыш схоластик<ref name="Roanoke3">{{Cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|title=Biology 101, Ch 20|date=23 March 1998|website=cbs.dtu.dk|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628023508/http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|archive-date=28 June 2017}}</ref>традицияларында булыуҙың, ахыр сиктә Аристотельдән алынған ҙур сылбыр кеүек төшөнсәләрҙе үҙ эсенә ала. Аристотел системаһы ул ваҡытта микроскоптар булмау сәбәпле үҫемлектәрҙе лә, бәшмәктәрҙе лә классификацияламай, сөнки уның идеялары, скала натураһына (Тәбиғи баҫҡыс)<ref name="Britannica – Taxonomy2">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/taxonomy|title=taxonomy {{!}} biology|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405075451/https://www.britannica.com/science/taxonomy|archive-date=5 April 2017|encyclopedia=Encyclopedia Britannica}}</ref> ярашлы, тулы донъяны берҙәм континуумда урынлаштырыуға нигеҙләнгән. Был да оло зат сылбырында ла иғтибарға алынды. Прокопий, Ғәззә тимотеостары, Деметриос Пепагоменос,<ref name="Palaeos2">{{Cite web|url=http://palaeos.com/taxonomy/history.html|title=Palaeos : Taxonomy|website=palaeos.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331022648/http://palaeos.com/taxonomy/history.html|archive-date=31 March 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331022648/http://palaeos.com/taxonomy/history.html |date=31 March 2017 }}</ref> Томас Аквинас кеүек ғалимдар алға китеш яһай. Урта быуат аҡыл эйәләре прагматик таксономияға ҡарағанда абстракт фәлсәфәгә нығыраҡ яраҡлашҡан абстракт фәлсәфәүи һәм логик категориялауҙарҙы ҡулланған.<ref name="Palaeos" /> ==== Ренессанс һәм иртә хәҙерге заман ==== [[Яңырыу|Ренессанс]] һәм [[Мәғрифәтселек дәүере]]ндә организмдарҙы категориялаштырыу киң тарала, һәм таксономик эштәр боронғо текстарҙы алмаштырыу өсөн етерлек кимәлдә башҡарыла.<ref name="Palaeos" /> Был ҡайһы берҙә ҡатмарлы оптик линзаларҙың үҫеше менән бәйле, был организмдарҙың морфологияһын күпкә ентекләберәк өйрәнергә мөмкинлек бирә. Был технологик алымдан файҙаланған иң тәүге авторҙарҙың береһе — итальян табибы Андреа Чезальпино (1519—1603), ул «беренсе таксономист» тип атала.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Andrea-Cesalpino|title=Andrea Cesalpino {{!}} Italian physician, philosopher, and botanist}}</ref> Уның magnum opus De Plantis 1583 йылда баҫылып сыға, унда 1500-ҙән ашыу үҫемлек төрө һүрәтләнә.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/deplantislibrixv00cesa|title=De plantis libri XVI}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Andrea-Cesalpino#ref130098|title=Andrea Cesalpino {{!}} Italian physician, philosopher, and botanist}}</ref> Ул беренсе тапҡыр таныған ике ҙур үҫемлек ғаиләһе бөгөн дә ҡулланыла: Asteraceae һәм [[Кәбеҫтә һымаҡтар|Brassicaceae]].<ref>{{Cite book|title=International Edition Vegetables I: Asteraceae, Brassicaceae, Chenopodicaceae, and Cucurbitaceae (Handbook of Plant Breeding)}}</ref> Һуңынан XVII быуатта Джон Рэй ([[Англия]], 16271705) бик күп мөһим таксономик хеҙмәттәр яҙа.<ref name="Britannica – Taxonomy" /> Уның иң ҙур ҡаҙанышы ''Methodus Plantarum Nova'' (1682) була, унда ул 18 меңдән ашыу үҫемлек төрөн баҫтырып сығара.<ref>{{Cite book|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/84226#page/7/mode/1up|title=Methodus plantarum nova|author=live}}</ref> Ул ваҡытта уның классификациялары, бәлки, иң ҡатмарлыһы булғандыр, сөнки ул үҙенең таксондарын күп кенә ҡатнаш символдарға нигеҙләгән. Киләһе ҙур таксономик хеҙмәттәрҙе Джозеф Питон де Турнефор (Франция, 1656,1708) яҙа.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Joseph-Pitton-de-Tournefort|title=Joseph Pitton de Tournefort {{!}} French botanist and physician}}</ref> 1700 йылдан алып уның Institutiones Rei Herbariae хеҙмәттәрендә 698 ырыуға ҡараған 9000-дән ашыу төр бар, был туранан-тура Линнейға йоғонто яһай. === Линней дәүере === [[Файл:Linné-Systema_Naturae_1735.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Linn%C3%A9-Systema_Naturae_1735.jpg/170px-Linn%C3%A9-Systema_Naturae_1735.jpg|мини|Systema ''Naturae'', Лейден, 1735]] Швед ботаник [[Карл Линней]] (17071778) таксономияның яңы дәүерен башлай.<ref name="Roanoke" /> 1735 йылда Systema Naturae 1st Edition, 1753 йылда Species ''Plantarum'' һәм Systema ''NaturaE'' 10th Edition тигән хеҙмәттәре менән ул хәҙерге таксономияны революциялай.<ref>Linnaeus, C. (1735) ''Systema naturae, sive regna tria naturae systematice proposita per classes, ordines, genera, & species''. Haak, Leiden</ref><ref>Linnaeus, C. (1753) ''Species Plantarum''. Stockholm, Sweden.</ref><ref>Linnaeus, C. (1758) ''Systema naturae, sive regna tria naturae systematice proposita per classes, ordines, genera, & species'', 10th Edition. Haak, Leiden</ref> Уның эштәре хайуандар һәм үҫемлектәр төрҙәренә стандартлаштырылған биномиаль атама биреү системаһын ғәмәлгә ашыра, был хаослы һәм тарҡау таксономик әҙәбиәткә элегант хәл булып сыға.<ref name="Britannica – Linnaean">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/taxonomy/The-Linnaean-system|title=taxonomy – The Linnaean system {{!}} biology}}</ref> Ул класс, тәртип, ырыу һәм төрҙәр стандартын ғына индермәй, шулай уҡ сәскәнең бәләкәйерәк өлөштәрен ҡулланып, үҙенең китабынан үҫемлектәрҙе һәм хайуандарҙы билдәләргә мөмкинлек бирә.<ref name="Britannica – Linnaean" /> Шулай итеп, Линней системаһы барлыҡҡа килә һәм бөгөнгө көндә лә XVIII быуаттағы кеүек ҡулланыла.<ref name="Britannica – Linnaean" /> Әлеге ваҡытта үҫемлектәр һәм хайуандар таксономиктары Линнейҙың эшен дөрөҫ исемдәр өсөн «башланғыс нөктә» тип иҫәпләй (1753 һәм 1758 йылдарҙа).<ref>{{Cite journal|title=Typification and later starting-points|url=http://www.iapt-taxon.org/historic/Congress/IBC_1959/Prop018-019.pdf|author=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518091529/http://www.iapt-taxon.org/historic/Congress/IBC_1959/Prop018-019.pdf |date=2015-05-18 }}</ref> Был даталарға тиклем баҫылған исемдәр «Линнейға тиклемге» тип атала, һәм ғәмәлдә түгел тип һанала (''Svenska Spindlar''<ref>{{Cite book|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/209583#page/7/mode/1up|title=Svenska spindlar|author=live}}</ref> баҫмаһында баҫылған үрмәкселәрҙән башҡа). Хатта был ваҡытҡа тиклем Линней үҙе баҫтырып сығарған таксономик исемдәр ҙә Линнейға тиклемге тип һанала. == Хәҙерге классификация системаһы == [[Файл:Spindle_diagram.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/Spindle_diagram.jpg/280px-Spindle_diagram.jpg|мини|Умыртҡалыларҙың класс кимәлендә эволюцияһы, спиндл киңлеге ғаиләләр һанын күрһәтә . Спиндле схемалар эволюцион таксономияға хас]] [[Файл:Cladogram_vertebrata.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Cladogram_vertebrata.jpg/280px-Cladogram_vertebrata.jpg|мини|Шул уҡ бәйләнеш, кладистика өсөн типик кладограмма булараҡ күрһәтелә]] Төркөмдәр эсендәге төркөмдәр паттерны Линнейҙың үҫемлектәр һәм хайуандар классификацияһы менән билдәләнә, һәм был паттерндар XVIII быуат аҙағында, Чарльз Дарвиндың «Тәбиғәттәрҙең килеп сығышы» китабы баҫылып сыҡҡанға тиклем, хайуандар һәм үҫемлектәр батшалыҡтарының дендрограммалары итеп күрһәтелә башлай. "Тәбиғи система"ның паттерны эволюция кеүек генерациялау процесын аңлатмай, әммә, бәлки, уны күҙ уңында тотҡандыр, иртә трансмутационистик аҡыл эйәләрен илһамландырғандыр. Төрҙәрҙең трансмутацияһы идеяһын өйрәнеүсе тәүге хеҙмәттәр араһында Эразм Дарвиндың (Чарльз Дарвиндың олатаһының) 1796 Zoönomia һәм Жан-Батист Ламарктың 1809 йылда Philosophie Zoologique бар.<ref name="BiologyDiscussion" /> Был идея инглиз телле донъяла Роберт Чемберс тарафынан 1844 йылда аноним рәүештә баҫылған Vestiges of the Natural History of Creation китабында киң тарала.<ref>{{Cite book|url=James A. Secord|author=dead}}</ref> Дарвин теорияһына яраҡлы уртаҡ нәҫел китабы тигән төшөнсә барлыҡҡа килә. Йәшәү ағасы һүрәттәре фәнни хеҙмәттәрҙә популяр булып китә, билдәле ҡаҙылма төркөмдәр индерелә. ''Археоптерикс'' һәм Хесперорнистың яңы ғына табылған ҡаҙылма ҡалдыҡтарын ҡулланып, Томас Генри Хаксли уларҙың динозаврҙарҙан барлыҡҡа килеүен белдерә, был төркөм 1842 йылда Ричард Оуэн тарафынан рәсми рәүештә таныла.<ref>{{Cite news|url=https://phys.org/news/2015-05-fossil-world-earliest-modern-bird.html|title=Fossil of world's earliest modern bird could help us understand the extinction of dinosaurs|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405170159/https://phys.org/news/2015-05-fossil-world-earliest-modern-bird.html|archivedate=5 April 2017}}</ref> Һөҙөмтәлә динозаврҙарҙың «ҡоштарҙың ата-бабалары» булыуы эволюцион таксономик фекерләүҙең төп билдәһе булып тора. XIX быуат аҙағында һәм XX быуат башында ҡаҙылма төркөмдәр табыла һәм , [[Палеонтология|палеонтологтар]], билдәле төркөмдәрҙе берләштерә, хайуандарҙың тарихын аңларға тырыша. 1940-сы йылдар башында хәҙерге эволюцион синтез менән, төп төркөмдәрҙең эволюцияһын хәҙерге заманса аңлау барлыҡҡа килә. Эволюцион таксономия Линней таксономик дәрәжәһенә нигеҙләнгәнлектән, был ике термин хәҙерге ҡулланылышта ҡулланыла. Кладистик ысул 1960-сы йылдарҙан барлыҡҡа килә.<ref name="Britannica – since Linnaeus">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/taxonomy/Classification-since-Linnaeus|title=taxonomy – Classification since Linnaeus {{!}} biology}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.britannica.com/science/taxonomy/Classification-since-Linnaeus «taxonomy — Classification since Linnaeus | biology»]. ''Encyclopedia Britannica''. [https://web.archive.org/web/20170405075916/https://www.britannica.com/science/taxonomy/Classification-since-Linnaeus Archived] from the original on 5 April 2017.</cite></ref> 1958 йылда Джулиан Хаксли ''клада'' терминын ҡуллана.