Әлмәниә

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Әлмәниә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3628</id>
    <revision>
      <id>1299503</id>
      <parentid>1295210</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T13:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43612" sha1="md79ujkmor6okfrrvra710tdbkgz0aa" xml:space="preserve">{{Дәүләт
|Башҡортса исеме=Германия Федератив Республикаһы
|Оригиналь исеме={{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}
|Эйәлек килеш =Германия
|Герб=Coat of arms of Germany.svg|Эйәлек килеш=Германия
|Девиз={{lang-de|''Einigkeit und Recht und Freiheit''}}
|Девиз тәржемәһе={{lang-ba|''Берҙәмлек, хоҡуҡ һәм азатлыҡ''}}
|Гимн исеме = Өсөнсө строфа «Немецтар йыры»&lt;ref name=PresidentsOffice&gt;{{cite web | url = http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | title = Repräsentation und Integration | author = Bundespräsidialamt | authorlink = Bundespräsidialamt |lang=de | accessdate = 8 March 2016 | quote = Nach Herstellung der staatlichen Einheit Deutschlands bestimmte Bundespräsident von Weizsäcker in einem Briefwechsel mit Bundeskanzler Helmut Kohl im Jahr 1991 die dritte Strophe zur Nationalhymne für das deutsche Volk. [In 1991, following the establishment of German unity, Federal President von Weizsäcker, in an exchange of letters with Chancellor Helmut Kohl, declared  the third verse [of the  Deutschlandlied] to be the national anthem of the German people.] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160307221541/http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | archivedate = 2016-03-07 }}&lt;/ref&gt;
|Аудио=National anthem of Germany - U.S. Army 1st Armored Division Band.ogg
|Картала=EU-Germany.svg
|картаға яҙыу='''Германия''' күрһәтелгән (ҡуйы-йәшел):— [[Европа]]ла (асыҡ-йәшел һәм ҡуйы-һоро)— [[Европа союзы]]нда (асыҡ-йәшел)
|Рәсми тел=[[немец теле]]
|Баш ҡала=[[Берлин]]
|Эре ҡалалар=[[Берлин]], [[Гамбург]], [[Мюнхен]]
|Идара итеү төрө=[[федерация|Федератив]] [[парламентар республика]]
|Етәкселәрҙең вазифалары=[[Германияның федераль президенты|Федераль президенты]]&lt;br&gt;[[Бундесканцлер|Федераль канцлеры]]
|Етәкселәр=[[Франк-Вальтер Штайнмайер]]&lt;br&gt;[[Олаф Шольц]]
|Территория=357 022
|% һыу өҫтө=2,18
|Территория буйынса урыны=13
|Халыҡ=81 292 400
|Баһа йылы=2015
|Халҡы буйынса урыны=17
|Халыҡ тығыҙлығы=227
|Тығыҙлыҡ буйынса урыны=58
|ЭТП={{рост}} 4,356 трлн&lt;ref&gt;[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=38&amp;pr.y=6&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=935%2C939%2C134%2C936%2C961%2C528%2C111&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=]&lt;/ref&gt;
|ЭТП-ны иҫәпләү йылы=2018
|ЭТП буйынса урыны=5
|Йән башына ЭТП=52 558&lt;ref&gt;[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=38&amp;pr.y=6&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=935%2C939%2C134%2C936%2C961%2C528%2C111&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=]&lt;/ref&gt;
|Место по Йән башына ЭТП=18
|ЭТП (номинал)=4,000 трлн&lt;ref&gt;[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=38&amp;pr.y=6&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=935%2C939%2C134%2C936%2C961%2C528%2C111&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=]&lt;/ref&gt;
|Год расчёта ЭТП (номинал)=2018
|Место по ЭТП (номинал)=18
|Йән башына ЭТП (номинал)=48,264&lt;ref&gt;[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=38&amp;pr.y=6&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=935%2C939%2C134%2C936%2C961%2C528%2C111&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=]&lt;/ref&gt;
|Место по Йән башына ЭТП (номинал)=19
|КПҮИ={{рост}} 0,936&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators |year=2018 |accessdate=14 September 2018]]&lt;/ref&gt;
|КПҮИ-ны иҫәпләү йылы=2018
|КПҮИ-ны кимәле=&lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;бик юғары&lt;/span&gt;
|КПҮИ буйынса урыны=5
|Этнохороним=немец, немецтар
|Валюта=[[евро]]|Домен=[[.de]]
|Телефон коды=49
|Сәғәт бүлкәте=[[UTC+1]] (йәйге ваҡыт — [[UTC+2]])
|lat_deg=51
|lat_min=31
|lat_sec=
|lat_dir=N
|lon_deg=9
|lon_min=55
|lon_sec=
|lon_dir=E
|region=DE
}}

'''Герма́ния''' ({{lang-de|{{Audio|de-Deutschland.ogg|''Deutschland''}}}}, рәсми атамаһы '''Герма́ния Федерати́в Республика́һы''' ({{lang-de|{{Audio|de-Bundesrepublik Deutschland.ogg|''Bundesrepublik Deutschland''}}}}), '''ГФР''' ({{lang-de|''BRD''}}; шулай уҡ {{lang-ba|'''Әлмәниә'''}}) — [[Европа|Үҙәк Европалағы]]  [[дәүләт]]. Биләмәләренең майҙаны — {{num|357 408,74}} км²&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/02Bundeslaender.html|title=Bundesländer mit Hauptstädten nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2015, im Juli 2017 wegen korrigierter Fläche revidiert|author=|website=|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170726095852/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/02Bundeslaender.html|archivedate=2017-07-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726095852/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/02Bundeslaender.html |date=2017-07-26 }}&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың 31 декабренә халыҡ һаны — {{num|82 175 684}} жителей&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|title=AUF EINEN BLICK Bevöl­kerung (31.12.2015)|author=|website=|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170726103156/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|archivedate=2017-07-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190311162601/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html |date=2019-03-11 }}&lt;/ref&gt;. Был күрһәткес буйынса [[Ер|Ер шарында]] 16-сы ([[Европа]]ла 2-се) урынды алып тора, ә майҙаны буйынса донъяла 62-се урында.

[[Баш ҡала]]һы — [[Берлин]]. Дәүләт теле — [[немец теле]]. Ил халҡының 65 процентҡа яҡыны [[христиан дине]]н тота.

Дәүләт төҙөлөшө формаһы буйынса түбәндәге 16 административ-территориаль берәмектән — [[Германия ерҙәре|федераль ерҙәрҙән]] торған [[федератив дәүләт]]: [[Бавария]], [[Баден-Вюртемберг]], [[Берлин]], [[Бранденбург]], Бремен, Гамбург, Гессен, Мекленбург-Алғы Померания, [[Түбәнге Саксония]], Рейнланд-Пфальц, Саар, [[Саксония]], [[Саксония-Анхальт]], [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]], Тюрингия, Шлезвиг-Гольштейн. [[Дәүләт идара итеү формаһы|Дәүләт менән идара итеү формаһы]] — [[парламент республикаһы]]. Германия Федератив Республикаһының Федераль канцлеры вазифаһын 2021 йылдың 8 декабренән «Германияның социал-демократик партияһы» ағзаһы [[Шольц Олаф|Олаф Шольц]] биләй. Илдәге вәкәләтле функциялар йөкмәтелгән Федераль президент вазифаһында 2017 йылдың 19 мартынан Германияның социаль-демократик партияһы ағзаһы  ''Франк-Вальтер Штайнмайер''.

[[Европа берләшмәһе]]нең уртаһында урынлашҡан Германия төньяҡтан [[Балтик диңгеҙе|Балтик]] һәм [[Төньяҡ диңгеҙ]]ҙәре менән сикләнгән. Төньяҡтан [[Дания]], көнсығыштан [[Польша]] һәм [[Чехия]], көньяҡтан [[Австрия]] һәм [[Швейцария]] менән, ә көнбайыштан [[Франция]], [[Люксембург]], [[Бельгия]] һәм [[Нидерланд]] менән сиктәш.

Германия — иҡтисады тотороҡло үҫеүсе ''бөйөк дәүләт'' 2009 йыл йомғаҡтары буйынса илдең [[эске тулайым продукт]]ы күләме 3,24 триллион [[АҠШ доллары]]н тәшкил иткән, был кеше башына яҡынса 39 442 доллар тигән һүҙ. Илдә ҡулланылған [[аҡса]] берәмеге  — [[евро]].

Сәнәғәт һәм технологик секторҙарҙың бер нисәһендә донъя кимәлендә алдынғы булған Германия тауарын сит илгә сығарыу йәһәтенән Ер шарында өсөнсө экспортлаусы&lt;ref&gt;https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190427111612/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |date=2019-04-27 }} по данным ЦРУ (с некоторыми исключениями) за 2016-2017 гг.&lt;/ref&gt; булыу менән бер ҡатарҙан импорт буйынса ла шул уҡ урында тора&lt;ref&gt;https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004070323/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//rankorder/2087rank.html |date=2008-10-04 }} Imports compares the total US dollar amount of merchandise imports on a c.i.f. (cost, insurance, and freight) or f.o.b. (free on board) basis. These figures are calculated on an exchange rate basis&lt;/ref&gt;. Германияла йәшәү кимәле бик юғары , был күрһәткес буйынса ул донъя рейтингында ныҡлы 4-се урынды биләй. Илдә дәүләт социаль тәьминәт һәм һаулыҡ һаҡлауҙың универсаль системаһын, бушлай юғары белем алыу мөмкинлеген яҡлай&lt;ref&gt;{{cite web|title=How US students get a university degree for free in Germany|url=http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|publisher=BBC|date=3 June 2015|accessdate=13 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113140841/http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|archivedate=2015-11-13}}&lt;/ref&gt;.

Германия [[Европа берләшмәһе]]н ойоштороусы илдәрҙең береһе һәм уның даими ағзаһы. Ул шулай уҡ [[НАТО]]-ға һәм «[[Ҙур етәү]]» ойошмаларына ла инә. Иммиграцияның популярлығы яғынан [[Америка Ҡушма Штаттары]]нан ҡала донъяла икенсе урында тора&lt;ref&gt;{{cite web|title=Germany Top Migration Land After U.S. in New OECD Ranking|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking.html|publisher=Bloomberg|date=20 May 2014|accessdate=29 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903084307/http://www.bloomberg.com/news/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking.html|archivedate=2014-09-03}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Германияның территорияһы төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған. Тәбиғәт шарттары буйынса ла, кешеләрҙең уларҙан файҙаланыу буйынса ла бер төрлө түгел.

Төньяғында Төньяҡ Герман түбәнлеге урынлашҡан. Был урында ҡасандыр диңгеҙ булған, ул йыш-йыш баҫып торған ҡатлам ҡалдырған. Морена ҡалҡыулыҡтар араһында бәләкәй күлдәр урынлашҡан. Дымлы [[климат]] шарттарында бик күп [[һаҙлыҡ]]тар барлыҡҡа килгән, ләкин хәҙер уларҙың барыһы ла бөткән. Йомшаҡ диңгеҙ климаты, яуым-төшөмдөң күплеге үҫемлектәр үҫеү өсөн бик ҡулай. Был — бик ҙур әһәмиәтле малсылыҡ районы ла.

Илдең ҙур өлөшөндәге уртаса бейеклектәге тауҙар бик матур урмандар менән ҡапланған. Уртаса бейеклектәге тауҙар гранит, [[гнейс]], ҡомташ, [[аҡбур]] кеүек [[Тау тоҡомо|тау тоҡомдары]]нан тора һәм киң үҙәндәр менән айырылған.

Германияның көньяҡ өлөшөндә [[Альп тауҙары]]ның төньяҡ һырттары һәм уның тау итәктәре урынлашҡан. Төньяҡ Альп тауҙары бик бейек түгел , ҡайһы бер түбәләренең генә бейеклеге 3000 м-ға етә. Альп тауҙары итәгендә кеше ҡулы теймәгән тәбиғәт яҡшы һаҡланған, ул хәҙер милли парктар рәүешендә һаҡлана.

Ғинуарҙың уртаса температураһы 1,5 °C (тигеҙлектәрҙә) йылылыҡтан — минус 6 °C (тауҙарҙа) һыуыҡлыҡҡа тиклем етә. Июлдең уртаса температураһы 18 °C тан 20 °C ҡаса. Бейек тауҙарҙа йәй һыуыҡ, яуым-төшөм миҡдары 1000—2000 мм тирәһе.

Германияла [[йылға]]лар күп: [[Рейн]], [[Дунай]], [[Эльба]], Везер һәм [[Одра|Одер]], улар каналдар менән тоташтырылған, иң билдәлеһе — Киль каналы, ул Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәре тоташтыра. Ҙур күлдәр: [[Боден күле|Боден]], Мюриц. Улар күбеһенсә көньяҡтан төньяҡҡа табан аға. Иң ҙур һәм матур йылға — Рейн. Был йылға буйлап миллиондарса тонна йөк ташыйҙар. Йылға тамаҡтарында ҙур порт урынлашҡан.

Урмандары аҙ ҡалған. Улар илдең 1/4 майҙанын биләп тора һәм күпселек осраҡта тауҙарҙа һаҡланып ҡалғандар. Кешеләр       булдырған  ландшафттар өҫтөнлөк итә.

== Тарихы ==
=== Боронғо тарихы ===

[[File:1600 Himmelsscheibe von Nebra sky disk anagoria.jpg|thumb|150px|[[Небра]] ҡалаһы янында табылған, күк йөҙөн һүрәтләүсе бронза [[Небра дискы|диск]], б.э.т. 1700 йыл тирәһе]]

[[Кеше (ыру)|Кеше]] ({{lang-lat|homo}}) ырыуының  Германияла табылған иң боронғо ҡалдығы — табылыу ере буйынса [[Мауэр 1]] тип аталып йөрөтөлөүсе яңаҡ һөйәге. Уға 609 000 ± 40,000 йыл&lt;ref name=&quot;Wagner2010&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|title=Radiometric dating of the type-site for Homo heidelbergensis at Mauer, Germany|work=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|PNAS]]|date=27 August 2010|accessdate=27 August 2010|archivedate=1 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101005057/http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|doi=10.1073/pnas.1012722107|volume=107|issue=46|pages=19726–19730|last1=Wagner|first1=G. A|last2=Krbetschek|first2=M|last3=Degering|first3=D|last4=Bahain|first4=J.-J|last5=Shao|first5=Q|last6=Falgueres|first6=C|last7=Voinchet|first7=P|last8=Dolo|first8=J.-M|last9=Garcia|first9=T|last10=Rightmire|first10=G. P|bibcode=2010PNAS..10719726W}}&lt;/ref&gt;. Был факт кәмендә 569 000 йыл элек хәҙерге Германия ерендә боронғо кешеләр йәшәгәнен һөйләй.

Б. э. т. 1-се мең йыллыҡ аҙағында Германияла урынлашҡан герман (алман) ҡәбиләләренең Рим дәүләте менән бәрелештәре башлана. [[Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе]] дәүеренән һуң Германияла алемандар, баварҙар, көнсығыш франктар, сакстар, тюрингтар һәм фриздар ҡалған.

=== Урта быуаттар ===
6-8 быуаттарҙа бөтә территорияһы франктар ҡулында ҡала. 9 быуатта Германия ерҙәре Көнсығыш Франк дәүләте составына кергән.

15 быуат аҙағы — 16 быуат башы- Крәҫтиәндәрҙең золомға ҡаршы күтәрелештәре осоро, улар ошо осорҙа башланған сиркәү Реформацияһына ла бәйле була.

=== Пруссияның күтәрелеүе ===
[[Файл:Wernerprokla.jpg|thumb| [[Версаль һарайы]]нда [[Германия империяһы]] төҙөлөү айҡанлы тантана, 1871. Үҙәк планда, аҡ униформа кейгән кеше — [[Отто фон Бисмарк]].]]

Үҙенең мөһим географик урынында урынлашҡан сәбәпле, Бранденбург—Пруссия иң эре немец дәүләттәренең береһенә әүерелә.

1740—1786 йылдарҙа, Фридрих II дәүерендә прус милитаризмы үҙенең иң юғары нөктәһенә етә.

[[Пруссия]], Европала бөйөк дәүләткә әүерелеп, Германияла үҙ хакимлеген урынлаштырыу өсөн [[Австрия]] менән көрәште көсәйтә.

1740 йылда, [[Бавария]] мираҫы өсөн һуғыш барышында Пруссия Силезияның күпселек өлөшөн баҫып ала.

1814—1815-се йылдарҙа үткән [[Вена конгрессы]]ның ҡарары буйынса, [[Германия конфедерацияһы дәүләттәре|39 бойондороҡһоҙ дәүләтте]] берләштереүсе [[Германия конфедерацияһы]] ({{lang-de|Deutscher Bund}}) төҙөлә. Конгресс конфедерацияның даими президенты итеп Австрия императорын һайлай. Был хәл конгресс Пруссияның башҡа герман(алман) дәүләттәренә булған йоғонтоһон танымауын күрһәтә һәм Гогенцоллерн династияһы менән (Пруссия королдәре) Габсбург династияһы (Австрия императорҙары) араһында булған тарихи ҡапма-ҡаршылыҡты көсәйтә. Вена конгрессынан һуңғы яңырыу сәйәсәте либераль хәрәкәттәрҙең көсәйеүенә килтерә, быға яуап итеп, Австрия дәүләтенең билдәле консерватив эшмәкәре [[Меттерних]] осоронда яңа репрессия саралары индерелә.

=== XVIII—XIX быуат ===
Феодал төҙөлөшө һаҡлана. Европаның иҡтисади яҡтан иң көсһөҙ иле.
=== XX быуат ===
{{articlereference| Веймар республикаһы}}
{{articlereference| Өсөнсө рейх}}
{{articlereference|Икенсе донъя һуғышы}}

== Дәүләт ҡоролошо ==
Германия Төп законына ({{lang-de|Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland}}) ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Германияла дәүләт идара итеү формаһы — [[федератив республика]].

Германия Федератив Республикаһының конституцияһы 1949 йылдың 23 майында ҡабул ителгән, уға 1954, 1956, 1990, 1993 һәм 1994 йылдарҙа үҙгәртеүҙәр индерелгән.
Башҡарма власть. Дәүләт башлығы — федераль президент. Ул махсус саҡырылған федераль йыйылыш тарафынан 5 йылға һайлана һәм был вазифаға тағы бер тапҡыр  һайланыуы мөмкин. '''Федераль канцлер''' — илдең иң юғары вазифаһы.  20 йылдан башлап [[Шольц Олаф|Олаф Шольц]] [[федераль канцлер]].

'''Суд власы.''' Германия юғары суды.

'''Закондар сығарыу власы.''' Федераль йыйылыш -Бундестаг — Германияның юғары закондар сығарыу органы.

== Административ бүленеше ==
Дәүләт төҙөлөшө — [[федератив ил]], уның территорияһы 16 тиң хоҡуҡлы субъекттан тора.
{| border=&quot;1&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; border-color:#f2f2f4; margin-top:1px; margin-bottom:15px; font-size:100%&quot; cellpadding=&quot;1&quot; width=&quot;90%&quot;
|-
! bgcolor=&quot;#ffffff&quot; rowspan=&quot;18&quot;| [[Рәсем:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|250px|center]]
! bgcolor=&quot;#efefef&quot; width=&quot;3%&quot;|
! align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f2f2f4&quot; width=&quot;24%&quot;| Федераль ер
! align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f2f2f4&quot; width=&quot;11%&quot;| Башҡала
! align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#f2f2f4&quot; width=&quot;11%&quot;| Майҙан (км²)21
! align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#f2f2f4&quot; width=&quot;13%&quot;| Халыҡ &lt;ref&gt;https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|1 || [[Баден-Вүртемберг]] || [[Штутгарт]] || align=&quot;right&quot;|35.751,65 || align=&quot;right&quot;|10 486 660
|-
|align=&quot;center&quot;|2 || [[Бавария]] || [[Мүнхен]] || align=&quot;right&quot;|70.549,19 || align=&quot;right&quot;|12 397 614
|-
|align=&quot;center&quot;|3 ||[[Берлин]] || &lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt; || align=&quot;right&quot;|891,75 || align=&quot;right&quot;|3 292 365
|-
|align=&quot;center&quot;|4 || [[Бранденбург]] || [[Потсдам]] || align=&quot;right&quot;|29.477,16 || align=&quot;right&quot;|2 455 780
|-
|align=&quot;center&quot;|5 || [[Бремен (җир)|Бремен]] || [[Бремен]] || align=&quot;right&quot;|404,23 || align=&quot;right&quot;|650 863
|-
|align=&quot;center&quot;|6 || [[Һамбург]] || &lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt; || align=&quot;right&quot;|755,16 || align=&quot;right&quot;|1 706 696
|-
|align=&quot;center&quot;|7 || [[Һессен]] || [[Висбаден]] || align=&quot;right&quot;|21.114,72 || align=&quot;right&quot;|5 971 816
|-
|align=&quot;center&quot;|8 || [[Мекленбург-Алгы Померания]] || [[Шверин]] || align=&quot;right&quot;|23.174,17 || align=&quot;right&quot;|1 609 982
|-
|align=&quot;center&quot;|11 || [[Рейнланд-Пфальц]] || [[Майнц]] || align=&quot;right&quot;|19.847,39 || align=&quot;right&quot;|3 989 808
|-
|align=&quot;center&quot;|12 || [[Саар]] || [[Саарбрүккен]] || align=&quot;right&quot;|2.568,65 || align=&quot;right&quot;|999 623
|-
|align=&quot;center&quot;|13 || [[Саксония]] || [[Дрезден]] || align=&quot;right&quot;|18.414,82 || align=&quot;right&quot;|4 056 799
|-
|align=&quot;center&quot;|14 || [[Саксония-Анһалт]] || [[Магдебург]] || align=&quot;right&quot;|20.445,26 || align=&quot;right&quot;|2 287 040
|-
|align=&quot;center&quot;|9 || [[Түбән Саксония]] || [[Һанновер]] || align=&quot;right&quot;|47.618,24 || align=&quot;right&quot;|7 777 992
|-
|align=&quot;center&quot;|10 || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || [[Дүсселдорф]] || align=&quot;right&quot;|34.042,52 || align=&quot;right&quot;|17 538 251
|-
|align=&quot;center&quot;|16 || [[Түрингия]] || [[Эрфурт]] || align=&quot;right&quot;|16.172,14 || align=&quot;right&quot;|2 188 589
|-
|align=&quot;center&quot;|15 || [[Шлезвиг-Һолштейн]] || [[Кил (шәһәр)|Кил]] || align=&quot;right&quot;|15.763,18 || align=&quot;right&quot;|2 800 119
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;font-size:smaller&quot; |
|}
=== Ерҙәре ===
{{төп мәҡәлә|Германия ерҙәре}}
# [[Бавария|Ирекле дәүләт Бавария]]
# [[Баден-Вюртемберг]]
# [[Берлин]]
# [[Бранденбург]]
# [[Бремен (ер)|Бремен ере]]
# [[Гамбург|Ирекле һәм Ганза ҡалаһы Гамбург]]
# [[Гессен]]
# [[Мекленбург — Алғы Померания]]
# [[Түбәнге Саксония]]
# [[Райнланд-Пфальц]]
# [[Саар]] 
# [[Саксония|Саксония Ирекле дәүләте&amp;nbsp;]]
# [[Саксония-Анхальт]]
# [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]]
# [[Тюрингия|Тюрингия Ирекле дәүләте]]
# [[Шлезвиг-Гольштейн]]

== Иҡтисады ==
Эске тулайым продукты буйынса Германия донъяла 3 урынды биләп тора. Күп кенә фәнни һәм технологик тармаҡтарҙа иң алда бара.

Иҡтисады тиҙ үҫеүсе индустриаль ил. ЭТП 2009 йылда 3,24 триллион [[Америка доллары]], йән башына 39 442 Америка доллары тирәһе тәшкил итә. Аҡса берәмеге — [[евро]].
2009 йылда Германияның ЭТП 2 триллион 811 миллион Америка доллары менән донъяла 5- се урында торған (Америка Ҡушма Штаттарынан, Ҡытайҙан, Япониянан һәм Һиндостандан ҡала). Экспорт буйынса Германия донъяла алдыңғы урындарҙы алып тора. [[Made in Germany]] бренды менән сыҡҡан тауарҙар бар донъяға таныш. Германияла эшләнгән, тимәк сифатлы. Йәшәү кимәле буйынса Германия донъяла 5-се урында тора.

Германияла юғары технологик ҡоролмалар етештереүсе ойошмалар биҡ күп:
* Viessmann. Штаб-фатиры Гессен ерендә урынлашҡан. Ул донъяла йылытыу ҡаҙандарын етештереүселярең иң эреһе. Шулай уҡ ул тәбиғи газ, дизель, биодизелдә эшләгән ҡаҙандар, бойлерҙар, йылытыу ҡоролмалары автоматик идара итеү системаларын етештерә. Йыллыҡ әйләнеш — 1,4 млрд евро.
* Vaillant Group
* Protherm
* Wilo. [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] ерендә урынлашҡан вентиляция ҡорамалдары, кондиционер, насостар етештереүсе. Штаб-фатир Дортмундта.
* Grundfos
* Smedegaard
* Kermi, йылылыҡ радиаторҙарҙын эре етештереүсе
* Korado
* Sira
* Arbonia
* Global
* Oventrop, радиатор арматураһын эре етештереүсе.
* Danffos
* Zilmet, мембран бактарҙы эре етештереүсе.
* Thermaflex, торбалар өсөн гидроизоляция материалдарын эре етештереүсе.
* Энергофлекс
* BUDERUS
* REHAU, Теплоэнергетика
* UPONOR
* DAB
* ZILMET
* ADL
* Tatramat, һыу йылытҡыстар сығарыуҙа донъя лидеры.

== Халҡы ==
{{шуҡ|Германияла ислам}}
Германияла 2014 йылғы халыҡ иҫәбенән күренеүенсә 80 миллион кеше иҫәпләнә.
Германия халҡының 92 % — немецтар, 1,749 — миллион төрөк, 930 мең — элекке [[Югославия]] республикаһы граждандары, 187,5 мең [[Рәсәй]] һәм 129 мең [[Украина]] граждандары тәшкил итә.

==Транспорт==
Германиянын яҡшы транспорт системаһы бар.

Германияла  иң ҙур авиа ташыусы  Люфтханза – финанс күрһәткестәр буйынса [[Европа]]ныӊ беренсе авиакомпания.

Тимер юлында ташыусы - Дойчебан ({{lang-de|Deutsche Bahn}}) компанияһы. Ул клиенттар өсөн ял көндәре билетарҙы -Шенес Вохененде Тикет ({{lang-de|Schönes Wochenende Tick}}) тәҡдим итә. Ошо билетты һатып алған (хаҡы -40 евро) бер пассажир көн буйында бөтөн поездарҙа йөрөй ала &lt;ref&gt;[http://novoe.de/schoenes-wochenende-ticket ял көндәре биллетарҙы -Шенес Вохененде Тикет]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bahn.de/p/view/angebot/regio/schoenes_wochenende_ticket.shtml Günstig reisen im Nahverkehr mit dem Schönes-Wochenende-Ticket] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170624125933/https://www.bahn.de/p/view/angebot/regio/schoenes_wochenende_ticket.shtml |date=2017-06-24 }}&lt;/ref&gt;.
== Мәҙәниәте ==
Германия мәҙәниәте үҙ эсенә хәҙерге Германия мәҙәниәтен, хәҙерге Германия тәшкил итеүсе дәүләттәр (Пруссия, Саксония һ.б.) мәҙәниәтен ала. &quot;Герман мәҙәниәте&quot; төшөнсәһенең мәғәнәһе киңерәк, үҙ эсенә Австрия мәҙәниәтен дә ала: сәйәси рәүештә ул Германиянан тыш булһа ла, унда шул уҡ мәҙәниәткә ҡараған немецтар йәшәй. Герман мәҙәниәте беҙҙең эраға тиклем 5 быуаттан билдәле.

Хәҙер Германияға мәҙәни тормошоноң төрлөлөгө киң һәм уның таралғанлығы хас. Урындағы мәҙәни тормош бер йәки бер нисә ҡалала тупланмаған, аң-белемгә эйә үҙәктәр бөтә ил буйлап таралған — атаҡлы Берлин, Мюнхен, Веймар, Дрезден йәки Киль менән бер рәттән Гамбург, Байрит, Виттенберг, Шлезвиг кеүек мәҙәни әһәмиәткә эйә бәләкәй үҙәктәр ҙә бар. 2009 йылда Германияла 6250 музей эшләй, килеүселәр һаны 106 миллион кешегә етә. Бөтә донъяға билдәлеләр иҫәбендә [[Дрезден рәсемдәр галереяһы]], [[Германия музейы]] (Мюнхен), [[Тарихи музей]] (Берлин).

== Спорт ==
Германияла спорт ныҡ үҫешкән, дөйөм халҡының 25-30 % (24-27 миллион кеше) төрлө спорт ойошмаларың ағзалары булып торалар. Спорт менән шөғөлләнеүселәр йыл һайын 5-6 % артып бара. [[Германияның футбол йыйылма командаһы]] донъяла көслөләрҙән һанала. Немецтарҙың иҫәбендә донъя чемпионатаның 12 миҙалы бар: 4 алтын, 4 көмөш, 4 бронза; Европа чемпионатында 8 миҙал: 3 алтын, 3 көмөш, 2 бронза. Германияның футбол йыйылма командаһы бөтә донъя турнирҙарының иң уңышлыларының береһе. Германияла [[ҙур теннис]] та киң таралған. 80-се йылдар аҙағында [[Борис Беккер]] һәм [[Штеффи Граф]] теннис Олимпына менгәс, илдә теннис бумы башлана. Граф — һәләтле тенниссы, [[Ҙур Алтын Шлем]]да берҙән-бер еңеүсе һәм тарихта иң оҙаҡ еңеүсе була. 2000-се йылда Германияның йөҙйыллыҡ спортсмены тип таныла.

[[Формула 1]]ҙең иң уңышлы һәм тынылыу алған ярышсыһы, 7 тапҡыр донъя чемпионы [[Михаэль Шумахер]] ҙа — немец. Германияла [[биатлон]] да киң таралған. Был спорт төрөндә иң ныҡ танылған немец — [[Магдалена Нойнер]], ике тапҡыр олимпияда чемпионы, донъяла берҙән-бер ун ике тапҡыр [[биатлондан донъя чемпионы]], өс тапҡыр [[донъя кубогы]]н яулаусы.

==Башҡортостан менән бәйләнештәре==
2016 йылда [[Башҡортостан]]дың Германия менән тышҡы сауҙа әйләнеше күләме 186,1 миллион доллар тәшкил иткән. Ошо сумманың 60 проценттан ашыуы (115,6 миллион доллар) – экспортҡа, 40 процентҡа яҡыны (70,4 миллион доллар) импортҡа тура килгән. Башҡортостандан Германияға оҙатылған продукциялар араһында – минераль продукттар (68,2 процент), химия сәнәғәте продукцияһы һәм каучук (29,5 процент), металл һәм унан яһалған изделиелар (1,5 процент), шулай уҡ ағас, ҡорамалдар, быяла изделиелар, мебель, ауыл хужалығы сеймалы. Импорттың төп тауарҙары: ҡорамалдар һәм транспорт саралары (62,8 процент), химия сәнәғәте, шул иҫәптән фармацевтика продукцияһы (26,5 процент), шулай уҡ металл изделиелар, керамик продукция&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1009095/][[Рөстәм Хәмитов]]&lt;span&gt; &lt;/span&gt;[[Саксония]]&lt;span&gt; Ландтагы делегацияһы менән осрашты&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.
==Германия стипендиялары==
Германия Федератив Республикаһында сит илдәрҙең талантлы студенттары өсөн махсус стипендиялар ({{lang-de|Deutschlandstipendium}}) ҡаралған&lt;ref&gt;[http://euni.ru/ucheba/poleznaya-informazia/o-germanii/obuchenie-v-vuze/stipendii-i-granty]&lt;/ref&gt;. Бөтә илдәрҙең граждандарының да уны алыу хоҡуғы бар. 2011 йылдан башлап тапшырыла. Тарихи яҡтан [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] дәүләт стипендиялары нигеҙендә индерелгән.

== Ҡалалар ==
{| class=1
|- 
! rowspan=21 |
[[Рәсем:Cityscape Berlin.jpg|border|115px]]&lt;br&gt;[[Берлин]]&lt;br&gt;[[Рәсем:Hamburger Rathaus von St-Petri.jpg|border|115px]]&lt;br&gt;[[Һамбург]]&lt;br&gt;[[Рәсем:Stadtbild München.jpg|border|115px]]&lt;br&gt;[[Мүнхен]]&lt;br&gt;[[Рәсем:Köln Panorama.jpg|border|115px]]&lt;br&gt;[[Көлн]]
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Урын
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Ҡала
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Төбәк
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Халыҡ 
! rowspan=21 |
[[Рәсем:Frankfurt Am Main-St Bartholomaeus-Ansicht vom Nextower-20110812.jpg|border|115px]]&lt;br&gt;[[Майндагы Франкфурт]]&lt;br&gt;[[Рәсем:Schloß-Rosenstein.jpg|border|115px]]&lt;br&gt;[[Штутгарт]]&lt;br&gt;[[Рәсем:Medienhafen Duesseldorf Nacht.jpg|border|115px]]&lt;br&gt;[[Дүсселдорф]]&lt;br&gt;[[Рәсем:DK DO Skyline 300ppi CC BY NC SA-20140223-3068.jpg|border|115px|ссылка=Special:FilePath/DK_DO_Skyline_300ppi_CC_BY_NC_SA-20140223-3068.jpg]]&lt;br&gt;[[Дортмунд]]
|- 
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 1 ||align=left | '''[[Берлин]]''' || [[Берлин]] || 3326002
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 2 ||align=left | '''[[Гамбург]]''' || [[Гамбург]] || 1718187	
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 3 ||align=left | '''[[Мюнхен]]''' || [[Бавария]] || 1364920
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 4 ||align=left | '''[[Кёльн]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 1013665
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 5 ||align=left | '''[[Майндағы Франкфурт]]''' || [[Гессен]] || 676533
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 6 ||align=left | '''[[Штутгарт]]''' || [[Баден-Вюртемберг]] || 591015
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 7 ||align=left | '''[[Дюсселдорф]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 589649
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 8 ||align=left | '''[[Дортмунд]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 571403
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 9 ||align=left | '''[[Эссен]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 565900
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 10 ||align=left | '''[[Бремен]]''' || [[Бремен]] || 544043
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 11 ||align=left | '''[[Дрезден]]''' || [[Саксония]] || 517765
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 12 ||align=left | '''[[Лейпциг]]''' || [[Саксония]] || 510043

|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 13 ||align=left | '''[[Ганновер]]''' || [[Түбән Саксония]] || 509485
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 14 || align=left | '''[[Нюрнберг]]''' || [[Бавария]] || 490085
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 15 ||align=left | '''[[Дуйсбург]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 487470
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 16 ||align=left | '''[[Бохум]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 362585
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 17 ||align=left | '''[[Вупперталь]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 342570
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 18 ||align=left | '''[[Билефельд]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 327199
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 19 ||align=left | '''[[Бонн]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 307530
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 20 ||align=left | '''[[Мюнстер]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 293323 
|}
&lt;noinclude&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
 |Тема         = Германия
 |Портал       = Германия
 |Викисловарь  = Германия
 |Викицитатник = Категория:Германия
 |Викитека     = Германия
 |Проект       = Германия
}}
* {{БРЭ|Германия|id=2354371|автор=В. Н. Стрелецкий, Б. А. Страшун и др.|6|686—748}}
* [https://web.archive.org/web/20121105100452/http://www.moskau.diplo.de/Vertretung/moskau/ru/Startseite.html Посольство Германии в Москве]
* [http://hallodeutschland.ru/ Актуальные новости Германии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180308035101/https://hallodeutschland.ru/ |date=2018-03-08 }}
{{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Германия/}}
* [http://www.germania-online.ru Информационный портал www.germania-online.ru]
* [https://www.deutschland.de/ru www.deutschland.de]{{ref-ru}} — Мультиязычный портал о современной Германии
* [http://brd.su/about/ brd.su]{{ref-ru}} — Некоммерческий русскоязычный проект о Германии реализованный стипендиатами немецких фондов
* [http://germanmap.ru/ Сборник карт Германии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180531204950/http://germanmap.ru/ |date=2018-05-31 }}
* [http://munzen.ru/ Монеты Германии 1871—2002]
* [http://wood-prom.ru/analitika/13527_lesnoe-khozyaystvo-v-germanii Лесное хозяйство в Германии]
{{Внешние ссылки}}

{{placemark|http://googis.info/load/0-0-0-693-20|Панорамные фотоснимки Германии}} (файл меток [[KMZ]] для [[Google Earth]])

{{clear}}

{{Навигационный блок
|title=Германия
  | Германия в темах
  | Земли Германии
  | Европа
  | Евросоюз
  | Союз для Средиземноморья
  | G8
  | G20
  | Совет Европы
  | История Германии
  | ОЧЭС
|ОЭСР
|НАТО
|Төньяҡ диңгеҙ буйындағы илдәр
}}


[[Категория:Германия]]
[[Категория:Республикалар]]
[[Категория:НАТО дәүләттәре]]
[[Категория:Европа берләшмәһе ағзалары]]
[[Категория:Федератив дәүләттәр]]
[[Категория:Балтик диңгеҙе буйындағы илдәр]]


{{countries-stub}}</text>
      <sha1>md79ujkmor6okfrrvra710tdbkgz0aa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өҫән-Ивановка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10592</id>
    <revision>
      <id>1299518</id>
      <parentid>1284475</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T17:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15838" sha1="2z0vhayhsb2nbq1a9ybr5w2e72fpi96" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Өҫән-Ивановка
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Усень-Ивановское}}
 | изображение    = Усень-Иваново - panoramio (4).jpg
 | описание изображения  =
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54 |lat_min = 11 |lat_sec = 17
 | lon_deg                  = 54 |lon_min = 20 |lon_sec = 24
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Бәләбәй районы
 | район в таблице          = Бәләбәй районы
 |вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 |поселение                = Өҫән-Ивановка ауыл Советы (Бәләбәй районы)
 |поселение в таблице      = Өҫән-Ивановка ауыл Советы (Бәләбәй районы)
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 1741
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Усень-Ивановское | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Усень-Ивановское | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | милли состав       = урыҫтар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452033
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80209840001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}


'''Өҫән-Ивановка''' ({{lang-ru|Усень-Ивановское}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 882 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452033, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209840001.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||882||399||483||45,2||54,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 18 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксаков (Бәләбәй районы)|Аксаков]]): 29 км

== Тарихы ==
[[Өҫән-Ивановка ауыл Советы (Бәләбәй районы)|Өҫән-Ивановка ауыл Советы]] үҙәге. Район үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа 18 саҡрым һәм Аксаков тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 29 саҡрым алыҫлыҡта [[Өҫән]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Өҫән-Ивановка ауылына старообрядсылар тарафынан 1741 йылда нигеҙ һалына. [[Түбәнге Новгород өлкәһе|Түбәнге Новгород]] губернаһы Балахнин өйәҙенең Городец ҡасабаһынан һәм [[Кама]] йылғаһы буйындағы Шуран ауылынан күсеп килгәндәр. Өҫән-Ивановка ауылы урынында мең башҡорт ҡәбиләһе йәшәгән Ырыҫлы тип аталған тораҡ пункт булған. Һуңынан башҡорттар [[Ҡыҙрас]] ауылына күсенәләр. 1761 йылда Урал сәнәғәтсеһе Иван Петрович Осокин Өҫән йылғаһы буйында үҙенең сираттағы баҡыр иретеү заводын төҙөй. Иоанн Предтеча Раштыуаһы көнөндә уны яҡтырта, шуға күрә үҙ исемдәренең ҡушылыуынан «Өҫән-Иваново заводы» исеме тыуа. 1761 йылда быуа төҙөлә, уның ресурстары баҡыр иретеү заводының эшен тәьмин итә. Завод [[1761 йыл]]дың 29 ноябрендә эш башлай. [[1864 йыл]]да завод ябыла. Быуа йәшәүен дауам итә һәм «Барский пруд» исемен һаҡлап ҡала. [[Өҫән]] йылғаһы буйында 12 һыу тирмәне төҙөлгән. Беренсе тирмән 1905 йылда элекке («Барский пруд») быуаһында төҙөлгән. 1911 йылдың июль башында Сергей Эфрон менән [[Цветаева Марина Ивановна|Марина Цветаева]] ҡымыҙ менән дауаланырға килә. Ауылда ағалы-ҡустылы Баязит менән Шәңгәрәйҙең 2 ҡымыҙ менән дауалау үҙәге булған. Улар Квашниндарҙың түбәнге урамындағы бүлмәһен ҡуртымға алған. [[Цветаева Марина Ивановна|Марина Цветаева]] Өҫән-Ивановка ауылында бер айҙан ашыу йәшәгән. Улар туҡтаған йорт һаҡланмаған, был урында мемориаль таҡтаташ тора, ә урам уның исемен йөрөтә. 1992 йылда Цветаеваға Рәсәйҙә беренсе һәйкәл ҡуйыла. 1993 йылда урман хужалығы бинаһында М. Цветаеваның музейы асылған. 1910 йылда ауылда 1500 йорт, 5 урам иҫәпләнә: Шишовка, Үрге, Урта, Квашнинка, Заречная. Ике сиркәү — старообрядсылыҡ ғибәҙәтханаһы (1906), Раскольниктар ғибәҙәтханаһы (1842), ике мәктәп, медпункт, өс кибет (магазин), ҡабаҡ, һырахана булған. Игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр, заводта эшләгәндәр. Ауылда улус идараһы урынлашҡан. Ауыл эргәһендә [[Өҫән-Ивановка заказнигы]] урынлашҡан.

Халҡы: 1795 йылда — 671 кеше, 1865 йылда 276 йортта — 1813 кеше кеше, 1906 йылда — 1083 кеше; 1920 йылда — 3374 кеше; 1939 йылда — 2923 кеше; 1959 йылда — 1518 кеше; 1989 йылда — 916 кеше; 2002 йылда — 926 кеше; 2010 йылда — 882 кеше. Урыҫтар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, амбулатория, шәфҡәт туташы хеҙмәте бүлеге, мәҙәниәт йорто («Рябинушка» урыҫ халыҡ фольклор ансамбле), китапхана, сиркәү, Цветаева М. музейы бар; Цветаеваның тарихи-мәҙәни үҙәге эшләй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://xn----8sbfbltdihyem5ajt1m.xn--p1ai/page/history |title=Архивированная копия |accessdate=2020-04-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190912000920/http://xn----8sbfbltdihyem5ajt1m.xn--p1ai/page/history |archivedate=2019-09-12 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190912000920/http://xn----8sbfbltdihyem5ajt1m.xn--p1ai/page/history |date=2019-09-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://pandia.ru/text/81/227/24322.php Авторская платформа| Pandia.ru / История села]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/1038 «Литературная газета» Республики Башкортостан. Село Усень-Ивановка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190207072224/http://libmap.bashnl.ru/node/1038 |date=2019-02-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
[[Файл:Дом Марины Цветаевой - panoramio.jpg|thumb|right|250px|[[Марина Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы)|Марина Цветаева музейы]]]]
Исемдәре:&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/009/000054.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Өҫән-Ивановка ауылы]&lt;/ref&gt;
{{колонки|2}}
*  Йылға арты урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}}) 
*  Комсомол урамы ({{lang-ru| Комсомольская (улица)}})
*  Гагарин урамы ({{lang-ru|Гагарина (улица)}}) 
*  М.Цветаева урамы ({{lang-ru|М.Цветаевой (улица)}}) 
*  Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}}) 
{{колонки|конец}}

== Иҫтәлекле урындары ==
* Пушкин посадкаһы — 1899 йылда А. С. Пушкиндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы ултыртылған ҡарағай, шыршы, ҡарағас ағастары.
* Цветаева аллеяһы — 1992 йылда М. Цветаеваның тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы ултырталған ҡарағай ағастары.
* Пушкин аллеяһы — 1999 йылда А. С. Пушкиндың тыуыуына 200 йыл тулыу айҡанлы күк шыршы һәм йүкә ағастары.
* Барский пруд (Бай быуаһы) — 12 гектар майҙанлы матур һыуһаҡлағыс.
* Девичий ключ (Ҡыҙҙар шишмәһе) — таҙа һыулы шишмә..
* [[Өҫән-Ивановка заказнигы]] — уның территорияһында ҡарағай урмандары, ҡайын сауҡалығы урынлашҡан. 1869 йылда бында [[Даль Владимир Иванович|В. И. Даль]] килә.
* Старообрядсылар сиркәүе — 1895 йылда төҙөлгән.
* «Аслыкүл тәбиғәт паркы» — тоҙло һыулы күл, Башҡортостандың иң ҙур күле, М. Цветаева музейынан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан
* [[Марина Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы)|Марина Цветаеваның йорт-музейы ]]— 1993 йылдың 2 октябрендә үҙ эшен башлай, 1992 йылда Рәсәйҙә М.Цветаеваға беренсе һәйкәл ҡуйыла.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot; caption=&quot;Өҫән-Ивановка ауылы күренештәре&quot;&gt;
Файл:Usen^^39,-Ivanovskoye, Respublika Bashkortostan, Russia, 452033 - panoramio.jpg
Файл:Исень-Иваново - panoramio.jpg
Файл:Пруд в Усень-Иваново - panoramio.jpg
Файл:Усень-Иваново - panoramio (1).jpg
Файл:Усень-Иваново - panoramio (3).jpg
&lt;/gallery&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* 1911 йылдың йәйендә Марина Цветаева, уның буласаҡ ире Сергей Эфрон Өҫән-Ивановкала ҡымыҙ менән дауалана. 1993 йылда ауылда [[Марина Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы)|Марина Цветаева музейы]] асыла.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Марина Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы)]] 
* [[Өҫән-Ивановка заказнигы]]
== Видеояҙмалар ==
* {{YouTube|SH1ZmlOGWIw|logo=1}} Өҫән-Ивановка.Марина Цветаеваға
* {{YouTube|KN0nHTLboNQ|logo=1}} Өҫән-Ивановка ауылы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|76008}}{{v|05|04|2022}}
* [http://libmap.bashnl.ru/node/1038 «Литературная газета» Республики Башкортостан. Село Усень-Ивановка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190207072224/http://libmap.bashnl.ru/node/1038 |date=2019-02-07 }}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}}
* {{Cite web |url=http://xn----8sbfbltdihyem5ajt1m.xn--p1ai/page/history |title=Архивированная копия |accessdate=2020-04-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190912000920/http://xn----8sbfbltdihyem5ajt1m.xn--p1ai/page/history |archivedate=2019-09-12 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190912000920/http://xn----8sbfbltdihyem5ajt1m.xn--p1ai/page/history |date=2019-09-12 }}
* [https://pandia.ru/text/81/227/24322.php Авторская платформа| Pandia.ru / История села]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.gosspravka.ru/02/009/000054.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Өҫән-Ивановка ауылы]


{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Бәләбәй районы ауылдары}}

[[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]]</text>
      <sha1>2z0vhayhsb2nbq1a9ybr5w2e72fpi96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айран</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26389</id>
    <revision>
      <id>1299535</id>
      <parentid>1269888</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T01:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8530" sha1="8ujzai2hr3wd2930wi0b2kd0kunfygk" xml:space="preserve">{{Другие значения|Тан}}
{{Берләштерергә|Тан (эсемлек)}}
[[Файл:Fresh ayran.jpg|thumb|250px|Айран]]
[[Файл:УФА-ЛАДЬЯ. АРТ.РЕМЕСЛА. СУВЕНИРЫ 06.jpg|мини]]
'''Айра́н''' ({{lang-az|Ayran}}, {{lang-arm|Այրան}}, {{lang-krc|Айран}}, {{lang-ba|Айран}}, {{lang-bg|Айрян}}, {{lang-kk|Айран}}, {{lang-ky|Айран}}, {{lang-tt|Әйрән}}, {{lang-tr|Ayran}}, {{lang-tk|aýran}}, {{lang-uz|Ayron}}, {{lang-cv|Уйран}}) — төрки, Төньяҡ һәм Көнньяҡ Кавказ, [[Балҡан ярымутрауы]] халыҡтарының  [[ҡатыҡ]]  йәки кефир нигеҙендә яһалған әсе һөт продукты &lt;ref&gt;Heyhoe, Kate. ''The ABC’s of Larousse Gastronomique'' : [http://www.globalgourmet.com/food/kgk/2002/0102/kgk011102.html ''ayran'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Albanian-Turkish Dictionary Fjalor turqisht-shqip Indiana University 2009 [http://books.google.com/books?id=I8rqAAAAMAAJ&amp;q=dhall%C3%AB+ayran&amp;dq=dhall%C3%AB+ayran&amp;cd=1]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Merriam-Webster Unabridged Dictionary — [http://unabridged.merriam-webster.com/cgi-bin/unabridged?va=airan ''airan'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dictionary of Standard Modern Greek — [http://www.greek-language.gr/greekLang/en/modern_greek/tools/lexica/triantafyllides/search.html?lq=αριάνι&amp;dq= ''αριάνι'']&lt;/ref&gt;.
Төрлө телдәрҙә һәм төрлө халыҡта  айрандың атамаһы һәм әҙерләү технологияһы айырыла, әммә уның әсе һөт бактерияһынан эшләнгән  һөт продукты булыуы дөйөм булып тора. Шул уҡ ваҡытта, ултыраҡ халыҡтарҙа ул шыйыҡ һәм һыуһын ҡандырыу өсөн тәғәйенләнгән, ә күсмә халыҡта –  һаҡлау һәм юлда алып йөрөүгә уңайлы булһын өсөн ҡуйы була. Әммә, һыуһын ҡандырыу өсөн ҡуйы айранды һыу, ҡымыҙ йәки һөт  менән ҡатыштырырға кәрәк. Айрандың бындай төрө суусаб]]/[[Чалоп|чалап/шалап, тип атала һәм төрлө майлылыҡта була.

== Составы һәм микробиологияһы ==
Традицион айран һыйыр һөтөнә һыу, тоҙ ҡушып эшләнә. Ҡайһы бер ваҡыттарҙа һыйыр һөтө урынына һарыҡ йәки кәзә һөтө лә файҙаланыла. Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus|болғар таяҡсаһы һәм  Streptococcus thermophilus әсеткеһенән әҙерләнә. Ғәҙәттә айран 94% һыуҙан, 1,2—1,5% [[май]]ҙан, 1,7% аҡһымдан  һәм 0,75% һөт кислотаһынан тора. Болғар айраны юғары, 1,16%-ҡа тиклем  әселеккә эйә &lt;ref&gt;''Brian J. B. Wood''. Microbiology of fermented foods. — Vol. 1. — P. 322.&lt;/ref&gt;.
Тәү башлап әсетеү өсөн яңы тыуған быҙауҙың ҡарыны файҙаланыла. Бының өсөн ҡарынды тоҙлайҙар һәм киптерәләр. Айран әсегәс, килеп сыҡҡан  әҙер әсәмлекте лә әсетке итеп файҙалана башларға мөмкин.

== Ултыраҡ халыҡтарҙың айраны ==
Эсемлектең үҙенсәлеге булып, уны әҙерләгәндә [[ҡатыҡ]]ҡа ҡайнап һыуынған һыу, шишмә һыуы йәки минераль һыу ҡушып  болғау  һәм боҙ киҫәге һалыу тора.

==Күсмә халыҡтарҙың айраны ==
Айранды һөттө әсетеү юлы менән эшләйҙәр. Урта быуаттарҙа эйәргә тағылған күн турһыҡҡа  әсетке менән һөт ҡойғандар, хәҙер иһә әсетке өҫтәлгән һөттө йылы урынға ҡуялар. Асыҡҡанды баҫыу өсөн айранды нисек бар шулай, ә һыуһынды ҡандырыу өсөн  уға һыу, һөт йәки  [[ҡымыҙ]] ҡатыштырып эсәләр. Сәнәғәттә етештерелгән айран традицион ысул буйынса турһыҡта йәки өйҙә эшләнгән  айранға ҡарағанда шыйығыраҡ консистенцияла була. Айрандан һөҙмә тигән продукт та эшләйҙәр. Ә инде һөҙмәгә тоҙ ҡушып, ышыҡта киптереп [[ҡорот]] әҙерләйҙәр.

== Айран, ҡатыҡ һәм чалап/шалап ==
Әгәр ултыраҡ халыҡтарҙың ҡатығы  консистенцияһы буйынса күсмә халыҡтарҙың айранына оҡшаһа, күсмә халыҡтарҙың ҡатығы тағы ла ҡуйыраҡ була. Чалоп/шалап һүҙе менән  күсмә халыҡтарҙың эсеү өсөн шыйыҡландырылған айраны атала.

== Сәнәғәт етештереүе ==
[[Файл:Armenian tans.png|thumb|right|100px|Тан - айранға оҡшаш эсемлек]]
Советтар Союзында айранды тәүге тапҡыр  сәнәғәттә етештереү технологияһы   XX быуаттың 70-се йылдарында, төбәк документтары буйынса Ставрополь крайында, Үзбәкстанда, Әзербайжан республикаһында барлыҡҡа килә. 90-сы йылдарҙа “тан” һәм айран етештереү башлана.  [[1999 йыл]]да был продуктҡа Бөтә Рәсәй техник шарттар булдырыла. Төньяҡ Кавказдың көньяҡ төбәктәрендә, сама менән 10-15 завод айран етештерә, дөйөм Рәсәй буйынса бындай предприятиелар тиҫтәләрсә &lt;ref&gt;Константин Сардовский [https://web.archive.org/web/20130101042323/http://www.business-magazine.ru/markets/manufacturing/pub272480 Варварский напиток] // [[Бизнес-журнал]] № 15 от 01 августа 2006 года.&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Агаран/ак-айран— төркмән кухняһының чал нигеҙендә әҙерләнгән айран варианты.
* Тан (эсемлек)
* Кефир
* Шубат/чал
* Курт (блюдо)
* Чалоп, шалап
* Ласси (эсемлек)
* Ирьян— казактарҙың һөҙмәнән эшләнгән айран варианты.

== Иҫкәрмәләр==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://kuking.net/8_677.htm «Национальные кухни наших народов», В. В. Похлебкин, 1978, Центрполиграф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510154346/http://kuking.net/8_677.htm |date=2008-05-10 }}

== Һылтанмалар ==
{{wiktionary|:ru:айран|айран {{ref-ru}}}}
* [http://kuking.net/18_1925.htm Айран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160524120900/http://kuking.net/18_1925.htm |date=2016-05-24 }}
* [http://www.galopom.com.ua/Info/Cooking/Country_41/Dish_1688/ Айран, Азербайджанская кухня кулинарные рецепты блюд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091228172540/http://www.galopom.com.ua/Info/Cooking/Country_41/Dish_1688/ |date=2009-12-28 }}
* [http://www.mirkulinara.ru/show_recipe/63777/ Рецепт Айрана]

[[Категория:Әсе һөт эсемлектәре]]
[[Категория:Әзербайжан аш-һыуы]]
[[Категория:Әрмән аш-һыуы]]
[[Категория:Башҡорт аш-һыуы]]
[[Категория:Болгар аш-һыуы]]
[[Категория:Көнсығыш аш-һыуы]]
[[Категория:Ҡаҙаҡ аш-һыуы]]
[[Категория:Ҡырғыҙ аш-һыуы]]
[[Категория:Татар аш-һыуы]]
[[Категория:Төрөк аш-һыуы]]
[[Категория:Үзбәк аш-һыуы]]</text>
      <sha1>8ujzai2hr3wd2930wi0b2kd0kunfygk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аксин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30102</id>
    <revision>
      <id>1299539</id>
      <parentid>1249223</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T01:48:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5075" sha1="3652so2mlmkhtbf4h4w60qa0sx6upnd" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Аксин 
 |төп исеме                                         = Axien 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      =  
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 42|lat_sec     0 
 |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 52|lon_sec  = 0 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Саксония-Анхальт  
 |теҙмәләге регион                                 = Саксония-Анхальт  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Виттенберг (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Виттенберг (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Отто Херинг  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 22,57  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 73  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 565 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2006 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 6922 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = WB 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 15 0 91 015 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Аксин''' ({{lang-de|Axien}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 565 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 22,57 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 73 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6922 һәм автомобиль коды — WB. 
 
==  Һылтанмалар ==
* [http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ Рәсми сайт]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210140559/http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ |date=2012-02-10 }}.

[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>3652so2mlmkhtbf4h4w60qa0sx6upnd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аннабург</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30220</id>
    <revision>
      <id>1299560</id>
      <parentid>1249254</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T05:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5188" sha1="9loftyhspd955o9sst8v099jbwv4vgr" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = ҡала 
 |башҡортса исеме                         = Аннабург 
 |төп исеме                                         = Annaburg 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      =  DE-ST 15-0-91-010 Annaburg COA.png
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 43|lat_sec     58 
 |lon_dir= E |lon_deg = 13|lon_min = 2|lon_sec  = 44 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Саксония-Анхальт  
 |теҙмәләге регион                                 = Саксония-Анхальт  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Виттенберг (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Виттенберг (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Эрих Шмидт&lt;br /&gt;([[фирҡәһеҙ]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 120,61  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 75  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 7457 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 6925 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = WB 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 15 0 91 010 
 |Commons-тағы категория                     =  Annaburg 
 |сайт                                                                  = http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Аннабург''' ({{lang-de|Annaburg}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 7457 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 120,61 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 75 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6925 һәм автомобиль коды — WB. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ Рәсми сайт]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210140559/http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ |date=2012-02-10 }}.

[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>9loftyhspd955o9sst8v099jbwv4vgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акарология</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45990</id>
    <revision>
      <id>1299537</id>
      <parentid>1202385</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T01:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4420" sha1="iqdbzlixy8abowa73c8p8h4iy6z31sc" xml:space="preserve">{{Зоология|Рәсем:Flat_mite,_Brevipalpus_phoenicis.jpg}}
'''Акарология''' ({{lang-grc|ἄκαρι}} (''akari'') «талпан» һәм {{lang-grc2|λόγος}} «һүҙ») — [[талпандар]]ҙы өйрәнеүсе умыртҡаһыҙҙар  [[зоология]]һы. Акарология ветеренария, [[медицина]], дөйөм һәм [[ауыл хужалығы]] йүнәлештәренә бүленә. Талпандар йоғошло аурыүҙарҙы таратыусы булараҡ, акарологияның төп мәсьәләләре ветеренария һәм медицина менән берлектә өйрәнелә.
== Институттар ==
Акарология өлкәһендә ғилми-тикшеренеү эше Рәсәй Фәндәр академияһының Зоология институтында, университеттарҙың кафедраларында, ветеринария, медицина һәм эпидемиологик ғилми-тикшеренеү учреждениеларында алып барыла.
*М.П. Чумаков исемендәге Рәсәй медицина университетының полиомиелит һәм вируслы энцефалит институты

* ''Лаборатория клещевого энцефалита'' НИИ эпидемиологии и микробиологии Сибирского отделения РАМН ([[Владивосток]], ул. Сельская, 1).
* Рәсәй фәндәр академияһының Себер бүлексәһе эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институтының талпан энцефалиты лабораторияһы (''Центр диагностики и профилактики клещевых инфекций'' Института эпидемиологии и микробиологии ВСНЦ СО РАМН ([[Иркутск]], ул. К. Маркса, 3).
* ''Acarology Lab'' at Ohio State University (Columbus, [[Огайо]], [[США]]). [https://web.archive.org/web/20111019153529/http://www.biosci.ohio-state.edu/~acarolog/]
* ''Laboratory of Medical Acarology'' (Institute of Parasitology, Academy of Sciences, [[Чехия]]. [https://web.archive.org/web/20021002045834/http://www.paru.cas.cz/Structure/Biology_of_Parasitic_Anthropods/acarology.htm]
* ''Tick Research Laboratory'', University of Rhode Island ([[США]]) [https://web.archive.org/web/20090630002716/http://www.uri.edu/artsci/zool/ticklab/]
* ''Tick Research Lab'' at Texas A&amp;M University ([[Техас]], [[США]]) [http://ticsys.tamu.edu/]

== Акарологтар ==
Үҙаллы тикшеренеүҙәр өлкәһе булараҡ акарологияны үҫтереү 19 быуатта башлана һәм 20 быуатта дауам итә.  Фән үҫешенә  билдәле белгестәр   Берлезе, Канриня, Бэнкс, Гранжан, Кох, Налепа, Труэссар, Хирман, Удеманс, Р, Тред, Уортовинг, Эвинг кеүек ғалимдарға ҙур өлөш индерә.  

Акарология өлкәһендә  медицина хеҙмәте генерал-лейтенанты Е.Н. Павловский (1884-1965), А. Захваткин, Ю.С. Балашов, А. Л. Ланге, Н. Филиппова, Г. Галузо, А. А. Земская, Б. Померанцев һәм башҡалар  билдәле белгестәр булып торалар.

== Әҙәбиәт ==
* Бэкер Э. В., Уартон Г., ''Введение в акарологию'', пер. с англ., М., 1955.
* Evans, G.O. 1992. ''Principles of Acarology''. CAB International, Cambridge.

== Һылтанмалар ==
* [http://encephalitis.ru/ Сайт о клещевом энцефалите]
* [https://web.archive.org/web/20030207052726/http://trombicula.narod.ru/Nauka.htm Сайт о клещах-краснотелках]
* [http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/acarology/ Акарология] {{ref-en}}
* [http://tolweb.org/Acari/2554 Клещи на tolweb.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110092447/http://www.tolweb.org/Acari/2554 |date=2012-11-10 }} {{ref-en}}

[[Категория:Зоология бүлектәре]]</text>
      <sha1>iqdbzlixy8abowa73c8p8h4iy6z31sc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әсфәтуллин Салауат Ғәзим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53303</id>
    <revision>
      <id>1299507</id>
      <parentid>1043199</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T14:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3654" sha1="nzjexu05ipajzebqeuiwkp3sk7jsw54" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме             = Салауат Ғәзим улы  Әсфәтуллин 
 |Рәсеме            = 
 |Киңлек            = 
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = Әсфәтуллин Салауат Ғәзим улы
 |Псевдонимдары     = Салават
 |Тыуыу датаһы      = 21.6.1952 
 |Тыуған урыны      = {{ТУ|Ауырғазы районы}}, {{ТУ|Талбазы|Талбазыла (Ауырғазы районы)|Талбазы (Ауырғазы районы)}} ауылы
 |Вафат булыу датаһы = 
 |Вафат булған урыны = 
 |Гражданлығы       = {{USSR}} → {{RUS}}
 |Эшмәкәрлек төрө   = журналист, яҙыусы
 |Әүҙемлек йылдары  = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре = [[рус теле|рус]]
 |Дебют             = 
 |Премиялары        = 
 |Наградалары       =  Калуга өлкәһенең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002)
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
 |Викикитапхана          = 
}}
'''Әсфәтуллин Салауат Ғәзим улы''' ([[21 июнь]] [[1952 йыл]]) — 1988 йылдан [[Калуга өлкәһе]]ндә йәшәп, рус телендә ижад итеүсе журналист һәм яҙыусы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Журналистар (1998) һәм Яҙыусылар (2007) союздары ағзаһы. Калуга өлкәһенең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002).

== Биографияһы ==
Салауат Ғәзим улы Әсфәтуллин 1952 йылдың 21 июнендә Башҡорт АССР-ының [[Ауырғазы районы]] [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылында тыуған.

{{Яҙырға}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|96185}}{{V|19|06|2021}}  
* [http://libmap.bashnl.ru/node/652 Литературная карта Республики Башкортостан: Салават Газимович Асфатуллин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818092149/http://libmap.bashnl.ru/node/652 |date=2016-08-18 }}
* {{мәҡәлә |автор=Сабир Шәрипов. |заглавие=Калугала йәшәй ҡәләмдәш |ссылка=http://agidel-rb.ru/nomera/2012/06/sabir_shripov.html |язык= |издание=[[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]] |тип=журнал |год= |номер= |страницы= |issn=}}
* {{мәҡәлә |автор= |заглавие=Ватан тыуған ерҙән башлана |ссылка=http://aurgazinsky.ru/in/md/org?act=news&amp;cun=0&amp;news=408374|язык= |издание= |тип= |год=27.06.2012 |номер= |страницы= |issn=}}
* {{мәҡәлә |автор=Р. Бардыбаева. |заглавие=«Һәр эшкә лә ижади ҡарашығыҙ булһын», - ти Салауат Ғәзим улы Әсфәтуллин  |ссылка= |язык= |издание=Аургазы хэбэрчесе |тип=гәзит |год=28.06.2015 |номер= |страницы= |issn=}}

[[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡортостан шағирҙары]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]


{{writer-stub}}</text>
      <sha1>nzjexu05ipajzebqeuiwkp3sk7jsw54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андорра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64918</id>
    <revision>
      <id>1299558</id>
      <parentid>1278597</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T04:59:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10812" sha1="6qlem61gonbrwp2986u9nbrlz95mupq" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Статус                  = &lt;!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--&gt;
 |Башҡортса исеме        = Андорра Кенәзлеге
 |Оригиналь исеме   = Principat d'Andorra
 |Эйәлек килеш       = Андорра
 |Флаг                    = 
 |Герб                    = Coat of arms of Andorra.svg
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = Virtvs Vnita Fortior
([[Латин теле|Латин]]: Берҙәмлек көс бирә)

 |Гимн исеме          = El Gran Carlemany
 |Аудио                   = 
 |Идара итеү төрө         = [[конституцион монархия]] Франция һәм Урхель епископының уртаҡ протектораты
 |Дәүләт дине = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 33|lat_sec = 30
  |lon_dir = E|lon_deg = 1|lon_min = 33|lon_sec = 19
  |region                 = AD
  |CoordScale             = 
 |Картала                = Location Andorra Europe.png
  |картаға яҙыу        = 
 |Картала2               = 
 |Рәсми тел             = [[Каталан теле|каталан]]&lt;ref&gt;[http://www.andorramania.com/constit_gb.htm Конституция Андорры]{{ref-en}}{{cite web|url=http://www.tury.ru/resort/info.php?cid=3414|title=Описание Андорры-ла-Велья на сайте туристической системы Туры.ру|description=Подробная информация о столице Андорры|accessdate=2012-01-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/659dMYbgD|archivedate=2012-02-02}}&lt;/ref&gt;
 |Нигеҙләнгән/Нигеҙләнгән       = [[1278]]
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = 
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = 
 |Баш ҡала                 = [[Андорра-ла-Велья]]
 |Эре ҡалалар       = Андорра-ла-Велья
 |Етәкселәрҙең вазифалары = Кенәздәр

[[Премьер-министр]]
 |Етәкселәр            = [[Франсуа Олланд]]
[[Жоан Энрик Вивес-и-Сисилиа]]
[[Антони Марти]]
 |Территория буйынса урыны     = 178
 |Территория              = 468
 |% һыу өҫтө            = 0,26 (121,4 [[гектар|га]])&lt;ref&gt;Girard P &amp; Gomez P (2009), [http://www.lacsdespyrenees.com/vallee-Andorre.html Lacs des Pyrénées: Andorre]. {{fr}}&lt;/ref&gt;
 |Этнохороним             = 
  |Халҡы буйынса урыны     = 194
  |Халыҡ              = 91 023&lt;ref&gt;[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;geo=-11 World Gazetteer]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
  |Баһа йылы             = 
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп алыу йылы           = 2010
  |Халыҡ тығыҙлығы    = 180
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 
 |ЭТП (ҺАМП)               = 
 |КПҮИ                    = 0,838 &lt;ref&gt;{{cite web | url = http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Complete.pdf | title = Human Development Report 2011 | accessdate = 2011-11-06 | year = 2011 | publisher = United Nations Development Program | lang = en | archiveurl = http://www.webcitation.org/659SXoZmJ | archivedate = 2012-02-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204224811/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Complete.pdf |date=2012-02-04 }}&lt;/ref&gt;
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 2011
 |КПҮИ буйынса урыны           = 32
 |КПҮИ-ны кимәле            = бик юғары
 |Валюта                  = [[Евро|Евро (€)]] ([[Дөйөм Рәсәй валюта классификаторы|EUR, код 978]])&lt;ref&gt;[http://www.skiing.ru/countries/Andorra/About/Currency/ Валюта Андорры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527180928/http://www.skiing.ru/Countries/Andorra/About/Currency |date=2009-05-27 }} (принято в одностороннем порядке, не входит в |Еврозону)&lt;/ref&gt;
 |Домен            = [[.ad]]
 |ISO                     = AND
 |МОК                     = 
 |Телефон коды          = 376
 |Сәғәт бүлкәте            = 1
 |Иҫкәрмәләр              = 
}}

'''Андорра Кенәзлеге''' ({{lang-ca|Principat d’Andorra}}, {{lang-es|Principado de Andorra}}, {{lang-fr|Principauté d'Andorre}}), '''Андо́рра''' — [[Европа]]ның диңгеҙгә сығыу юлы булмаған кәрлә дәүләте, кенәзлек.
Көнсығыш [[Пиренеи]] тау системаһында [[Франция]] һәм [[Испания]] араһында урынлашҡан. Атамаһы {{lang-eu|andurrial}} һүзенән килеп сыҡҡан, «буш ятҡан ер» тигәнде аңлата.

Элек ябыҡ кенәзлек бөгөн туризмға күрә үҫешкәнгә күрә сәскә ата&lt;ref&gt;http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/exportar_banc_dades_csv.asp?formules=anual%7Cinici&amp;any1=01/01/2008&amp;any2=01/01/2008&amp;codi_divisio=380&amp;lang=1&amp;codi_subtemes=59&amp;codi_tema=10 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180402163256/https://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/exportar_banc_dades_csv.asp?formules=anual%7Cinici&amp;any1=01%2F01%2F2008&amp;any2=01%2F01%2F2008&amp;codi_divisio=380&amp;lang=1&amp;codi_subtemes=59&amp;codi_tema=10 |date=2018-04-02 }}&lt;/ref&gt;.

Милли составы буйынса халҡы (1995):
* [[андоррандар]] ([[каталандар]]) — 31 %
* [[испандар]] — 45 %
* [[португалдар]] — 11 %
* [[француздар]] — 8 %.

Рәсми тел — каталан теле.

== Тарихы ==
* 778 — беренсе мәртәбә телгә алына.
* 790 —Франк короле Карл Великий Андорраның бойондороҡһоҙлоғон гарантиялай.
* 805 — Андорра кенәзлеге нигеҙләнгән йыл. Андорра общинаһы кешеләре франк ғәскәрен ғәрәптәрҙең тылына үткәрә, шуның өсөн [[Бөйөк Карл]] общинаға Бөйөк азатлыҡ Хартияһын (Magna Carta) бүләк итә.
* IX век — ил биләмәһенә ғәрәптәр һөжүме.
* 1278 — Графом де [[Дом Фуа|Фуа]] и испан епископы Урхельский Андорраның ике ҡатлы суверинитеты тураһында килешеү төҙөй.
* 1479 — граф [[Франциск Феб|Франциск Феб де Фуа]] [[Королевство Наварра кореллеге]]нең короле була, шулай итеп Андорраға хоҡуҡтар навар короллегенә күсә.
* 1589 — Наварра кореле [[Генрих IV (Франция кореле)|Генриха IV]] исеме менән Франция тәхетенә күтәрелә. Суверинитет хоҡуҡтары Францияға күсә.
* 1866 — Андорра конституцияһы төҙөлә.
* 1934 — хәҙергә Андорра консититуцияһы нигеҙҙәре төҙөлә.
* 1934 — Скосырев Борис Михайлович 8 июлдә үҙен Андорра кореллеге короле итеп тәҡдим итә.
* 1976 — беренсе сәйәси фиркә — Андорра демокритик фирҡәһе төҙөлә.
* 1981 — власть закон сығарыу һәм башҡарма власҡа бүленәю
* 1993 йылға тиклем — Франция һәм епископ Урхельскийҙың ике ҡатлы протектораты аҫтында була.
* 1993 — яңы конституция ҡабул ителә; [[Берләшкән милләттә ойошмаһы|БМО]] ағзаһы.
* 1994 год — Андорра Евросоюз ағзаһы; Марк Форне Мольне — премьер.
* 13 июнь 1995 йыл — Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәт булдырыла.
* 2004 — Футбол буйынса Андорра йыйылма командаһы Македония менән матчта беренсе еңеү ''Стадионда 114 кеше була.''
* С 2004 — [[Евровидение йыр конкурсы]]нда Андорра ҡатнаша башлай.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 |автор         = Матвеев Г. П.
 |заглавие      = Андорра, [[Лихтенштейн]], [[Монако]], [[Сан-Марино]]
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = Географгиз
 |год           = 1959
 |страницы      = 
 |страниц       = 88
 |серия         = У карты мира
 |isbn          = 
 |тираж         = 
}} (обл.)