<ref name="BiologyDiscussion" /> Һуңыраҡ, 1960 йылда, Кейн һәм Харрисон ''кладистик'' терминын индерә.<ref name="BiologyDiscussion" /> Иң күренекле үҙенсәлеге булып иерархик эволюция ағасында таксондарҙы урынлаштырыу тора, был осраҡта бөтә таксондар монофилетик.<ref name="Britannica – since Linnaeus" /> Таксон, ата-баба формаһының бөтә тоҡомдарын үҙ эсенә алһа, монофилетик тип атала.<ref name="Mike Taylor">{{Cite web |url=http://www.miketaylor.org.uk/dino/faq/s-class/phyletic/ |title=What do terms like monophyletic, paraphyletic and polyphyletic mean? |last=Taylor |first=Mike |website=miketaylor.org.uk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100801072310/http://www.miketaylor.org.uk/dino/faq/s-class/phyletic/ |archive-date=1 August 2010}}</ref><ref name="NCSE">{{Cite web |url=https://ncse.com/book/export/html/2206 |title=Polyphyletic vs. Monophyletic |website=ncse.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405170039/https://ncse.com/book/export/html/2206 |archive-date=5 April 2017}}</ref> Уларҙан алынған төркөмдәр парафилетик тип атала, ә тормош ағасынан бер тармаҡтан артыҡ булған төркөмдәр полифилетик булып тора.<ref name="Mike Taylor" /><ref name="Mike Taylor" /><ref name="NCSE"/> Монофилетик төркөмдәр синапоморфиялар нигеҙендә таныла һәм диагноз ҡуйыла.<ref>Brower, Andrew V. Z. and Randall T. Schuh. 2021. ''Biological Systematics: Principles and Applications'' (3rd edn.) Cornell University Press, Ithaca, New York., p. 13</ref> Кладистик классификациялар традицион Линней таксономияһы һәм Зоологик һәм ботаник номенклатура кодтары менән тап килә.<ref>Schuh, Randall T. «The Linnaean system and its 250-year persistence.» The Botanical Review 69, no. 1 (2003): 59.</ref> Номенклатураның альтернатив системаһы, Халыҡ-ара ''филогенетик'' номенклатура кодексы йәки ''PhyloCode'' тәҡдим ителгән, уның маҡсаты — кладтарҙың формаль атамаһын көйләнә.<ref>{{Cite web |url=https://www.ohio.edu/phylocode/ |title=The PhyloCode |last=Queiroz |first=Philip D. Cantino, Kevin de |website=ohio.edu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510200022/https://www.ohio.edu/phylocode/ |archive-date=10 May 2016}}</ref><ref name="Phylocode">{{Cite news|url=http://www.biologydiscussion.com/angiosperm/taxonomy-angiosperm/phylocode-concept-history-and-advantages-taxonomy/34706|title=PhyloCode: Concept, History and Advantages {{!}} Taxonomy|date=12 July 2016|work=Biology Discussion|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405073643/http://www.biologydiscussion.com/angiosperm/taxonomy-angiosperm/phylocode-concept-history-and-advantages-taxonomy/34706|archivedate=5 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405073643/http://www.biologydiscussion.com/angiosperm/taxonomy-angiosperm/phylocode-concept-history-and-advantages-taxonomy/34706 |date=5 April 2017 }}</ref>Линней рангтары ''PhyloCode'' буйынса факультатив буласаҡ, ул хәҙерге, ранг нигеҙендәге кодтар менән бергә йәшәү өсөн тәғәйенләнә.<ref name="Phylocode" /> Систематик берләшмә PhyloCode-ты ҡабул итерме-юҡмы, әллә уны 250 йылдан ашыу ҡулланылған (кәрәк булғанда үҙгәртелгән) хәҙерге номенклатура системалары файҙаһына ҡалырмы, тип билдәләнә. === Батшалыҡтар һәм домендар === [[Файл:Biological_classification_L_Pengo_vflip.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/Biological_classification_L_Pengo_vflip.svg/170px-Biological_classification_L_Pengo_vflip.svg.png|мини|Хәҙерге классификацияның төп схемаһы. Башҡа бик күп кимәлдәр ҡулланыла ала; домен, тормоштағы иң юғары яңы һәм бәхәсле кимәл.]] Линней, үҫемлектәрҙе һәм хайуандарҙы айырым батшалыҡ тип һаналған.<ref name="Kingdom classification">{{Cite news|url=http://www.biologydiscussion.com/biology/kingdom-classification-of-living-organism/5542|title=Kingdom Classification of Living Organism|date=2 December 2014|work=Biology Discussion|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405073641/http://www.biologydiscussion.com/biology/kingdom-classification-of-living-organism/5542|archivedate=5 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405073641/http://www.biologydiscussion.com/biology/kingdom-classification-of-living-organism/5542 |date=5 April 2017 }}</ref>Линней, физик донъяны йәшелсә, хайуандар һәм файҙалы ҡаҙылмалар батшалығына бүлеп, быны юғары звание сифатында ҡулланған. Микроскопия ҡаҙаныштары микроорганизмдарҙы классификациялауға мөмкинлек биргәнлектән, батшалыҡтарҙың һаны арта. Домен — сағыштырмаса яңыса бүлеү. 1977 йылда Карл Вуздың өс доменлы систем тәҡдим итә, әммә һуңыраҡ был система ҡабул ителмәй.<ref>{{Cite web|url=http://www.igb.illinois.edu/about/archaea|title=Carl Woese {{!}} Carl R. Woese Institute for Genomic Biology|author=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428163950/http://www.igb.illinois.edu/about/archaea|archive-date=28 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428163950/http://www.igb.illinois.edu/about/archaea |date=28 April 2017 }}</ref> Өс доменлы ысулдың төп үҙенсәлеге булып [[Архейҙар|Архея]] һәм Бактерияларҙың бүленеү тора, улар элек бер генә Бактерия батшалығына (ҡайһы берҙә Монера тип аталған батшалыҡҡа) бергә төркөмләнгән була.<ref name="Kingdom classification" /> Протистарҙың классификацияһы тураһында күп мәҡәләләр баҫтырып сығарған Томас Кавальер-Смит күптән түгел неомура, Архея һәм [[Эукариоттар|Евхарияны]] бергә туплаусы клада, бактерияларҙан, анығыраҡ әйткәндә, Актиномицетотанан барлыҡҡа килгән, тип тәҡдим итә. 2004 йылда уның классификацияһы [[Архейҙар|археобактерияларҙы]] Бактериялар батшалығының бер өлөшө тип иҫәпләй, йәғни ул өс домен системаһын тулыһынса кире ҡаға. Стефан Лукета 2012 йылда биш «домион» системаһын тәҡдим итә, традицион өс доменға Прионобиота (күҙәнәкле һәм ядро кислотаһы булмаған) һәм [[Вирустар|Вирузобиота]] (ҡүҙәнәкле, әммә ядро кислоталы) өҫтәй.<ref name="Luketa2012">{{Cite journal|last=Luketa|first=S.|year=2012|title=New views on the megaclassification of life|url=http://protistology.ifmo.ru/num7_4/luketa_protistology_7-4.pdf|author=live|journal=Protistology|volume=7|issue=4|pages=218–237}}</ref><center>{{Biological systems}} </center>Организмдарҙың күп кенә айырым төркөмдәре өсөн өлөшләтә классификациялар бар һәм яңы мәғлүмәттәр барлыҡҡа килгән һайын ҡайтанан ҡарала һәм алмаштырыла; әммә тереклектең күпселек өлөшөн йә бөтәһен дә комплекслы, баҫтырып сығарған дауалау ысулдары һирәк осрай; 2012 һәм 2019 йылдарҙа эвкариоттарҙы протистарға баҫым яһап ҡына үҙ эсенә алған Адл һәм 2019 йыл миҫалдары: 2015 йыл, икеһе лә ҡаҙылма вәкилдәрҙе ситләтеп үтһә лә, евкариоттарҙы ла, прокариоттарҙы ла орден дәрәжәһенә тиклем үҙ эсенә ала.<ref name="Adl-et-al-2012">{{Cite journal|last=Adl|first=S.M.|title=The revised classification of eukaryotes|journal=Journal of Eukaryotic Microbiology|volume=59|issue=5|pages=429–493}}</ref><ref name="Adl-et-al-2019">{{Cite journal|last=Adl|first=S.M.|year=2019|title=Revisions to the classification, nomenclature, and diversity of eukaryotes|journal=Journal of Eukaryotic Microbiology|volume=66|issue=1|pages=4–119}}</ref><ref name="Ruggiero-et-al-2015">{{Cite journal|last=Ruggiero|first=M.A.|year=2015|title=A higher level classification of all living organisms|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=4|pages=e0119248}}</ref><ref name="Ruggiero-et-al-2015" /> Айырым компиляция (Ruggiero, 2014) Ғаилә дәрәжәһенә тиклем һаҡланып ҡалған таксондарҙы үҙ эсенә ала.<ref>Ruggiero, Michael A. (2014). Families of All Living Organisms, Version 2.0.a.15, (4/26/14). Expert Solutions International, LLC, Reston, VA. 420 pp. Included data available for download via https://www.gbif.org/dataset/8067e0a2-a26d-4831-8a1e-21b9118a299c (doi: 10.15468/tfp6yv)</ref> Мәғлүмәттәр базаһына нигеҙләнгән таблицалар иҫәбенә Тормош энциклопедияһы, Биотөрлөлөк буйынса глобаль мәғлүмәт объекты, NCBI систематикаһы мәғлүмәт базаһы, Диңгеҙ һәм кейәүгә сыҡмаған Генераның ваҡытлы реестры, Тормоштоң асыҡ ағасы, Тормош каталогы инә. Палеобиология мәғлүмәт базаһы — ҡаҙылма ресурстар. == Ҡулланыу == Биологик систематика [[биология]] дисциплинаһы булып тора һәм биологтар тарафынан «системата» булараҡ билдәле, әммә яңы таксоналарҙы баҫтырып сығарыу менән натуралистар ҙа йыш шөғөлләнә. Таксономия [[тормош]]<nowiki/>то тасуирлауҙы һәм ойоштороуҙы маҡсат итеп ҡуйғанлыҡтан, биотөрлөлөктө һәм тәбиғәтте һаҡлау биологияһының барлыҡҡа килеүе таксономдар эше өсөн бик мөһим..<ref>{{Cite web |url=http://www.nhm.ac.uk/nature-online/science-of-natural-history/taxonomy-systematics/what-is-taxonomy/index.html |title=What is taxonomy? |publisher=Natural History Museum |location=London |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001152618/http://www.nhm.ac.uk/nature-online/science-of-natural-history/taxonomy-systematics/what-is-taxonomy/index.html |archive-date=1 October 2013 |access-date=23 December 2017}}</ref><ref>{{Cite journal |last=McNeely |first=Jeffrey A. |year=2002 |title=The role of taxonomy in conserving biodiversity |url=https://pdfs.semanticscholar.org/7b06/e3d09692ef9f2b464fbfb7807ff32a35ce47.pdf |url-status=dead |journal=J. Nat. Conserv. |volume=10 |issue=3 |pages=145–153 |doi=10.1078/1617-1381-00015 |s2cid=16953722 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224155349/https://pdfs.semanticscholar.org/7b06/e3d09692ef9f2b464fbfb7807ff32a35ce47.pdf |archive-date=24 December 2017 |via=Semantic Scholar}}</ref> === Организмдарҙы классификациялау === Биологик классификация — таксономик процестың мөһим өлөшө. Һөҙөмтәлә, ул ҡулланыусыға таксондың туғандары ниндәй тип хәбәр итә. Биологик [[Класс (биология)|класс]]<nowiki/>ификация таксономик рәттәрҙе ҡуллана, шул иҫәптән башҡалар (иң инклюзивтан иң инклюзируемыйға тиклем): Домен, Короллек, [[Тип (биология)|Филум]], Класс, [[Отряд (биология)|Орден]], [[Ғаилә (биология)|Ғаилә]], Ген, [[Төр (биология)|Төрҙәр]] һәм Трен.