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал       = 
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  =
|Викицитатник = 
|Викитека     = 
|Викивиды     =
|Викиновости  = Андорра
|Викисклад = Andorra
|Метавики =
|Тема = Андорра
}}
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Андорра/}}
* [http://www.portalostranah.ru/list.php?id=4 Андорра — Происхождение, история, география, достопримечательности, рус.]
* [https://web.archive.org/web/20130617093441/http://ilpp.ru/page_pid_466_lang_1.aspx Информация об органах конституционного контроля Андорры]
* [http://www.portal-slovo.ru/history/41718.php История независимости Андорры с 1933 по 1940 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190114210605/https://www.portal-slovo.ru/history/41718.php |date=2019-01-14 }}

{{Библиоинформация}}

{{Европа илдәре}}

[[Категория:Андорра| ]]
[[Категория:Парламентар монархиялар]]
[[Категория:Унитар дәүләттәр]]
[[Категория:Диңгеҙгә сығыу юлы булмаған илдәр]]


{{countries-stub}}</text>
      <sha1>6qlem61gonbrwp2986u9nbrlz95mupq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анархизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66139</id>
    <revision>
      <id>1299557</id>
      <parentid>1277535</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T04:53:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52590" sha1="jc4l3sj4cbaeflo3p3pu5vi7uxum433" xml:space="preserve">
{{Ук}}

'''Анархи́зм''' (от {{lang-grc|ἀναρχία}} — «власть юҡ», «түрәләр юҡ», от {{lang-grc2|ἀν-}} — «юҡ» һәм {{lang-grc2|ἀρχή}} — «баш; начальство; власть») — бер нисә кеше иркенә нигеҙләнгән, мәжбүри идара итеү һәм кешенең кеше өҫтөнән власын инҡар итеүсе ҡараштар төрө системаһы&lt;ref&gt;''[[Кропоткин, Пётр Алексеевич|Кропоткин П. А.]]'' [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-chto-takoe-anarkhiya Что такое анархия?]; ''[[Малатеста, Эррико|Малатеста Э.]]'' [https://aitrus.info/node/203 Краткая система анархизма в десяти беседах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190515033056/https://aitrus.info/node/203 |date=2019-05-15 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Iain McLean, Alistair McMillan|год=2003|isbn=9780192802767|страниц=606|издательство=Oxford University Press|заглавие=The Concise Oxford Dictionary of Politics|ссылка=https://books.google.com/books?id=rNJjQgAACAAJ|язык=en}}&lt;/ref&gt;.

Анархизмда төрлө йүнәлештәр бар, улар ҡайһы бер мәсьәләләрҙә тап килмәй: бик мөһим булмағандарынан алып, төп мәсьәләргә тиклем (мәҫәлән, [[шәхси милек]], [[баҙар мөнәсәбәттәре]], [[милли]] мәсьәләләрҙә).

Анархистар [[үҙидаралыҡ]], граждандарҙың бойондороҡһоҙ йыйылыштары системаһы яҡлы. Граждандар эш урынында, йәшәгән ерендә үҙ тормошо һәм хеҙмәте менән үҙаллы идара итергә тейеш һ.б. Анархистар йәмғиәте — шундай йыйылыштарҙың ирекле [[конфедерация]]һы.

Анархистар ҡайһы бер кешеләрҙең икенсе кешеләрҙе иҙеү файҙаһын, ижтимағи процестарҙа ҡатнашыусы ҡайһы берәүҙәрҙең башҡаларҙан өҫтөнлөгөн инҡар итә. Улар дәүләттең теләһә ниндәй мәжбүр итеү механизмын индивидтарҙың ирекле хеҙмәттәшлеге менән алыштырыу яҡлы. Анархистар фекеренсә, ижтимағи мөнәсәбәттәр (общественные отношения) '''шәхси ҡыҙыҡһыныу''', '''ирекле килешеү''' һәм '''һәр бер ҡатнашыусының яуаплылығына''' нигеҙләнергә тейеш.

Анархистарҙың мәжбүри власть төрҙәрен юҡ итеүгә ҡараштары төрлө йүнәлештә төрлөсә.Ҡайһы бер анархистар мәжбүри власть тип сәйәси мәжбүриләүҙе генә түгел, ә яллау-ялланыу (түләүле хеҙмәт, әжер) мөнсәбәттәрен, никах мөнәсәбәттәрен, йәки малсылыҡты ла ҡарай&lt;ref&gt;См. ''Кропоткин П. А.'' [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-chto-takoe-anarkhiya Что такое анархия?]; ''Его же.'' [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-anarkhiya-ee-filosofiya-ee-idealy Анархия, её философия, её идеал]// Анархия, её философия, её идеал. С. 203—252; ''Его же.'' [[s:Речи бунтовщика (Кропоткин)|Речи бунтовщика]]. — {{М}}: Либроком, 2009. С. 51-54; ''[[Рокер, Рудольф|Роккер Р.]]'' [https://ru.theanarchistlibrary.org/library/rudolf-rokker-anarhizm-i-anarho-sindikalizm Анархизм и анархо-синдикализм];&lt;/ref&gt;. Ҡалғандар, тәү сиратта, тик дәүләт мәжбүриләүенә генә ҡаршы сыға.

Башҡорт теле һүҙлектәрендәге билдәләмәләр:
'''Анархи́зм''' ({{lang-grc|αναρχω}}: {{lang-grc2|ἀν}}, «ан», — «юҡ» һәм {{lang-grc2|ἄρχή}}, «архэ», — «власть») — һәр төрлө дәүләт власын инҡар итеүсе, сикләнмәгән шәхси азатлыҡ идеяһын алға һөрөүсе ижтимағи-сәйәси ағым&lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь общественно-политических терминов. (Г. К. Кунафина, Т. Д. Ишкина, 2001)&lt;/ref&gt;; дәүләт власын инҡар итеү, уға ҡаршы сығыу, башбаштаҡлыҡҡа саҡырыу&lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь (под редакцией [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы|З. Г. Ураксина]], 2005)&lt;/ref&gt;. Анархизм — кешене иҙеү һәм мәжбүр итеүҙе юҡҡа сығарыуҙы маҡсат итеп ҡуйған, азатлыҡҡа нигеҙләнгән сәйәси [[философия]].

== Анархизмдың төп принциптары ==
Анархизм теорияһындағы төп принциптар:
* ''' Мәжбүр итеүсе власть булмауы'''— анархистар йәмғиәтендә бер кеше, йәки төркөм башҡаларға үҙ фекерен, теләген һәм ихтыярын көсләп
таҡмай. Был [[иерархия]] һәм вәкәләтле [[ демократия]], авторитар идара юҡлыҡты аңлата. Анархизм ниндәй ҙә булһа тоталитар типтағы йәмғиәт төҙөүгә саҡырыуҙарҙы инҡар итә, сөнки унда бөтә кешеләр ҙә тоталь контроль аҫтында була, ә кеше тормошоноң бөтә яҡтары ла бер төрлө итеп стандартлаштырыла. Анархизм айырым шәхесте мөмкин тиклем нығыраҡ үҫтерергә һәм әгәр быға мөмкинлек булһа, айырым кешеләрҙең ихтыяждарын һәм проблемаларын айырып ҡарарға саҡыра&lt;ref&gt;''Боровой А. А.'' [http://avtonom.org/index.php?nid=1017 Власть.]; ''Кропоткин П. А.'' [http://avtonom.org/lib/theory/kropotkin/hleb.html Хлеб и воля] // Хлеб и воля. современная наука и анархия. — М.: Правда, 1990. С. 26-236&lt;/ref&gt;.
* '''Мәжбүр ителмәү'''— бер кешенең башҡалар тарафынан айырым шәхси йәки бөтә йәмғиәт ихтыяжында ниндәй ҙә булһа эшмәкәрлеккә уның теләгенән тыш мәжбүр итеүҙән баш тартыу. Йәмғиәт өсөн мөһим эштә йәки проекттарҙа ҡатнашыу, анархистар фекеренсә, тышҡы баҫым арҡаһында түгел, ә йәмғиәт алдында шәхси яуаплылыҡ тойған хәлдә генә мөмкин&lt;ref&gt;''Боровой А. А.'' [https://ru.theanarchistlibrary.org/library/aleksej-alekseevich-borovoj-vlast Власть.]; ''Боровой А. А.'' Анархизм. — М.: КомКнига, 2007. С. 13-41.; ''Грав Ж.'' Будущее общество. — М.: Книжный дом «ЛИБРОКОМ», 2009. С. 82-111.; ''Кропоткин П. А.'' [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-nravstvennye-nachala-anarkhizma Нравственные начала анархизма] // Анархия, её философия, её идеал. С. 792—841&lt;/ref&gt;.
* '''Ассоциациялар азатлығы''' — анархизм принциптарына таянып ойошторолған йәмғиәттә йәмғиәт ихтыяжын үтәү өсөн теләһә ниндәй ассоциациялар булыуы мөмкин. Теләһә ниндәй йәмәғәт структуралары йәмғиәттең киләсәген билдәләүҙә тиң хоҡуҡлы, ирекле берләшкән кешеләр тарафынан булдырыла&lt;ref&gt;См.: Антология современного анархизма и левого радикализма. Том. 1. без государства. Анархисты. — М.: Ультра. Культура, 2003.&lt;/ref&gt;.

Анархистар мәжбүри власть урынына ысын мәғәнәһендә түбәндән килгән башланғыс принцибы индерелергә тейеш тип иҫәпләйҙәр. Ул саҡта кешеләр үҙҙәре йәмәғәт (ижтимағи) мәсьәләләрен бергәләшеп һәм шәхси эштәрен айырым (башҡаларға зыян итмәй генә) хәл итә аласаҡ.

''Тотош йәмғиәткә ҡағылышлы барлыҡ мәсьәләләрҙе хәл итер һәм киң йәмәғәтселеккә ҡағылған проекттарҙы тормошҡа ашырыр өсөн, башланғыс түбәндән юғарыға табан йүнәлтелергә тейеш, ә хәҙерге ваҡыттағы кеүек юғарынан түбәнгә табан түгел''&lt;ref&gt;''Бакунин М. А.'' [http://avtonom.org/lib/theory/bakunin/federalism-socialism-antiteologism.htm Федерализм, социализм и антитеологизм] // Философия. Социология. Политика. — М.: Правда, 1989.&lt;/ref&gt;. Әгәр ҙур ойошмалар кәрәк булһа, мәҫәлән, сүп-сарҙы йыйыу һәм эшкәртеү,компьютер технологияларын үҫтереү, тәбиғәт ресуртарын файҙаланыу, сәнәғәт производствоһын ойоштороу, энергия менән тәьмин итеү һәм тағы берәй нәмәгә кәрәк булһа, анархистар федератив берләшмәләр булдырырға тәҡдим итә. Улар түбәндән юғарыға табан, бөтә донъя кимәленә тиклем, йәки конфедерация башланғысында булдырылырға тейеш, һәм улар араһында киң горизонталь бәйләнештәр булдырыла&lt;ref&gt;''Петров А.'' [http://ravashol.livejournal.com/10565.html Сетевое самоуправление] // Либертарная Мысль № 1, осень 2008. С. 5-6&lt;/ref&gt;. Федералистик берләшмәләрҙе анархистар делегаттар системаһы аша булдырырға тәҡдим итә, императив мандат принцибына нигеҙләнгән делегаттарҙы кисекмәҫтән кире ҡайтарыу хоҡуғы булырға тейеш. Федерациялар шул уҡ принциптарҙа нигеҙләнә, тик улар коллективтарҙың вәкилдәре аша эшләй. Был делегаттар уларҙы һайлаған кешеләр урынына ҡарар ҡабул итергә тейеш түгел, ә үҙҙәренә йөкмәтелгән бурысты үтәргә тейеш (императив мандат принцибы)&lt;ref&gt;О том, как работает принцип императивного мандата и системы делегирования, см., например, здесь: [http://aitrus.info/node/132 Профсоюзная секция // Как работает анархо-синдикалистский профсоюз (на примере испанской секции).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104004916/http://aitrus.info/node/132 |date=2016-11-04 }}&lt;/ref&gt;.
Ҡалған ике принцип бер-береһенә бәйләнгән:
* '''Бер-береңә ярҙам итеү''' — был хеҙмәттәшлек синонимы. Кешеләр бергә эшләгәндә уларҙың эшмәкәрлеге айырым эшләгәндәгегә ҡарағанда күберәк файҙа килтерә. Күмәкләшеп бер-береңә ярҙам итеү—әҙерәк көс түгеп, кәрәкле һөҙөмтәгә ирешеүҙең ҡыҫҡа юлы&lt;ref&gt;О взаимопомощи см.: ''Кропоткин П. А.'' Взаимопомощь как фактор эволюции. — М.: Самообразование, 2007&lt;/ref&gt;.
* '''Күп төрлөлөк''' — йәмғиәттәге һәр бер кешенең тулы ҡанлы тормошоноң шарты. Форд һәм Тейлорса ойошторолған производство, күпләп етештереүҙе стандартлаштырыу, унификация, кешенең етештереү сараларынан айырылыуы (отчуждение) кешеләрҙе бер-береһенән алыҫлаштыра, йәмғиәтте ҡалғандарға зыян итеп, үҙҙәренең ихтыяжын үтәүсе эгоистарға бүлгеләй. Бындай тенденциялар тирә-йүнде ҡырыуға, экологияға зыян итеүгә илтерә&lt;ref&gt;''Рот К. Х.'' [http://avtonom.org/lib/theory/rot_globalisation.html Глобализация.]&lt;/ref&gt;. Икенсе яҡтан, цивилизацияның үҫеш тенденциялары хеҙмәт процесын төрләндереүгә, дестандартизацияға, демассификацияға килтерә (былар анархизмды йәмғиәт фекерендә әкренләп көнүҙәк йүнәлешкә әйләндерә). Шуға күрә индустриализмдағы кеше тормошон конвейерлаштырыуҙың ҡурҡыныстары артта ҡала бара (һәр хәлдә индустриализация осорон үтеп киткән илдәрҙә)&lt;ref&gt;''Тоффлер Э.'' Метаморфозы власти: Знание, богатство и сила на пороге XXI века. — М.: АСТ: АСТ МОСКВА, 2009; ''Его же.'' Третья волна. — М.: ООО «Издательство АСТ», 2004; ''Его же.'' Шок будущего. — М.: АСТ: АСТ МОСКВА, 2008&lt;/ref&gt;.

Кеше тормошо күп төрлөлөккә нигеҙләнһә, кешеләр араһында бер-береһе менән аралашыу аралашсыһыҙ, тәбиғи була. Бынан тыш, күп төрлөлөк арҡаһында айырым кешеләрҙе контролдә тотоу ауырлаша&lt;ref&gt;''Букчин М.'' [http://avtonom.org/news/myurrei-bukchin-ekologiya-i-revolyutsionnaya-mysl Экология и революционное сознание.]&lt;/ref&gt;. Икенсе яҡтан ҡарағанда, «күп төрлөлөк» төшөнсәһен идеалләштереү ҙә кәрәкмәй, сөнки ул капиталистик йәмғиәттә лә була ([[Тоффлер Элвин|Элвин Тоффлер]] ҡараған вариантта ғына түгел), был яманаты сыҡҡан «ҡулланыусылар йәмғиәтен» булдыра («общество потребления»). Бындай йәмғиәт киреһенсә, дәүләт һәм капитализмдың власын тормошҡа ашырыуҙы еңеләйтә,бынын тыш тәбиғи байлыҡтарҙың тиҙерәк юҡҡа сығыуына килтерә&lt;ref&gt;''Бодрийар Ж.'' Общество потребления. Его мифы и структуры. — М.: Культурная революция, Республика, 2006; ''Бурман Н.'' К чёрту бренды! — или Разбей свою моторолу. — М.: Поколение, 2007; ''Вернер К., Вайс Г.'' [http://aitrus.info/sites/default/files/blackbook.rar Чёрная книга корпораций.] — Екатеринбург: УльтраКультура, 2007; ''Говард М.'' Мы знаем, что вам нужно. Как они влияют на ваше сознание. — Екатеринбург: УльтраКультура, 2007; ''Кляйн Н.'' [http://www.a-read.narod.ru/nologo.rar NO LOGO. Люди против брендов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728000351/http://www.a-read.narod.ru/nologo.rar |date=2013-07-28 }} — М.: ООО «Издательство „Добрая книга“», 2005; ''Рашкофф Д.'' [http://www.a-read.narod.ru/rashkoff.zip Медиавирус. Как поп-культура тайно воздействует на ваше сознание.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727174830/http://www.a-read.narod.ru/rashkoff.zip |date=2013-07-27 }} — М.: УльтраКультура, 2003; ''Фромм Э.'' [http://www.vehi.net/fromm/index.html Иметь или быть?] — М.: Прогресс, 1990. С. 7-215&lt;/ref&gt;.

Анархизм «арауыҡ билдәһеҙлеге» («пространственной неопределённости») шарттарында ғына, йәки «юғарынан» контроль булмаған осраҡта ғына йәшәй ала. Хәҙерге заман технологиялары был контролде арттыра ғына, был анархизм ҡоролошо булдырыуға бер ниндәй ҙә өмөт ҡалдырмай кеүек&lt;ref&gt;[http://www.aferizm.ru/bb/prodaut/bb_tekhnology_slejki.htm Аналитика: Технологии глобальной слежки, или после прочтения сжечь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401145923/http://www.aferizm.ru/bb/prodaut/bb_tekhnology_slejki.htm |date=2009-04-01 }}; ''Роговский Е. А.'' [https://web.archive.org/web/20111021012602/http://www.netda.ru/belka/economy/rogovs/rogov-int.htm Распространение в США специальных шпионских технологий (трактат для экономистов от «инфантерии»).] —{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} М., 2003&lt;/ref&gt;. Ирекле технологиялар берләшмәһендә башҡа төр билдәһеҙлеккә урын бар: заказ биреүсе менән тауарҙы ҡулланыусы араһында. Был мәғәнәлә анархизм ижтимағи ҡоролош булараҡ хәҙерге осорҙа йәшәй ала.
* '''Тигеҙлек'''— иерархия булмау, бөтә кешенең дә шәхси ихтыяждарын тормошҡа ашырыу өсөн тигеҙ мөмкинлек булыу ([[сәнғәт]]тә, ижадта, хеҙмәт һөҙөмтәләре, йәмғиәт байлыҡтарына, [[фән]] һәм [[техника]]лағы иң һуңғы ҡаҙаныштарға хоҡуҡ)&lt;ref&gt;''Бессмертный К. С.'' [http://samlib.ru/k/k_s_b/anarho-communism.shtml Анархо-коммунизм.]; Грав Ж. Будущее общество. С. 94-106&lt;/ref&gt;.
* '''Туғанлыҡ''' — тигеҙлек, ҡайһы бер кешеләрҙең ихтыяждары башҡа кешеләрҙең ихтыяждарынан мөһимерәк, өҫтөнөрәк була алмай.

== Анархизм тарихынан ==
Тәүге анархизм идеялары боронғо [[Боронғо Греция|грек]] һәм боронғо [[Ҡытай]] философия мәктәптәрендә үк барлыҡҡа килә (протоанархизм башҡа илдәрҙә, мәҫәлән, Мысырҙа ла осрай)&lt;ref&gt;''Неттлау М.'' [http://avtonom.org/lib/theory/nettlau/history.html Очерки по истории анархических идей и статьи по разным вопросам.] — Детройт: Издательство: Профсоюз г. Детройта, 1951. С. 40&lt;/ref&gt;. Боронғо грек протоанархистар тип ғәҙәттә [[софизм|софистар]] (Антифонт — б.э.т. 450/444 й.тирәһе — б.э.т. 365/360 йылдар тирәһе) һәм [[киник]]тарҙы (Диоген Синопский — б.э.т. 330—320 йылдар тирәһендә үлгән), &lt;ref&gt;''Ударцев С. Ф.'' Протоанархизм в древнем мире: некоторые источники и представители (из истории политической и правовой мысли) // Пётр Алексеевич Кропоткин и проблемы моделирования историко-культурного развития цивилизации. Материалы международной конференции. — СПб.: Соларт, 2005. Стр. 104—112&lt;/ref&gt; боронғо Ҡытайҙағы  [[Лао-цзы]] ( б.э.т.VI—V быуаттар) һәм Чжуан-цзыны (б.э.т. 369—286 йылдар) атайҙар &lt;ref&gt;Там же. С. 99-104&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Кропоткин П. А.'' [http://avtonom.org/index.php?nid=1010 Современная наука и анархия] // Хлеб и воля. Современная наука и анархия. — М.: Правда, 1990. Стр. 291—292.; ''Rocker R.'' [http://www.spunk.org/library/writers/rocker/sp001495/rocker_as1.html Anarchosyndicalism.]; ''Rocker R.'' [http://flag.blackened.net/rocker/aasind.htm Anarchism and Anarcho-Syndicalism.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090628123730/http://flag.blackened.net/rocker/aasind.htm |date=2009-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге анархизм Мәғрифәтселек дәүеренең донъяуи һәм дини фекер йүнәлештәренән, мәҫәлән, [[Жан-Жак Руссо]]ның ирек һәм мораль тураһындағы дәлилдәренән, килеп сыҡҡан&lt;ref&gt;''Кропоткин П. А.'' [http://avtonom.org/index.php?nid=1010 Современная наука и анархия] // Хлеб и воля. Современная наука и анархия. Стр. 253, 400; «Anarchism», ''[[Encarta]] Online Encyclopedia'' 2006 (UK version)&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш хәҙерге анархизмдың башланғысын иртә христиандарҙа, бик күп дини ситкә тайпылыуҙарҙа (ересь), мәҫәлән например, анабаптистар хәрәкәтендә табырға була&lt;ref&gt;''Кропоткин П. А.'' [http://avtonom.org/index.php?nid=1010 Современная наука и анархия] // Хлеб и воля. Современная наука и анархия. Стр. 248, 292, 429—431&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге заман анархизмының теоретигы— [[Годвин, Уильям|Уильям Годвин]] (1756—1836). Ул хәҙерге заман анархизмы нигеҙендә ятҡан идеяларҙы ул үҫтерә башлай («анархизм» төшөнсәһен ул ҡулланмаған)&lt;ref&gt;William Godwin entry in the ''[[Стэнфордская философская энциклопедия|Stanford Encyclopedia of Philosophy]]'' by Mark Philip, 2006-05-20&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;«(…) [[Англия]]ла, 1793 йылда уҡ Годвин килеп сыға, ул ысын мәғәнәһендә шәп „Исследование политической справедливости и её влияния на общественную нравственность“ (Enquiry concerning Political Justice and its influence on general virtue and happiness) тигән хеҙмәтен баҫтыра, ул тәүге хөкүмәтһеҙ социализм теоретигы, йәғни анархизм теоретигы була (…)»&lt;ref&gt;''Кропоткин П. А.'' [http://avtonom.org/index.php?nid=1010 Современная наука и анархия] // Хлеб и воля. Современная наука и анархия. Стр. 255—256&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Тәүге үҙен асыҡтан-асыҡ анархист тип атаған либертар теоретик— [[Прудон, Пьер Жозеф|Пьер Жозеф Прудон]], ул ысынында хәҙерге анархизм традицияларына нигеҙ һалыусы (Годвиндан айырмалы уның юлынан барыусылар була һәм ул үҙен асыҡтан-асыҡ анархист тип атай)&lt;ref&gt;[http://avtonom.org/index.php?nid=1010 Там же.] С. 293&lt;/ref&gt;. Ул «үҙенән-үҙе була торған тәртип» (спотанный порядок) идеяһы менән сығыш яһай (иҡтисадтағы координация системаһы, унда бойондороҡһоҙ ҡатнашыусылар тик үҙ ихтыяждарынан сығып, үҙаллы алған мәғлүмәткә таянып ҡына эшләй), уны ул үҙәкләштереү идеяһына ҡапма-ҡаршы ҡуя. Прудон «ыңғай анархия» тәртибен тәҡдим итә, был осраҡта тәртип бар кеше үҙе теләгәнде генә эшләгәнгә барлыҡҡа килә, система тәбиғи тәртипкә килеп, тигеҙләшә&lt;ref&gt;Proudhon, ''Solution to the Social Problem'', ed. H. Cohen (New York: Vanguard Press, 1927), p. 45.&lt;/ref&gt;,бында «тик эшлекле операциялар ғына ижтимағи ҡоролош булдыра»&lt;ref&gt;Proudhon, Pierre-Joseph. ''The Principle of Federation.'' Toronto: University of Toronto Press. ISBN 0-8020-5458-7. «Сәйәсәттә анархия төшөнсәһе башҡа төшөнсәләр кеүек үк рациональ һәм ыңғай төшөнсә. Был сәнәғәт функциялары сәйәси функцияларға хужа булып алһа, тик эшлекле операциялар ғына ижтимағи ҡоролошто булдыра тигәнде аңлата».&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Годвин кеүек үк, Прудон йәмғиәтте революция юлы менән үҙгәртеүгә ҡаршы була, анархияны ул түбәндәгесә күҙ алдына килтерә:

&lt;blockquote&gt;«… тәртип һаҡларға һәм бөтә төр иректе тәьмин итергә көсө еткән, фән һәм закон үҫеше арҡаһында ижтимағи, йәки шәхси аң аша булдырылған хөкүмәт төрө йәки конституция. Был осраҡта, полиция, превентив һәм репрессия ысулдары, бюрократия аппараты, һалым һ.б. бик әҙ генә кәрәк була. Бигерәк тә монархия төрҙәре һәм ныҡ үҙәкләштерелгән формалар юҡҡа сыға, улар федералистик учреждениелар һәм коммунаға нигеҙләнгән йәшәү рәүеше менән алмаштырыла»&lt;ref&gt;Proudhon, Pierre-Joseph. ''Selected Writings.'' Garden City, New York: Anchor Books. OCLC 221546850.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

«Коммуна» тип Прудон урындағы үҙидаралыҡты атай. Уның идеялары XIX—XX быуатта анархизмға бик күп кешене йәлеп итә&lt;ref&gt;Подробнее о идеях Прудона смотрите: ''Шубин А. В.'' Социализм. «Золотой век» теории. Стр. 85-191 и ''Бессмертный К. С.'' [http://samlib.ru/k/k_s_b/anti-shubing.shtml Проблема осмысления анархизма в связи с книгой А. В. Шубина Социализм. «Золотой век» теории.] Часть 1 // Либертарная Мысль № 1, осень 2008. Стр. 14-23&lt;/ref&gt;.

== Анархизмға яңғылыш ҡараш ==

[[Файл:WilliamGodwin.jpg|thumb|left|[[Годвин, Уильям|Уильям Годвин]] (1756—1836), один из основоположников анархизма]]
Анархизм яҡлылар «анархизм» һәм «анархия» төшөнсәләре йәмәғәтселек тарафынан дөрөҫ аңланмай һәм «[[хаос]]» йәки «тәртипһеҙлек» мәғәнәһендә ҡулланыла — анархистар йәмғиәттә хаос һәм « джунгли закондарын» тергеҙеүҙе теләй, шулай итеп, [[Гоббс Томас|Гоббсстың]] «бөтәһенең бөтәһенә ҡаршы» тигән фекере яҡлы имеш тиҙәр.

Быға яуап итеп анархистар грек телендәге ''αν-'' «αναρχία» һүҙендә «юҡ», йәки власть юҡ тигәнде аңлата,ә «ҡапма-ҡаршы тороу» йәки «ҡапма-ҡаршылыҡ» (мәжбүри власть) түгел ти:

{{Цитата|Анархистар партияһы [хәрәкәт,хәҙерге терминология буйынса — ред. иҫк.] үҙенә  тағылған исемдән баш тартмай һәм уны ҡабул итә . Башта ул  ''ан'' менән ''архия'' араһында бәләкәй генә һыҙыҡ ҡуйыуҙы талап итә,  ''ан-архия'' рәүешендәге  грек һүҙе  «тәртипһеҙлек» тигәнде аңлатмай, ә «власть» юҡлыҡты аңлата тиҙәр. Ләкин бер аҙҙан уны, хәреф йыйыусыларға артыҡ эш яһамай һәм үҙ уҡыусыларын грек теленән дәрестәр менән йонсотмай, нисек булһа, шулай ҡабул итә.

Шулай итеп, анархия һүҙе үҙенең тәүге, ғәҙәти һәм дөйөм ҡабул ителгән  мәғәнәһенә ҡайта ( 1816 йылда нисектер инглиз философы [[Бентам Иеремия|Иеремия Бентам]] яҙып киткәнсә): «Берәй насар законды үҙгәртергә теләгән философ, — тип яҙа ул, — ул законға ҡаршы баш күтәрергә саҡырмай.Анархистың булмышы икенсе. Анархист закондың үҙен инҡар итә, уның беҙгә бойороу хоҡуғынан баш тарта,  кешеләрҙе законға һалынған үтәлергә тейешле  бойроҡто танымаҫҡа өндәй һәм законды үтәүгә ҡаршы баш күтәрергә саҡыра ».Хәҙерге заманда был һүҙҙең мәғәнәһе тағы ла нығыраҡ киңәйҙе: анархист булған закондарҙы ғына түгел, хатта бөтә булдырылған власты инҡар итә; ул  ниндәй формала булдырылһа ла,  бөтә төр власҡа ҡаршы сыға &lt;ref&gt;''[[Кропоткин, Пётр Алексеевич|Кропоткин П. А.]]'' Анархия, её философия, её идеал] // Анархия, её философия, её идеал: Сочинения. — М.: Эксмо, 2004. С. 58&lt;/ref&gt;.}}

== Анархизмдың төп йүнәлештәре ==

=== Индивидуалистик анархизм ===

Индивидуалистик анархизм, йәки анархо-индивидуализмдың бер нисә &lt;ref&gt;Ward, Colin. ''Anarchism: A Very Short Introduction.'' Oxford University Press, 2004, p. 2&lt;/ref&gt; йүнәлеше бар, уларҙың төп идеяһы:
&lt;blockquote&gt;«индивидуаль намыҫ һәм  шәхси мәнфәғәтте ҡайғыртыу бер ниндәй ҙә коллектив йәки дәүләт власы тарафынан сикләнергә тейеш түгел &lt;ref&gt;Heywood, Andrew, ''Key Concepts in Politics'', Palgrave, ISBN 0-312-23381-7, 2000, p. 46&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Индивидуалистик анархизм шәхси милек идеяһын яҡлай. Был индивидуалистарҙы [[социализм|социалистар]]/коллективистар/коммунистар/[[коммунитаризм|коммунитаристар]]ҙан айыра, сөнки улар шәхси милеккә ҡаршы, коллектив милек яҡлы булып сығыш яһай.уларҙың ҡай береһе «бөтә нәмә лә бөтәһенеке» тип иҫәпләй&lt;ref&gt;Freeden, Michael. Ideologies and Political Theory: A Conceptual Approach. Oxford University Press. ISBN 0-19-829414-X. pp. 314&lt;/ref&gt;. Анархо-индивидуализм идеяларын таратыусылар: Макс Штирнер, Вордсворт Донисторп, Бенджамен Таккер, Генри Дэвид Торо&lt;ref&gt;Johnson, Ellwood. ''The Goodly Word: The Puritan Influence in America Literature'', Clements Publishing, 2005, p. 138.; ''Encyclopaedia of the Social Sciences'', edited by Edwin Robert Anderson Seligman, Alvin Saunders Johnson, 1937, p. 12.&lt;/ref&gt; , [[Алексей Боровой]], Мюррей Ротбард һ.б.&lt;ref&gt;Brooks, Frank H. 1994. ''The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty'' (1881—1908). Transaction Publishers. p. xi&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gerard Radnitzky, Hardy Bouillon. Libertarians and Liberalism. Avebury, 1996. p. 49&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Edward Craig. Routledge Encyclopedia of Philosophy. Taylor &amp; Francis, 1998. p. 248.&lt;/ref&gt;.

====  Макс Штирнерҙың эгоизмы ====
[[Файл:Max stirner.jpg|thumb| XIX быуат философы, младогегельянец Макс Штирнер,  анархо-индивидуализмға нигеҙ һалыусы( [[Фридрих Энгельс]] эскизы)]]
{{main|Макс Штирнер}}
Анархизм индивидуализмының иң ҡурҡыныс&lt;ref&gt;Goodway, David. Anarchist Seeds Beneath the Snow. Liverpool University Press, 2006, page 99&lt;/ref&gt;формаһы —иртә индивидуалистарҙың береһе Макс Штирнер уйлап сығарған «эгоизм»&lt;ref&gt;Ibid.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Курчинский, Михаил Анатольевич|Курчинский М. А.]]'' Апостол эгоизма: Макс Штирнер и его философия анархии. Критический очерк. — М.: Издательство ЛКИ, 2007&lt;/ref&gt;. Штирнерҙың «Единственный и его собственность» («Der Einzige und sein Eigentum») тигән хеҙмәте 1844 йылда донъя күрә һәм  был философия традицияһының төп тексы булып тора. 

Штирнер көс ҡулланыу хоҡуғына таяна. уның фекеренсә, йәмғиәт —  иллюзия, ул юҡ, ә кешеләр бар. Ул әхлаҡҡа таянып түгел, ә көс ҡулланып, власть ярҙамында  булдырылған милекте яҡлай &lt;ref&gt;«Что в моей власти, то — моя собственность. Пока я утверждаю себя как владельца, Я — собственник вещи, если же она уходит от меня — безразлично в силу чего, например, в силу моего признания права за другим на эту вещь, то собственность исчезает. Таким образом, понятия собственности и владения совпадают. Не находящееся вне моей власти право узаконивает меня, а единственно моя власть: как только исчезает она — исчезает и моя вещь. Когда римляне утратили власть над германцами, [[римская империя]] перешла во владение германцев, и было бы комичным настаивать на том, что римляне остались истинными собственниками своей империи. Кто умеет овладеть вещью и утвердиться во владении ею, тому она и принадлежит до тех пор, пока её не отнимут у него; так же обстоит дело и со свободой: свобода принадлежит тому, кто умеет её ''взять''». ([http://avtonom.org/lib/theory/stirner/the_one_and_its_ego.html Там же.] С. 239—240)&lt;/ref&gt;.

Штирнер ҡанһыҙлыҡ аша булдырылған «эгоистар союзы» булдырыласаҡ тип фаразлай&lt;ref&gt;[http://avtonom.org/lib/theory/stirner/the_one_and_its_ego.html Там же.] С. 167&lt;/ref&gt;.  Макс Штирнерҙың дәүләткә ҡарашы ҡапма-ҡаршылыҡлы була: бер яҡтан уны  законһыҙ, тәбиғәткә ҡаршы ти, тик кешеләр уны юҡ итергә тейеш тип әйтмәй,ул йәшәп килгән дәүләт  шәхси мәнфәғәткә  ҡапма-ҡаршы булһа ғына уның менән иҫәпләшмәү яғында.Әгәр уларҙың мәнфәғәте тап килә икән, дәүләт менән килешергә була&lt;ref&gt;Moggach, Douglas. The New Hegelians. Cambridge University Press, 2006 p. 190&lt;/ref&gt;.Шул уҡ ваҡытта ул дәүләтте бер кем дә көс ҡулланып  юҡ итергә тейеш түгел ти, ул  бөтә ерҙә эгоизм таралыу сәбәпле үҙенән-үҙе юҡҡа сығасаҡ тип фаразлай (быға миҫал итеп ул Боронғо Рим кеүек дәүләттәрҙе килтерә)&lt;ref&gt;«Max Stirner». Stanford Encyclopedia of Philosophy&lt;/ref&gt;.

Рәсәйҙә индивидуализм бик  киң таралмай, ул тик артист-рәссам кеүек кешеләр араһында ғына  тарала ( [[Турчанинов Павел Дмитриевич|Лев Чёрный]],бер нисә енәйткә барырға ла әҙер кеше)&lt;ref&gt;Levy, Carl. [http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761568770_1/Anarchism.html «Anarchism.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509025427/http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761568770_1/Anarchism.html |date=2008-05-09 }} Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007&lt;/ref&gt;. Улар теләһә ниндәй ойошмаға ла ҡаршы була&lt;ref&gt;''Эврич П.'' [http://www.a-read.narod.ru/evrichrusanar.rar Русские анархисты. 1905—1917.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420084020/http://www.a-read.narod.ru/evrichrusanar.rar |date=2013-04-20 }} — М.: ЗАО Центрполиграф, 2006.&lt;/ref&gt;. Анархо-феминистка Эмма Гольдман бына шундайҙарҙың береһе була&lt;ref name=&quot;«Anarchism.»&quot;&gt;Levy, Carl. [http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761568770_1/Anarchism.html «Anarchism.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509025427/http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761568770_1/Anarchism.html |date=2008-05-09 }}&lt;/ref&gt;.  Штирнер эгоизмы ҡайһы бер анархо-коммунистарға тәьҫир яһаған&lt;ref&gt;''Эврич П.'' [http://www.a-read.narod.ru/evrichrusanar.rar Русские анархисты. 1905—1917.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420084020/http://www.a-read.narod.ru/evrichrusanar.rar |date=2013-04-20 }}&lt;/ref&gt;. &lt;ref&gt;Christopher Gray, ''Leaving the Twentieth Century'', p. 88.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:LysanderSpooner.jpg|thumb|left|[[Лизандр Спунер]],иң күренекле Америка анархистарының береһе. Ул тәбиғи хоҡуҡ һәм баҙар иҡтисадын яҡлаған ]]

==== Америка баҙар анархизмы====
{{main|Рыночный анархизм}}
Анархо-индивидуализмдың икенсе төрөнә «Бостон анархистары»&lt;ref name=&quot;«Anarchism.»&quot;/&gt;, Америка индивидуалистары ҡарай. Улар шәхси милек  , ирекле баҙар яҡлы була&lt;ref&gt;«Анархизм — слово без [[смысл]]а, если он не включает свободу человека распоряжаться его товарами, или всем тем, что его товар дал ему посредством обмена на свободном рынке — то есть, частной собственностью. Кто бы ни отрицал частную собственность, она анархистам необходима». («Anarchism and Property» by Benjamin Tucker in The New Freewoman, 15 November 1913)&lt;/ref&gt;. Улар иректе һәм шәхси ойошмаларҙың милкен яҡлай&lt;ref&gt;Tucker, Benjamin (1893). Instead of a Book.&lt;/ref&gt;.  Тик Бостон анархистары хеҙмәт яллау, монополиялар һәм риба алыуға (ростовщичество) ҡаршы була, мәҫәлән,Бенджамин Такер.&lt;ref&gt;Tucker, Benjamin. [http://flag.blackened.net/daver/anarchism/tucker/tucker37.html «Labor and Its Pay»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050407014846/http://flag.blackened.net/daver/anarchism/tucker/tucker37.html |date=2005-04-07 }}, from ''Individual Liberty: Selections from the Writings of Benjamin T. Tucker.''&lt;/ref&gt; То что одни люди нанимают других, Улар кешенең кешене иҙеүенә ҡаршы сыға:
&lt;blockquote&gt;«производство өсөн кәрәк булған бөтә нәмә лә барыһына ла тигеҙ бирелергә тейеш һәм айырым өҫтөнлөктәр һөҙөмтәһе булған монополиялар закон аша бөтөрөлөргә тейеш»&lt;ref&gt;Madison, Charles A. «Anarchism in the United States.» ''Journal of the History of Ideas'', Vol 6, No 1, January 1945, p. 53.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Улар дәүләт һәм монополия капитализмы  хеҙмәткә тулы хаҡ биреүгә ҡамасаулай тип иҫәпләгәндәр.&lt;ref&gt;Schwartzman, Jack. «Ingalls, Hanson, and Tucker: Nineteenth-Century American Anarchists.» ''American Journal of Economics and Sociology'', Vol. 62, No. 5 (November, 2003). p. 325&lt;/ref&gt; 

XIX  быуат Америка индивидуалистары араһында ла берҙәмлек булмай &lt;ref&gt;Spooner, Lysander. [http://lysanderspooner.org/intellect/contents.htm ''The Law of Intellectual Property/''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140524005404/http://lysanderspooner.org/intellect/contents.htm |date=2014-05-24 }}; Watner, Carl (1977). [http://www.mises.org/journals/jls/1_4/1_4_4.pdf Benjamin Tucker and His Periodical, Liberty] PDF (868 KB). ''Journal of Libertarian Studies'', Vol. 1, No. 4, p. 308; Watner, Carl. [http://www.mises.org/journals/lf/1975/1975_03.pdf «Spooner Vs. Liberty»] PDF (1,20 MB) in ''The Libertarian Forum''. March 1975. Volume VII, No 3. ISSN 0047-4517. pp. 5-6.&lt;/ref&gt;.  Бенджамин Рикетсон Такер һәм тағы бер нисә кеше тәбиғи хоҡуҡ концепцияһынан баш тартып, Штирнер философияһы рухындағы «эгоизм»ға күсә. l, Liberty] PDF (868 KB). ''Journal of Libertarian Studies'', Vol. 1, No. 4, p. 308&lt;/ref&gt;. Ҡайһы бер «Бостон анархистары», мәҫәлән,Такер, үҙҙәрен «социалист»  тип атай.Ул саҡта был термин бик аңлайышлы булмай, «эшселәр мәсьәләһен» ҡәтғи иҡтисади реформалар аша хәл итергә теләүселәр ҙә үҙҙәрен шулай атай&lt;ref&gt;Brooks, Frank H. 1994. ''The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty'' (1881—1908). Transaction Publishers. p. 75.&lt;/ref&gt;.

Егерменсе быуатта индивидуаль анархизм йоғонтоһо әҙәйә башлай&lt;ref&gt;Avrich, Paul. 2006. ''Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America.'' AK Press. p. 6&lt;/ref&gt;, Мюррей Ротбард һәм  анархо-капиталистар егерменсе быуат уртаһында уның буйынса хемҙәттәр яҙһа ла, киңерәк ҡолас йәйгән либертиан хәрәкәте уларҙы ҡаплап китә &lt;ref&gt;Levy, Carl. [http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761568770_1/Anarchism.html «Anarchism.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509025427/http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761568770_1/Anarchism.html |date=2008-05-09 }}; Miller, David. «Anarchism.» ''The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought'' 1987. p. 11&lt;/ref&gt;.

=== Мютюэлизм ===
{{main|Мютюэлизм}}
Мютюэлизм XVIII быуаттағы Англия һәм Франциялағы эшселәр хәрәкәтенән башлана. Прудон &lt;ref&gt;''Шубин А. В.'' Социализм. «Золотой век» теории. С. 55-83.&lt;/ref&gt;),  Шарль Дана (Charles A. Dana)&lt;ref&gt;Dana, Charles A. [http://dwardmac.pitzer.edu/anarchist_archives/proudhon/dana.html ''Proudhon and his «Bank of the People»''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170213082255/http://dwardmac.pitzer.edu/anarchist_archives/proudhon/dana.html |date=2017-02-13 }} (1848).&lt;/ref&gt;,  Такер кеүек эшмәкәрҙәргә тиклем үк булған хәрәкәт&lt;ref&gt;Tucker, Benjamin R., «On Picket Duty», ''Liberty (Not the Daughter but the Mother of Order) (1881—1908)''; 5 January 1889; 6, 10; APS Online pg. 1&lt;/ref&gt;.

Мютюэлистик анархизм бер-береңә ярҙам,ассоциациялар ирке, ирекле контракт,федерализм һәм кредит менән аҡса реформаһына нигеҙләнгән.&lt;ref&gt;«Communism versus Mutualism», ''Socialistic, Communistic, Mutualistic and Financial Fragments.'' (Boston: Lee &amp; Shepard, 1875) William Batchelder Greene.&lt;/ref&gt;.

Мютюэлизмды  иҡтисади индивидуализм тип тә ҡарайҙар&lt;ref&gt;Carson, Kevin A. ''Studies in Mutualist Political Economy [http://www.mutualist.org/id112.html Preface] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001233319/http://www.mutualist.org/id112.html |date=2016-10-01 }}.''&lt;/ref&gt;,  индивидуализм менән анархизмдың коллективистик формалары араһындағы 
ағым&lt;ref&gt;Avrich, Paul. ''Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America'', Princeton University Press 1996 ISBN 0-691-04494-5, p.6.; ''Blackwell Encyclopaedia of Political Thought,'' Blackwell Publishing 1991 ISBN 0-631-17944-5, p.11.&lt;/ref&gt;.
=== Социаль анархизм ===
{{main|Социальный анархизм}}

==== Коллективистик анархизм ====
{{main|Коллективистский анархизм}}
==== Анархо-коммунизм ====
[[Файл:Atelier Nadar - Pierre Kropotkine.jpg|thumb|left| [[Кропоткин, Пётр Алексеевич|П. А. Кропоткин]] (1842—1921) —  [[анархо-коммунизм]]дың күренекле теоретигы]]
{{main|Анархо-коммунизм}}
[[Файл:Anarchist flag.svg|right|thumb| Анархо-коммунизм флагы]]

==== Анархо-синдикализм ====
{{main|Анархо-синдикализм}}
=== Анархизм билдәләмәһеҙ ===
{{main|Анархизм без прилагательных}}
==== Анархо-капитализм ====
==== Анархо-феминизм ====
[[Файл:Anarchist Feminism flag 3.2 ratio.svg|thumb|Чёрно-лиловый флаг [[анархо-феминизм]]а сочетает чёрный цвет — символ анархизма — и лиловый — традиционный цвет [[феминизм]]а]]
{{main|Анархо-феминизм}}

==== Анархо-примитивизм ====
{{main|Зелёный анархизм}}
[[Файл:Darker green and Black flag.svg|right|thumb|Черно-[[Зелёный цвет|зелёный]] флаг зелёного анархизма]]
Йәшел анархизм —  тирә-йүнде һаҡлау мәсьәләрен айырып ҡараусы анархизм. Бөгөн унда социаль экология һәм анархо-примитивизм тигән йүнәлештәр бар.
Бынан тыш анархизмдың тағы бер нисә йүнәлеше бар.
== Анархизм— ижтимағи-сәйәси хәрәкәт. Тарихы==
Анархизм ижтимағи-сәйәси хәрәкәт булараҡ әүҙемлек һәм һүлпәнлек осорҙарын кисерә.  1860 — 1939 йылдар уның тарихының классик осоро тип иҫәпләнә. Был осорҙа анархистар XIX быуат эшселәр хәрәкәтендә ҡатнаша һәм фашизм менән көрәшә,испан анархистары һәм анархо-синдикалистарының  1936—1939 йылдарҙағы граждандар һуғышында ҡатнаша&lt;ref&gt;Jonathan Purkis and James Bowen, «Introduction: Why Anarchism Still Matters», in Jonathan Purkis and James Bowen (eds), ''Changing Anarchism: Anarchist Theory and Practice in a Global Age'' (Manchester: Manchester University Press, 2004), p. 3.&lt;/ref&gt; Бынан тыш анархистар  аболиционизм хәрәкәтендә (ҡоллоҡҡа ҡаршы), гражданлыҡ хоҡуҡтары өсөн көрәштә, ҡатын-ҡыҙ азатлығы өсөн көрәштә, һуғышҡа ҡаршы көрәштә, альтерглобализмда һ.б. хәрәкәттәрҙә әүҙемлек күрһәтә

== Анархизм вәкилдәре ==

=== Пьер-Жозе́ф Прудо́н (1809—1864) ===
Прудон [[дәүләт]]кә ҡаршы булмай. Ләкин дәүләттә децентрализация һәм автономия булырға тейеш.

=== Петр Алексеевич Кропоткин (1842—1921) ===
Урыҫ революционер һәм анархист [[дәүләт]]кә ҡаршы була.

=== Жан Боден (1530, Анже — 1596, Лан) ===

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

[[Категория:Анархизм]]
[[Категория:Сәйәси теориялар]]
[[Категория:Политология]]
[[Категория:Идеологиялар]]
[[Категория:Сәйәси фәлсәфә йүнәлештәре]]</text>
      <sha1>jc4l3sj4cbaeflo3p3pu5vi7uxum433</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67858</id>
    <revision>
      <id>1299532</id>
      <parentid>1286023</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T00:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66045" sha1="0zigaspbujf52rjoiuez7k9eerrwwdm" xml:space="preserve">{{Материк
 |Название                  = Азия
 |Изображение               = Asia (orthographic projection).svg
  |Подпись                  = Азия ярымшар картаһында
 |Территория                = 44,579,000 
 |Население                 = 4,164,252,000
  |Плотность населения      = 87
 |Этнохороним               = Азиаттар 
 |Государств                = 49 (+5 өлөшләтә танылмаған)
 |Зависимые государства     = 
{{Collapsible list
| list_style = text-align:left;
| 1 = [[Акротири һәм Декелия]] | 2 = [[Һинд океанында Британия территорияһы]] | 3 = [[Раштыуа утрауы (Австралия)]] | 4 = [[Кокос утрауҙары]] | 5 = [[Гонконг]] | 6 = [[Макао]]
}}
 |Танылмаған төбәктәр      =
{{Collapsible list
| list_style = text-align:left;
| 1 = [[Абхазия]] | 2 = [[Таулы Карабах Республикаһы]] | 3 = [[Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы]] | 4 = [[Көньяҡ Осетия]] | 5 = [[Тайвань]]
}}
 |Языки                     = Азия телдәре
 |Часовые пояса             = UTC+2 алып UTC+12 тиклем
 |Домены                    = .asia
 |Крупнейшие города         = [[Токио]], [[Джакарта]], [[Сеул]], [[Шанхай]], [[Дели]], [[Мумбаи]], [[Манила]], [[Пекин]], [[Осака]], [[Калькутта]], [[Карачи]]
}}

'''А́зия''' — Ер йөҙөнөң иң ҙур  киҫәге, [[Европа]] менән бергә [[Евразия]] ҡитғаһын хасил итә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{РП}}&lt;/ref&gt;. Майҙаны (утрауҙар менән бергә) — 43,4 млн км² самаһы&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{РП}}&lt;/ref&gt;. Халҡы — 4,2 млрд кеше (2012) (Ер халҡының 60,5 %). Азия донъяның үҫеш кисереүсе иң ҙур төбәге булып тора&lt;ref&gt;[http://russian.china.org.cn/russian/233641.htm Цзэн Цинхун: Ҡытай Азия илдәре менән бергә үҙ-ара хеҙмәттәшлекте нығырытға ниәт тота&lt;span class=&quot;notranslate hidefromparserselfclosedtags&quot;&gt;FORMAT_PLACEHOLDER_0&lt;/span&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Атамаһының килеп сығышы ==
[[Хеттар]] дәүерендә [[Кесе Азия]]ның төньяҡ-көнбайышында Ассув батшалығы була&lt;ref&gt;История Древнего Востока. Кн.1. Ч.2. С.149, 188&lt;/ref&gt;. Хеттарҙың уны еңеүе тураһында Тудхалияс IV анналдарында телгә алынған. Грек эпосында был батшалыҡ троялыларҙың союздашы Асий батша аша кәүҙәләндерелә. Грек мифологияһында Асия исемен Океанида, [[Прометей]]ҙың ҡатыны, йөрөтә, мифологияға ярашлы, донъя киҫәгенең атамаһы шунан килеп сыҡҡан. [[Геродот]] осорона инде гректарҙа был донъя киҫәге Асия (Азия) тип йөрөтөлгән.

== Урыны һәм сиктәре ==
Азияның материк өлөшө нигеҙҙә көнсығыш ([[Чукот ярымутрауы]] ғына иҫкәрмә булып тора) һәм төньяҡ ярымшарҙарҙа урынлашҡан. Азия [[Африка]] менән Суэц муйыны аша тоташҡан, [[Төньяҡ Америка]]нан уны тар ғына [[Беринг боғаҙы]] айыра. Ситке нөктәләрҙең географик координаттарын «Төп мәғлүмәттәр» киҫәгендә ҡара.

=== Европа менән Азия сиге ===
{{Төп мәҡәлә|Европа менән Азия араһындағы сик}}
[[Файл:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|Европә менән Азияның Халыҡ-ара Географик Йәмғиәте тарафынан танылған сиге (A хәрефе аҫтындағыһы, ә башҡа хәрефтәр менән кире ҡағылған варианттар билдәләнгән)]]

Донъяның был киҫәктәре араһында тәү тапҡыр сик билдәләү [[Боронғо Греция]] дәүеренә ҡарай. Фараз ителеүенсә, боронғо грек географы Гекатей Милетский донъяны Европа менән Азияға бүлгән тәүге ғалим булған: үҙенең ''«Ерҙәрҙе һүрәтләү»'' тигән хеҙмәтендә ул Фасис йылғаһы ([[Грузия]]ла Риони йылғаһы) һәм [[Урта диңгеҙ]] аша улар араһында сик үткәрә{{sfn|Чубарьян|2005|p=31}}. Европа менән Азия араһында сик үткәреү мәсьәләһен донъяны өс киҫәккә (Европа, Азия һәм Ливияға){{sfn|Чубарьян|2005|p=31-33}} бүлгән [[Геродот]], Фукидид, Изократ, Полибий (Европа һәм Азия сиген ''«Дөйөм тарих»'' тигән хеҙмәтендә Танаис ([[Дон]]){{sfn|Чубарьян|2005|p=34}} аша үткәргән), [[Страбон]] (''«География»'' тигән хеҙмәтендә шулай уҡ Танаис буйлап сик үткәрә{{sfn|Чубарьян|2005|p=34}}) кеүек боронғо грек ғалимдары күтәрә. Үҙ сиратында, боронғо Рим яҙыусыһы Өлкән Плиний ике донъя киҫәге араһындағы сикте Понт менән [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] араһындағы муйын ([[Кавказ тауҙары]]), Киммерия Боспоры (Керчь боғаҙы) һәм Меотида ([[Азов диңгеҙе]]) буйлап үткәрә{{sfn|Чубарьян|2005|p=34}}.

[[XVIII быуат]]ҡа тиклем Европа менән Азия араһындағы сиктең Азов диңгеҙе һәм Дон буйлап үткән өлөшө шик аҫтына алынмай һәм Козьма Индикоплов (VI быуат), Мартин Бельский (1550 йыл), Герард Меркатор (XVII быуат), [[Михаил Ломоносов]] (XVIII быуат) хеҙмәттәрендә раҫлау таба. Ләкин шул осорҙа уҡ башҡа фекерҙәр ҙә була. Мәҫәлән, [[Урта быуаттар]]ҙағы ғәрәп сығанаҡтары Европаның көнсығыш сиге тип Итил ([[Иҙел|Волга]]) һәм [[Кама]] йылғаларын һанаған&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/|title=Евро-Азиатская граница: история вопроса и современные представления|author=Чибилёв А.А.|publisher=Русское Географическое Общество|accessdate=2012-03-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/66HZtx7n2|archivedate=2012-03-19}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20130417172902/www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/ |date=2013-04-17 }}&lt;/ref&gt;.

XVIII быуатҡа башҡа төрлө фекерҙәр күбәйә төшә. Әйтәйек, француз картографы {{нп5|Делиль, Гийом|Гийом Делиль|en|Guillaume Delisle}} Европаның көнсығыш сиген [[Обь]] буйлап, ә урыҫ хеҙмәтендәге немец сәйәхәтсеһе Иоган Георг Гмелин менән француз географы Жан Жак Элизе-Реклю Енисей буйлап үткәрә. 1730 йылда ''«Европа менән Азияның төньяҡ һәм көнсығыш өлөштәре»'' тигән китапта швед ғалимы [[Филипп Иоганн Страленберг]] тарафынан беренсе тапҡыр Азия һәм Европа араһындағы сикте [[Урал тауҙары]]ның һыу бүленеше буйлап, ә [[Көньяҡ Урал]]дан ары — Дөйөм Һырт, Һамар, [[Волга|Волга (Иҙел)]] йылғалары буйлап Камышинға һәм артабан Дон буйлап үткәреү идеяһы тәҡдим ителә. Шул уҡ ваҡытта сикте Урал буйлап үткәреү фекерен белдереүҙә Страленбергтың беренселегенә ҡарата урыҫ ғалимы [[Татищев Василий Никитич|В. Н. Татищев]] дәғүә белдерә, ул үҙе был идеяны 1720 йылда уҡ әйтеүен хәбәр итә&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. 1745 йылда ''«Рәсәй лексиконы»'' нда ул былай тип яҙа:

{|
|{{начало цитаты}}Сикте Вайгач тарлығынан Бөйөк Билғау һәм Яйыҡ буйлап аҫҡа, Каспий диңгеҙе аша Кума йылғаһы йәки Таурис тауҙарына тиклем үткәреү күпкә яҡшыраҡ һәм тәбиғирәк булыр ине. 
{{конец цитаты|источник=В.Н. Татищев. «Рәсәй лексиконы»}}
{{oq|ru|{{начало цитаты}}Весьма приличнее и натуральнее провести границу от узкости Вайгач по Великому Поясу и Яику вниз через море Каспийское до реки Кумы или гор Таурисских.
{{конец цитаты|источник=В.Н. Татищев. «Российский лексикон»}}
}}
|}

Артабан Азия менән Европа араһында сикте Урал буйлап үткәреү Ф. А. Полунин (1773), С. И. Плещеев (1793), [[Фальк Иоганн Петер|И. П. Фальк]] (1824), Г. Е. Щуровскийҙың (1841) ғилми хеҙмәттәрендә сағылыш тапты&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта был ике донъя киҫәге араһындағы көнсығыш сиктең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә айырма ҙур була: [[Пётр Симон Паллас|П. С. Паллас]] (1773) уны [[Урал йылғаһы]]ның урта ағымынан [[Дөйөм Һырт]]тың көньяҡ битләүҙәре, [[Волга]], Эргени һәм Маныч йылғаһы буйлап үткәрә, бөтөн Каспий буйы уйһыулығын Азияға беркетә; Г. Ф. Миллер (1750) менән Ф. А. Полунин (1773) — Дон, Волга, Кама, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] һәм артабан Урал һырты буйлап; С. И. Плещеев (1793) менән И. Ф. Гакман (1787) Эмба йылғаһы буйлап үткәрә&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

XIX—XX быуаттарҙа сик мәсьәләһе артабан үҫеш ала. 1850 йылда Германия ғалимы [[Александр Гумбольдт]], Европа — ул Азияның бер өлөшө, сөнки Европа менән Азия араһында сик юҡ, тигән фекерҙе әйтә. Үҙ сиратында, француз географы П. Гуру ''«Азия»'' тигән китабында (1956): «Европа — Азияға ҡараған ярымутрау, ә Азия — яһалма төшөнсә…», — тип белдерә, У. Паркер иһә ''«Европа: как далеко?»''&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt; тигән китабында (1960), Европа һәм Азия тигән ике материк юҡ, Евразия тигән берәү генә бар, тигән ҡарашты сағылдыра&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Совет фәнендә Европа менән Азия сиге мәсьәләһе 1950—1960-сы йылдарҙа СССР География йәмғиәтенең Мәскәү филиалы эшмәкәрлегендә үҫеш ала. Был юҫыҡта Ю. К. Ефремов (1958), В. И. Прокаев (1960) һәм Э. М. Мурзаев (1963) төп хеҙмәттәрҙең авторҙары булып тора.

Ю. К. Ефремов 1958 йылда СССР География йәмғиәте Мәскәү филиалының мәктәп һәм физик география бүлексәһе ултырышындағы докладында, Азия менән Европа араһындағы сик мәҙәни-тарихи мәғәнәгә генә эйә, улар араһында тәбиғи сик юҡ, Урал да, Кавказ да донъяның ике киҫәге араһында сик булып хеҙмәт итә алмай, тип раҫлай&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә ултырышта бөтә совет дәреслектәрендә сағылыш тапҡан тәҡдим ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;:

{|
|{{начало цитаты}}Европа менән Азия сиген Уралдың һәм Мугалжарҙың көнсығыш итәге, артабан Эмба йылғаһы, Каспийҙың төньяҡ яры, Кума-Маныч уйпаты һәм Керчь боғаҙы аша Азов диңгеҙен Европа биләмәһендә ҡалдырып үткәреү тәҡдим ителә.
{{oq|ru|{{начало цитаты}}Рекомендовать проводить границу Европы и Азии по восточной подошве Урала и Мугоджар, затем по реке Эмбе, по северному берегу Каспия, по Кумо-Манычской впадине и Керченскому проливу, оставляя Азовское море в пределах Европы.}}
|}
Әлеге ҡарарҙы В. И. Прокаев тәнҡитләй (1960), ул был тәҡдимдең физик-географик тулылыҡ принцибын боҙоуын раҫлай. Уның фекеренсә, был принципҡа ярашлы, сик Урал иленең (тулыһынса Европала ята) көнсығыш ситенән һәм Каспий буйы уйһыулығы менән Туран иленең (Азияға ҡарай) төньяҡ-көнбайыш ситенән үткәрелергә тейеш&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;}. Ошоға ҡарамаҫтан, В. И. Прокаев был тасуирламаны Азия менән Европа араһындағы сик тип һанамай, сөнки ул йәшәп килгән традицияларға, атап әйткәндә, Урал тауҙарының һыу бүленеше, [[Урал (йылға)|Урал йылғаһы]], Ҙур Кавказдың һыу бүленеше һәм Керчь боғаҙы буйлап үткәрелгән сиккә ҡаршы килә&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Азия менән Европа сиге мәсьәләһенә үҙ хеҙмәтендә совет ғалимы Э. М. Мурзаев (1963) ҡағыла. Донъяның был ике киҫәге араһында сикте антропологик, тарихи, лингвистик һәм этнографик нигеҙҙәрҙә үткәреп булмаҫын билдәләп, ул ике вариант тәҡдим итә.
* Беренсе вариант — сәйәси-административ рубеждар нигеҙендә. Уға ярашлы, Азия менән Европа араһындағы сик — Грузия һәм [[Әзербайжан|Азербайжан]]дың ([[Каспий диңгеҙе]] тулыһынса Азияға ҡарай) дәүләт сиктәре, артабан Рәсәй менән Ҡаҙағстандың дәүләт сиктәре буйлап [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәһенә]] тиклем бара. Силәбе, Свердловск, Төмән өлкәләре, Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец автономиялы округтары тулыһынса Азияға ҡарай. Кар диңгеҙе, был вариант буйынса, тулыһынса Азияға, Яңы Ер архипелагы Европаға инә.
* Икенсе вариант — физик-географик рубеждар нигеҙендә.&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;Ул «Кавказ — Каспий — Урал йылғаһы — Урал һырты» формулаһына нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге осорҙа Азия менән Европа араһындаға сик бәхәсле булып ҡалыуын дауам итә. Рәсәй география сығанаҡтарында Европа менән сикте, ҡағиҙә булараҡ, [[Урал тауҙары]] һыу бүленеше, Мугалжар, Эмба йылғаһы, унан һуң [[Каспий диңгеҙе]], Аракс йылғаһы, [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Мәрмәр диңгеҙе|Мәрмәр]] диңгеҙҙәре, [[Босфор]] һәм [[Дарданелдар]] боғаҙҙары буйлап үткәрәләр.

Рәсәйҙә статистик-иҡтисади хисаплауҙарҙа Азия менән Европа сиге [[Архангельск өлкәһе]]нең, [[Коми Республикаһы]]ның, [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]] һәм [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәләре]]нең көнсығыш административ сиктәре һәм артабан Рәсәй менән [[Ҡаҙағстан]]дың дәүләт сиктәре, [[Дағстан]]дың, [[Ставрополь крайы|Ставрополь]] һәм [[Краснодар крайы|Краснодар]] крайҙарының төньяҡ административ сиктәре буйлап үткәрелә{{sfn|Кондрашов|2008|p=210}}.

=== Азия менән Африка араһындағы сик ===
[[Файл:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|250px|Азия космостан]]
Азия менән Африка араһында сикте билдәләүгә тәүге ынтылыштар [[Боронғо Греция]] дәүеренә ҡарай {{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Ғәҙәттә ул [[Нил]] йылғаһы буйлап үткәрелә, ләкин [[Геродот]] б.э.т. V быуатта [[Мысыр]] территорияһын Азия һәм Африка өлөштәренә бүлеүгә ҡаршы була, шунлыҡтан был сикте Мысырҙың көнбайыш сиге буйлап үткәреп, уны тулыһынса Азияға индерә{{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}.
Үҙ сиратында [[Страбон]] сикте [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] һәм Синай ярымутрауында ятҡан Бардавиль күле тамағы араһындағы [[Урта диңгеҙ]] менән тоташҡан муйын буйлап билдәләй{{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Боронғо Рим дәүерендә һәм Урта быуаттарҙа ҡайһы бер ғалимдар сикте Суэц муйыны буйлап үткәрә, ләкин күпселек йә Нилды, йә Мысырҙың көнбайыш сиген сик тип һанауҙы дауам итә{{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}.

Хәҙерге заманда Азия менән Африка араһында сик Суэц муйыны йә [[Суэц каналы]] буйлап үтә. Һөҙөмтәлә, Мысырҙың Синай ярымутрауында урынлашҡан өлөшө — Азияға, ә ҡалған өлөшө Африкаға инә.

== География ==

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;standard&quot;
|-
|  Майҙаны:
|43475 мең км² (утрауҙарҙы ла индереп)&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|  Утрауҙарҙың майҙаны:
|  2001 мең км²
|-
|  Диңгеҙ кимәленә ҡарата уртаса бейеклек:
|  960 метр
|-
|  Диңгеҙ кимәленә ҡарата иң юғары бейеклек:
|  8 848 метр ([[Эверест]] тауы)
|-
|  Диңгеҙ кимәленә ҡарата иң тәпәш бейеклек:
|  −405 метр ([[Үле диңгеҙ]] кимәле)
|-
|  Иң төньяҡ нөктә:
|  Челюскин мороно&lt;br /&gt; 77° 43' так как&lt;br /&gt; 104° 18' ксш оҙ.
|-
|  Иң көньяҡ нөктә:
|  Пиай мороно&lt;br /&gt;1° 16' так как&lt;br /&gt; 103° 30' ксш оҙ.
|-
|  Иң көнбайыш нөктә:
|  Баб мороно&lt;br /&gt;39° 29' так как&lt;br /&gt; 26° 04' ксш оҙ.
|-
|  Иң көнсығыш нөктә:
|  Дежнёв мороно&lt;br /&gt; 66° 05' так как &lt;br /&gt; 169° 40' кбш оҙ.
|-
|  Азияның географик үҙәге&lt;br /&gt;эргәһендәге ҡалалар:
|  [[Иркутск]], [[Ҡыҙыл (ҡала)|Ҡыҙыл]]
|}
Азия [[Төньяҡ Боҙло океан|Төньяҡ Боҙло]], [[Һинд океаны|Һинд]] һәм [[Тымыҡ океан]]дар, шулай уҡ — көнсығышта — [[Атлантик океан]]дың материк эсендәге диңгеҙҙәре ([[Азов диңгеҙе|Азов]], [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]], [[Мәрмәр диңгеҙе|Мәрмәр]], [[Эгей диңгеҙе|Эгей]], [[Урта диңгеҙ]]ҙәр) менән йыуыла. Шуның менән бергә эске аҡманың киң өлкәләре лә бар — [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] һәм [[Арал диңгеҙе|Арал]] диңгеҙҙәренең, [[Балхаш]] күленең һ. б. [[Байкал]] күле эсәр һыу боло буйынса донъялағы бөтә күлдәрҙе үтеп китә; [[Байкал]]да донъя эсәр һыу болоноң 20 % тупланған (боҙлоҡтарҙы һанамайынса). [[Үле диңгеҙ]] донъялағы иң тәрән тектоник сөңгөл булып тора (диңгеҙ кимәленән − 405 метр түбән). Азия ярҙары ярайһы уҡ әҙ бүлгеләнгән, ҙур ярымутрауҙар бар — [[Кесе Азия]], [[Ғәрәбстан ярымутрауы|Ғәрәбстан]], [[Һиндостан субконтиненты|Һиндостан]], [[Корея ярымутрауы|Корей]], [[Камчатка]], [[Чукот ярымутрауы|Чукот]], [[Таймыр]] һ. б. Азия ярҙарына янында ([[Зонд утрауҙары|Оло Зонд]], [[Яңы Себер утрауҙары|Яңы Себер]], [[Сахалин]], [[Төньяҡ Ер]], [[Тайвань (утрау)|Тайвань]], Филиппин, Хайнань, Шри-Ланка, Япон утрауҙары һ. б.) ҙур утрауҙар бар, уларҙың бөтәһенең майҙаны бергә 2 млн км².

Азия аҫтында дүрт мөһабәт платформа — Ғәрәстан, Һиндостан, Ҡытай һәм Себер платформалары ята.&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F %28%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C %D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%29/|заглавие=Азия (часть света)}}&lt;/ref&gt;Б Был донъя киҫәге территорияһының ¾ өлөшөн тауҙар һәм яйлалар биләй, айырыуса бейектәре Үҙәк һәм Урта Азияла тупланған&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F %28%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C %D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%29/|заглавие=Азия (часть света)}}&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, Азия — бейеклектәрҙең абсолют нөктәләре буйынса ифрат ҡапма-ҡаршылыҡлы төбәк&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Бер яҡтан, бында донъяның иң бейек түбәһе — [[Джомолунгма]] тауы (8848 м) урынлашҡан, икенсе яҡтан, иң тәрән сөңгөлдәр — тәрәнлеге 1620 метрға еткән [[Байкал]] күле һәм диңгеҙ кимәленән 392 метрға түбәнерәк Үле диңгеҙ ошо уҡ донъя киҫәгендә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Көнсығыш Азия — әүҙем [[вулкан|янартауҙар]] төбәге.

Азия төрлө ҡаҙылма байлыҡтарға (айырыуса — яғыулыҡ-энергетика сеймалына) бай.

Азия территорияһында [[Климат|климатты]]ң бөтә төрҙәре лә тиерлек — алыҫ төньяҡтағы арктиктан көньяҡ-көнсығыштағы экваториаль төргәсә. Көнсығыш, Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла — муссон климат (Ерҙәге иң дымлы урын — Гималайҙағы Черапунджи төбәге — Азияла урынлашҡан), ә Көнбайыш Себерҙә — континенталь, Көнсығыш Себерҙә һәм Һарыарҡала — ҡырҡа континенталь, ә Үҙәк, Урта һәм Көнбайыш Азияла — уртаса һәм субтропик бүлкәттәрҙең ярымсүл һәм сүл климаты. Азияның Көньяҡ-Көнбайышына тропик сүл климаты хас, ул Азияла иң эҫе урын.

==== Рельефы ====
[[Файл:Европа-Азия.jpg|thumb|Европа менән Азия араһындағы сик]]
Азияның алыҫ төньяғын тундралар биләй. Көньяҡтараҡ тайга йәйрәй. Көнбайыш Азияла уңдырышлы ҡара тупраҡлы далалар ята. Үҙәк Азияның Ҡыҙыл диңгеҙҙән алып Монголияға тиклемге ҙур өлөшөн сүлдәр биләй. Уларҙың иң ҙуры — [[Гоби]] сүле. [[Гималай тауҙары]] Үҙәк Азияны Көньяҡ һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] тропиктарынан айырып тора.

[[Гималай тауҙары]] — донъяның бик бейек тау системаһы. Бассейндары Гималайҙа урынлашҡан йылғалар көньяҡтағы баҫыуҙарҙы ләм менән туйындыра, уңдырышлы тупраҡ хасил итә.

== Физик-географик районлаштырыу һәм субтөбәктәр ==
Азияны түбәндәге физик-географик райондарға бүлеү ҡабул ителгән:
* [[Көнсығыш Азия]] ([[Корея ярымутрауы]], Япон утрауҙары, Ҡытайҙың көнсығыш өлөшө);
* [[Көнбайыш Азия]] (Көньяҡ Кавказ һәм Азия алды ҡалҡыулыҡтары);
* [[Төньяҡ Азия]] ([[Себер]] һәм Евразияның төньяҡ-көнсығышы);
* [[Урта Азия]] ([[Памир]], [[Тянь-Шань]], [[Туран уйһыулығы]]);
* [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] ([[Һинд-Ҡытай ярымутрауы]] һәм [[Малай архипелагы]]);
* [[Көньяҡ-Көнбайыш Азия]] ([[Ғәрәбстан ярымутрауы]] һәм Левант);
* [[Көньяҡ Азия]] ([[Һиндостан ярымутрауы]] һәм Шри-Ланка утрауы (Мальдив архипелагы).


БМО-ла ҡабул ителгән классификацияға ярашлы, түбәндәге субтөбәктәр айырыла:
* Көнсығыш Азия (ҠХР һәм Ҡытай Республикаһын үҙ эсенә алған Ҡытай, Көньяҡ һәм Төньяҡ Корея, Монголия, Япония)
* Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Бахрейн, Грузия, Израиль, Иордания, Ираҡ, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Фәләстин территориялары, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиә)
* [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин)
* Көньяҡ Азия (Афғанстан, Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Иран, Мальдив, Непал, Пакистан, Шри-Ланка)
* Үҙәк Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан)

Шул уҡ ваҡытта был классификация берҙән-бер дөрөҫ тип һаналмай. Башҡа классификациялар ҙа бар, мәҫәлән{{sfn|Duka|2007|p=73-75}}:
* Көнсығыш Азия (КХДР, ҠХР, Корея Республикаһы, Тайвань, Япония)
* Үҙәк һәм Төньяҡ Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Монголия, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан, Рәсәйҙең Азия өлөшө, шулай уҡ ҠХР-ҙың автономиялы өс төбәге — Эске Монголия, Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы һәм Тибет)
* Көньяҡ-Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Афғанстан, Бахрейн, Грузия (өлөшләтә), Израиль, Иордания, Ираҡ, Иран, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиәнең Азия өлөшө, Мысырға ҡараған Синай ярымутрауы)
* Көньяҡ Азия (Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Мальдив, Непал, Шри-Ланка)
* Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин).

== Азия илдәре ==

Азия территорияһында әлеге ваҡытта тулыһынса йә өлөшләтә урынлашҡан 54 [[Дәүләт|дәүләт]] иҫәпләнә, уларҙың дүртеһе (Абхазия, Ҡытай Республикаһы, Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы, Көньяҡ Осетия) өлөшләтә генә танылған. Таулы Карабах Республикаһы — танылмаған дәүләт. Рәсәйҙе Азия илдәре исемлегенә индереү бөтәһенән элек уның ошо донъя киҫәгендә урынлашҡан булыуына бәйле (халҡының ҙур өлөшө — Европала, территорияһының ҙур өлөшө — Азияла). Төркиә менән Ҡаҙағстан территоияһы һәм халҡының аҙ өлөшө Европаға ҡарай, шунлыҡтан улар [[Европа|Европа илдәре]] исемлегенә инә (бөтә версиялар буйынса Европа менән Азия сиге).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/me.htm|title=The Middle East|last=worldatlas.|first=The Middle East|author=worldatlas|quote=As a point-of-interest, Armenia and Azerbaijan have long been associated with the Middle East, but in recent years, some sources now consider them to be more closely aligned with Europe based on their modern economic and political trends. We have moved in that direction, and the same applies for the island country of Cyprus, as it does for Georgia, the former Russian republic.|accessdate=2012-09-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BOkqxfAJ|archivedate=2012-10-14}}&lt;/ref&gt;}. [[Европа|Европа илдәрен]]ә йыш ҡына Әзербайжан менән Грузия ла (Ҙур Кавказ аша Европа менән Азия араһында сик үткәргәндә уларҙың бәләкәй генә өлөштәре Европа территорияһына инеп ҡала), [[Европа Берләшмәһе]]нә ингән, ләкин географик яҡтан тулыһынса Азияла ятҡан һәм Европа менән тығыҙ сәйәси һәм мәҙәни бәйләнештәргә эйә булған [[Кипр Республикаһы|Кипр]] ҙа индерелә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/me.htm|title=The Middle East|last=worldatlas.|first=The Middle East|author=worldatlas|quote=As a point-of-interest, Armenia and Azerbaijan have long been associated with the Middle East, but in recent years, some sources now consider them to be more closely aligned with Europe based on their modern economic and political trends. We have moved in that direction, and the same applies for the island country of Cyprus, as it does for Georgia, the former Russian republic.|accessdate=2012-09-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BOkqxfAJ|archivedate=2012-10-14}}&lt;/ref&gt;

{{col-begin}}
{{col-3}}
* {{Флагификация|Абхазия}} &lt;small&gt;(өлөшләтә танылған республика)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Әзербайжан}} (100&amp;nbsp;%&lt;ref name=&quot;KumoMan&quot;&gt; Сикте Кум-Маныч уйпаты аша үткәргәндә&lt;/ref&gt;-тан 90&amp;nbsp;%-ҡа тиклем территорияһы&lt;ref&gt;Атап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы ([https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709035525/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html |date=2016-07-09 }}), Әзербайжан Көньяҡ-Көнбайыш Азияға ҡарай. Илдең бик бәләкәй өлөшө генә Төп Кавказ һыртынан, Европа — Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһенән, төньяҡтараҡ ята.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; Кавказдан төньяҡтараҡ Азербайжандың Шабран (1739 км²), Кусар (1542 км²), Хачмас (1063 км²), Сиазань (759 км²), Куба (2610 км²) райондары һәм Хызын районының төньяҡ өлөшө (тотош район&amp;nbsp;— 1711 км²) ята. Бөтә майҙан: 9424 км² (Хызын районын тулыһынса индергәндә, өлөшләтә — 8600 км² самаһы йәки Азербайжандың бөтә майҙанының (86 600 км², ТКР-ҙы ла индереп)&amp;nbsp;10&amp;nbsp;%.&lt;/ref&gt;)
* {{Флагификация|Акротири и Декелия}} &lt;small&gt;([[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияның бойондороҡло территорияһы]])&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Армения}}
* {{Флагификация|Афганистан}}
* {{Флагификация|Бангладеш}}
* {{Флагификация|Бахрейн}}
* {{Флагификация|Британская территория в Индийском океане}} &lt;small&gt;([[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияның бойондороҡло территорияһы]])&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Бруней}}
* {{Флагификация|Бутан}}
* {{Флагификация|Восточный Тимор}}
* {{Флагификация|Вьетнам}}
* {{Флагификация|Грузия}} &lt;small&gt;(100&amp;nbsp;%&lt;ref name=&quot;KumoMan&quot;&gt;&lt;/ref&gt;-тан  95&amp;nbsp;%-ҡа тиклем территорияһы&lt;ref&gt;Атап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы  ([https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html#Geo см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016075816/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html#Geo |date=2015-10-16 }}), Грузия Көньяҡ-Көнбайыш Азияға инә. Илдең бер бәләкәй өлөшө генә  Европа —  Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһе булған Төп Кавказ һыртынан төньяҡтараҡ ята.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ Грузияның түбәндәге райондары (муниципалитеттары) урынлашҡан: Казбеги (1082 км²), Душети муниципалитетының төньяҡ өлөшө (тотошлайы &amp;nbsp;— 2207 км²), Ахмета муниципалитетның төньяҡ өлөшө (тотошлайы&amp;nbsp;— 2982 км²). Был өс муниципалитеттың дөйөм майҙаны&amp;nbsp;— 6271км², уларҙаың Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ ятҡандары&amp;nbsp;— 3700км² самаһы йәки Грузияның бөтә майҙанының (69700км², Көньяҡ Осетия Республикаһын һәм Абхазия Республикаһын индереп) 5&amp;nbsp;%-ы.&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Египет}} &lt;small&gt;(өлөшләтә)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Израиль}}
* {{Флагификация|Индия}}
* {{Флагификация|Индонезия}} &lt;small&gt;(территорияның ҙур өлөшө)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Иордания}}
* {{Флагификация|Ирак}}
* {{Флагификация|Иран}}
* {{Флагификация|Йемен}} &lt;small&gt;(территорияның ҙур өлөшө)&lt;/small&gt;
{{col-3}}
* {{Флагификация|Казахстан}}&lt;ref&gt;Европа һәм Азия араһындағы сикте Эмба аша үткәргәндә Европаға Ҡаҙағстан террриторияһының 14&amp;nbsp;%-ы инә; Урал йылғаһы буйлап сикте 1964 йылдан бирле (Лондонда Халыҡ-ара География Союзының XX Конгресы) үткәрмәйҙәр (ҡара: [https://sites.google.com/a/vspu.ru/egf-kafedra-fiziceskoj-geografii-i-geoekologii/interesnye-fakty-o-geografii Физик география һәм геоэкология кафедраһы. «Волгоград дәүләт социаль-педагогия университеты»&amp;nbsp;ФГБОУ ВПО (ФГБОУ ВПО «ВГСПУ») тәбиғәт-география факультеты. География тураһында ҡыҙыҡлы факттар: Европа менән Азия сиге ҡайҙан үтә?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423073135/https://sites.google.com/a/vspu.ru/egf-kafedra-fiziceskoj-geografii-i-geoekologii/interesnye-fakty-o-geografii |date=2014-04-23 }})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20130912080436/http://www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/ Урыҫ географик йәмғиәте. А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Чибилёв. Европа-Азия сиге: мәсьәләнең тарихы һәм хәҙерге заман ҡараштары. Евразия феномены: бер ҡитғала ике донъя киҫәге]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Европа менән Азия араһындағы сикте (Ҡаҙағстан эсендә) Эмба йылғаһы аша үткәргәндә, унан көнбайыштағы Европа өлөшө түбәндәге территорияларҙы индерер: '''Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе''' (тулыһынса, '''151300 км²''' ашыу); '''Атырау  өлкәһе'''  (118600 км²; Жылыой районының көньяҡ өлөшөнән тыш&amp;nbsp;— '''103000 км²''' самаһы); '''Аҡтүбә өлкәһенең'''  төньяҡ-көнбайыш өлөшө (300600 км²; Шалкар (62200 км²), Ырғыҙ (41500 км²), Айтекебий  райондарынан (31300 км²), Байгана районының көньяҡ һәм урта өлөшөнән тыш (61000 км²-нан 40000 км² самаһы )&amp;nbsp;— '''яҡынса 126 000 км²'''). Эмба һәм Орь&amp;nbsp;йылғаларынан көнбайыштараҡ ятҡан территориялар йәмғеһе — '''яҡынса 380 000''' км² йәки илдең тотош территорияһының&amp;nbsp;(2724902 км²) 13,9&amp;nbsp;%-ы &lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Камбоджа}}
* {{Флагификация|Катар}}
* {{Флагификация|Кипр}}
* {{Флагификация|Киргизия}}
* {{Флагификация|Китай}}
** {{Флагификация|Гонконг}}
** {{Флагификация|Макао}}
* {{Флагификация|Тайвань}} &lt;small&gt;(өлөшләтә танылған республика)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Кокосовые острова}} &lt;small&gt;([[Австралия|Австралия]]ның бойондороҡло тышҡы территорияһы)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Корейская Народно-Демократическая Республика}}
* {{Флагификация|Республика Корея}}
* {{Флагификация|Кувейт}}
* {{Флагификация|Лаос}}
* {{Флагификация|Ливан}}
* {{Флагификация|Малайзия}}
* {{Флагификация|Мальдивы}}
* {{Флагификация|Монголия}}
* {{Флагификация|Мьянма}}
* {{Флаг|Нагорно-Карабахская Республика}} [[Таулы Ҡарабах Республикаһы]] &lt;small&gt;(танылмаған республика)&lt;/small&gt;
{{col-3}}
* {{Флагификация|Непал}}
* {{Флагификация|ОАЭ}}
* {{Флагификация|Оман}}
* {{Флагификация|Остров Рождества}} &lt;small&gt;([[Австралия|Австралия]]ның бойондороҡло тышҡы территорияһы)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Пакистан}}
* {{Флагификация|Россия}} &lt;small&gt;(территорияның ҙур өлөшө, ләкин халҡының аҙыраҡ өлөшө)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Саудовская Аравия}}
* {{Флагификация|Сингапур}}
* {{Флагификация|Сирия}}
* {{Флагификация|Таджикистан}}
* {{Флагификация|Таиланд}}
* {{Флагификация|Туркменистан}}
* {{Флагификация|Турецкая Республика Северного Кипра}} &lt;small&gt;(өлөшләтә танылған республика)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Турция}} &lt;small&gt;(территорияның ҙур өлөшө)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Узбекистан}}
* {{Флагификация|Филиппины}}
* {{Флагификация|Шри-Ланка}}
* {{Флагификация|Южная Осетия}} &lt;small&gt;(өлөшләтә танылған республика)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Япония}}
{{col-end}}

== Халҡы ==
Азияға халыҡ һаны үҫешенең бик юғары уртаса йыллыҡ тиҙлеге хас (был күрһәткес буйынса Азия [[Африка]]нан ғына ҡалыша); һуңғы ваҡытта был тиҙлек кәмей төштө һәм 1,3 % тәшкил итә. Азияла донъя халҡының 60 % йәшәй. [[Ҡытай]] менән [[Һиндостан]] халҡының дөйөм һаны донъя халҡының 40 % бирә. 7 дәүләттә 100 миллиондан ашыу кеше йәшәй (үрҙә аталғандарҙан тыш — [[Индонезия]], [[Пакистан]], [[Бангладеш]], [[Япония]] и [[Филиппин]]).

Азияла кешелектең төп өс расаһы — монголоид ([[ҡытайҙар]] һ.б.), [[европеоид]] (Көнбайыш Азия халыҡтары) һәм [[негроид]] (Көньяҡ һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]ның ҡайһы бер халыҡтары) — вәкилдәре  йәшәй. Азияның этник составына төрлөлөк хас.

Азияла ҡытай, [[Һиндостан|һинд]], тибет-монгол, урта азиат, вавилон  кеүек боронғо цивилизациялар барлыҡҡа килгән. Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның баҫыусылыҡ өсөн ыңғай шарттары хәҙерге халыҡтарҙың байтағына башланғыс һалған.

&lt;div style=&quot;height:500px; overflow:auto; font-size:85%;&quot; &gt;
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
!Урын
!Дәүләт&lt;br&gt;(йәки&lt;br&gt;бойондороҡло&lt;br&gt;территория)
!2012 йылдың 1 июле&lt;br&gt;БМО баһаһы
!Халыҡ&lt;br&gt;%-ы
!Уртаса&lt;br&gt;сағыштырмаса&lt;br&gt;йыллыҡ&lt;br&gt;үҫеш&lt;br&gt;(%, БМО&lt;ref&gt;Түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә:&amp;nbsp;БМО баһаһы&lt;sub&gt;2012&lt;/sub&gt;/БМО баһаһы&lt;sub&gt;2011&lt;/sub&gt; x100-100.&lt;/ref&gt;)
!Уртаса&lt;br&gt;абсолют &lt;br&gt;йыллыҡ&lt;br&gt;үҫеш&lt;br&gt;(%, БМО&lt;ref&gt;Түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: БМО баһаһы&lt;sub&gt;2012&lt;/sub&gt; БМО мәғлүмәттәре буйынса йыллыҡ үҫеш100.&lt;/ref&gt;)
!Көтөлгән&lt;br&gt;икеләтә артыу&lt;br&gt;осоро&lt;br&gt;(йыл, БМО&lt;br&gt;&lt;ref&gt;Түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: LN(2)/LN(БМО мәғлүмәттәре буйынса үҫеш)/100+1). Шулай уҡ LOG&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;(2)/LOG&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;(БМО мәғлүмәттәре буйынса үҫеш/100+1) формулаһына ярашлы  алынған мәғлүмәттәр ҙә алына.&lt;/ref&gt;)
!Альтернатив&lt;br&gt;сығанаҡтарҙан 
!Дата
!Сығанаҡ
|-
| 1
|  align=&quot;left&quot;|{{Флагификация|Китай}}
| 1,353,601,000
| 32.02
| 0.45
| 6,091,000
| 154
| 1,347,350,000
| 2011 й. 31 декабре
|  align=&quot;left&quot;|[https://web.archive.org/web/20120819122227/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20120120_402780233.htm Official estimate]
|-
| 2
|  align=&quot;left&quot;|{{IND}}
| 1,258,351,000
| 29.77
| 1.36
| 17,114,000
| 51
| 1,210,193,422
| 2011 й. 1 марты
|  align=&quot;left&quot;|[https://web.archive.org/web/20110516131830/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final%20PPT%202011_chapter3.pdf Census result]
|-
| 3
|  align=&quot;left&quot;|{{IDN}}
| 244,769,000
| 5.79
| 1.01
| 2,472,000
| 69
| 237,641,326
| 2010 й. майы
|  align=&quot;left&quot;|[http://dds.bps.go.id/eng/tab_sub/view.php?tabel=1&amp;amp;daftar=1&amp;amp;id_subyek=12&amp;amp;notab=1 Census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718192001/http://dds.bps.go.id/eng/tab_sub/view.php?tabel=1&amp;daftar=1&amp;id_subyek=12&amp;notab=1 |date=2011-07-18 }}
|-
| 4
|  align=&quot;left&quot;|{{PAK}}
| 179,951,000
| 4.26
| 1.81
| 3,257,000
| 39
| 189,197,000
| {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.census.gov.pk Official population clock]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225211657/http://www.census.gov.pk/%20 |date=2018-12-25 }}
|-
| 5
|  align=&quot;left&quot;|{{Флагификация|Бангладеш}}
| 152,409,000
| 3.61
| 1.27
| 1,936,000
| 55
| 142,319,000
| 2011 й. 15 марты 
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/BBS/PHC2011Preliminary Result.pdf Census result]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
| 5
|  align=&quot;left&quot;|{{RUS}} (Европа өлөшө менән)
| 143,800,000
| 
| 
| 
| 139
| 143,800,000
| 2012 й. 1 ғинуары 
|-
| 6
|  align=&quot;left&quot;|{{JPN}}
| 126,435,000
| 2.99
| -0.05
| -63,000
| -
| 127,650,000
|  2012 й. 1 марты
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Monthly official estimate]
|-
| 7
|  align=&quot;left&quot;|{{Флагификация|Филиппины}}
| 96,471,000
| 2.28
| 1.71
| 1,650,000
| 41
| 94,013,200
| 2010
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.census.gov.ph/data/sectordata/popproj_tab1r.html Official estimate]
|-
| 8
|  align=&quot;left&quot;|{{VNM}}
| 89,730,000
| 2.12
| 1.06
| 951,000
| 66
| 87,840,000
| 2011
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=622&amp;amp;ItemID=12133 Official estimate]
|-
| 9
|  align=&quot;left&quot;|{{IRN}}
| 75,612,000
| 1.79
| 1.09
| 824,000
| 64
| {{formatnum: {{#expr: 70495.782+2.908*{{Age in days|2006|10|28}} round 0}}000}}
| {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=500 Official population clock]
|-
| 10
|  align=&quot;left&quot;|{{TUR}}
| 74,509,000
| 1.76
| 1.18
| 879,000
| 59
| 74,724,269
|  2011 й. 31 декабре
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.turkstat.gov.tr/PreTablo.do?tb_id=39&amp;amp;ust_id=11 Official estimate]
|-
| 11
|  align=&quot;left&quot;|{{THA}}
| 69,892,000
| 1.65
| 0.54
| 377,000
| 129
| 65,479,453
| 2010 1 сентябре
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.citypopulation.de/Thailand.html Census result]
|-
| 12
|  align=&quot;left&quot;|{{Флагификация|Мьянма}}
| 48,724,000
| 1.15
| 0.80
| 390,000
| 87
| 57,197,871
| 2012
|  align=&quot;left&quot;|[http://archive.is/20130105195644/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;amp;men=gadm&amp;amp;lng=en&amp;amp;des=wg&amp;amp;geo=-141&amp;amp;srt=npan&amp;amp;col=abcdefghinoq&amp;amp;msz=1500 World Gazetteer projection]
|-
| 13
|  align=&quot;left&quot;|{{KOR}}
| 48,588,000
| 1.15
| 0.41
| 199,000
| 169
| 48,580,000
| 2010 1 ноябре 
|  align=&quot;left&quot;|[http://kostat.go.kr/portal/english/news/1/9/index.board?bmode=download&amp;amp;bSeq=&amp;amp;aSeq=249849&amp;amp;ord=1 Census result]
|-
| 14
|  align=&quot;left&quot;|{{IRQ}}
| 33,703,000
| 0.80
| 3.18
| 1,072,000
| 22
| 33,330,000
| 2011
|  align=&quot;left&quot;|[http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029160543/http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm |date=2012-10-29 }}
|-
| 15
|  align=&quot;left&quot;|{{AFG}}
| 33,397,000
| 0.79
| 3.21
| 1,072,000
| 22
| 24,485,600
| 2011 й. 1 ғинуары
|  align=&quot;left&quot;|[http://cso.gov.af/Content/files/2-1.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025124106/http://cso.gov.af/Content/files/2-1.pdf |date=2014-10-25 }}
|-
| 16
|  align=&quot;left&quot;|{{NPL}}
| 31,011,000
| 0.73
| 1.72
| 533,000
| 41
| 26,620,809
| 2011 й. 22 июне
|  align=&quot;left&quot;|[http://census.gov.np Census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415130818/http://census.gov.np/ |date=2012-04-15 }}
|-
| 17
|  align=&quot;left&quot;|{{Флагификация|Малайзия}}
| 29,322,000
| 0.69
| 1.60
| 469,000
| 44
| 28,334,135
| 2010 й. 6 июле
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&amp;amp;view=article&amp;amp;id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&amp;amp;catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&amp;amp;lang=en Census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113155230/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&amp;catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&amp;lang=en |date=2011-11-13 }}
|-
| 18
|  align=&quot;left&quot;|{{SAU}}
| 28,705,000
| 0.68
| 2.21
| 634,000
| 32
| 27,136,977
|  2010 28 апреле
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.cdsi.gov.sa/english Census result]
|-
| 19
|  align=&quot;left&quot;|{{UZB}}
| 28,077,000
| 0.66
| 1.14
| 320,000
| 61
| 28,000,000
| 2010 й. 1 ғинуары
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.stat.uz/upload/iblock/f0f/Uzb_en.pdf Official estimate]
|-
| 20
|  align=&quot;left&quot;|{{YEM}}
| 25,569,000
| 0.60
| 3.10
| 793,000
| 23
| 24,527,000
| 2012
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&amp;amp;id=553 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211602/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&amp;id=553 |date=2015-09-23 }}
|-
| 21
|  align=&quot;left&quot;|{{PRK}}
| 24,554,000
| 0.58
| 0.42
| 103,000
| 165
| 24,052,231
| 2008 1 октябре 
|  align=&quot;left&quot;|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final national census report.pdf Census result]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
| 22
|  align=&quot;left&quot;|{{Флагификация|Шри-Ланка}}
| 21,224,000
| 0.50
| 0.85
| 180,000
| 82
| 20,653,000
| 2010 1 июле
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/Mid Year Population/midyearsex&amp;amp;district.pdf Official estimate]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
| 23
|  align=&quot;left&quot;|{{SYR}}
| 21,118,000
| 0.50
| 1.70
| 359,000
| 41
| {{formatnum: {{#expr: 21377+1.424*{{Age in days|2011|12|31}} round 0}}000}}
| {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.cbssyr.org/index-EN.htm Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090809193456/http://www.cbssyr.org/index-EN.htm |date=2009-08-09 }}
|-
| 24
|  align=&quot;left&quot;|{{KAZ}}
| 17 244 420
| 0.43
| 1.07
| 175,000
| 65
| 17 300 560
| 2014 й. 1 ғинуары 
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140117231623/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx |date=2014-01-17 }}
|-
| 25
|  align=&quot;left&quot;|{{Флагификация|Камбоджа}}
| 14,478,000
| 0.34
| 1.21
| 175,000
| 58
| 13,395,682
| 2008 й. 3 марты
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.nis.gov.kh Census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110227230811/http://www.nis.gov.kh/ |date=2011-02-27 }}
|-
| 26
|  align=&quot;left&quot;|{{AZE}}
| 9,421,000
| 0.22
| 1.24
| 117,000
| 56
| 9,111,100
| 2011 й. 1 ғинуары 
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml Official estimate]
|-
| 27
|  align=&quot;left&quot;|{{Флагификация|ОАЭ}}
| 8,106,000
| 0.19
| 2.72
| 220,000
| 26
| 8,264,070
| 2010
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population Estimates 2006 - 2010.pdf Official estimate]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
| 28
|  align=&quot;left&quot;|{{ISR}}
| 7,695,000
| 0.18
| 1.76
| 135,000
| 40
| 7,848,800
| 2012 й. 31 ғинуары
|  align=&quot;left&quot;|[http://www1.cbs.gov.il/www/yarhon/b1_e.htm Monthly official estimate]
|-
| 29
|  align=&quot;left&quot;|{{HKG}} (ҠХР)&lt;ref&gt;9 йылдың 20 декабренән&amp;nbsp;— Ҡытай Халыҡ Республикаһы  составында Автономиялы территория. Элгәре&amp;nbsp;— португал колонияһы.&lt;/ref&gt;
| 7,196,000
| 0.17
| 1.04
| 75,000
| 67
| 7,108,100
| 2011 й. 1 июле 
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&amp;amp;charsetID=2&amp;amp;displayMode=T Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609015356/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&amp;charsetID=2&amp;displayMode=T |date=2007-06-09 }}
|-
| 30
|  align=&quot;left&quot;|{{TJK}}
| 7,079,000
| 0.17
| 1.46
| 103,000
| 48
| 7,616,000
| 2011 й. 1 ғинуары 
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.stat.tj/en Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306125630/http://www.stat.tj/en/ |date=2012-03-06 }}
|-
| 31
|  align=&quot;left&quot;|{{JOR}}
| 6,457,000
| 0.15
| 2.01
| 130,000
| 35
| {{formatnum: {{#expr: 62490+3.72*{{Age in days|2011|12|31}} round 0}}00}}
| {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117225318/http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm |date=2012-01-17 }}
|-
| 32
|  align=&quot;left&quot;|{{LAO}}
| 6,374,000
| 0.15
| 1.37
| 87,000
| 51
| 6,465,800
| 2012
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected Statistics/Population.htm Official estimate]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
| 33
|  align=&quot;left&quot;|{{KGZ}}
| 5,448,000
| 0.13
| 1.02
| 56,000
| 68
| 5,477,600
| 2011
|  align=&quot;left&quot;|[https://web.archive.org/web/20110510100537/http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE2.pdf Official estimate]
|-
| 34
|  align=&quot;left&quot;|{{Флагификация|Сингапур}}
| 5,256,000
| 0.12
| 1.31
| 69,000
| 53
| 5,183,700
| 2011 й. 30 июне 
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.singstat.gov.sg/stats/themes/people/hist/popn.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118144103/http://www.singstat.gov.sg/stats/themes/people/hist/popn.html |date=2008-11-18 }}
|-
| 35
|  align=&quot;left&quot;|{{TKM}}
| 5,170,000
| 0.12
| 1.27
| 66,000
| 55
| 7,966,724
| 2012
|  align=&quot;left&quot;|[http://archive.is/20130105070535/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;amp;men=gadm&amp;amp;lng=en&amp;amp;des=wg&amp;amp;geo=-211&amp;amp;srt=npan&amp;amp;col=abcdefghinoq&amp;amp;msz=1500 World Gazetteer projection]
|-
| 36
|  align=&quot;left&quot;|{{GEO}}
| 4,304,000
| 0.10
| -0.58
| -25,000
| -
| 4,469,200
| 2011 й. 1 ғинуары
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&amp;amp;p_id=152&amp;amp;lang=eng Official estimate]
|-
| 37
|  align=&quot;left&quot;|{{LBN}}
| 4,292,000
| 0.10
| 0.77
| 33,000
| 90
| 3,759,100
| 2007
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.cas.gov.lb/index.php?option=com_content&amp;amp;view=frontpage&amp;amp;Itemid=28 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507233942/http://www.cas.gov.lb/index.php?option=com_content&amp;view=frontpage&amp;Itemid=28 |date=2012-05-07 }}
|-
| 38
|  align=&quot;left&quot;|{{Флагификация|Палестина}}&lt;ref&gt;Израиль оккупациялаған территориялар. [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы) менән Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын үҙ эсенә ала&lt;/ref&gt;
| 4,271,000
| 0.10
| 2.87
| 123,000
| 24
| 4,293,309
| 2012 й. 1 июле 
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/populati/GOV1997-2016.htm  Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114022145/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/populati/GOV1997-2016.htm |date=2011-11-14 }}
|-
| 39
|  align=&quot;left&quot;|{{ARM}}
| 3,109,000
| 0.07
| 0.29
| 9,000
| 239
| 3,268,500
| 2011
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.armstat.am/en/?nid=126&amp;amp;id=11001 Official estimate]
|-
| 40
|  align=&quot;left&quot;|{{OMN}}
| 2,904,000
| 0.07
| 2.04
| 59,000
| 34
| 2,773,479
| 2010 й. 12 декабре 
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.moneoman.gov.om/documents/Census_2010.pdf Census result]
|-
| 41
|  align=&quot;left&quot;|{{KWT}}
| 2,892,000
| 0.07
| 2.63
| 76,000
| 27
| 3,582,054
| 2010 й. 31 декабре 
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.citypopulation.de/Kuwait.html Official estimate]
|-
| 42
|  align=&quot;left&quot;|{{MNG}}
| 2,844,000
| 0.07
| 1.57
| 45,000
| 44
| 2,736,800
| 2009
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.nso.mn/v3/index2.php?page=news_more&amp;amp;id=268 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401092152/http://www.nso.mn/v3/index2.php?page=news_more&amp;id=268 |date=2012-04-01 }}
|-
| 43
|  align=&quot;left&quot;|{{QAT}}
| 1,939,000
| 0.05
| 3.69
| 72,000
| 19
| 1,699,435
| 2010 й. 21 апреле
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/Pdf/Population_by_sex_and_municipality.pdf Census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122150721/http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/Pdf/Population_by_sex_and_municipality.pdf |date=2010-11-22 }}
|-
| 44
|  align=&quot;left&quot;|{{BHR}}
| 1,359,000
| 0.03
| 2.64
| 36,000
| 27
| 1,234,571
| 2010 й. 27 апреле 
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011 09 18 Final English Census 2010 Summary  Results - Review 1.pdf Census result]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
| 45
|  align=&quot;left&quot;|{{TLS}}
| 1,187,000
| 0.03
| 2.86
| 34,000
| 25
| 1,066,409
| 2010 й. 11 июле 
|  align=&quot;left&quot;|[http://dne.mof.gov.tl Census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816060817/http://dne.mof.gov.tl/ |date=2012-08-16 }}
|-
| 46
|  align=&quot;left&quot;|{{CYP}}
| 1,129,000
| 0.03
| 1.07
| 12,000
| 65
| 838,897
| 2011 й. 1 октябре
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&amp;amp;sub=2&amp;amp;sel=1&amp;amp;e=&amp;amp;print Census result]
|-
| 47
|  align=&quot;left&quot;|{{BTN}}
| 750,000
| 0.02
| 1.63
| 12,000
| 43
| 720,679
| 2012
|  align=&quot;left&quot;|[https://web.archive.org/web/20101113145947/http://www.nsb.gov.bt/pub/phcb/Population%20Projections%20of%20Bhutan%202005-2030.pdf Official estimate]
|-
| 48
|  align=&quot;left&quot;|{{MAC}}(ҠХР)&lt;ref&gt;ҠХР-ҙың Автономиялы төбәге. 1999 йылдың 20 декабренә тиклем &amp;nbsp;— [[Португалия]] колонияһы&lt;/ref&gt;
| 567,000
| 0.01
| 1.98
| 11,000
| 35
| 560,100
| July-September 2011
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.dsec.gov.mo/default.aspx?lang=pt-PT Official estimate]
|-
| 49
|  align=&quot;left&quot;|{{Флагификация|Бруней}}
| 413,000
| 0.01
| 1.72
| 7,000
| 41
| 422,700
| 2011
|  align=&quot;left&quot;|[http://www.depd.gov.bn/download/BDKI2011.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425154135/http://www.depd.gov.bn/download/BDKI2011.pdf |date=2012-04-25 }}
|-
| 50
|  align=&quot;left&quot;|{{Флагификация|Мальдивы}}
| 324,000
| 0.01
| 1.25
| 4,000
| 56
| 317,280
| 2010
|  align=&quot;left&quot;|[http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/index.html# Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331131706/http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/index.html |date=2012-03-31 }}
|-
| 
|  align=&quot;left&quot;|'''Барлығы''' 
| '''4,227,067,000''' 
| '''100.00''' 
| '''1.02''' 
| '''43,528,000''' 
| '''68''' 
| 
|}
&lt;/div&gt;

== Һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Asia}}
{{Навигация
|Тема         = Азия
|Портал       = 
|Викитека     = 
}}

* {{ВТ-ЭСБЕ|Азия, материк}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Bhagwat S.B.|заглавие=Foundation of geology|издательство=Global Vision Publishing Ho|год=2009|том=1|страниц=218|isbn=8182202752|ref=Bhagwat}}
* {{книга|автор=Duka C.|заглавие=World Geography|издательство=Rex Bookstore, Inc.|год=2007|страниц=218|isbn=971234696X|ref=Duka}}
* {{книга|автор=Кондрашов А.П.|заглавие=Новейшая книга фактов: для самых умных и любознательных в вопросах и ответах : в 3-х томах|издательство=RIPOL classic|год=2008|том=1|страниц=494|isbn=538600347X|ref=Кондрашов}}
* {{книга|автор=Чубарьян А.О.|заглавие=Российский европеизм|место=М.|издательство=ОЛМА-ПРЕСС|год=2005|страниц=416|isbn=5-224-05369-2|ref=Чубарьян}}
* [http://www.csr-nw.ru/upload/file_category_695.pdf Азия интеграцияһында Рәсәйҙең ҡатнашыуы ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Регионы}}
{{Азия илдәре}}
{{Яҡшы мәҡәлә|География}}
[[Категория:Азия]]
[[Категория:Донъя ҡитғалары]]</text>
      <sha1>0zigaspbujf52rjoiuez7k9eerrwwdm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>19 июнь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71365</id>
    <revision>
      <id>1299511</id>
      <parentid>1299456</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T14:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <origin>1299511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23093" sha1="ijdap3dbdad640urd627co0188jsqzf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''19 июнь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 170-се ([[кәбисә йыл]]ында 171-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 195 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-06-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} ==
=== {{Халыҡ-ара байрамдар}} ===
* [[Бала|Балалар]] [[футбол]]ы көнө.
* Мотоциклистар көнө.
=== {{Милли байрамдар}} ===
* {{Флагификация|США}}: [[Сәғәт]] көнө.
* {{Флагификация|Алжир}}: Революция көнө.
* {{Флагификация|Венгрия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Кувейт}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри байрамдар
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: [[Һыу]] хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Әрмәнстан}}: Авиация көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1910]]: [[АҠШ]]-тың [[Вашингтон (штат)|Вашингтон штатындағы]] [[Спокан (Вашингтон)|Спокан]] ҡалаһында тәүге тапҡыр «Атайҙар көнө» билдәләнә.
* [[1910]]: АҠШ хөкүмәте илдең барлыҡ пассажир караптарына радиоҡорамалдар ҡуйырға күрһәтмә бирә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1920]]: [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] Халыҡ Комиссарҙары Советы ''Наҙанлыҡты  бөтөрөү буйынса Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш комиссияһын'' ойоштора.
* [[1970]]: Хәҙерге «Транснефть-Урал» йәмғиәтенең Черкассы нефть үткәргес идаралығы эшләй башлай.
* [[2010]]: Мәскәү метрополитенының Люблин—Дмитров йүнәлешендә «Достоевский» һәм «Марьина Роща» станциялары асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Денисов Евгений Тимофеевич]] (1930), [[Фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик-химик]]. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның химик кинетика кафедраһын ойоштороусыларҙың береһе һәм 1969—1971 йылдарҙа ошо кафедра мөдире. [[Химия]] фәндәре докторы (1966), профессор (1970). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). Сығышы менән [[Калуга]] ҡалаһынан.
* [[Ҡоҙаяров Ринат Ғабдулхаҡ ул]]ы (1940), ғалим-инженер-механик. 1970 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2003), профессор (2006). [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1983). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Алматы]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шәрипов Валерий Мөхәмәт улы]] (1945), хеҙмәт ветераны, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының (пенсионерҙарының) йәмәғәт ойошмаһы рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның алтынсы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Пустова Нина Ивановна]] (1950), хеҙмәт ветераны. 1968—2005 йылдарҙа хәҙерге «[[Газпром Нефтехим Салауат]]» предприятиеһы лаборанты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған химигы. 
* [[Казакова Оксана Борисовна]] (1970), ғалим-[[Химия|химик]]. 1992 йылдан хәҙерге [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Органик химия институты]] хеҙмәткәре, 2000 йылдан өлкән, 2007 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 2011 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] Президиумының баш ғилми секретары вазифаһын башҡарыусы. Химия фәндәре докторы (2007), профессор (2009). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Гайдичар Сергей Владимирович]] (1916—1981), [[Тау эше|таусы]], 1954 йылдан [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]] руда идаралығының [[Инженерлыҡ эше|баш инженеры]], 1972—1979 йылдарҙа — директоры. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) ордендары кавалеры.
* [[Рахманов Әсғәт Лотфулла улы]] (1926—16.02.1995), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1987 йылдарҙа [[Илеш районы]] В. В. Куйбышев исемендәге колхоз рәйесе. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1980) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1976) атҡаҙанған агрономы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1973), Октябрь Революцияһы (1976), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Абдулла (Илеш районы)|Абдулла]] ауылынан. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] [[Рахманов Тәлғәт Лотфулла улы|Тәлғәт Рахмановтың]] ҡустыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ракитин Игорь Георгиевич]] (1936), инженер‐механик, рационализатор. 1960 йылдан Силәбе электрометаллургия комбинатының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1986 йылдан — комбинаттың баш инженер урынбаҫары, 1991—2001 йылдарҙа әйҙәүсе инженер. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1980). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан.
* [[Шакиров Павел Шакирьянович]] (1951), [[Журналистика|журналист]]. 1976 йылдан хәҙерге [[Мари Республикаһы]]ның «Марий Эл» гәзите тәржемәсеһе, 1980 йылдан — яуаплы секретарь урынбаҫары, 1994 йылдан — яуаплы секретарь, 1999 йылдан тәржемә бүлеге мөхәррире. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016), [[Марий Эл]]дең атҡаҙанған журналисы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡалтасы районы]]нан.
* [[Лапушкина Татьяна Михайловна]] (1956), муниципаль орган хеҙмәткәре. 2006—2019 йылдарҙа Ҡалтасы район хакимиәтенең баш бухгалтеры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Мөхәмәҙиева Хәлисә Мәсғүт ҡыҙы]] (ижади псевдонимы [[Хәлисә Рәйхан]]; 1956), журналист, [[шиғриәт|шағир]] һәм [[яҙыусы]]. 1989 йылдан СССР Журналистар союзы, 2018 йылдан — Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (1999).
* [[Хөснөтдинова Рәйхана Фәйзрахман ҡыҙы]] (1956), [[Педагогика|педагог]], 1973—2022 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡалаһы хәҙерге 4-се лицейының география уҡытыусыһы, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009). Сығышы менән ошо ҡаланан.
* [[Буторина Любовь Владимировна]] (1976), опера йырсыһы. [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһы|Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театрының опера труппаһы]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]]. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кәримова Миңзифа Идрис ҡыҙы]] (1942—11.12.2012), [[Педагогика|педагог]]. 1961 йылдан (өҙөклөк менән) [[Хәйбулла районы]], 1983—1995 йылдарҙа [[Ырымбур өлкәһе]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың мәғариф отличнигы (1990). Сығышы менән ошо райондың хәҙер бөткән Утарбай ауылынан.
* [[Кәримова Ләлә Имаметдин ҡыҙы]] (1947—1.07.1999), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1982—1999 йылдарҙа Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең [[Өфө]]ләге мәҙәниәт йортонда бүлек мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Ғәҙелша (Баймаҡ районы)|Ғәҙелша]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиева Тәслимә Мөхтәсәр ҡыҙы]] (1957), [[китап]]ханасы. [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]]нең [[иҡтисад]] һәм маркетинг бүлеге начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]].  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} ||
* [[Ибатуллин Рафаил Әхәт улы]] (1953), санитария табибы. Роспотребнадзорҙың [[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса идаралығының [[Күмертау]] ҡалаһы, [[Мәләүез районы|Мәләүез]], [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]], [[Көйөргәҙе районы|Көйөргәҙе]] һәм [[Федоровка районы|Федоровка]] райондары буйынса территориаль бүлек начальнигы, идаралыҡтың коллегия ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Йәмил Буранғолов]] (1958), [[журналистика|журналист]]. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2003). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1995).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Садиҡов Рәфис Нәзәт улы]] (1963), [[Педагогика|педагог]]. 1985 йылдан [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Аташ]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы; 1988—1990 йылдарҙа [[Түбәнге Аташ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Аташ ауыл советы]] башҡарма комитеты рәйесе; 1991 йылдан [[Иҫке Солтанбәк]] мәктәбе, 2005 йылдан — Мәктәп-ара уҡыу комбинаты директоры. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2011), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2016) һәм мәғариф отличнигы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Иләкшиҙе]] ауылынан.
* [[Ғафаров Алмас Айрат улы]] (1968), [[йыр]]сы, [[ҡурай]]сы, һәүәҫкәр композитор. 1991 йылдан [[Ант (төркөм)|«Ант» төркөмө]] етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2022), атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1998). Педагог һәм дәүләт хеҙмәткәре [[Сәбилә Сөләймәнова]]ның улы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ибраһимов Вил Солтан улы]] (1929—19.05.1995), ғалим-инженер‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1964—1978 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның кафедра мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1962), профессор (1989). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Абузова Фатиха Фиттәх ҡыҙы]] (1934), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1977), профессор (1979). [[РСФСР]]-ҙың (1985) һәм Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ильчанинов Виктор Петрович]] (1939—25.01.2012), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1987), профессор (1992). 1988—2004 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның кафедра мөдире. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Магнитогорск]] ҡалаһынан.
* [[Готман Наталья Залмановна]] (1954), ғалим-инженер-төҙөүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2004). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (2006). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. 
* [[Сиражетдинов Иршат Фәрит улы]] (1954—15.12.2012), режиссёр. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Туңғатар]] ауылынан.
* [[Исхаҡов Эдуард Роберт улы]] (1964), ғалим-психофизиолог. 1995 йылдан [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999—2006 йылдарҙа кафедра начальнигы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2006). Полиция полковнигы. (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең [[Энгельс (ҡала)|Энгельс]] ҡалаһынан.
* [[Ғафаров Азамат Фидан улы]] (1974), театр актёры һәм йырсы. 1996 йылдан [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:19 июндә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1910]]: Пол Флори, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] [[Физик химия|физик-химигы]], [[химия]] буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты (1974). 
* [[1910]]: Ғәбделбарый Әхтәмов, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[балет]] артисы, [[Татарстан|Татар АССР-ының]] атҡаҙанған артисы (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1920]]: Ив Робер, [[Франция]] актёры, кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер.
* [[1930]]: Джина Роулендс, [[АҠШ]] актрисаһы, ике «[[Алтын глобус]]» һәм дүрт «Эмми» премияһы лауреаты.
* [[1935]]: Михаил Туманишвили, СССР һәм [[Рәсәй]] актёры, кинорежиссёр.
* [[1945]]: [[Аун Сан Су Чжи]], [[Мьянма]] [[сәйәси эшмәкәр]]е, Нобель премияһы лауреаты (1991).
* [[1945]]: Радован Караджич, [[дәүләт]] эшмәкәре. [[Серб Республикаһы]]ның беренсе президенты (1992—1996). 
* [[1945]]: Наталья Селезнёва, СССР һәм Рәсәйҙең [[театр]] һәм кино актёры, Рәсәйҙең халыҡ артисы (1996).
* [[1950]]: Энн Уилсон, АҠШ [[йыр]]сыһы, «Heart» хард-рок төркөмө етәксеһе.
* [[1950]]: Илдус Әхмәтйәнов, СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры, Рәсәйҙең атҡаҙанған (2013) һәм [[Татарстан]]дың халыҡ (1996) артисы.
* [[1955]]: Владимир Мышкин, СССР [[хоккей]]сыһы, ҡапҡасы, [[олимпия]] һәм алты тапҡыр [[Ер|донъя]] чемпионы; Рәсәйҙең хоккей тренеры.
* [[1957]]: [[Анна Линд]], [[Швеция]] [[сәйәсмән]]е.
* [[1958]]: [[Сергей Макаров]], хоккейсы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1979).
* [[1975]]: Оксана Чусовитина, СССР, [[Үзбәкстан]] һәм [[Германия]] [[Гимнастика|гимнасткаһы]], олимпия чемпионы (1992).  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:19 июндә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Е19]]
[[Категория:19 июнь]]</text>
      <sha1>ijdap3dbdad640urd627co0188jsqzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>21 июнь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71367</id>
    <revision>
      <id>1299512</id>
      <parentid>1244020</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T14:55:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <origin>1299512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25216" sha1="jnm79bmr19rkx4ajf6wdg7o5jm9ln12" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''21 июнь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 172-се ([[кәбисә йыл]]ында 173-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 193 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-06-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} ==
=== {{Халыҡ-ара байрамдар}} ===
* {{Ер}} [[Ер]]: Йәйге ҡояш торошо көнө.
** Атайҙар көнө (июндең өсөнсө йәкшәмбеһе).
** Гидрография көнө.
** [[Йога]] көнө.
** [[Скейтбординг]] көнө.
=== Рәсми булмаған ===
* {{Ер}} [[Ер]]: Гуманистар көнө. 
** [[Атеистар]]ҙың теләктәшлек көнө.
** Сәскә көнө.
** Ҡул ҡыҫышыу көнө.
** Сельфи көнө.
** Футболка көнө.
** Жирафтар көнө.
=== {{Милли байрамдар}} ===
* {{Флагификация|Дания}}, Гренландия: Милли көн. 
* {{Флагификация|Россия}}: Халыҡ художество кәсептәре көнө (июндең һуңғынан алдағы йәкшәмбеһендә).
* {{Флагификация|Франция}}: Музыка байрамы.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Республика Саха}}: Ысыах — йәйҙе ҡаршы алыу көнө.
[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри байрамдар 
* {{Флагификация|Россия}}: Кинологтар көнө.
* Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәрҙәре көнө (июндең өсөнсө йәкшәмбеһе).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1925]]: [[Мәскәү]]ҙә «Рено» маркалы 16 автомобилдән торған такси хеҙмәте эшләй башлай.
* [[1974]]: [[Волгоград дәүләт университеты]] асыла.

== {{Тыуым}} ==

=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===

==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Грибанов Евгений Никитич]] (1895—20.03.1941), [[фән|ғалим]]-[[Физика|физик]]. Профессор (1932). 1923 йылдан  [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты]] (хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университеты]]) уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1934—1939 йылдарҙа физика- математика факультеты деканы, бер үк ваҡытта Өфө физика институты һәм [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1932 йылдан физика кафедраһы мөдире. [[Башҡорт теле]]ндәге «Радиотехника» дәреслеге авторы (1934). Сығышы менән [[Омск]] ҡалаһынан.
* [[Ҡурамшина Наталья Георгиевна]] (1945), ғалим-[[Зоология|зоолог]], [[Экология|эколог]]. [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның дөйөм биология һәм экология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (1997), профессор (2005). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Монголия]]ның баш ҡалаһы [[Улан-Батор]]ҙан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Никонов Владимир Иванович]] (1945), ғалим-селекционер, комсомол органдары эшмәкәре. 1962—1965 йылдарҙа һәм 1970 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] хеҙмәткәре, 1971 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1973 йылдан — лаборатория, 1988 йылдан — бүлек, 1997 йылдан — лаборатория мөдире. 1965 йылдан комсомол органдарында, шул иҫәптән 1967—1969 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Шишмә районы|Шишмә район]] комитетының беренсе секретары. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1983). Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Аксёново (Башкортостан)|Аксёнов станцияһы]] ҡасабаһынан.
* [[Пастушенко Евгений Валерьевич]] (1950—20.12.2011), ғалим-[[Органик химия|химик-органик]]. 1983—2011 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның дөйөм химия кафедраһы мөдире. Химия фәндәре докторы (1985), профессор (1985). [[Ленин комсомолы премияһы|Ленин комсомолы]] (1983) һәм [[Башҡортостан комсомолы]] (1981) премиялары лауреаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Сәфәров Валерий Фидан улы]] (1950), ғалим-[[Архитектура|архитектор]], [[Педагогика|педагог]]. 1979 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2007—2012 йылдарҙа  «БашНИИстрой» институтының баш архитекторы. 1978 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. Тарих фәндәре кандидаты (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған  архитекторы (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы архитекторы (2010).  (1978). Сығышы менән хәҙерге [[Хабаровск крайы]]ның Таскан ауылынан.  
* [[Шакиров Миңтаһир Баян улы]] (1950), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 2002—2012 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] ҡала хакимиәтенең эштәр идарасыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Яңы Николаевка (Бәләбәй районы)|Яңы Николаевка]] ауылынан.
* [[Мәрҙәмшин Айрат Ғәбиҙулла улы]] (1955—20.02.2001), ғалим-[[Үҫемлектәр физиологияһы|үҫемлектәр физиологы]]. 1976—1982 йылдарҙа һәм 1985 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Биохимия]] һәм цитохимия бүлеге хеҙмәткәре, 1988 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1992 йылдан — лаборатория мөдире. Биология фәндәре докторы (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Вишнякова Елена Кондратьевна]] (1926—?), табип-педиатр. 1969—1985  йылдарҙа «[[Аксаковнефть]]» нефть һәм газ сығарыу идаралығы медик-санитар бүлегенең балалар бүлексәһе мөдире. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Һарытау районы Боковка ауылынан.
* [[Юдичева Любовь Тимофеевна]] (1941), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, табип-терапевт. 1967 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 1-се дауаханаһы табибы, 1975 йылдан – терапея хеҙмәте мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1998). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Анохина Нина Георгиевна]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, табип-психиатр. 1972 йылдан Республика психиатрия дауаханаһы табибы, шул иҫәптән 1979 йылдан — психиатрия, 1987 йылдан — клиник бүлектәр мөдире, бер үк ваҡытта 1976—1982  йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2001). Сығышы менән [[Кингисепп]] ҡалаһынан.
* [[Әбдрәхимов Зөфәр Ниғәмәт улы]] (1946), [[иҡтисад]]сы, [[дәүләт]] органдары хеҙмәте ветераны. 2002—2005 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығы|Башҡортостан Республикаһының мөлкәт мөнәсәбәттәре]] министры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Тәүәкән]] ауылынан.
* [[Миңлеғәзимов Шамил Солтан улы]] (1951), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, [[фән|ғалим]]-хирург. 1974 йылдан [[Туймазы районы|Туймазы]] үҙәк район дауаханһы табибы, 2001 йылдан хирургия бүлеге мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1991). Сығышы менән ошо райондың [[Мәтәүтамак]] ауылынан.
* [[Сычева Галина Михайловна]] (1951), [[Күмертау районы|Күмертау район]] үҙәк дауаханаһының элекке шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре.
* [[Гавве Николай Алексеевич]] (1956), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[төҙөлөш|төҙөүсе]], дәүләт хеҙмәткәре. 2011—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән [[Мәләүез]] ҡалаһынан. 
* [[Викторов Виктор Петрович]] (1961), төҙөүсе-инженер. 2019 йылдан [[Өфө районы]]ның [[Михайловка (Өфө районы)|Михайловка]] ауылында урынлашҡан «Енер-холдинг» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директор урынбаҫары — производствоны әҙерләү буйынса директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. 
* [[Раев Хәбир Әхмәҙулла улы]] (1961), [[Педагогика|педагог]], үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашыусы. 1989 йылдан [[Баймаҡ районы]] [[Буранбай]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. «Буранбай» вокаль триоһы солисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006), төрлө ижади конкурстар һәм фестивалдәр лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән ошо ауылдан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Латыпов Бәҙретдин Яхия улы]] (1932—26.09.2014), механизатор. 1951—1990 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Ленин юлы» колхозы комбайнеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Таштимер]] ауылынан. 
* [[Дәминев Дим Абдрахман улы]] (1942—23.04.1994), [[Башҡортостан]]да йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад иткән шағир, тәржемәсе һәм журналист, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиев Фәрит Абдулла улы]] (1952), [[фән|ғалим]]-[[Органик химия|химик-органик]]. 1977 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1995 йылдан — ғилми секретарь, бер үк ваҡытта 1998 йылдан — лаборатория мөдире. Химия фәндәре докторы (1997), профессор (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дәүләт премияһы (1992) һәм [[Ленин комсомолы премияһы]] (1986) лауреаты. 
* [[Фазылова Рима Фәми ҡыҙы|Фазылова Римма Фәми ҡыҙы]] (1952), педагогик хеҙмәт ветераны. 1975 йылдан Яңауыл районындағы 101-се урта һөнәри-техник училище уҡытыусыһы, 1977 йылдан уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире. 1991—2007 йылдарҙа район мәҙәниәт бүлеге мөдире, 2015 йылдан райондың ветерандар советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған һөнәри-техник белем биреү хеҙмәткәре. 
* [[Әсфәтуллин Салауат Ғәзим улы]] (1952), 1988 йылдан [[Калуга өлкәһе]]ндә йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад итеүсе [[Журналистика|журналист]] һәм яҙыусы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Журналистар (1998) һәм Яҙыусылар (2007) союздары ағзаһы. Калуга өлкәһенең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). 
* [[Хисмәтуллин Хөбөтдин Мөхөтдин улы]] (1957), [[Ҡариҙел районы]]ның «Азатлыҡ» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған урман сәнәғәте хеҙмәткәре. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Васильев Серафим Алексеевич]] (1903—22.06.1989), [[сыуаштар|сыуаш]] шағиры, [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һәм 1945 йылғы  совет‑япон һуғышында ҡатнашыусы. Ике 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1947, 1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1946) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Һыуыҡҡул (Йәрмәкәй районы)|Һыуыҡҡул]] ауылынан.
* [[Шәйхетдинов Ғимай Фәсхетдин улы]] (1913—6.09.1952), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, батарея командиры, гвардия өлкән лейтенанты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Нуриман районы]]ның [[Ҡыҙылъяр (Нуриман районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Пудяков Юрий Александрович]] (1938—18.02.2013), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1992—2007 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]ның баш инженер урынбаҫары, техник директорҙың икенсе майҙансыҡ цехтары буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1998), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1980). Сығышы менән [[Ленинград]] ҡалаһынан.
* [[Ложкина Лилия Борисовна]] (1943), табип. [[Өфө ҡалаһы]]ның 21-се дауаханаһы оториноларингологы, 2000—2020 йылдарҙа оториноларингология бүлеге мөдире. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.  
* [[Бүләкҡолов Рәфҡәт Миңлеәхмәт улы]] (1948), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ауырғазы районы]]ның [[Дүртөйлө (Ауырғазы районы)|Дүртөйлө]] ауылынан.
* [[Хәкимова Светлана Фәрит ҡыҙы]] (1963), [[театр]] актёры, йырсы. 1991 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2006). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Златоверховников Иван Егорович]] (1854—1920), сиркәү [[тарих]]сыһы, [[Педагогика|педагог]]‑мәғрифәтсе. «Өфө епархияһы. Географик, этнографик, административ‑тарихи һәм статистик очерк» (1899) китабының төҙөүсе‑авторы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Шелехова Нәсимә Тайфур ҡыҙы]] (1949), педагог, йәмәғәт эшмәкәре. [[Өфө районы]] мәғариф идаралығының элекке етәксеһе, Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының республика советы рәйесенең беренсе урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған дөйөм белем биреү хеҙмәткәре.  
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 июндә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1730]]: Мотоори Норинага, [[Япония]]ның [[фән]] һәм [[мәҙәниәт]] эшмәкәре.
* [[1832]]: [[Луиза Рэйнер]], [[Бөйөк Британия]] рәссамы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1840]]: [[Акакий Церетели]], [[Грузия]]ның лирик [[Шиғриәт|шағиры]]. 
* [[1905]]: [[Жан-Поль Сартр]], [[Франция]] [[философия|философы]], [[проза|яҙыусы]] һәм [[Драма (жанр)|драматург]].
* [[1910]]: Александр Твардовский, [[СССР]] шағиры, яҙыусы, [[Журналистика|журналист]], йәмәғәт эшмәкәре.
* [[1925]]: Евгений Симонов, [[театр]] эшмәкәре, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы (1975).
* [[1935]]: Франсуаза Саган, Франция яҙыусыһы, драматург.
* [[1935]]: Нинель Шахова, СССР тележурналисы, 1971—1992 йылдарҙа «Время» программаһы комментаторы.
* [[1947]]: [[Ширин Эбади]], [[Иран]]дың хоҡуҡ яҡлаусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (2003).
* [[1950]]: Джоуи Крамер, [[АҠШ]] [[музыка]]нты, «Aerosmith» рок төркөмө [[барабан]]сыһы.
* [[1950]]: Жерар Ланвен, Франция актёры.
* [[1955]]: Мишель Платини, Франция [[футбол]]сыһы, [[Европа]] чемпионы (1984), тренер.
* [[1960]]: Ринат Ғөбәйҙуллин, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең дәүләт эшмәкәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дүртенсе һәм бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты, [[Татарстан]]дың атҡаҙанған иҡтисадсыһы.
* [[1965]]: Лана Вачовски, АҠШ сценарисы, кинорежиссёр.
* [[1990]]: Мириам Гёсснер, [[Германия]] [[спорт]]сыһы, [[Саңғы спорты|саңғысы]] һәм [[биатлон]]сы, 2010 йылғы [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]ның көмөш призёры.  }}

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 июндә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[2011]]: [[Ғәйнетдин Моталов]], беренсе [[башҡорт]] дирижёры, [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1969).

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Е21]]
[[Категория:21 июнь]]</text>
      <sha1>jnm79bmr19rkx4ajf6wdg7o5jm9ln12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299514</id>
      <parentid>1299512</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T15:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <origin>1299514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25398" sha1="4t6pjl5vb97dzihbb77ucj08tjxbq48" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''21 июнь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 172-се ([[кәбисә йыл]]ында 173-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 193 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-06-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} ==
=== {{Халыҡ-ара байрамдар}} ===
* {{Ер}} [[Ер]]: Йәйге ҡояш торошо көнө.
** Атайҙар көнө (июндең өсөнсө йәкшәмбеһе).
** Гидрография көнө.
** [[Йога]] көнө.
** [[Скейтбординг]] көнө.
=== Рәсми булмаған ===
* {{Ер}} [[Ер]]: Гуманистар көнө. 
** [[Атеистар]]ҙың теләктәшлек көнө.
** Сәскә көнө.
** Ҡул ҡыҫышыу көнө.
** Сельфи көнө.
** Футболка көнө.
** Жирафтар көнө.
=== {{Милли байрамдар}} ===
* {{Флагификация|Дания}}, Гренландия: Милли көн. 
* {{Флагификация|Россия}}: Халыҡ художество кәсептәре көнө (июндең һуңғынан алдағы йәкшәмбеһе).
* {{Флагификация|Франция}}: Музыка байрамы.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Республика Саха}}: Ысыах — йәйҙе ҡаршы алыу көнө.
[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри байрамдар 
* {{Флагификация|Россия}}: Кинологтар көнө.
* Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәрҙәре көнө (июндең өсөнсө йәкшәмбеһе).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1925]]: [[Мәскәү]]ҙә «Рено» маркалы 16 автомобилдән торған такси хеҙмәте эшләй башлай.
* [[1974]]: [[Волгоград дәүләт университеты]] асыла.

== {{Тыуым}} ==

=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===

==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Грибанов Евгений Никитич]] (1895—20.03.1941), [[фән|ғалим]]-[[Физика|физик]]. Профессор (1932). 1923 йылдан  [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты]] (хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университеты]]) уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1934—1939 йылдарҙа физика- математика факультеты деканы, бер үк ваҡытта Өфө физика институты һәм [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1932 йылдан физика кафедраһы мөдире. [[Башҡорт теле]]ндәге «Радиотехника» дәреслеге авторы (1934). Сығышы менән [[Омск]] ҡалаһынан.
* [[Ҡурамшина Наталья Георгиевна]] (1945), ғалим-[[Зоология|зоолог]], [[Экология|эколог]]. [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның дөйөм биология һәм экология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (1997), профессор (2005). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Монголия]]ның баш ҡалаһы [[Улан-Батор]]ҙан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Никонов Владимир Иванович]] (1945), ғалим-селекционер, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] органдары эшмәкәре. 1962—1965 йылдарҙа һәм 1970 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] хеҙмәткәре, 1971 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1973 йылдан — лаборатория, 1988 йылдан — бүлек, 1997 йылдан — лаборатория мөдире. 1965 йылдан комсомол органдарында, шул иҫәптән 1967—1969 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Шишмә районы|Шишмә район]] комитетының беренсе секретары. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1983). Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Аксёново (Башкортостан)|Аксёнов станцияһы]] ҡасабаһынан.
* [[Пастушенко Евгений Валерьевич]] (1950—20.12.2011), ғалим-[[Органик химия|химик-органик]]. 1983—2011 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның дөйөм химия кафедраһы мөдире. Химия фәндәре докторы (1985), профессор (1985). [[Ленин комсомолы премияһы|Ленин комсомолы]] (1983) һәм [[Башҡортостан комсомолы]] (1981) премиялары лауреаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Сәфәров Валерий Фидан улы]] (1950), ғалим-[[Архитектура|архитектор]], [[Педагогика|педагог]]. 1979 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2007—2012 йылдарҙа  «БашНИИстрой» институтының баш архитекторы. 1978 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. Тарих фәндәре кандидаты (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған  архитекторы (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы архитекторы (2010).  (1978). Сығышы менән хәҙерге [[Хабаровск крайы]]ның Таскан ауылынан.  
* [[Шакиров Миңтаһир Баян улы]] (1950), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 2002—2012 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] ҡала хакимиәтенең эштәр идарасыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Яңы Николаевка (Бәләбәй районы)|Яңы Николаевка]] ауылынан.
* [[Мәрҙәмшин Айрат Ғәбиҙулла улы]] (1955—20.02.2001), ғалим-[[Үҫемлектәр физиологияһы|үҫемлектәр физиологы]]. 1976—1982 йылдарҙа һәм 1985 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Биохимия]] һәм цитохимия бүлеге хеҙмәткәре, 1988 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1992 йылдан — лаборатория мөдире. Биология фәндәре докторы (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Вишнякова Елена Кондратьевна]] (1926—?), табип-педиатр. 1969—1985  йылдарҙа «[[Аксаковнефть]]» нефть һәм газ сығарыу идаралығы медик-санитар бүлегенең балалар бүлексәһе мөдире. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Һарытау районы Боковка ауылынан.
* [[Юдичева Любовь Тимофеевна]] (1941), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, табип-терапевт. 1967 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 1-се дауаханаһы табибы, 1975 йылдан – терапея хеҙмәте мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1998). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Анохина Нина Георгиевна]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, табип-психиатр. 1972 йылдан Республика психиатрия дауаханаһы табибы, шул иҫәптән 1979 йылдан — психиатрия, 1987 йылдан — клиник бүлектәр мөдире, бер үк ваҡытта 1976—1982  йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2001). Сығышы менән [[Кингисепп]] ҡалаһынан.
* [[Әбдрәхимов Зөфәр Ниғәмәт улы]] (1946), [[иҡтисад]]сы, [[дәүләт]] органдары хеҙмәте ветераны. 2002—2005 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығы|Башҡортостан Республикаһының мөлкәт мөнәсәбәттәре]] министры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Тәүәкән]] ауылынан.
* [[Миңлеғәзимов Шамил Солтан улы]] (1951), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, [[фән|ғалим]]-хирург. 1974 йылдан [[Туймазы районы|Туймазы]] үҙәк район дауаханһы табибы, 2001 йылдан хирургия бүлеге мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1991). Сығышы менән ошо райондың [[Мәтәүтамак]] ауылынан.
* [[Сычева Галина Михайловна]] (1951), [[Күмертау районы|Күмертау район]] үҙәк дауаханаһының элекке шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре.
* [[Гавве Николай Алексеевич]] (1956), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[төҙөлөш|төҙөүсе]], дәүләт хеҙмәткәре. 2011—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән [[Мәләүез]] ҡалаһынан. 
* [[Викторов Виктор Петрович]] (1961), төҙөүсе-инженер. 2019 йылдан [[Өфө районы]]ның [[Михайловка (Өфө районы)|Михайловка]] ауылында урынлашҡан «Енер-холдинг» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директор урынбаҫары — производствоны әҙерләү буйынса директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. 
* [[Раев Хәбир Әхмәҙулла улы]] (1961), [[Педагогика|педагог]], үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашыусы. 1989 йылдан [[Баймаҡ районы]] [[Буранбай]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. «Буранбай» вокаль триоһы солисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006), төрлө ижади конкурстар һәм фестивалдәр лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән ошо ауылдан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Латыпов Бәҙретдин Яхия улы]] (1932—26.09.2014), механизатор. 1951—1990 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Ленин юлы» колхозы комбайнеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Таштимер]] ауылынан. 
* [[Дәминев Дим Абдрахман улы]] (1942—23.04.1994), [[Башҡортостан]]да йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад иткән шағир, тәржемәсе һәм журналист, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиев Фәрит Абдулла улы]] (1952), [[фән|ғалим]]-[[Органик химия|химик-органик]]. 1977 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1995 йылдан — ғилми секретарь, бер үк ваҡытта 1998 йылдан — лаборатория мөдире. Химия фәндәре докторы (1997), профессор (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дәүләт премияһы (1992) һәм [[Ленин комсомолы премияһы]] (1986) лауреаты. 
* [[Фазылова Рима Фәми ҡыҙы|Фазылова Римма Фәми ҡыҙы]] (1952), педагогик хеҙмәт ветераны. 1975 йылдан Яңауыл районындағы 101-се урта һөнәри-техник училище уҡытыусыһы, 1977 йылдан уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире. 1991—2007 йылдарҙа район мәҙәниәт бүлеге мөдире, 2015 йылдан райондың ветерандар советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған һөнәри-техник белем биреү хеҙмәткәре. 
* [[Әсфәтуллин Салауат Ғәзим улы]] (1952), 1988 йылдан [[Калуга өлкәһе]]ндә йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад итеүсе [[Журналистика|журналист]] һәм яҙыусы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Журналистар (1998) һәм Яҙыусылар (2007) союздары ағзаһы. Калуга өлкәһенең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). 
* [[Хисмәтуллин Хөбөтдин Мөхөтдин улы]] (1957), [[Ҡариҙел районы]]ның «Азатлыҡ» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған урман сәнәғәте хеҙмәткәре. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Васильев Серафим Алексеевич]] (1903—22.06.1989), [[сыуаштар|сыуаш]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һәм 1945 йылғы совет‑япон һуғышында ҡатнашыусы. Ике 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1947, 1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1946) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Һыуыҡҡул (Йәрмәкәй районы)|Һыуыҡҡул]] ауылынан.
* [[Шәйхетдинов Ғимай Фәсхетдин улы]] (1913—6.09.1952), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, батарея командиры, гвардия өлкән лейтенанты. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] 2-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Нуриман районы]]ның [[Ҡыҙылъяр (Нуриман районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Пудяков Юрий Александрович]] (1938—18.02.2013), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1992—2007 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]ның баш инженер урынбаҫары, техник директорҙың икенсе майҙансыҡ цехтары буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1998), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1980). Сығышы менән [[Ленинград]] ҡалаһынан.
* [[Ложкина Лилия Борисовна]] (1943), табип. [[Өфө ҡалаһы]]ның 21-се дауаханаһы оториноларингологы, 2000—2020 йылдарҙа оториноларингология бүлеге мөдире. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.  
* [[Бүләкҡолов Рәфҡәт Миңлеәхмәт улы]] (1948), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ауырғазы районы]]ның [[Дүртөйлө (Ауырғазы районы)|Дүртөйлө]] ауылынан.
* [[Хәкимова Светлана Фәрит ҡыҙы]] (1963), [[театр]] актёры, йырсы. 1991 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2006). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Златоверховников Иван Егорович]] (1854—1920), сиркәү [[тарих]]сыһы, [[Педагогика|педагог]]‑мәғрифәтсе. «Өфө епархияһы. Географик, этнографик, административ‑тарихи һәм статистик очерк» (1899) китабының төҙөүсе‑авторы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Шелехова Нәсимә Тайфур ҡыҙы]] (1949), педагог, йәмәғәт эшмәкәре. [[Өфө районы]] мәғариф идаралығының элекке етәксеһе, Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының республика советы рәйесенең беренсе урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған дөйөм белем биреү хеҙмәткәре.  
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 июндә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1730]]: Мотоори Норинага, [[Япония]]ның [[фән]] һәм [[мәҙәниәт]] эшмәкәре.
* [[1832]]: [[Луиза Рэйнер]], [[Бөйөк Британия]] рәссамы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1840]]: [[Акакий Церетели]], [[Грузия]]ның лирик [[Шиғриәт|шағиры]]. 
* [[1905]]: [[Жан-Поль Сартр]], [[Франция]] [[философия|философы]], [[проза|яҙыусы]] һәм [[Драма (жанр)|драматург]].
* [[1910]]: Александр Твардовский, [[СССР]] шағиры, яҙыусы, [[Журналистика|журналист]], йәмәғәт эшмәкәре.
* [[1925]]: Евгений Симонов, [[театр]] эшмәкәре, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы (1975).
* [[1935]]: Франсуаза Саган, Франция яҙыусыһы, драматург.
* [[1935]]: Нинель Шахова, СССР тележурналисы, 1971—1992 йылдарҙа «Время» программаһы комментаторы.
* [[1947]]: [[Ширин Эбади]], [[Иран]]дың хоҡуҡ яҡлаусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (2003).
* [[1950]]: Джоуи Крамер, [[АҠШ]] [[музыка]]нты, «Aerosmith» рок төркөмө [[барабан]]сыһы.
* [[1950]]: Жерар Ланвен, Франция актёры.
* [[1955]]: Мишель Платини, Франция [[футбол]]сыһы, [[Европа]] чемпионы (1984), тренер.
* [[1960]]: Ринат Ғөбәйҙуллин, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең дәүләт эшмәкәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дүртенсе һәм бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты, [[Татарстан]]дың атҡаҙанған иҡтисадсыһы.
* [[1965]]: Лана Вачовски, АҠШ сценарисы, кинорежиссёр.
* [[1990]]: Мириам Гёсснер, [[Германия]] [[спорт]]сыһы, [[Саңғы спорты|саңғысы]] һәм [[биатлон]]сы, 2010 йылғы [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]ның көмөш призёры.  }}

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 июндә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[2011]]: [[Ғәйнетдин Моталов]], беренсе [[башҡорт]] дирижёры, [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1969).