<ref>{{Cite news|url=https://www.mnemonic-device.com/biology/taxonomy/domain-kingdom-phylum-class-order-family-genus-species/|title=Mnemonic taxonomy / biology: Kingdom Phylum Class Order...|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170606171902/https://www.mnemonic-device.com/biology/taxonomy/domain-kingdom-phylum-class-order-family-genus-species/|archivedate=6 June 2017}}</ref> === Таксономик тасуирламалар === [[Файл:Nepenthes_smilesii_type_specimen.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/da/Nepenthes_smilesii_type_specimen.jpg/170px-Nepenthes_smilesii_type_specimen.jpg|мини|''Nepenthes smilesii'', тропик питчер үҫемлеге]] Таксондың тасуирламаһы йәки диагнозы бергә ҡуйыла. Таксондарҙы билдәләүсе ҡағиҙәләр юҡ, әммә яңы таксондарҙы атау һәм баҫтырып сығарыу ҡағиҙәлар йыйылмаһы менән идара ителә.<ref name="Herbarium">{{Cite web|title=Nomenclature, Names, and Taxonomy|url=http://herbarium.usu.edu:80/teaching/4420/botnom.htm|year=2005|website=Intermountain Herbarium – USU|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161123030604/http://herbarium.usu.edu/teaching/4420/botnom.htm|archive-date=23 November 2016}}</ref> [[Зоология]]ла киң ҡулланылған рәттәр өсөн номенклатура (суперғаиләләрҙең ярым төрҙәре) Халыҡ-ара Зоологик номенклаттура кодексы (''ICZN коды'') менән көйләнә. Фикология, [[микология]] һәм [[ботаника]] өлкәләрендә таксондарҙың атамаһы ылымыҡтар, бәшмәктәр һәм үҫемлектәр өсөн халыҡ-ара номенклатура кодексы (''ICN'') менән көйләнә. Таксондың тәүге тасуирламаһы биш төп талапты берләштерә:<ref>{{Cite web|title=How can I describe new species?|url=http://iczn.org/content/how-can-i-describe-new-species|publisher=[[International Commission on Zoological Nomenclature]]|author=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306133052/http://iczn.org/content/how-can-i-describe-new-species|archive-date=6 March 2012|access-date=21 May 2020}}</ref> # Таксонға латин алфавитының 26 хәрефенә нигеҙләнеп исем бирергә кәрәк (яңы төрҙәр өсөн биномиал, йәки башҡа рәттәр өсөн униномиал). # Исеме берҙән-бер булырға тейеш (йәғни омоним түгел). # Тасуирлама кәм тигәндә бер исем йөрөткән типтағы экземплярға нигеҙләнергә тейеш. # Ул таксонды тасуирлау (билдәләү) йәки уны башҡа таксондарҙан айырыу өсөн (диагноз, ''ICZN коды'', 13.1.1 статья, ''ICN'', 38-се статья) тейешле атрибуттар тураһында белдереүҙәрҙе үҙ эсенә алырға тейеш. Ике код та таксондың йөкмәткеһен (уның округтарын) билдәләүҙе уның исемен билдәләүҙән аңлы рәүештә айыра. # Был тәүге дүрт талап даими фәнни яҙма булараҡ күп һанлы бер үк күсермәләрҙә баҫтырылырға тейеш. Әммә йыш ҡына, таксондың географик диапазоны, экологик иҫкәрмәләр, химия, тәртип һ. б. кеүек, күберәк мәғлүмәт индерелә. Тикшеренеүселәрҙең таксаға килеү ысулы төрлөсә: булған мәғлүмәттәргә һәм ресурстарға ҡарап, ысулдар сағыу үҙенсәлектәрҙе ябай һан йә сифатлы сағыштырыуҙан, ДНК эҙмә-эҙлелеге буйынса ҙур күләмдәге мәғлүмәттәрҙе компьютер анализдарын ентекләп тасуирлауға тиклем үҙгәрә.. === Авторҙың цитатаһы === «Автор» фәнни исемдән һуң урынлаштырыла ала.<ref name="AJE">{{Cite web|url=http://www.aje.com/en/arc/editing-tip-scientific-names-species/|title=Editing Tip: Scientific Names of Species {{!}} AJE {{!}} American Journal Experts|website=www.aje.com|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409021714/http://www.aje.com/en/arc/editing-tip-scientific-names-species/|archive-date=9 April 2017}}</ref> Автор — беренсе тапҡыр был исемде дөрөҫ баҫтырып сығарған ғалимдың исеме.<ref name="AJE" /> Мәҫәлән, 1758 йылда Линней Азия филенә Elephas maximus тигән фәнни исем бирә, шуға күрә был исем ҡайһы берҙә «Elephas maximas Linnaeus, 1758» тип яҙыла.<ref>{{Cite web|url=http://study.com/academy/lesson/carolus-linnaeus-classification-taxonomy-contributions-to-biology.html|title=Carolus Linnaeus: Classification, Taxonomy & Contributions to Biology – Video & Lesson Transcript {{!}} Study.com|website=Study.com|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409021600/http://study.com/academy/lesson/carolus-linnaeus-classification-taxonomy-contributions-to-biology.html|archive-date=9 April 2017}}</ref> Авторҙарҙың исемдәре йыш ҡына ҡыҫҡартыла: L., ''Линней'' өсөн, киң ҡулланыла. Ботаникала, ысынында, стандарт ҡыҫҡартыуҙарҙың көйләнгән исемлеге бар (авторҙың ҡыҫҡартмаһы буйынса ботаниктар исемлеген ҡарағыҙ).<ref>{{Cite web|url=http://www.biocyclopedia.com/index/biological_classification.php|title=Biological Classification|website=biocyclopedia.com|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170514164313/http://www.biocyclopedia.com/index/biological_classification.php|archive-date=14 May 2017}}</ref> Ботаника һәм зоология араһында властарҙы бүлеү системаһы бер аҙ айырыла.<ref name="Herbarium" /> Әммә, ғәҙәти күренеш, әгәр төрҙөң заты төп тасуирламанан һуң үҙгәрһә, төп авторлыҡтың исеме ҡумталарҙа урынлаштырыла.<ref>{{Cite web|url=http://www.annelida.net/zootax-tutor.html|title=Zoological nomenclature: a basic guide for non-taxonomist authors|website=Annelida.net|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170316112709/http://www.annelida.net/zootax-tutor.html|archive-date=16 March 2017}}</ref> == Фенетика == [[Файл:Phylogenetics.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/Phylogenetics.svg/300px-Phylogenetics.svg.png|мини|300x300пкс|Филогенетик һәм фенетик (характерға нигеҙләнгән) төшөнсәләрҙе сағыштырыу]] Фенетикала шулай уҡ таксиметрияһы, йәки һан таксономияһы булараҡ билдәле организмдар, филогенияһы йә эволюцион мөнәсәбәттәренә ҡарамай, дөйөм оҡшашлыҡҡа ҡарап классификациялана.<ref name="BiologyDiscussion" /> Такса араһында гипергеометрик «алыҫлыҡ» үлсәменә килтерә. Фенетик ысулдар хәҙерге заманда сағыштырмаса һирәк осрай, сөнки фенетик ысулдар уртаҡ ата-баба (йәки плесиоморф) һыҙаттарҙы уртаҡ алынған (йәки апоморф) һыҙаттарҙан айырып тормай. .<ref>{{Cite web|title=Classification|url=https://projects.ncsu.edu/project/evoresources/Evolutionary%20medicine/classification/classification16.htm|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414163250/https://projects.ncsu.edu/project/evoresources/Evolutionary%20medicine/classification/classification16.htm|archive-date=14 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170414163250/https://projects.ncsu.edu/project/evoresources/Evolutionary%20medicine/classification/classification16.htm |date=14 April 2017 }}</ref> Әммә ҡайһы бер фенетик ысулдар, мәҫәлән, күршеләр ҡушылыу, мөнәсәбәттәрҙе тиҙ баһалаусы булараҡ, артабанғы ысулдар (мәҫәлән, Байес һығымтаһы) иҫәпләү буйынса бик баһала булғанда, һаҡланып ҡалған.<ref>{{Cite web|title=Molecular Marker Glossary|url=http://www.uwyo.edu/dbmcd/molmark/mcdgloss.html|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610123503/http://www.uwyo.edu/dbmcd/molmark/McDGloss.html|archive-date=10 June 2007}}</ref> == Мәғлүмәт базалары == Хәҙерге заман таксономияһы каталогтар классификацияһын һәм уларҙың документацияһын эҙләү һәм каталоглаштырыу өсөн мәғлүмәттәр базаһы технологияларын ҡуллана.. Йыш ҡулланылған мәғлүмәттәр базаһы булмаһа ла, һәр документлаштырылған төрҙө һанап сығырға тырышҡан «Тормош каталогы» кеүек комплекслы мәғлүмәттәр базаһы бар. Каталогта 2016 йылдың апреленә бөтә короллектәр өсөн 1,64 миллион төр күрһәтелгән, улар хәҙерге фәнгә билдәле тип иҫәпләнгән төрҙәрҙең дүрттән өс өлөшөнән ашыуын тәшкил итә.<ref name="About the Catalogue of Life">{{Cite web |url=http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2016/info/about |title=About the Catalogue of Life: 2016 Annual Checklist |website=Catalogue of Life |publisher=[[Integrated Taxonomic Information System]] (ITIS) |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160515032942/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2016/info/about |archive-date=15 May 2016 |access-date=22 May 2016}}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{NoteFoot}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Bibliography == [[Категория:Биологик систематика]] mang8x6babq2o9uhi2lc1zvmmbcj6v1 2 197683 1299110 1282413 2026-06-10T15:12:49Z Марьям Султанбаева 41189 1299110 wikitext text/x-wiki Һаумыһығыҙ. Мин [[Ишҡол]] ауылы ҡыҙы Мәрйәм. [[Башҡорт теле]]нә һәм уның ирекмәндәренә ярҙам итергә тырышырмын. kmbywf8s27065p8pbxpceqa303phx26 0 198265 1299120 1275253 2026-06-10T22:41:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299120 wikitext text/x-wiki {{see also|нахские народы|вайнах}} '''Вайнахтар''', '''вейнахтар''') — XX быуатта {{sfn|Шнирельман|2006|с=563}} [[Төньяк Кавказ]]да йәшәгән чечендар һәм ингуштарҙың лингвист Н. Яковлев тәҡдим иткән [[эндоэтноним]]ы<ref>{{Книга|ссылка=https://www.scribd.com/document/479341059/%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2-%D0%9D-%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0-1930|автор=Н. Ф. Яковлев|заглавие=Языки и народы Кавказа|год=1930|место=Тифлис|страницы=21|страниц=70|access-date=2024-03-10|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129184405/https://www.scribd.com/document/479341059/%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2-%D0%9D-%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0-1930|url-status=live}}</ref>, хәҙерге заман Кавказды өйрәнеү ғилеме туған [[нах телдәре]]ндә һөйләшкән халыҡ: [[Чечен Республикаһы|Чечня]] йәки Ичкерия һә [[Ингушетия]] халыҡтары төркөмө. [[Файл:Territory of vaynakh.png|альт=Вайнах территорияһы (Ичкерия һәм Ингушетия).