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Е21]]
[[Категория:21 июнь]]</text>
      <sha1>4t6pjl5vb97dzihbb77ucj08tjxbq48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>22 июнь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71368</id>
    <revision>
      <id>1299517</id>
      <parentid>1244809</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T17:09:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */</comment>
      <origin>1299517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19985" sha1="p1xgp9pe7oywwt4tjykb3l0whemut1q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''22 июнь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 173-сө ([[кәбисә йыл]]ында 174-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 192 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-06-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} ==
=== {{Халыҡ-ара байрамдар}} ===
* {{Ер}} [[Ер]]: Тропик урмандар көнө.
=== {{Милли байрамдар}} ===
* {{Флагификация|Россия}}, [[БДБ]]: Хәтер һәм ҡайғы уртаҡлашыу көнө.
* {{Флагификация|Республика Конго}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Сальвадор}}: Уҡытыусылар көнө.
* {{Флагификация|Гаити}}: Президент көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* 1675: [[Англия]]лағы Гринвич обсерваторияһы эшләй башлай.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Буренкова Надежда Андреевна]] (1955), [[мәғариф]] ветераны, 1989 йылдан [[Күмертау]] ҡалаһының 5-се урта мәктәбе уҡытыусыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы мәғариф хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Тюкаев Александр Иванович]] (1941), инженер. 1963—2011 йылдарҙа хәҙерге [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1975 йылдан материаль-техник тәьминәт бүлеге начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1998), предприятиеның атҡаҙанған хеҙмәткәре (2008). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Нурлат районы]] Сәләнгеш ауылынан. 
* [[Мортазина Фәниә Фитрат ҡыҙы]] (1941), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1975—1996 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның [[Ленин ордены|Ленин орденлы]] «Йылайыр» совхоз-техникумы һауынсыһы. [[Башҡорт ССР-ы|Башҡорт ССР-ының]] атҡаҙанған ауыл хужалығы жеҙмәткәре (1991). Сығышы менән ошо райондың [[Байыш (Баймаҡ районы)|Байыш]] ауылынан.
* [[Әхмәтйәнов Риф Фәтҡулла улы]] (1946), нефтехимия тармағы эшсеһе. 1968—2006 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» һәм «[[Газпром Нефтехим Салауат]]» берекмәһе аппаратсыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Ишем (Ишембай районы)|Ишем]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Антонова Людмила Петровна]] (1951), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1973 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының Балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2005 йылдан директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 2011—2016 йылдарҙа — директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһынан.
* [[Ишбулдин Илдар Абдулғәни улы]] (1956—16.12.2020), педагог, [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[Ауырғазы районы]] [[Семёнкин (Ауырғазы районы)|Семёнкин]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, хәрби әҙерлек етәксеһе, 1991 йылдан — мәктәп директоры; 1999—2020 йылдарҙа [[Семёнкин ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Семёнкин ауыл советы хакимиәте]] башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо ауылдан. 
* [[Смоленчук Галина Геннадиевна]] (1961), педагог. [[Өфө ҡалаһы]] 101-се мәктәбенең география һәм иҡтисад уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре һәм мәғарифы отличнигы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғималова Мәрйәм Ғилметдин ҡыҙы]] (1922—24.06.2006), [[Педагогика|педагог]]-методист, педагогия фәндәре кандидаты (1961), [[РСФСР]] (1987) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] (1969) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967, 1976), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (1994).  
* [[Измайлов Иван Григорьевич]] (1922—2000), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, 1974-1983 йылдарҙа [[Ырымбур өлкәһе]] Эске эштәр идаралығы начальнигы, милиция генерал-майоры, өс I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән [[Шаран районы]]нан.   
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ханин Василий Дмитриевич]] (1922—5.01.1983), педагог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, миномёт взводы командиры. [[Мәләүез]] ҡалаһы 2-се урта мәктәбенең (хәҙер 1-се гимназия) элекке тарих уҡытыусыһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.  
* [[Бакланов Юрий Григорьевич]] (1937), хужалыҡ эшмәкәре, [[Өфө]] приборҙар эшләү производство берекмәһенең 1994-2005 йылдарҙағы генераль директоры. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982), «Почёт Билдәһе» (1988) һәм Преподобный Сергий Радонежский (2007) ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1997). [[Өфө ҡалаһы]]нда тыуған. 
* [[Латыпов Зиязетдин Талип улы]] (1937), «Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының элекке нефтсеһе, II һәм III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] ордендары кавалеры, [[Рәсәй]]ҙең Яғыулыҡ энергетикаһы министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре.
* [[Лебедьков Валерий Иванович]] (1947), хеҙмәт ветераны, хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан Өфө ҡала һөт заводының баш инженеры, директор урынбаҫары һәм директоры; 1980—2003 йылдарҙа Өфө һөт комбинаты һәм «Уфамолагропром» берекмәһенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡорт АССР-ының һәм [[Рәсәй Федерацияһы]] аҙыҡ-түлек индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. 
* [[Хлюпин Иван Иванович]] (1947), [[ауыл хужалығы]] ветераны. 1967—2007 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] «Искра Ленина» колхозы водителе. 2-се (1986) һәм 3-сө (1976) дәрәжә Хеҙмәт даны ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡаҙансы (Баҡалы районы)|Ҡаҙансы]] ауылынан.
* [[Бакулин Владимир Георгиевич]] (1952), [[музыка]]нт, педагог. Өфөләге махсус урта музыка колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй һәм республика ижади конкурстары лауреаты. 
* [[Әхмәтханов Ринат Мәснәүи улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[химия|химик]], 2010 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның химия факультеты деканы. Химия фәндәре докторы (2005), профессор, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2012). 
* [[Шаһмөхәмәтов Азат Ғәли улы]] (1977), хәрби музыкант, дирижёр, полковник (2022). Рәсәй Милли гвардия ғәскәрҙәренең өлгөлө-үрнәк оркестры начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2018).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Задионченко Семён Борисович]] (1898—19.11.1972), [[СССР]]-ҙың [[дәүләт]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре. 1942—1943 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының]] беренсе секретары. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы. [[СССР]]-ҙың 1-се һәм 2‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Өс [[Ленин ордены|Ленин]] (1939, 1943, 1945) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары]] кавалеры. 
* [[Осетров Пётр Петрович]] (1913—10.01.1987), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]], 1965—1978 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]] директоры. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1952), [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1958) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]]нең Шаховская ҡала округына ҡараған Канаево ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кәримова Сәлисә Сәфи ҡыҙы]] (1923—18.09.2017), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1958 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы 6-сы урта мәктәбе тәрбиәсеһе, 1961 йылдан — директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары; 1970 йылдан Салауат педагогия училищеһының директор урынбаҫары, 1982—1985 йылдарҙа — уҡытыусыһы. 1971 йылдан округ һайлау комиссияһы рәйесе. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1976) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1957). «Почёт Билдәһе»  ордены кавалеры (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шишмә районы]]ның [[Келәш (Шишмә районы)|Келәш]] ауылынан.
* [[Юнысбаев Булат Хәләф улы]] (1953—10.11.2016), педагог-методист, 1991—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институтының кафедра мөдире. Педагогия фәндәре кандидаты (1991), профессор (2015). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Түләкова Зилә Дамир ҡыҙы]] (1968), педагог, [[Көйөргәҙе районы]] [[Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)|Яҡшымбәт]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Йосопов Һарун Вәли улы]] (1914—26.06.1968), ғалим-археолог, төркиәтсе һәм этнограф. 1952—1958 йылдарҙа [[Өфө фәнни үҙәге|СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы]] [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] ғилми хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Тарих фәндәре кандидаты (1952). [[Татарстан Республикаһы]]ның Дәүләт премияһы лауреаты (1994).
* [[Абдулбанеева Памира Мансур ҡыҙы]] (ҡыҙ фамилияһы Сөләйманова); 1939—31.03.2021), хеҙмәт ветераны. 1965—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]] телевидение студияһының тауыш режиссёры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:22 июндә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805]]: Джузеппе Мадзини, [[Италия]] революционеры, илдең берләшеүе өсөн көрәшеүсе. 
* [[1845]]: Ричард Седдон, дәүләт эшмәкәре, 1893—1906 йылдарҙа [[Яңы Зеландия]]ның премьер-министры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1890]]: Исак Зеленский, [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре.
* [[1898]]: [[Ремарк Эрих Мария]], [[Германия]] яҙыусыһы.
* [[1910]]: Джон Хант, [[Англия]] офицеры, [[Эверест]]ҡа тәүге булып менгән экспедиция етәксеһе.
* [[1910]]: Конрад Цузе, [[Германия]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], [[компьютер]] эшләй башлаусыларҙың береһе.
* [[1925]]: Әминә Сәфиуллина, [[Татарстан]] телевидениеһының беренсе дикторы, Татар АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1964).
* [[1930]]: Юрий Артюхин, СССР-ҙың лётчик-космонавы, [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[1949]]: [[Мерил Стрип]], [[АҠШ]]-тың [[театр]] һәм кино актёры.
* [[1950]]: Светлана Крючкова, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1991), ике тапҡыр «Ника» премияһы лауреаты (1990, 2010).
* [[1960]]: Трэйси Поллан, [[Америка]] актрисаһы.
* [[1965]]: Уве Болл, Германия кинорежиссёры.
* [[1970]]: Отар Кушанашвили, [[Грузия]] һәм Рәсәй [[Журналистика|журналисы]], телетапшырыуҙар алып барыусы.
* [[1980]]: Илья Брызгалов, Рәсәй [[хоккей]]сыһы, ҡапҡасы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:22 июндә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Е22]]
[[Категория:22 июнь]]</text>
      <sha1>p1xgp9pe7oywwt4tjykb3l0whemut1q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299520</id>
      <parentid>1299517</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T17:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */</comment>
      <origin>1299520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22136" sha1="53u3fpjsvwuy3pbn6f0azrlcw1nhz60" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''22 июнь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 173-сө ([[кәбисә йыл]]ында 174-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 192 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-06-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} ==
=== {{Халыҡ-ара байрамдар}} ===
* {{Ер}} [[Ер]]: Тропик урмандар көнө.
=== {{Милли байрамдар}} ===
* {{Флагификация|Россия}}, [[БДБ]]: Хәтер һәм ҡайғы уртаҡлашыу көнө.
* {{Флагификация|Республика Конго}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Сальвадор}}: Уҡытыусылар көнө.
* {{Флагификация|Гаити}}: Президент көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* 1675: [[Англия]]лағы Гринвич обсерваторияһы эшләй башлай.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Буренкова Надежда Андреевна]] (1955), [[мәғариф]] ветераны, 1989 йылдан [[Күмертау]] ҡалаһының 5-се урта мәктәбе уҡытыусыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы мәғариф хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Малина Анна Петровна]] (1926—2003), торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәре. 1965—1996 йылдарҙа [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы Торлаҡ хужалығы тресының 7-се торлаҡ-эксплуатация идаралығы начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] хеҙмәтләндереү тармағы һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] торлаҡ-коммуналь хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, ҡаланың почётлы гражданы. 
* [[Шемагонов Святослав Андреевич]] (1926—2004), [[Агрономия|агроном]], [[Ауыл хужалығы|ауыл хужаығы]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1963 йылдан Стәрлетамаҡ емеш-еләк питомник совхозы һәм «Заливной» совхозы директоры, 1970 йылдан — КПСС-тың [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] комитетының икенсе, 1972—1986 йылдарҙа — КПСС-тың [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|Фёдоровка район]] комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының 9—11-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|Белорус ССР-ы]] Витебск өлкәһенең Дубровно ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Тюкаев Александр Иванович]] (1941), инженер. 1963—2011 йылдарҙа хәҙерге [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1975 йылдан материаль-техник тәьминәт бүлеге начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1998), предприятиеның атҡаҙанған хеҙмәткәре (2008). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Нурлат районы]] Сәләнгеш ауылынан. 
* [[Мортазина Фәниә Фитрат ҡыҙы]] (1941), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1975—1996 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның [[Ленин ордены|Ленин орденлы]] «Йылайыр» совхоз-техникумы һауынсыһы. [[Башҡорт ССР-ы|Башҡорт ССР-ының]] атҡаҙанған ауыл хужалығы жеҙмәткәре (1991). Сығышы менән ошо райондың [[Байыш (Баймаҡ районы)|Байыш]] ауылынан.
* [[Әхмәтйәнов Риф Фәтҡулла улы]] (1946), нефтехимия тармағы эшсеһе. 1968—2006 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» һәм «[[Газпром Нефтехим Салауат]]» берекмәһе аппаратсыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Ишем (Ишембай районы)|Ишем]] ауылынан.
* [[Антонова Людмила Петровна]] (1951), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1973 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының Балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2005 йылдан директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 2011—2016 йылдарҙа — директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһынан.
* [[Ишбулдин Илдар Абдулғәни улы]] (1956—16.12.2020), педагог, [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[Ауырғазы районы]] [[Семёнкин (Ауырғазы районы)|Семёнкин]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, хәрби әҙерлек етәксеһе, 1991 йылдан — мәктәп директоры; 1999—2020 йылдарҙа [[Семёнкин ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Семёнкин ауыл советы хакимиәте]] башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо ауылдан. 
* [[Смоленчук Галина Геннадиевна]] (1961), педагог. [[Өфө ҡалаһы]] 101-се мәктәбенең география һәм иҡтисад уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре һәм мәғарифы отличнигы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғималова Мәрйәм Ғилметдин ҡыҙы]] (1922—24.06.2006), [[Педагогика|педагог]]-методист, педагогия фәндәре кандидаты (1961), [[РСФСР]] (1987) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] (1969) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967, 1976), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (1994).  
* [[Измайлов Иван Григорьевич]] (1922—2000), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, 1974-1983 йылдарҙа [[Ырымбур өлкәһе]] Эске эштәр идаралығы начальнигы, милиция генерал-майоры, өс I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән [[Шаран районы]]нан.   
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ханин Василий Дмитриевич]] (1922—5.01.1983), педагог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, миномёт взводы командиры. [[Мәләүез]] ҡалаһы 2-се урта мәктәбенең (хәҙер 1-се гимназия) элекке тарих уҡытыусыһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.  
* [[Бакланов Юрий Григорьевич]] (1937), хужалыҡ эшмәкәре, [[Өфө]] приборҙар эшләү производство берекмәһенең 1994-2005 йылдарҙағы генераль директоры. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982), «Почёт Билдәһе» (1988) һәм Преподобный Сергий Радонежский (2007) ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1997). [[Өфө ҡалаһы]]нда тыуған. 
* [[Латыпов Зиязетдин Талип улы]] (1937), «Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының элекке нефтсеһе, II һәм III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] ордендары кавалеры, [[Рәсәй]]ҙең Яғыулыҡ энергетикаһы министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре.
* [[Лебедьков Валерий Иванович]] (1947), хеҙмәт ветераны, хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан Өфө ҡала һөт заводының баш инженеры, директор урынбаҫары һәм директоры; 1980—2003 йылдарҙа Өфө һөт комбинаты һәм «Уфамолагропром» берекмәһенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡорт АССР-ының һәм [[Рәсәй Федерацияһы]] аҙыҡ-түлек индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. 
* [[Хлюпин Иван Иванович]] (1947), [[ауыл хужалығы]] ветераны. 1967—2007 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] «Искра Ленина» колхозы водителе. 2-се (1986) һәм 3-сө (1976) дәрәжә Хеҙмәт даны ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡаҙансы (Баҡалы районы)|Ҡаҙансы]] ауылынан.
* [[Бакулин Владимир Георгиевич]] (1952), [[музыка]]нт, педагог. Өфөләге махсус урта музыка колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй һәм республика ижади конкурстары лауреаты. 
* [[Әхмәтханов Ринат Мәснәүи улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[химия|химик]], 2010 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның химия факультеты деканы. Химия фәндәре докторы (2005), профессор, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2012). 
* [[Шаһмөхәмәтов Азат Ғәли улы]] (1977), хәрби музыкант, дирижёр, полковник (2022). Рәсәй Милли гвардия ғәскәрҙәренең өлгөлө-үрнәк оркестры начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2018).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Задионченко Семён Борисович]] (1898—19.11.1972), [[СССР]]-ҙың [[дәүләт]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре. 1942—1943 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының]] беренсе секретары. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы. [[СССР]]-ҙың 1-се һәм 2‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Өс [[Ленин ордены|Ленин]] (1939, 1943, 1945) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары]] кавалеры. 
* [[Осетров Пётр Петрович]] (1913—10.01.1987), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]], 1965—1978 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]] директоры. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1952), [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1958) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]]нең Шаховская ҡала округына ҡараған Канаево ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кәримова Сәлисә Сәфи ҡыҙы]] (1923—18.09.2017), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1958 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы 6-сы урта мәктәбе тәрбиәсеһе, 1961 йылдан — директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары; 1970 йылдан Салауат педагогия училищеһының директор урынбаҫары, 1982—1985 йылдарҙа — уҡытыусыһы. 1971 йылдан округ һайлау комиссияһы рәйесе. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1976) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1957). «Почёт Билдәһе»  ордены кавалеры (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шишмә районы]]ның [[Келәш (Шишмә районы)|Келәш]] ауылынан.
* [[Юнысбаев Булат Хәләф улы]] (1953—10.11.2016), педагог-методист, 1991—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институтының кафедра мөдире. Педагогия фәндәре кандидаты (1991), профессор (2015). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Түләкова Зилә Дамир ҡыҙы]] (1968), педагог, [[Көйөргәҙе районы]] [[Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)|Яҡшымбәт]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Йосопов Һарун Вәли улы]] (1914—26.06.1968), ғалим-археолог, төркиәтсе һәм этнограф. 1952—1958 йылдарҙа [[Өфө фәнни үҙәге|СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы]] [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] ғилми хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Тарих фәндәре кандидаты (1952). [[Татарстан Республикаһы]]ның Дәүләт премияһы лауреаты (1994).
* [[Абдулбанеева Памира Мансур ҡыҙы]] (ҡыҙ фамилияһы Сөләйманова); 1939—31.03.2021), хеҙмәт ветераны. 1965—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]] телевидение студияһының тауыш режиссёры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:22 июндә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805]]: Джузеппе Мадзини, [[Италия]] революционеры, илдең берләшеүе өсөн көрәшеүсе. 
* [[1845]]: Ричард Седдон, дәүләт эшмәкәре, 1893—1906 йылдарҙа [[Яңы Зеландия]]ның премьер-министры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1890]]: Исак Зеленский, [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре.
* [[1898]]: [[Ремарк Эрих Мария]], [[Германия]] яҙыусыһы.
* [[1910]]: Джон Хант, [[Англия]] офицеры, [[Эверест]]ҡа тәүге булып менгән экспедиция етәксеһе.
* [[1910]]: Конрад Цузе, [[Германия]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], [[компьютер]] эшләй башлаусыларҙың береһе.
* [[1925]]: Әминә Сәфиуллина, [[Татарстан]] телевидениеһының беренсе дикторы, Татар АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1964).
* [[1930]]: Юрий Артюхин, СССР-ҙың лётчик-космонавы, [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[1949]]: [[Мерил Стрип]], [[АҠШ]]-тың [[театр]] һәм кино актёры.
* [[1950]]: Светлана Крючкова, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1991), ике тапҡыр «Ника» премияһы лауреаты (1990, 2010).
* [[1960]]: Трэйси Поллан, [[Америка]] актрисаһы.
* [[1965]]: Уве Болл, Германия кинорежиссёры.
* [[1970]]: Отар Кушанашвили, [[Грузия]] һәм Рәсәй [[Журналистика|журналисы]], телетапшырыуҙар алып барыусы.
* [[1980]]: Илья Брызгалов, Рәсәй [[хоккей]]сыһы, ҡапҡасы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:22 июндә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Е22]]
[[Категория:22 июнь]]</text>
      <sha1>53u3fpjsvwuy3pbn6f0azrlcw1nhz60</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азия уйындары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79148</id>
    <revision>
      <id>1299536</id>
      <parentid>1258626</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T01:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jommy3210</username>
        <id>47201</id>
      </contributor>
      <comment>/* Йәйге Азия уйындары исемлеге */</comment>
      <origin>1299536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13877" sha1="ixcihool3437bwlhvl8duyarqob7stk" xml:space="preserve">{{нет карточки}}
[[Файл:Asian Games logo.svg|250px|right|thumb|Азия уйындары эмблемаһы]]
'''Азия уйындары''' (шулай уҡ '''азиада''' тип тә йөрөтөлә) — Азияның бөтә илдәре атлеттары араһында 1951 йылдан башлап дүрт йыл һайын үткәрелә торған спорт ярышы. Уйындар Халыҡ-ара Олимпия комитеты күҙәтеүе аҫтында үтә. Миҙалдар һәр спорт төрөндә бирелә: беренсе урын өсөн — алтын, икенсегә — көмөш, өсөнсөгә — бронза.

Ярышты үҙ иленән вәкәләтлек иткән Милли Олимпия комитеты башлай. Дәүләт флагы һәм гимны наградалар тапшырыу тантанаһын оҙата. Һәр ил отҡан миҙалдар һанын күрһәтеп торған таблицалар файҙаланыла. Тик танылған дәүләттәр генә сығыш яһай, шулай ҙа ҡайһы бер суверенһыҙ дәүләттәр ҙә ҡатнашҡылай. Тайвань «Ҡытай Тайбэйы» булараҡ сығыш яһай.

Ун бишенсе йәйге уйындар Дохала — Катар баш ҡалаһында 2006 йылдың 1— 15 декабрендә үтте. Ун алтынсы йәйге уйындар Ҡытайҙа, Гуанчжоуҙа, 2010 йылдың 12—27 ноябрендә булды.

Ун етенсе уйындар Көньяҡ Кореяла, Инчхонда, 2014 йылдың 19 сентябренән 4 октябренә тиклем барҙы.

== Тарихы ==

=== Алыҫ Көнсығыш Уйындары-Чемпионат ===
{{main|Дальневосточные игры-чемпионат}}
Азия уйындары бәләкәй спорт ярышынан башлана. Алыҫ Көнсығыш уйындары-чемпионат өс ил: Япон империяһы, Филиппин һәм Ҡытай Республикаһы араһында берҙәмлекте һәм хеҙмәттәшлекте күрһәтеү өсөн ойошторола. Беренсе уйын Манилала 1913 йылда үткәрелә. Башҡа Азия илдәре һуңынан ҡушыла. Был уйындар 1938 йылда, [[Япония]] Ҡытайға бәреп ингәс һәм Тымыҡ океан төбәгендә экспансия башлағас өҙөлә.

=== Азия уйындарының барлыҡҡа килеүе ===
Икенсе донъя һуғышынан һуң Азияның бер нисә иле бойондороҡһоҙлоҡ ала. Яңы илдәрҙең күпселеге үҙ-ара аңлашыуҙы нығытыу өсөн ярыштарҙың яңы төрөн индерергә була. 1948 йылдың авгусында [[Лондон|Лондондағы]] Ун дүртенсе Олимпия уйындары барышында Һиндостан Олимпия комитеты Азия спорт командалары башлыҡтарына Азия уйындары үткәреү идеяһы тураһында фекер алышырға тәҡдим итә. Улар &quot;Азия Атлеттар Федерацияһы&quot;н ойошторорға ҡарар итә. 1949 йылдың февралендә ул рәсми ойошторола һәм «Азия уйындары федерацияһы» тип атала. Беренсе Азия уйындарын Нью-Делиҙа үткәрергә булалар.

=== Федерацияны үҙгәртеү ===
1962 йылда Федерацияла Тайвань менән Израилде ҡабул итеү буйынса фекерҙәр төрлөлөгө килеп тыуа. Уйынды ҡабул итеүсе [[Индонезия]] был илдәрҙе Федерацияға индереүгә ҡаршы була.
1970 й. Көньяҡ Корея Төньяҡ Корея яғынан килеп тыуған хәүеф арҡаһында уйынды үткәрә алмай, уйын Бангкокта — Таиланд баш ҡалаһында — Корея сараларын ҡулланып үткәрелә. 1973 й. АҠШ менән ҡайһы бер илдәрҙең Тайванде таныуы һәм Израилдәге Ғәрәп милли оппозицияһы арҡаһында фекер айырымлыҡтары килеп сыға. 1977 йылда [[Пәҡстан|Пакистан]] Бангладеш һәм Һиндостан менән конфликт арҡаһында уйынды үткәрә алмай. Уйын тағы Бангкокка күсерелә.
Был ваҡиғаларҙан һуң Азияның Милли Олимпия комитеттары Азия уйындары Федерацияһының уставын үҙгәртергә була. Азияның Олимпия советы тигән яңы берекмә ойошторола. Был совет 1986 йылдан бирле уйындарҙы күҙәтеү аҫтында тота.

Тайвань ҡабул ителә, ләкин Азияның Олимпия советы уны, Халыҡ-ара олимпия комитеты стандарттарына ярашлы, «Ҡытай (Тайбэй)» тип атай. [[Израиль Дәүләте|Израиль]] сығарыла һәм Европа ярыштарына индерелә.

=== Киңәйеү ===
1994 йыл уйындарына, ҡайһы бер илдәрҙең ҡаршы төшөүенә ҡарамаҫтан, АОС элекке совет республикаларын — Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, [[Үзбәкстан]], Төркмәнстан һәм [[Тажикстан]]ды — саҡыра.

2006 йылда Австралияны АОС-ҡа алыуҙан баш тарталар.

2010 йылда Азия уйындарына тәү башлап крикет индерелә.

== Йәйге Азия уйындары исемлеге ==
[[Файл:Asian Games host countries.png|thumb|200px|2014 йылға тиклем Азия уйындарын ҡабул иткән илдәр.Ҡыҙыл нөктәләр Уйын булған ҡалаларҙы күрһәтә]]
[[Файл:Asia games 1958 5yen.JPG|thumb|right|Японияның 1958 йылғы Азия уйындарына бағышланған маркаһы]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| width=&quot;20&quot;|'''Йыл'''
| width=&quot;30&quot;|'''Һан'''
| width=&quot;200&quot;|'''Урын'''
| width=&quot;160&quot;|'''Дата'''
| width=&quot;20&quot;|'''Илдәр'''
|- align=&quot;center&quot;
| 1951
| I
| align=&quot;left&quot;| {{флаг|Индия}} Нью-Дели, [[Һиндостан]]
| 4—11 март
| 11
|- align=&quot;center&quot;
| 1954
| II
| align=&quot;left&quot;| {{флаг|Филиппины}} Манила, Филиппин
| 1—9 май
| 19
|- align=&quot;center&quot;
| 1958
| III
| align=&quot;left&quot;| {{флаг|Япония}} Токио, [[Япония]]
| 24 май — 1 июнь
| 16
|- align=&quot;center&quot;
| 1962
| IV
| align=&quot;left&quot;| {{флаг|Индонезия}} Джакарта, [[Индонезия]]
| 24 август — 4 сентябрь
| 12
|- align=&quot;center&quot;
| 1966
| V
| align=&quot;left&quot;| {{флаг|Таиланд}} Бангкок, Таиланд
| 9—20 декабрь
| 16
|- align=&quot;center&quot;
| 1970
| VI&lt;ref&gt;Тәүҙә Корея Республикаһында үтергә тейеш була&lt;/ref&gt;
| align=&quot;left&quot;| {{флаг|Таиланд}} Бангкок, Таиланд &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
| 9—20 декабрь
| 16
|- align=&quot;center&quot;
| 1974
| VII
| align=&quot;left&quot;| {{флаг|Иран}} Теһран, Иран
| 1—16 сентябрь
| 19
|- align=&quot;center&quot;
| 1978
| VIII&lt;ref&gt;Тәүҙә Пакистанда үтергә тейеш була&lt;/ref&gt;
| align=&quot;left&quot;| {{флаг|Таиланд}} Бангкок, Таиланд &lt;small&gt;(3)&lt;/small&gt;
| 9—20 декабрь
| 19
|- align=&quot;center&quot;
| 1982
| IX
| align=&quot;left&quot;| {{флаг|Индия}} Нью-Дели, [[Һиндостан]] &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
| 19 ноябрь — 4 декабрь
| 23
|- align=&quot;center&quot;
| 1986
| X
| align=&quot;left&quot;| {{флаг|Республика Корея}} Сеул, Корея Республикаһы
| 20 сентябрь — 5 октябрь
| 23
|- align=&quot;center&quot;
| 1990
| XI
| align=&quot;left&quot;| {{флаг|Китай}} Пекин, [[Ҡытай]]
| 22 сентябрь — 7 октябрь
| 36
|- align=&quot;center&quot;
| 1994
| XII
| align=&quot;left&quot;| {{флаг|Япония}} Хиросима, [[Япония]]
| 2—16 октябрь
| 42
|- align=&quot;center&quot;
| 1998
| XIII
| align=&quot;left&quot;| {{флаг|Таиланд}} Бангкок, Таиланд &lt;small&gt;(4)&lt;/small&gt;
| 6—20 декабрь
| 41
|- align=&quot;center&quot;
| 2002
| XIV
| align=&quot;left&quot;| {{флаг|Республика Корея}} Пусан, Корея Республикаһы
| 29 сентябрь — 14 октябрь
| 44
|- align=&quot;center&quot;
| 2006
| XV
| align=&quot;left&quot;| {{флаг|Катар}} Доха, Катар
| 1—15 декабрь
| 45
|- align=&quot;center&quot;
| 2010
| XVI
| align=&quot;left&quot;| {{флаг|Китай}} Гуанчжоу, [[Ҡытай]]
| 12—27 ноябрь
| 45
|- align=&quot;center&quot;
| 2014
| XVII
| align=&quot;left&quot;| {{флаг|Республика Корея}} Инчхон, Корея Республикаһы
| 19 сентябрь — 4 октябрь
|
|- align=&quot;center&quot;
| 2018
| XVIII
| align=&quot;left&quot;| {{флаг|Индонезия}} Джакарта, [[Индонезия]]
| ноябрь
|
|- align=&quot;center&quot;
| 2023
| XIX
| align=&quot;left&quot;| {{флаг|Китай}}
|
|
|}

== Дөйөм миҙалдар иҫәбе ==
{| {{RankedMedalTable|nation-width=200px}}
|-
|1||align=left|{{CHN|Asian Games}} ||1,342||900||653||2,895
|-
|2||align=left|{{JPN|Asian Games}} ||957||980||913||2,850
|-
|3||align=left|{{KOR|Asian Games}} ||696||606||761||2,063
|-
|4||align=left|{{IRI|Asian Games}} ||159||161||175||495
|-
|5||align=left|{{KAZ|Asian Games}} ||140||141||200||481
|-
|6||align=left|{{IND}} ||139||178||285||602
|-
|7||align=left|{{THA|Asian Games}} ||121||159||233||513
|-
|8||align=left|{{PRK|Asian Games}} ||98||132||166||396
|-
|9||align=left|{{TPE|Asian Games}} ||82||125||255||452
|-
|10||align=left|{{PHI|Asian Games}} ||63||112||215||390
|-
|11||align=left|{{UZB|Asian Games}} ||63||96||114||273
|-
|12||align=left|{{INA|Asian Games}} ||60||95||203||358
|-
|13||align=left|{{MAS|Asian Games}} ||56||88||132||276
|-
|14||align=left|{{PAK|Asian Games}} ||44||63||93||200
|-
|15||align=left|{{SIN|Asian Games}} ||37||55||101||193
|-
!colspan=2| Total || 4,313 || 4,295 || 5,136 || 13,744
|}

== Спорт төрҙәре исемлеге ==
* Академик ишеү — 1982 йылдан
* Бадминтон — 1962 йылдан
* Баскетбол — һәр ваҡыт
* Бейсбол — 1994 йылдан
* Бильярд — 1998 йылдан
* Бодибилдинг — 2002—2006 йылдар
* Бокс — 1954 йылдан
* Көрәш — 1954 йылдан
* Боулинг — 1978 йыл, 1986 йылдан
* Һыуҙағы поло
* Велоспорт — 1951 йыл, 1958 йылдан
* Волейбол — 1958 йылдан
* Гандбол — 1982 йылдан
* Гимнастика — 1974 йылдан
* Гольф — 1982 йылдан
* Байдаркала һәм каноэла ишеү — 1990 йылдан
* Дзюдо — 1986 йылдан
* Кабадди — 1990 йылдан
* Карате — 1994 йылдан
* Ат спорты — 1982—1986 йылдар, 1994 йылдан
* Крикет — 2010 йылдан
* Еңел атлетика — һәр ваҡыт
* Өҫтәл теннисы — 1958—1966 йылдар, 1974 йылдан
* Елкәнле спорт — 1970 йыл, 1978 йылдан
* Йөҙөү — һәр ваҡыт
* Регби-7 — 1998 йылдан
* Самбо — 2014 йылдан
* Сепактакрау — 1990 йылдан
* Сквош — 1998 йылдан
* Хәҙерге заман бишбәйгеһе — 1994 йыл, 2002 йыл
* Софтбол — 1990 йылдан
* Софт-теннис — 1994 йылдан
* Спорт бейеүе — 2010 йылдан
* Йәйәнән атыу — 1978 йылдан
* Атыу — 1954 йылдан
* Теннис — 1958—1966 йылдар, 1974 йылдан
* Триатлон — 2006 йылдан
* Тэквондо — 1986 йылдан
* Ауыр атлетика — 1951—1958 йылдар, 1966 йылдан
* Ушу — 1990 йылдан
* Фехтование — 1974—1978 йылдар, 1986 йылдан
* Футбол — һәр ваҡыт
* Үләндәге хоккей — 1958 йылдан
* [[Шахмат]] — 2006 йылдан

== Башҡа Азия уйындары ==
Төп Азия уйындарынан тыш, шулай уҡ Ҡышҡы Азия уйындары (1986 йылдан), Биналағы Азия уйындары (2005 йылдан таҡ йылдарҙа), Пляждағы Азия уйындары (2008 йылдан йоп йылдарҙа), шулай уҡ төбәк (Үҙәк Азия, Көнсығыш Азия, Көньяҡ Азия, Көньяҡ-Көнсығыш Азия һәм Көнбайыш Азия) уйындары үткәрелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.ocasia.org/Game/Index.aspx Игры на сайте Олимпийского совета Азии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414124803/http://www.ocasia.org/Game/Index.aspx |date=2012-04-14 }} {{ref-en}}


[[Категория:Азия уйындары]]</text>
      <sha1>ixcihool3437bwlhvl8duyarqob7stk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83162</id>
    <revision>
      <id>1299509</id>
      <parentid>1286387</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T14:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Монумент_Незалежності_України_Майдан.jpg рәсеме [[commons:User:Minorax|Minorax]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Independence Monument, Kyiv|]].</comment>
      <origin>1299509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106531" sha1="hvd7frvnrk3nyq1eg1b685vrcfscvwu" xml:space="preserve">{{бутамаҫҡа|Чехия|Чехияла урынлашҡан| [[:cs:Kyjov|Киёв]] ҡалаһы}}
{{НП
|статус=Ҡала
|русское название=Киев
|оригинальное название={{lang-uk|Київ}} [[Файл:Collage of Kiev.png|300px|Киев]]
|страна=Украина
|герб=COA of Kyiv Kurovskyi.svg
|ширина герба=100px
|флаг=Flag of Kyiv Kurovskyi.svg{{!}}border
|ширина флага=
|описание герба=
|описание флага=
|lat_deg= 50|lat_min= 27
|lon_deg= 30|lon_min= 31
|CoordAddon=
|CoordScale=
|размер карты страны=0
|размер карты региона=250
|размер карты района=
|вид региона=
|регион=
|регион в таблице=
|вид района=
|район=
|район в таблице=
|вид общины=
|община=
|община в таблице=
|внутреннее деление=
|вид главы= мэр
|глава=[[Кличко Виталий Владимирович]]
|дата основания=
|первое упоминание=482
|прежние имена= 
|статус с=
|площадь=835,58
|вид высоты=
|высота центра НП=
|климат=
|официальный язык=Украин теле
|официальный язык-ref=
|население={{рост}} 2 888 710
|год переписи=2015
|плотность=3436
|агломерация=
|национальный состав= 
|конфессиональный состав=
|этнохороним=
|часовой пояс=+2
|DST=есть
|телефонный код=+380
|почтовый индекс=
|почтовые индексы=
|автомобильный код=
|вид идентификатора=
|цифровой идентификатор=
|категория в Commons=
|сайт=https://kievcity.gov.ua/
|язык сайта=
}}

'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} — {{IPA|[ˈkɪjiw]}}) — [[Украина]]ның баш ҡалаһы һәм иң боронғо ҡала, Киев агломерацияһың үҙәге, герой-ҡала. [[Днепр]] йылғаһында урынлашҡан. Украинаның махсус административ-территориаль берәмеге, мәҙәниәт, сәйәсәт, иҡтисад, транспорт, фән һәм дини үҙәге. Шулай уҡ Киев өлкәһенең үҙәге.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Аринин Александр Николаевич]] (29.11.1955), ғалим-[[Политология|политолог]], сәйәсмән һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 2000 йылдан Федерализм һәм граждандар йәмғиәте институты (Мәскәү) директоры. 1993 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Дәүләт Думаһы депутаты. Тарих фәндәре кандидаты (1983), сәйәси фәндәр докторы (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986).
* [[Мархасин Илья Львович]] (27.04.1919—21.04.1988), ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Техник фәндәр докторы (1966), профессор (1968). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1967), СССР‑ҙың юғары мәктәп (1979) һәм нефть сәнәғәте (1980) отличнигы. И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1971)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9288-markhasin-ilya-lvovich Башҡорт энциклопедияһы — Мархасин Илья Львович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421141537/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9288-markhasin-ilya-lvovich |date=2016-04-21 }}{{V|23|04|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Эренбург Илья Григорьевич|Илья Эренбург]] (14.01.1891—31.08.1967), [[СССР]] яҙыусыһы, шағир. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, «Красная звезда» гәзитенең хәрби хәбәрсеһе. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугирҙары хаҡында ошо баҫмала 1942 йылда донъя күргән «Башҡорттар» очергы авторы. Башҡорт яугирҙарының батырлығын уларҙың ата-бабаларының хәрби традицияларына бәйләй: [[Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)|1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]] ваҡытында рус казактары һәм башҡорттар бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшә, [[Ватан һуғышы (1812)|1812 йылғы Ватан һуғышы]]  осоронда һәм Бөйөк Ватан һуғышында рус халҡы менән берлектә Тыуған ил азатлығын һаҡлай тип яҙа. Халыҡтар араһындағы дуҫлыҡты нығытҡан өсөн (1952) халыҡ-ара һәм ике тапҡыр Сталин (1942, 1948) премияһы лауреаты&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17720-erenburg-ilya-grigorevich Башҡорт энциклопедияһы — ЭРЕНБУРГ Илья Григорьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112101235/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17720-erenburg-ilya-grigorevich |date=2021-01-12 }}{{V|11|01|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Физик-географик ҡылыҡһырлама ==
=== Климат ===
* Уртаса йыллыҡ [[температура]] — {{s|+8,4 °C}}.
* Уртаса йыллыҡ ел тиҙлеге — {{s|2,5 м/с}}.
* Уртаса йыллыҡ һауаның дымлылығы — 74 %.
* Ҡояш яҡтырытыуының дөйөм оҙайлылығы йылына 1927 сәғәт тәшкил итә.
{{Климат города
|Город_род=Киева (норма 1981—2010)
|Источник=[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33345.htm Погода и климат]
| Янв_ср=-3.5	        | Янв_ср_осад=36
| Фев_ср=-3.0	        | Фев_ср_осад=39
| Мар_ср=1.8	        | Мар_ср_осад=37
| Апр_ср=9.3	        | Апр_ср_осад=46
| Май_ср=15.5	        | Май_ср_осад=57
| Июн_ср=18.5	        | Июн_ср_осад=82
| Июл_ср=20.5	        | Июл_ср_осад=71
| Авг_ср=19.7	        | Авг_ср_осад=60
| Сен_ср=14.2	        | Сен_ср_осад=57
| Окт_ср=8.4	        | Окт_ср_осад=41
| Ноя_ср=1.9	        | Ноя_ср_осад=50
| Дек_ср=-2.3	        | Дек_ср_осад=45
| Год_ср=8.4	        | Год_ср_осад=621
| Янв_ср_мин=-5.8	| Янв_ср_макс=-0.9
| Фев_ср_мин=-5.7	| Фев_ср_макс=0.0
| Мар_ср_мин=-1.4	| Мар_ср_макс=5.6
| Апр_ср_мин=5.1	| Апр_ср_макс=14.0
| Май_ср_мин=10.8	| Май_ср_макс=20.7
| Июн_ср_мин=14.2	| Июн_ср_макс=23.5
| Июл_ср_мин=16.1	| Июл_ср_макс=25.6
| Авг_ср_мин=15.2	| Авг_ср_макс=24.9
| Сен_ср_мин=10.2	| Сен_ср_макс=19.0
| Окт_ср_мин=4.9	| Окт_ср_макс=12.5
| Ноя_ср_мин=-0.3	| Ноя_ср_макс=4.6
| Дек_ср_мин=-4.6	| Дек_ср_макс=0.0
| Год_ср_мин=4.9	| Год_ср_макс=12.5
| Янв_а_макс=11.1	| Янв_а_мин=-31.1
| Фев_а_макс=17.3	| Фев_а_мин=-32.2
| Мар_а_макс=22.4	| Мар_а_мин=-24.9
| Апр_а_макс=30.2	| Апр_а_мин=-10.4
| Май_а_макс=33.6	| Май_а_мин=-2.4
| Июн_а_макс=35.0	| Июн_а_мин=2.4
| Июл_а_макс=39.4	| Июл_а_мин=5.8
| Авг_а_макс=39.3	| Авг_а_мин=3.3
| Сен_а_макс=33.8	| Сен_а_мин=-2.9
| Окт_а_макс=27.9	| Окт_а_мин=-17.8
| Ноя_а_макс=23.2	| Ноя_а_мин=-21.9
| Дек_а_макс=14.7	| Дек_а_мин=-30.0
| Год_а_макс=39.4	| Год_а_мин=-32.2
|}}

=== География ===
{|class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;text-align:center&quot; align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;9&quot;|Киевтан яҡын тирәләге эре ҡалаларға тиклем алыҫлыҡ&lt;ref name=&quot;trans&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://lardi-trans.com/distance/
 |title       = Расчет расстояний между городами
 |publisher   = Транспортная компания «КСВ 911»
 |author      = 
 |date        = 
 |accessdate  = 2010-04-17
 |archiveurl  = http://www.webcitation.org/60tIrKOQf
 |archivedate = 2011-08-13
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812005050/http://www.lardi-trans.com/distance/ |date=2011-08-12 }}&lt;/ref&gt;
|-
|||||||{{флаг Белоруссии}} Пинск ~ 360 км&lt;br /&gt;{{Флаг Белоруссии}} [[Минск]] ~ 430 км&lt;br /&gt;{{Флаг Польши}} [[Варшава]] ~ 680 км||{{флаг Белоруссии}} Гомель ~ 225 км&lt;br /&gt;{{Флаг России}} Смоленск ~ 500 км&lt;br /&gt;{{Флаг России}} [[Санкт-Петербург]] ~ 1050 км||{{Флаг Украины}} [[Чернигов]] ~ 125 км&lt;br /&gt;{{Флаг России}} Брянск ~ 410 км&lt;br /&gt;{{Флаг России}} [[Мәскәү]] ~ 750 км||||||
|-
|||||||{{Флаг Украины}} [[Житомир]] ~ 135 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} Ровно ~ 305 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} Луцк ~ 370 км||[[Файл:Compass Rose Russian North.svg|250px|center|Роза ветров]]||{{Флаг Украины}} Сумы ~ 315 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} [[Полтава]] ~ 335 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} Харьков ~ 405 км&lt;br /&gt;{{Флаг России}} Белгород ~ 435 км||||||
|-
|||||||{{Флаг Украины}} [[Винница]] ~ 200 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} Хмельницкий ~ 275 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} [[Ивано-Франковск]] ~ 450 км||{{Флаг Молдавии}} [[Кишинёв]] ~ 395 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} Николаев ~ 400 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} Одесса ~ 435 км|| {{Флаг Украины}} Кременчуг ~ 260 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} Днепропетровск ~ 390 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} [[Запорожье]] ~ 440 км ||||||
|-
!colspan=&quot;9&quot;|
|}

=== Тәбиғәте ===
Йәшел үҫентеләрҙең бик күп булыуы менән Киев башҡа ҡалаларҙан айырылып тора{{Переход|#Парки Киева}} Совет сәйәси эшмәкәре [[Згурский, Валентин Арсентьевич|В. Згурский]] хәтирәләрендә [[Шарль де Голль|Шарль де Голлдең]] 1966 йылда Киевҡа килгән сағында трибунанан әйткән һүҙҙәрен килтерелә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Дутчак Г. О., Рыжих В. Н.|заглавие=Дружественный визит Президента Франции де Голля в Киев: сила в государственном протоколе|издание=Вестник государственного и муниципального управления|год=2014|ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/druzhestvennyy-vizit-prezidenta-frantsii-de-gollya-v-kiev-sila-v-gosudarstvennom-protokole|номер=2—1|ref=}}&lt;/ref&gt;:

{{цитата|&lt;Миңә&gt; бик күп һоҡланғыс ҡалаларҙы күрергә тура килде, ләкин парк эсендәге ҡаланы тәүге тапҡыр күрәм&lt;ref&gt;{{статья|автор={{iw|Заседа, Игорь Иванович|Igor Zaseda|uk|Засєда Ігор Іванович}}|заглавие=A Day with the Mayor: The restoration of Kiev's old disctricts and the construction of new residential areas in the city are two of Valentin Zgursky’s chief concerns|ответственный=|ссылка=http://catalog.hathitrust.org/Record/007449702|место=[[Вашингтон|Washington, D.C.]]|издательство=[[Посольство России в США|Embassy of the Union of the Soviet Socialist Republics in the USA]]|год=1982|номер=5 (May)|pages=15|издание=[[Russian Life|Soviet Life]]|ref=}}&lt;/ref&gt;.}}

[[Конский каштан обыкновенный|Каштан]] япрағы — ҡала символы&lt;ref&gt;{{EOL|582243|title=Aesculus hippocastanum|{{v|28|3|2009}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{GRIN|taxon|1628|title=Aesculus hippocastanum|{{v|28|3|2009}} }}&lt;/ref&gt;. Ҡалаға был ағас XIX һәм XX быуаттар араһында килтерелә. Тәүҙә эксперимент булараҡ каштан ағастары Бульвар шоссеһында (хәҙер — Т. Шевченко исемендәге бульвар) ултыртыла, аҙаҡ был ағасты бөтә ҡала буйынса ултырта башлайҙар&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kievjournal.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=131&amp;Itemid=29|title=Белый каштан — символ Киева|publisher=Неофициальный городской сайт Киева|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CK4MA4Bm?url=http://www.kievjournal.com/index.php?option=com_content|archivedate=2012-11-20}}&lt;/ref&gt;.

== Административ бүленеш ==
{{main|Киевтың административ-территориаль бүленеше}}
[[Файл:Адміністративний поділ Києва.gif|thumb|250px|Киевтың административ бүленеше]]
[[Файл:Kiew Zentrum.jpg|thumb|280px|Ҡаланың киске панорамаһы]]
Ҡала [[Днепр]]ҙың уң һәм һул ярҙарында урынлашҡан һәм 10 райондан тора.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Район !! Оригиналь атамаһы !! Майҙаны, км² !! Халҡы, чел.&lt;ref&gt;При определении динамики народонаселения учитывалось изменение за период с 1 декабря 2017 года по 1 января 2018 года&lt;/ref&gt; !! Тығыҙлыҡ, чел./км²
|-
|colspan=&quot;5&quot;| '''''Днепрҙың уң яҡ яры'''''
|-
|[[Голосеевский район]] || Голосіївський район || 160,78 || {{рост}}252 123 || 1568
|-
|[[Соломенский район]] || Солом’янський район || 40,52 || {{рост}}376 847 || 9300
|-
|[[Святошинский район]] || Святошинський район || 102,63 || {{Рост}}342 530 || 3337
|-
|[[Оболонский район]] || Оболонський район || 110,32 || {{Спад}}319 181 || 2893
|-
|[[Подольский район (Киев)|Подольский район]] || Подільський район || 34,08 || {{рост}}206 931 || 6071
|-
|[[Печерский район]] || Печерський район || 19,57 || {{рост}}161 818 || 8268
|-
|[[Шевченковский район (Киев)|Шевченковский район]] || Шевченківський район || 26,63 || {{спад}}220 559 || 8282
|-
|colspan=&quot;5&quot;|'''''Днепрҙың һул яҡ яры'''''
|-
|[[Дарницкий район]] || Дарницький район || 132,24 || {{рост}}345 506 || 2612
|-
|[[Днепровский район (Киев)|Днепровский район]] || Дніпровський район || 66,7 ||{{Рост}}357 947 || 5366
|-
|[[Деснянский район (Киев)|Деснянский район]] || Деснянський район || 154,2 || {{спад}}368 934 || 2392
|}

[[Киевсовет]] тарафынан раҫланған  «2020 йылға тиклем Киев үҫешенең генераль планы» баш ҡала төбәген киңәйтеүҙе күҙҙә тота, уның составына [[Киевская область|Киев өлкәһенең]] түбәндәге райондары ла инәсәк:
* Барышевский, Бородянский, Броварский, Васильковский, Вышгородский, [[Киево-Святошинский район|Киево-Святошинский]], Макаровский, Фастовский;
* [[Город-спутник|Юлдаш-ҡалаларҙың]] ҡайһы берҙәре лә инәсәк, улар араһында [[Борисполь]], [[Боярка]], [[Буча (город)|Буча]], [[Бровары]], [[Васильков]], [[Вишнёвое (город)|Вишнёвое]], [[Вышгород (Украина)|Вышгород]], [[Ирпень]], [[Фастов]] юлдаш-ҡалалар бар&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://city24.ua/client/city24client;jsessionid=CB73A43AAF17FC1D28589CE8C9CD5424?rnd=249268&amp;pageId=15&amp;objId=NewsObject&amp;stateId=NewsByCat&amp;eventId=NewsArticleEvent&amp;articleId=61654&amp;randId=0.8873037678706335 |title = Киев поглотит всю область |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070617184130/http://city24.ua/client/city24client;jsessionid=CB73A43AAF17FC1D28589CE8C9CD5424?rnd=249268&amp;pageId=15&amp;objId=NewsObject&amp;stateId=NewsByCat&amp;eventId=NewsArticleEvent&amp;articleId=61654&amp;randId=0.8873037678706335 |archivedate = 2007-06-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070617184130/http://city24.ua/client/city24client;jsessionid=CB73A43AAF17FC1D28589CE8C9CD5424?rnd=249268&amp;pageId=15&amp;objId=NewsObject&amp;stateId=NewsByCat&amp;eventId=NewsArticleEvent&amp;articleId=61654&amp;randId=0.8873037678706335 |date=2007-06-17 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡаланың айырым хоҡуҡи статусы ==
;Украинаның баш ҡалаһы
[[Конституция Украины|Украина Конституцияһының]] 133-сө стстаьяһына ярашлы&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/p/print?nreg=254%EA%2F96-%E2%F0 Конституція України &amp;#124; від 28.06.1996 № 254к/96-ВР (Стор. 1 з 3)]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, Киев ҡалаһы, Украинаның баш ҡалаһы булараҡ, Украинаның «Украинаның баш ҡалаһы — герой-ҡала Киев тураһындағы» Законында билдәләнгән&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/p/print?nreg=401-14 Про столицю України — місто-герой Київ &amp;#124; від 15.01.1999 № 401-XIV]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;махсус статусҡа эйә һәм өлкә етәкселегенә буйһонмай (Украина Конституцияһы [[Севастополь]]) ҡалаһына ла шундай уҡ хоҡуҡтар бирә). Атап үтелгән Законға ярашлы, уны Украинаның Конституция суды аңлатыуынса, [[Киев ҡалаһы дәүләт хакимиәтенең]] (КГГА) башлығы ҡала башлығын һайлауҙарҙа ҡатнашҡан һайлаусыларҙың иң күп һандағы тауыштарын йыйыу юлы менән автоматик рәүештә туранан-тура һайлауҙарҙа һайлап ҡуйылған Киев ҡалаһы башлығы була.

== Власть органдары ==
{{Обновить|2020}}
[[Файл:Klov Palace. Listed ID 80-382-0462. - 8 Pylypa Orlyka Street, Pechersk Raion, Kiev. - Pechersk 28 09 13 396.jpg|thumb|250px|[[Кловский дворец|Украинаның Юғары суды бинаһы]]]]
2014 йылдың майында ҡала советына һайлауҙар барышында 120 депутат һайлана:
{{electiontable|Kiev local election, 2014}} '''[[2014 йыл]]дың [[25 май]]ында Киев ҡала советы депутаттарын ваҡытынан алда һайлауҙар һөҙөмтәләре'''&lt;ref&gt;[http://vibori2014.rbc.ua/rus/-udar-poluchil-77-iz-120-mest-v-kievsovete-ne-opublikovany-04062014105600 «Удар» получил 77 из 120 мест в Киевсовете, не опубликованы данные по 37-му округу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022221908/http://vibori2014.rbc.ua/rus/-udar-poluchil-77-iz-120-mest-v-kievsovete-ne-opublikovany-04062014105600 |date=2014-10-22 }}&lt;/ref&gt;
|-
!style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot; align=center colspan=&quot;2&quot; valign=center|Партиялар
!style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot; align=right|%
!style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot; align=right|Пропорциональ нигеҙҙә һайланған
!style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot; align=right|Бер мандатлы округтарҙа һайланған
!style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot; align=right|Бөтәһе
|-
|bgcolor=&quot;#FF0000&quot;|
|align=left|[[Украинаның реформалар өсөн демократик альянсы]]
|align=&quot;right&quot;|40,56 %
|align=&quot;right&quot;|30
|align=&quot;right&quot;|47
|align=&quot;right&quot;|77
|-
|bgcolor=&quot;#FF2400&quot;|
|align=left|[[Олег Ляшконың Радикаль партияһы]]
|align=&quot;right&quot;|9,21 %
|align=&quot;right&quot;|7
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|7

|-
|bgcolor=&quot;#00A86B&quot;|
|align=left|[[Самопомощь|«Үҙ-үҙеңә ярҙам» берекмәһе]]
|align=&quot;right&quot;|6,87 %
|align=&quot;right&quot;|5
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|5
|-
|bgcolor=&quot;#002FA7&quot;|
|align=left|[[Свобода (партия, Украина)|Бөтә Украина «Азатлыҡ» берекмәһе]]
|align=&quot;right&quot;|6,50 %
|align=&quot;right&quot;|5
|align=&quot;right&quot;|1
|align=&quot;right&quot;|6
|-
|bgcolor=&quot;#FFCBDB&quot;|
|align=left|[[Батькивщина|Бөтә Украина «Батькивщина» берекмәһе]]
|align=&quot;right&quot;|4,14 %
|align=&quot;right&quot;|3
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|3
|-
|bgcolor=&quot;#EF9B0F&quot;|
|align=left|«[[Гражданская позиция (Украина)|Граждандар позицияһы]]»
|align=&quot;right&quot;|3,61 %
|align=&quot;right&quot;|3
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|3
|-
|bgcolor=&quot;#228B22&quot;|
|align=left|«[[Новая жизнь (партия)|Яңы тормош]]»
|align=&quot;right&quot;|3,39 %
|align=&quot;right&quot;|3
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|3
|-
|bgcolor=&quot;#004DFF&quot;|
|align=left|[[Украина «Берҙәмлек» партияһы]]
|align=&quot;right&quot;|3,31 %
|align=&quot;right&quot;|2
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|2
|-
|bgcolor=&quot;#120A8F&quot;|
|align=left|[[Демократический альянс (Украина)|Демократик альянс]]
|align=&quot;right&quot;|3,00 %
|align=&quot;right&quot;|2
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|2
|-
|bgcolor=&quot;#FFD100&quot;|
|align=left|[[Укаринаның демократик партияһы]]
|align=&quot;right&quot;|1,24 %
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|2
|align=&quot;right&quot;|2
|-
|bgcolor=&quot;#BFBFBF&quot;|
|align=left|Үҙен-үҙе күрһәтеүселәр
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|9
|align=&quot;right&quot;|9
|-
|align=left style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot; colspan=&quot;2&quot;|'''Всего (%)'''
|width=&quot;30&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot;|'''100,00 %'''
|width=&quot;30&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot;|'''60'''
|width=&quot;30&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot;|'''60'''
|width=&quot;30&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot;|'''120'''
|}

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 |width=&quot;20%&quot;|[[Файл:VCH Верх Рада CHUPRINA ©.JPG|center|225px]]
 |width=&quot;20%&quot;|[[Файл:Kiev Cabinet of Ministers.jpg|center|225px]]
 |width=&quot;20%&quot;|[[Файл:Pres-adm-ukraine-2008.jpg|center|195px]]
 |width=&quot;20%&quot;|[[Файл:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine.JPG|center|195px]]
 |width=&quot;20%&quot;|[[Файл:Крещатик, 36 (01) - Мэрия.jpg|center|195px]]
 |-
 |[[Верховная рада Украины|Юғары Рада]] [[Здание Верховного Совета Украины|бинаһы]] 
 |[[Кабинет министров Украины|Министрҙар кабинеты]] бинаһы
 |[[Украина президенты офисы]]
 |[[Украинаның Сит илдәр министрлығы]]
 |[[Крещатик]]та [[Киев ҡала дәүләт хакимиәте]] 
 |}

== Ҡала башлыҡтары ==
{{main|Великие князья Киевские|Градоначальники Киева}}

== Халҡы ==
{{main|Киев халҡы}}
Бойондороҡһоҙлоҡ дәүерендә Украинала ни бары бер тапҡыр, 2001 йылда, халыҡ иҫәбе алына, уның барышында илдәге халыҡ һанының 2 611 327 кеше булыуы теркәлә.Ҡала халҡының хәҙерге һанына ҡара төрлө рәсми сығанаҡтар бар. Мәҫәлән, Украинаның Министр Кабинеты үткәргән иҫәп буйынса 2019 йылдың 1 ғинуарына ҡалала халыҡ һаны 3 703 100 кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Кабмин 2019&quot;&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wnzq3za20wQ 23.01.2020 Прес-конференція щодо результатів оцінки чисельності наявного населення України]&lt;/ref&gt;, ә бына халыҡ иҫәбен алыуҙағы рәсми иҫәптә (уны 2020 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Укрстат мәғлүмәттәре бирә) 2 967 360 кеше тип билдәләнә&lt;ref name=&quot;Население 1 янв 2020&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302174910/http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html |date=2020-03-02 }}&lt;/ref&gt; или&lt;br&gt; 3 703 100&lt;ref name=&quot;Кабмин 2019&quot; /&gt;.

[[XVIII быуат]] аҙағында ҡалала {{s|30 000}} тирәһе кеше йәшәй. 2001 йылдағы [[Перепись населения в Киеве (2001)|халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, Киевта {{s|2 611 300}} кеше йәшәй. Хәҙерге ваҡытта халыҡ һаны йылына уртаса 20 мең кешегә арта. 2002 йылдың 1 ғинуарынан 2010 йылдың 1 ғинуарына тиклем Киев халҡы 174 мең кешегә артҡан&lt;ref name=&quot;Gorstat-527&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1|title=Населення (1995—2012 рр.)|publisher=Головне управління статистики у м. Києві|lang=uk|access-date=2010-04-05|archive-date=2013-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt;. 2018 йылдың 1 ғинуарына шул осорҙа йәшәгән халыҡ һаны 2 934 522 кеше тәшкил итә (был 2017 йылдың 1 ғинуары менән сағыштырғанда 0,3 процентҡа күберәк). Даими йәшәүселәр һаны — 2 893 215 кеше&lt;ref&gt;При определении динамики народонаселения учитывалось изменение за период с 1 декабря 2017 года по 1 января 2018 года&lt;/ref&gt;. Халыҡтың тәбиғи үҫеше күҙәтелә, тотош ил буйынса алынған күрһәткес менән сағыштырғанда ул байтаҡҡа юғары (Киевта 1000 кешегә үҫеш +2,2 кеше булһа, Украина буйынса тотош алғанда 1000 кешегә −4,17 кеше). Киев был йәһәттән Карпат аръяғы һәм Ровенский өлкәләренән генә ҡалыша, уларҙа ярашлы рәүештә үҫеш +3,7 һәм +2,4 кеше. Демография институты мәғлүмәттәре һәм [[НАН Украины|Украинаның Мили Фәндәр Академияһының]] социаль тикшеренеүҙәре буйынса, 2009 йылдың башына Киевта халыҡ һаны 3144,3 мең кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://idss.org.ua/monografii/nandop1.pdf Соціально-економічний стан України: наслідки для народу та держави]. — Національна доповідь, Київ, 2009. С. 211{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, был рәсми статистика мәғлүмәттәре менән сағыштырғанда 420 мең кешегә күберәк.  2016 йылда: тыуым — 1000 кешегә 12,5 кеше, үлем — 10,5, тәбиғи үҫеш — 2,0 (Украина буйынса тотош алғанда −4,4 кеше)&lt;ref&gt;[http://www.kiev.ukrstat.gov.ua/p.php3?с=527&amp;lang=1 Население г. Киева (1995—2016)]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2007/ds/nas_rik/nas_u/nas_rik_u.html Население Украины (1995—2016)]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Миграция күрһәтәкестәре: 10 мең кешегә килеүселәр һаны — 102,8, китеүселәр — 57,2, миграция үҫеше — 45,6 (Украина буйынса тотош алғанда 2,5)&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2016/ds/mr/mr_u/mr1216_u.html Миграционное движение населения в 2016 году]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

=== Милли составы ===
XVII быуат уртаһына Киев халҡының күпселеген украиндар, ҙур булмаған өлөшөн урыҫтар, белорустар һәм поляктар тәшкил итә. Бынан тыш ҡалала әрмәндәр, йәһүдтәр, гректар, татарҙар, немецтар һәм башҡа этнос вәкилдәре йәшәй&lt;ref name=&quot;Історія міст&quot;&gt;Історія міст і сіл Української РСР: В 26 т. Київ / Гол. ред. кол.: Тронько П. Т. (гол. Гол. редкол.), Бажан М. П., Білогуров М. К., Білодід I. K., Гудзенко П. П., Дерев′янкін Т. І., Касименко О. К. (заст. гол. Гол. редкол.), Кондуфор Ю. Ю., Королівський С. М., Кошик О. К., Мітюков О. Г., Назаренко І. Д., Овчаренко П. М., Пилькевич С. Д., Ремезовський Й. Д. (заст. гол. Гол. редкол.), Слабєєв І. С. (відп. секр. Гол. редкол.), Цілуйко К. К.; Ред. кол. тома: Бойченко В. О. (гол. редкол.), Касименко О. К., Котов В. Н.. Кошик О. К. (заст. гол. редкол.), Марченко М. І., Мельник Л. Г., Овчаренко П. М., Прощарук Г. П., Рудько М. П. (відп. секр. редкол.). АН УРСР. Інститут історії. — К.: Голов. ред. УРЕ АН УРСР, 1968. — стр. 57 — 587 с.&lt;/ref&gt;.

XIX быуатта ассимиляция иҫәбенә Киевта украиндар һаны байтаҡҡа кәмей. Мәҫәлән, 1897 йылда улар 22,2 % булһа, ә 1917 йылда — 16,4 % ҡына булып ҡала. Бер үк ваҡытта урыҫтарҙың һаны ла кәмей төшә (54,2 проценттан 49,5  процентҡа тиклем) һәм йәһүдтәрҙең һаны 12,1 проценттан 18,6 процентҡа тиклем арта. Артабан украиндарҙың өлөшө арта, һәм  1926 йылда улар Киевта ҡайтанан күпселекте тәшкил итә: 42,2 %, ә урыҫтар — 24,4 %&lt;ref name=&quot;Кабузан&quot;&gt;''Кабузан В. М.'' Украинцы в мире динамика численности и расселения. 20-е годы ХVIII века — 1989 год Формирование этнических и политических границ украинского этноса. Ин-т рос. истории РАН. М. Наука, 2006. — стр. 290—658 с.&lt;/ref&gt;.

XXI быуат башына Киевта украиндар һаны 1989 йылдағы 72,5 %  урынына 2001 йылда 82,2 процентҡа етә. Был осорҙа башҡа милләттәр һаны кәмей. Бөтәһенә ҡарағанда ла урыҫтарҙың һаны кәмей: 1989 йылда 536,2 мең кеше булһа (20,9 %),  2001 йылда 337,3 мең кеше (13,1 %). Белорустар һаны ла түбәнәйә (1989 — 25,3 мең кеше, 2001 — 16,5 мең кеше) һәм поляктар (1989 — 10,4 мең кеше, 2001 — 6,9 мең кеше). XXI быуат башына йәһүдтәрҙең эмиграция процесы тамамлана (1989 йылдан 2001 йылға тиклем Киевта йәһүдтәрҙең һаны 100,6 мең кешенән 17,9 мең кешегә тиклем кәмей, ҡала халҡы өлөшөндә лә кәмеү күҙгә бәрелеп тора: 13,9 % [[1959 йыл]]да һәм 0,7 % 2001 йылда).

2001 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы&lt;ref&gt;''Тархов С. А.'' [http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0173/analit05.php «Итоги переписи населения Украины 2001 года» — Четвёртые сократические чтения по географии. Научные теории и географическая реальность. // Сборник докладов / Под редакцией [[Шупер, Вячеслав Александрович&amp;#124;В. А. Шупера]]. — М.: Эслан, 2004. — C. 144—164.]&lt;/ref&gt;, ҡала халҡының 82,2 проценты украиндарҙан һәм 13,1 проценты [[Русские в Киеве|урыҫтарҙан]] тора. 2006 йылдың ноябрендә кешеләрҙән һорағанда ҡалала йәшәүселәрҙең 83 проценты үҙен украин тип атай, 14 проценты — урыҫтар, 3 проценты — йәһүдтәр, әрмәндәр һәм башҡа милләт вәкилдәре&lt;ref name=&quot;ado5&quot;&gt;{{cite web |url = http://zadonbass.org/news/all/?id=46675 |title = «Блеск и нищета» киевлян |archiveurl = https://web.archive.org/web/20131103213630/http://zadonbass.org/news/all/?id=46675 |archivedate = 2013-11-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103213630/http://zadonbass.org/news/all/?id=46675 |date=2013-11-03 }}&lt;/ref&gt;{{нет в источнике|21|12|2013}}&lt;!-- В 2001 доминирующим языком общения в Киеве являлся [[Украинский язык|украинский]] — 52,5 % горожан используют украинский, а русский — только 10,5 %. Причём только украинский язык во всех ситуациях употребляют 21,2 % киевлян, а только русский — 4,3. --&gt;

=== Йәһүд общинаһы ===
Киевтың йәһүд общинаһы тураһындағы тәүге мәғлүмәттәр Х быуат тип билдәләнелә. «[[Киев хаты]]н» — Киевтың тәүге тапҡыр иҫкә алыныуы — Киевта шул дәүерҙә йәшәгән йәһүдтәр боронғо иврит телендә яҙып ҡалдырған. Туделынан Венямин һәм Регенсбургтан Перхия кеүек йәһүд сәйәхәтселәре, Киевта ҙур йәһүд общинаһы йәшәгән ҡала, тип атай. Монголдар баҫып алған осорҙа община ҡала менән бергә юҡ ителә һәм тик поляк идаралығы дәүерендә генә тергеҙелә. Был осорҙа йәһүдтәр бер нисә тапҡыр (1459 һәм 1619 йылдарҙа) ҡаланан ҡыуыла&lt;ref name=&quot;jewishvirtuallibrary&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0012_0_11117.html|title=Kiev|publisher=Encyclopaedia Judaica|lang=en|accessdate=2013-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hjzfl4b0?url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0012_0_11117.html|archivedate=2013-06-29}}&lt;/ref&gt;

1648 йылда, Украинала йәшәгән бөтә йәһүдтәр кеүек үк, Хмельницкийҙың казак ихтилалынан община ҙур зыян күрә. 1654 йылда Киевты Мәскәү батшалығына ҡушҡандан һуң йәһүдтәргә ҡалала төпләнеү тыйыла, тик 1793 йылда Польшаны бүлгәндән һуң ғына был тыйыу алына, шунан һуң ғына Киевҡа поляк йәһүдтәре килеп ултыра башлай.

[[Файл:Будинок Гінзбурга.jpg|thumb|250px|Гинзбург йорто (Киев)|Гинзбург йорто]]]]
XIX быуатта община артабан үҫә һәм оҙаҡламай Украинаның мөһим йәһүд общиналарының береһенә әйләнә. Был осорҙа ҡала бик күп синагога, шул иҫәптән ҡаланың төп синагогаһы — Бродский синагогаһы ла төҙөлә. Шулай уҡ бер нисә мәктәп һәм оҫтахана төҙөлә.

XIX быуаттың тәүге яртыһында һәм XX быуаттың башында община бер нисә ҡыйралыш кисерә — 1882 йылда тиҫтәләгән йәһүд үлтерелә һәм яралана, күп йорттар талана. 1905 йылда община тағы ла ҡыйралыштан зыян күрә. 1913 йылда Киевта [[Бе́йлис эше]] киң билдәлелек ала — йәһүд Менахем Мендел Бейлисты 12 йәшлек уҡыусыны ритуаль үлтереүҙә ғәйеләү буйынса суд процесы була. Процесс һөҙөмтәләре буйыса Бейлис аҡлана.

Граждандар һуғышы һәм Украинаның бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышы барышында община бер-береһенә ҡаршы булған көстәр тарафынан бер нисә ҡыйралыштан зыян күрә. Һуғыш тамамланып, совет власы урынлаштырылғас, община йәһәт үҫә һәм 1939 йылға {{s|224 000}} кешегә етә&lt;ref name=&quot;jewishvirtuallibrary&quot;/&gt;

Нацист Германияһы СССР-ға һуғыш башлағандан һуң йәһүдтәрҙең күбеһе ҡаланан сығып ҡаса. 1941 йылдың 29—30 сентябрендә ҡалала ҡалған йәһүдтәр [[Бабий Яр]]ға ҡыуып сығарыла һәм шунда үлтерелә. Холокостың киң билдәле ошо бер эпизодында ғына {{s|33 731}} кеше һәләк була. 1941—1942 йылдарҙа тағы ла {{s|15 000}} йәһүд атып үлтерелә.
Һуғыштан һуң ҡалаға иҫән ҡалған йәһүдтәр ҡайта, һәм община тергеҙелә. 1946 йылда ҡалала бер генә синагога эшләй, ҡаланың тәғәйенләнгән һуңғы раввины Панец 1960 йылда эшен ташлай һәм 1968 йылда вафат була. Унан һуң 1990-сы йылдарға тиклем Киевта бөтөнләй раввин булмай&lt;ref name=&quot;jewishvirtuallibrary&quot;/&gt;.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|width=&quot;20%&quot;|[[Файл:Київська велика хоральна синагога.jpg|center|210px]]
|width=&quot;20%&quot;|[[Файл:Синагога Баришпольського.jpg|center|210px]]
|width=&quot;20%&quot;|[[Файл:Brodsky Synagogue.jpg|center|210px]]
|width=&quot;20%&quot;|[[Файл:Galickaja sinagoga-fasad.JPG|center|200px]]
|width=&quot;20%&quot;|[[Файл:Кенаса караїмська P1460234 вул. Ярославів Вал, 7.jpg|center|210px]]
|-
|[[Синагога Киевской иудейской религиозной общины|Большая хоральная синагога]]
|[[Синагога Баришпольського]]
|[[Хоральная синагога Бродского]]
|[[Галицкая синагога]]
|[[Кенасса в Киеве|Караимская кенаса]]
|}

СССР тарҡалғандан һәм Украинаның бойондороҡһоҙлоғо тергеҙелгәндән һуң йәһүдтәрҙең күпселеге эмиграцияға китә. 1990-сы йылдарҙа дини община ҡайтанан эшләй башлай; шулай уҡ Бабий Ярҙа Холокост ҡорбандарына мемориаль асыла, унда йыл һайын рәсми сара үткәрелә&lt;ref&gt;[http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Peres-will-attend-memorial-ceremony-at-Ukraine-Babi-Yar Peres will attend memorial ceremony at Ukraine’ Babi Yar &amp;#124; JPost &amp;#124; Israel News]&lt;/ref&gt;. На сегодняшний день в Киеве живёт около {{s|20 000}} евреев. В городе есть две еврейские школы и две главные религиозные общины с двумя синагогами — Хабад (раввин Моше Асман) и Карлин (Яков Блайх он же главный раввин Украины)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jpeopleworld.com/index.php?dir=site&amp;page=country&amp;subj_cs=4755|title=Jewish community in Kiev|publisher=www.jpeopleworld.com|lang=en|accessdate=2013-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HjzgTHua?url=http://www.jpeopleworld.com/index.php?dir=site|archivedate=2013-06-29}}&lt;/ref&gt;.

Киевта һәм Киев өлкәһендә ювелир [[Маршак, Иосиф Абрамович|Иосиф Маршак]] (1854), философ [[Шестов, Лев Исаакович|Лев Шестов]] (1866), сатирик [[Ядов, Яков Петрович|Яков Ядов]] (1873), яҙыусы [[Эренбург, Илья Григорьевич|Илья Эренбург]] (1891), рәссам [[Сандро Фазини]] (1892), совет дәүләт ҙәм партия эмәкәре [[Каганович, Лазарь Моисеевич|Лазарь Каганович]] (1893), Израиль сәйәсмәне [[Меир, Голда|Голда Меир]] (1898), пианист [[Горовиц, Владимир Самойлович|Владимир Горовиц]] (1903), кинорежиссёр [[Дерен, Майя|Майя Дерен]] (1917), физик [[Мошинский, Маркос|Маркос Мошинский]] (1921)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ганна Руденко|title=Еврейская Украина: 10 фактов о евреях Киева|url=http://jewishnews.com.ua/ru/publication?id=3855|publisher=Jewish news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022025850/http://jewishnews.com.ua/ru/publication?id=3855|archivedate=2016-10-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022025850/http://jewishnews.com.ua/ru/publication?id=3855 |date=2016-10-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҡтисады ==
* [[:Категория:Киев иҡтисады]]
Киев илдең эре иҡтисади һәм сәнәғәт үҙәге булып тора. Халыҡ һаны яғынан да, шулай уҡ эшлекле әүҙемлек йәһәтенән дә ул Украинаның иң ҙур ҡалаһы. 2010 йылдың 1 ғинуарына Киевта 238 000 йүнселлек субъекты теркәлгән&lt;ref name=&quot;kiev.ukrstat.gov.ua&quot;&gt;[http://kiev.ukrstat.gov.ua/?c=1002&amp;lang=1 Industrial Production by Economic Activity]&lt;/ref&gt;.

Рәсми мәғлүмәттәр 2004 йылдан алып 2008 йылға тиклемге осорҙа Киевтың иҡтисады илдең башҡа өлөшөнән алда барыуын күрһәтә (килем йылына уртаса 11,5  процентҡа арта)&lt;ref name=&quot;kiev.ukrstat.gov.ua&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gross Domestic Product&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Gross Domestic Product]&lt;/ref&gt;. 2007 йылда башланған [[Финансовый кризис 2007—2008 годов|донъя финанс көрсөгенән]] һуң Киев иҡтисады 2009 йылда ҙур зыян күрә: [[валовой региональный продукт|тулайым төбәк продукты]] 13,5 процентҡа кәмей&lt;ref name=&quot;Gross Domestic Product&quot;/&gt;. Бик юғары кимәлдә булыуына ҡарамаҫтан, тотош ил менән сағыштырғанда әүҙемлек 1,6 процентҡа аҙыраҡ түбәнәйә&lt;ref name=&quot;Gross Domestic Product&quot;/&gt;. Киев иҡтисады, Украинаның башҡа өлөшөндәге кеүек үк, 2010 һәм 2011 йылдарҙа бер аҙ күтәрелә. Киев килеме уртаса кимәлдә булған ҡала, хәҙерге ваҡытта хаҡтар күп кенә американ ҡалаларындағы хаҡтар менән сағыштырырлыҡ (йәғни Көнбайыш Европаға ҡарағанда байтаҡҡа түбән).

Иҡтисади нигеҙенең ҙур һәм төрлө булыуы һәм ниндәйҙер айырым тармаҡҡа йәки компаниеға бәйле булмауы арҡаһында, ҡалала эшһеҙлек кимәле элек-электән сағыштырмаса түбән була — 2005 — 2008 йылдарҙа ни бары 3,75 %&lt;ref name=&quot;kiev.ukrstat.gov.ua&quot;/&gt;. 2009 йылда эшһеҙлек кимәле 7,1 процентҡа күтәрелеүгә ҡарамаҫтан, ил буйынса уртаса кимәлдән (9,6 %) түбәнерәк булып ҡала&lt;ref name=&quot;kiev.ukrstat.gov.ua&quot;/&gt;.

2019 йылдың июленә Киевта уртаса эш хаҡы 16 249 гривен (560 евро/630 долларов США) тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Gross Domestic Product&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://index.minfin.com.ua/labour/salary/average/kiev/ index.minfin.com.ua/ua/labour/salary/average/Київ/]&lt;/ref&gt;.

Киев, һис шикһеҙ, Украинаның бизнес һәм коммерция үҙәге булып тора, илдең  [[Нафтогаз Украины|Украина Нефтогазы]], Энергобаҙар һәм [[Киевстар]] кеүек эре компаниялары бында урынлашҡан. 2010 йылда милли [[ваҡлап һатыуҙың]] 18 проценты һәм төҙөлөш эшмәкәрлегенең 24 проценты ҡала өлөшөнә тура килә&lt;ref name=&quot;kiev.ukrstat.gov.ua&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gross Domestic Product&quot;/&gt;. Күсмәҫ милек — Киев иҡтисады нигеҙҙәренең береһе. Фатирҙарҙың уртаса хаҡы  илдәге иң юғарыһы, Көнсығыш Европа менән сағыштырғанда ла иң юғарыһы&lt;ref&gt;[https://www.globalpropertyguide.com/Europe/Ukraine/square-meter-prices Price per Square Meter Ukraine | Ukrainian Cost per Square Meter&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111170112/https://www.globalpropertyguide.com/Europe/Ukraine/square-meter-prices |date=2020-01-11 }}&lt;/ref&gt;. Киев шулай уҡ [[Коммерческая недвижимость|коммерция күсмәҫ милке]] буйынса ла юғары урындарҙы биләй, сөнки илдең иң юғары офис биналары ла Киевта урынлашҡан («[[Гулливер (бизнес-центр)|Гулливер]]», «[[Парус (бизнес-центр)|Парус]]») кеүектәре һәм Украинаның иң эре сауҙа үҙәктәре («Dream Town» һәм «Ocean Plaza»кеүектәре).

=== Сәнәғәте ===
Еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте, химия производствоһы, машиналар эшләү, фармацевтика, металлургия, авиатөҙөлөш, полиграфия, включая нәшер итеү, матбуғат һәм яҙылған мәғлүмәттәрҙән к-сермә эшләү Киевта сәнәғәттең төп тармаҡтары булып тора&lt;ref name=&quot;kiev.ukrstat.gov.ua&quot;/&gt;. В Киеве, также, расположен [[Институт транспорта нефти]].

=== Эре предприятиялары ===
[[Файл:Antonov An-124-100M Ruslan, Antonov Design Bureau AN2177099.jpg|thumb|right|[[КБ Антонов|Антонов конструктор бюроһында]] эшләнгән[[Ан-124]]]]
* [[Оболонь (пивоваренная компания)|«Оболонь» һыра ҡайнатыу заводы]]
* [[Киевский судостроительно-судоремонтный завод|Киев судно төҙөү-судно ремонтлау заводы]]
* [[КБ Антонов|Антонов конструктор бюроһы]]
* [[Киевский бронетанковый завод|Киев бронетанк заводы]]
* ОАО «[[Маяк (завод в Киеве)|„Маяк“ заводы]]» ААЙ-һы
* [[Большевик (завод, Киев)|Киев «Большевик» заводы]]
* Киев «[[Кузница на Рыбальском]]» заводы (элекке «Ленинская кузня»)
* [[Киевский завод «Стройдормаш»|Киев «Стройдормаш» заводы]]
* ООО ПТК «[[Агромат]]»
* [[410-сы граждандар авиацияһы заводы]]
* [[Арсенал (завод, Киев)|«Арсенал» заводы]]
* [[ «Антонов» серия заводы]]

== Транспорты ==
Киев — эре транспорт узелы (тимер юлы һәм [[шоссе]]юлдар, [[йылға порты]], [[аэропорт]]тар). 1960 йылдан метрополитен эшләй. Автобус, троллейбус һәм трамвай селтәрҙәре үҫешкән, фуникулёр эшләй.

=== Һауа транспорты ===
[[Файл:Boryspil Terminal D - panoramio.jpg|thumb|«[[Борисполь (аэропорт)|Борисполь]]», терминал «D»]]
1941 йылда юҡҡа сығарылған [[Бровары (аэропорт)|Броварский]] тәүге эре пассажир аэропорты (шулай уҡ хәрби аэродромы менән бергә) була{{нет АИ|27|09|2016}}.

Әлеге ваҡытта Киевта өс аэропорт эшләй:
* Халыҡ-ара «[[Борисполь (аэропорт)|Борисполь]]» аэропорты (Киевтың көньяҡ-көнсығышындараҡ, Киев өлкәһенең Борисполь ҡалаһында урынлашҡан).
* Халыҡ-ара «[[Киев (аэропорт)|Киев]]» аэропорты (Жуляны).
* Халыҡ-ара «[[Антонов (аэропорт)|Антонов]]» аэропорты (Гостомель).

Ҡала эсендә шулай уҡ [[Святошин (аэродром)|Святошин]] эксперименталь аэродромы (Киев «Авиант» авиазаводының һынауҙар үткәреү аэродромы). Ҡала тирәләй Васильков, Узин, Белая Церковь ҡалаларында хәрби аэродромдар урынлашҡан. Васильков һәм Белая Церковь аэродромдарын пассажир аэропорттары булараҡ файҙаланыу пландары буйынса бер нисә тапҡыр фекер алышыу була. Ҡала янында ҙур булмаған бер нисә аэродром бар: [[Чайка (аэродром)|Чайка]] (ОСААФ-тың элекке базаһы, парашют базаһы, спорт авиацияһы), Бузовая (планер базаһы), Долина (спорт авиацияһы), Наливайковка (спорт авиацияһы), Бышев, Бородянка (парашют базаһы), Девички, Гоголев, Киев-Южный (Гребинки, ауыл хужалығы авиацияһы, парашют базаһы, вертолёттар) һәм башҡалар.

2017 йылда 11 миллиондан ашыу пассажир Киев аэропорттары хеҙмәтенән файҙаланған&lt;ref&gt;{{cite web|title=Аэропорт Борисполь обслужил 10-миллионного пассажира|url=http://www.capital.ua/ru/news/103822-aeroport-borispol-obsluzhil-10-millionnogo-passazhira|accessdate=2018-01-02}}&lt;/ref&gt;.

=== Тимер юлдары ===
 йылда Киев — эре тимер юл узелы. [[Юго-Западная железная дорога|Көньяҡ-Көнбайыш тимер юлының]] баш идаралығы Киевта урынлашҡан. Үҙәк тимер юл станцияһы — [[Киев-Пассажирский]].

[[Фастов]], [[Коростень|Коростень]], [[Нежин]], [[Гребёнка (Полтава өлкәһе)|Гребёнка]], [[Мироновка|Мироновка]] йүнәлештәрендәге биш магистраль юл Киевта киҫешә. Шулай уҡ «Төньяҡ ҡулса» юлы ла Киев аша үтә, ул Борщаговка һәм Святошин станцияларынан Почайна һәм Киев-Днепровский станциялары аша Дарница станцияһына тиклем бара. Бөтә магистраль юлдар ҙа электрлаштырылған. Почайна станцияһынан Вышгородҡа тиклем электр үткәрелмәгән ведомстово тимер юлы бар. 2011 йылда көнөнә бер нисә тапҡыр ҡала яны дизель-поезы йөрөй. Пассаржирҙар ағымы түбән кимәлдә булыу сәбәпле, хәҙер был линияла поезд йөрөмәй.
[[Файл:Киев. Ж-Д-Вокзал.jpg|thumb|Вид на [[Киев-Пассажирский|Киев тимер юл вокзалы]]]]
[[2009 йыл]]да [[Кие ҡала электричкаһы|ҡала электричкаһының]] тәүге сираты эшләй башлай, 011 йылдың 4 октябренән ҡулса тимер юлы буйлап 2 поезд йөрөй.

Тимер юл вокзалдары:
* [[Киев-Пассажирский]] (уға Көньяҡ вокзал, Ҡала яны вокзалы һәм Төньяҡ платформалар инә)
* [[Киев-Товарный]]
* [[Караваевы Дачи (остановочный пункт)|Караваев Дачалары]]
* [[Дарница (железнодорожная станция)|Дарницкий тимер юл вокзалы]]
* [[Киев-Демеевский]]

=== Йылға ===
[[Файл:Київ, Річковий вокзал 01.jpg|thumb|Киев йылға порты]]
{{main|Киев йылға порты}}
Киев йылға порты [[1897 йыл]]дың июлендә төҙөлә. Порт причалдары Гавандән метроның «[[Днепр (станция метро, Киев)|Днепр]]» станцияһына тиклем һуҙыла. Днепр буйлап йөктәр һәм пассадирҙар ташыу менән «Укрречфлот» судно йөрөтөү компаниеһы шөғөлләнә. Совет осоронда пассажир ташыу рентабелле булмай, шуға күрә компание дәүләт дотацияһын ала. 1992 йылдың 11 ноябрендә «Укрречфлот» хосусилаштырыла, йөктәр һәм пассажирҙар ташыу ҡырҡа кәмей башлай, шул уҡ ваҡытта пассажир караптары һәм суднолар сит илгә һатыла, йәки металл һынығы итеп тапшырыла. Хәҙерге ваҡытта Днепр буйлап пассажирҙар өсөн Киев ҡалаһы тирәһендә генә экскурсия маршруттары эшләй. [[2009 йыл]]да Киевта ҡаланың уң яҡ ярын һул яҡ яры менән тоташтырыу өсөн онотолған йәмәғәт транспорты төрө - &quot;йылға трамвайы&quot; йөрөй башлай. Трамвай йылдың тик йылы ваҡытында ғына йөрөй. Днепр эре габаритлы йөктәрҙе ташыу өсөн файҙаланыла.

=== Автомобиль юлдары ===
Киев — Украинаның эре автомобиль юлдары узелы. Ҡалала автомобиль юлдарының оҙонлоғо 1600 километрҙан ашыу, 2018 йылға уларҙың 78 проценҡа яҡынының файҙаланыу ваҡыты үткән&lt;ref&gt;[https://strana.ua/news/71714-v-kieve-bolee-1000-km-dorog-ne-sootvetstvuyut-standartam.html Новости Украины — Около 80 % дорог в Киеве не соответствуют должным стандартам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210503154325/https://strana.ua/news/71714-v-kieve-bolee-1000-km-dorog-ne-sootvetstvuyut-standartam.html |date=2021-05-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://kyivcity.gov.ua/news/tilki_ostanni_kilka_rokiv_stolitsya_diysno_buduye_i_remontuye_dorozhnye_pokrittya__dmitro_davtyan/ Тільки останні кілька років столиця дійсно будує і ремонтує дорожнє покриття — Дмитро Давтян. 12 февраля 2018]&lt;/ref&gt;.

Халыҡ-ара әһәмиәттәге бер нисә автомобиль юлы Киев аша үтә. Киевтан көнбайышҡа табан йүнәлештә ике юл бара: Венгрия сигенә, [[Чоп]] ҡалаһына, [[М 06 автоюлы]], ә Польша сигенә — {{нп5|М 07 автоюлы||uk|Автошлях М 07}}; көнсығыш йүнәлештә (Одессаға) [[М 05 автоюлы]], төньяҡҡа (Белоруссияға) — [[М 01 автоюлы]], көньяҡ-көнсығышҡа (Харьковҡа) {{нп5|М 03 автоюлы||uk|Автошлях М 03}}. Киевтан шулай уҡ ике милли автоюл сыға: көньяҡҡа, илдең үҙәк өлкәләренә — {{нп5|Н 01 автоюлы|||Highway H01 (Ukraine)}}, ә Рәсәй сигенә ([[Юнаковка|Юнаковкаға]]) — {{нп5|Н 07 автоюлы||uk|Автошлях Н 07}}.

=== Метро ===
{{main|Киев метрополитены}}
Киевта метрополитен төҙөлөшө [[1949 год в истории метрополитена|1949 йылда]] башлана, Метрополитендың тәүге участкаһы [[1960 год в истории метрополитена|1960 йылдың]] [[6 ноябрендә]] төҙөлә. Әлеге мәлдә дөйөм оҙонлоғо 67,6 км булған өс һыҙат — ([[Святошинско-Броварская линия|Святошинск-Броварский]], [[Оболонско-Теремковская линия|Оболонск-Теремковский]], [[Сырецко-Печерская линия|Сырецк-Печерский]]) эшләй, уларҙа 52 станция бар. Көнөнә метрополитен 1,439 миллионға яҡын пассажир (2012 йылға) ташый. Метрополитендың тәүге сираты станциялары архитектура ҡомартҡылары булып тора. 2012 йылда «[[Золотые ворота (станция метро)|Алтын ҡапҡа]]» станцияһы Европалағы метрополитендарҙың иң матур 22 станцияһы исемлегенә инә(по версии Daily Telegraph)&lt;ref&gt;[http://www.20khvylyn.com/news/culture/news_3211.html Станция метро «Золотые ворота» попала в рейтинг самых впечатляющих европейских станций метро]&lt;/ref&gt;.

[[2010 год в истории метрополитена|2010]]—[[2013 год в истории метрополитена|2013 йылдарҙа]] [[Оболонско-Теремковская линия|Оболонск-Теремковский]] һыҙатында алты станция асыла — «Демиевский», «Голосеевский», «Васильковский», «Күргәҙмәләр үҙәге»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pravda.com.ua/rus/news/2011/12/27/6869983/|title=Азаров покатался в пустом метро|date=2011-12-27|publisher=Украинская правда|accessdate=2011-12-30}}&lt;/ref&gt;, «Ипподром»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://podrobnosti.ua/economy/2012/10/25/866242.html|title=В Киеве открылась станция метро «Ипподром»|date=2012-10-25|website = Подробности|accessdate=2012-12-05}}&lt;/ref&gt; һәм «Тирмәләр»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kiev.pravda.com.ua/news/527a10b8c4654/|title=Київ відкрив станцію метро «Теремки»|date=2013-11-06|publisher=Українська правда|lang=uk|accessdate=2013-11-08}}&lt;/ref&gt;.

Яңы дүртенсе [[Подольско-Вигуровская линия|Подольск-Вигуровский]] һыҙатында [[Днепр|Днепр йылғаһы]] һәм [[Десёнка]] аша [[Подольский мостовой переход|күперҙән сығыу урыны]] һәм [[Сырецко-Печерская линия|Сырецк-Печерский]] һыҙатының ҡаланан төньяҡ-көнбайышҡа табан дауамы ике — «[[Мостицкая (станция метро)|Мостицкий]]» һәм «[[Проспект Правды (станция метро)|Правда проспекты]]» станциялары менән бергә төҙөлә, метрополитендың бишенсе [[Вышгородск-Дарницкий һыҙаты]]ның проекты буйынса эш алып барыла.

=== Трамвай ===
[[Файл:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|thumb|Трамвай [[Pesa Twist]]]]
{{main|Киев трамвайы}}
Киев — Рәсәй империяһының электр трамвайы йөрөй башлаған тәүге ҡалаһы. Оҙонлоғо 1,5 км булған тәүге һыҙат [[1892 йылдың]] 13 июнендә Александровский ауышлығы (теперь — [[Владимирский спуск (Киев)|Владимир ауышлығы]]) һәм Александров урамы (Сагайдачный урамы) буйлап асыла. [[1978 йыл]]дың 30 декабрендә [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимир Веклич]]&lt;ref name=&quot;SpeedTrain&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.autoconsulting.ua/article.php?sid=35059|deadlink=yes| title = Статья «Как в Киеве появилась первая в СССР линия скоростного трамвая. Исторические фото». На сайте «www.autoconsulting.ua» | accessdate = 2015-12-25 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6e30WrJlq?url=http://www.autoconsulting.ua/article.php?sid=35059 | archivedate = 2015-12-25 }}&lt;/ref&gt; һәм [[Дьяконов, Василий Кириллович|Василий Дьяконов]]&lt;ref name=&quot;SpeedTrainNV&quot;&gt;{{cite web | url = http://nv.ua/ukraine/events/pervyj-v-sssr-vosem-interesnyh-faktov-k-37-letiju-kievskogo-skorostnogo-tramvaja-88969.html | title = Статья «Первый в СССР: Самые интересные факты к 37-летию киевского скоростного трамвая». На сайте журнала «Новое время» | accessdate = 2015-12-30 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6eBozRyqi?url=http://nv.ua/ukraine/events/pervyj-v-sssr-vosem-interesnyh-faktov-k-37-letiju-kievskogo-skorostnogo-tramvaja-88969.html | archivedate = 2015-12-31 }}&lt;/ref&gt; инициативаһы буйынса Киевта СССР-ҙағы тәүге [[Киевский скоростной трамвай|тиҙ йөрөшлө трамвай һыҙатын]] Еңеү майҙанынан Борщаговка торлаҡ массивына тиклем һуҙалар. 

[[1990 йыл]] трамвай селтәрен үҫтереүҙә төп ролде уйнай — һыҙаттарҙың дөйөм оҙонлоғо 275,9 км тәшкил итә, производство базаһында пассажирҙар өсөн 904 трамвай вагоны туплана, йылына {{s|438 000 000}} кеше ташыла. 1990-сы йылдар уртаһынан трамвай хужалығы әкренләп бөлгөнлөккә төшә, 2005 йылға ярашлы күрһәткестәр 258,3 км һәм 509 трамвай вагондарына тиклем түбәнәйә, йылына {{s|175 600 000}} кеше ташыла. [[2004 йыл]]да [[Мост Патона|Патон күпере]] реконструкцияланғандан һуң ҡаланың трамвай селтәре ике айырым — һул яҡ яр һәм уң яҡ яр өлөштәренә бүленә.

=== Фуникулёр ===
[[Файл:2948279 Киевский фуникулер.jpg|thumb|Киев фуникулёры]]
{{main|Киев фуникулёры}}

Фуникулёр Үрге ҡаланан Подолға төшкәндә юлды ҡыҫҡартыу буйынса уңайлы ысул булараҡ төҙөлә. Ул [[1905 йыл]]дың май айында сафҡа индерелә. Уның оҙонлоғо 193 м. [[1928]] (41 метрға оҙонайтыла), [[1958]] һәм [[1984 йыл]]дарҙа реконструкциялана.

=== Троллейбус ===
{{main|Киев троллейбусы}}
[[Файл:ЕлектроЛАЗ-301 фото 2.jpg|слева|мини|[[ElectroLAZ-20]] [[Софиевская площадь (Киев)|Софиевский майҙанынан]] [[Памятник Богдану Хмельницкому (Киев)|Богдан Хмельницкий һәйкәле]] янынан үтә]]
[[Файл:00 139g Kiev, Obuszug.jpg|thumb|[[система многих единиц#СМЕ на троллейбусах|Поезд]] из двух троллейбусов [[Škoda 9Tr]], соединённых по системе [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимира Веклича]]&lt;ref name=&quot;KievInv&quot;/&gt; в Киеве (1986 год)]]

Киевта троллейбус хәрәкәтен ойоштороу буйынса эш, Киевҡа баш ҡала статусы ҡайтарылғас, 1934 йылда башлана. Красноармейский урамы ({{lang-uk|Червоноармійська}}) тәүге троллейбус трассаһына әйләнә.
1966 йылдың 12 июнендә&lt;ref name=&quot;KievInv&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.autoconsulting.com.ua/article.php?sid=34275|deadlink=yes|title = Статья «Какое киевское изобретение предопределило развитие городского транспорта на несколько десятилетий» на сайте «www.autoconsulting.com.ua»
 |accessdate  = 2015-09-11
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/6bWvVXkzD?url=http://www.autoconsulting.com.ua/article.php?sid=34275
 |archivedate = 2015-09-14
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Train1967&quot;&gt;''[[Веклич, Владимир Филиппович|Веклич В. Ф.]]'' [[МТБ-82#Интересные факты|Поезд из троллейбусов МТБ-82]] с управлением по системе «многих единиц» // Городское хозяйство Украины. — 1967. — № 2. — С. 37-38. — ISSN 0130-1284{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; Киев уйлап табыусыһы [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимир Веклич]]&lt;ref name=&quot;Train&quot;&gt;[[Энциклопедия современной Украины]]: в 25 т. / Под ред. [[Дзюба, Иван Михайлович (писатель)|И. М. Дзюба]] и др. — Киев : 2005. — Т. 4. — С. 187 — ISBN 966-02-3354{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TrainKrat&quot;&gt;''Крат В. И.''[[Веклич, Владимир Филиппович|Владимир Филлипович Веклич]] // Коммунальное хозяйство городов. Киев: Техника — 1998. — № 17. — С. 3-9. — ISSN 0869-1231{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; донъя практикаһында беренсе тапҡыр&lt;ref name=&quot;Train1&quot;&gt;''[[Брамский, Казимир Антонович|Брамский К. А.]]'' Первый в мире троллейбусный поезд // Городское хозяйство Украины. — 2013. — № 4. — С. 30-31. — ISSN 0130-1284{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; [[система многих единиц#СМЕ на троллейбусах|троллейбус поезын]]&lt;ref name=&quot;TrainVK&quot;&gt;''Фонова М.'' «Ракета» [[Веклич, Владимир Филиппович|Веклича]] // газета «[[Вечерний Киев (газета)|Вечерний Киев]]», 2 ноября 1970. — С. 2.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; уйлап таба. 1983 йылға Киев тролейбустар паркының яртыһынан күбеһе — 296 троллейбус поездары [[система многих единиц#СМЕ на троллейбусах|Владимир Веклич системаһы]] буйынса эшләй&lt;ref name=&quot;VTG&quot;&gt;''Брамский К. А.'' Троллейбусный поезд [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимира Веклича]] // газета «Всеукраинская техническая газета», 11 декабря 2003 р.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә водителдәр һаны 800-ҙән ашыуға кәмей&lt;ref name=&quot;KievInv&quot;/&gt;. Киевтағы уңышлы тәжрибә элекке СССР-ҙың 20-нән ашыу ҡалаһында ҡулланыла&lt;ref&gt;''[[Веклич, Владимир Филиппович|Веклич В. Ф.]]'' Автореферат докторской диссертации: Повышение эффективности эксплуатации безрельсового электрического транспорта применением средств диагностирования и управления по системе многих единиц — Москва: Всесоюзный научно-исследовательский институт железнодорожного транспорта, 1990 С. 6&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта троллейбус паркында [[Киев-12|К12]], [[ЮМЗ Т2|ЮМЗ]], [[ElectroLAZ-12|ЛАЗ Е183]] и [[ElectroLAZ-20|301]], [[МАЗ-103Т]] һәм [[Богдан Т701.10|Богдан]] машиналары иҫәпләнелә.

2000 йылға Киевта 35 троллейбус маршруты була. Троллейбус линияларының дөйөм оҙонлоғо 324,9 км тәшкил итә, паркта 640 машина бар. 2006 йылдың майынан троллейбус маршруттарының һаны 44-кә етә. 2010 йылдың декабренә 37 маршрут пассажирҙарҙы хеҙмәтләндерә. 4 троллейбус депоһы эшләй.

=== Автобус ===
{{main|Киев автобусы}}
[[1913 йыл]]да уҡ Киевта беренсе тапҡыр даими автобус хәрәкәтен булдырырға тырышып ҡарайҙар. Ғәмәлдә тик [[1925 йыл]]да ғына автобустар хәрәкәте юлға һалына. Ул мәлдә берҙән-бер маршрутта ике генә автобус йөрөй. Хәҙер Киевта 90-ға яҡын муниципаль автобус маршруты эшләй. Пассажирҙарҙы 700 берәмек транспорт сараһы хеҙмәтләндерә. 8 автобус  паркы бар.

=== Маршрут таксиҙары ===
{{main|Киев маршрут таксиҙары}}
Киевта муниципаль транспорт линийларының күбеһендә параллель рәүештә маршрут таксиҙары линиялары эшләй. Маршрут такси линиялары ҡаланы уның ситендәге райондар менән тоташтыра. Маршрут таксиҙары линияларын шәхси компаниелар ҙа һәм коммунал АТП-лар ҙа хеҙмәтләндерә.

Киевта автомобилдәрҙе хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау буйынса автосервистар ҙа эшләй. 2019 йылға Киевта 1100-гә яҡын автосервис бар.

=== Днепр аша һалынған күперҙәр ===
[[Файл:Міст Патона з нічною архітектурною підсвіткою та панорама Лівого берега.jpg|thumb|260px|[[Мост Патона]]]]
{{main|Киевтың күперҙәре}}
Днепр аша беренсе капиталь күпер 1853 йылда һалына — [[Николаевский цепной мост|Сылбырлы күпер]]. 1870 йылда Дарницала хәрби инженер [[Струве, Аманд Егорович|Аманд Струве]] етәкселегендә металдан тимер юл күпере төҙөлә, икенсе тимер юл күпере — [[Петровский железнодорожный мост|Петровский]] — 1917 йылда төҙөлә, әммә тиҙҙән ул емеретелә һәм 1929 йылда ғына киренән  тергеҙелә. Хәҙерге [[Мост Патона|Патон күрепе]] районында понтондан [[Наводницкий күпере]] төҙөлә, уның атамаһы оҙаҡламай ике урам исеменә ҡушыла: Старонаводницкой һәм Новонаводницкий. 1914 йылда уның урынына стационар ағас күпер һалына, ул 1920 йылда емерелә һәм 1921 йылда ҡайтанан тергеҙелә һәм 1935 йылға тиклем файҙаланыла. Шул йылда шул уҡ урында яңы ағас күпер төҙөлә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Днепр аша бөтә күперҙәр ҙә емерелә. Киевты азат иткәндән һуң (1943 йылдың 6 ноябре) ваҡытлыса ағас күперҙәр төҙөлә.

Хәҙерге ваҡытта ҡала эсендә Днепр ярҙарын 8 күпер тоташтыра, уларҙың 4-һе автомобиль күперҙәре — [[Северный мост (Киев)|Төньяҡ]], [[Метро күпере]], [[Патон күпере]] һәм [[Южный мост (Киев)|көньяҡ]] күперҙәре, икәүһе тимер юл күперҙәре — [[Дарницкий мост (Киев)|Дарницкий]] һәм [[Петровский железнодорожный мост|Петровский]], береһе тимер юл-автомобиль күпере — [[Дарницкий железнодорожно-автомобильный мост|Кирп]], шулай уҡ йәйәүлеләр өсөн күпер. [[Подольский мостовой переход|Подольский]] күперен төҙөү дауам итә.

== Торлаҡ массивтары һәм башҡа урындар ==
{{main|Торлаҡ массивтары һәм Киевтың башҡа урындары}}
{{Панорама|Panorama of Podil.jpg|1300px|&lt;center&gt;Киевтың үҙәк райондарының береһе [[Подол (Киев)|Подол]] панорамаһы.&lt;center&gt;}}
{{Панорама|Панорама Правого берега.jpg|1300px|&lt;center&gt;[[Днепр]]ҙың уң яҡ яры панорамаһы.&lt;center&gt;}}

=== Урам исемдәрен үҙгәртеү ===
Киеве 79 бульвар, урам, майҙан һәм тыҡырыҡтар [[декоммунизация на Украине|декоммунизация]]  тураһындағы законды үтәү гә ярашлы яңы исемдәр алды (11 марта 2016 йылдың 11 мартында был хаҡтағы документ [[Киевская городская государственная администрация|Киев ҡала дәүләт хакимиәте]] сайтында баҫылып сыға).

== Туғандаш ҡалалар ==
{{кол|2}}
* {{Флаг|Турция}} [[Анкара]], [[Төркиә]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kievportal.com/twin_cities.html|deadlink=yes|title=Город Киев — города-побратимы|author=Станислав Цалик.|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520155405/http://www.kievportal.com/twin_cities.html|archivedate=2013-05-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520155405/http://www.kievportal.com/twin_cities.html |date=2013-05-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turkey&quot;&gt;{{cite web |title = Documents Signed by Municipal and Regional Authorities of Ukraine and the Republic of Turkey |url = www.mfa.gov.ua/turkey/en/publication/content/41784.htm |archiveurl = https://archive.is/20121223105801/www.mfa.gov.ua/turkey/en/publication/content/41784.htm |archivedate = 2012-12-23 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}}&lt;ref name=&quot;Ankara&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/avrupa_gunu_kutlamasi.aspx|title=Ankara Metropolitan Municipality: Sister Cities of Ankara|publisher=Ankara Büyükşehir Belediyesi — Tüm Hakları Saklıdır. Kullanım Koşulları &amp; Gizlilik|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69ekHnHMm?url=http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/avrupa_gunu_kutlamasi.aspx|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114033014/http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/avrupa_gunu_kutlamasi.aspx |date=2009-01-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.kmv.gov.ua/getdoc.asp?Id=1515 |title = Міжнародне співробітництво — Київська міська державна адміністрація |lang = uk |deadlink = yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; (1992)
* {{Флаг|Казахстан}} [[Астана]], [[Ҡаҙағстан]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1998)
* {{Флаг|Греция}} [[Афина]], [[Греция]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1996)
* {{Флаг|Туркменистан}} [[Ашхабад]], [[Төркмәнстан]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Turkmenistan&quot;&gt;{{cite web |title = Культурно-гуманітарне співробітництвоміж Україною та Туркменістаном |url = www.mfa.gov.ua/turkmenistan/ua/2886.htm |archiveurl = https://archive.is/20121223105733/www.mfa.gov.ua/turkmenistan/ua/2886.htm |archivedate = 2012-12-23 |deadlink = yes |lang = uk }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}}
* {{Флаг|Азербайджан}} [[Баҡы]], [[Әзербайжан]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bakucity.az/main/index_en.html|deadlink=yes|title=The main directions of foreign relations of the executive authorities of Baku|author=|accessdate=2007-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/69ekIv5eh?url=http://www.bakucity.az/main/index_en.html|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714191259/http://www.bakucity.az/main/index_en.html |date=2007-07-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_GeneralInfo/_Capital/capital_02_r.html|title=Executive Power of the Baku City|publisher=Azerbaijan.az|author=|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69ekK97EA?url=http://www.azerbaijan.az/_GeneralInfo/_Capital/capital_02_r.html|archivedate=2012-08-04}}&lt;/ref&gt; (1997)
* {{Флаг|Сербия}} [[Белград]], [[Сербия]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Serbia&quot;&gt;{{cite web |title = Cities-partners of Ukraine and the Republic of Serbia |url = www.mfa.gov.ua/serbia/en/publication/content/39821.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222092223/www.mfa.gov.ua/serbia/en/publication/content/39821.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1225698|title=International Cooperation|publisher=Official website|accessdate=2007-07-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/69ekKiecx?url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1225698|archivedate=2012-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skgo.org/php/opstine/detalji.php?Id=12&amp;IdSvojstva=MO|title=Beograd: Međunarodni odnosi|publisher=Stalna konferencija gradova i opština Srbije|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070616083850/http://www.skgo.org/php/opstine/detalji.php?Id=12&amp;IdSvojstva=MO|archivedate=2007-06-16|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927021427/http://www.skgo.org/php/opstine/detalji.php?Id=12&amp;IdSvojstva=MO |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг|Киргизия}} [[Бишкәк]], [[Ҡырғыҙстан]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1997)
* {{Флаг|Бразилия}} [[Бразилиа]], [[Бразилия]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Brazil&quot;&gt;{{cite web |title = Міжрегіональне співробітництво між Україною та Бразилією |url = www.mfa.gov.ua/brazil/ua/25065.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222061522/www.mfa.gov.ua/brazil/ua/25065.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (2000)
* {{Флаг|Словакия}} [[Братислава]], [[Словакия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bratislava&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bratislava-city.sk/bratislava-twin-towns|title=Bratislava City — Twin Towns|publisher=Bratislava-City.sk|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69eowD5by?url=http://www.bratislava-city.sk/bratislava-twin-towns|archivedate=2012-08-04}}&lt;/ref&gt; (1969)
* {{Флаг|Бельгия}} [[Брюссель]], [[Бельгия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1997)
* {{Флаг|Венгрия}} [[Будапешт]], [[Венгрия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sister cities of Budapest|lang=bg|publisher=Official Website of Budapest|url=http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok|accessdate=2012-07-14|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050309070457/http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok|archivedate=2005-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309070457/http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok |date=2005-03-09 }}&lt;/ref&gt; (1993)
* {{Флаг|Аргентина}} [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/internacionales/hermanamientos.pdf|title=Listado de ciudades hermanas|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f1vkRmV?url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/internacionales/hermanamientos.pdf|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716150342/http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/internacionales/hermanamientos.pdf |date=2011-07-16 }}&lt;/ref&gt; (1993)
* {{Флаг|Польша}} [[Варшава]], [[Польша]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Poland&quot;&gt;{{cite web |title = Співробітництво міст України та Польщі |url = www.mfa.gov.ua/poland/ua/publication/content/32034.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222201238/www.mfa.gov.ua/poland/ua/publication/content/32034.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}}&lt;ref name=&quot;Warsaw&quot;&gt;{{cite web|author=|url=http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci&amp;ak_id=3284&amp;kat=11|title=Miasta partnerskie Warszawy|website=um.warszawa.pl|publisher=Biuro Promocji Miasta|date=2005-05-04|accessdate=2012-07-14|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011111033/http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci&amp;ak_id=3284&amp;kat=11|archivedate=2007-10-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011111033/http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci&amp;ak_id=3284&amp;kat=11 |date=2007-10-11 }}&lt;/ref&gt; (1994)
* {{Флаг|Австрия}} [[Вена]], [[Австрия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Austria&quot;&gt;{{cite web |title = Міжрегіональне співробітництво між Україною та Австрією |url = www.mfa.gov.ua/austria/ua/29268.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222062231/www.mfa.gov.ua/austria/ua/29268.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1992)
* {{Флаг|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt; (1991)
* {{Флаг|Куба}} [[Гавана]], [[Куба]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Cuba&quot;&gt;{{cite web |title = Побратимські зв’язки між містами України та Республіки Куба |url = www.mfa.gov.ua/cuba/sp/publication/content/46991.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222041917/www.mfa.gov.ua/cuba/sp/publication/content/46991.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1994)
* {{Флаг|Армения}} [[Ереван]], [[Әрмәнстан]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.yerevan.am/3-213-213.html|title=Kiev (Ukraine)|publisher=Yerevan municipality official website|lang=en|accessdate=2013-12-21|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105230222/http://www.yerevan.am/3-213-213.html|archivedate=2013-11-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yerevan Partner Cities&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.yerevan.am/main.php?lang=3&amp;page_id=233|title=Yerevan Municipality — Partner Cities|publisher=Yerevan municipality official website|lang=en|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f1xqbnv?url=http://www.yerevan.am/main.php?lang=3|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105231457/http://www.yerevan.am/main.php?lang=3&amp;page_id=233 |date=2013-11-05 }}&lt;/ref&gt; (1995)
* {{Флаг|Швейцария}} [[Женева]], [[Швейцария]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (2003)
* {{Флаг|Израиль}} [[Иерусалим]], [[Израиль]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Israel&quot;&gt;{{cite web |title = Ukrainian-Israeli municipal cooperation |url = www.mfa.gov.ua/israel/en/publication/content/43306.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222083636/www.mfa.gov.ua/israel/en/publication/content/43306.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (2000)
* {{Флаг|Япония}} [[Киото]], [[Япония]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kyoto&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.city.kyoto.jp/koho/eng/databox/sister.html|title=Kyoto City Web / Data Box / Sister Cities|publisher=www.city.kyoto.jp|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f1zKmLE?url=http://www.city.kyoto.jp/koho/eng/databox/sister.html|archivedate=2012-08-04}}&lt;/ref&gt;([[1971]])
* {{Флаг|Молдавия}} [[Кишинёв]], [[Молдавия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1993)
* {{Флаг|Польша}} [[Краков]], [[Польша]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt; (1955, возобновлён 1993&lt;ref name=&quot;ked&quot;&gt;«Киев. Энциклопедический справочник» УСЭ, Киев-1985.&lt;/ref&gt;)
* {{Флаг|Германия}} [[Лейпциг]], [[Германия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ked&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Leipzig&quot;&gt;{{cite web|url=https://english.leipzig.de/leipzig-international/international-and-trade-fairs/twin-cities/|title=Leipzig — International Relations|publisher=Leipzig City Council, Office for European and International Affairs|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f20Dcyx?url=http://www.leipzig.de/int/en/int_messen/partnerstaedte/|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910054430/http://www.leipzig.de/int/en/int_messen/partnerstaedte/ |date=2013-09-10 }}&lt;/ref&gt; (1961, возобновлён 1992&lt;ref name=&quot;Leipzig&quot; /&gt;)
* {{Флаг|Португалия}} [[Лиссабон]], [[Португалия]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (2000)
* {{Флаг|Мексика}} [[Мехико]], [[Мексика]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1997)
* {{Флаг|Белоруссия}} [[Минск]], [[Белоруссия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Minsk&quot;&gt;{{cite web|url=http://minsk.gov.by/ru/city/|title=Города-побратимы|publisher=КУП «Центр информационных технологий Мингорисполкома»|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f20nLow?url=http://minsk.gov.by/ru/city/|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502075333/http://minsk.gov.by/ru/city/ |date=2013-05-02 }}&lt;/ref&gt; (1997)
* {{Флаг|Германия}} [[Мюнхен]], [[Германия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Germany&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.kiew.diplo.de/Vertretung/kiew/uk/06/Staedtepartnerschaften/Liste.html |title = Побратимські стосунки між містами та регіонами |lang = uk |archiveurl = https://web.archive.org/web/20061230212248/http://www.kiew.diplo.de/Vertretung/kiew/uk/06/Staedtepartnerschaften/Liste.html |archivedate = 2006-12-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230212248/http://www.kiew.diplo.de/Vertretung/kiew/uk/06/Staedtepartnerschaften/Liste.html |date=2006-12-30 }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1989)
* {{Флаг|Дания}} [[Оденсе]], [[Дания]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1989)
* {{Флаг|Киргизия}} [[Ош өлкәһе]], [[Ҡырғыҙстан]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (2002)
* {{Флаг|Китай}} [[Пекин]], [[Ҡытай]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|title=Sister Cities|publisher=Beijing Municipal Government|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f21zR1l?url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716081317/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/ |date=2017-07-16 }}&lt;/ref&gt; (1993)
* {{Флаг|ЮАР}} [[Претория]], [[КАР]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title = 15-річчя підписання Договору про співробітництво між Києвом і Преторією |url = www.mfa.gov.ua/rsa/ua/12450.htm |archiveurl = https://archive.is/20120805172926/www.mfa.gov.ua/rsa/ua/12450.htm |archivedate = 2012-08-05 |deadlink = yes |lang = uk }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1993)
* {{Флаг|Латвия}} [[Рига]], [[Латвия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Riga&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm|title=Twin cities of Riga|publisher=[[Riga City Council]]|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A0pSAswI?url=https://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm|archivedate=2012-08-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601132855/https://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm |date=2012-06-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Latvia&quot;&gt;{{cite web |title = Міжрегіональне співробітництво між Україною та Латвією |url = www.mfa.gov.ua/latvia/ua/26040.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222050215/www.mfa.gov.ua/latvia/ua/26040.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1998)
* {{Флаг|Бразилия}} [[Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=[[s:pt:Lei Municipal do Rio de Janeiro 4917 de 2008]] |title=Lei Municipal do Rio de Janeiro 4917 de 2008 |lang = pt |website = Wikisource |date= |accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AoXMNh2|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг|Чили}} [[Сантьяго]], [[Чили]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1998)
* {{Флаг|Болгария}} [[София]], [[Болгария]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bulgaria&quot;&gt;{{cite web |title = Побратимські зв’язки між містами України та Республіки Болгарія |url = www.mfa.gov.ua/bulgaria/ua/publication/content/38988.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222192409/www.mfa.gov.ua/bulgaria/ua/publication/content/38988.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}}&lt;ref name=&quot;BulKmv&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.kmv.gov.ua/print/news.asp?Id=20789 |title = Асоціація міст України і Національна асоціація общин республіки Болгарія підписали угоду про співпрацю |lang = uk |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110928183506/http://www.kmv.gov.ua/print/news.asp?Id=20789 |archivedate = 2011-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314021007/http://www.kmv.gov.ua/print/news.asp?Id=20789 |date=2012-03-14 }}&lt;/ref&gt; (1999)
* {{Флаг|Швеция}} [[Стокгольм]], [[Швеция]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sweden&quot;&gt;{{cite web |title = Regional cooperation between Ukraine and Sweden |url = www.mfa.gov.ua/sweden/en/publication/content/39899.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222130146/www.mfa.gov.ua/sweden/en/publication/content/39899.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1997)
* {{Флаг|Эстония}} [[Таллин]], [[Эстония]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt; (1994)
* {{Флаг|Финляндия}} [[Тампере]], [[Финляндия]] ([[1961]])&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ked&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Finland&quot;&gt;{{cite web |title = Cultural and Humanitarian Cooperation between Ukraine and Finland |url = www.mfa.gov.ua/finland/en/publication/content/11175.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222120629/www.mfa.gov.ua/finland/en/publication/content/11175.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}}
* {{Флаг|Узбекистан}} [[Ташкент]], [[Үзбәкстан]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1998)
* {{Флаг|Грузия}} [[Тбилиси]], [[Грузия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tbilisi Sister Cities&quot;&gt;{{cite web|url=http://new.tbilisi.gov.ge/?lang_id=ENG&amp;sec_id=4571|title=Tbilisi Municipal Portal — Sister Cities|publisher=Tbilisi City Hall|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f25whiy?url=http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071107024430/http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG |date=2007-11-07 }}&lt;/ref&gt; (1999)
* {{Флаг|Канада}} [[Торонто]], [[Канада]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.chervonograd.com.ua/index_np9.php |title = Міська газета «Новини Прибужжя» 30 грудня 2009 |lang = uk |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110721023914/http://www.chervonograd.com.ua/index_np9.php |archivedate = 2011-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721023914/http://www.chervonograd.com.ua/index_np9.php |date=2011-07-21 }}&lt;/ref&gt;{{нет в источнике|21|12|2013}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www1.toronto.ca/wps/portal/contentonly?vgnextoid=7e57c1b5c62ca310VgnVCM10000071d60f89RCRD&amp;vgnextchannel=252032d0b6d1e310VgnVCM10000071d60f89RCRD&amp;vgnextfmt=default|deadlink=yes|title=International Alliance Program|publisher=City of Toronto|date=|accessdate=2013-12-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f278Dpf?url=http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/international-alliance-program.htm|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528173257/http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/international-alliance-program.htm |date=2012-05-28 }}&lt;/ref&gt; (1991)
* {{Флаг|Ливия}} [[Триполи]], [[Ливия]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (2001)
* {{Флаг|Франция}} [[Тулуза]], [[Франция]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;France&quot;&gt;{{cite web |title = Partenariat et amitié — France — Ukraine |url = www.mfa.gov.ua/france/fr/publication/content/10806.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222041906/www.mfa.gov.ua/france/fr/publication/content/10806.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = fr }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1970)
* {{Флаг|Китай}} [[Ухань]], [[Ҡытай]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1990)
* {{Флаг|Италия}} [[Флоренция]], [[Италия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1969)
* {{Флаг|Финляндия}} [[Хельсинки]], [[Финляндия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Finland&quot; /&gt; (1993)
* {{Флаг|США}} [[Чикаго]], [[АҠШ]] (1991)&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;USA&quot;&gt;{{cite web |title = Побратимські зв’язки між містами України та США |url = www.mfa.gov.ua/usa/ua/1608.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222110256/www.mfa.gov.ua/usa/ua/1608.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|http://www.chicagosistercities.com}}&lt;ref name=&quot;Chicago&quot;&gt;{{cite web|title=Chicago Sister Cities|url=http://chicagosistercities.com/|date=2009|publisher=Chicago Sister Cities International|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f27eLrT?url=http://www.chicagosistercities.com/|archivedate=2012-08-04|lang=en}}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг|Великобритания}} [[Эдинбург]], [[Бөйөк Британия]] ([[1989]])&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UK&quot;&gt;{{cite web |title = Співробітництво між Україною та Великобританією в гуманітарній сфері |url = www.mfa.gov.ua/uk/ua/30214.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222120543/www.mfa.gov.ua/uk/ua/30214.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}}
&lt;!--* {{Флаг|Италия}} [[Генуя]], [[Италия]] (2009) — есть только сообщения в новостных лентах, авторитетных источников не найдено--&gt;
{{конец кол}}

Киев ҡала оСветының 2016 йылдың 11 февралендәге ҡарары нигеҙендә Рәсәй ҡалалары [[Махачкала|Махачкала]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (2004), [[Мәскәү]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1992), [[Санкт-Петербург]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Spb&quot;&gt;{{cite web |url = http://gov.spb.ru/helper/day/inter/ |title = Международные и межрегиональные связи &amp;#124;&amp;#124; Официальный портал Администрации Санкт-Петербурга |archiveurl = https://web.archive.org/web/20131224090444/http://gov.spb.ru/helper/day/inter/ |archivedate = 2013-12-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224090444/http://gov.spb.ru/helper/day/inter/ |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt; (2001), [[Улан-Удэ]], [[Волгоград]], шулай уҡ [[Коми Республикаһы]] менән мөнәсәбәттәр өҙөлә&lt;ref&gt;[https://kiyany.obozrevatel.com/life/56194-moskal-nam-ne-brat-v-kieve-prinyali-reshenie-po-rossijskim-gorodam-pobratimam.htm «Москаль нам не брат»: в Киеве приняли решение по российским городам-побратимам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024180507/http://kiyany.obozrevatel.com/life/56194-moskal-nam-ne-brat-v-kieve-prinyali-reshenie-po-rossijskim-gorodam-pobratimam.htm |date=2016-10-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Партнер ҡалалар ==
* {{Флаг|Франция}} [[Париж]], [[Франция]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;partners1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.paris.fr/politiques/paris-a-l-international/paris-ville-monde/les-pactes-d-amitie-et-de-cooperation/rub_6587_stand_16468_port_14974|website=Mairie de Paris|title=Les pactes d'amitié et de coopération|accessdate=2012-07-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150327012749/http://www.paris.fr/politiques/paris-a-l-international/paris-ville-monde/les-pactes-d-amitie-et-de-cooperation/rub_6587_stand_16468_port_14974 |date=2015-03-27 }}&lt;/ref&gt; (1992)
* {{Флаг|Италия}} [[Рим]], [[Италия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1999)

== Киевтың Почётлы граждандары ==
{{main|Киевтың Почётлы граждандары}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://kievcity.gov.ua/ Сайт города Киев]{{ref-uk}}

{{Европа башҡалалары}}
{{СССР герой-ҡалалары}}

[[Категория:Киев|*]]
[[Категория:Европа баш ҡалалары]]
[[Категория:СССР-ҙың герой-ҡалалары]]
[[Категория:Днепр буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]</text>
      <sha1>hvd7frvnrk3nyq1eg1b685vrcfscvwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азия финанс кризисы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83559</id>
    <revision>
      <id>1299533</id>
      <parentid>1209081</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T00:38:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7213" sha1="i7u3wfvfb174ej05oz0ir9qpwk51bcw" xml:space="preserve">[[Файл:Asian Financial Crisis EN vector.svg|thumb|Азия кризисының географияһы]]
'''1997—1998 йылдарҙағы Азия финанс кризисы''' — [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]лағы иҡтисади көрсөк, 1997 йылдың июлендә башланып, 1990-сы йылдар аҙағында донъя иҡтисады өсөн етди тетрәнеү була. Уның төп сәбәбе — «Азия юлбарыҫтарының» үтә йылдам үҫеүе, сөнки ошо арҡала был илдәргә [[капитал]] ағымы көсәйә, дәүләт һәм корпоратив бурыс арта, иҡтисад үтә әүҙемләште һәм күсемһеҙ милек баҙары ҙур тиҙлек менән үҫә.

== Тарихы ==
Көньяҡ-Көнсығыш һәм [[Көнсығыш Азия]] иҡтисадтарында көрсөк күренештәре үҫеше оҙаҡ йылдар буйы барҙы. [[Эске тулайым продукт|ЭТП]] менән ситтән бурысҡа алыу нисбәте йәһәтенән бөлгөнлөккә беренсе булып [[Таиланд]] төшәсәге күренде. 1997 й. майында тай баты халыҡ-ара алыпһатарҙарҙың көслө һөжүменә дусар булды. Был шарттарҙа Таиланд хөкүмәте 1997 йылдың 30 июнендә баттың [[девальвация]]һын иғлан итә, уның курсы [[АҠШ доллары]]на бәйле ине. Һөҙөмтәлә бат курсы — яртылаш, ә Таиландтың фонд баҙары дүрттән өскә төшә.

Киләһе айҙа кризис [[Индонезия]], [[Малайзия]] һәм [[Корея Республикаһы|Көньяҡ Корея]] иҡтисадтарына күсә. [[Япония]], [[Гонконг]], [[Лаос]], [[Филиппин]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Һиндостан]] һәм [[Вьетнам]] кризистан әҙерәк зыян күрә. «Азия юлбарыҫтары» араһынан [[Сингапур]] менән [[Ҡытай Республикаһы (Тайвань)|Тайвань]] иһә кризисҡа бирешмәне тиерлек. Үрҙә аталған иҡтисадтарға 1997—1998 йылдарҙа [[Валюта|милли валюталар]] курсы төшөү (мәҫәлән, Таиланд валютаһы — бат — тәүҙә 48 %, ә 1997 йыл аҙағына 100 % тиерлек арзаная; Индонезия [[рупия]]һы 228 % төштө{{sfn| Кетти Лин |2012|с= 44}}), фонд индекстары кәмеү, [[инфляция]] үҫеше, корпоратив бурыс үҫеүе, корпорацияларҙың шау-шыулы бөлгөнлөктәре хас була.

== Эҙемтәләре ==
Азия финанс кризисы Индонезия диктаторы Сухартоның отставкаға китеүе, [[Көнсығыш Тимор]]ҙың үҙаллылыҡ иғлан итеүе һәм Маһатһир Мөхәмәд хөкүмәтенең бүленеүе кеүек сәйәси эҙемтәләргә сәбәпсе булды. Донъя иҡтисады глобалләшеүе тураһындағы раҫлауҙарҙы дәлилләгәндәй, кризис эҙемтәләре бөтөн Ер шары буйлап йылдам таралды. Капиталдың ситкә ағыуы һәм сеймал тауарҙарының арзанайыуы 1998 йылғы [[Рәсәй]] иҡтисади кризисына сәбәпсе булды. 2001 йылғы [[Аргентина]]лағы [[дефолт]] кризистың һуңғы шаңдауы булып ҡалды.

Айырым дәүләттәр тарафынан киләсәкте уйламайынса «Азия юлбарыҫтары» иҡтисадтарының үҫеүен дәртләндереүгә ҙур тырышлыҡ һалыуҙа ғәйепләнгән [[Халыҡ-ара валюта фонды]] уның эҙемтәләрен бөтөрөүгә 40 млрд доллар бүлде. Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы төп иҡтисадтарҙың һауығыу билдәләре 1999 йыл башында күренде. Милли иҡтисадтарҙың структураһын сәйәси һәм иҡтисади яҡтан үҙгәртеү 2001 йылғы кризис эҙемтәләрен еңеп сығырға һәм йылдам үҫеште яңыртырға мөмкинлек бирҙе.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Kaufman, GG., Krueger, TH., Hunter, WC. (1999) ''The Asian Financial Crisis: Origins, Implications and Solutions'' . Springer. ISBN 0-7923-8472-5
* {{cite book
  | last =Pettis  | first =Michael  | authorlink =  | coauthors =  | title =The Volatility Machine: Emerging Economies and the Threat of Financial Collapse  | publisher =Oxford University Press
  |year=2001  | location =  | pages =  | url =  | doi =  | id =  | isbn =0-19-514330-2 }}
* {{cite book
  | last =Blustein | first =Paul  | authorlink =  | coauthors =  | title =The Chastening: Inside the Crisis that Rocked the Global Financial System and Humbled the IMF  | publisher =PublicAffairs
  |year=2001  | location =  | pages =  | url =  | doi =  | id =  | isbn =1-891620-81-9 }}
* {{книга|автор= Кетти Лин|заглавие= Дейтрейдинг на рынке Forex. Стратегии извлечения прибыли|оригинал= Day Trading the Currency Market: Technical and Fundamental Strategies to Profit from Market Swings|издательство=  Альпина Паблишер|год= 2012|место = М.|страниц= 240|isbn= 978-5-9614-1326-7|ref= Кетти Лин}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20090119072359/http://www.expert.ru/printissues/expert/2009/01/pervuy_korporativnuy/ Марк Завадский. Первый корпоративный.] «Эксперт», № 1, 2009
* [http://offline.business-magazine.ru/2004/55/112943/page/all/ Сергей Голубицкий. Запах несвежего чизбургера.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316054334/http://offline.business-magazine.ru/2004/55/112943/page/all/ |date=2009-03-16 }} «Бизнес-журнал» № 19 от 28.09.2004 г.
* [https://web.archive.org/web/20120822160246/http://www.business-magazine.ru/mech_new/experience/pub285483 Сергей Голубицкий. Отсутствие воды в кране.] «Бизнес-журнал» № 12 от 19.06.2007 г.

[[Категория:Иҡтисади кризистар]]
[[Категория:Таиланд тарихы ]]
[[Категория:Индонезия тарихы ]]
[[Категория:Гонконг иҡтисады ]]
[[Категория:1997 йыл иҡтисадта]]</text>
      <sha1>i7u3wfvfb174ej05oz0ir9qpwk51bcw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аврора (ат үҙәге)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88764</id>
    <revision>
      <id>1299530</id>
      <parentid>1224562</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T23:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6246" sha1="7zmjhizq901u1b29lfzcmsfdnf1nmyk" xml:space="preserve">'''«Аврора» ат үҙәге''' — [[Сыктывкар]] ат спорты үҙәге, иппотерапияла һәм инвалидтар өсөн ат спортын үҫтереүҙә махсуслаша{{sfn|Московская|2013|с=114}}. 2003 йылда асыла.

Үҙәктең инвалидтарға ярҙам хеҙмәттәре түләүһеҙ йәиһә ата-әсәләр йәки инвалид балалар интернаты хеҙмәттәре менән ҡулалмаш күрһәтелә {{Ҡалып:Sfn|Московская|2013|с = 114}} (интернаттар үҙәккә аттар өсөн йәшелсә, бесән, шулай уҡ малды тәрбиәләүҙә кәрәге тейә торған иҫке-моҫҡо бирә{{Ҡалып:Sfn|Московская|2013|с = 120-121}}). Үҙәк килемде йылҡы һатыуҙан һәм йәй көнө сәләмәт кешеләргә пони менән аттарҙы прокатҡа биреүҙән ала{{Ҡалып:Sfn|Московская|2013|с = 114}}.

Үҙәк проблемалары — манеж юҡлығы, шул арҡала ул түләүле конкуренттар эргәһендә отолошта ҡала{{Ҡалып:Sfn|Московская|2013|с = 119-120}}, шулай уҡ инвалидтар үтә күп булғанлыҡтан аҡса еткерә алмау{{Ҡалып:Sfn|Московская|2013|с = 117-118}}.

2013 йыл башына үҙәктә 13 ат, 7 пони, йәнә дөйә һәм ишәк була{{Ҡалып:Sfn|Московская|2013|с = 119}}. 2013 йылдың авгусына иһә йылҡы малы һаны 33-кә етә, 5 пони, 3 болан, 3 дөйә (яңы тыуғандарынан башҡа) иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;БНК&quot;&gt;{{cite news|url = http://www.bnkomi.ru/data/news/21846/|title = В Сыктывкаре стартовало городское первенство по конному спорту|date = 9 августа 2013|publisher = БНК|accessdate = 2015-04-29|archiveurl = https://archive.is/IIKkd|archivedate = 29 апреля 2015}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылда ойошмала төрлө йәштәге 30—50 инвалид дауаланыу үтә{{Ҡалып:Sfn|Московская|2013|с = 117}}.

== Тарихы ==
Үҙәк 2003 йылда [[Денисова Наталья Александровна|Наталья Денисованың]] йорт хужалығы нигеҙендә ойошторола{{Sfn|Московская|2013|с = 114}}.

Ойошторолғандан алып 2013 йылға тиклем аралыҡта ойошма инвалидтар араһында ике ярыш үткәрә (беренсеһендә — 6, икенсеһендә 17 инвалид ҡатнаша){{Sfn|Московская|2013|с = 115}}. Беренсе бәйге 2008 йылда үтә&lt;ref&gt;{{cite news|url = http://www.sportrk.ru/news/396/|title = 1 августа в м.Давпон в конном центре «Аврора» состоялось первенство ФСКИ «Вега» по конному спорту среди инвалидов.|date = 5 августа 2008|publisher = Агентство Республики Коми по физической культуре и спорту|accessdate = 2015-04-29|archiveurl = https://archive.is/0Au3s|archivedate = 29 апреля 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150505003124/http://www.sportrk.ru/news/396/ |date=2015-05-05 }}&lt;/ref&gt;. Үҙәккә йөрөүселәр шулай уҡ ике тапҡыр инвалидтарҙың Мәскәүҙә үткәрелгән бәйгеләрендә ҡатнаша, уларҙа дүрт икенсе һәм ике өсөнсө урынды яулай. Костромала 2008 йылда үткән ат спорты буйынса Рәсәй беренселегендә Наталья Денисова беренсе урынды ала{{Sfn|Московская|2013|с = 115}}.

2013 йылдың авгусында Үҙәк ат спорты буйынса Сыктывкар ҡала ярышында ҡатнаша&lt;ref name=&quot;БНК&quot;/&gt;.

== Тәнҡит ==
2012 йылда Полина Моковозова «Красное знамя» мәғлүмәт порталына биргән интервьюһында «Аврора» ат үҙәгендә аттарҙы насар шарттарҙа аҫрауҙары, атап әйткәндә ике атты бер аранда тотоуҙары, тураһында белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite news|url = http://komikz.ru/news/interview/?id=7131|title = Полина Моковозова: «Я поклялась никогда больше не садиться на лошадь»|date = 23 июля 2012|publisher = Красное знамя|accessdate = 2015-04-29|archiveurl = https://archive.is/sDgJY|archivedate = 29 апреля 2015}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Ҡалып:Китап|автор = Коллектив авторов|часть = Глава 5. Четыре истории социальных предприятий|заглавие = Социальное предпринимательство в России и в мире. Практика и исследования|ссылка = https://books.google.ru/books?id=_46UggZrey8C&amp;dq=Социальное+предпринимательство+в+России+и+в+мире:+практика+и+исследования&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=4d9AVbCHKIqcsAGFuoHoAQ&amp;ved=0CCUQ6AEwAA|ответственный = Редактор Московская А. А., рецензент Чепуренко А. Ю.|издательство = [[Высшая школа экономики]]|год = 2013|страницы = 114-124|страниц = 286|isbn = 5759808834|ref = Московская}}

[[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ ойошмалары]]
[[Категория:Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ]]
[[Категория:2003 йылда нигеҙләнгән ойошмалар]]
[[Категория:Коми]]</text>
      <sha1>7zmjhizq901u1b29lfzcmsfdnf1nmyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡъяр (Ҡырым)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95096</id>
    <revision>
      <id>1299575</id>
      <parentid>1295357</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T10:57:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18085" sha1="i8hl6eh8939b7797k51oirvwl57vyu5" xml:space="preserve">{{НП
 |русское название          = Аҡъяр
 |статус                    = федераль әһәмиәтендәге ҡала, федерация субъекты -регион
 |оригинальное название     =Акъяр 
 |изображение               = Пам'ятник затопленим кораблям 2.jpg
 |подпись изображения       = 
 |страна                    = {{флагификация|Рәсәй}}  - де факто&lt;br /&gt;{{флагификация|Украина}} - де юре
 |герб                      = COA of Sevastopol.svg
 |флаг                      = Flag of Sevastopol.svg
 |lat_deg                   = 44 
 |lat_min                   = 36
 |lat_sec                   = 00
 |lon_deg                   = 33
 |lon_min                   = 32
 |lon_sec                   = 00
 |CoordAddon                = type:city(379200)_region:
 |CoordScale                = 
 |внутреннее деление        = {{comment|{{s|4 района}}&lt;br /&gt; (9 муниципаль округ, 1 ҡала)|административно-территориальное деление субъекта Российской Федерации — города федерального значения Севастополя}}
 |вид главы                 = Губернатор
 |глава                     = Развожаев Михаил Владимирович &lt;ref&gt;[https://sev.gov.ru/goverment/gubernator/ Севастополь Хөкүмәте сайтынан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210516065319/https://sev.gov.ru/goverment/gubernator/ |date=2021-05-16 }}&lt;/ref&gt;
 |дата основания            = 1783
 |первое упоминание         = 
 |прежние имена             = 
 |площадь                   = 863,6&lt;ref name=&quot;СевастопольВцифрах&quot;&gt;[http://sevastopol.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/sevastopol/resources/ea9ec48048d92f8da17bf1f7eaa5adf2/Севастополь+в+цифрах+2014.pdf Севастополь в цифрах 2014: Стат.сб./Севастопольстат. – Севастополь, 2015. – 74 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180713000623/http://sevastopol.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/sevastopol/resources/ea9ec48048d92f8da17bf1f7eaa5adf2/%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C+%D0%B2+%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85+2014.pdf |date=2018-07-13 }} – с. 10&lt;/ref&gt; / {{comment|1079,6|площадь, включая акватории бухт}}
 |примечание к площади      = &lt;ref name=&quot;СевастопольВцифрах&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СФ&quot;/&gt;
 |вид высоты                = уртаса бейеклеге
 |высота центра НП          = 50
 |климат                    = ҡоро, уртаса-континенталь, урта диңгеҙ буйына яҡын&lt;ref&gt;[http://investsevastopol.com/userfiles/file/passport_russ.pdf Инвестиционный паспорт Севастополя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224195039/http://www.investsevastopol.com/userfiles/file/passport_russ.pdf |date=2014-02-24 }}&lt;/ref&gt;
  |население                = {{рост}}408433&lt;ref name=&quot;июль2015&quot;&gt;[http://sevastopol.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/sevastopol/resources/2c4a65004960acb2bb8abfe4e1bdbb25/экспресс+числ-ть+июнь.pdf Численность постоянного населения на 1 июля 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305150115/http://sevastopol.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/sevastopol/resources/2c4a65004960acb2bb8abfe4e1bdbb25/%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB-%D1%82%D1%8C+%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C.pdf |date=2016-03-05 }} Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по городу Севастополю (Севастопольстат)&lt;/ref&gt;
  |год переписи             = 2015
  |плотность                = 1972&lt;ref name=&quot;КРЫМНИОПРОЕКТ&quot;&gt;[http://www.krimnioproekt.com/documents/economika КРЫМНИОПРОЕКТ. Портрет Севастополя.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140529114139/http://www.krimnioproekt.com/documents/economika/ |date=2014-05-29 }}&lt;/ref&gt;
  |агломерация              = Севастополь, {{рост}}398 973&lt;ref name=&quot;С уч. переписи на 1 янв 2015&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2015.xls Оценка численности постоянного населения произведена с учетом  итогов переписи населения 2014 года, а также естественного движения населения и миграции населения.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402190432/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2015.xls |date=2015-04-02 }} Росстат.&lt;/ref&gt;(регион&lt;ref&gt;ранее также Севастопольский городской совет&lt;/ref&gt;)
  |национальный состав      = [[урыҫтар]], [[украиндар]], [[белорустар]] һ. б.
  |конфессиональный состав  = [[православие]], [[ислам]], [[иудаизм]]
  |этнохороним              = 
 |телефонный код            = +7 8692&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sevastopol.gov.ru/sevastopol-pereshel-na-rossijskuyu-numeraciyu.html|title=Севастополь перешел на российскую нумерацию|date=2014-09-26|publisher=Правительство Севастополя|accessdate=2015-04-27|archiveurl=http://web.archive.org/web/20141108185838/http://sevastopol.gov.ru/sevastopol-pereshel-na-rossijskuyu-numeraciyu.html|archivedate=2014-11-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141108185838/http://sevastopol.gov.ru/sevastopol-pereshel-na-rossijskuyu-numeraciyu.html |date=2014-11-08 }}&lt;/ref&gt;
 |почтовый индекс           = 
 |почтовые индексы          = 299000-299699&lt;ref name=&quot;minsvyaz.ru&quot;&gt;[http://minsvyaz.ru/ru/news/index.php?id_4=44405 Из официального сайта Минкомсвязи РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222144532/http://minsvyaz.ru/ru/news/index.php?id_4=44405 |date=2014-12-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Изменения должны произойти после выхода [http://regulation.gov.ru/project/13328.html приказа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222140504/http://regulation.gov.ru/project/13328.html |date=2014-12-22 }} Минкомсвязи России. Одновременно со сменой кода — в городе меняется и план телефонной нумерации, с шестизначного на семизначный.&lt;/ref&gt;(с 1.04.2014)&lt;ref&gt;[http://orenburg.bezformata.ru/listnews/pochta-rossii-pristupaet-k-obsluzhivaniyu/18680502/ Почта России приступила к обслуживанию Крыма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426161114/http://orenburg.bezformata.ru/listnews/pochta-rossii-pristupaet-k-obsluzhivaniyu/18680502/ |date=2015-04-26 }}&lt;/ref&gt;
 |сайт                      = http://sev.gov.ru/
 |add1n                     = Бүләктәре
 |add1                      = {{Медаль Золотая Звезда|тип=город}} {{Орден Ленина|тип=город}} {{Орден Октябрьской Революции|тип=город}} {{Орден Красного Знамени|тип=город}}
 |add2n                     = 
 |add2                      = 
}}

'''Аҡъяр''' ({{lang-uk|Севастополь}}) — [[Ҡара диңгеҙ]] яр буйында Ҡырым ярмутрауының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. Туңмай торған сауҙа һәм балыҡ тотоу диңгеҙ порты, сәнәғәт, фәнни-техник, рекреацион һәм тарихи-мәҙәни үҙәк. Ҡаһарман-ҡала исемен йөрөтә&lt;ref group=&quot;К&quot;&gt;Севастополь назван в числе первых четырёх (наряду с [[Санкт-Петербург|Ленинградом]], [[Волгоград|Сталинградом]] и Одессой) городов-героев согласно приказу [[Сталин Иосиф Виссарионович|Верховного главнокомандующего]] № 20 от 1 мая 1945 года, медаль Золотая Звезда вручена городу согласно указу Президиума Верховного Совета СССР от 8 мая 1965 года.&lt;/ref&gt;. Аҡъярҙа Рәсәй Федерацияһы Ҡара диңгеҙ флотының төп хәрби-диңеҙ базаһы урынлашҡан.

Аҡъярҙың дәүләткә ҡарағанлығы был ерҙе идараһында тотҡан [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Украина]] араһында бәхәсле булып тора. Рәсәйҙең федератив ҡоролошона ярашлы Аҡъяр Рәсәй Федерацияһының федераль әһәмиәтендәге ҡалаһы булып тора. Украинаның административ бүленешенә ярашлы, Аҡъяр Украинаның төбәге — махсус статуслы ҡала булып тора.

== Йәғрәфиәһе{{Comment|Йәғрәфиәһе|Географияһы}} ==
[[Файл:Карта-схема Севастополя 0.png|thumb|Ҡырым ярымутрауы картаһында Севастополь ҡалаһының территорияһы]]
Аҡъяр ҡалаһы Ҡырым ярымутрауының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Гераклей ярымутрауында урынлашҡан. Ҡаланың тарихи үҙәге Аҡъяр бухтаһының көньяҡ яғында урынлашҡан. Федераль әһәмиәтендәге ҡала Аҡъяр көнсығышта [[Ҡырым Республикаһы]] менән сиктәш, башҡа яҡтағы ярҙары [[Ҡара диңгеҙ]] һыуҙары менән йыуыла.

Аланы — {{formatnum:{{ПлощадьРегионы|Севастополь}}}} км².

== Халҡы ==

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы {{formatnum:{{ Население | Севастополь | ч }}}} ({{ Население | Севастополь | г }}) кеше. Халыҡ тығыҙлығы — {{ #expr: ({{ Население | Севастополь | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Севастополь}}) round 2 }} кеше/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ({{ Население | Севастополь | г }}). Ҡала халҡы — {{#expr:({{ГородскоеНаселениеРегионы|Севастополь|Столбцов=Безформат}} * 100 / {{ Население | Севастополь | ч }}) round 2 }} % ({{ГородскоеНаселениеРегионы|Севастополь|Столбцов=Год}}).