|мини|Вайнах ерҙәре ([[Ингушетия]] менән [[Чечен Ичкерия Республикаһы|Ичкерия Йөмһүриәте]]).]] Вайнахтарға [[Ингуштар|ингуш]], [[Чечендар|чечен]], [[бацтар]] инә. Дөйөм һаны яҡынса 3 миллион тәшкил итә, чечендар – 2,5-2,6 млн., ингуштар – 0,4 млн., бацтар – 0,003 млн. Шулай уҡ тикшеренеүселәр был атаманы чечендарҙың һәм ингуштарҙың тарихи (урта быуат) ата-бабаларына ла ҡарата: бөтә локаль этнотерриториаль берләшмәләр - «йәмғиәттәр»<ref group="~">, элек был ике халыҡ күп кенә фәнни хеҙмәттәрҙә дөйөм исемдәр менән ''кисттар'', ''мизджегтар'', ''нахчтар''и (йәғни чечендар) тип аталған элек был ике халыҡ күп кенә фәнни хеҙмәттәрҙә дөйөм исемдәр менән кисты, мизджеги, нахчи (йәғни чечендар) тип аталған<ref>{{Книга|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/35648-berzhe-a-p-chechnya-i-chechentsy-tiflis-1859#mode/inspect/page/96/zoom/4|автор=А. П. Берже|заглавие=Чечня и чеченцы|год=1859|место=Тифлис|страницы=80-83|страниц=140|access-date=2024-01-29|archive-date=2019-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621212556/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/35648-berzhe-a-p-chechnya-i-chechentsy-tiflis-1859#mode/inspect/page/96/zoom/4|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/64857-gertsenshteyn-v-a-zakavkazskiy-almanah-sbornik-svedeniy-o-zhizni-i-deyatelnosti-naseleniya-zakavkazskogo-kraya-tiflis-1896#mode/inspect/page/45/zoom/4|автор=Герценштейн В. А.|заглавие=Закавказский альманах (сборник сведений о жизни и деятельности населения Закавказского края)|год=1896|место=Тифлис|страницы=45|страниц=276|access-date=2024-01-29|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129190412/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/64857-gertsenshteyn-v-a-zakavkazskiy-almanah-sbornik-svedeniy-o-zhizni-i-deyatelnosti-naseleniya-zakavkazskogo-kraya-tiflis-1896#mode/inspect/page/45/zoom/4|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|автор=Д. И. Романовский|заглавие=Кавказ и Кавказская война|год=1860|место=Санкт-Петербург|страницы=31-32|страниц=460}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/14558-t-1-ocherk-kavkaza-i-narodov-ego-naselyayuschih-kn-1-kavkaz-1871|автор=Дубровин Н. Ф.|заглавие=История войны и владычества русских на Кавказе|год=1871|место=Санкт-Петербург|том=том № 1|страницы=368-369|страниц=640|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129192119/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/14558-t-1-ocherk-kavkaza-i-narodov-ego-naselyayuschih-kn-1-kavkaz-1871#mode/inspect/page/390/zoom/6|access-date=2024-01-29|archive-date=2024-01-29|url-status=bot: unknown}}<!-- ҡайһы бер башҡа Төньяҡ Кавказ халыҡтары кеүек үк, нах халыҡтары үҙ мөхитендә булған берләшмәләр формалары өсөн ҡатмарлы һәм һәр ваҡыт бер төрлө булмаған атамалар системаһын, йыш ҡына бер нисә термин — ''тукхумдар/шахарҙар, тайптар, гарҙар, некъялар, ца, доьзалдар'' һәм башҡа атамаларҙы ҡулланғандар-->. Кавказды өйрәнеү ғилемендә бындай берләшмәләрҙең эре формаларына ҡарата «''ирекле йәмғиәттәр''» йәки «''йәмғиәттәр''» термины ҡулланыла</ref>. Ҡайһы берҙә беҙҙең көндәрҙә этнологтар «вайнахтар»/«вейнахтар» атамаһын «нах халыҡтары» яһалма термины менән синоним итеп ҡуллана. Әммә, 1970-се йылдарҙан башлап, лингвистик мәғәнәлә, «вайнах халыҡтарын» термины аҫтында, бацбийҙарҙы (үҙ атамаһы ''бацби'') индермәй, тик ингуштарҙы һәм чечендарҙы ғына берләштереү дөрөҫөрәк була. == Терминдың килеп сығыуы == Чечендар һәм ингуштар өсөн берҙәм эндоэтноним булдырыу совет етәкселегенең чечендарҙың ингуштар менән ҡушылыуы һәм яһалма рәүештә Ингушетия менән Чечняның административ берләштереүен тормошҡа ашырыу теләге менән бәйле. Мәҫәлән, совет лингвисы Н. Ф. Яковлев беренсе булып ингуштар һәм чечендар өсөн ''«вейнахтар»'' ''«вейнах халыҡтары»'' тигән дөйөм атама индерергә тәҡдим итә{{sfn|Шнирельман|2006|с=208—209}}. Яңы терминды, ингуш лингвисы З. К. Мальсагов яҙғанса, ингуштар һәм чечендар үҙҙәренең ҡәбилә берҙәмлеген белдергән «вей нах» һүҙбәйләнеше менән бәйләй, әммә әйтер кәрәк, был халыҡтарҙың дөйөм атамаһы юҡ. Мальсагов ингуш һәм чечен телдәре һәм уларҙың диалекттары дөйөмлөгөн исеме «''нах теле''» тип билдәләргә тәҡдим итә{{sfn|Мальсагов|1928|с=3}}. Ингуштар һәм чечендар өсөн «вейнахтар/вайнахтар» тигән яңы исем булдырылғандан һәм 1934 йылда Чечен автономиялы өлкәһе менән Ингуш автономиялы өлкәләрен Чечен-Ингуш автономиялы өлкәләренә (1936 йылдан — Чечен-Ингуш АССР-ы) административ берләштергәндән һуң, властар бөтә көсөнә ингуш менән чечендарҙың бер халыҡҡа берләшеүен тәьмин итергә тырышҡан. 1960-1980 йылдарҙа ингуштар һәм чечендар аңына «вайнах берҙәйлеге (идентичность)» әүҙем индерелә{{sfn|Шнирельман|2006|с=563}}. == Дөйөм мәғлүмәт == Вайнахтар кавказ этнолингвистик ғаиләһенең көнсығыш тармағына ҡарай. Әммә тарих дауамында вайнах ҡәбиләләре яйлап бер территорияла йәшәгән башҡа халыҡтары тарафынан йотола барған. Тик башлыса Төньяҡ-Көнсығыш Кавказда йәшәгән ҡайһы бер ҡәбиләләр генә, этник планда индивидуаллеген һаҡлап ҡалған. Тап ошо өлкәлә вайнах этностары: чечендар һәм ингуштар барлыҡҡа килә. == Сығышын легендар фаразлауҙар == [[Файл:Ансамбль Вайнах (1939 год).jpg|мини|300x300пкс|«Вайнах» ансамбле (1938 йыл).]] Барлыҡ төп вайнах тайптары нәҫелендә уларҙың көньяҡтан күсенеүе һәм һуңынан көнбайыштан көнсығышҡа күсеп китеүе тураһында раҫлау бар<ref>''Ильясов Л.'' Чеченский тайп: мифы и реалии. Вестник «Лам», Бюллетень Международного общественного и культурного центра «Лам», № 4(8). — Грозный, 2001 г. — С. 35.</ref>. Вайнахтарҙың килеп сығышы тураһында легендалар варианттары: * грузин тарихнамә йолаһы буйынса, ул ваҡытта Төньяҡ Кавказ тауҙарынан Волга йылғаһының тамағына тиклемге кешеләре булмаған территорияға Кавкас һәм уның ағаһы, лезгиндарҙың ата-бабаһы Лек, килеп төпләнгән, тип иҫәпләнә<ref>[[Леонтий Мровели]] «История грузинских царей»</ref>. * Вайнаховтарҙың бер өлөшө, хәҙерге чечендар, үҙатамаларын — нохчтар — символлаштырған Нашх ауылынан сыҡҡан. [[XX быуат]] башына тиклем был ауылда бик күп баҡыр пластинкаларҙан эшләнгән ҙур ҡаҙан булған, тип һанайҙар. Унда ысын чечен тейптары һәм тукхумдары атамалары төшөрөлгән. Мәҫәлән, нәҫелдәрҙең таҙалығы тураһында бәхәс сыҡҡан осраҡта, ҡаҙан үҙенә күрә дәлил булып торған<ref name="magas" />. == Сығышы == === Б. э. т. 4-се мең йыллыҡ === Зона распространения [[Майкопская культура|майкопской культуры]] в конце 4 тыс. до н. э. (создателей которой большинство учёных считает предками абхазо-абазинской народов) охватила и большую часть территории современной '''Чечено-Ингушетии'''<ref>[http://www.nasledie.org/v3/ru/?action=view&id=664489 И. М. Чеченов. О локальных вариантах в памятниках майкопской культуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112012500/http://www.nasledie.org/v3/ru/?action=view&id=664489 |date=2014-01-12 }}</ref>, а также и части '''Осетии''', к примеру, в 1993—1996 годах В. Л. Ростуновым произведены исследования трех крупных курганов [[Майкопская культура|майкопской культуры]] у с. [[Заманкул (село)|Заманкул]] Правобережного района Республики Северная Осетия — Алания (курганы 1 и 2 Заманкульского могильника и курган 3 неподалёку от с. Брут). === Б. э. т. 2-се мең йыллыҡ === Многие считают, что наиболее вероятным основным компонентом образования вайнахского народа было автохтонное население Северного Кавказа — создатели и носители [[Кобанская культура|кобанской культуры]]<ref name="Ш.Б.А.">''Ахмадов Ш. Б.'' Чечня и Ингушетия в XVIII — начале XIX века. (Очерки социально-экономического развития и общественно-политического устройства Чечни и Ингушетии в XVIII — начале XIX века). — Элиста: АПП «Джангар», 2002.</ref>{{rp|109}}, а также создатели и носители [[Зандакская культура|зандакской]] и других археологических культур Кавказа. В этногенезе вайнахов, возможно, приняли участие позднее вторгавшиеся и/или селившиеся на [[Северный Кавказ|Северном Кавказе]] [[индоиранцы]], [[скифы]], [[сарматы]] и другие народы с неясным происхождением и языковой принадлежностью. Носители [[Кобанская культура|кобанской культуры]] часто сближаются исследователями с Западным Кавказом — [[Колхидская культура|колхидской культурой]], однако, ряд учёных связывает происхождение протовайнахов и с Северо-Восточным Кавказом, где в эпоху перехода от [[Бронзовый век|бронзового века]] к [[Железный век|железному]] господствовала [[Каякентско-Харачоевская культура|Каяхентско-Хорочоевская культура]], таким образом возводя вайнахские народы к нахско-дагестанской культурной общности. Несколько иное мнение у [[Марковин, Владимир Иванович|В. И. Марковина]], который писал<ref>{{Cite web |url=http://www.nana-journal.ru/states/dowt/792-2011-10-31-10-46-59.html |title=В. И. Марковин. Об археологическом аспекте в изучении этногенеза вайнахов |accessdate=2012-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304211252/http://www.nana-journal.ru/states/dowt/792-2011-10-31-10-46-59.html |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }}</ref> : «… работами многих археологов и специалистов смежных дисциплин доказано, что под наименованием '''сарматов''' и '''алан''' скрывался значительный вайнахский компонент». Общеизвестно, что на раннем этапе формирования [[Кобанская культура|кобанской культуры]] (датируемой XII веком до н. э.) не могли участвовать [[скифы]], появление которых большинство учёных датирует VIII веком до н. э., а также не могли участвовать [[сарматы]], появление которых большинство учёных датирует IV веком до н. э., которое совпало с финалом кобанской культуры. Последнее может указывать на уничтожение носителей кобанской культуры в результате нашествия сарматов. Появление предметов условно называемого «скифского типа» установлено только на позднем этапе (VII—IV века до н. э.) — этот период отличается преобладанием железных изделий<ref name="Бс-1">[БСЭ. Кобанская культура]</ref>. Создатели и носители [[Кобанская культура|Кобанской культуры]] могли принадлежать к разным этнолингвистическим группам, а именно : * в ареале Пятигорского «локального варианта», вероятнее всего, проживали в основном племена, родственные прото[[Адыги|адыгской]] этнической группе<ref name="Чеч" />; * в районе Грозного «локального варианта» — протовайнахи<ref name="Чеч" />. == Составы == [[Файл:Последний языческий жрец Ингушетии Элмарз с праправнучкой.jpg|thumb|300px|right|Последний языческий жрец Ингушетии Элмарз-Хаджи Хаутиев<ref>[https://books.google.ru/books?id=MNHXAAAAMAAJ&q=Khaoutiev+1766&dq=Khaoutiev+1766&hl=ru&sa=X&ei=B3xDVdO6MsWgPfbwgEg&ved=0CB0Q6AEwAA Ислам на территории бывшей Российской империи]: Энциклопедический словарь. Том I / Составитель и ответственный редактор — [[Прозоров, Станислав Михайлович|С. М. Прозоров]]; научные консультанты — О. Ф. Акимушкин, В. О. Бобровников, [[Халидов, Анас Бакиевич|А. Б. Халидов]]; указатели — А. А. Хисматулин; = Islam in the territories of the Former Russian Empire: Encyclopaedic Lexicon. Vol. I / ed. by Stanislav M. Prozorov. — {{М}}: [[Восточная литература (издательство)|Издательство «Восточная литература»]] РАН, 2006—. — ISBN 5-02-018209-5; Vol. I. — 2006. — P. 188. — 655 p. — ISBN 5-02-018420-9 — «В 1873 г. последний ингушский жрец (инг. ''цӏув'') Элмарз-''хаджжи'' Хаутиев (1766—1923) из селения Шоан, перед тем как принять замуровал свой священный белый флаг — земной символ бога Дяла — в стены святилища, долго молился, прося у древних богов прощения…»</ref><ref>§ 1. Принятие ислама народами России. // Исламоведение: Пособие для преподавателя. / [[Кулиев, Эльмир Рафаэль оглы|Э. Р. Кулиев]], [[Муртазин, Марат Фахрисламович|М. Ф. Муртазин]], [[Мухаметшин, Рафик Мухаметшович|Р. М. Мухаметшин]] и др. ; общ. ред. М. Ф. Муртазин. — 2-е изд., испр. — {{М}}: Издательство Московского исламского университета, 2008. — P. 362. — 416 p. — (Серия «Библиотека исламоведа»). — ISBN 978-5-903524-07-5. — «К XIX веку практически полностью приняли ислам ингуши. Последний ингушский жрец Элмарз-хаджи (1766—1923) принял ислам в 1873 г.»</ref><ref>''Tsaroieva M.'' [https://books.google.ru/books?id=Isdqv8kAKnEC&pg=PA258&dq=Elmarz&hl=ru&sa=X&ei=xntDVfGrBMPaPczWgcAL&ved=0CB4Q6AEwAA#v=onepage&q=1766&f=false Peuples et religions du Caucase du Nord]. — Paris: Éd. Karthala, impr, 2011. — P. 257. — 389 p. — ISBN 2-8111-0489-5</ref><ref>''Tsaroieva M.'' [https://books.google.ru/books?id=zXEiAQAAIAAJ&q=Khaoutiev+1766&dq=Khaoutiev+1766&hl=ru&sa=X&ei=B3xDVdO6MsWgPfbwgEg&ved=0CCUQ6AEwAg Les racines mésopotamiennes et anatoliennes des Ingouches et des Tchétchènes]. — Paris: Riveneuve, 2008 — P. 117. — 329 p. — ISBN 2-914214-32-4</ref><ref>''Meskhidze J.'', [http://archives.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/a_meskhidze_2006.pdf Shaykh Batal Hajji from Surkhokhi: towards the history of Islam in Ingushetia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150710184643/http://archives.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/a_meskhidze_2006.pdf |date=2015-07-10 }}. // Central Asian Survey. — (March-June 2006). — Vol. 25, Issue 1-2. — P. 180. — ISSN 0263-4937, Online ISSN: 1465-3354, DOI:10.1080/02634930600903262 — «Of great interest is the evidence about 'Elmarz Hajji Khautiev (1766—1923)' [sic!], the last Ingush pagan priest (ts’u in Ingush) from the Shoa/Shoan/Shua/Shon/Shoani gorge»</ref><ref>[https://books.google.ru/books?id=PV4iAQAAIAAJ&q=Элмарз&dq=Элмарз&hl=ru&sa=X&ei=TIJDVeaKN8LuO9LEgOgG&ved=0CCoQ6AEwAg] // Жизнь национальностей: журнал. — 2002. — № 1—2. — P. 5. — «Последний жрец Ингушетии — Элмарз-хаджи. Прожил 157 лет.»</ref><ref>''[[Базоркина, Аза Идрисовна|Базоркина А.]]'', [http://www.galga.ru/publ/3-1-0-35 Элмарз-Хаджи Хаутиев — Последний Жрец Ингушетии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924020516/http://www.galga.ru/publ/3-1-0-35 |date=2015-09-24 }} // Ингушетия Life. — 03.11.2010. — «Но в 1873 году Элмарз, ста семнадцати лет от роду, замуровал свой священный флаг в стены святилища и долго молился, прося прощения и пощады у древних богов, которым он служил 77 лет. Затем Элмарз выкинул свою любимую трубку и удалился в потайную горную пещеру. Там он пробыл сорок дней в совершенном одиночестве, ничего не ел и только пил студеную родниковую воду. Так он, подобно древним пророкам, прошел очищение. Выйдя из пещеры Элмарз объявил народу, что принимает ислам. Последний ингуш, последний жрец (цув-инг.) Элмарз Шоанский оставил религию предков и стал мусульманином.»</ref> с праправнучкой <small>(село Шоани, Ингушетия, 1921 год)</small>]]В представлении вайнахов все [[народ]]ы и [[народность|народности]] в их составе произошли от одного корня, однако, имеют свои особые самоназвания и отличительные языковые особенности. Несмотря на этнические различия, в наши дни нередко при общении представителей отдельных групп [[чеченцы|чеченцев]] и [[ингуши|ингушей]] встречается выражение: «ты — нашего народа (вайнах)», которое, в некоторой степени, отражает древнее этническое единство этих народов. == Вайнахия == Вайнахия — термин, использующийся в отношении территории исторического проживание чеченцев и ингушей (вайнахов). Исторические земли вайнахов - Чеченская республика и [[Ингушетия]], и земли в нескольких районах северного Дагестана и Северной Осетии, а также исторических северных территорий Гарм-аре (Ставропольский край) с общей площадью до 35 000. Так же в источниках встречается термин Страна вайнахов, или '''Нахская республика'''<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://oldcancer.narod.ru/caucasus/vainachi/vainahi.htm |title=Анчабадзе Г.З. ВАЙНАХИ / Ред. Н.В. Гелашвили. — Тбилиси, 2001. |access-date=2016-06-22 |archive-date=2016-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160620090434/http://oldcancer.narod.ru/caucasus/vainachi/vainahi.htm |deadlink=no }}</ref>{{не АИ|29|05|2017}}. После 1990 гг. термин Вайнахия всё чаще стали использовать в отношении вайнахских республик<ref>{{Cite web |url=http://politkovskaya.novayagazeta.ru/pub/2002/2002-27.shtml |title=КАК СТЕРЕТЬ ЧЕЧНЮ С КАРТЫ РОССИИ |access-date=2016-06-22 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194956/http://politkovskaya.novayagazeta.ru/pub/2002/2002-27.shtml |deadlink=no }}</ref><ref name=autogenerated3 />. В 2004 году были неудачные попытки некоторых политиков создать республику Вайнахию путем слияния Чечни и Ингушетии в единый субъект в рамках проекта "укрупнение регионов"<ref>[http://caucasustimes.com/article.asp?id=17212 Страна Вайнахия Страна Вайнахия идею поддерживают более половины чеченцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304104949/http://caucasustimes.com/article.asp?id=17212 |date=2016-03-04 }}</ref><ref name=autogenerated2 />.[[Файл:Духаргишт XIX в..jpg|250px|мини|Вайнахское ([[Ингушетия|ингушское]]) горное селение [[Духургишт|Духьаргишт]]. Конец XIX в.]] == Социаль институттары == [[File:Численность вайнахов на Кавказе по муниципальным образованиям, в %.png|thumb|right|500px|Численность вайнахов на Кавказе по муниципальным образованиям по данным переписи 2010 г.]] Для вайнахов характерны [[родоплеменной строй]]{{sfn|Тотоев|2009|с=169}}<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/fenomen-abrechestva-i-uroki-borby-s-nim-na-severo-vostochnom-kavkaze-v-nachale-hh-veka ''Дунюшкин И. Е.'' Феномен абречества и уроки борьбы с ним на северо-восточном Кавказе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204164316/https://cyberleninka.ru/article/n/fenomen-abrechestva-i-uroki-borby-s-nim-na-severo-vostochnom-kavkaze-v-nachale-hh-veka |date=2022-12-04 }} // Проблемы истории, филологии, культуры. №4(26), 2009. С. 61-70.</ref>, патриархально-семейная организация общества{{sfn|Тотоев|2009|с=67}} и следующие [[Общественный институт|общественные институты]]: * [[Кровная месть]], распространённая с древности{{sfn|Тотоев|2009|сс=202-203}} и широко практиковавшаяся даже в советское время<ref>''Карачайлы И.'' Кровная месть у горцев // ''Советский Северный Кавказ''. — 1930. — № 4. — С. 25.</ref>. Обычай кровной мести обусловлен традиционными представлениями о мужестве, чести и достоинстве. «Котам а хилла вехачул, нӀаьна а хилла велча тьлу» («Чем жить курицей, лучше умереть петухом») — говорили вайнахи по этому поводу{{sfn|Алироев|1990|с=348}}. * [[Круговая порука]], предусматривающая не только [[Коллективная ответственность|коллективную ответственность]], но и коллективное же отправление правосудия, и распространяющаяся на различные сферы общественной жизни. В случае некоего [[деликт]]а обязанность свершения кровной мести и мести вообще падает на весь род пострадавшего и распространяется на род обидчика, если старейшины последнего сами не предпримут какое-либо превентивное наказание провинившегося для урегулирования конфликта и недопущения более масштабного кровопролития, поэтому вайнахи говорят: «Дов — шархудар дац» («Вражда - не каша с пахтаньем»), подразумевая под этим, что такие ситуации лучше не допускать или урегулировать на ранних стадиях. Поэтому сдержанность в поведении при отношениях с соплеменниками является нормой этикета для любого вайнахского мужчины{{sfn|Алироев|1990|с=348}}. * [[Рабовладение]] как результат набегового способа ведения хозяйства, возникло в древности{{sfn|Алироев|1990|сс=36-42}} и просуществовало до [[Распад Российской империи|распада Российской империи]] и первых лет становления [[Советская власть|советской власти]] на Северном Кавказе (имели место систематические рецидивы в 1990-е и 2000-е гг.).<ref>''Антонян Ю. М.'', ''Кургузкина Е. Б.'', ''Полянская Е. М.'' [https://www.vestnik-mgou.ru/Articles/Doc/10387 Современное рабство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517094247/https://www.vestnik-mgou.ru/Articles/Doc/10387 |date=2018-05-17 }}. // ''Вестник МГОУ. Серия: Юриспруденция''. — 2017. — № 1 — С. 54, 61 — ISSN 2072-8557.