Аҡъярҙа [[2001 йыл]]да — 139&lt;ref&gt;[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/ Всеукраинская перепись населения 2001: Национальный состав населения].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-ethnic2001.htm Ethnic composition: 2001 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223121210/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-ethnic2001.htm |date=2023-02-23 }}&lt;/ref&gt;, [[2014 йыл]]да — 162&lt;ref name=&quot;РИА2014&quot;&gt;[http://ria.ru/society/20150319/1053370183.html#14267873405313&amp;message=resize&amp;relto=register&amp;action=addClass&amp;value=registration Росстат: большинство крымчан считают себя русскими]&lt;/ref&gt; [[Башҡорттар|башҡорт]] йәшәгәне теркәлгән.
{{Население|Севастополь| Оформление=standard| Столбцов=10}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! NO !! Флаг !! Герб
|-
| 1 || [[File:Flag of Sevastopol.svg|130px]] || [[File:COA of Sevastopol.svg|90px]]
|-
| 2 || Текст || Текст
|}
== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ҡотдосова Шәфиҡа Йософ ҡыҙы]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья
| автор         = Богаткевич Т. А.
| заглавие      = Деятельность государственных органов по укреплению и развитию главной военно-морской базы Черноморского флота — г. Севастополя в 1963–1991 годах
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2010/6/Bogatkevich/
| автор издания = 
| издание       = Информационный гуманитарный портал «Знание. Понимание. Умение»
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2010
| том           = 
| номер         = 6 — История
| страницы      = 
}}
* [http://krimoved-library.ru/books/istoricheskie-mesta-i-pamyatniki-sevastopolya.html З. Ф. Чебанюк «Исторические места и памятники Севастополя»]
* ''Дубровин Н. Ф.'' [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=419503 История Крымской войны и обороны Севастополя на сайте «Руниверс»]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Зайончковский А. М.'' [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=170018 Исторический путеводитель по Севастополю на сайте «Руниверс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710094522/http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=170018 |date=2009-07-10 }}
* [http://memoirs.ru/texts/OT_MS52T7N1.htm ''Отрывки из записок севастопольского сторожила'' / Сообщ. А. З. // Морской сборник, 1852. — Т. 7. — № 1. — С. 33- 47.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306051010/http://memoirs.ru/texts/OT_MS52T7N1.htm |date=2016-03-06 }}
* ''Пирогов Н. И.'' [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=144295 Севастопольские письма Н. И. Пирогова 1854—1855 гг. на сайте «Руниверс»]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=138459 ''Севастопольский альбом Н. Берга'', М.: Издание К. Солдатёнкова и Н. Щепкина,1858. на сайте «Руниверс»]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Скориков Ю. А.'' Севастопольская крепость.— Санкт-Петербург; Стройиздат СПб, 1997. — 320 с + вкл.: ил.
* ''Тотлебен Э. И.'' [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=144307 Описание обороны города Севастополя (в 2 частях) на сайте «Руниверс»]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Гражданская война и военная интервенция в СССР. Энциклопедия. М.: Советская энциклопедия, 1983.
* Жигалов И. Дыбенко. Жизнь замечательных людей. Серия биографий. Выпуск 18. М., «Молодая гвардия». 1983.

== Һылтанмалар ==
{{Commonscat|Sevastopol}}
* [http://sevastopol.gov.ru/ Правительство Севастополя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909153400/http://sevastopol.gov.ru/ |date=2015-09-09 }}
* [http://www.sev-museum-panorama.com/ru/index.html Национальный музей героической обороны и освобождения Севастополя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909224055/http://www.sev-museum-panorama.com/ru/index.html |date=2015-09-09 }}
* [http://wmuseum.ru/ukraina/494-voenno-morskoy-muzey-mihaylovskaya-batareya.html Военно-морской музей «Михайловская батарея»]
* [http://www.sevmb.com/resources/publications/p_1_at641_id217/ Севастополь вчера, сегодня… Полнотекстовые документы]
* [http://sevastopol.su/news.php?id=45616 В каком состоянии деревья на Приморском бульваре? Мнение дендролога] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150406062116/http://sevastopol.su/news.php?id=45616 |date=2015-04-06 }}
* [https://sevastopol-gid.ru/ Ҡала Севастополь]
* [http://www.sevmb.com/recomend/sevast/p_1_at639_id168/ Высказывания о Севастополе. Часть 1]

{{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}}
{{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}}
{{СССР герой-ҡалалары}}

[[Категория:Севастополь|*]]
[[Категория:СССР-ҙың герой-ҡалалары]]
[[Категория:Рәсәйҙең федераль әһәмиәттәге ҡалалары]]</text>
      <sha1>i8hl6eh8939b7797k51oirvwl57vyu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ассошиэйтед Пресс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97752</id>
    <revision>
      <id>1299567</id>
      <parentid>1291130</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T07:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9398" sha1="obg5ilin3gg83x32i7u87i5tyhpdtjr" xml:space="preserve">{{Информационное агентство 
 |Цвет = #FF000
 |Цвет_текста = #FFFFFF
| название                = Ассошиэйтед Пресс
| изображение             = Associated_Press_logo_2012.svg
| подпись                 = Ассошиэйтед Пресс логотибы
| основание               = май 1846
| прекращение публикаций  = 
| владелец                = 
| издатель                = 
| редактор                = 
| главный редактор        = 
| штат                    = 
| лицензия		  = 
| политически             = 
| язык                    = 
| главный офис            = [[АҠШ]], [[Нью-Йорк]]
| сайт                    = ap.org
}}
''' Ассошиэ́йтед Пресс агентлығы'''&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Лопатин В. В., Нечаева И. В., Чельцова Л. К.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;Прописная или строчная? Орфографический словарь. — М.: Эксмо, 2009. — С. 20. — 512 с.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Валгина Н. С., Еськова Н. А., Иванова О. Е., Кузьмина С. М., Лопатин В. В., Чельцова Л. К.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;Названия органов власти, учреждений, организаций, обществ, партий. § 189 [примечание 3]&lt;nowiki&gt; // &lt;/nowiki&gt;[http://www.slovari.ru/default.aspx?p=242 Правила русской орфографии и пунктуации. Полный академический справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170622014304/http://slovari.ru/default.aspx?p=242 |date=2017-06-22 }}&lt;nowiki&gt; / &lt;/nowiki&gt;Под редакцией В. В. Лопатина. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Эксмо, 2007. — С. 193. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; ('''АП'''; [[Инглиз теле|ингл]]. ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Associated Press&lt;/span&gt;'', ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;AP&lt;/span&gt;'') — донъялағы иң эре мәғлүмәт-яңылыҡтар агентлыҡтарының береһе &lt;span data-sourceid=&quot;cite_ref-.D0.9A.D0.9F.D0.A1.E2.80.941978.E2.80.94.E2.80.9423_3-0&quot; class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.9A.D0.9F.D0.A1.E2.80.941978.E2.80.94.E2.80.9423_3-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[[#cite_note-.D0.9A.D0.9F.D0.A1.E2.80.941978.E2.80.94.E2.80.9423-3|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]].&lt;/span&gt; &lt;span data-sourceid=&quot;cite_ref-.D0.9A.D0.9F.D0.A1.E2.80.941978.E2.80.94.E2.80.9423_3-0&quot; class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.9A.D0.9F.D0.A1.E2.80.941978.E2.80.94.E2.80.9423_3-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;Тәүҙә — яңылыҡтар баҫыусы гәзиттәр кооперативы {{sfn|КПС|1978|с=23}}. Штаб-квартираһы [[Нью-Йорк]]та урынлашҡан{{sfn|КПС|1978|с=24}}.
== Компания тарихы ==
[[Файл:AP_headquarters.jpg|thumb|Нью-Йоркта Ассошиэйтед Пресс агентлығының төп офисы]]
[[File:First Iwo Jima Flag Raising.jpg|thumb|right|300px| [[АҠШ-тын Диңгеҙ пехота Корпусы мемориалы]] төҙөүен 1945 йылдағы, [[Икенсе донъя һуғышы]] барышында, 6 {{comment|хәрби хеҙмәткәр |servicemen}} һүрәтләғән «Иводзима өҫтөндә флаг {{comment|күтәреү|Raising}}» фотографияһы {{comment|рухландырҙы|inspired}}. Фотография Ассошиэйтед Пресс фотографы Джо Розентальдан алынды.]]
Ассошиэйтед Пресс агентлығы (ҡыҫҡаса — «АП») 1846 йылдың майында Нью-Йоркта биш гәзит сығарыусы нәшриәттең берләштерелгән кооперативы булараҡ ойоша. Ойошоу маҡсаты — пони — экпресс почта хеҙмәтен булдырыу, [[Алабама|Алабама штаты]] аша Мексика һуғышы тураһында мәғлүмәтте, америка почта хеҙмәтенән алдараҡ төньяҡҡа еткереү.

Коопертивҡа ойошоуҙың маҡсаты [[Европа]]нан яңылыҡтарҙы оператив рәүештә еткереү менән бәйле (элек Америкаға хәбәр 20 көн үткәс кенә килеп еткән).

1970 йылда компанияла 100 мең хеҙмәткәр эшләгән. [[1978 йыл]]да Юнайтед Пресс Интернэшнл менән [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] мәғлүмәт таратыу буйынса монополист булалар, улар «АҠШ-та барлыҡ гәзиттәрҙең ⅔ өлөшөн, 3 меңдән артыҡ радио- һәм телестанцияларҙы, 4 меңдән артыҡ сит ил баҫмаларын хеҙмәтләндерә».{{sfn|КПС|1978|с=23}}

АП ҡарамағында «Доу Джонс» экономика һәм коммерция хеҙмәте, шулай уҡ фото-, теле- һәм радиохеҙмәттәр бар.{{sfn|КПС|1978|с=23-24}}
=== Рәсәйҙә ===
Ассошиэйтед Пресс биргән мәғлүмәт, фотографиялар, репортаждар, телевизион видеоматериалдарҙы, «Известия»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090829224401/http://www.izvestia.ru/news/news214131 Известия.]&lt;/ref&gt;, «Комсомольская правда»&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/24339.5/530906/print/ KP.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090818072530/http://www.kp.ru/daily/24339.5/530906/print/ |date=2009-08-18 }}&lt;/ref&gt; кеүек баҫмалар һәм башҡа [[Киң мәғлүмәт саралары|КМС]] файҙалана.

Ассошиэйтед Пресстың [[Мәскәү]] бюроһын билдәле америка журналисы Линн Берри&lt;ref name=&quot;mid&quot;&gt;[http://www.mid.ru/ns-zhur.nsf/0/43256B040039B79643256DC80026A57D Список аккредитованных шеф-корреспондентов и руководителей московских корпунктов иностранных СМИ, аккредитованных при МИД России]&lt;/ref&gt; етәкләй.

Телевизион хеҙмәтте (APTN) Александр Меркушев&lt;ref name=&quot;mid&quot;/&gt; етәкләй. 2005 йылда телевизион хеҙмәттең Мәскәү бюроһы Баслан ваҡиғаларын яҡтыртҡан өсөн «[[Эмми]]&lt;nowiki/&gt;» премияһына лайыҡ булды&lt;ref&gt;[http://www.aptn.com/aptn/website_2005/press_and_jobs.nsf/(httpPressReleases)/0AC3571A8B4B8B8180257085004E6ABF?OpenDocument&amp;year=2005 AP Wins International Emmy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160301181415/http://www.aptn.com/aptn/website_2005/press_and_jobs.nsf/(httpPressReleases)/0AC3571A8B4B8B8180257085004E6ABF?OpenDocument&amp;year=2005 |date=2016-03-01 }}&lt;/ref&gt;. 2003 йылда Мәскәүҙә APTN офисында янғын сыға&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/arch/russia/01jul2003/fair.html В Москве сгорела фильмотека Associated Press]&lt;/ref&gt;, бюроның күп документтары юҡҡа сыға.

Телевизион хеҙмәт клиенттары:
* [[Беренсе канал]]
* [[«Россия-1»|Россия-1]]
* Россия-24
* РБК
* Дождь

1991 һәм 1996 йылдарҙағы Рәсәй тураһындағы фоторепортаждар өсөн АП шеф-фотографы Александр Земляниченко Пулитцеров премияһына лайыҡ була.&lt;ref&gt;[http://www.fotodelo.ru/?t=xH2Z13119650Tiy7jM1801 Александр Земляниченко: хороший фоторепортер — иголка в стоге сена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705082648/http://www.fotodelo.ru/?t=xH2Z13119650Tiy7jM1801 |date=2014-07-05 }}&lt;/ref&gt;.

Бюро Фотографы Иван Секретарев халыҡ-ара һәм Рәсәй фотожурналистика конкурстарында призлы урындар яулай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор = |часть = Ассошиэйтед Пресс (АП)|ссылка часть = |заглавие = Краткий политический словарь|оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = Под общ. ред. Н. В. Шишлина, |Л. А. Оникова|издание = |место = М.|издательство = [[Политиздат]]|год = 1978|том = |страницы = 23—24|столбцы = |страниц = 415|серия = |isbn = |тираж = 300000|ref = КПС}}

[[Категория:Мәғлүмәт агентлыҡтары]]
[[Категория:АҠШ компаниялары]]
[[Категория:1846 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]</text>
      <sha1>obg5ilin3gg83x32i7u87i5tyhpdtjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амброз Бирс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99093</id>
    <revision>
      <id>1299556</id>
      <parentid>1291652</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T04:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4581" sha1="2dwqw36ccjmh6szuswvmrqon5atwvhk" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Амброз Бирс
 |Төп исеме       = Ambrose Bierce
 |Рәсеме          = Ambrose Bierce portrait by John Herbert Evelyn Partington (retouched).jpg
 |Рәсем аңлатмаһы = [[1892]] йылғы портрет
 |Тыуған ваҡыттағы исеме     = Амброз Гвиннет Бирс&lt;br /&gt;Ambrose Gwinnett Bierce
 |Тыуған урыны       = Мейгс округы, [[Огайо]] штаты, [[АҠШ]]
 |Вафат булған урыны         =  Сьерра-Мохада ауылы булыуы мөмкин, Коауила штаты, [[Мексика]]. 
 |Эшмәкәрлек төрө     = [[Проза]]ик, {{журналист|АҠШ}}
 |Әүҙемлек йылдары      = 1871—1913
 |Йүнәлеше          = Реализм
 |Жанр                 = Сатира, «ҡурҡыныс» хикәйәләр
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = 
 |Дебют                = «Өрәктәр үҙәне»
 |Премиялары               = &lt;!-- (главные профессиональные премии) --&gt;
 |Lib                  = http://www.lib.ru/INPROZ/BIRS/
 |Викимилек            = 
 |Викикитапхана             = 
}}
'''Амброз Бирс''' (''Амброз Гвиннет Бирс'', [[Инглиз теле|ингл.]] Ambrose Gwinnett Bierce, [[1842]] йылдың [[24 июнь|24 июне]] — бәлки, [[1913]] йылдың [[26 декабрь|26 декабре]] йәки [[1914]] йылдың [[11 ғинуар]]ы) — Америка яҙыусыһы, журналист, юмористик һәм «ҡурҡыныс» хикәйәләр авторы.

Америкалағы Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. Эссе һәм мәҡәләләрендә генә түгел, шиғри һәм сәсмә әҫәрҙәрендә лә ул тура һүҙлелеге менән айырылып торған. Шундай холҡо өсөн уға «Әсе Бирс» (ингл. Bitter Bierce) ҡушаматы таҡҡандар.

Ғүмеренең аҙағында Бирс граждандар һуғышы барған [[Мексика]]ға юллана. 1913 йылдың 26 декабрендә өйгә һуңғы хатын ебәрә, шунан эҙһеҙ юғала. Яҙыусының үлгән ваҡыты һәм урыны әле лә билдәле түгел.

Амброз Бирстың әҙәби мираҫы юғары баһаланған. Ул ҡыҫҡа проза оҫтаһы тип иҫәпләнә, ә «Өкө шишмәһе аша күперҙә булған хәл» хикәйәһе Америка әҙәбиәте классикаһы һанала.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация|Тема=Амброз Гвиннет Бирс|Портал=|Викисловарь=|Викиучебник=|Викиөҙөмтә=Амброз Гвиннет Бирс|Викикитапхана=|Викиновости=|Проект=}}
* [http://www.birs.net.ru/ Американский писатель Амброз Бирс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060821210052/http://www.birs.net.ru/ |date=2006-08-21 }} — произведения, фотографии, статьи о писателе
* [http://bibliograph.ru/Biblio/B/bierce_a/bierce_a.htm Библиография Амброза Бирса]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170107042522/http://bibliograph.ru/Biblio/B/bierce_a/bierce_a.htm |date=2017-01-07 }}
* [http://www.biercephile.com/index.cfm The Ambrose Bierce Appreciation Society] — биография, библиография и др. (на английском языке)
* [http://www.aforismo.ru/authors/156/ Афоризмы Амброза Бирса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071102174247/http://www.aforismo.ru/authors/156/ |date=2007-11-02 }}
* {{LJ-comm|ru_bierce}} — сообщество в Живом Журнале
* [http://pritchi.ru/?part=154 Амброз Бирс на Притчи.ру]
* [http://fmgu.ru/?p=161 Рассказ Амброза Бирса «Проклятая тварь» и избранные места из «Словаря Дьявола» в программе «Литературные чтения» на радио «Факультет»]
* {{Lib.ru|http://www.lib.ru/INPROZ/BIRS/}}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;{{Библиоинформация}}

[[Категория:АҠШ яҙыусылары]]</text>
      <sha1>2dwqw36ccjmh6szuswvmrqon5atwvhk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әрмәнстан тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103590</id>
    <revision>
      <id>1299505</id>
      <parentid>1296588</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T14:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="267335" sha1="hc9y3g0a98xzphzs5kb3oucc4cin9as" xml:space="preserve">{{Әрмәнстан тарихы}}

'''Әрмәнстан тарихы''' — яҙма тарихы булғанға тиклемге эпоханан алып бөгөнгө көнгәсә [[Әрмәнстан]]дың дәүләт һәм тарихи-географик регион булараҡ тарихы. Әрмән халҡының тарихы беҙҙең эраға тиклем VI быуаттан баш ала һәм 2500 йылдан ашыу тәшкил итә. Әрмән халҡының формалашыу процесы б. э. т. XIII быуаттан уҡ башланған.

== Боронғо Әрмәнстан ==

=== Тарихҡа тиклем осор ===
&lt;!-- [[Файл:Golden Bowl Vanadzor Armenia.jpg|left|thumb|Ванадзор ауылы янында Б. Пиотровский тапҡан алтын һауыт (б. э. II мең йыллыҡ)]] --&gt;
Әрмәнстандың төньяғында (Лори платоһы), башлыса, вулканлы Джавахет тау һырттарының итәгендә урынлашҡан 20-нән ашыу һуңғы ашель һәйкәлдәре (0,6 млн йыл) табылған. Улар Раздан (Джрабер, Фонтан, Кендарасы) йылғаһы үҙәнендәге материалдарға оҡшаған&lt;ref name=&quot;ЛБ2015&quot;&gt;[http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf ''Любин В. П.'', ''Беляева Е. В.'' Традиции и трансфор мации в раннем палеолите Кавказа и Ближнего Востока // Традиции и инновации в истории и культуре, 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121021740/http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |date=2015-11-21 }}&lt;/ref&gt;. Шулар араһында өҫкө ҡатламдан йыйылған (Благодарное, Даштадем 3, Норамут һ. б.) урындағы гиалодациттан эшләнгән меңдән ашыу ашель монаяты, 360 ҡул менән эшләнгән рубилоны (ҡырҡҡыс) индереп, күпселекте тәшкил итә. Беренсе тапҡыр урта ашель һәм иртә ашель сәнәғәтен еткеререүсе тағы ла өс стратифицирланған (мәғлүмәте төркөмләнгән) һәйкәлдәр асыҡланған (Мурадово, Карахач и Куртан I). Вулкан көлө ҡатламында һәм түбәнерәк ятҡан пролювиаль (ваҡланған таш) ултырмаларҙа дациттың төрлө төрөнән, шулай уҡ андезиттан, оливинлы долериттан яһалған иртә ашель ҡоралдары булған Карахач (чопперҙар, һөңгөләр, тупаҫ бифастар һ.б.) ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Көлдө уран-ҡурғаш методы менән өйрәнеү 1,75—1,94 млн йылдар элек диапозонына һәм таш ҡоралдарҙың йәшенә тап килә&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/single-news/article/156/ Древнейший ашель — в Армении?]&lt;/ref&gt;. Карахачҡа яҡын урынлашҡан Мурад һәйкәленең түбәнге ҡатламдарында оҡшаш иртә ашель ҡоралдары табылған. Мурадтың иң өҫкө өлөшөндә (3-сө ҡатлам) һуңғы ашель материалы, ҡатламдың уртаһында (4—9-сы ҡатламдар) — урта ашель культураһы күҙгә ташлана. Лори платоһының көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан Куртан I комплексында иртә һәм урта ашель һәйкәлдәре асыҡланған. Куртан I мәҙәни ҡатламдарына, барлыҡ мәғлүмәттәрҙе (ҡат-ҡат ятҡан көлдөң абсолют йәше, палеомагнит мәғлүмәт, алдараҡ табылған мөгөҙморон тештәренең йәш диапозоны) бергә йыйғандан һуң, 1 млн-ға яҡын йәш&lt;ref name=&quot;ЛБ2015&quot; /&gt;. Төньяҡ Әрмәнстанда асылған һәйкәлдәр иртә кешеләрҙең Африка сиктәренә миграциялары эҙен һаҡлай. Карахачтың иртә ашель материалдары йәше буйынса Көнсығыш Африка бик боронғо иртә ашель сәнәғәтенә яҡын тора. (яҡынса 1,5—1,8 млн йыл элек)&lt;ref&gt;[http://armheritage.sci.am/rus-83.pdf ОТКРЫТИЕ ДРЕВНЕЙШИХ РАННЕПАЛЕОЛИТИЧЕСКИХ ПАМЯТНИКОВ НА СЕВЕРЕ АРМЯНСКОГО НАГОРЬЯ (АРМЕНИЯ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309155131/http://armheritage.sci.am/rus-83.pdf |date=2014-03-09 }}&lt;/ref&gt;. Иртә палеолитҡа Сатани-Дар ултырағы тап килә. Нор Гехи ултырағы (325 мең йыл элек) вулкан лаваһының бер ҡатламы аҫтында ике төрлө техника — бифасиаль һәм нығыраҡ алға киткән леваллуаз техникалары — булыуы менән билдәле&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/science/2014/11/04_a_6280125.shtml Атомный реактор людей палеолита. В Армении найдены орудия гоминид, проливающие свет на эволюцию абстрактного мышления]&lt;/ref&gt;.

Боронғо кеше йәшәгән эҙҙәр Әрмән ҡалҡыулығының төрлө райондарында: Арзниҙа, Нурнуста һәм башҡа урындарҙа таш ҡоралдары булған ултыраҡтар, ә Раздан тарлауығында, Лусакертта һ. б. мәмерйә-тораҡтар (Лусакерт I, Ереван I&lt;ref&gt;[http://collectedpapers.com.ua/ru/hfs/geology/ancient_past_of_humanity/pamyatki-mustyersko%D1%97-epoxi-ta-zalishki-neandertalciv-na-teritori%D1%97-srsr Памятники мустьерской эпохи и остатки неандертальцев на территории СССР]&lt;/ref&gt;) табылды.

Ереван I мәмерйә ултырағында 8—12 йәшлек баланың баш һөйәге, тештәре, 30—40 йәшлек өлкән кешенең өҫкө ҡырҡҡыс теше табылды. Лусакерт I мәмерйә ултырағында өлкән индивидтың аҫҡы яңаҡ һөйәгенең фрагментын таптылар. Табылдыҡтар архаизм ҡунығы булған сапиент (Homo sapiens) формаһына ҡарай&lt;ref&gt;[http://www.bsu.edu.ru/upload/iblock/bc1/N7(204)34.pdf ''Б. Г. Ерицян'', ''А. Ю. Худавердян''. Среднепалеолитические пещерные стоянки Ереван I и Лусакерт I (Армения) // Научные ведомости Белгородского государственного университета, № 7 (204), вып. 34 Июнь 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112163534/https://www.bsu.edu.ru/upload/iblock/bc1/N7(204)34.pdf |date=2021-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

Әрмән ҡалҡыулығында неолит эпохаһы ултыраҡтары эҙе һаҡлана. Үҙәк Ҡаф тауы артында йәшәгән Шулавери — Шомутелин (б. э. т. VI—IV меңйыллыҡ) мәҙәниәте тәүге неолит мәҙәниәте өлгөһө. Башҡа иртә мәҙәниәттәргә Кура — Аракс (б. э. т. IV—II меңйыллыҡ) һәм Триалет (б. э. т. 2200—1500 йылдар) мәҙәниәттәре ҡарай.

2008 йылдың сентябрендә Әрмәнстандың Арени мәмерйәһендә 5500 йыл элек тегелгән иң боронғо аяҡ кейеме табыла. Табылдыҡ [[энеолит]] осорона тап килә (б. э. т. 3600—3500 йылдар). Был башы ослайып тамамланған йомшаҡ туфли — чарохи. Ошо аяҡ кейеме Европала һәм Азияла иң боронғо археологик табылдыҡ тип танылды. Белгестәр фекеренсә, ғәмәлдә был аяҡ кейеме әрмән ауылдарында кейелгән аяҡ кейеменән бер нисек тә айырылмай.

Әрмәнстан Республикаһы территорияһында дольмен (ерләү йолаһы, башҡа культ менән бәйле, өҫтәлгә оҡшаш таш), менгир (ҙур оҙонса вертикаль таш), кромлех (ергә ҡаҙап ҡуйылған бер нисә таш бағананан торған ҡоролма, ҡайһылары астрономик күҙәтеүҙәр өсөн төҙөлгән тигән теория йәшәй) кеүек ҡорамалдарҙың һәм циклоп диуарҙарының ҡалдыҡтары табылды. Арагац тауы эргәһендә хәҙерге Ошакан, Парпи, Агтц һәм Сисиан ҡалалары янындағы үҙәндәрҙә мегалитик ҡоролмалар табылды. Кош һәм Агавнатун ҡәлғәләре янындағы иң яҡшы һаҡланғандары сакраль һәм циклоп ҡоролмалары. Аракс йылғаһы ҡушылдыҡтары эргәһендәге ер эшкәртеүселәр йәшәгән неолитик ултыраҡ ҡалдыҡтары, шулай уҡ Сюник өлкәһендәге Сисиан ҡалаһынан йыраҡ түгел урынлашҡан Зорац Карер ({{lang-hy|Զորաց Քարեր}}), шулай уҡ Караундж булараҡ билдәле булған ({{lang-hy|Քարահունջ}}) мегалитик комплекс ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Шенгавит, Лчашен, Неркин һәм Верин Навер, Артик, Карашамбта бик мөһим археологик һәйкәлдәр табылды. Археологик ҡаҙыныу эштәре барышында матди мәҙәниәт һәйкәлдәре: б. э. т. XV—XVI быуаттарҙың туҡыма киҫәге (Артик); б. э. т. XXII—XXI быуаттарҙың идеаль һаҡланған кескәй балтаһы (Карашамб); б. э. т. XV—XIV быуаттарҙың бронза һындары ([[Лори-Берд]]); б. э. т. III меңйыллыҡтың арыҫландар һүрәте төшөрөлгән алтын сынаяғы (Ванадзор), б. э. т. III меңйыллыҡтың дүрт тәгәрмәсле яу арбаһы (Лчашен), б. э. т. XIII—XII быуаттарҙың тәлмәрйен һыны. (Лчашен).

=== Һайаса дәүләте (б. э. т. XVI—XIII б.) ===
[[Файл:Hayasaa.jpg|left|thumb|һайаса дәүләте картаһы]]

''Һайаса''' — б. э. т. XVI—XIII быуаттарҙың хетт ырып яҙылған текстарында күрһәтелгән Һайаса дәүләте Көнбайыш Әрмәнстан территорияһында урынлашҡан була&lt;ref&gt;Իշխանյան Ռ.Ա. «Պատկերազարդ պատմություն Հայոց», Երևան 1989 (әрмән телендә), ''тәржемәлә'' Ишханян Р. А. Әрмәнстандың иллюстрацияларҙағы тарихы, Ереван, 1989, 54-се бит.&lt;/ref&gt;. Шул осорҙа Һайаса ҡайһы берҙә Хетт батшалығы менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй, хеттарға яһаҡ түләй, йә ҡайһы берҙә, хәрби конфликттар башлап, дошманын емерткес ҡыйрата. Һайасаның баш ҡалаһы ул ваҡытта [[Евфрат]] йылғаһының юғары ағымында хәҙерге Эрдзинжан ҡалаһы янында урынлашҡан Куммаха булһа, һуңғараҡ ул Кемах тип йөрөтөлгән.

Б. э. т. 1405 йылда Марияс батша идара иткән йылдарҙа, хеттар Һайасаға һөжүм иткән һәм Цопк провинцияһын тартып алған. Һуғыш Мариястың вариҫы Каранни дәүерендә лә дауам иткән. Б. э. т. 1397 йыл тирәһендә хеттар Катхалаиа (Каппадокиялағы) яуында Карани ғәскәрен еңәләр. Хеттар, уңышҡа өмөт итеп, тағы Цопкҡа һөжүм итә, әммә кире сигенә. Ани (Камах) ҡәлғәһе янындағы һуғышта ла хеттар еңеүгә өлгәшә алмай. Һуғыш б. э. т. 1380 йылға саҡлы дауам итә. Каранни ғәскәре бер нисә тапҡыр Хетт батшалығына һөжүм итә, емерә. Б. э. т. 1380 йылда Каранни хеттарҙың баш ҡалаһы Хаттусты баҫып ала һәм яндыра. Оҙаҡҡа һуҙылған яуҙар өсөн тулыһынса үс ала, әммә һуғыш тамамланмай. Б. э. т. 1375 йылда хеттар Һайасаның Ҡара диңгеҙ ярына һөжүм итә, тағы еңеләләр. Б. э. т. 1350 йылда Хетт батшалығы тағы Цопкты яулай, әммә б. э. т. 1349 йылда Хуканна был провинцияны кире ҡайтара. Б. э. т. 1345 йылда хеттар тағы Цопкты баҫып алалар, һөҙөмтәлә Тогарма һәм Мелид кенәзлектәре хеттарға күсә, ә Хуканнаға Хетт батшалығы өҫтөнлөгөн ҡабул итергә тура килә. Хәйер, шул уҡ йылды ул Каппадокияға һөжүм итеп, хеттарҙы Митанни территорияһынан сигенергә мәжбүр итә. Б. э. т. 1324 йылда хеттар Дуккум ҡәлғәһен һәм Ерзнка ҡалаһын яулап ала, әммә Анниястың йән аямай ҡаршы тороуынан һуң тыныслыҡ килешеүе төҙөргә мәжбүр булалар. Б. э. т. 1324, 1321, 1320, 1319 йылдарҙа хеттар Хайаса территорияһына бер нисә поход ойоштороп ҡарай, әммә етди уңышҡа өлгәшә алмай. Шул уҡ б. э. т. 1319 йылда Хетт батшалығы Ура нығытмаһын яулап алырға тырыша, ләкин кире ҡағыла. Ананиа ғәскәре, үсләшеп, Аррина менән Амкувойины баҫып ала һәм, шул ерҙәрҙе бөлгөнлөккә төшөрөп, сигенә. Ананиа б. э. т. 1318 йылда ла үҙ идаралығы аҫтындағы Каска кенәзлеге көстәре менән хеттарға һөжүм итә. Б. э. т. 1317 йылда Ура нығытмаһына хеттар сираттағы һөжүм ойоштора һәм етди еңелеүгә дусар ителә. Киләһе йылда хеттар Канувара эргәһендә еңеләләр. Б. э. т. XIII быуатта, моғайын, Хайаса тарҡала, һәм уның территорияһы хурриттар тарафынан баҫып алына. Был осорҙа Һайаса территорияһы хуррит батшалығы Дайэаниға ҡараған булырға тейеш&lt;ref&gt;{{Книга:Barnett: Urartu}}&lt;/ref&gt;. Дайэани&lt;ref&gt;{{Книга:Дьяконов: Предыстория армянского народа|210—211}}&lt;/ref&gt;.

=== Әрмән халҡы формалашыуы (б. э. т. XIII быуат — б. э. VI быуат) ===
[[Файл:Hay pers.jpg|thumb|right|200px|[[Әһәмәниҙәр дәүләте]] батшаһына яһаҡ түләүсе әрмән ир-аты&lt;ref&gt;[http://www.orinst.ox.ac.uk/ec/mst_armenianstudies.html University of Oxford. Classical Armenian Studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110118231009/http://www.orinst.ox.ac.uk/ec/mst_armenianstudies.html |date=2011-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis_apadana_e_stairs4.html Livius. Articles on Ancient History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514052314/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis_apadana_e_stairs4.html |date=2011-05-14 }}&lt;/ref&gt;. Персеполдән рельеф барельеф, б. э. т. VI—V быуат.]]
Фәндә өҫтөнлөк алған теория буйынса, әрмәндәр б. э. т. XIII—VI быуаттарҙа Әрмән ҡалҡыулығында формалашҡан. Урарту дәүләте барлыҡҡа килмәҫ элек б. э. т. XIII быуатта протоәрмән телен йөрөтөүселәр, бригтар (фригийҙар йәиһә мушкалар) Балҡандан Әрмән ҡалҡыулығына күсенәләр һәм Мелитена өлкәһендә йәшәй башлайҙар. Аҙсылыҡ тәшкил иткән протоәрмән халҡы, үҙ теленең нигеҙен һаҡлап ҡалһа ла, башҡа телдәрҙән үҙләштереүҙәрҙең ҡалын ҡатламын ҡабул итеп, этник яҡтан Әрмән ҡалҡыулығында йәшәгән урарттар, хурриттар и лувийҙар араһында шыйыҡлана. Хәҙерге әрмән халҡы аҙ һанлы һинд-европалыларҙың, протоәрмән телен йөрөтөүселәрҙең, урарттар, хурриттар һәм лувийҙар массивында таралыуы нигеҙендә барлыҡҡа килгән. И. М. Дьяконов буйынса, күп һанлы хурриттар халыҡтың төп массаһын тәшкил иткән һәм физик күсәгилешлектең төп һыҙығын билдәләгән, ә протоәрмәндәр, төрлө тарихи сәбәптәр менән аңлатҡанда, яңы халыҡҡа үҙенең телен тапшырған. Хәҙерге әрмәндәр этногенезының башын ултыраҡ йәшәй башлаған мушкаларҙың лувийҙар һәм хурриттар менән тығыҙ контакттары осорона, б. э. т. II меңйыллығына, ҡайтарып ҡалабыҙ. Этнос барлыҡҡа килеүҙең тамамланыуы б. э. т. VI быуатына ҡарай. Урарттарҙың һуңғылары әрмән халҡы менән б. э. т. IV—II быуаттарына ҡушылып бөтә. Шулай итеп, әрмән этногенезы тураһында һуңғы гипотеза буйынса, улар ҡалҡыулыҡта йәшәгән бөтөн халыҡтарҙың физик һәм мәҙәни компонентын, беренсе сиратта, хәҙерге әрмәндәрҙең төп генетик компонентын тәшкил иткән хурриттарҙың, урарттарҙың һәм лувийҙарҙың вариҫтары И. М. Дьяконов концепцияһы академиктар Т. В. Гамкрелидзе һәм В. В. Иванов (1995), шулай уҡ В. А. Сафронов и Н. А. Николаева&lt;ref name=&quot;Safronov&amp;Nikolaeva&quot;&gt;''Сафронов В. А., Николаева Н. А.'' История Древнего Востока в Ветхом Завете. М., 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Safronov&quot;&gt;''Сафронов В. А.'' [http://www.istorya.ru/book/safronov/safron_01-04.php Индоевропейские прародины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928170745/http://www.istorya.ru/book/safronov/safron_01-04.php |date=2013-09-28 }}&lt;/ref&gt;, Р. Ишханян һ. б. тарафынан тәнҡитләнә. Әрмән этногенезы хаҡындағы И. М. Дьяконовтың хаталы аңлатмаларын тулыһынса кире ҡағып, һау этнонимының килеп сығыуы һәм Һайаса менән Әрмәнстандың тигеҙлеге (тождественность) кеүек фәндә таралған ҡараштарҙы ғалим Вячеслав Иванов хупланы&lt;ref&gt;Иванов В. «Боронғо әрмән телендә төрлө хронологик ҡатламдарҙы айырыу һәм Вахангу гимны тексының тәү структура (төҙөлөш) проблемаһы», ИФЖ, N 4, Ереван 1983: «''Өр-яңы асыштар, һау этнонимының килеп сығыу тарихына һәм әрмән этногенезына ҡағылған бүтән фекрҙәрҙең, бигерәк тә һауа топонимы һәм этнонимының Armi и Azi-ға мөнәсәбәте һығымтылырҙың дөрөҫлөгөн Г. А. Капанцян һ. б. теҙемдәрҙең тулыһынса хаталы булыуын дәлилләй И. М. Дьяконовa''».&lt;/ref&gt;.

Помпония Меланың иң боронғо Рим картаһында Әрмәнстан, б. э. т. I б. I Китап, 13: «[Азияның] эске ерҙәрендә күп төрлө ҡәбиләләр йәшәй: […] Каспий ҡултығы аша — ҡомарҙар, массагеттар, ҡадустар, гиркандар, иберҙәр; […] ә тегендә, беҙҙең диңгеҙҙәргә етәрәк, — матиандар, тибарандар һәм беҙгә нығыраҡ таныштары: медтар, армениҙар, коммагендар, …»
[[Файл:Karte Pomponius Mela.jpg|thumb|200px|left|Помпония Меланың иң боронғо Рим картаһында Әрмәнстан, б. э. т. I быуат. I Китап, 13: «''[Азияның] эске ерҙәрендә күп төрлө ҡәбиләләр йәшәй: […] Каспий ҡултығы аша — ҡомарҙар, массагеттар, ҡадустар, гиркандар, иберҙар; […] ә тегендә, беҙҙең диңгеҙҙәргә етәрәк, — матиандар, тибарандар һәм беҙгә нығыраҡ таныш булған халыҡтар: медтар, армениҙар, коммагендар, …»'']]

Киреһенсә, фригий теленең фракий һәм әрмән теленә яҡынлығы тел материалы менән раҫланмай.

И. М. Дьяконов концепцияһы академиктар Т. В. Гамкрелидзе һәм В. В. Иванов (1995), шулай уҡ В. А. Сафронов и Н. А. Николаева, Р. Ишханян һ. б. тарафынан тәнҡитләнә. Әрмән этногенезы хаҡындағы И. М. Дьяконовтың хаталы аңлатмаларын тулыһынса кире ҡағып, һау этнонимының килеп сығыуы һәм Һайаса менән Әрмәнстандың тигеҙлеге (тождественность) кеүек фәндә таралған ҡараштарҙы ғалим Вячеслав Иванов хупланы.

Б. э. т. VI быуатта был территория ''мидийҙар'' тарафынан яулап алына, ә б. э. т. 550 йылда бында үҙҙәренең мәҙәни традицияларын һәм зороастризм тәғлимәтен таратҡан Ахеменидтар империяһы составына индерелә&lt;ref&gt;[http://www.iranica.com/articles/armenia-i#Schmitt R. ARMENIA and IRAN i. Armina, Achaemenid province // Encyclopædia Iranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127101212/http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-i#Schmitt |date=2012-01-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Russell2004&quot;&gt;{{статья | автор= Russell J.| заглавие= The Formation of the Armenian Nation| оригинал= | ссылка= | автор издания= University of Los Angeles| издание= The Armenian People from Ancient to Modern Times| тип= | место= New York| издательство= St. Martin’s Press| год= 2004|выпуск= |том= |номер= | страницы= 19—36| isbn= 1403964211}}&lt;/ref&gt;. Антик осорҙан бирле әрмәндәр йәшәгән бөтөн территорияны төрлө күршеләре Мелитенаға бәйле исемдәр менән атаған. Мәҫәлән, бор. фар. Armina арам. ˊarmǝn-āiē — дән килеп сыҡҡан — һәм боронғо грек ʾΑρμένιοι, Мелитена менән сиктәш, Тигрҙың юғары ағымында урынлашҡан хурр. Armi- өлкәһенең хурритса атамаһына барып тоташа.ʾΑρμένιοι, атамаһы таралғанға тиклем әрмәндәрҙең боронғо грекса атамаһы Μελιττήνιοι булған, грузинса — სომხეთი (somkheti), хеттарса Zuḫma һәм аккад. Suḫm — Мелитенанан төньяҡтараҡ юғары Евфрат үҙәне атамаһы, ә Әрмәнстандың үҙ атамаһы — грабарса Հայք (hay-kʿ), Мелитенаның урартса атамаһынан килеп сыҡҡан: урартск. Ḫāti&lt;ref name=&quot;Дьяконов1968&quot;&gt;{{Книга:Дьяконов: Предыстория армянского народа}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated6&gt;{{Книга:Redgate: Armenians|24}}&lt;/ref&gt;.
   
XX быуаттың 1-се ярты йыллығында ҡайһы бер тикшеренеүселәр «Һайаса» һүҙендә әрмән халҡының үҙатамаһын аңлатҡан һүҙгә тура килгән «һайа» (һауа) тамыры төп өлөш булып тора, ә һүҙ һуңындағы &quot;аса ((a)sa) хетт телендә «ил» тигәнде аңлатҡан суффикс тип раҫлағандар. Был инглиз телендәге «land» һүҙенә оҡшаш (Scotland, Ireland). Был фекерҙе Е. Форер башлап әйткән&lt;ref&gt;E. Forrer «Hajassa-Azzi», Caucasica Leipzig 1931 N 9&lt;/ref&gt;, немец ғалимы Пауль Кречмер дауам иткән, «Hayasa» һүҙендә «һай, әрмән иле» тигән Кесе Азия суффиксы бар тигән ул. 1933 йылда Вена фәндәр академияһында Кречмерҙың «Әрмәндәрҙең милли исеме Һайк» (нем. «Der nationale Name der Armenier Haik») тигән хеҙмәте донъя күрә. Кречмер &quot;Богазкёс яҙмаларында ҡулланылған Һайаса атамаһы &quot;Әрмәнстан&quot;ды аңлата тигән һығымта яһай&lt;ref name=&quot;Оценка2010&quot;&gt;{{Книга:Оценка историко-культурного наследия Армении|218}}&lt;/ref&gt;. Миҫал итеп Кесе Азия «Turhunt» һәм «Datta» һүҙҙәрен килтерә, әгәр уларға «(a)са» ((a)sa) суффикстарын ҡушһаң, улар топоним (ил) мәғәнәһен ала, тип раҫлай: «Turhuntasa» и «Dattasa». Һуңғараҡ Әрмәнстанда был фекерҙе Николай Адонц, Григорий Капанцян һәм башҡа тарихсылар нигеҙләй&lt;ref&gt;''Ադոնց Ն.'' «Հայաստանի պատմությունը», Երևան 1972 թ. (на армянском), ''в переводе'' ''Адонц Н.'' «История Армении», Ереван 1972, ''Ավետիսյան Հ.Մ.'' «Հայկական լեռնաշխարհի և Հյուսիսային Միջագետքի պետական կազմավորումների քաղաքական պատմությունը մ.թ.ա. XVII—IX դդ», Երևան 2002 (на армянском), ''в переводе'' Аветисян Г. М. «Политическая история государственных образовании Армянского нагорья и северной Месопотамии в XVII—IX веках до н. э.», Ереван 2002, ''Թովմասյան Պ.Մ.'' «Հայկական լեռնաշխարհը և Միջագետքը», Երևան 2006 (на армянском), ''в переводе'' Товмасян М. П. «Армянское нагорье и Месопотамия», Ереван 2006, ''Քոսյան Ա.Վ.'' «Հայկական լեռնաշխարհի տեղանունները (ըստ խեթական սեպագիր աղբյուրների)», Երևան 2004 (на армянском), ''в переводе'' Косян А. В. «Топонимика Армянского нагорья (по хеттским источникам)», Ереван 2004, «Հայոց պատմություն», ՀՍՍՀ ԳԱ Երևան 1968 (на армянском), ''в переводе'' «История Армении» изд. АН АССР Ереван 1968 и тд.&lt;/ref&gt;. Геворк Джаукян, был схеманы үҫтереп, «Harsankila», «Parminaija», «Hiwaswanta» һ. б. һүҙҙәрҙе миҫалға килтереп дәлилләй, ысынлап та улар, топонимға әйләнеп, «Harsanasa», «Parminasa», «Hiwasasa» төҫөн алырға тейеш, ти&lt;ref&gt;Джаукян Г. Б. «О соотношении хайасского и армянского языков», ИФЖ 1988, N 1&lt;/ref&gt;. Шул ыңғай ул былай тип яҙҙы: «Һайасаның төп теле әрмән теле була һәм…әрмән элементы Һайаса дәүләтенең нигеҙен тәшкил иткән»&lt;ref&gt;Джаукян Г. Б. [http://hpj.asj-oa.am/4898/1/1988-1(60).pdf «О соотношении хайасского и армянского языков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213015852/http://hpj.asj-oa.am/4898/1/1988-1(60).pdf |date=2014-12-13 }}, ИФЖ 1988, N 2, стр. 87-88&lt;/ref&gt;. Рафаэл Ишханян Ван әрмәндәре һәм илдең ҡайһы бер башҡа райондарының (мәҫәлән, Севан күленең көнбайышындығы әрмәндәрҙең) һөйләшендә хетт телендәге Ḫ, атап әйткәндә, грабар теленең Խ- менән алмаштырыла, был инде хетт телендәге Ḫajasa грабар телендәге Հայք (hay-kʿ)трансформацияһын аңлата. Дьяконов раҫлауынса, Һайаса һәм Әрмәнстан һүҙҙәре араһында бәйләнеш эҙләрлек бер сәбәп тә юҡ, бындай трансформация лингвистик яҡтан да хәл итерлек түгел: хетт телендәге Ḫ- грабар Խ- әйләнергә тейеш була, имеш&lt;ref&gt;{{Книга:Дьяконов: Предыстория армянского народа|211}}&lt;/ref&gt;. Әрмәнстандың үҙендә Европа һәм совет ғалимдары тарафынан раҫланған, «һай» һүҙенә яңғырашы яғынан оҡшағанлыҡтан, б. э. т. II меңйыллыҡта Хетт батшалығына ҡаршы һуғышҡан Һайаса өлкәһендә протоәрмән ҡәбиләләре йәшәгән тигән фараз нығынған. ХХ быуаттың 80-се йылдарында был фараз һинд-европа теле әрмән теленән килеп сыҡҡан тигән гипотезаны ла «туҡландыра» ине. Әммә был фараз донъя фәнни берҙәмлегенең күпселеге тарафынан нигеҙһеҙ, тип кире ҡағылды&lt;ref name=&quot;Доминирование&quot;&gt;.
Доминирование миграционно-смешанной гипотезы в мировой науке отражено в энциклопедии Британника, статья «[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia Armenia]», раздел «Ancient and premodern Armenia» (электронное издание 2003 года), где [[Халыҡтың миграцияһы|миграционная]] гипотеза указана в качестве единственной. Факт доминирования миграционно-смешанной гипотезы среди среди специалистов также явно отражен в следующих современных монографиях, статьях и учебниках последних лет (в обратном хронологическом порядке):
* {{мәҡәлә | автор= Russell J.| заглавие= The Formation of the Armenian Nation| оригинал= | ссылка= | автор издания= University of Los Angeles| издание= The Armenian People from Ancient to Modern Times| тип= | место= New York| издательство= St. Martin’s Press| год= 2004|выпуск= |том= |номер= | страницы= 19—36| isbn= 1403964211}}
* {{Книга:Шнирельман: Войны памяти|39—40}}
* {{китап|автор = Bournoutian G. A.|часть = |заглавие = A concise history of the Armenian People|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Costa Mesa, California|издательство = Mazda Publishers|год = 2002|том = |страницы = 17—18|страниц = |серия = |isbn = 1-56859-141-1|тираж = }}
* {{Книга:Robert Hewsen:Armenia: A Historical Atlas}}
* {{мәҡәлә | автор= Zimansky P.| заглавие= Archaeological inquiries into ethno-linguistic diversity in Urartu| оригинал= | ссылка= | автор издания= Drews R.| издание= Greater Anatolia and the Indo-Hittite language family: Papers presented at a Colloquium hosted by the Univ. of Richmond, March 18-19, 2000| тип= | место= Washington (D.C.)| издательство= The Institute for the Study of Man| год= 2001|выпуск= |том= |номер= | страницы= 15—27| isbn= }}
* {{Книга:Redgate: Armenians|13—18,24}}
* {{китап|автор =Suny R. G.|часть = |заглавие = Transcaucasia, Nationalism, and Social Change. Essays in the History of Armenia, Azerbaijan, and Georgia|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Ann Arbor|издательство = The University of Michigan Press|год = 1996|том = |страницы = 3|страниц =543|серия = |isbn =0-472-09617-6|тираж = }}
* {{китап|автор = René Grousset.|часть = |заглавие = Histoire de l’Arménie|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Paris|издательство = Payot-Rivages|год = 1995|том = |страницы = 73|страниц = 656|серия = |isbn = 9782228889124|тираж = }}
* {{мәҡәлә | автор= Astourian S. H.| заглавие= In search of their forefathers: National identity and the historiography and politics of Armenian and Azerbaijani ethnogeneses| оригинал= | ссылка= | автор издания= Schwartz D.V., Panossian R.| издание= Nationalism and history: the politics of nation building in post-Soviet Armenia, Azerbaijan and Georgia| тип= | место= Toronto, Canada| издательство= University of Toronto Centre for Russian and East European Studies| год= 1994|выпуск= |том= |номер= | страницы= 41—94| isbn= }}
* {{Книга:George A. Bournoutian:A History of the Armenian People (Vol. 1)|21}}
Кроме этого ряд армянских авторов, придерживающихся альтернативных «хайасских» гипотез [[этногенез]]а, на страницах своих работ также признают, что таким образом дискутируют с
* «большинством учёных» {{статья | автор= Косян А. В.| заглавие= Этнические передвижения в Малой Азии и на Армянском нагорье в XII в. до н.э.| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Историко-филологический журнал| тип= | место= Ереван| издательство= | год= 1991|выпуск= |том= |номер= 1| страницы= | isbn= }}
* «официально принятой версией» {{статья | автор= Тер-Мартиросов Ф.| заглавие= Образование царства Армения| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Историко-филологический журнал| тип= | место= Ереван| издательство= | год= 2004|выпуск= |том= |номер= 1| страницы= | isbn= }}
Самый полный современный вариант миграционно-смешанной гипотезы изложен здесь:
* {{Книга:Дьяконов: Предыстория армянского народа}}
* Перевод на английский язык: {{книга|автор = Diakonoff I. M.|часть = |заглавие = The pre-history of the Armenian people|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Delmar, NY|издательство = Caravan Books|год = 1984|том = |страницы = |страниц = |серия = Anatolian and Caucasian studies|isbn = 0882060392|тираж = }}
* Рецензии: Maurits N. van Loon // Bibliotheca Orientalis 44 (1987) 230—233; Edgar C. Polomé, Annual of Armenian Lingustics 8 (1987) 103—109
* Дополнительные комментарии также изложены в статьях {{статья | автор= Дьяконов И. М.| заглавие= Малая Азия и Армения около 600 г. до н.э. и северные походы вавилонских царей| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Вестник древней истории| тип= | место= Москва| издательство= Наука| год= 1981|выпуск= |том= |номер= 2| страницы= 34—63| isbn= }} и {{статья | автор= Дьяконов И. М.| заглавие= К праистории армянского языка (о фактах, свидетельствах и логике)| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Историко-филологический журнал| тип= | место= Ереван| издательство= Издательство АН Армянской ССР| год= 1983|выпуск= |том= |номер= 4| страницы= 149—178| isbn= }}
&lt;/ref&gt; (әрмән гипотезаһы менән бергә&lt;ref name=&quot;Russell2004&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Книга:Mallory: In search of Indo-Europeans|7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В качестве наиболее слабых мест теории указывается на некорректные сопоставления праиндоевропейских корней с семитскими, которые являются ключевым основанием для такой локализации, на явную отдаленность армянского языка от реконструированного праиндоевропейского, несмотря на то, что армяне, согласно теории, были единственными немигрирующими индоевропейцами и должны были лучше всех сохранить праиндоевропейский язык, и на полное несоответствие предложенной схемы миграций индоевропейцев имеющимся археологическим данным (см. {{мәҡәлә | автор= Дьяконов И. М.| заглавие= О прародине индоевропейских диалектов| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Вестник древней истории| тип= | место= Москва| издательство= Наука| год= 1982|выпуск= |том= |номер= 3—4| страницы= 11—24, 3—30| isbn= }} и {{Книга:Mallory: In search of Indo-Europeans|150, 182}}). Книга, излагающая теорию, после перевода на английский язык получила серию критических рецензий от других индоевропеистов, указывающих на отсутствие фонологической точности и неубедительность выводов (см. {{мәҡәлә | автор= Penney J. H. W.| заглавие= Review| оригинал= | ссылка= http://www.jstor.org/stable/3107323| автор издания= University of London| издание= Bulletin of the School of Oriental and African Studies| тип= | место= London| издательство= Cambridge University Press on behalf of School of Oriental and African Studies| год= 1998|выпуск= 61|том= |номер= 1| страницы= 153—155| isbn= }}), на наличие внутренних противоречий (см. {{мәҡәлә | автор= Melchert H. C.| заглавие= Review| оригинал= | ссылка= http://www.jstor.org/stable/606478| автор издания= | издание= Journal of the American Oriental Society| тип= | место= | издательство= American Oriental Society| год= 1997|выпуск= 117|том= |номер= 4| страницы= 741—742| isbn= }}) и слабую аргументацию (см. {{мәҡәлә | автор= Friedrich P.| заглавие= Review| оригинал= | ссылка= http://www.jstor.org/stable/681540| автор издания= | издание= American Anthropologist, New Series| тип= | место= | издательство= Blackwell Publishing on behalf of the American Anthropological Association| год= 1991 |выпуск= 93|том= |номер= 1| страницы= 226—227| isbn= }})&lt;/ref&gt;), ә уның хәҙерге замандағы Әрмәнстанда таралыуын ҡайһы бер ғалимдар, бөтөнләй фәнни түгел, тик идеологик мотивтарҙы күҙ уңында тота, тип таба&lt;ref name=autogenerated7&gt;{{Книга:Шнирельман: Войны памяти}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья:The Journal of Modern History:Ronald Grigor Suny:Constructing Primordialism}}&lt;/ref&gt;.

== Антик Әрмәнстан (б. э. т. VI быуат — б. э. V быуаты) ==

=== Әһәмәниҙәр осоронда Әрмәнстан (б. э. т. VI—IV бб.) ===
[[Файл:Orontes II.jpg|thumb|170px|Әрмәнстан сатрабы Ерванд I монетаһы, б. э. т. 362 йыл]]
Әрмәнстан тәү тапҡыр б. э. т. 520 йылда Дарий I-нең Бехустин яҙмаһында телгә алына, етмәһә, яҙманың вавилон фаразлауында ил [[Урарту]]ның синонимы итеп бирелә. Әрмәндә һәм Әрмәнстан тураһындағы иртә мәғлүмәттәр шулай уҡ б. э. т. V быуатта йәшәгән боронғо грек ғалимдары— Геродот һәм Ксенофонт хеҙмәттәрендә лә бар. Һуңғыһы үҙенең «Анабасис» әҫәрендә гректарҙың б. э. т. 401—400 йылдарҙа Әрмәнстан аша [[Ҡара диңгеҙ]]гә сигенеүен тасуирлаған. Ксенофонт Әрмәнстан хаҡында «Оронт идара иткән йәйрәп ятҡан бай ил» тигән&lt;ref&gt;Ксенофонт, [http://www.vehi.net/istoriya/grecia/ksenofont/anabazis/03.html#_ftnref34 Анабасис], III, V&lt;/ref&gt;. Әрмәнстандың фарсы батшаһының ҡыҙына өйләнгән Ерванд (Оронт) сатрабынан башҡа ул тағы ла Көнбайыш Әрмәнстан гиппархы ҡайһылыр Тирибаз хаҡында ла телгә алып үтә. Б. э. т. VI быуатта Көнсығыш Әрмәнстан территорияһы (Әрмән ҡалҡыулығы һәм Урартуның элекке территориялары) үҙенең сиктәрен хатта Аракс йылғаһы аръяғына күсереп ҡуйған Мидия тарафынан йотолған. Һуңғараҡ барлыҡҡа килгән риүәйәттәргә ярашлы, башҡа халыҡ менән бер рәттән бында оҙаҡ йылдар дауамында мидий халҡы ла йәшәгән&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= История Востока. Восток в древности. |оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Восточная Литература |год= 2002 |том= I |страницы= 332 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= }}{{oq|ru|Восточная Армения (или собственно Урарту), как и Страна маннеев, была поглощена Мидией, которая перенесла свои границы и за Араке, где, по поздним преданиям, ещё долго существовало среди прочего и мидийское население.}}&lt;/ref&gt;. Әрмәнстанда мидия колонистары «Ашхарацуйц»та телгә алынған Мардаги һәм Мардастан округтарында ла йәшәгән&lt;ref&gt;{{китап |автор= James R.Russell |часть= |ссылка часть= |заглавие= Zoroastrianism in Armenia |оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Harvard University |год= 1987 |volume= |pages= 39 |columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= }}{{oq|en|By 585 B.C., the power of the Medes extended as far as the Halys River; they were thus in possession of the entire Arm. plateau and the former territories of Urartu. Median colonists probably settled in Armenia at that time, for the districts of Mardali and Mardastan attested in the Asxarhacoyc 'Geography' of the seventh century A.D. bear their name.}}&lt;/ref&gt;. «Киропедия» әҫәрендә Ксенофонт б. э. т. VI быуатта Мидияға буйһонған, әммә азатлыҡҡа ынтылған Әрмән батшалығы тураһында яҙған. Әрмәнстан батшаһының исеме әйтелмәһә лә, уның улдары атап әйтелгән — Кирҙың иптәше Тигран һәм Эмбастың хәрби башлығы Сабарис; батшалыҡтың күп байлыҡтары һәм хәрби көсө билдәләнгән, боронғо әрмәндәрҙең көнкүрешенә ҡағылған ҡыҙыҡлы ентекләүҙәр килтерелгән. Кир, ул саҡта әле Мидия полководецы, Әрмәнстанды тыныс юл менән буйһондора алған, хатта уларҙың төньяҡ-көнбайыш күршеләре — халдтар (халибтар) менән мөнәсәбәттәрен көйләүгә өлгәшкән булған. Һуңғараҡ Кир, Мидияны ҡыйратып, үҙ батшалығын булдырғанда ла, Тигран етәкселегендәге әрмән ғәскәренә таянған. Ксенофонт яҙған мәғлүмәт күпмелер кимәлдә Мовсес Хоренаци яҙғанға тап килә: Кирҙың, Ерванд батша улы, әрмән батшаһы Тигран менән бер булып, Мидияға ҡаршы торғаны.

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |Ксенофонт, «Анабасис», б. э. т. V быуат&lt;ref&gt;[http://www.vehi.net/istoriya/grecia/ksenofont/anabazis/04.html#_ftnref9 «Анабасис»], IV, III&lt;/ref&gt;:&lt;br&gt;
''Был көндө эллиндар Кентрит йылғаһы тигеҙлектәрендә урынлашҡан ауылдарҙа торҙолар. Кентриттың киңлеге яҡынса 2 плетраға тиң, һәм был йылға Әрмәнстан һәм кардухтар иле араһында сик булдыра[…] Әммә таң атыуға улар йылға аръяғында ҡораллы һыбайлыларҙы күрҙе, күрәһең, улар йылғаны кисеп сығыуҙы булдырмаҫ өсөн шунда торалар; шулай уҡ, һыбайлыларҙан өҫтәге ҡалҡыулыҡтарҙа, эллиндарҙың Әрмәнстанға һөжүм итеүен булдырмау маҡсатында, теҙелеп баҫҡан йәйәүле ғәскәрҙе лә күрҙеләр. Былар Ерванд I|Оронт һәм Артухтың ялланған армияһы — армендар, мардтар һәм халдейҙар ине.''
|}

Нисек кенә булмаһын, б. э. т. 521 йылда (Дарий I-нең Бехустин яҙыуы ошо йылдағы ваҡиғаларҙы сағылдыра) беҙ Әрмәнстанды [[Әһәмәниҙәр державаһы]]ның сатрапияһы итеп күрәбеҙ, был сатрапия үҙен батша итеп иғлан иткән ялған мидий батша улы өсөн фарсыларға ҡаршы һуғышҡан; бынан сығып, әрмәндәр үҙҙәренең законлы хөкөмдарҙары итеп мидийҙарҙы таныған тигән һығымтаға килеп була. Дарий I, яҙыу авторы, бында Әрмәнстанды беренсе тапҡыр хәҙерге Армина исеме менән телгә ала ([[Файл:Old Persian a.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian ra.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian mi.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian i.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian na.png|30x20pxpx]]). Ихтилал биш яу барышында Дарийҙың ике полководецы тарафынан баҫтырыла (шуларҙың береһе, Дадаршиш әрмән булған&lt;ref&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/dadarsis-old-persian-name-derived-from-darsto-dare-kent-old-persian-p|заглавие=Dadarsis}}&lt;/ref&gt;. Дьяконов фекеренсә, иран исемен йөрөткән полководецтың әрмән булыуы, ә Әрмәнстанда йәшәүсе бер ябай кеше генә түгеллеге, бик икеле&lt;ref&gt;{{китап | автор= И. М. Дьяконов | заглавие = Предыстория армянского народа| оригинал= | ссылка =http://annales.info/other/djakonov/03.htm#_edn124 | автор издания= | издание= | тип= | место= Ереван | издательство= АН Армянской ССР |год= 1968 |выпуск= |том= |номер= | страницы= | isbn= }}&lt;/ref&gt;). Геродоттан белеүебеҙсә, әрмән ерҙәре ике Әһәмәниҙәр сатраплығына: 13-сөгә һәм 18-сегә индерелгән булған.

Әрмәнстандағы фарсы хакимлығы ике йөҙйыллыҡ арауығында дауам иткән (б. э. т. 550—330 йй.). [[Әһәмәниҙәр]] династияһының һуңғы фарсы батшалары осоронда Әрмәнстан тыныслыҡ һәм имен хозур тормошта, рәхәтлектә йәшәгән. Хакимлыҡ итеүселәр әрмәндәрҙең эске эштәре менән бик аҙ ҡыҙыҡһынған, Әрмәнстанда сауҙагәрлек һәм ауыл хужалығы сәскә атҡан.

=== Боронғо әрмәндәрҙең дине һәм донъяға ҡарашы ===
Б. э. т. IV—II быуаттарҙа әрмән мәжүсилегенең ҡатмарлы системаһы формалаша башлаған. Армавирҙағы данлыҡлы Ҡояш һәм Ай храмдарынан башҡа, әрмәндәрҙең Муштан йыраҡ түгел, Тарон провинцияһында, Артишат эргәһендәге изге урманда бик күп ғибәҙәтхана һәм алтарҙары булғаны билдәле. Унда бер нисә храм урынлашҡан булған, иң танылғаны Анахит алиһәһенә бағышланған ғибәҙәтхана.

Боронғо әрмәндәрҙең хоҙайҙар пантеоны синкретик рәүештә булған. Ерлектәге хоҙайҙарын ситтән, грек мифологияһынан һәм фарсы ышаныуҙарынан, индерелгәндәр менән, Урартуҙың емерелеү дәүеренән һаҡланған культтар менән, ҡушып, дини йолалар атҡарғандар. Йыш ҡына бер хоҙайға ике йәиһә өс ипостась йөрөтөлгән: ошоға асыҡ миҫал булып Арай — Арамазд/Ахурамазд — Зевс тора. Боронғо әрмәндәрҙең йышыраҡ ҡулланылған культтарына, уны Ҡояш (Гелиос)менән дә, Аполлон менән дә, Гермес менән дә тиңләгән, Михрға/Митраға табыныуҙы билдәләргә мөмкин.

Боронғо әрмәндәр төрлө оракулдарға, күрәҙәселеккә һәм хоҙайҙарҙың асылына төшөнөүҙәргә әһәмиәт биргәндәр. Төрлө эйәләргә һәм мифик йәндәргә ышанғандар (вишаптар, дейеүҙәр һ. б.)

Әрмәнстанда христианлыҡ рәсми дин булараҡ ҡабул ителгәс, йолалар рәхимһеҙ эҙәрлекләнгәнлектән, әрмән мәжүсилеге тураһында мәғлүмәт һаҡланмаған тиерлек.

=== Эллинизм осорондағы Әрмәнстан (б. э. т. IV б. — б. э. V б.) ===

==== Тәүге Әрмән дәүләттәре ====
Әрмән дәүләтселеге тарихына яҡынса 2,5 мең йыл тиһәк тә, Әрмән дәүләтселеге башланғысы Урарту һәм Ассирия дәүләттәренең ҡолатылған осоронан да алдараҡ, күпкә тәрәнерәк тарих төпкөлөндә&lt;ref name=&quot;Дьяконов И. М.&quot;/&gt;. Уның башланғысы Арме-Шубрия тиһәк тә була (б. э. т. XII б.), сөнки Б. Пиотровский самалағанса, б. э. т. VII и VI бб. ул скиф-әрмән берҙәмлеген кәүҙәләндергән. Б. э. т. VIII—VII бб. Малатьяла урынлашҡан Табал һәм Мелид (Мелитена), хәҙерге заман ғалимдары раҫлағанса, тәүге әрмән дәүләттәренең береһе булып һанала&lt;ref name=&quot;Дьяконов И. М.&quot;/&gt;. Һуңғыһы, Мелитена, б. э. т. V б. Әрмәнстан сатрабының баш ҡалаһы, һәм легендар Тигран I-нең б. э. т. VI быуаттағы Әрмәнстан дәүләтенең баш ҡалаһы булғандыр, моғайын. Б. э. т. XII—IX бб., Алзиҙың Муш батшалығын да Әрмән дәүләтселегенең яралғыһы тип ҡарарға була, һәм шул иҫәптән, Әрмән ҡалҡыулығында йәшәгән хуррит, урарт йәки лувий дәүләттәрен дә тәүге дәүләт тип атарға була, сөнки улар әрмән милләтенә тоҡомдары ҡушылған халыҡтар тарафынан төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Дьяконов И. М.&quot;&gt;{{китап |автор         = И. М. Дьяконов |часть         =Глава III. Образование армянского народа |ссылка часть  =http://annales.info/other/djakonov/03.htm |заглавие      = Предыстория армянского народа: История Арм. нагорья с 1500 по 500 г. до н. э. Хурриты, лувийцы, протоармяне |оригинал =|ссылка =  |издание= |место= Ер. |издательство =АН Арм. ССР |год= 1968 |страницы= 242 |страниц= 264 |isbn=  }}{{oq|ru|Сейчас уже признано, что зачатки армянской государственности уходят не только в эпоху падения Урарту и Ассирии, но и глубже; зачатком её могло быть царство Арме-Шубрия, как считает Б.&amp;nbsp;Б. Пиотровский, предполагающий здесь создание скифско-армянского объединения на рубеже VII и VI вв. до н.&amp;nbsp;э., но которое сложилось как государство значительно раньше; зачатком её могло быть и царство Мелида — столицы сатрапии Армении в V в. до н.&amp;nbsp;э., а может быть и столицы Армянского царства легендарного Тиграна I в VI в. до н.&amp;nbsp;э., — «Великая Хатти» XII—VIII вв. до н.&amp;nbsp;э. В качестве зачатка армянской государственности можно рассматривать и мушкское царство Алзи XII—IX вв. до н.&amp;nbsp;э.; но отчасти и любое хурритское, урартское или лувийское государство на территории Армянского нагорья — и эти государства были тоже созданы не чуждыми армянам этническими группами, а людьми, потомки которых влились в армянский народ, хотя сами они и говорили на других языках}}&lt;/ref&gt;.

Александр Македонский (Искәндәр Зөлҡәрнәй) Әһәмәнидтәрҙең бөтөн фарсы ҡеүәтле дәүләтен (державаһын) буйһондорғанға тиклем Әрмәнстан Фарсы хакимлығы аҫтында булған. Искәндәр үҙе Әрмәнстан еренән бөтөнләй үтмәгән, һәм уның хәрби башлыҡтары ла әрмән территорияһына инмәгән&lt;ref name=&quot;всемирная&quot;&gt;{{книга |автор = |заглавие= Всемирная история |ссылка = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st060.shtml|ответственный = Под ред. А. Белявский, Л. Лазаревич, А. Монгайт |место= М. |год = 1956 |том= 2, ч. II, гл. XIII |страницы= }}&lt;/ref&gt;. Бының һөҙөмтәһе булып, Фарсы дәүләте ҡыйратылғас, Әрмәнстандың көньяҡтағы идара итеүселәре генә Искәндәр хакимлығын таныған, уныһы ла формаль ғына булған, ә ысынында инде әрмән ерҙәре бойондороҡһоҙ ҡалған. Македонлыларҙың формаль идаралығы аҫтында Кесе Әрмәнстан ғына ҡалған, әммә ул үлгәндән һуң (б. э. т. 323 йыл) бер йәиһә ике йыл үтеүгә бында — б. э. т. 115 йылда Митридат VI Евпатор уны Понтий батшалығына ҡушҡанға тиклем&lt;ref name=&quot;всемирная&quot; /&gt; — ике йөҙ йыл дауамында билдәле булған үҙ аллы Әрмәнстан дәүләте барлыҡҡа килгән.

[[Файл:Yervanduni Armenia, IV-II BC.gif|350px|left|thumb|[Ервандидтар эпохаһында Әрмәнстан батшалығы, б. э. т. IV—II бб.]]
Башҡа бер әрмән өлкәһе, Софена, Селевкидтар дәүләтенә яһаҡ түләгән, ғәскәр бирергә тейеш булған айырым бер сатрапия булып, Әрмән ҡалҡыулығының көньяҡ-көнбайышында ятҡан, әммә ул урындағы нәҫелдән тапшырылған идарасылар хакимлығы аҫтында булһа ла, эске үҙ аллылыҡ менән файҙаланған һәм ҡайһы бер мәлдәрҙә Селевкидтар идаралығынан бөтөнләй ҡотола ла алған. Аҡсалата әйләнеше һәм урындағы аҡсаһы һуғылған беренсе әрмән өлкәһе Софена була&lt;ref name=&quot;всемирная&quot; /&gt;.

[[Файл:Artashes I.jpg|thumb|180px|Арташес I (б. э. т. 190—160 бб.), Бөйөк Әрмәнстандың беренсе батшаһы, Арташесидтар династияһына нигеҙ һалыусы.]]