</ref> По рассказам стариков в [[Чечено-Ингушская АССР|Чечено-Ингушской АССР]], зафиксированных собирателями [[Устная история|устной истории]], рабов [[Клеймо (знак)|клеймили]]. Сохранившееся в чеченском языке выражение: «Аса оц лергах хӀост даькхкхина дӀахоьцур ву хьо» («Я сделаю тебе метку на ухе») говорит также о возможной метке ушей у рабов (помимо клейма, которое отражало принадлежность раба конкретному владельцу, метка на ушах позволяла визуально идентифицировать раба). Метки были различной формы, х-образные, п-образные, ж-образные, наподобие [[крест]]а, [[Свастика|свастики]] и др. Форма клейма, как правило, отражала семейный фост ([[фамильный герб]]).{{sfn|Алироев|1990|с=81}} Рабский труд применялся, главным образом, в [[Сельское хозяйство|сельском хозяйстве]]{{sfn|Алироев|1990|с=40}}. Рабы набирались, в основном, из числа [[Православные|православных]], которых угоняли в рабство в ходе набегов{{sfn|Тотоев|2009|с=225}}. В чеченском языке для обозначения пленника, оставленного для работы в хозяйстве общинника, употреблялся термин «лай», который, как предполагает [[Хасбулатов, Асланбек Имранович|А. И. Хасбулатов]], вероятно, образовался от осетинского «лæг» («человек»), что указывает на источники формирования зависимого сословия. Термин «лай», обозначающий «зависимого», «неблагородного происхождения человека», чеченцам известен давно, отмечает Хасбулатов. Кроме приведенной версии, существует и другая версия происхождения термина «лай» от вайнахского «ла» («терпеть»), «лай» («вытерпел»).<ref>''Иноземцева Е. И.'' [http://oaji.net/pdf.html?n=2017/3890-1503598362.pdf К вопросу о понятиях и терминах института рабства в позднесредневековом Дагестане]. // ''Slavery: Theory and Practice''. — 2017. — Т. 2 — № 1 — С. 35 — ISSN 2500-3755.</ref> И хотя при Кизлярском коменданте князе Оболенском (с 1740 года) во владениях чеченских и кумыкских князей была запрещена продажа пленников-христиан, а в 1834 году последовало запрещение рабства-ясырства во всех российских владениях, фактически же данные законодательные требования на территории Северного Кавказа не выполнялись, царская власть смотрела на них сквозь пальцы{{sfn|Тотоев|2009|с=225}} (за исключением периода пребывания генерала [[Ермолов, Алексей Петрович|А. П. Ермолова]] наместником на Кавказе, когда Ермолов распространил аналогичную практику по отношению к горцам, набирая заложников, проводя политику жестоких [[Репрессии|репрессий]] против горцев, беспощадные [[Карательная экспедиция|карательные экспедиции]], благословив продажу [[Ногайцы|караногайцам]] двух тысяч захваченных чеченцев и др.{{sfn|Алироев|1990|сс=37-38}}). * [[Многожёнство]], на которое органично лёг Ислам, узаконив существовавшую на протяжении столетий практику брачевания{{sfn|Тотоев|2009|с=180}}. :*[[Похищение невесты]] (но не наоборот) как способ вступления в брачные отношения между супругами{{sfn|Алироев|1990|сс=355-357}}. ::*[[Калым]], сиречь выкуп, который необходимо внести за невесту, есть производное от древнего воззрения на женщину как на вещь, составляющую родовую собственность, что в дальнейшем было сужено рамками семьи{{sfn|Тотоев|2009|с=180}}. В плане социального устройства для вайнахов характерна цензовая иерархическая структура общества, реализующаяся через * [[Имущественный ценз]] — люди богатые, имеющие более обширные и влиятельные связи, более уважаемы в обществе, их мнение имеет больший вес в различных спорах{{sfn|Тотоев|2009|с=353}}. * [[Возрастной ценз]] — все важные решения принимаются либо непосредственно [[старейшина]]ми, либо с их ведома и одобрения{{sfn|Тотоев|2009|с=185}}. * Ценз пола — женская половина населения существенно ограничена в своих правах по сравнению с мужской, существуют определённые роды занятий, заниматься которыми могут только женщины{{sfn|Тотоев|2009|с=180}}{{sfn|Тотоев|2009|с=204}} (например, пошив одежды{{sfn|Алироев|1990|с=354}}). По поводу вмешательства женщин в мужские дела и выполнения традиционно мужских обязанностей говорят: «НӀаънах Ӏаха йоьлла котам яьттӀа» («Курица, начавшая петь по-петушинному, лопнула»).{{sfn|Алироев|1990|с=348}} В то же время женщина пользуется некоторыми правами, будучи ограждена обычаем от чрезмерного самовластия мужчины, выполняет функции умиротворения мужчин и некоторые другие{{sfn|Алироев|1990|сс=354-355}}. Женщина должна быть покорной и немногословной, ибо многословие для женщины в представлении вайнахов — признак глупости и нескромности{{sfn|Алироев|1990|с=358}}. Для вайнахов характерно [[обычное право]] в сочетании с [[шариат]]ом, оказавшим существенное влияние на становление местных устоев{{sfn|Тотоев|2009|сс=180-184}}. В практику народного образования вайнахов традиционно входило изучение [[Арабское письмо|арабской азбуки и письма]], чтение религиозных книг, [[Коран]]а, изучение [[Пять столпов ислама|догматов]] и др.{{sfn|Алироев|1990|с=89}} Как дань традициям, вайнахи сохраняют и блюдут древние обычаи. Этнические традиции в сфере различных обычаев повседневного поведения людей являются весьма устойчивыми. За этими обычаями, как правило, стоят характерные для данного народа исторически сложившиеся нормы{{sfn|Алироев|1990|с=342}}. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Вайнахская мифология]] * [[Вайнахские языки]] * [[Нахские языки]] == Иҫкәрмәләр == ;Комментарийҙар {{иҫкәрмәләр|group="~"}} ;Сығанаҡтар {{иҫкәрмәләр|3|refs= <ref name="magas">{{Cite web |url=http://www.magas.ru/ocherk-istorii-vainakhskikh-narodov |title=Г. З. Анчабадзе — Вайнахи. Краткий исторический очерк. |access-date=2010-06-21 |archive-date=2010-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100429075213/http://magas.ru/ocherk-istorii-vainakhskikh-narodov |deadlink=no }}</ref> <ref name="Чеч">[http://nasledie.org/v3/ru/?action=view&id=301946 И. М. Чеченов, Б. Х. Атабиев — К проблеме происхождения кобанской культуры и её локальных вариантов] {{Wayback|url=http://nasledie.org/v3/ru/?action=view&id=301946 |date=20131103203242 }}</ref> <ref name=autogenerated3>[https://books.google.ru/books?id=d5VpAAAAMAAJ&q=вайнахия&dq=вайнахия&hl=ru&sa=X&redir_esc=y Быть аланами: Интеллектуаллы и политика на Северном Кавказе в XX веке]</ref> <ref name=autogenerated2>[https://books.google.ru/books?id=hbDSBgAAQBAJ&pg=PT338&dq=вайнахия&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=вайнахия&f=false Власть в тротиловом эквиваленте. Тайны игорного Кремля]</ref> }} == Әҙәбиәт == * {{h|Алироев|1990|3=''[[Алироев, Ибрагим Юнусович|Алироев И. Ю.]]'' Язык, история и культура вайнахов. — Грозный: «Книга», 1990. — 364 с.}} * {{книга | автор = [[Далгат, Башир Керимович|Далгат Б. К.]] | заглавие = Родовой быт и обычное право чеченцев и ингушей | ответственный = Подготовка издания и предисловие [[Далгат, Уздият Башировна|У. Б.Далгат]], ответ. ред. [[Тишков, Валерий Александрович|В. А. Тишков]] | издание = [[РАН]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]]. [[Институт мировой литературы имени А. М. Горького РАН|Институт мировой литературы имени А. М. Горького]] | место = М. | издательство = ИМЛИ РАН | год = 2008 (1892-1894) | страниц = 382 | isbn = 978-5-9208-0307-8 | тираж = 2000 | ref = Далгат Б. К. }} <small>''(современное переиздание)''</small> * ''Дунюшкин И. Е.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/fenomen-abrechestva-i-uroki-borby-s-nim-na-severo-vostochnom-kavkaze-v-nachale-hh-veka Феномен абречества и уроки борьбы с ним на северо-восточном Кавказе.] // Проблемы истории, филологии, культуры. №4(26), 2009. С. 61-70. * {{публикация|книга |автор = Мальсагов З. К. |заглавие = Культурная работа в Чечне и Ингушии в связи с унификацией алфавитов |язык = ru |ссылка = https://www.prlib.ru/node/341958/source |ответственный = печатается согласно постановлению Совета Ингушского Научно-Исследовательского Института Краеведения. Директор О. С. Ахриев |место = [[Владикавказ]] |издательство = Тип. изд-ва «[[Сердало]]» |год = 1928 |страниц = 11 |тираж = 500 |ref = Мальсагов }} * {{h|Тотоев|2009|3=''Тотоев Ф. В.'' Общественный строй Чечни: вторая половина XVIII в. — 40-е годы XIX века. — Нальчик: ГП КБР РПК, 2009. — 374 с. — ISBN 978-5-88195-977-7.}} * {{публикация|книга |автор = [[Шнирельман, Виктор Александрович|Шнирельман В. А.]] |заглавие = Быть аланами: интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в XX веке |вид = [[монография|моногр.]] |ответственный = Ред. серии И. Калинин |издание = [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|ИЭА]] [[РАН]] |место = М. |издательство = [[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое лит. обозрение]] ([[Чебоксары]], «Чебоксарская тип. № 1») |год = 2006 |серия = Культурология. История. Политология |страниц = 696 |иллюстрации = ил., карты |примечание = Библиотека жур. «[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]» |тираж = 1500 |isbn = 5-86793-406-3 |ref = Шнирельман }} {{Нахско-дагестанские народы}} {{ВС}} [[Категория:Вайнахтар|*]] [[Категория:Этнография]] [[Категория:Рәсәй халыҡтары]] [[Категория:Рәсәй халыҡтары тарихы]] [[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]] [[Категория:Кавказ халыҡтары]] [[Категория:Мосолман халыҡтары]] q147da44tywnaguj6l24s03q0mlvux3 0 199555 1299099 1294371 2026-06-10T12:29:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299099 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бик (Бикмурзин) Анатолий Иванович''' ([[19 декабрь]] [[1915 йыл]]—[[20 декабрь]] [[1980 йыл]]), [[Мари Республикаһы]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1947 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Айырыуса билдәле әҫәре — «Тул-вӱд вошт» («Ут һәм һыуҙар аша») романы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында яҡташ мариҙарҙың батырлығына арнала. == Биографияһы == Анатолий Иванович Бик (ысын фамилияһы Бикмурзин) хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Бөрөбаш]] [[ауыл]]ында мари крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы Пекмырза — умартасы, әсәһе Аймалче — өй хужабикәһе була. Буласаҡ шағирҙың фамилияһы атаһының исеменән барлыҡҡа килә: ул Бикмурзин булып китә. Крәҫтиән йәштәре мәктәбен тамамлағас, [[Н. К. Крупская исемендәге Мари дәүләт педагогия институты]] эргәһендәге рабфакта уҡый<ref name=":1">{{Cite news|title=Бик Анатолий|url=https://libmap.bashnl.ru/node/827|work=Национальная библиотека имени З. Валиди РБ|date=2013-08-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251125232225/http://libmap.bashnl.ru/node/827 |date=2025-11-25 }}</ref>. 