Ысын Әрмәнстан, тағы ла бер әрмән өлкәһе, Ван күле эргәһендә [[Тигр (йылға)|Тигр]] йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан, йәғни боронғо Урарту ҡалаһының төп территорияһын биләгән. Софеналағы кеүек, бында ла нәҫелдән нәҫелгә тапшырылған идарасылар хакимлыҡ иткән, әммә үҙенең йәмғиәт үҫеше буйынса был өлкә Софенанан күпкә артта ҡалған булған, һәм Селевкидтар хакимлығы бында сағыштырмаса көслө булған&lt;ref name=&quot;всемирная&quot; /&gt;. Был өлкәнән төньяҡ-көнсығышта, [[Аракс]] йылғаһы үҙәнендә, б. э. т. IV быуат һуңында баш ҡалаһы Армавир тип аталған Арарат батшалығы урынлашҡан булған. Баштан башлап Искәндәр хакимлығын таныған Арарат батшалығы, б. э. т. 316 йылда диадохтар менән һуғышҡан дәүерҙән бирле, үҙ аллы булған. Был батшалыҡ селевкид батшаһы Бөйөк Антиох III&lt;ref name=&quot;всемирная&quot; /&gt; тарафынан б. э. т. 200 йылда юҡҡа сығарылған.&lt;ref name=&quot;көнсығыш&quot;&gt;«Көнсығыш тарихы» (Боронғо Көнсығыш). XXIX глава, [http://gumilevica.kulichki.net/HE1/he129.htm#he129para1 ЭЛЛИНИЗМ ДӘҮЕРЕНДӘ ҠАФ ТАУЫ АРТЫ ҺӘМ УНЫҢ МЕНӘН СИКТӘШ ИЛДӘР]. 1-се бүлек. Б. э. т. IV—III быуаттарҙағы бойондороҡһоҙ дәүләттәре.: {{oq|ru|... Быларҙың барыһы ла быға тиклем уңышлы көнсығыш хәрби походында Мысырҙы еңгән Антиох III-гә б. э. т. 201 йылда, Антиохидалар ярҙамы менән, Ксерксты алып ташларға һәм Софенаны Селевкид провинцияһына әүрелдерергә ҡамасауламай. Арарат батшалығы һәм уның хакимы - һуңғы Ервандты ла был йылдарҙа шуға оҡшаш яҙмыш көткән: Антиох III планлаштырылған Европа походы алдынан үҙенең тылын шулай нығытҡан.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cambridge&quot;&gt;The Cambridge History of Iran Volume 3. Chapter 12: Iran, Armenia and Georgia. Страница 512: {{oq|en|... Antiochus III appointed a scion of the Armenian Orontids, Zariadris (Zareh) to be strategos of Sophene in 200 BC. At this time, in Greater Armenia, the power of the main Orontid dynasty was drawing to a close. The last ruler of this line was Orontes IV (212-200 B.C.). Both he and his brother Mithras, High Priest of the Temple of the Sun and Moon at the city of Armavir, are mentioned in Greek inscriptions discovered there in 1927. One inscription contains an address of High Priest Mithras to his brother King Orontes; another evidently alludes to the king's tragic death. This event was the result of the uprising headed by a local dynast called Artaxias, and evidently instigated from Syria by King Antiochus III. Following this coup, Antiochus appointed Artaxias to be the strategos of Greater Armenia in place of the dead Orontes.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;&gt;Кирилл Туманов, «Studies in Christian Caucasian History». «The Orontids of Armenia» бүлеге, 277—354 бб. 282—283 бб. ҡара&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HovannisianR&quot;&gt;Ричард Ованнисян, «The Armenian People From Ancient to Modern Times» Volume I. 36 б., Ервандидтар династияһы генеалогияһы.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;донъя монархтары&quot;&gt;Рыжов К. В., «Донъяның бөтөн монархтары: Боронғо Көнсығыш: Белешмә». Мәҡәлә: [http://slovari.yandex.ru/~китаптар/Монархтар.%20Боронғо%20Көнсығыш/Әрмәнстандың%20батшалары/ Әрмәнстандың батшалары]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&lt;/ref&gt;; әммә Антиох римлеләрҙән еңелгәндән һуң, уның тарафынан ҡуйылған урындағы идарасылар (боронғо батша нәҫеленән дә булыуы бик мөмкин) Арташес I һәм Зарех б. э. т. 190 йылда үҙҙәрен батша тип иғлан итәләр. Һөҙөмтәлә өс әрмән батшалығы барлыҡҡа килгән һәм улар: Бөйөк Әрмәнстан (Евфраттан, Арарат үҙәнен индереп, көнсығышҡа, Арташес хакимлыҡ иткән), Кесе Әрмәнстан (Евфраттан көнбайышҡа, бында Антиохтың туғаны һәм союздашы Митридат хакимлыҡ иткән) һәм Софена (әрмәнсә Цопк, хәҙерге Диярбакыр эргәһендә, бында Зарех хакимлыҡ иткән)&lt;ref&gt;СССР тарихы очерктары: СССР территорияһындағы тәүтормош-община ҡоролошо һәм боронғо дәүләттәр / Евгений Михайлович Жуков. — Изд-во Академии наук СССР, 1956. — Т. 2. — С. 422—424.: {{oq|ru|Софена идарасылары башҡа бүтән әрмән хакимдарынан алдараҡ аҡса һуға башлағандар. Софена баҙарҙарында йәнле сауҙа алып барылған.}}&lt;/ref&gt;.

Б. э. т. 163/162 йылдарҙа&lt;ref name=&quot;Коммагена1&quot;&gt;Энциклопедия Ираника. Мәҡәлә: [http://www.iranicaonline.org/articles/commagene-a-portion-of-southwestern-asia-minor-modern-turkey- Commagene]&lt;/ref&gt;, Бөйөк Әрмәнстандан көньяҡ-көнсығышҡа тағы ла бер әрмән батшалығына нигеҙ һалынған, Коммагена&lt;ref name=&quot;Коммагена2&quot;&gt;The Cambridge History of Iran. Volume 3. The Seleucid, Parthian and Sasanid Periods, Part 1. Стр. 535: {{oq|en|The most striking example of the syncretism of gods in ancient Parthia actually occurs in a former Armenian satellite kingdom, namely Commagene, the modern Malatya district. Here a scion of the Armenian Orontid house, King Antiochus I (69-34 B.C.) built himself a funeral hill at Nimrud Dagh (pis 37, 38).}}&lt;/ref&gt;, унда элекке Әрмәнстан батшалары Ервандидтар династияһының бер тармағы хакимлыҡ иткән. Коммагена батшалығы б. э. 72 йылына тиклем йәшәгән, шунан Рим империяһына ҡушылған&lt;ref name=&quot;Коммагена3&quot;&gt;Энциклопедия Британника. Мәҡәлә: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/127691/Commagene Commagene]&lt;/ref&gt;.
Б. э. т. III—II быуаттарҙан башлап әрмән халҡының сәйәси һәм мәҙәни тормошо үҙәге яйлап Арарат үҙәненә күсә барған&lt;ref&gt;{{мәҡәлә |автор =  А. П. Новосельцев. |заглавие = О местонахождении библейской “горы Арарат”  |ссылка =   |ответственный =  |издание = Восточная Европа в древности и средневековье  |место  = М. |издательство  = Наука |год   = 1978 |выпуск=  |том =  |номер =  |страницы=}}:{{oq|ru|Тарих үҫеш ҡануны менән, б. э. т. III—II бб. әрмән халҡының сәйәси, мәҙәни тормошо үҙәге яйлап төньяҡ-көнсығышҡа, Арарат үҙәне сиктәренә күсә барған.}}&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;graytable&quot;
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Arsames II.jpg|center|180px]] 
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[File:Nemrut dag temple view 2.jpg|center|260px]]
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Garni.jpg|center|260px]]
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Դամբարան Արշակունյաց թագավորների 47.JPG|center|240px]]
 |-
 |align=&quot;center&quot;|Софена батшаһы Аршам II монетаһы, б. э. т. 230 йыл.	
 |align=&quot;center&quot;|Немрут тауы башындағы әрмән Коммаген батшалығы батшаһы Антиох I ҡәберлеге,(б. э. т. I быуат)	
 |align=&quot;center&quot;|Гарни храмы, б. э. I быуат. Трдат батша яҙыуында: «Гелиос! Бөйөк Трдат, Бөйөк Әрмәнстан (Μεγαλη Αρμενια) батшаһы, хөкөмдар үҙенең батшалыҡ итеүенең ун беренсе йылында батшабикәгә агарак (һәм) был яҡын барғыһыҙ ҡәлғәне төҙөгән…» тигән һүҙҙәр бар&lt;ref&gt;{{книга |автор = К. В. Тревер.|заглавие      = Очерки по истории культуры древней Армении (II в. до н. э. — IV в. н. э.) |место = М. Л. |год= 1953 |страницы= 187}}
&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|Ахцкта әрмән Аршакидтары мавзолейының емереклектәре, Арагацотн өлкәһе (IV быуат)
 |}

Арташесидтар династияһы Бөйөк Әрмәнстанда ике йөҙйыллыҡҡа яҡын батшалыҡ иткән. Арташес I дәүерендә Арташес үҙе б. э. т. 176 йылда, Карфаген полководецы Ганнибал кәңәшен тотоп (ҡыҫҡа ғына осор Әрмәнстанда йәшәгән), Аракс йылғаһы ярына, элекке баш ҡала Армавирҙан йыраҡ түгел, хәҙерге Ереван янында нигеҙ һалған Арташат (Артаксата) ҡалаһы баш ҡала итеп иғлан ителгән. Арташат б. э. 164 йылына саҡлы Бөйөк Әрмәнстандың баш ҡалаһы булып ҡалған.
Арташесидтар династияһының иң билдәле вәкиле — Бөйөк Тигран II (б. э. т. 95—55 йй.). Йәш сағында ул әрмәндәрҙе еңгән парфяндарҙа тотҡонлоҡта булған. Батша булып алғас, ул үҙе парфяндарҙы тар-мар иткән, Атропатенаны (хәҙерге Иран Әзербайжаны) яулаған һәм «батшаларҙың батшаһы» тигән титул ҡабул иткән. Шунан һуң Тигран понтий батшаһы Митридат_VI_Евпатор менән хәрби һәм туғанлыҡ союзы урынлаштыра, уның ҡыҙы Клеопатраға өйләнә. Тигран II дәүерендә Әрмәнстан эре державаға әүерелә, сиктәре Кура йылғаһынан Иордан йылғһына һәм Урта диңгеҙҙән Каспийғаса йәйелә. Әрмән самодержецы Селевкидтар батшалығын юҡҡа сығара. Баҫып алған ерҙәрендә [[:ru:Тигранакерт (Сильван)|Тигранакерт]] тигән яңы баш ҡала төҙөтә, унда күп грек ҡалаларынан көсләп халыҡты күсеп килергә мәжбүр итә. Тигранакерт Арташат менән ярышырлыҡ икенсе баш ҡалаға әйләнә.

Уңыштарының иң бейек нөктәһендә Тигран башта Лукулл, һуңынан Помпей етәкселегендәге римлеләрҙең ғәскәре менән бәрелешә һәм б. э. т. 63 йылда үҙенең бөтөн яулағанын юғалта.

Б. э. т. 55 йылда Тигран үлгәндән һуң Бөйөк Әрмәнстан тәхетенә уның улы, нигеҙҙә нейтраль сәйәсәт алып барған, Артавазд II (б. э. т. 55—34 йй.) тәхеткә ултыра. Б. э. т. 53 йылда Каррыла парфяндар менән һуғышҡанда римлеләрҙең еңелеүенән һуң Артавазд, Софена менән Кесе Әрмәнстанды ҡушып, Әрмәнстандың көнбайыш сиктәрен киңәйтә алған хатта. Б. э. т. 36—34 йй. рим полководецы Марк Антоний, тәүге еңелеүҙәренән һуң, килешеү төҙөү һылтауы менән әрмән батшаһын үҙенең лагерына саҡырған, ә һуңынан әсирлеккә алған һәм язалаған.

Б. э. т. 30 йылында, союздаш Парфия ярҙамы менән булырға тейеш, Артаваздың улы Арташес II (б. э. т. 30—20 йй.) әрмәндәр батшаһы итеп ҡуйыла. Тәхеткә килгәненә күп тә үтмәй, Арташес II ғәскәре Әрмәнстанда тороп ҡалған Антонийҙың рим гарнизондарын ҡырып һала. Арташес II үлгәндән һуң Арташесидтар династияһы етәкләгән әрмән дәүләте бөлгөнлөк юлына баҫҡан. Арташесидтар династияһы тамыры, б. э. т. I быуаты — б. э. I быуаты сиктәрендә Эрато батшабикәһенең үлеме менән, ҡорой, һәм әрмәндәр ҡараштарын үҙҙәренә мәҙәни һәм көнкүреш яҡтан яҡын торған парфяндарға боралар. Шул саҡтан алып Рим менән Парфия араһындағы яҡынса алтмыш йылға һуҙылған Әрмәнстанға баш булыу өсөн көрәше башлана.

=== Аршакидтар. Рим һәм Парфия араһында ===
 
&lt;div style=&quot;float:right;width:40%;background-color:#f0f0f0;padding:0.7em;margin-left:1em;font-size:0.9em;&quot;&gt;
'''Әрмәнстан географияһы. Бөйөк һәм Кесе Әрмәнстан'''

Страбон, унан һуң Өлкән Плиний һәм Птолемей әрмән ерҙәренең ентекле географик тасуирламаһын бирәләр. Бөйөк Әрмәнстан төньяҡтан Понттан һәм [[Колхида]]нан Корон тауҙары менән, [[Иберия (батшалыҡ)|Ибериянан]] һәм [[Кавказ Албанияһы|Албаниянан]] — Кура йылғаһы менән, көнсығыштан [[Мидия]]нан — Аракс һәм Атропатен тауҙары менән, көньяҡта [[Ассирия]]нан — Нифат тауҙары менән һәм [[Месопотамия]]нан — [[Тигр]] йылғаһы менән, көнбайышта Кесе Әрмәнстандан — [[Евфрат]] менән сикләнгән. Кесе Әрмәнстан төньяҡта Понттан Скидис һәм Париадр тауҙары менән, көнсығышта Бөйөк Әрмәнстандан — Евфрат менән, көньяҡта Сириянан һәм Киликиянан — Тавр менән, көнбайышта Каппадокиянан Антитавр тау армыттары менән сикләнгән. Сама менән VII быуатта әрмән ғалимы Анания Ширакаци үҙ эсенә Әрмәнстан географияһының ентекле тасуирламаһын һыйҙырған Ашхарацуйц — донъя географик атласын төҙөй.

'''Бөйөк Әрмәнстан тарихы''' &lt;br /&gt;

Бөйөк Әрмәнстан территорияһында Әрмәнстан дәүләте 428 йылға, [[Сәсәниҙәр дәүләте|Сәсәниҙәр Ираны]] тарафынан баҫып алынған дәүергә саҡлы, йәшәгән. Урта быуаттарҙа Бөйөк Әрмәнстан территорияһы ғәрәптәр, византиялылар, сельджуктар, монголдар тарафынан яулап алынған. XV быуат башында Әрмәнстан фарсы провинцияһы булған, бер быуат уҙғас, уның көнбайыш өлөшөн төрөк солтаны Сәлим II яулап алған. Рус-фарсы һуғыштары (1813, 1828) һәм рус-төрөк һуғыштары дәүеренән (1878) көнсығыш өлөшө рус державаһы биләмәләренә күскән. Хәҙер тарихи Көнсығыш Әрмәнстан ерҙәренең бер өлөшөндә Әрмәнстан Республикаһы урынлашҡан. Көнбайыш Әрмәнстан Төркиә территорияһында ҡалған.

'''Кесе Әрмәнстан тарихы''' &lt;br /&gt;

Митридат династияһы Кесе Әрмәнстанда б. э. т. I быуат һуңында, Митридат Евпатор илде үҙенең батшалығына ҡушҡандан һуң, хакимлыҡ иткән. Уларҙы ҡыйратҡас, Помпей илде үҙенең союзнигы Дейотарға, Галатия тетрархына тапшыра. был батшаның улы үлгәс, римлеләр илде төрлө хөкөмдарҙарға биреп ҡарай һәм аҙаҡтан уны Рим провинцияһына әйләндерәләр. [[Көнсығыш Рим империяһы]] барлыҡҡа килгәндә, был ерҙәр Рим провинцияһы булып киткән инде. Һуңғараҡ [[Ғосман империяһы]] һәм [[Төркиә]] составына индерелгән.
&lt;/div&gt;

==== Аршакидтар хакимлығын раҫлау ====
{{Төп мәҡәлә|Аршакуни}}
[[Файл:Tiridates.jpg|thumb|left|170px| Версаль һарайының паркында Тиридат I в статуяһы]]
Арташесидтар династияһы ҡолатылғандан аҙаҡ I быуат уртаһына тиклем римлеләр һәм парфяндар ҡуйған кешеләр идара иткән. Парфяндар тарафынан тәхеткә ултыртылған беренсе Аршакид, Вонон, оҙаҡҡа сыҙамай. Уны Рим тарфынан ҡуйылған, аҙаҡ туғанының улы Радамист тарафынан хыянатсыл үлтерелгән (Радамист бабаһының урынына ултырған була) Иберия хөкөмдары Митридат, алмаштыра. Рим тарихсыһы Тацит мәғлүмәте буйынса, уларҙың ҡайһы берҙәре «әрмәндәрҙең йолалары һәм тормош — көнкүреше менән таныш булған»&lt;ref&gt;Тацит. Анналы, II, 56&lt;/ref&gt;. 53 йылда парфян батшаһы Вологез I әрмән тәхетенә үҙенең туғаны Тиридатты ултырта. Был Парфия һәм Рим араһында һуғыш башланыуға сәбәп була. 58 йылда Корбулон етәкселегендәге рим ғәскәрҙәре Әрмәнстанға баҫып инәләр һәм тәүге уңыштары менән файҙаланып, үҙҙәренең идара башлығын ҡуялар. Әммә 62 йылда Рандейҙа хурлыҡлы еңелеүгә дусар ителәләр. Һөҙөмтәлә Неронға Тиридатты Әрмәнстандың бойондороҡһоҙ батшаһы итеп танырға тура килгән; парфяндар яғынан юл ҡуйыу ғына булған (тик престиж өсөн генә) Тиридат дәрәжәһен (сан) Нерон ҡулынан алырға тейеш булған һәм шул маҡсат менән ул Римгә сәфәр ҡылған. Әрмән батшалары «Бөйөк Әрмәнстан батшалары» титулын йөрөтөргә тейеш булған&lt;ref&gt;{{книга |автор = К. В. Тревер.|заглавие= Очерки по истории культуры древней Армении (II в. до н. э. — IV в. н. э.) |место = М. Л. |год= 1953 |страницы= 276}}&lt;/ref&gt;. Рим һәм парфян армиялары Әрмәнстан ерҙәрен ҡалдырып китергә тейеш булған, Әрмән дәүләтенең сиктәре тулыһынса тергеҙелгән&lt;ref&gt;{{Из Б =атамаһы=Рандей тыныслыҡ килешеүе|баҫма=3}}&lt;/ref&gt;. Был ваҡыттан Бөйөк Әрмәнстан Аршакидтар династияһының әрмән тармағы идаралығы аҫтындағы Рим менән Парфия араһындағы буфер дәүләткә әүерелә. Тиридат осорондағы иран йолалары һәм ышаныуҙарының яңырыуы алдағы йөҙйыллыҡта Әрмәнстанда һәм Парфияла асыҡ тойомланған романизация тенденцияһын ҡаҡшатҡан.

Парфия менән һуғыш башлаған Траян 117 йылда Әрмәнстанды рим провинцияһы тип иғлан иткән, ләкин Адриан рим легиондарын [[Евфрат]] аръяғына саҡыртып алған. Римлеләрҙең бер походы ла Әрмәнстан дәүләтен юҡ итә алмаған. Аршакидтар ваҡытында, уларҙы [[Сәсәниҙәр]] ҡолатҡанлыҡтан, Әрмәнстан һәм Иран араһында дошманлыҡ мөнәсәбәттәре урынлашҡан. Сәсәниҙәр фекеренсә, әрмән Аршакидтары, күрә алмаған династияның эйәрсендәре, һәм улар тамырынан ҡоротолорға тейеш булған. Хосров I Сәсәниҙәр династияһына нигеҙ һалған Арташир менән оҙайлы һуғыш алып барған. III быуат уртаһында Әрмәнстан яңы барлыҡҡа килгән [[Сәсәниҙәр батшалығы]]ның емерткес һөжүмдәренә дусар ителгән: Шапур I үҙенә Әрмәнстанды, Албанияны һәм Иберияны буйһондора алған. Һуңғыһының улы Ормизд-Ардашир бер аҙ ваҡыт хатта «Әрмәндәрҙең бөйөк батшаһы» титулын да йөрөткән.

=== Христианианлаштырыу һәм Сасанидтарға ҡаршы һуғыш. Әрмәнстанды бүлгеләү. Фарсы Әрмәнстаны ===
[[Файл:Gregory the Illuminator.jpg|180px|thumb|left|Әрмән халҡын суҡындырыу. Рәссам И. К. Айвазовский]]

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |Агатангелос, «Әрмәндәрҙе христиан диненә ауҙарыу тарихы», V быуат&lt;ref&gt;[http://www.vehi.net/istoriya/armenia/agathangelos/ru/04.html «История Армении»; «Спасительное обращение страны нашей Армении через святого мужа-мученика»], 778&lt;/ref&gt;:&lt;br /&gt;
''Һәм батша үҙенең юғары бойороғо менән дөйөм хуплауҙан таяныс алып, ата-бабалар алла тип атаған һынташтарҙы онотторорға, хәтерҙән юйырға, ер йөҙөнән юҡ итергә, тип дәрүиш Григорға йөкмәтте. Һуңғараҡ батша үҙе лә ғәскәре менән Вагаршапат ҡалаһынан Арташатҡа Еразамуйн тигән ерҙә урынлашҡан Анаит алиһәһенең мәжүси ғибәҙәтханаһын емереү ниәтендә шунда йүнәлгән. Юлда иң тәүге булып, төштәр күреп юраусы, Диван Ормиздың сәркәтибе тип аталған жрецтарҙың тәғлимәтен яҙыусы, әүлиәлеккә өйрәтеүсе, Тирға ғибәҙәт ҡылыу храмы осраған. Тәү сиратта, шул ғибәҙәтхананы емергәндәр, яндырғандар, юҡ иткәндәр.''
|}

287 йылда римлеләр ярҙамы менән тәхеткә Хосров II улы, Бөйөк Тиридат III ултыра. Ошо быуаттың һуңында 298 йылда Нисибис килешеүе буйынса Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғон Рим һәм Персия (Фарсыстан) таный, шулай уҡ Әрмәнстандың Рим һәм Фарсыстан менән сиктәрен төгәлләргә тырышалар. Тиридат III дәүерендә христиан дине Әрмәнстандың дәүләт һәм берҙән-бер дине сифатында раҫланған. Христианлыҡты ҡабул итеү өсөн төп дәрәжәләге әһәмиәтле эштәр башҡарыусы изге Григорий Мәғрифәтсе Әрмән сиркәүенең беренсе Католикосы вазифаһын башҡарған(302—326). Тәүге осорҙа христиандарҙы эҙәрлекләүҙәргә дусар иткәндәр, әммә Тиридат үҙе христианлыҡты ҡабул иткәс, ул дәүләт диненә әйләнгән (традиция буйынса был ваҡиға 301 йылда булған тиҙәр, әммә ҡайһы бер хәҙерге тикшеренеүселәр христиан дине 314 йылдан да алда ҡабул ителмәгән, тигән фекер әйтә&lt;ref&gt;Тер-Нерсесян Сирарпи. Армения. Быт, религия, культура / Пер. c англ. Л. А. Игоревского. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2008. — C. 84. — ISBN 978-5-9524-3803-3.&lt;/ref&gt;), ул нигеҙҙә боронғо иран ышаныуҙарына бәйләнгән традицион милли әрмән динен, ҡан ҡойош менән, ҡыуған һәм дәүләт диненә әүерелгән. Шулай итеп, Әрмәнстан тарихта тәүге христиан дәүләте булған&lt;ref name=&quot;Armenian Apostolic Church&quot;&gt;{{Из|Британника|http://global.britannica.com/EBchecked/topic/35284/Armenian-Apostolic-Church|заглавие=Armenian Apostolic Church}}:{{oq|en|According to tradition, Armenia was evangelized by the apostles Bartholomew and Thaddeus. Armenia became the first country to adopt Christianity about 300 ce, when St. Gregory the Illuminator converted the Arsacid king Tiridates III.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pravenc.ru&quot;&gt;{{статья| автор= | заглавие=Армянская апостольская церковь| ссылка= http://www.pravenc.ru/text/76124.html| издание= [[Православная энциклопедия]]| место = {{М}}| год = 2001| том = 3| страницы = 329-355}}&lt;/ref&gt;..

332—338 йылдарҙа Хосров III Котак Әрмәнстан батшаһы булған. Аракс йылғаһының һыу юлы үҙгәреше менән бәйле экологик хәлдәр киҫкенләшеү сәбәпле, батша Двин ҡалаһын төҙөтә һәм халыҡты яңы урынға күсертә&lt;ref&gt;Мовсес Хоренаци, кн 3, гл. 8&lt;/ref&gt;.

337 йылда, тыныслыҡ Килешеүе булыуға ҡарамаҫтан, Әрмәнстанға Сасанид Шапур II ғәскәре баҫып инә. Әрмәндәргә ярҙамға рим ғәскәрҙәре килә, һәм улар бергәләп фарсыларҙы ҡыҫырыҡлап сығаралар. Хосровтың улы III Тиран (339—350) батша булып китә. Тиран илдең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлау сәйәсәтен алып бара. Мовесаоренаци әйткәнсә, ул атаһы кеүек көн күргән, ҡаһарманлыҡ та, ғәййәрлек тә күрһәтмәгән. Фарсылар менән татыулыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡларға тырышҡан. 345 йылда фарсы шахы Шапур II, һөйләшеүҙәр алып барыу һылтауы менән, Тиранды үҙенә саҡыра ла әсирлеккә ала, шунан Иранға алып китеп, күҙен һуҡырайта. Әммә фарсылар Әрмәнстанға сәйәси йоғонто яһарға бик ынтылһалар ҙа, әрмән монархы тәхете уның улы Аршак II күсә (350—368).

Аршак II, үҙәк хакимиәтте нығытыу һәм нахарарҙар сепаратизмын бөтөнләйгә туҡтатыу теләге менән, ҡәтғи сараларға күскән. Арарат тауының көньяҡ итәгендә ул Аршакаван тип аталған ҡалаға нигеҙ һалған. Бында үҙҙәренең хужаларынан ҡасып киткән крепостнойҙар һәм ҡолдар, шулай уҡ бурыстарын бер ҙә түләй алмағандар йәшеренер урын тапҡандар. Шулай итеп, батша элек нахарарҙар хакимлығы аҫтында йәшәгән кешеләр иҫәбенә үҙенең һалым түләүсе халҡын арттырыуға иҫәп тотҡан. Нахарарҙар быға киҫкен ризаһыҙлыҡ белдергәндәр һәм, ҡасҡындарҙы ҡайтарыу мөмкинлеге биргән законға таянып, батшанан ҡасып киткән хеҙмәтселәрен кире ҡайтарыуҙы талап иткәндәр. Ләкин Аршак яңы ҡала сиктәрендә был законды ҡулланыуҙы тыйған. Шулай булғас, нахарарҙар үҙҙәренең отрядтарына етәкселек итеп Аршакаванға йүнәләләр һәм уны яулап алалар. Егерме мең кеше йәшәгән ҡаланың бөтөн халҡы донъя йөҙөнән юҡ ителә. Аршак фетнәселәргә ҡаршы аяуһыҙ көрәш башлай. Ул нахарарҙар юлбашсыһы Камсаракандарҙан Гирак һәм Аршаруникты тартып алған, Артагерс ҡәлғәһен баҫып алып Камсаракандар ырыуының тамырын ҡорота. Ошонан һуң күп кенә нахарарҙар Иран яҡлауына биреләләр. Фарсыларҙың баҫып алыу ҡурҡынысы һәр йыл һайын үҫә бара. Рим империяһы ла һаман көсһөҙләнгән. Фарсылар аҡрынлап римлеләрҙе Месопотамиянан ҡыҫырыҡлап сығаралар, ә 363 йылда император Иовиан, әрмәндәргә бөтөнләй ярҙам итмәйәсәге хаҡында вәғәҙә биреп, шах Шапур II менән Нисибис килешеүен ҡабул итәләр (Ҡара. Шапур II, Әрмәндәр һәм иверҙар менән һуғыш).

Күпмелер ваҡыт үткәс, Аршактың ҡулы аҫтынан Алдзник нахарарлығы ысҡынған, һуңынан сиктәге өлкәләрҙе биләүселәр баш күтәргән һәм фарсылар яғына сыҡҡан. Шундай күп һанлы хыянаттар булыу сәбәпле, батша ғәскәрендә яугирҙар һаны кәмей. Бола арҡаһында һуғыш хәрәкәтен дауам итеү мөмкин булмай.

360 йылдарҙа Әрмәнстан Фарсыстанға ҡаршы ныҡышмалы көрәш алып барған. 367 йылда Сасанидтар Әрмәнстанға яңынан баҫып ингән. Фарсылар тоталар ҙа Тигранакертты емергәндәр, а һуңынан, Арацани йылғаһын кисеп һәм Евфрат ағымы ыңғайына хәрәкәт итеп, Ани-Камахты баҫып алғандар. Арарат тигеҙлегендәге хәл иткес бәрелештә Васак Мамиконян етәкләгән әрмән ғәскәрҙәре дошманды тар-мар иткәндәр. Һуғыш барышында һынылыш күҙәтелгән, һәм фарсыларҙың илгә үтеп инергә тырышыуы кире ҡағылып торған. Әммә батша һәм нахарарҙар араһындағы низағ, ваҡытлыса туҡтап торған кеүек булһа ла, яңы көс менән тоҡанып киткән. Ил эсендә хәлдәр ҡатмарлашҡанға күрә, Аршак тыныслыҡҡа ынтылған. Шапур әрмән батшаһын һәм Васак Мамиконянды, тыныслыҡ килешеүе төҙөү һылтауы менән, Ктесифонға саҡырып килтергән. Бында икеһен дә мәкерле рәүештә ҡулға алғандар. Васакты язалағандар, ә Аршак II төрмәгә ябылған.

Әрмәнстан батшалығы үтә ҡыйын хәлдә ҡалған: Аршактың улы Пап (353—374) кескәй генә булған, ә батшабикә Парандзем етерлек абруй менән файҙаланмаған, ил идарасыһыҙ тороп ҡалған. Фарсылар, шуның менән файҙаланып, эре әрмән: Арташат, Вагаршапат, Ервандашат, Нахчаван, Заришат, Ван һәм Тигранакерт ҡалаларын тулыһынса емерә, өлкән ирҙәрең барыһын да үлтереп бөтөргәндәр, ә балаларҙы һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙы Иранға алып киткәндәр. Тиҫтәләгән мең әрмән һәм еврей көсләп Фарсыстан&lt;ref&gt;Фавстос Бузанд, История Армении, стр 133; книга 4.&lt;/ref&gt; төпкөлөнә күсерелгәндәр (депортацияланғандар).

368 йылда Әрмәнстандың һаҡланып ҡалған һуңғы бастионы булып, батшабикә Парандзем улы, батша вариҫы, Пап менән йәшеренгән урын, Артагерс ҡәлғәһе ҡалған. Пап тиҙҙән римлеләргә ҡасып китә алған, ә батшабикә, үҙенә тоғро нахарарҙары һәм 11 мең яугирҙан торған гарнизоны менән бер йыл буйына, ҡаты аслыҡ һәм сирҙәргә ҡарамай, фарсыларҙың ҡамауына сыҙап торған. 369 йылда дошман Артагерсҡа ла, батша хазиналарына ла хужа булған. Парандземды, башҡа әсирҙәр менән, Иранға килтерәләр. Шах Шапур, уны мәсхәрә итер өсөн, үҙенең баш ҡалаһындағы майҙанда махсус өй һалырға бойора, унда һәр теләгән кешегә ҡолатылған батшабикә менән енси мөнәсәбәткә инергә рөхсәт бирә. Меҫкен ҡатын шулай ғазаплап үлтерелгән. Ә яулап алынған Әрмәнстанда сиркәүҙәрҙе емереү һәм христиандарҙы эҙәрлекләү башлана.
[[Файл:General (Sparapet) Mushegh Mamikonian (right), the King Pap and Armenian cavalry soldiers. Miniature from the 16th century..jpg|200px|thumb|left|Пап батша һәм спарапет Мушег Мамиконян. XVI быуат миниатюраһы]]

Әммә Әрмән батшалығы бөтөнләй бөлгән кеүек бер мәлдә, Пап ҙур рим ғәскәре менән килгән. Уның эргәһенә патриоттарҙың тарҡау отрядтары берләшә башлаған һәм һуғыш хәрәкәттәре яңынан тоҡана. Бер нисә тапҡыр еүелеү хурлығынан һуң, фарсылар сигенгәндәр. 369 йылда Мушег Мамиконян (фарсылар язалаған Васактың улы) менән батша Арташатҡа инә. 371 йылда Шапур Әрмәнстанға тағы һөжүм иткән. Хәл иткес яу Дзирав тигеҙлегендәге Нпат тауы итәгендә булған. Әрмән армияһы, император Валент ебәргән ҙур рим отряды ярҙамы ла булғас, ҙур батырлыҡ менән һуғышҡан һәм еңеү яулаған. Шапур Папты Әрмәнстан батшаһы тип танырға мәжбүр булған. Йәш булыуына ҡарамаҫтан, ул үҙен һәләтле дәүләт эшмәкәре тип таныта. Әрмән батшаһы батша хакимлығын нығытыуға ынтылған. Батшалыҡ итеү дәүерендә ул Иран менән тыныслыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡлай алған һәм шуның менән иленә, ҡыҫҡа ғына булһа ла, бик кәрәкле тынлыҡ, ял биргән.

Паптың бойондороҡһоҙ һәм үҙ аллы сәйәсәте (бигерәк тә уның шах менән йыш аралашыуы) римлеләргә оҡшамай башлаған. 374 йылда рим полководецы Теренций пригласил Папты һый мәжлесенә саҡырған . Бында өҫтәл артында ултырған сағында рим легионерҙары[76] әрмән батшаһын сапҡылап үлтергәндәр.

IV быуатта Әрмәнстанда феодал мөнәсәбәттәр формалаша.

387 йылда Әрмәнстан бүленеүгә дусар ителә: бәләкәй, көнбайыш, яғы Римгә, төп өлөшө — Фарсыстанға китә. Әрмәнстандың территориаль сиктәре кинәт ҡыҫҡарған [77]. Әрмәнстандың сик буйындағы ерҙәре Ирандың вассалы[78][79] хоҡуғын алған Иверияға һәм Албанияға бирелгән.
[[Файл:Yeghishe, Vasn Vardanay ew Hayoc paterazmin, 1569 (Matenadaran, Ms. 1920, no. 250v.).jpg|180px|thumb|right|Аварайр яуы. Егишеның «Вардан һәм әрмән һуғышы» ҡулъяҙмаһынан XVI быуат миниатюраһы]]

Христиан динен нығытыу, Тәүратты (Библияны) һәм ғибәҙәт китаптарын тәржемә итеү, әрмән милли мәктәптәренә нигеҙ һалыу маҡсатында, Месроп Маштоц 405—406 йылдарҙа хәҙерге әрмән алфавитын төҙөй. Был идеяны тормошҡа ашырырға милли берҙәмлек тойғоһо булышлыҡ иткән&lt;ref name=&quot;golden age&quot;&gt;{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44268/The-Arsacids|заглавие=Armenia}}:&quot;''Although the Armenian nobles had thus destroyed their country’s sovereignty, a sense of national unity was furthered by the development of an Armenian alphabet and a national Christian literature; culturally, if not politically, the 5th century was a golden age.''&quot;&lt;/ref&gt;.

Әрмәнстандың фарсы өлөшөндә Аршакидтар хакимлығы бер ни тиклем һаҡланған, әммә Йездигерд I дәүеренән Әрмәнстан менән мөнәсәбәттәр насарая. 428 Йәздигердтың улы Варахран V Әрмәнстанды сасанид дәүләтенең провинцияһына әйләндерә һәм, Арташесты ҡолатҡас, Әрмәнстанд Аршакид династияһын ҡорота. Тәҙәрәк фарсылар Әрмәнстанға шаҡтай ҙур ғына автономия биргәндәр. Марзпан, спарапет (баш командующий) һәм азарапет (иҡтисадты етәкләүсе) вазифалары әрмәндәр ҡулында ҡалған. Әрмән католикосы (христиан сиркәүе башлығы) «Бөйөк судья», һалым йыйыусылар ҙа әрмән булған. Месроп Маштоц һәм уның уҡыусылары эшмәкәрлеге менән бәйле, ил мәҙәни үҫеш кисергән. Фарсыларҙың, христиан дине әрмәндәрҙе Римгә яҡынайта, тип тынысһыҙланыуы нигеҙһеҙ булмаған.

438 йылда Йездигерд II фарсы батшаһы булып киткән, империяһының халыҡ-ара хәлен нығытып, ул илдең эске берҙәмлеген тәьмин итеү маҡсаттарын ҡуя. Әрмәндәрҙең ҡайһы бер привилегияларын бөтөрткән һәм зороастризмға күсергә бойорған. Был талаптар Әрмәнстанда ихтилал башланыуға килтергән, баш күтәреүселәр ғәскәре һәм сасанид армияһы араһында һуғыш башлана. Аварайр яуы — һуғыштың хәл иткес эпизоды, ошо һуғышта баш күтәреүселәрҙең юлбашсыһы Вардан Мамиконян һәләк булған. Фарсыларҙың пирралы еңеүенән Ездигерд II бәхет тойғоһо кисермәгән: таланған, унан һалым да, яугирҙар ҙа килмәгән. Етмәһә, яңынан күскенселәр тынғыһыҙлай башлаған. Ситуацияны төҙәтеү маҡсатында ул әрмәндәргә христиан дине тотоуҙы рөхсәт иткән, ә кемдәр көслөк менән зороастризмға күсерелгән булған, христианлыҡҡа кире ҡайтырға рөхсәт иткән.

460-сы йылдарҙа Фарсыстандың яңы батшаһы Пероз тағы христиандарҙы эҙәрлекләү сәйәсәтен башлаған. Яңы ихтилал ҡалҡҡан, 484 йылда әрмәндәр һәм фарсылар, Әрмәнстанға тулы дини ирек биргән ярым бойондороҡһоҙ статус һаҡлаған, Нварсак килешеүен төҙөй.

== Урта быуат Әрмәнстаны (VI—XV быуаттар) ==

Төрлө стратегик сәбәптәр арҡаһында Әрмәнстан Византия империяһы һәм Фарсыстан батшалығы араһындағы ыҙғыш алмаһына әйләнә[81]. Юстиниан I 535—538 йылдарҙағы идара реформаһы Әрмәнстандың хәлендә хәтһеҙ сағылыш тапҡан. Уның сиктәрендә, мәҫәлән, әрмән аристократияһын кәметеүгә маҡсатлы йүнәлтелгән бойороҡтар сыҡҡан. 21-се новеллала былай тиелгән: «Әрмәндәр бар нимәләрҙә лә рим законына эйәрергә тейеш». Шулай итеп, Әрмәнстандың хоҡуҡ нормалары дөйөм империяныҡынан айырылырға тейеш түгел, тип һыҙыҡ өҫтөнә алғандар:
{{начало цитаты}}
Беҙ әрмәндәрҙе, элекке ғәҙелһеҙлектән арындырып, бөтөнләй беҙҙең ҡанундарыбыҙға күсерергә һәм уларға тейешле тигеҙлек бирергә теләйбеҙ.
{{oq|el|Και Αρμενιους βουλεμεθα της προτερας απαλλαξαντες αδικιας επι τους ημετερους δια παντων αγαγειν νομους, και δουναι αυτοις ισοτητα την πρεπουσαν.}}
{{конец цитаты}}

Әрмәндәр таралышып ултырған бик ҙур ерҙәр дүрт провинцияға: Әрмәнстан Беренсе, Икенсе, Өсөнсө һәм Дүртенсегә бүленгән&lt;ref&gt;Н. Адонц. [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Byzanz/VI/520-540/Novellae%20Constitutiones/text1.phtml Армения в эпоху Юстиниана. Ереван. ЕГУ. 1971]&lt;/ref&gt;.

591 йылда византия императоры Маврикий (әрмән сығышлы булыуы мөмкин[83]) фарсылар өҫтөнән еңеү яулаған һәм империяға Әрмәнстан территорияһының ҙур ғына ҡалған өлөшөн, уның сиктәрен Ван күленә саҡлы киңәйтеп, кире ҡайтарған[81]. Маврикийҙы тиран Фока ҡолатҡан, ә Фоканы — әрмән Ираклий, полководец Өлкән Ираклийҙың улы. 629 йылда Ираклий Маврикий башлаған баҫҡынсы һуғыштарҙы тамалап ҡуйған. VI быуат аҙағынан Әрмәнстан Византия дәүләтенең вассалына әүерелә.

[[Файл:Emirate of Armenia 750-885.png|thumb|320px|Ғәрәп хәлифлегенең Әрмән эмираты,750—885 й. &lt;br /&gt;аль-Арминия I — Ҡаф тауы өлкәһе Арран &lt;br /&gt;аль-Арминия II — Грузия &lt;br /&gt;аль-Арминия III — Тарихи Әрмәнстан]]

Сасанидтар династияһы 630-сы йылдарҙа Алғы Азия баҫҡынсылары — ғәрәп хәлифтәре тарафынан ҡыйратыла. 645 йылда Хәлифлектең ғәрәп армиялары Әрмәнстанға һөжүм иткән, илдең күп өлөшө хәлиф хакимлығына күскән. Әрмән кенәзе Теодорос Рштуни ғәрәптәр тарафынан Әрмәнстандың, Грузияның һәм Ҡаф тау Албанияһының юғары идарасыһы итеп тәғәйенләнгән&lt;ref name=&quot;Encyclopaedia of Islam&quot;&gt;{{книга | автор =  | часть =  | заглавие = Encyclopaedia of Islam | оригинал= | ссылка =  | издание =  | ответственный =  | место = Leiden | издательство  = BRILL | год= 1986 | том= 1 | страницы = 636}}:{{oq|en|With the aid of these Arab forces Theodoros drove the Greeks from the country once more and was thereafter recognised by Muawiya as prince of Armenia, Georgia and Albania.}}&lt;/ref&gt;. VII быуат аҙағында Әрмәнстан фактик үҙ аллылығын юғалтҡан. Регионды баҫып алғас, ғәрәптәр тик идара итеү маҡсатында бөтөн Көньяҡ Ҡаф тауын аль-Арминия тигән ҙур бер провинцияға берләштерә. Наместничество, составында әрмән ерҙәре күп булғанлыҡтан, Арминия, тип аталған&lt;ref&gt;Восток в средние века // История Востока / Под ред. Р. Б. Рыбакова. — М.: «Восточная литература» РАН, 1997:{{oq|ru|Под властью арабов все Закавказье было разделено на два больших наместничества. Главное из них именовалось Арминия, ибо в его составе доминировали армянские земли, хотя в это наместничество входила и Восточная Грузия, а порой и бывшая Албания, чаще именовавшаяся с той поры Аран (другая форма этого названия).}}&lt;/ref&gt;.

Калифтар һәм византия императорҙары һуғыш алып барғанда, Әрмәнстан ҡурҡыныс яфаларға дусар ителгән һәм өлөшлөтө византия, өлөшләтә ғәрәп наместниктары тарафынан идара ителгән. Калифтар хакимлығындағы наместниктар остикандар тип, византия императорҙары ҡулы аҫтында — куропалаттар тип аталғандар. Беренсе куропалат Ашот I Тао-Кларджети тигән кенәзлеккә нигеҙ һалған һәм атаҡлы Багратиондар династияһын башлаған&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/biograf/bio_a/ashot_bagrat.html Ашот Багратиони]&lt;/ref&gt;. Әрмән куропалаттары Византияның эске сәйәсәтенә һиҙелерлек тәьҫир иткәндәр: миҫал өсөн Тао-Кларджетиҙың идарасыһы Давид III X быуаттың икенсе яртыһында Василий II&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/land/kavkaz/0000gruz.php История Грузии с древности]&lt;/ref&gt; ҡаршы көрәшкән Варда Склир ихтилалын баҫтырған.

Хәлифлек составында әрмәндәр ғәрәп империяһының үҫешенә күп өлөш индергән. Ибн Бахтишу[88][89] әрмән табиптар династияһы дан-шөһрәт ҡаҙана. Династияны башлаусы Джибраил ибн Бахтишу в 765 йылда үлергә етешкән Аль-Мансур хәлифте[90] терелтә. Уның ейәне, ул да Джибраил исемле, 800 йылдар тирәһендә Бағдадта Харун ар-Рәшид[91] хәлиф инициативаһы менән төҙөлгән тәүге дауаханаға нигеҙ һалған.

VII—IX быуаттарҙа Әрмәнстанда павликиан һәм тондракийсылар христиан секталары барлыҡҡа килгән һәм таралған. Улар Византия империяһында ла етди тәьҫир итеү көсөнә эйә булған.

=== Әрмәндәр Византияла ===
[[Файл:Leo V The Armenian.jpg|thumb|left|220px|Византия императоры (813—820) Әрмән Лев V]]

VIII—IX быуаттар дауамында әрмәндәр ғәрәп иҙеүенә ҡаршы күп тапҡыр баш күтәргәндәр. Һуңғараҡ меңәрләгән әрмән Византияға күсергә мәжбүр булған, сөнки әрмән халҡы унда мөһим роль уйнаған. Византия императорҙары, полководецтарының, патриархтарының, сауҙагәрҙәр вәкилдәренең, дәүләт хеҙмәтендә эшләгәндәрҙең һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең күпселеге сығышы менән этник әрмән булған&lt;ref name=autogenerated4&gt;[http://www.world-history.ru/countries_about/2291.html Бөтөн донъя тарихы]&lt;/ref&gt;. Икенсе император әрмән Вардан Филиппик кеүек үк, Ираклий (византия императоры) хатта миафизит булған. Изге императрица Байғош Феодора һәм уның улы Михаил III сығышы менән әрмән аристократтары Мамиконяндарҙың нәҫеленән булған&lt;ref&gt;[http://www.viadolorosa.ru/index.php/zagran/greece/36-feodora Изге Феодора Византия императрицаһы]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ әрмән сығышлы булғандар башҡа бик күп византия аристократик заттары, араларында Лакапиндар, Куркуастар, Гаврастар, Заутцтар һ.б. Василий I-нән Василий II-гә (867—1025) тиклемге бөтөн Византия императорҙары әрмән йәиһә өлөшләтә әрмән сығышлы булған&lt;ref&gt;Peter Charanis.[http://books.google.ru/books?ei=zFEaTYHSC4XvsgaFnanKDw&amp;ct=result&amp;id=RFVoAAAAMAAJ&amp;dq=Basil+II+%28867%E2%80%941025%29+was+of+Armenian+or+partially+Armenian+origin&amp;q=accession+of+Basil+I+to+the#search_anchor Studies on the demography of the Byzantine empire: collected studies] Variorum Reprints, 1972 p223(360):''«Thus, every emperor who sat on the Byzantine throne the accession of Basil I to the death of Basil II (867—1025) was of Armenian or partially Armenian origin. But besides the emperors there were many others among the military and political leaders of Byzantine during this period who were Armenians or of Armenian descent''»&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#FFFFF; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |Степанос Таронеци, &quot;Дөйөм тарих &quot;, X б. аҙағы—XI быуат башы&lt;ref&gt;{{китап |авторы= |өлөшө= |һылтанма =|атамаһы=Асохьика ҡушаматлы Степанос Таронскийҙың дөйөм тарихы: 11 б. яҙыусыһы |һылтанма= |яуаплы=Н. Эмин тарафынан әрмән теленән тәржемә ителгән һәм аңлатма бирелгән |баҫма= |урыны=М. |нәшриәт= Көнсығыш телдәре Лазарев. Инст. Типогр. |йылы=1864 |биттәре=142}}&lt;/ref&gt;:
'' Вард Бағдадта саҡта һәм Василий батшалығы тыныслыҡҡа ләззәтләнгәндә, Василий үҙенең ҡулы аҫтындағы әрмәндәрҙе, уларҙы булхарҙарға ҡаршы ҡуйыр өсөн, илде рәтләп төҙөү мөмкинлеген биреү ниәте менән, Македонияға күсергән. Бына шуның өсөн ул әрмәндәрҙең күбеһен күсергән дә инде. Ихтыярһыҙ пастырҙар һәм севастий митрополиты әрмәндәрҙе дине өсөн ҡыҫырыҡлай башлаған''.
|}
Ул саҡта дин һиҙелерлек сәйәси роль уйнаған, һәм, Византия әрмәндәрҙең дини доктринаһы айырымлыҡтары арҡаһында йыш ҡына әрмән дәүләтселегенә зыян килтерерлек саралар үткәргән һәм Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғона янаған. Әммә византия императорҙары Кесе Азияға хәрби походтар ойошторған, ерҙәр яулап алған, әрмәндәрҙе күпләп империяның хәүефһеҙерәк тип һаналған көнбайышына, башлыса Фракияға күсергәндәр, шуның менән әрмәндәрҙе баҫҡынсы мосолман ғәрәптәрҙән,ә һуңғараҡ төрөк-сельджуктарҙан ҡурсалағандар. Аҙаҡ был өлкәләрҙән күренекле императорҙарҙың тотош династиялары сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/0700viza.php Византия в VIII веке]&lt;/ref&gt;. Бындай дини айырмалыҡтан ҡасыр өсөн ҡайһы бер, әрмән (Константинополь патриархы) Бөйөк Фотий I кеүек, константинополь патриархтары, монофизитлыҡ — ул төп дини тәғлимәткә ҡаршы киткән христологик сафсата, тип аңларға кәрәк һәм православие&lt;ref&gt;[http://apologet.spb.ru/inoslavie-i-ekumenizm/yavlyautsya-li-armyane-pravoslavnimi-vzglyad-svyatitelya-fotiya-velikogo-2.html ЯВЛЯЮТСЯ ЛИ АРМЯНЕ ПРАВОСЛАВНЫМИ? ВЗГЛЯД СВЯТИТЕЛЯ ФОТИЯ ВЕЛИКОГО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925230410/http://apologet.spb.ru/inoslavie-i-ekumenizm/yavlyautsya-li-armyane-pravoslavnimi-vzglyad-svyatitelya-fotiya-velikogo-2.html |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt; араһында тигеҙлек билдәһе ҡуйып, ялған раҫлауҙарын нигеҙләргә тырышҡандар. Тап патриарх Фотий осоронда (үҙе православ булмаһа ла, православие барлыҡҡа килеүҙә төп роль уйнаған) Византияла Григорий Мәғрифәтсене (Григорий Әрмәнлене) ихтирамлау башланған&lt;ref&gt;[http://www.sedmitza.ru/text/826788.html Григорий Изгелекле (святитель) иҫтәлеген, Әрмәнстан Мәғрифәтсеһен] ихтирам итеү&lt;/ref&gt;. Шул уҡ «фальсификатор» Фотий патриарх Василий I (византия императоры) шәжәрәһен ябай әрмән крәҫтиән ғаиләһенән әрмән батшаларына Аршакидтарға тиклем төҙөгән&lt;ref&gt;[[Феофанды дауам иттереүсе]]. [http://modernlib.ru/books/prodolzhatel_feofana/zhizneopisaniya_vizantiyskih_carey/read_24/Византия батшаларының тормошон һүрәтләү ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ, Византия тәхетенә 867 йылда ултырған Василий I Македониялы, әрмән сығышлы, тип йөрөтөлгән Македония династияһына нигеҙ һалған&lt;ref name=&quot;Dana Carleton Munro&quot;&gt;Dana Carleton Munro. [http://books.google.com/books?id=X1IdoHCFqyoC&amp;pg=RA1-PA104&amp;dq=Macedonian+dynasty+armenian&amp;as_brr=3&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q=Macedonian%20dynasty%20armenian&amp;f=false A History of the Middle Ages‎], p. 104&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chahin&quot;&gt;{{книга|автор=Chahin M.|заглавие=The kingdom of Armenia: a history|ссылка=http://books.google.ru/books?id=OR_PHoKZ6ycC&amp;pg=PA232|место=London|издательство=Routledge|год=2001|pages=232|allpages=350|isbn=978-0700714520}}&lt;/ref&gt;. Василий үҙендә әрмәндәрҙең Көнсығыш Рим империяһына көслө тәьҫирлелеген кәүҙәләндергән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://concise.britannica.com/ebc/article-9013608/Basil-I|title=Basil I in Encyclopaedia Britannica|accessdate=2007-02-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/61GOS2rsU|archivedate=2011-08-28}}&lt;/ref&gt;. Ысынында, Византия империяһы сиктәрендә милли һәм тел айырмалыҡтары булған күп төрлө халыҡ һыйышып йәшәһә лә, тик әрмәндәргә генә үҙ мәҙәниәтен һаҡлауға юл ҡуйылған булған. Әйтергә кәрәк, ошо династия идара иткән дәүерҙә генә әрмән теле, грек теленән ҡала, икенсе рәсми тел булған. Византия дәүләтенең ҡөҙрәтле һәм алдынғы ил булып киткән дәүерендә династияның иң сағыу вәкиле булған әрмән Василий II (византия императоры) уның тәхетендә ултырған&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bratstvokresta.ru/vasili.html Братство Креста Господня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415155033/http://www.bratstvokresta.ru/vasili.html |date=2009-04-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
[http://www.sedmitza.ru/text/720574.html V Әрмән династияһы дәүерендә (867—1025)] Көнсығыш рим ҡөҙрәтенең күтәрелеүе&lt;/ref&gt;. Идара иткән ваҡытында ул Әрмән дәүләтселеген бөтөнләй емергән һәм ғәрәптәрҙән Көнбайыш Әрмәнстанды тартып алған&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Litavrin/_04.php Литаврин Г. Г. Византийҙар нисек йәшәгән]&lt;/ref&gt;. Ул бик күп әрмәнде Фракияға, Филиппополь (Пловдив) эргәһенә, ә болгарҙарҙы Әрмәнстанға күсерә&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Василий үҙенән һуң вариҫтар ҡалдырмай, һәм уның үлеменән һуң күп тә тормай иң данлыҡлы династияның тамыры ҡороған, икенсе әрмән династияһына — Комниндар.

=== Әрмән дәүләтен тергеҙеү. Әрмән Багратидтар батшалығы ===
{{main|Аний батшалығы}}
{{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Багратидтар}}

IX быуат башынан Аббасид хәлифлегендә уның тарҡалыуына килтергән процестар башланған. Хәлифлектең көсһөҙләнә барыуы Әрмәнстанға ҡарата һығылмалыраҡ сәйәсәткә күсергә мәжбүр иткән. 806 йылда уҡ хәлиф тарафынан әрмән кенәзе Ашот Мсакер (Ит ашаусы) Әрмәнстан хакимы итеп тәғәйенләнә. 862 йылда Әрмәнстан кенәздәренең кенәзе тип (''батрик ал батарика'') уның ейәне Ашот Багратуни танылған. Әйтергә кәрәк, Ашот өсөн юғары титулды хәлифтең наместнигы (урындағы идара башлығы), этник әрмән Али ибн Яхья аль-Армани һораған. 875 йылда уҡ әрмән юғары ҡатламы Ашотты әрмән тәхетенә претендент сифатында күрһәткән.

IX быуат аҙағында Багратидтар династияһы Әрмәнстанды мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади күтәрелешкә еткергән, шулай итеп әрмән тарихына яңы алтын быуат билдәләнгән. 885 йылда Әрмәнстан региондағы ике төп көстәр: ғәрәп Хәлифлеге һәм Византия империяһы тарафынан үҙ аллы (суверенлы) батшалыҡ тип танылған. Ашот I (885—890) — боронғо һәм ҡөҙрәтле әрмән Багратидтар нәҫеле вариҫы — Мутамид Биллах ҡәлиф рөхсәте менән тажға эйә булған һәм Багратидтарҙың өсөнсө династияһына нигеҙ һалыусы, йәки Багратуни булып киткән. Бөйөк Әрмәнстан дәүләте ҡолатылғанға яҡынса 450 йыл үткәс, әрмән дәүләте тергеҙелгән. Багратидтар эпохаһы тарихсыһы Степанос Таронеци был ваҡиға тураһында: «'' Ашот Багратуни менән әрмән батшалығын өсөнсө тапҡыр яңыртыу''», — тип яҙған.

Ашоттың хәлифлек тарафынан танылған вариҫы Смбат I көслө үҙәкләштерелгән идара итеү сәйәсәтен дауам иткән, шулай уҡ ул әрмән монархияһының сиктәрен киңәйткән. Әрмән дәүләтенең көсәйкүе менән килешмәгән хәлиф, үҙенең наместнигы саджид эмир Йософҡа таянып, Әрмәнстанды буйһондороу буйынса планлы көрәш башлаған. Был периодта саджидтар Әрмән батшалығының төп дошманына әүерелгән. Бер нисә йыл буйына ныҡышмалы көрәшкәндән һуң 914 йылда Смбат I Двинда язаланып үлтерелә. Шу ваҡытта был урында кескәй генә ғәрәп эмирлығы булған, һәм артабан әрмән батшаһына ҡаршы торор өсөн хәрби форпост хеҙмәтен үтәгән.

Смбаттың улы Тимер Ашот II (914—928), Әрмәнстанды талаусы мосолмандарҙы ҡыуып сығарып, илдең үҙаллылығын һәм эске берҙәмлеген тергеҙә алған. 922 йылда хәлифлек уны Әрмәнстан батшаһы, юғары титулға эйә шахиншаһ — батшаларҙың батшаһы тип иғлан иткән. Бөтөн Ҡаф тауында уның сәйәси гегемонияһы танылыу алған.
[[Файл:Haghpat Monastery, Armenia (5055714016).jpg|left|230px|thumb|Әрмәнстан шахиншаһы Смбат II (уңда) һәм уның кесе ҡустыһы Гурген I ктитор скульптураһында (Ахпат монастыры), 976—991 йылдар&lt;ref name=&quot;Шлеев&quot;&gt;{{китап |авторы= В. В. Шлеев. |атамаһы= Сәнғәттәрҙең дөйөм тарихы |һылтанма= http://bibliotekar.ru/Iskuss1/9.htm |яуаплы = Б. В. Веймарн һәм Ю. Д. Колпинскийҙың дөйөм редакторлығы |урыны= М.|Нәшриәт  = Сәнғәт |йылы= 1960 |том = 2, кн. 1 |биттәре= }}&lt;/ref&gt;]]

Әрмәнстан ҡөҙрәтле ил апогейына, юғары үҫешкә һәм мәҙәни осошҡа Ашот вриҫтары: Карсты баш ҡала иткән уның ҡустыһы Аббас I (928—953) дәүерендә; баш ҡаланы Аниға күсергән Аббастың улы Ашот III Миһырбанлы (953—977) заманында; ә аҙаҡ Ашот III улдары Смбат II (977—989) һәм, бигерәк, Гагик I (989—1020) ваҡытында өлгәшкән. X быуат башынан Византия империяһы Ҡаф тауы артындағы илдәрҙә — бигерәк тә христиан дәүләттәре араһында — Әрмәнстандың сәйәси гегемонияһын таныған. Әрмән батшалары Ашот I, Смбат I һәм Ашот II «архонттарҙың архонты» титулына эйә булған&lt;ref&gt;Ҡара: мәҫәлән, Константин VII Багрянородный. «Империя менән идара итеү тураһында», [https://web.archive.org/web/20070423163424/http://hronos.km.ru/dokum/0900dok/kb_imp2.html#44 гл. 44]&lt;/ref&gt;, был Византия ориентациялы Ҡаф тауы арты илдәренең башҡа башлыҡтарына әрмән батшаларының уларҙан юғары тороуын аңлатҡан&lt;ref&gt;{{мәҡәлә|авторы = Степаненко. В. П.|атамаһы = X—XI б.икенсе яртыһындағы әрмән-византия мөнәсәбәттәре тарихынан (Кюрикэ куропалаттың монеталары атрибуцияһына)|баҫма = Антик боронғолоҡ һәм һәм урта быуаттар |йылы= 1978|сығарылыш= 15|биттәре = 43—51}}: {{oq|ru|Әрмәнстандың Ҡаф тауы артындағы гегемонияһы (һис юғында, христиан дәүләттәренә ҡарата) Византия тарафынан танылған булған — Ашот I, Смбат I һәм Ашот II (928 й. үлгән) «архонттарҙың архонты» титулына эйә булған империя күҙлегенән ҡарағанда, византия ориентациялы башҡа башлыҡтарға ҡарата, Багратидтарҙың туранан тура вассалдарын, мәҫәлән, Апахуника кайситтары эмирлығы, индереп юғары хакимлыҡҡа эйә тигәнде аңлатҡан}}&lt;/ref&gt;. Хәлифлек,үҙ сиратында, әрмән батшаларына «шахиншах» — батшаларҙың батшаһы титулын биргән&lt;ref&gt;{{|Энциклопедиянан [[Британник энциклопедияһы|Британника]]|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44269/The-marzpans|атамаһы=Armenia}}&lt;/ref&gt;.

Әрмән дәүләтенең һәм үҙәк идараның нығыныуына шул уҡ ваҡыттағы феодаль тарҡаулыҡ ҡамасаулаған. Х быуат аҙағында—XI быуат башында Багратидтар династияһының төрлө тармаҡтары араһындағы конфликттар һәм көслө Арцрунидтар династияһы етәкләгән Васпуракандың 908 йылда бүленеүе илдең эске берҙәмлеген ҡаҡшатҡано. 963 йылда, баш ҡаланы Карстан Аниға күсереү сәбәпле, Карс батшалығы, 978 йылда шахиншаһ Ашот III Миһырбанлы үлгәс, төньяҡ Әрмәнстанда уның кесе улы Кюрике I (Гурген) Ташир-Дзорагет батшалығын иғлан иткән, 987 йылда, Раввадид Абу-л-Хайдж походы мәлендә, үҙенең бүленеп сығыуы тураһында Сюниктың сюзерены Смбат I Саакян иғлан иткән. Әммә һуңғараҡ, уларҙың барыһы ла Багратидтарҙың юғары хакимлығын һәм сюзеренитетын танығандар.

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |Истахри, X быуат&lt;ref&gt;{{мәҡәлә |авторы = Н. А. Караулов. |атамаһы= Ғәрәп яҙыусыларының Ҡаф тауы, Әрмәнстан һәм Әзербайжан тураһында мәғлүмәттәре: I. Ал-Истахрий  |һылтанма = http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/Karaulov/text1.htm  |баҫма  = Ҡаф тауы төбәктәрен һәм ҡәбиләләрен тасуирлау өсөн материалдар йыйынтығы |тип =  |урыны= Тифлис |йылы = 1901 |сығарылышы= 29  |биттәре = }}&lt;/ref&gt;:&lt;br /&gt; «''Двин (Дабиль) Әрмәнстандың баш ҡалаһы һәм ундағы Санбат, Ашуғ улы. Ҡала даими рәүештә юғары ҡатлам христиандар ҡулында булған, ә христиандар Әрмәнстанда йәшәгәндәрҙең күпселеген тәшкил иткән, был „Арман батшалығы“. Әрмәнстан Византия (Рум) менән сиктәш һәм уның сиге Бард (Берда) ҡалаһы, Джезире (Джазиры) һәм Көньяҡ Әзербайжанға (Адербейджан)''саҡлы»
|}
Шулай итеп, XI йөҙйыллыҡ башынан уҡ эске мөнәсәбәттәре ҡаҡшаған Әрмәнстан Византия өсөн уңайлы сәпкә әйләнгән булған. 1021 йылда көнсығыш хәрби походында Василий II (Болгаробойца) Византияға Васпуракан батшалығын ҡушҡан. Икенсе йылдың башында әрмән батшаһы Ованес-Смбат (1020—1041), илде бөлгөнлөктән һаҡлап ҡалыр өсөн, Әрмән батшалығын Византияға васыят иткән, католикос Петрос I Гетадарц Трапезунд килешеүенә ҡул ҡуйған. Тиҫтә йыл уртаһына әрмән батшаһының биләмәләре байтаҡҡа кәмегән. Ованес-Смбат вафат булғандан һуң, Византия агрессив һөжүм сәйәсәтенә күскән, Әрмәнстандың империяға ҡушылыуын талап иткән. Багратидтар династияһынан Әрмәнстандың һуңғы батшаһы Гагик II 1045 йылда, византия аннексияһына дүрт йылға яҡын ҡаршы торғандан һуң, капитуляцияға риза булған. Батшалыҡтың тарҡалыуында башында византофил католикос Петрос I торған әрмән юғары ҡатламы мөһим роль уйнаған.

Багратидтарҙың Әрмән батшалығы дәүерендә историография (тарихнамә), фәлсәфә, математика, медицина, әҙәбиәт, архитектура, миниатюра, фреска живописе, декоративно-прикладное искусство, сәнғәттең һәм фәндең башҡа өлкәләре бик көслө үҫешкән, тулайым алғанда, эпоха мәҙәни яңырыу менән билдәләнгән.

961 йылдағы үҫеше апогеяһында боронғо Ани ҡалаһы Әрмән батшалығының яңы баш ҡалаһына әйләнгән. Һуңғы баш ҡалаһы атамаһы менән бәйле, батшалыҡ үҙе лә Аний батшалығы тип атала&lt;ref name=&quot;Louvre&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.louvre.fr/media/repository/ressources/sources/pdf/src_document_52304_v2_m56577569831159973.pdf|title=Armenia Sacra|accessdate=2007-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/61GOSUa8T|archivedate=2011-08-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110101104021/http://www.louvre.fr/media/repository/ressources/sources/pdf/src_document_52304_v2_m56577569831159973.pdf |date=2011-01-01 }}&lt;/ref&gt;. Халыҡ һаны яҡынса 100 мең кеше тәшкил иткән һәм ул «1001 сиркәү ҡалаһы» тип аталған. Әрмәнстан, Ани батшалыҡтың баш ҡалаһы булып үҫешкән дәүерҙә, региондың башҡа дәүләттәренә сәйәси һәм иҡтисади яҡтан йоғонто яһаған күп һанлы халыҡ йәшәгән һәм ныҡ үҫешкән ил булып танылған.

Византияның Әрмәнстан батшалығын аннексиялауы, шулай уҡ уғыҙ-сельджук ҡәбиләләренең баҫҡынсылығы көсәйеүе арҡаһында, әрмән халҡының тарихи тыуған иленән күп быуаттарға һуҙылған ирекһеҙләнеп {{comment|күсенеүе|миграция}} башланған. Әрмән батшалығын аннексиялау шулай уҡ сельджуктарҙың Кесе Азияға тотҡарлыҡһыҙ үтеүенә һәм Византия империяһын артабанғы баҫып алыныуына килтергән. Матфей Эдесский, XII быуат тарихсыһы былай тип яҙған:

{{цитата|Әрмән эраһының 498 йылында (1049-1050) Әрмән батшалығын Багратуни династияһынан, әрмән католикосы ғали йәнәптәрен патриарх тип таныу хаҡындағы алдаҡ анттар менән мәкерле рәүештә тартып алған император Мономах идара иткән йылдарҙа, Фарсыстандан Тоғрул бәк солтан бойороғо менән Аллаһы тәғәләнең ҡәһәре – афәт килгән. Ибраһим менән Ҡотолмыш исемле ике зорапет, римлеләр ҡул аҫтында тороу тотош илде бөлгөнлөккә килтергәнен һәм уның ҡурсаланмауын, римлеләр Көнсығышты иң ҡыйыу һәм иң көслө ир-егеттәрһеҙ ҡалдырғанын, ә улар урынына Әрмәнстанда һәм Көнсығышта зорапет-евнухтарҙы ҡуйыуҙарын белгәнлектән, күп һанлы көстәр менән һарайҙы ташлап киткән һәм ҙур ғәскәр башында Әрмәнстанға йүнәлгән.}}

=== Төрөк-сельджуктарҙың баҫып алыуҙары ===
{{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Манцикерт эргәһендәге һуғыш (1071 йыл)}}
[[Файл:131 Bataille de Malazgirt.jpg|thumb|left|220px|Әрмәнстан территорияһында, Манцикерт эргәһендәге ҡаты алышты һүрәтләгән XV быуат француз миниатюраһы]]
Төрөк-сельджук (уғыҙ-төрөкмән) ҡәбиләләренең Әрмәнстанға тәүге сапҡындары 1016 йылда, уларҙың Васпуракан батшалығына һөжүменән башланған. Уғыҙ-төрөкмән ҡәбиләләре — Урта Азиянан ябырылып килгән, Иранда һәм Алғы Азияның башҡа өлөштәрендә нығынған баҫҡынсылар. Сельджук һөжүме әрмән этносына һәләкәтле бәхетһеҙлектәр алып килгән. Сюник, Васпуракан, Гохтн (Нахичевандә) һәм башҡа әрмән өлкәләре баҫҡынсылыҡ объектына әүерелгән&lt;ref&gt;{{книга |автор  =  [[Новосельцев, Анатолий Петрович|А. Новосельцев]], [[Пашуто, Владимир Терентьевич|В. Пашуто]], [[Черепнин, Лев Владимирович|Л. Черепнин]]. |заглавие= Пути развития феодализма |ссылка =  |ответственный =  |место  = М. |издательство= Наука |год= 1972 |страницы= 47}}:&lt;blockquote&gt;Ә һуңынан сельджук баҫып алыуы башланған&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. XI быуат уртаһында инде Әрмәнстанға уларҙың системалы һөжүме башланған. 1048 йылда Тоғрул бәк Әрмәнстанға тәүге тапҡыр ябырылған&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt;. Сельджуктар Эрзурум эргәһендәге Арзниҙы талаған. 1049 йылда Эрзурумда ҡот осҡос һуйыш булған. Византий хронисы Иоанн Скилица, төрөктәр Эрзурумды яулағанда, 140 мең кеше һуйылған, ти. Был төрөк-сельджуктар яулап алыуының урындағы әрмән һәм грек халыҡтары өсөн ауыр эҙемтәләре хаҡында һөйләй&lt;ref&gt;Каждан А. П. Новые исследования по византийской демографии // http://vremennik.biz/opus/BB/29/52013&lt;/ref&gt;. 1064 йылда Алып Арыҫлан етәкләгән был ҡәбиләләр Әрмәнстан территорияһында хәрби кампания ойошторған&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть=|заглавие=The Cambridge History of Iran |ссылка= |викитека= |ответственный=|издание= |место= |издательство=Cambridge University Press |год=1991|том=5 |страницы=62}}{{oq|en|Shortly after his accession, Alp-Arslan, accompanied by his son Malik-Shah and by Nizam al-Mulk, campaigned in Armenia, capturing Ani from its Byzantine garrison.}}&lt;/ref&gt; һәм Византиянан Аниҙы тартып алған. 1071 йылғы Әрмәнстан территорияһында Манцикерт ҡаты алышында византий армияһының сельджуктар тарафынан ҡыйратылыуы региондың артабанғы яҙмышын хәл иткән. Был саҡта сельджуктар Әрмәнстандың күп өлөшөн (Манцикерт ҡаты алышынан һуң ҡалған Анатолия һәм Бейликты ла) баҫып алған&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/explore/Byzantium/byz_6.html|title=Byzantium and Its Influence on Neighboring Peoples|accessdate=2007-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/61GOTYIQ8|archivedate=2011-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2307.htm 1071 й. Алып Арыҫлан солтан әрмән ҡалаһы Манцикерт янында византий императоры Роман IV Диогенды емергес тар-мар иткән. Был еңеү Әрмәнстанда византий идараһының юҡҡа сығыуын һәм сельджук хакимлығының башланыуын аңлатҡан]&lt;/ref&gt;, Михаил Сүриәле әйткәнсә, «''Был /Манцикерт янындағы/ ҙур еңеү менән төрөктәр Әрмәнстанда тулыһынса өҫтөнлөк алды''»&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Mychel_Syr/frametext1.htm Из хроники Михаила Сирийца. (Статья первая) // Письменные памятники Востока, М. Наука. 1979]&lt;/ref&gt;. Тик бер нисә әрмән сәйәси ҡоролошо ғына, башлыса вассалитетты танығанлыҡтан, үҙҙәренең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡала алған. Мәлик шаһ үлгәндән һуң ғына (1092), сельджуктар власы юҡҡа сыҡҡан һәм урындағы хөкөмдарҙарға күскән. Шулай итеп, бөтөн Әрмәнстан һәм шулай уҡ көнбайыш Ирандың, Фарсы Ирагының, Ҡаф тауы артының күп өлөшө туҡһан йылға яҡын Ильдегизидтар власына буйһонған&lt;ref&gt;Encyclopedia Iranica, «Atabakan-e Adarbayjan», Saljuq rulers of Azerbaijan, 12th-13th, Luther, K. pp. 890—894.&lt;/ref&gt;.

Сельджук баҫып алыуы дәүеренән төрөк ҡәбиләләре тарафынан әрмән халҡын Әрмәнстандан күп быуаттарға һуҙылған ҡыҫырыҡлау процесы башланған&lt;ref name=&quot;История Востока&quot;&gt;[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2510.htm История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века.] М., «Восточная литература», 2002&lt;/ref&gt;.

=== 1045 йылдан һуң Әрмән милли дәүләт ҡоролошо ===
{{main|Ташир-Дзорагет батшалығы|Сюник батшалығы|Хачен кенәзлеге}}
{{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Кюрикидтар|Сюндар (династия)|Орбеляндар|Гасан-Джалаляндар}}
1045 йылда Әрмәнстан территорияһында, Аний батшалығынан башҡа, тағы ла 3 бәләкәй әрмән батшалығы, шулай уҡ бер нисә ваҡ кенәзлек йәшәүен дауам иткән. XI быуат тарихсыһы Аристакес Ластиверци яҙғанса, быуат уртаһына «''[Давит] Куропалат кенәзлегенән һәм ромейҙарға буйһонған территорияларҙан тыш, Әрмәнстанда дүрт батшатәхете булған''»&lt;ref&gt;{{книга | автор  =  | часть=  | заглавие= Повествование вардапета Аристакэса Ластиверци | оригинал=  | ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Aristakes/frametext2.htm| издание=  | ответственный = пер. [[Юзбашян, Карен Никитич|К. Н. Юзбашяна]] | место= М. | издательство  =  | год = 1968 | том =  | страницы =106}}&lt;/ref&gt;.