1937—1939 йылдарҙа [[Горький]] ҡалаһында [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы]] сафында, штаб писары булып хеҙмәт итә. Фронтҡа саҡырылғанға тиклем «Ямде лий» пионер гәзите редакцияһында эшләй, тулы булмаған урта мәктәп өсөн уҡытыусылар әҙерләү буйынса курстарҙа уҡый, мари телен һәм әҙәбиәтен уҡыта, [[Мари АССР‑ы|Мари АССР-ы]] Сотнур район «Большевик» гәзитенең яуаплы секретары вазифаһын башҡара. 1942 йылдың мартында ҡабаттан ЭКҠА-ға (РККА) саҡырыла. [[Иваново өлкәһе]]ндә Калинин хәрби-техник училищеһын тамамлай, 21-се гвардия Невельск уҡсылар дивизияһының 69-сы гвардия уҡсылар полкы взводы командиры була, Латвия территорияһында фашистар менән һуғыша, кесе техник-лейтенант. 1944 йылдың авгусында ауыр контузия ала. Оҙайлы дауаланыуҙан һуң 1945 йылдың апрелендә [[Йошкар-Ола]]ға ҡайта<ref name=":2">{{Cite news|title=Литературный юбилей. «Он пел о счастливой звезде…» (к 105-летию Анатолия Бика)|url=https://nbmariel.ru/content/literaturnyy-yubiley-pel-o-schastlivoy-zvezde-k-105-letiyu-anatoliya-bika|work=Национальная библиотека имени С.Г. Чавайна Республики Марий Эл|date=19.12.2020|accessdate=2025-05-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220808143925/https://nbmariel.ru/content/literaturnyy-yubiley-pel-o-schastlivoy-zvezde-k-105-letiyu-anatoliya-bika |date=2022-08-08 }}</ref>. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа республика гәзите «Мари коммунаһы» редакцияһында, Мари китап нәшриәтендә эшләй. 1952 йылда Н. К. крупская исемендәге мари педагогия институтының тарих-филология факультетын тамамлай, артабан профессиональ яҙыусы<ref name=":1" />. 1980 йылдың 20 декабрендә Йошкар-Олала вафат була<ref name=":3" />. == Ижады == Шиғырҙары 1933 йылда баҫыла башлай, [[Яныш Ялкайн]] ижадын ярата. 1937 йылда беренсе шиғырҙар йыйынтығын «Илыш муро» («Песня жизни») сығара. «Мыйын шӱдырем» («Минең йондоҙым») шиғыры 1940 йылғы ошо исемдәге шиғырҙар йыйынтығына инә. Ул бер нисә тапҡыр мәктәп хрестоматияларына, поэтик антологияларға индерелә, башҡа телдәргә тәржемә ителә<ref name=":2" />. 1947 йылдан — СССР яҙыусылар союзы ағзаһы. Бик шиғриәте нескә лиризм менән һуғарылған. Күп әҫәрҙәрендә Башҡортостан мариҙары тормошон һүрәтләй. Айырыуса билдәле әҫәре — «Тул-вӱд вошт» («Сквозь огонь и воды») (1976; мари телендә) романы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында яҡташ мариҙарҙың батырлығына арналған. «Тыуған яҡ» (1945) шиғыры һәм «Пекпай ҡурғаны» (1975) поэмаһы тыуған яҡтың матурлығына дан йырлай. Бик шиғырҙарына композиторҙар 50-нән ашыу йыр яҙған<ref name=":3">{{БЭ|82606|автор=Зәйниев Г.А., Ибулаев Г. И.}}</ref>. Төрлө йылдарҙа «Опанасын рвезе жапше» («Опанастың йәшлеге»), «Чодыра патыр» («Урман батыры»), «Кинде верч» («Икмәк өсөн»), «Пекпай арка» («Пекпаева горка») һ. б. поэмаларын яҙа. Уның бер нисә китабы балаларға, шул иҫәптән «Модыш прт» («Уйынсыҡ өй»), «Аршаш» («Букет») һәм «Те тулык огыдал» (Нет, вы не сиротки) пьесаһы арналған<ref name=":2" />. Шағирҙың әҫәрҙәре урыҫ, татар, башҡорт, сыуаш һәм мордва телдәренә тәржемә ителә. Үҙе [[А. Пушкин]]дың «Сиғандар», [[М. Ю. Лермонтов|М. Лермонтовты]]ң «Мцыри» һәм «Беглец», сыуаш классигы [[Иванов Константин Васильевич|К. Ивановаты]]ң «Нарспи», Ершовтың «Конёк-горбунок», [[Некрасов Николай Алексеевич|Н. Некрасовты]]ң, М. Исаковскийҙың, [[Твардовский Александр Трифонович|А. Твардовский]]ҙың, [[Шевченко Тарас Григорьевич|Т. Шевченко]], [[М. Йәлил]]дең һәм башҡа шағирҙарҙарҙың әҫәрҙәрен туған теленә тәржемә итә<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|82606|автор=Зәйниев Г.А., Ибулаев Г. И.}} * [https://nbmariel.ru/content/literaturnyy-yubiley-pel-o-schastlivoy-zvezde-k-105-letiyu-anatoliya-bika Литературный юбилей. «Он пел о счастливой звезде…» (к 105-летию Анатолия Бика)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220808143925/https://nbmariel.ru/content/literaturnyy-yubiley-pel-o-schastlivoy-zvezde-k-105-letiyu-anatoliya-bika |date=2022-08-08 }} * [https://stihi.ru/2016/01/26/9034 Анатолий Бик Йошкар-Ола. Поэты Марийского Края] 5qctawdrqn6e8mer3jbyzuaa4ktddfj 0 199956 1299123 1296839 2026-06-11T00:25:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299123 wikitext text/x-wiki {{Персона|имя=Вахитов Рөстәм Ринат улы}}{{ФШ|Вәхитов}} '''Вахитов Рөстәм Ринат улы''' (16 октябрь 1970 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы<ref>http://nevmenandr.net/personalia/vaxitov.php</ref>. Философия фәндәре кандидаты<ref>https://ast.ru/authors/vakhitov-rustem-rinatovich-itd027689/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260112075436/https://ast.ru/authors/vakhitov-rustem-rinatovich-itd027689/ |date=2026-01-12 }}</ref>. Юғары белемле, Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған<ref>https://foma.ru/authors/vahitov-rustem</ref>. 100-ҙән фәнни баҫма авторы<ref>https://khamovniky.ru/vakhitov/</ref><ref>https://strana-oz.ru/2012/5/ob-avtorah</ref>. [[:ru:Союз писателей России|Рәсәй Яҙыусылар союзы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы<ref>https://журнальныймир.рф/avtor/vahitov-rustem</ref>. ==Китаптары== * Антимиф. Поваренная книга манипулятора. Деконструкция мифов современной России. - М.: Известия, 2004. - 328 с. ISBN 5-206-00646-7. [https://urss.ru/cgi-bin/db.pl?lang=Ru&blang=ru&page=Book&id=120727] * Евразийская стать России: Публицистические статьи. Уфа: Китап, 2009. - 136 с. * Судьбы университета в России: имперский, советский и постсоветский раздаточный мультиинститут. М.: Страна Оз, 2014. 276 с. ISBN 978-5-906139-03-0. {[https://hrcak.srce.hr/en/218483 Байҡау]} * Диалектика тоталитаризма. Опыт исследования тоталитаризма с точки зрения социальной философии платонизма. - Уфа: Гилем, [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|Башк. энцикл.]], 2014. - 100 с. ISBN 978-5-88185-193-4. * Социокультурные аспекты модернизационных процессов в Республике Башкортостан. Уфа: «ДизайнПресс», 2014. - 240 с. ISBN 978-5-906165-47-3. [http://www.anrb.ru/publish/book/5815] {[https://web.archive.org/web/20160426065114/http://rb21vek.com/ideologyandpolitics/840-novaya-kniga-amburanchin-rrvahitov-ivdemichev-sociokulturnye-aspekty-modernizacionnyh-processov-v-respublike-bashkortostan.html Байҡау]} * Национальный вопрос в сословном обществе. Этносословия современной России: сборник статей. – М.: Страна ОЗ, 2016. – 224 с. {[https://cyberleninka.ru/article/n/2018-01-022-vahitov-r-r-natsionalnyy-vopros-v-soslovnom-obschestve-etnososloviya-v-sovremennoy-rossii-sbornik-statey-m-strana-oz-2016-224-s Байҡау]} * Революция, которая спасла Россию. — Москва: [[:ru:Алгоритм (издательство)|Алгоритм]], 2017. — 224 с. (Переизд.: Родина, 2026 [https://rodina-kniga.ru/books/vahitov-r-r-_revolyucziya-kotoraya-spasla-rossiyu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260203062915/https://rodina-kniga.ru/books/vahitov-r-r-_revolyucziya-kotoraya-spasla-rossiyu/ |date=2026-02-03 }}.) * Евразийство: Логос. Эйдос. Символ. Миф. – СПб.: Владимир Даль, 2023. – 239 с. – ISBN 978-5-93615-339-6. {[https://cyberleninka.ru/article/n/bogougodnye-i-bogoprotivnye-mify-rets-na-vahitov-r-r-evraziystvo-logos-eydos-simvol-mif-spb-vladimir-dal-2023-239-s/viewer Байҡау]} * Марксизм и классика: от Ленина к Ильенкову. М.; Берлин: Директмедиа Паблишинг, 2024. 448 с. ISBN 978-5-4499-4507-5. {[https://рфо.рус/wp-content/uploads/2025/02/2.1.2-Тюгашев-Е.А.pdf Байҡау]} * Коммуникатор : рассказы, повесть / Рустем Вахитов. - Уфа: Инеш, 2024. * Евразия и человечество: антология произведений евразийцев 1920–1930-х годов / Сост., коммент., предисл. Р.Р. Вахитова. Калининград: Издательство [[Иммануил Кант исемендәге Балтик федераль университеты|БФУ им. И. Канта]], 2024. 568 с. {[https://cyberleninka.ru/article/n/novye-knigi-90/pdf Байҡау]} * Ленин и мы. Разоблачение мифов / Предисловие [[:ru:Прилепин, Захар|З. Прилепина]]. - [[:ru:АСТ (издательство)|АСТ]], 2025. - ISBN 978-5-17-168715-1. * У нас была великая культура. СССР: искусство и повседневность. - АСТ, 2025. *Российские университеты XVIII–XXI веков: Разрывы и преемственность / ред. М.В. Грибовский; авторы: М.В. Грибовский, А.Ю. Андреев, Р.Р. Вахитов, И.Г. Дежина, В.В. Расколец, А.А. Ромахова, Е.А. Ростовцев, И.В. Сидорчук, А.О. Степнов, Д.В. Хаминов. Томск: Изд-во Томского университета, 2025, 456 с. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} * Философы современного Башкортостана: справочное издание. Отв. ред. Р. Х. Лукманова. Уфа: РИЦ БашГУ, 2015. Стр. 36. * [https://tass.ru/kultura/23153045 В Москве прошла церемония вручения Евразийской философской премии - 2025] {{вс}} {{stub}} [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан философтары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]] 6xmbgbprgv8jljab88toebij80y32p6 0 201279 1299111 1298985 2026-06-10T15:14:56Z Марьям Султанбаева 41189 1299111 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Алипио Франкелино да Сильва''' ( 15 август 1891 йыл — 3 февраль 2007 йыл ) — раҫланмаған бразилиялы суперйөҙ йәшлек кеше, 2006 йылдың 11 декабренән Элизабет Болдендың вафатынан һуң Ер йөҙөндәге иң оло кеше. == Биографияһы == Алипио Франкелино да Сильва 1891 йылдың 15 авгусында Порсиункула (Рио-де-Жанейро) муниципалитетында тыуған. Минас-Жерайс сиге янында һәм Томбос ҡалаһы янында Алипио ун дүрт йәшендә атаһы янында эшләй башлай, унан балта оҫтаһы һөнәрен үҙләштерә. Йылдар дауамында ул районда хужалыҡ эштәренә махсуслашып, арба, үгеҙ арбаһы, һыу тәгәрмәстәре, кукуруз һәм маниока тирмәндәренән алып иҙәнгә, ишеккә, тәҙрәгә һәм ағас талап иткән башҡа әйберҙәргә тиклем эшләй. == Карьера == Утыҙ биш йәшендә Рио-де-Жанейроға күсә, унда 1949 йылға тиклем урамдар һалыуҙа һәм башҡа эштәрҙә эшләй, һуңынан Аэронавтика инженерияһын үҫтереүҙең дирекцияһына (DIRENG) дәүләт хеҙмәткәре балта оҫтаһы булып эшкә урынлаша. Алипио әфәнде, даими бурыстарынан тыш, Итаколоми эшселәр ҡасабаһын һәм Галеан сығарылыш уҡыусылары ҡасабаһын төҙөү кеүек ҙур проекттарҙа ҡатнашыуын ғорурлыҡ менән иҫкә төшөрҙө, улар икеһе лә Илья-ду-Губернадор утрауында урынлашҡан, хәҙер Галеан аэронавтика префектураһына инә. 1964 йылда хаҡлы ялға сығып, ҡырҡ йыл тол ҡалғанын белдерә. == Һуңғы тормош == Әүҙем булмауына ҡарамаҫтан, эшен дауам итә, тағы егерме йыл балта оҫтаһы, ташсылыҡ, сантехника эштәре менән шөғөлләнә, күршеләренә, дуҫтарына эшләгән "ремонт" эштәре тураһында әйтеп тораһы ла түгел. Мәҫәлән, торба шартлаһа, тәҙрә йәки ишек тығылһа, Алипио әфәнде һәр саҡ ярҙам итергә әҙер була. Ниһайәт, эштән хаҡлы ялға сыҡҡас, туҡһан йәштән ашыу йәшендә, Алипио әфәнде йөрөү кеүек файҙалы ғәҙәт үҫтерә. Какуянан Галеанға тиклем, хатта унан да арыраҡ һуҙылған йөрөүҙәренең береһендә, 105 йәшендә, ғаиләһенә борсоулы шылтыратыу килә: машина бәрелгән һәм ғүмерендә тәүге тапҡыр ашығыс ярҙам бүлегендә була. Ғаиләһе, күршеләре, борсолоп, иң насар хәлде көткән. Ниһайәт, уны дауахана карауатында тапҡас, улар еңеләйҙе. Беҙҙең оло кешенең һаулығы бөтөнләй яҡшы, һынған, һыҙланған урындары юҡ, әммә уны бәргән һәм ярҙам иткән "егет" машинала ике баланы ташып барған, авариянан ныҡ нервылары ҡаҡшаған, йөрәк ауырыуы менән ауырыған пациент булараҡ, ауырып киткәнгә бик борсолдо. Алипио күптән түгел катаракта арҡаһында йөрөй алмай, яйлап күреүҙе насарайта. Хатта медицина өлкәһенең алдынғы булыуын иҫәпкә алып, мөмкинлеге лә бар ине, әммә бер ҡасан да күҙлек кеймәгәнгә, дауаханаға эләгеүҙе талап иткән һаулыҡ проблемалары булмағанлыҡтан, ул хәүефкә бирелмәҫкә ҡарар иткән, сөнки уға инде 100 йәш үткән. Был&amp;#8217;ы иғтибарға лайыҡ, ҡарамаҫтан, иң боронғо әүҙем булмаған хеҙмәткәрҙәренең береһе булып тора, PIPAR эш хаҡы исемлегенә индерелгән, Alipio, ғәҙәттәгесә, хоҡуҡи талаптарҙы үтәгән, уның эш хаҡы ойошмаһы менән йыллыҡ отчеттар бирергә.Үлем[https://web.archive.org/web/20110706162142/http://www.sdip.aer.mil.br/documentos/bip47.pdf#]. Алипио Франчелино да Сильва 2007 йылдың 3 февралендә 115 йәш тә 172 көндә вафат була<ref>[https://web.archive.org/web/20110706162243/http://www.sdip.aer.mil.br/documentos/bip57.pdf#]</ref>. 2006 йылдың 11 декабрендә Элизабет Болден вафат булғандан һуң ул иң оло кеше булып тора. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} 1qz3xr9lgtzncxsnknv4iglp4x6f09u 1299112 1299111 2026-06-10T15:16:01Z Марьям Султанбаева 41189 1299112 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{сығанаҡтар юҡ}} {{Delete|}} '''Алипио Франкелино да Сильва''' ( 15 август 1891 йыл — 3 февраль 2007 йыл ) — раҫланмаған бразилиялы суперйөҙ йәшлек кеше, 2006 йылдың 11 декабренән Элизабет Болдендың вафатынан һуң Ер йөҙөндәге иң оло кеше. == Биографияһы == Алипио Франкелино да Сильва 1891 йылдың 15 авгусында Порсиункула (Рио-де-Жанейро) муниципалитетында тыуған. Минас-Жерайс сиге янында һәм Томбос ҡалаһы янында Алипио ун дүрт йәшендә атаһы янында эшләй башлай, унан балта оҫтаһы һөнәрен үҙләштерә. Йылдар дауамында ул районда хужалыҡ эштәренә махсуслашып, арба, үгеҙ арбаһы, һыу тәгәрмәстәре, кукуруз һәм маниока тирмәндәренән алып иҙәнгә, ишеккә, тәҙрәгә һәм ағас талап иткән башҡа әйберҙәргә тиклем эшләй. == Карьера == Утыҙ биш йәшендә Рио-де-Жанейроға күсә, унда 1949 йылға тиклем урамдар һалыуҙа һәм башҡа эштәрҙә эшләй, һуңынан Аэронавтика инженерияһын үҫтереүҙең дирекцияһына (DIRENG) дәүләт хеҙмәткәре балта оҫтаһы булып эшкә урынлаша. Алипио әфәнде, даими бурыстарынан тыш, Итаколоми эшселәр ҡасабаһын һәм Галеан сығарылыш уҡыусылары ҡасабаһын төҙөү кеүек ҙур проекттарҙа ҡатнашыуын ғорурлыҡ менән иҫкә төшөрҙө, улар икеһе лә Илья-ду-Губернадор утрауында урынлашҡан, хәҙер Галеан аэронавтика префектураһына инә. 1964 йылда хаҡлы ялға сығып, ҡырҡ йыл тол ҡалғанын белдерә. == Һуңғы тормош == Әүҙем булмауына ҡарамаҫтан, эшен дауам итә, тағы егерме йыл балта оҫтаһы, ташсылыҡ, сантехника эштәре менән шөғөлләнә, күршеләренә, дуҫтарына эшләгән "ремонт" эштәре тураһында әйтеп тораһы ла түгел. Мәҫәлән, торба шартлаһа, тәҙрә йәки ишек тығылһа, Алипио әфәнде һәр саҡ ярҙам итергә әҙер була. Ниһайәт, эштән хаҡлы ялға сыҡҡас, туҡһан йәштән ашыу йәшендә, Алипио әфәнде йөрөү кеүек файҙалы ғәҙәт үҫтерә. Какуянан Галеанға тиклем, хатта унан да арыраҡ һуҙылған йөрөүҙәренең береһендә, 105 йәшендә, ғаиләһенә борсоулы шылтыратыу килә: машина бәрелгән һәм ғүмерендә тәүге тапҡыр ашығыс ярҙам бүлегендә була. Ғаиләһе, күршеләре, борсолоп, иң насар хәлде көткән. Ниһайәт, уны дауахана карауатында тапҡас, улар еңеләйҙе. Беҙҙең оло кешенең һаулығы бөтөнләй яҡшы, һынған, һыҙланған урындары юҡ, әммә уны бәргән һәм ярҙам иткән "егет" машинала ике баланы ташып барған, авариянан ныҡ нервылары ҡаҡшаған, йөрәк ауырыуы менән ауырыған пациент булараҡ, ауырып киткәнгә бик борсолдо. Алипио күптән түгел катаракта арҡаһында йөрөй алмай, яйлап күреүҙе насарайта. Хатта медицина өлкәһенең алдынғы булыуын иҫәпкә алып, мөмкинлеге лә бар ине, әммә бер ҡасан да күҙлек кеймәгәнгә, дауаханаға эләгеүҙе талап иткән һаулыҡ проблемалары булмағанлыҡтан, ул хәүефкә бирелмәҫкә ҡарар иткән, сөнки уға инде 100 йәш үткән. Был&amp;#8217;ы иғтибарға лайыҡ, ҡарамаҫтан, иң боронғо әүҙем булмаған хеҙмәткәрҙәренең береһе булып тора, PIPAR эш хаҡы исемлегенә индерелгән, Alipio, ғәҙәттәгесә, хоҡуҡи талаптарҙы үтәгән, уның эш хаҡы ойошмаһы менән йыллыҡ отчеттар бирергә.Үлем[https://web.archive.org/web/20110706162142/http://www.sdip.aer.mil.br/documentos/bip47.pdf#]. Алипио Франчелино да Сильва 2007 йылдың 3 февралендә 115 йәш тә 172 көндә вафат була<ref>[https://web.archive.org/web/20110706162243/http://www.sdip.aer.mil.br/documentos/bip57.pdf#]</ref>. 2006 йылдың 11 декабрендә Элизабет Болден вафат булғандан һуң ул иң оло кеше булып тора. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} hcfegqi8uojxyfqqsqk1l9qpahhcu46 0 201292 1299105 1299068 2026-06-10T14:26:18Z Марьям Султанбаева 41189 1299105 wikitext text/x-wiki {{Навигация для года|2026}} {{Навигация для века|21}} {{Год в других календарях|2026|КК=25 января|ИК=20 августа}} {{Год начинающийся|2026}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} 07md4x04v6e98352lvutyo9qtjvs0of 1299113 1299105 2026-06-10T15:17:20Z Марьям Султанбаева 41189 1299113 wikitext text/x-wiki {{Навигация для года|2026}} {{Навигация для века|21}} {{Год в других календарях|2026|КК=25 января|ИК=20 августа}} {{Год начинающийся|2026}} * Ҡытай календары буйынса Ҡыҙыл Ат йылы. * БДБ-ла һаулыҡ һаҡлау йылы. * Рәсәйҙә халыҡтар берҙәмлеге йылы. * Белоруссияла белорус ҡатын-ҡыҙҙары йылы. * Ҡаҙағстанда цифрлаштырыу һәм яһалма интеллект йылы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} ag71i9thxnq9cj5a4c584muhryeo895 1299114 1299113 2026-06-10T15:17:27Z Марьям Султанбаева 41189 1299114 wikitext text/x-wiki {{Навигация для года|2026}} {{Навигация для века|21}} {{Год в других календарях|2026|КК=25 января|ИК=20 августа}} {{Год начинающийся|2026}} * Ҡытай календары буйынса Ҡыҙыл Ат йылы. * БДБ-ла һаулыҡ һаҡлау йылы. * Рәсәйҙә халыҡтар берҙәмлеге йылы. * Белоруссияла белорус ҡатын-ҡыҙҙары йылы. * Ҡаҙағстанда цифрлаштырыу һәм яһалма интеллект йылы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} qzztpm95r51gu6aqep0et30mrd6jbhm 0 201298 1299106 2026-06-10T14:29:06Z Марьям Султанбаева 41189 Яңы бит: {{Навигация для года|2025}} {{Навигация для века|21}} {{Год начинающийся|2025}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} 1299106 wikitext text/x-wiki {{Навигация для года|2025}} {{Навигация для века|21}} {{Год начинающийся|2025}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} btkxcjykwiagydi9sv2rldkgfk87244 1299115 1299106 2026-06-10T15:18:57Z Марьям Султанбаева 41189 1299115 wikitext text/x-wiki {{Навигация для года|2025}} {{Навигация для века|21}} {{Год начинающийся|2025}} Ҡытай гороскобы буйынса йылан йылы. БДБ-ла Бөйөк Ватан һуғышында еңеүҙең 80 йыллығы. Рәсәйҙә Ватанды Һаҡлаусы йылы. Белоруссияла илде төҙөкләндереү йылы. Ҡаҙағстанда эшсе һөнәрҙәр йылы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} ovgdvbrru8r3xjvtqmddxmdnuym7xkm 0 201299 1299107 2026-06-10T14:29:19Z Марьям Султанбаева 41189 Яңы бит: {{Навигация для года|2027}} {{Навигация для века|21}} {{Год начинающийся|2027}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} 1299107 wikitext text/x-wiki {{Навигация для года|2027}} {{Навигация для века|21}} {{Год начинающийся|2027}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} 348vr4zyng1x7gppvljddpzb326wdlj 0 201300 1299108 2026-06-10T14:29:32Z Марьям Султанбаева 41189 Яңы бит: {{Навигация для года|2024}} {{Навигация для века|21}} {{Год начинающийся|2024}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} 1299108 wikitext text/x-wiki {{Навигация для года|2024}} {{Навигация для века|21}} {{Год начинающийся|2024}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} 69h18mz637hc6dz14ow2qn1hi9a3kbo 10 201301 1299119 2026-06-10T21:15:59Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Hong Kong Harbour Night 2019-06-11.jpg 1299119 wikitext text/x-wiki Hong Kong Harbour Night 2019-06-11.jpg o9el4gm7xieln3neqqcgeuwji2s0v4r