1064 йылда Әрмәнстанға башында Алып Арыҫлан торған сельджук ғәскәрҙәре баҫып ингәндән һуң, әрмән милли дәүләт ҡоролошо һаҡланып ҡалған аҙ һанлы өлкәләр генә билдәләнгән: Сюник, Ташир, Хачен (Таулы Ҡарабахта) һәм Сасун&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;University of Cambridge&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{книга |автор=[http://www.st-andrews.ac.uk/history/staff/andrewpeacock.html Andrew C. S. Peacock]. |часть=  Early Seljūq History: A New Interpretation|ссылка часть= |заглавие=Routledge Studies in the History of Iran and Turkey |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Routledge |год=2010 |том=7 |страницы=113}}{{oq|en|By the middle of the eleventh century, the sole Armenian principalities that maintained some sort of independence were Siunik' and Tashir in Caucasia and Sasun to the west of Lake Van.}}&lt;/ref&gt;.
 
Аний батшалығынан һуң тәүгеләрҙән булып Карс батшалығы йәшәүҙән туҡтаған. 1065 йылда, сельджук солтаны Алып Арыҫлан походынан һуң, уның Багратидтар династияһнан булған һуңғы хакимы Гагик Карслы үҙ иленең Византия дәүләтенә инеүенә юл ҡуйған&lt;ref&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Карсское царство|издание=3}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:The Kingdom of Syounik-Baghk, 1020-1166.gif|right|250px|thumb|Аний дәүләте ҡыйратылғандан һуң һаҡланып ҡалған XI—XII быуаттарҙағы (Зангезурҙағы) Сюник батшалығы&lt;ref name=&quot;Британника&quot;&gt;{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44272/Ottomans-and-Safavids|заглавие=Armenia}}:{{oq|en|The Byzantine conquest was short-lived: in 1048 Toghrïl Beg led the first Seljuq raid into Armenia, in 1064 Ani and Kars fell to Toghrïl’s nephew and heir Alp-Arslan, and after the Battle of Manzikert (1071) most of the country was in Turkish hands. In 1072 the Kurdish Shāddādids received Ani as a fief. A few native Armenian rulers survived for a time in the Kiurikian kingdom of Lori, the Siuniqian kingdom of Baghq or Kapan, and the principates of Khachen (Artzakh) and Sasun.}}&lt;/ref&gt;]]
Карстан һуң төньяҡ Әрмәнстанда әрмән Багратидтарының кесе тармағы, Ташир-Дзорагет батшалығында, Кюрикидтар нәҫеле йөҙөндә йәшәүен дауам иткән. {{comment|Ерһеҙ|Безземельный}} Давид I осоронда батшалыҡ үҙенең юғары үҫеш дәүеренә еткән. Ул Гянджи Шеддадидтарының атакаларын кире ҡаға һәм хатта улар ҡулында булған бер нисә әрмән өлкәһен ҡуша алған. Алып Арыҫландың 1064 йылғы походы шулай уҡ был батшалыҡтың тарихи яҙмышында сағылыш тапҡан. Кюрике II ирекһеҙҙән Алып Арыҫлан сюзеренитетын таныған. Шул уҡ ваҡытта Грузия батшаһы Баграт IV баҫымы аҫтында һуңғыһы, баш ҡаланы Самшвилдтан [[Лори ҡәлғәһе|Лори ҡала-ҡәлғәһенә]] күсереп, төньяҡтағы байтаҡ ерҙәрен бирергә ризалашҡан. 1118 йылда Кюрике II вариҫтары Давид һәм Аббас идаралыҡ иткән йылдарҙа Ташир-Дзорагет батшалығы грузин батшаһы [[Давид IV Төҙөүсе|Төҙөүсе Давид]] тарафынан Грузияға ҡушылған. Давид һәм Аббас Тавуш (Кюрикидтар) һәм Мацнаберд кенәзлектәренең ҙур булмаған өлкәләрендә идара иткәндәр.

Әрмәнстандың көнсығышындағы Сюник батшалығы Аний Багратидтарының үҙәкләштерелгән дәүләтенән (уны аннексиялағанға саҡлы вассал бойондороҡлоҡто һаҡлап) иң һуңғы булып сыҡҡан һәм башҡа әрмән дәүләттәренән оҙағыраҡ һаҡланып ҡалған. XI быуат башында батшалыҡ үҙ үҫешенең иң юғары нөктәһенә еткән. Алып Арыҫлан походы дәүерендә лә ул үҙ аллығын һаҡлап ҡалған&lt;ref name=&quot;University of Cambridge&quot;&gt;{{книга |автор= University of Cambridge.  |заглавие = The Cambridge history of Iran |ссылка=http://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC&amp;pg=PA64&amp;dq=Siunik&amp;hl=ru&amp;ei=JVRUTKGFEsWOjAej0_jCBA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=4&amp;ved=0CDUQ6AEwAzgo#v=onepage&amp;q=Siunik&amp;f=false|издательство  = Cambridge University Press |год= 1991 |том= 5 |страницы = 64}}:{{oq|en|Alp-Arslan’s victory at Malazgirt also meant that, apart from the districts of Tashir and eastern Siunik', Armenia passes definitely into Muslim hands; and within the nest decade or so, the Byzantines, resolutely anti-Armenian to the end, exterminated several survivors of the native Bagratid and Ardzrunid dynasties.}}&lt;/ref&gt;, әммә Сенекерим хакимлығы солтан Мәлик шаһ I тарафынан раҫланған. Сенекерим үҙен «Сюникта ултырған Әрмәнстан батшаһы» тип атаған. XII быуат был батшалыҡтың сельджук баҫып алыусыларына ҡаршы алып барған көрәше менән билдәле. 1170 йылда Ильдегизидтар Сюникты баҫып алған.

Закаряндар нәҫеле етәкселегендәге әрмән-грузин ғәскәрҙәренең Көнсығыш Әрмәнстанды азат итеүе Сюник өсөн һынылышлы тарихи момент булған. 1210-сы йылдарҙа, ҡырҡ йыл дауам иткән өҙөклөктән һуң, бында Сюник кенәзлегендә әрмән идаралығы тергеҙелгән. Әрмәнстандың был өлкәһендә, уға байтаҡ иҡтисади һәм мәҙәни үҫеш килтергән, Орбеляндар ырыуы идаралыҡ иткән. Орбеляндар һәм уларҙың Хахбакян ырыулы вассалдары 1435 йылға саҡлы идара иткән. Һуңғараҡ, Таулы Карабахтағы кеүек, был территорияла бер нисә әрмән мәликлектәрпе ойошторолған.

Таулы Карабах территорияһында ҙур булмаған Хачен әрмән кенәзлеге булған&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt;. XIII быуат башынан бында боронғо Арраншаһтар ырыуы вариҫтары Гасан-Джалаляндар сюзерен хоҡуғына эйә булған. XII—XIII быуаттар сигендә Мхитар Гош яҙып ҡалдырған&lt;ref&gt;[http://armenica.info/church/jitmuch/much/xosrov.htm Мученичество Хосрова Гандзакеци] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054254/http://armenica.info/church/jitmuch/much/xosrov.htm |date=2013-09-21 }}&lt;/ref&gt;:

{{цитата|Эламитяндар хакимлыҡ иткән осорҙа Әрмән батшалығы күптән тулыһынса тарҡалған булған, бар мөлкәтенән ҡалған ишхандар ҡалдыҡтары, ҡайһы ҡайҙа һибелеп, бигерәк тә илдең Арцах кеүек буй етмәҫлек нығытмаларында йәшәгәндәр, бер-беренә буйһоноуҙан баш тартып, илдән-илгә йөрөгәндәр. }}
Боронғо әрмән провинцияһы Арцах территорияһындағы Хачен кенәзлеге, XVI быуаттың аҙағына, һуңғараҡ уның урынына яйлап Хамс мәликлектәре булараҡ билдәлелек алған әрмән мәликлектәре ойошторолғанға саҡлы (улары, үҙ сиратында, XVIII быуат уртаһына саҡлы торған) йәшәүен дауам иткән.

=== Киликий әрмән дәүләте. Тәре йөрөтөүсләр ===
{{main|Филарет Варажнуни дәүләте|Киликий әрмән дәүләте}}
[[Файл:Cilician Armenia-en.svg|thumb|left|250px|Киликий әрмән дәүләте, 1080—1375 йй.]]
Яҡынса 1080 йылда Киликия һәм әрмән халҡының күбеһе тауҙарында фарсылар һәм төрөктәрҙән бик оҙаҡ йылдар йәшеренеп йәшәгән Кесе Әрмәнстандың бер өлөшө, византий иҙеүенән тауҙарҙа ҡасып йөрөгән Багратидтарҙың һуңғы батшаһы Рубен I тарафынан азат ителгән. Үҙенең туғаны, Әрмәнстандың һуңғы батшаһы Гагик II-не үлтереүселәрҙең ҡулына эләгеп, язаланыу йә ҡол булыуҙан ҡасып, Рубен I башҡа әрмәндәр менән ущелью горы Тавр тауы тарлауығына, ә һуңғараҡ киликий ҡалаһы Тарсҡа йүнәлгән. Бында урындағы византий хөкүмәте уларға һыйыныу хоҡуғы биргән. Шулай итеп, яҡынса 1080 йылдан алып 1375 йылға саҡлы әрмән дәүләтселеге Киликияның көньяғына күскән.

Беренсе тәре походы ҡатнашыусылары Кесе Азияла пәйҙә булғандан һуң, әрмәндәр, мосолмандар тарафынан яулап алынғансыға саҡлы уҡ, Левантала үҫешкән европа тәре йөрөтөүселәре дәүләттәре менән мөнәсәбәттәр төҙөй башлаған булған. Үҙенә яҡын торған тәре йөрөтөүселәр менән Кесе Азия аша Иерусалимға һыу аша сығып, граф Балдуин I Иерусалимлы Тәре йөрөтөүселәр армияһын ташлап киткән һәм Тороста, Эдессаның православиены таныған әрмән хакимында, һыйыныр урын тапҡан&lt;ref name=&quot;Cilicia: A Historical Overview&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.accc.org.uk/News/CILICIA/Cilicia%20-%20Little%20Armenia%20-%20%20by%20Ara%20Iskenderian.pdf|title=Cilicia: A Historical Overview|accessdate=2007-02-08|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20070614011301/www.accc.org.uk/News/CILICIA/Cilicia%20-%20Little%20Armenia%20-%20%20by%20Ara%20Iskenderian.pdf|archivedate=2007-06-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614011301/http://www.accc.org.uk/News/CILICIA/Cilicia%20-%20Little%20Armenia%20-%20%20by%20Ara%20Iskenderian.pdf |date=2007-06-14 }}&lt;/ref&gt;. Әрмәндәр сельджуктарҙың дошманы булғанлыҡтан һәм византийлыларҙы күрә алмағанлыҡтан, улар тәре йөрөтөүселәрҙең графына киң күңеллек күрһәткән, һәм, Торос үлтерелгәндән һуң, Балдуин тәре йөрөтөүселәрҙең яңы Эдесса графлығы хакимы булып киткән. Әрмәндәргә Балдуиндың һәм ғөмүмөн тәре йөрөтөүселәрҙең хакимлығы, күрәһең, оҡшаған, шуның өсөн уларҙың күпселеге иңгә иң терәшеп европа христиандары яғында һуғышҡан. 1097 йылда Антиохияны яулап алғандан һуң, Рубендың улы Константин тәре йөрөтөүселәрҙән барон титулы алған.

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#FFFFF; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |Смбат Спарапет, «Йылъяҙма», XIII быуат&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Smbat_Sparapet/frametext4.htm Смбат Спарапет. Летопись.]&lt;/ref&gt;
&lt;br /&gt;
''Әрмән йыл иҫәбе буйынса 647 йылдың (1198) 6 ғинуарында, Аллаһы тәғәлә күренгән (Богоявление) көнөндә, рим сиркәүе һәм герман императоры ҡурсалауында Левонды Әрмәнстан тәхетенә ултыртҡандар. Әрмәндәр барыһы ла шатланғандар, сөнки улар инсафлы һәм алланы яратыусы әрмән батшаһы Левон йөҙөндә үҙ дәүләттәренең тергеҙелеүен һәм яңырыуын күргәндәр.''
|}
Башҡарып сығарылмаған Өсөнсө тәре йөрөтөүселәр һәм башҡа ҡайһы бер ваҡиғалар Киликий Әрмәнстанын Яҡын Көнсығышта берҙән бер әһәмиәтле христиан дәүләте итеп танытҡан&lt;ref name=&quot;Cilicia: A Historical Overview&quot;/&gt;. Византия, Изге Рим империяһы, папалыҡ, хатта Ғәббәсидтәр хәлифе кеүек донъяуи көстәр Киликияға йоғонто яһау яғынан көнәркәш булған. Һәр береһе Рубенидтар (Рубинян) династияһынан Киликия принцы Левон II-сене тәүгеләрҙән булып законлы король итеп танырға тырышҡан. Һөҙөмтәлә, 1198 йылдың 6 ғинуарында Тарс ҡалаһында ул тәхеткә ултырған, Герман һәм Византия империялары короле итеп иғлан ителгән. Левон II-гә таж кейҙергәндә христиан һәм бер нисә мосолман илдәре вәкилдәре ҡатнашҡан; шуның менән Киликияның әһәмиәтле урыны һыҙыҡ өҫтөнә алынған булһа кәрәк&lt;ref name=&quot;Cilicia: A Historical Overview&quot;/&gt;. Әрмәнстан хөкүмәте тәре йөрөтөүселәр менән йыш бәйләнештә торған һәм, билдәле, башҡа походтарға ла булышлыҡ иткәндер. Тәре йөрөтөүселәр үҙҙәренең Киликия менән бәйләнештәрен йыш ҡына никахлашыу ярҙамында нығытҡан. Шулай, Эдесса графы Жослен I де Куртене Констандин I-нең ҡыҙы принцесса Беатрисҡа, ә граф Балдуин I Иерусалимлы (уның ҡатыны Гутуера 1097 йылда Марашта вафат булған) Константиндың туғанының ҡыҙы Арданы кәләшлеккә алған&lt;ref&gt;[http://www.templiers.info/cross_and_demilune/index.php?id=christian_east&amp;christian_east=Baldwin_II_King_of_Jerusalem_01 Балдуин II де Бурк Король Иерусалима] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100715212412/http://www.templiers.info/cross_and_demilune/index.php?id=christian_east&amp;christian_east=Baldwin_II_King_of_Jerusalem_01 |date=2010-07-15 }}&lt;/ref&gt;. Уның ике туғаны һәм вариҫы Балдуин II Иерусалимлы, Эдесса графы булып алғандан һуң, ағаһының өлгөһөнә эйәреп, Мелитенаны буйһондорған Гавриилдың кенәз ҡыҙына — Морфияға өйләнгән&lt;ref&gt;Перну Р. Крестоносцы и женщины&lt;/ref&gt;.

Күренекле мосолман полководецы, Иерусалимды баҫып алыусы һәм тәре йөрөтөүселәрҙең ғәйрәтле дошманы {{comment|Сәләхетдин|Салах ад-Дин}} дә Киликий Әрмәнстанынан булған тиҙәр&lt;ref&gt;В. Ф. Минорский,The Prehistory of Saladin, Studies in Caucasian History, Изд. Кембриджского университета, 1957, стр. 124—132.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bahā' al-Dīn «Жизнь Саладина» (2002), стр. 17.&lt;/ref&gt;. Ә Салауат Хәмиҙуллин үҙенең «Тарихи мөхит» документаль телефильмдар циклында Сәләхетдинде мәмлүк итеп тәрбиәләнгән башҡорт ир-егете булған тип иҫбатлай&lt;ref&gt;Салават Хамидуллин. Башкирский след. Цикл документальных телефильмов «Историческая среда» — You Tube&lt;/ref&gt;

[[Файл:Hetoum and Zabel.jpeg|thumb|right|150px|Хетум I батша осорондағы тәңкә]]
Үҙ ваҡытындағы берҙән-бер бойондороҡһоҙ әрмән дәүләте булғанлыҡтан, Киликия шаҡтай үҫешкән булған. Кесе Әрмәнстанда әрмән мәҙәниәте тәре йөрөтөүселәрҙең европа мәҙәниәте менән дә, Киликияның эллин мәҙәниәте менән дә үрелеп үҫешкән. Киликий батшалығының иң үҫешкән дәүере Хетум I батша хакимлыҡ иткән осор менән тап килгән. Ул монголдар менән килешеү төҙөгән, һәм был аҙымы менән үҙ илен емерелеүҙән генә һаҡлап ҡалмаған, бындай хәлде дошмандары менән көрәш ысулы итеп тә файҙаланған.
Католик ғаиләләр Киликияла үҙ йоғонтоһон тарата башлау менән, Рим Папаһы әрмәндәрҙең захотел, католик динен ҡабул итеүҙәрен теләгән. Был ситуация батшалыҡ халҡын прокатолик һәм проапостол лагерҙарына бүлгән.

Киликий әрмән дәүләтенең бойондороҡһоҙлоғо, Ша-бан солтан етәкселегендәге мысыр мәмлүктәре, ундағы стабилһыҙлыҡты файҙаланып Киликияны юҡ иткән дәүергәсә, 1375 йылға саҡлы, дауам иткән. Әсәһе яғынан Багратион (Георгий V Күркәмдең ейәне), Лузиньян династияһының һуңғы батшаһы Левон VI, мысыр әсирлегенән ҡотолғандан һуң, Парижға киткән һәм шунда 1393 йылда вафат булған. Шул ваҡыттан бирле Киликий Әрмәнстаны бойондороҡло дәүләткә әйләнгән һәм 1403 йылда мысыр солтандарынан — Ҡараманидтарға күскән, 1508 йылда — фарсылар ҡулында булған һәм, ахырҙа, 1522 һәм 1574 йылдарҙа — ғосмандар власы аҫтында ҡалған.

=== Шеддадидтарҙың Двин һәм Аний эмираттары ===
{{main|Шеддадидтар}}
Баштараҡ Шеддадидтар бында 951 йылда, Двина ҡалаһы һәм өлкәһе Мусафиридтар власы аҫтында саҡта, нигеҙләнгән. Әммә бер нисә йылдан һуң улар өлкәнән ҡыҫырыҡлап сығарылған. Шеддадидтар Двинала ҡабаттан X йөҙйыллыҡ аҙағында Фазл I дәүерендә килеп нығынған. Шул осорҙан алып XI быуатҡа, тулыһынса сельджук гегемонияһы раҫланғансы, был ырыу Ҡаф тауы арты сәйәси яҙмышында билдәле роль уйнаған. Византий хронисы Иоанн Скилица называет Шеддадид Абу-л-Асварҙы «''Тивий һәм Фарсы-Әрмәнстандың архонты''» тип атаған.

Әрмәнстан батшалығын Византия аннексиялағандан һуң, уның территорияһында тайк менән бергә «Әрмәнстан һәм Иверия» тигән фема барлыҡҡа килгән. Әммә бында византий катепандары оҙаҡ тормаған. 1064 йылда Ҡаф тауы артын сельджуктар баҫып алғандан һуң, 1072 йылда&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt; род Шеддадидтар ырыуы төрөктәрҙән әрмән Багратидтарының элекке Аний батшалығы территорияһын вассал биләмә итеп алған (башҡа мәғлүмәт буйынса, һатып алған), һәм Аний эмиратын төҙөгән. Аниҙа идара итә башлаған Манучихр ибн Шавур II — Шеддадидтарҙың аний тармағына нигеҙ һалыусы&lt;ref name=&quot;=Шеддадиды&quot;&gt;{{Из БСЭ|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article123534.html|заглавие=Шеддадиды|издание=3}}&lt;/ref&gt;, әрмән ҡалаһы Ани, Әрмәнстандың төньяҡ өлөшө менән Грузияға ҡушылғандан һуң, 1199 йылда йәшәүен туҡтатҡан&lt;ref name=&quot;=Шеддадиды&quot;/&gt;.

Абруйлы «Ираника» энциклопедияһы яҙғанса, Шеддадидтарға әрмән даирәһе һәм әрмән туғанлыҡ бәйләнештәре мәҙәни яҡтан шаҡтай тәьҫир иткән&lt;ref name=&quot;IranicaShaddadis&quot;&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids#pt1|заглавие=Shaddadis|автор=Andrew Peacock}}&lt;/ref&gt;.

=== Шаһ-Арменидтар ===
[[Файл:Armenia, beginning of the 13th Century.png|269x269px|thumb|left|Грузин батшалығы составындағы Захарид Әрмәнстаны (ҡыҙғылт һары төҫтә), Шаһ-Арменидтар дәүләте (үҙәк өлөштө ал төҫтә) һәм XIII б. башында күрше дәүләттәр]]
{{main|Шаһ-Арменидтар}}
1100—1207 йылдар арауығында көньяҡ Әрмәнстанда, Ван күле эргәһендәге өлкәләрҙә үҙәге Хлат ҡалаһында урынлашҡан Шаһ-Арменидтар дәүләте булған. Шаһ-Арменидтар, Шеддадидтар кеүек үк, курд сығышлы булған, аҙағыраҡ әрмәнләшкәндәр. «Шаһ-Армена» йәғни әрмән шаһы тигән титул йөрөткәндәр, XIII быуатта йәшәгән грузин йылъяҙмасыһы яҙғанса «''Шаһ-Арменға, әрмәндәр батшаһы тип аталыусыға»''&lt;ref&gt;История и восхваление венценосцев. Тбилиси. АН ГрузССР. 1954&lt;/ref&gt;. Әрмәндәр был регионда күпселекте тәшкил иткән.

=== Закаряндар осорондағы Әрмәнстан ===
{{main|Закаряндар}}
1190—1230-сы йылдарҙағы ҡыҫҡа арауыҡ эсендә Әрмәнстан территорияһындағы мосолман көстәре, Грузия батшалығы батшабикә Тамара идаралыҡ иткән дәүерҙә нығынғанлыҡтан, етди ҡыҫырыҡланған булған. Урындағы әрмән юғары ҡатламы — нахарарҙар —, тырышлыҡтарын грузиндар менән берләштереп, әрмән халҡының даими ярҙамына таянып&lt;ref name=&quot;ВИ,3,III,XXXIII&quot;&gt;{{книга |автор  =  |часть =  |заглавие  = Всемирная история |ссылка =  |издание = |ответственный =  |место= М. |издательство  = |год  = 1957 |том  = 3, ч. III, гл. XXXIII |страницы = }}:{{oq|ru|, улар Төньяҡ  Әрмәнстанының сельджук вассалдарына ҡаршы көрәшкән. Тамара батшалыҡ иткән йылдарҙа (1184—1213) Ани, Карс, Двин һәм Әрмәнстандың бөтөн төньяғы азат ителгәнлектән, унда береһенең, грузин батшаһында хеҙмәттә торған һәм Грузия батшалығының баш командующийы булған  күренекле полководец Захарияның исеменән таралған әрмән кенәздәренең вассал биләмәләре барлыҡҡа килгән}}&lt;/ref&gt;, сельджуктарҙан бөтөн Көнсығыш Әрмәнстанды һәм Үҙәк Әрмәнстандың&lt;ref&gt;{{статья| автор= [[Туманов, Кирилл Львович|Cyril Toumanoff]].| заглавие= Caucasia in the 12-15th Centuries|ссылка=http://rbedrosian.com/Maps/toum1215.htm| издание = The Cambridge Medieval History| место = Cambridge| год = 1966| том =| pages= 624}}&lt;/ref&gt;, Ани, Карс һәм Двин кеүек ҡалаларҙы индереп, күп өлөшөн азат иткән&lt;ref name=&quot;ВИ,3,III,XXXIII&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Из|Ираника|http://iranica.com/articles/armenia-vi|заглавие=Armenia and Iran. vi. Armeno-Iranian Relations in the Islamic Period|автор=G. Bournoutian}}:{{oq|en|During 1210-11, the Armeno-Georgian troops, having liberated the whole of eastern Armenia and the larger part of central Armenia, were waging victorious fights against the Īldegoz atabegs of Azerbaijan}}&lt;/ref&gt;. Был ерҙәрҙә грузин тәхете власы аҫтында торған әрмән династияһы&lt;ref&gt;{{статья| автор= [[Туманов, Кирилл Львович|Cyril Toumanoff]].| заглавие= Armenia and Georgia| издание = The Cambridge Medieval History| место = Cambridge| год = 1966| том = IV: The Byzantine Empire, part I chapter XIV| страницы = 593—637}}: {{oq|en|Later, in the twelfth and thirteenth centuries, the Armenian house of the Zachariads (Mkhargrdzeli) ruled in northern Armenia at Ani, Lor’i, Kars, and Dvin under the Georgian aegis.}}&lt;/ref&gt; билдәле Закаряндар, икенсе төрлө әйткәндә Мхаргрдзели, нәҫеле идара иткән&lt;ref&gt;Шулай ҙа 1164 й. грузиндар тағы ла Әрмәнстанға баҫып ингән һәм Ани ҡалаһын яулаған. Ильдегиз уларҙы ҡаланан бәреп сығарған, ә һуңынан уны яңынан төҙөгән. — {{Монархи. Мусульманский Восток VII-XV|}}&lt;/ref&gt;. Киракос Гандзакеци, XIII быуат тарихсыһы, былай тип яҙған&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Gandzakeci/frametext2.htm История Армении], гл. 4&lt;/ref&gt;

{{цитата|Закарэ грузин батшаһы власы аҫтындағы грузин һәм әрмән ғәскәре хәрби начальнигы, ә Иванэ атабәк вазифаһында ине. Улар алыштарҙа ҙур ғәййәрлек күрһәтте: фарсылар һәм мосолмандар биләгән күп әрмән ҡала-өлкәләрен, — Севан (Гегаркуни диңгеҙе) тирәләй урынлашҡан Ташир гаварын, Айрарат, Бджни, Двин, Амберд, Ани, Карс ҡалаларын, Вайоц-Дзор, Сюний өлкәләрен һәм яҡындағы ҡәлғәләр, ҡалалар һәм гаварҙарҙы яуланы  һәм үҙҙәренә алды}}

Грузин батшалығы сюзеренитеты аҫтында үҙ аллы әрмән феодал кенәзлеге барлыҡҡа килгән. Ҡаф тауы артында (көнсығыш) Әрмәнстандың төрлө ерҙәрендә идара иткән Вачутян, Орбелян, Хахбакян, Гасан-Джалаляндар һ.б. әрмән нәҫелдәре&lt;ref&gt;{{книга | автор  = Bayarsaikhan Dashdondog. | часть  =  | заглавие      = The Mongols and the Armenians (1220-1335) | оригинал=  | ссылка =  | издание = | ответственный =  | место =  | издательство  = BRILL | год= 2010 | том  =  | страницы = 34}}:{{oq|en|The subjects of Iwanē's family were the Orbelians, Khaghbakians, Dopians, HasanJalalians and others (see Map 4).18 The representatives of these major Armenian families entered into direct contact with the Mongols in order to retain their conquered lands, the discussion of which follows in nest chapters.}}&lt;/ref&gt;, үҙ сиратында, Закаряндарҙың вассалы булған. Әммә 1236—1243 йылдарҙа регионды монголдар яулаған, ә әрмән дәүләтселеге юҡҡа сыҡҡан.

Ильдегизидтар, грузин ғәскәрҙәренең Әрмәнстанға баҫып инеүен ике тапҡыр кире ҡағып, Ани ҡалаһын тартып алған һәм яңынан төҙөгән. Монголдар баҫып ингән осорға саҡлы Ҡаф тауы арты Әрмәнстанының бер өлөшө ильдегизидтар дәүләте составына ингән. Унан һуң Әрмәнстан Атабәктар, хорезмшаһ Джелал ад-Дин Манкбурндар һәм монголдарҙың һуғыш аренаһына әүерелгән. Был һуғыш Әрмәнстандың һәм бөтөн региондың тулыһынса еңелеүе һәм яуланыуы менән тамамланған&lt;ref&gt;[http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2407.htm][http://www.istorya.ru/referat/7583/1.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181127064654/http://www.istorya.ru/referat/7583/1.php |date=2018-11-27 }}&lt;/ref&gt;. Бары тик Таулы Ҡарабахтағы Хачен кенәзлеге һәм Зангезурҙағы Сюник ҡына аҙмы-күпме бойондороҡһоҙ булып ҡала алған&lt;ref name=&quot;University of Cambridge&quot;/&gt;.

=== Монгол яулап алыуы. Тимуридтар. Ҡара Ҡуйлылар. Аҡ Ҡуйлылар. Сәфәүиҙәр ===

&lt;!-- [[Файл:Map Safavid persia.png|thumb|left|250px|Фарсыстан һәм Ғосман империяһының Әрмәнстанды үҙ-ара бүлеүе. Көнсығыш Әрмәнстан Сәфәүиҙәр династияһы контроле аҫтында.]]
Европейский путешественник начала [[XIV век]]а Журден де Северак, описывая Армению, пишет:
&lt;blockquote&gt;«''Живут в этой провинции главным образом армяне-схизматики … Эта Армения в длину тянется от [[Себастия|Себаста]] [Сиваса] до равнины [[Муганская степь|Ороган]] [Мугань], а в ширину от гор [[Пархарский хребет|Баркар]] до [[Тебриз|Тауриса]] [Тебриза]…''»&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Jurden/frametext.htm После Марко Поло. Путешествия западных чужеземцев в страны трёх Индий. М. Наука. 1968]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;--&gt;

1385 йылда Туҡтамыш хан Арцахтан, Сюниктан һәм Нор-Ширакандан (Парскаайканан) унар меңләгән әрмәнде әсирлеккә алып киткән&lt;ref name=&quot;Hovannisian,267&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times (1997, Vol. 1)|267}}&lt;/ref&gt; ә 1386 йылдан башлап Әрмәнстанға [[Аҡһаҡ Тимер]] емергес походтарын ойошторған.
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#FFFFF; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |Товма Мецопеци, «Тимерҙең һәм уның вариҫтарының тарихы», XV быуат&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Metz/frameme1.htm История Тимур-Ланка и его преемников]&lt;/ref&gt;.
&lt;br /&gt;
''…Теге яҡтан ул [Тимер] Айрарат (Арарат) иленә Ҡотай өлкәһендәге Карбиға килде һәм, Бжни (Бчни) нығытмаһын ҡамауға алып, уны яуланы, Тер-Ванакан өлкәһенең епискобын, аҡыллы һәм ғалим, яғымлы һәм бөтә ярлылар тураһында хәстәрлек күргән ир-атын, үлтерҙеләр. Башҡа бик күп динле [христиандарҙы] ғазаплағандар һәм язалағандар; күп халыҡ йәшәгән Әрмән өлкәһен улар аслыҡ, ҡылыс, әсирлек, ғәҙәттән тыш яфалар һәм кешелекһеҙ мөнәсәбәт менән сүллеккә әйләндерҙе''
|}

Әрмәнстанға ябырылып килгән төрөк ҡәбиләләренең яңы тулҡыны Аҡһаҡ Тимер баҫҡынсылығы менән бәйле булған. Әрмән ерҙәре урындағы халыҡтан тартып алынған һәм килмешәк күскенселәргә бирелгән&lt;ref name=&quot;История Востока&quot;/&gt;.

XV быуат дауамында Әрмәнстан территорияларының бер өлөшө ситтән килеүсе [[Ҡара Ҡуйлылар]] һәм [[Аҡ Ҡуйлылар]] күскенсе ҡәбиләләре&lt;ref name=&quot;Все монархи мира&quot;&gt;{{Монархи. Мусульманский Восток VII-XV|Кара-коюнлу}}&lt;/ref&gt; төҙөгән дәүләттәр составына ингән. Әрмән халҡы әсирлеккә төшкән, шулай уҡ күпләп&lt;ref name=&quot;Петрушевский И. П.&quot;/&gt; Грузияға, Ҡырымға, Украинаға&lt;ref name=&quot;Глава XXXVII. 3&quot;/&gt; ҡасып киткән һ.б.&lt;ref name=&quot;Петрушевский И. П.&quot;/&gt;. XIII—XIV быуаттар дауамында Әрмәнстандың юғары ҡатламын аҡрынлап килмешәк хәрби-күскенсе — монгол, төрөк һәм курд — юғары ҡатламының ҡыҫырыҡлау процесы барған&lt;ref name=&quot;Глава XXXVII. 3&quot;&gt;{{книга |заглавие = Всемирная история. Энциклопедия. Глава XXXVII. 3|место= М. |год = 1957 |том = 3}}:&quot; {{oq|ru|Армения вплоть до середины XV в. подвергалась грабительским набегам кочевников Кара Коюнлу. Деревни были разорены, многие обработанные земли сделались пастбищами для кочевников. Города превратились в незначительные местечки. Армянских феодалов почти полностью заменила кочевая знать тюркоязычных и курдских племён. Часть армянского населения была уведена в плен, часть эмигрировала. Армянские торгово-ремесленные колонии сложились во Львове, в Венеции, в Крыму и т. д. }}&lt;/ref&gt;. И. П. Петрушевский билдәләгәнсә, «''әрмән феодалдарының урынын үҙҙәренең башҡа типтағы тәртибен килтергән баҫҡынсылар — монгол, төрөкмән һәм курд хәрби-күскенсе юғары ҡатламы биләгән.''»&lt;ref name=&quot;Петрушевский И. П.&quot;&gt;{{книга |автор = Петрушевский И. П.|заглавие = Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI - начале XIX вв |место = Л.|год= 1949 |страницы = 35}}&lt;/ref&gt;. Монгол илхандарының һәм бигерәк тә төрөкмән ҡара ҡуйлылар һәм аҡ ҡуйлылар баҫҡынсыларының хакимлығы Әрмәнстан өсөн сикһеҙ ауыр эҙемтәләргә эйә булған: етештереү көстәре бөлгөнлөккә төшкән, халыҡтың бер өлөшө таланған һәм ҡырылған, мәҙәниәт һәйкәлдәре ҡыйратылған&lt;ref name=&quot;Петрушевский И. П.&quot;/&gt;.

[[Сәфәүиҙәр]] династияһы Аҡ Ҡуйлылар дәүләтен юҡ иткән, һәм Көнсығыш Әрмәнстан Сәфәүиҙәр дәүләтенең бер өлөшө булып киткән. Көнбайыш Әрмәнстан һуңғараҡ [[Ғосман империяһы]] составына ингән.

== Әрмәнстан һәм империялар һуғышы (1500—1878 йылдар) ==
{{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Рус-төрөк һуғыштары|Рус-фарсы һуғыштары|Иран-төрөк һуғыштары|Әрмәнстан Рәсәй составында}}

=== Көнсығыш Әрмәнстан ===

==== Ҡаф тауы арты әрмәндәрен Фарсыстанға ҡыуыу. «Бөйөк һөргөн» ====
{{main|Бөйөк һөргөн}}
[[Файл:Shah Abbas.jpg|thumb|left|200px|1603 йылда ҡаф тауы арты әрмәндәрен Фарсыстанға һөргән шаһ Бөйөк Аббас I]]

Һуғыштарға, баҫып инеүҙәргә һәм күсереүҙәргә ҡарамаҫтан, әрмәндәр, моғайын, XVII быуатҡа саҡлы, Көнсығыш Әрмәнстан халҡының күпселеген һаман да әрмәндәр тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;Bournoutian Hovannisian&quot;&gt;[[Бурнутян, Джордж|Джордж Бурнутян]]. Раздел «Eastern Armenia from the Seventeenth Century to Russian Annexation» в книге «The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century». Под редакцией [[Ованнисян, Ричард|Р. Ованнисяна]]. Стр. 96: {{oq|en|By the end of the eighteenth century, the Armenian population of the territory had shrunk considerably. Centuries of warfare and invasions combined with the tyranny of local khans had forced the emigration of the Armenians. It is probable the '''until the seventeenth century, the Armenians still maintained a majority in Eastern Armenia''', but the forced relocation of some 250,000 Armenians by Shah Abbas and the numerous exoduses described in this chapter had reduced the Armenian population considerably.}}&lt;/ref&gt;. 1604 йылда Бөйөк Аббас I Арарат үҙәнендә ғосмандарға ҡаршы Көйҙөрөлгән ер тактикаһын ҡулланған. Көнсығыш (Ҡаф тауы арты) Әрмәнстанынан&lt;ref&gt;Vahé Baladouni, Margaret Makepeace, East India Company. [http://books.google.com/books?id=FB4LAAAAIAAJ&amp;pg=PR20&amp;dq=caucasian+Armenia&amp;lr=&amp;as_brr=3&amp;cd=11#v=onepage&amp;q=caucasian%20Armenia&amp;f=false Armenian merchants of the seventeenth and early eighteenth centuries: English East India Company sources], xxi: {{oq|en|During this protracted campaighn the Shah forcibly moved the Armenian population from Caucasian Armenia to Persia proper, leaving behind scorched cities and villages}}&lt;/ref&gt; 250 меңдән ашыу әрмән һөрөлгән&lt;ref name=&quot;Bournoutian Hovannisian&quot; /&gt;&lt;ref&gt;James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas. [http://books.google.com/books?id=CquTz6ps5YgC&amp;pg=PA45&amp;dq=Eastern+Armenia&amp;lr=&amp;as_brr=3&amp;cd=17#v=onepage&amp;q=Eastern%20Armenia&amp;f=false An Ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet empires], p.44: {{oq|en|Armenians were uprooted during these wars, and, in 1604, some 250,000 Armenians were forcibly transferred by Shah 'Abbas to Iran. By the seventeents century, the Armenian had become a minority in parts of their historic lands}}&lt;/ref&gt;. Аракел Даврижеци, XVII быуат авторы, мәғлүмәте&lt;ref&gt;[http://armenianhouse.org/davrizhetsi/history-ru/chapter1_6.html#4 Аракел Даврижеци «Книга историй», гл. 4]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
Аббас шаһ әрмәндәрҙең үтенесенә ҡолаҡ һалып та ҡарамаған. Ул үҙенең нахарарҙарын саҡырып алған һәм, һәр кенәздән үҙенең ғәскәре менән бер гаварҙың халҡын ҡыуҙырыу маҡсатында, уларҙы ил халҡының {{comment|баҡтансыһы|надсмотрщик}} һәм {{comment|юл күрһәтеүсеһе|проводник}} итеп тәғәйенләгән. Ғәмәлдә Ереван ҡалаһы, Арарат өлкәһе һәм яҡын ятҡан айырым гаварҙарҙың халҡы Амиргун ханға [тапшырылған].
&lt;/blockquote&gt;

Нахичеван провинцияһындағы Джульфа ҡалаһы баҫҡынсылыҡ башланған тәүге көндәрҙә үк яулап алынған. Шунан һуң Аббас армияһы Арарат үҙәне тирәләй веер һымаҡ йәйелгән. Шаһ бик һаҡ стратегияға таянған: ситуацияға ҡарап һөжүм иткән һәм сигенгән, ул, үҙенән көслөрәк дошман менән маңлайға маңлай төкәшеп, хәрби походын уңышһыҙлыҡҡа тарытырға теләмәгән.

Карс ҡәлғәһен ҡамағанда, ул Джигазаде Синан Паша етәкләгән ҙур ғосман армияһының яҡынлашып килгәнен белеп ҡалған. Ғәскәрҙе кире сығарыу тураһында бойороҡ биргән. Дошман ошо ерҙә үҙенә запас булдырмаһын өсөн, Аббас тигеҙлектәге бөтә ҡалаларҙың һәм ауылдарҙың файҙаланыу биләмәләрен емереү тураһында бойороҡ биргән. Һәм бының бер өлөшө булып, бөтөн халыҡҡа сигенеүсе фарсы армияһын оҙатып барырға бойороҡ бирелгән. Шулай итеп, 300 меңгә яҡын кеше Аракс йылғаһы ярҙарына оҙатылған. Һөрөлөүгә ҡаршылыҡ күрһәткәндәр шунда уҡ үлтерелгән. Тәүҙәрәк шаһ берҙән-бер күперҙе емерергә бойорған, һәм кешеләрҙе һыу аша сығырға мәжбүр иткәндәр, һәм бында, ағым алып китеп, бик күп кеше ҡаршы яҡҡа сыға алмай батып үлгән. Был ҡот осҡос һынауҙарҙың башы ғына булған. Быны үҙ күҙе менән күргән кеше, — Атай де Гуян, — ҡасҡындар хәлен түбәндәгесә һүрәтләгән:
&lt;blockquote&gt;
Һөрөлгән халыҡҡа ҡышҡы һыуыҡтар ғына ғазаптар һәм үлем килтермәгән. Иң ҙур яфалаусы аслыҡ булған. Үҙҙәре менән алған {{comment|аҙыҡ-түлек|провизия}} бик тиҙ бөткән … имсәк балалар, ризыҡ һәм һөт һорап, илашҡан, әммә ҡатын-ҡыҙ күкрәктәре аслыҡтан кипкәнлектән, быларҙың бер нимәһе лә булмаған. Бик күп ас һәм ябыҡҡан ҡатын-ҡыҙ, аслыҡтан үлгән балаларын юл ситендә ҡалдырып, үҙҙәренең интектергес сәйәхәтен дауам иткән. Ҡайһы берҙәре, аҙыҡ табыу өмөтөнән, яҡындағы урмандарға ингән. Ҡағиҙә булараҡ, улар кире әйләнеп ҡайтмаған. Йыш ҡына үлгән кешеләр әлегә тереләр өсөн аҙыҡ булып хеҙмәт иткән.
&lt;/blockquote&gt;

[[Файл:1740 map of Armenia.jpg|thumb|right|262x262px|1740 йылғы картала Көнсығыш Әрмәнстан (Armenia orientalis)]]
[[Файл:1753 Vaugondy Map of Persia, Arabia and Turkey - Geographicus - TurkeyArabiaPersia-vaugondy-1753.jpg|мини|262x262px|Ғосман һәм Фарсы империялары картаһы. Әрмәнстан улар араһында бүленгән күренештә һынланған, Robert de Vaugondy, 1753 йыл.]]

Буш тигеҙлектә армияһын һаҡлай алмаған Синан Паша Ван ҡалаһында ҡыш сығырға мәжбүр булған. Шаһты эҙәрлекләү маҡсатында ебәрелгән армиялар 1605 йылда ҡыйратылған, һәм 1606 йылға Аббас элек төрөктәр баҫып алған ерҙәрен кире яулап алған.

XV быуаттан Әрмәнстан территорияһының бер өлөшө шулай уҡ Чухур-Саад тип билдәле булған. Исмаил I дәүеренән ул административ яҡтан Сефевидтар дәүләтенең Чухур-Саад бегларбеклығын тәшкил иткән. Надир-шаһ үлгәндән һуң һәм Афшарҙар династияһы ҡолатылғандан һуң, Чухур-Саадтың нәҫел милекселәре булған Устаджлу ҡәбиләһенең урындағы ҡыҙылбаш идарасылары Эриван ханлығын булдырып, үҙҙәренең бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән. Әрмән халҡын Әрмәнстандан ҡыҫырыҡлап сығарыу һөҙөмтәһендә&lt;ref name=&quot;Bournoutian1&quot;&gt;{{Статья:George A. Bournoutian: The Politics of Demography}}{{oq|en|All documents relating to the Armenian immigration make it clear that Russia, for political, military, and economic reasons, strongly encouraged the Armenians to settle in the newly-established Armenian province, especially the region of Erevan, which between 1795 and 1827 had lost some 20,000 Armenians who had immigrated to Georgia.}}&lt;/ref&gt; XVIII быуатҡа Чухур-Саад өлкәһе халҡының дөйөм һанынан 20 % әрмән милләтле булған. Һуңғараҡ хан тәхетендә Устаджлу ырыуын төрөк ҡәбиләһе Кенгерли алмаштырған. Каджарҙар власы осоронда Эриван ханлығы Каджар Иранының вассал бойондороҡлоғон таныған. Кенгерли хан ырыуы Каджар ырыуы ханына алмаштырылған. Тарихи Әрмәнстан территорияһында шулай уҡ Нахичеван һәм Ҡарабах ханлыҡтары булған.

XVII быуат башынан XVIII быуат уртаһына саҡлы Таулы Ҡарабах территорияһында, сефевид шаһы Аббас I дәүерендә, дөйөм Хамса атамаһы аша билдәле булған биш әрмән мәликлеге (ваҡ кенәзлектәре) булған&lt;ref name=&quot;Петрушевский И. П.&quot;/&gt;. Хамсаның әрмән халҡы идарасылары Мәлик-Беглерян, Мәлик-Исраелян (һуңғараҡ Мирзаханян һәм Атабекян), Мәлик-Шахназарян, Мәлик-Аванян һәм Гасан-Джалаляндар династияһы, шулар араһында Гасан-Джалаляндар, уларҙың кесе тармағы Атабекяндар һәм Мәлик-Шахназаряндар төп династиялар булған, ҡалған кенәздәр Әрмәнстандың башҡа өлкәләренән күсеп килгән булған.

XVIII быуатта Давид Бәк һәм Иосиф Эмин ҡаф тауы арты әрмәндәренең төрөк һәм ирандарға ҡаршы көрәше башында торған.

==== XVIII быуатта әрмән милли азатлыҡ көрәше ====
{{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Исраэль Ори|Давид Бәк|Гасан-Джалалян, Есаи|Шаамирян, Шаамир Султанум|Баграмян, Мовсес|Эмин, Иосиф}}
[[Файл:Israel Ory.JPG|180px|thumb|left|Исраэл Ори портреты]]
Бөйөк [[Пётр I]] идаралыҡ иткән замандарҙан Рәсәйҙә проәрмән ориентацияһы башланған. Бында әрмән милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәренең береһе Исраэл Ори әһәмиәтле роль уйнаған. Мәскәүҙә Ори Пётр I менән осрашҡан һәм уға сюник мәликтәренең хатын тапшырған. Пётр [[Швеция]] менән һуғыш тамамланғандан һуң әрмәндәргә ярҙам итергә вәғәҙә биргән. Үҙенең киң эрудициялылығы һәм интеллекты менән Ори император һарайының иғтибарын йәлеп иткән. Ори Пётрға түбәндәге план тәҡдим иткән: Грузияны һәм Әрмәнстанды азат итеү маҡсатында Ҡаф тауы артына 25 меңлек рус армияһын, шул иҫәптән, 15 мең казак һәм 10 мең пехота, ебәрергә кәрәк тигән. Казактар Дарьял тарлауығы аша, ә {{comment|йәйәүле ғәскәр|пехота}} [[Әстерхан]]дан [[Каспий диңгеҙе]] буйлап йөҙөп китергә тейеш булған. Урында рус ғәскәрҙәре грузин һәм әрмәндәрҙең ҡораллы көстәренең ярҙамын алырға тейеш булған. Фарсыстанға, урында йәшәгән халыҡтың фекер йүнәлешен билдәләү, юлдар, ҡәлғәләр һ.б. тураһында мәғлүмәт йыйыу маҡсатында, башында Ори торған махсус миссия ебәрергә ҡарар ителгән. Шик тыуҙырмаҫ өсөн, Ори рим папаһы тарафынан Хөсәйен солтан һарайына Фарсыстан империяһында йәшәгән христиандар тормошо тураһында мәғлүмәт йыйыу маҡсатында ебәрелеүен хәбәр итергә тейеш булған.

1707 йылда, кәрәкле әҙерлектән һуң, Ори, рус армияһы полковнигы рангыһында, ҙур отряд менән юлға сыҡҡан. Фарсыстандағы француз миссионерҙары, шаһҡа Рәсәй бойондороҡло Әрмәнстан булдырырға, ә Ори әрмән батшаһы булырға теләй, тип ошаҡлашып, Ориҙың [[Исфахан]]ға килеүенә ҡамасаулыҡ ҡылырға маташҡан. Ори, Ширванға килеп еткәндән һуң, бер нисә көн буйы ил биләмәләренә инеү рөхсәтен көткән. Шемахта ул Рәсәй ориентациялы грузин һәм әрмән лидерҙары менән осрашҡан һәм уларҙың фекерен хуплаған. 1709 йылда ул Исфаханға килгән, һәм тағы а сәйәси лидерҙар менән һөйләшеүҙәр алып барған. Фарсыстандан Рәсәйгә ҡайтҡан сағында, 1711 йылда Ори көтмәгәндә Әстерханда вафат булған.

1722 йылда Сюник һәм Таулы Ҡарабах әрмәндәре фарсы хакимлығына ҡаршы ихтилалға күтәрелгән. Ихтилал башында [[Давид Бәк]] һәм Есаи Гасан-Джалаляндар торған, һәм улар бер нисә йылға иран хакимлығын ҡолатҡан. Ихтилал Нахичеван крайын солғап алған. 1727 йылда Сефевидтар регионда Давид Бәк власын таныған, ә полководец үҙе хатта тәңкә һуғыу хоҡуғын да алған. 1730 йылда уның вариҫы Мхитар Спарапетты үлтергәндән һуң Сюник әрмәндәрең 8 йыл даукм иткән ихтилалы тамамланған.

Әрмән милли-азатлыҡ хәрәкәтенең яңынан терелеүе XVIII йөҙйыллыҡтың икенсе яртыһында күҙәтелгән. Шулай, 1773 йылда уҡ Шаамир Султанум Шаамирян {{comment|«Шөһрәт яратыусанлыҡ тоҙағы»|«Западня честолюбия»}} тигән хеҙмәтендә төҙөләсәк бойондороҡһоҙ Әрмән дәүләтенең республиканса принциптарын яҙып ҡуйған булған&lt;ref&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Шаамирян Шаамир Султанум|издание=3}}&lt;/ref&gt;. Әрмән дәүләтен тергеҙеү планын төҙөгән Иосиф Эмин һәм Мовсес Баграмян был осор милли-азатлыҡ көрәшенең әһәмиәтле эшмәкәрҙәре булған.

XVIII быуаты аҙағында Таулы Ҡарабахтың әрмән мәликтәре, Рәсәй империяһы ярҙамында Ҡарабахта әрмән идаралығын тергеҙеү өмөтө менән арымай-талмай Ибраһим Хәлил ханға ҡаршы көрәшкән.

==== Көнсығыш Әрмәнстандың Рәсәй империяһы составына инеүе ====
{{Төп мәҡәлә|Көнсығыш Әрмәнстан Рәсәй империяһы составында|Көнсығыш Әрмәнстан}}
XIX быуат башынан тарихи Көнсығыш Әрмәнстан территорияһы яйлап Рәсәй империяһына ҡушылған&lt;ref&gt;{{Книга:Шнирельман: Войны памяти|236—237}}&lt;/ref&gt;. 1804—1813 йылдарҙағы Рус-фарсы һуғышы һөҙөмтәһендә Рәсәйгә Ҡарабах ханлығы (XVIII быуат уртаһында әрмән&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Петрушевский И. П., Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX вв., Л., 1949, с. 59: {{oq|ru|Наряду с этим были и владетельные мелики — армяне в следующих округах […] в пяти округах Нагорного Карабага — Чараберд (Джраберт), Гюлистан, Хачен, Варанда и Дизак; эти пять карабагских армянских меликств обычно известны под общим именем „Хамсэй-и Карабаг“ („карабагская пятерица“)}}&lt;/ref&gt; Хамс мәликлеге) ҡушылған, ә Таулы Ҡарабахтың таулы өлөшөндә башлыса әрмәндәр йәшәгән&lt;ref name=&quot;Bournoutian2&quot;&gt;{{Статья:George A. Bournoutian: The Politics of Demography}}{{oq|en|An uncited Russian survey of 1832 and my article are used as the main sources for this statement. The survey lists the Armenian population of the whole of Karabakh at 34.8 percent (slightly over one-third) and that of the Azeris at 64.8 percent. This time Altstadt confuses the reader by identifying the whole of Karabakh with Mountainous Karabakh. The Armenian population of Karabakh (as will be demonstrated below) was concentrated in 8 out of the 21 districts or mahals of Karabakh. These 8 districts are located in Mountainous Karabakh and present-day Zangezur (then part of Karabakh). Thus 34.8 percent of the population of Karabakh populated 38 percent of the land. In other words the Armenians, according to the survey cited by Altstadt, formed 91.58 percent of the population of Mountainous Karabakh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sumgait.info&quot;&gt;Мельтюхов, Тер-Саркисян, Трапезникова. [http://sumgait.info/caucasus-conflicts/historical-falsifications/historical-falsifications-1.htm Исторические фальсификации с политической подоплёкой].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Грамоты и другие исторические документы XVIII столетия, относящиеся к Грузии, т. I, с. 1768 по 1774 гг., под ред. А. А. Цагарели, СПб. 1891, док.198, с. 434. {{oq|ru|Хамс составляет владение, и во оных семь воеводских правлений, народ весь армянского закона, в том владении находится армянский патриарх}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ был ваҡытҡа ҡатнаш халыҡ йәшәгән тарихи Сюниктағы Зангезурҙа. Эриванды ҡамауға йүнәлтелгән ике ынтылыш та уңыш килтермәгән. 1826—1828 йылдарҙағы Рус-фарсы һуғышы барышында, 1827 йылдың 5 октябрендә, граф Паскевич Эриванды яулап алған; бынан алдараҡ (июндә) Нахичеван ханлығының баш ҡалаһы Нахичеван да ҡолатылған.

Һуңғараҡ ҡул ҡуйылған Туркманчай тыныслыҡ килешеүе был ханлыҡтар территорияларын Рәсәйгә биргән һәм йыл әйләнәһендә мосолмандарҙың Фарсыстанға, ә христиандарҙың — Рәсәйгә ҡушылыу хоҡуғы билдәләнгән. 1828 йылда Эриван һәм Нахичеван ханлыҡтары урынында Әрмән өлкәһе барлыҡҡа килгән, һәм унда Ирандан XVII быуат башында фарсы властары&lt;ref&gt;[http://feb-web.ru/feb/griboed/texts/piks3/3_4_v3.htm А. Грибоедов. Записка о переселеніи армянъ изъ Персіи въ наши области. 1928 г.]&lt;/ref&gt; Ҡаф тауы артынан Иранға һөрөлгән бик күп әрмән тоҡомдары яңынан күсерелгән&lt;ref name=&quot;sumgait.info&quot; /&gt;. Һуңғараҡ, 1849 йылда, Әрмән өлкәһе Эриван губернаһы тип үҙгәртелгән.

1877—1878 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышы йомғаҡтары буйынса, Рәсәй империяһы күҙәтеүе аҫтына икенсе тарихи биләмә (Көнбайыш Әрмәнстан) — һуңынан ойошторолған Карс өлкәһенә Карс һәм уның тирә-яны күскән.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|[[Файл:Map of Armenia during Middle Ages, 1736.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Map of Armenia during Middle Ages, 1736.jpg|мини|232x232px|Бөйөк{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Әрмәнстан провинциялары. George Whiston, 1736 йылда баҫылған.|үҙәк]]
|[[Файл:1740_map_of_Armenia.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:1740_map_of_Armenia.jpg|без|мини|219x219px|1740{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} йылғы картала Көнсығыш Әрмәнстан (Armenia orientalis).]]
|[[Файл:John Pinkerton. Map of Persia. 1818.A.jpg|мини|214x214px|Фарсыстан империяһы картаһында Көнсығыш Әрмәнстан. Джон Пинкертон, 1818 йыл.|үҙәк]]
|[[Файл:ArmenianOblast.jpg|thumb|220x220px|Рәсәй империяһы составында Әрмән өлкәһе (1849 йылға саҡлы йәшәгән)|үҙәк]]
|-
|[[Файл:Administrative_map_of_Erivan_Governorate_-_1913.gif|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Administrative_map_of_Erivan_Governorate_-_1913.gif|центр|мини|202x202пкс|Ериван{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  губернаһы (1849—1917)]]
|[[Файл:Administrative_map_of_Elisabethpol_Governorate_-_1913.gif|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Administrative_map_of_Elisabethpol_Governorate_-_1913.gif|центр|мини|203x203пкс|Елисаветполь{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} губернаһы (1868—1917)]]
|[[Файл:Administrative_map_of_Kars_Oblast-1913.png|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Administrative_map_of_Kars_Oblast-1913.png|центр|мини|187x187пкс|Карс{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} өлкәһе (1878—1917)]]
|
|}

=== Көнбайыш Әрмәнстан ===
{{Төп мәҡәлә|Көнбайыш Әрмәнстан}}
[[Файл:Moll, Herman. Turkey in Asia; or Asia Minor &amp;c. 1736.jpg|слева|мини|263x263px|XVIII быуаттың беренсе яртыһында Көнбайыш Әрмәнстан. Һолланд картографы Герман Моллдың картаһы (1678—1732).]]
1453 йылда Мехмед II {{comment|Истамбулды|Константинополь}} яулаған һәм уны Ғосман империяһының баш ҡалаһына әйләндергән. Ғосман солтандары, Константинополдә әрмән патриархатына нигеҙ һалыу маҡсатында әрмән архиепискобын саҡырғандар. Константинополь әрмәндәре һан яғынан артҡан һәм йәмғиәттең абруйлы (тулы хоҡуҡлы булмағанда ла) ағзалары булғандар.[[Файл:1818 Pinkerton Map of Turkey in Asia, Iraq, Syria, and Palestine - Geographicus - TurkeyAsia-pinkerton-1818.jpg|мини|263x263px|Ғосман империяһы картаһында Көнбайыш Әрмәнстан, Джон Пинкертон, 1818 йыл.]] Ғосман империяһы ислам закондарына ярашлы идара ителгән. Христиандар һәм йәһүдтәр кеүек {{comment|«башҡа дин тотоусылар»|«неверные»}} үҙҙәренең статусы талаптарын ҡәнәғәтләндереү маҡсатында өҫтәлмә һалым — зимми түләргә тейеш булған. Константинополдә йәшәгән әрмәндәр, тарихи Әрмәнстан территорияһындағы әрмәндәрҙән айырмалы рәүештә, солтанға таянған. Улар урындағы паша һәм бейҙәр яғынан ҡаты мөнәсәбәткә дусар ителгән һәм курд ҡәбиләләренә лә һалым түләргә тейеш булған&lt;ref&gt;[http://www.armenianhouse.org//docs-ru/armenia1.html Армения и Ближний Восток: Армения в XIX веке&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Ғосман империяһында йәшәгән башҡа христиандар кеүек үк, шулай уҡ әрмәндәр сәләмәт малайҙарын, янычарҙар тәрбиәләү маҡсатында, солтан хөкүмәтенә бирергә тейеш булған. Ҡайһы бер ғосман генералдарының үҙҙәренең әрмән сығышлы булыуы менән ғорур булғаны билдәле&lt;ref&gt;[http://armenia-russia.ru/index/0-51 РОССИЯ АРМЕНИЯ.РУ&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521203029/http://armenia-russia.ru/index/0-51 |date=2009-05-21 }}&lt;/ref&gt;.

XVI—XX быуаттар башында Ғосман империяһы хөкөмдарҙары тарихи әрмән ерҙәренә төрөк идаралығына лояль булған һәм, әрмәндәрҙән айырмалы, сәйәси амбициялары кәм булған мосолман курдтарҙы әүҙем рәүештә урынлаштырған. XVII быуатҡа, Ғосман империяһының бөлгөнлөккә төшөүе менән бәйле, властарҙың ғөмүмән христиандарға һәм, айырып әйткәндә, әрмәндәргә мөнәсәбәте күҙгә күренеп насарланған. Солтан Абдул Меджид I 1839 йылда үҙ территорияһында {{comment|«үҙгәрештәр»|«реформа»}} эшләгәндән һуң, Ғосман империяһында әрмәндәрҙең хәле күпмелер дәрәжәлә яҡшырған.

== Милли хәрәкәт һәм әрмән мәсьәләләре (1878—1922) ==
{{Main|Әрмән мәсьәләһе|Әрмән милли яңырыуы}}
{{Шулай уҡ ҡарағыҙ|1894—1896 фйылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп үлтереү}}

=== XIX б. һуңында — XX б. башында әрмәндәрҙең хәле ===
&lt;!--Армянским Национальным собранием [[Константинополь|Константинополя]] 24 мая 1860 г. была принята Национальная конституция под названием «Положение об армянской нации» («Низамнамеи миллети эрманиан»). Она была утверждена [[Высокая Порта|Высокой Портой]] 17 марта 1863 г. Этим османсккое правительство стремилось повысить престиж Османской империи в Европе, что отвечало обязательствам, взятым Османской империей согласно [[Парижский мирный договор (1856)|Парижскому договору 1856 г.]] По Положению об армянской нации [[Константинопольский патриархат Армянской апостольской церкви|армянский патриарх]] признавался «главой нации» и посредником в исполнении законов государства. Для решения внутренних дел Западных армян избиралось Национальное собрание (законодательный орган) в составе 140 депутатов (20 — от духовенства, 120 — от светских кругов). Для решение церковных дел в патриаршестве должно было действовать Духовное собрание, а для ведения политических дел — Политическое собрание, которые, в случае необходимости, могли образовать Общее собрание. Патриарх и члены этих двух собраний избирались общим собранием, состоявшим из почетных членов нации. Депутатское собрание, называвшееся Общим национальным собранием, созывалось раз в два года&lt;ref&gt;[http://www.genocide.ru/enc/national-constitution.htm НАЦИОНАЛЬНАЯ КОНСТИТУЦИЯ 1860 Г.]&lt;/ref&gt;. --&gt;
[[Рус-төрөк һуғышы (1877—1878)|1877—1878 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышы]]нан һуң [[Рәсәй империяһы|Рәсәйгә]] [[Ғосман империяһы|Төркиәнән]] тарихи Әрмәнстан биләмәләре — Карс һәм уның тирә-яны күскән. Был һуғышты тамамлаған Берлин трактаты солтандан шулай уҡ Төрөк Әрмәнстаны территорияһында ла реформалар үткәреүҙе талап иткән һәм әрмәндәргә хәүефһеҙлек һәм үҙидаралыҡ гарантияһын биргән. Шулай итеп, әрмән мәсьәләһе тәүге тапҡыр халыҡ-ара дипломатик проблема булараҡ хәл ителгән, һәм был әрмәндәрҙә сикһеҙ өмөт уятҡан.
[[Файл:Armenian population map 1896.jpg|thumb|258x258px|1896 йылда әрмән халҡын Ғосман империяһының көнсығыш өлкәләренә таратып ултыртыу (''Көнбайыш Әрмәнстан'')]] 
Шулай булыуға ҡарамаҫтан, солтан [[Әбделхәмит II]] (1876—1908) идара иткән йылдарҙа Төрөк Әрмәнстанындағы йәшәү шарттары күҙгә күренеп насарланған. Икенсе сорт граждандары тип йөрөтөлгән әрмәндәргә ҡорал йөрөтөү тыйылған, һәм улар курд {{comment|һуғыш ваҡытында халыҡты талап йөрөүсе|мародёр}} һәм оттоман һалым йыйыусылары ҡорбандарына әйләнгәндәр. Әммә [[Истанбул]]да улар әлегә мөһим {{comment|өҫтөнлөктәр|привилегия}} менән файҙаланған. Улар айырым «милләттәр» (милли берләшмәләр ойошторған) һәм ҡайһы коммуналь үҙидараға рәхәтләнгәндәр. Оттоман дәүләт хеҙмәтендә һәм банк системаһында күпселеген әрмән һәм гректар эшләгән. Күпкә юғары мәҙәни кимәле һәм тырышлығы менән улар урындағы халыҡтың — төрөк сауҙагәрҙәренең һәм баҙар һатып алыусыларының көнсөллөгөн уятҡанн.

Әрмән милли-азатлыҡ хәрәкәте әрмәндәрҙең тыуған иле Әрмәнстанды (тарихи регион) ғосман һәм урыҫ өҫтөнлөгөнән азат итеүгә һәм бойондороҡһоҙлоҡҡа ынтылышты сағылдыра. Балҡан халыҡтарының милли-азатлыҡ хәрәкәте һәм Көнсығыш мәсьәләләренә европа көстәрен артабан ылыҡтырыу был моментта Ғосман империяһында баҫтырыуға дусар ителгән әрмән милли хәрәкәтенә һәм милли-азатлыҡ идеологияһына көслө тәьҫир иткән&lt;ref&gt;Арам Джей. Киракосян — Британская дипломатия и армянский вопрос: с 1830-х по 1914 гг, страница 58 (англ.)&lt;/ref&gt;. Әрмән милли хәрәкәте өс партия: Гнчакян Социал-демократик партияһы, Арменакан һәм Дашнакцутюн аша кәүҙәләндерелгән ойошторолған эшмәкәрлек булған. Һуңғыһы иң эре һәм иң йоғонтоло партия булған. Милли хәрәкәтте хупламаған һәм нейтраль ҡалған әрмәндәр «чезок» (әрмән теленән тәржемә иткәндә «չեզոք» означает нейтраль тигәнде аңлата) тип аталғандар.
[[Файл:WesternArmeniaPopulationBefore1915(rus).png|мини|257x257px|1915 йылда Әрмәндәр геноцидына тиклемге Көнбайыш Әрмәнстандың этник картаһы. Константинополь патриархаты мәғлүмәте.]]
1895 йылда Абдул-Гамид үҙенең «әрмән мәсьәләһен тулыһынса хәл итеү» вариантын тормошҡа ашырыуға тотонған. Солтан исеме менән аталған «Гамидие (кавалерия)» махсус ҡораллы отрядтар Сасун гаварында, Эрзрумда һуйыш, Трабзонда, Ван ҡалаһында, Харпутта, Истамбулда һәм Марашта әрмән халҡын күпләп үлтереүҙе маҡсат итеп ҡуйған. Әрмән революционерҙары яуап итеп Истамбулдағы Оттоман банкын ҡулға алған һәм ярҙам һорап европа державаларына мөрәжәғәт иткән. Был 1894—1896 йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуға йәғни һуйыуға алып килгән сигнал булған: 300000 яҡын әрмән һәләк ителгән, шулай уҡ 80000 әрмән башҡа илдәргә ҡасып киткән. 1904 йылда сасунлылар, еңелеү менән тамамланған Сасун ихтилалын ойошторған.

[[Файл:Mkrtich Khrimyan.jpg|thumb|right|200px|Католикос Мкртич I Ванеци (Хримян)]]
1908 йылда Төркиәлә башында «Берләшеү һәм прогресс комитеты», йәки {{comment|Йәш төрөктәр|Младотурки}} торған революция булған. Комитет Абдул Гамид II {{comment|мәрхәмәтһеҙ|деспотическое правление}} хакимлығының тамамланыуын һәм империяның милли аҙсылығына ҡарата яңы курс башланыуын иғлан иткән. Әрмәндәр йәш төрөктәр хәрәкәтен хуплаған һәм яңы хөкүмәт формалашыуында ҡатнашҡан. Әммә тиҙҙән, 1909 йылда, 15000 артыҡ әрмәндең ғүмерен өҙгән йыртҡыстар Киликий һуйышы йәмәғәтселекте тетрәндергән.

Рәсәй империяһының әрмән подданныйҙары, XX быуат башында татарҙар (әзербайжандар) менән бәрелештәргә ҡарамай, (ҡарағыҙ: 1905—1906 йылдарҙағы Әрмән-татар һуйышы), Ғосман Төркиәһендә йәшәгән ҡәрҙәштәре менән сағыштырғанда, күпкә именерәк йәшәгән. 1900-сө йылдарҙа Ҡаф тауы артында марксизм популярлашҡан. Бының менән бер рәттән Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғона ынтылған милли кәйефле төркөмдәр ҙә барлыҡҡа килгән (ҡарағыҙ: Дашнакцутюн (Дашнактар).

1903 йылдың 12 июнендә Әрмән апостол сиркәүенә һәм дини учреждениеларға ҡараған күсемһеҙ милектең (табышлы ерҙәрҙе лә индереп) хөкүмәт идаралығына күсеүе тураһында закон сыҡҡан. Был законға яуап итеп Ереванда, Александрополдә, Эчмиадзинда, Аштаракта, Ахалцихта һәм Кавказ тауының әрмәндәр йәшәгән башҡа урындарында күп кеше ҡатнашҡан протест демонстрациялары уҙған, [[Гәнжә]]лә (Елизаветполь), [[Тифлис]]та, Шушала, [[Баҡы]]ла, Карста, Камарлуҙа, Лориҙа әрмәндәрҙең полиция һәм ғәскәрҙәр менән ҡораллы бәрелештәре булған. 1903 йылдың 14 октябрендә гнчаксылар Ҡаф тауы наместниклығына һәм уның баш начальнигы Григорий Сергеевич Голицындың (1838) ғүмеренә ахырына еткерелмәгән һөжүм ойошторғандар. Сиркәү милеген элекке ҡортомға алғандар мөлкәтте эксплуатациялауҙан баш тартҡан, крәҫтиәндәр йыйылған уңышты юҡҡа сығарған йәки Эчмиадзинға йәшертеп кенә тапшырған.

1905 йылдың 1 авгусында [[Николай II]] әрмән сиркәүенә конфискацияланған милеген кире ҡайтарыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуйған; шуның менән бер рәттән әрмән милли мәктәптәрен ҡабаттан асыу рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;[http://www.genocide.ru/enc/confiscation.htm ЗАКОН О КОНФИСКАЦИИ ИМУЩЕСТВА АРМЯНСКОЙ ЦЕРКВИ 1903 Г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924021509/http://www.genocide.ru/enc/confiscation.htm |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

=== Әрмәндәр геноциды ===
{{main|Әрмәндәр геноциды}}
[[Файл:Armenian Genocide Map-ru.svg|thumb|left|288x288px|Һуйыштың төп райондары, концентрацион лагерҙар (Дер Зор, Рас ул-Айн һ.б.)]][[Файл:Morgenthau336.jpg|thumb|right|250px|Үлтерелгән әрмәндәрҙең мәйеттәре (АҠШ илсеһе Генри Моргентауҙың китабында 1918 й. баҫылған фотография)]]
Ғосман империяһының һуңғы көндәрендә унда христиан динендә торған халыҡты «этник таҙартыу» башланған; һәм әрмәндәр бигерәк тә ҡаты ғазаптарға дсар ителгән. 1894—1896 йылдарҙа халыҡты күпләп ҡырыуҙың тәүге тулҡыны үтһә, һуңғыһы — 1915—1923 йылдарҙа булған. Беренсе донъя һуғышы барышында ғосман төрөктәре әрмәндәрҙе Рәсәй империяһы менән союзда тороуҙа ғәйепләгән һәм ошо дәлилде барлыҡ әрмән халҡын ил эсендәге дошман тип иғлан итеүгә һылтау итеп файҙаланған. 1915 йылдан алып 1923 йылға саҡлы ваҡиғаларҙы күпселек ғалимдар дәүләт хуплаған {{comment|күмәк халыҡты ҡырыу|массовое убийство}} — геноцид тип баһалаған&lt;ref&gt;[http://www.genocidescholars.org/resolutionsstatements.html International Association of Genocide Scholars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314082403/http://www.genocidescholars.org/resolutionsstatements.html |date=2009-03-14 }}&lt;/ref&gt;. Әммә төрөк властары үлемдәр, сир һәм аслыҡ менән аралашып, ике яҡтан да күп ҡорбанға килтергән Граждандар һуғышы һөҙөмтәһе, тип раҫларға тырыша.

Үлгән кешеләрҙең төгәл һанын һанап бөтөрлөк түгел. Бик күп мәғлүмәттәрҙән билдәле булғнса, әрмәндәрҙе үлтереүҙең башҡа төрлө ысулдарын һанамағанда, лагерҙарҙа ғына миллиондан артыҡ кеше һәләк булған. Ҡорбандарҙың дөйөм һаны миллион ярым тип баһалана. Йөҙәр меңләгән әрмән, эҙәрлекләүҙәрҙән ҡасып, йәшәргә икенсе ил эҙләргә мәжбүр булған. &lt;br /&gt;
Геноцидтың төп ойоштороусылары һәм башҡарыусылары әрмән халҡының үс алыусылары ойошторған «Немезис» операцияһы&quot; барышында юҡ ителгән. &lt;br /&gt;
24 апрель — Әрмәнстанда Геноцид ҡорбандарын иҫкә алыу көнө, тип иғлан ителгән.

=== Әрмәнстан Демократик Республикаһы ===
{{main|Ҡаф тауы фронты (Беренсе донъя һуғышы)|Әрмәнстан Демократик Республикаһы|Ҡаф тауы артына Герман-төрөк  интервенцияһы (1918)}}
[[Файл:Boundary between Turkey and Armenia as determined by Woodrow Wilson 1920.jpg|мини|240x240пкс|Севр тыныслыҡ килешеүе буйынса Әрмәнстандың көнбайыш сиге]]
XI быуат уртаһынан алып XX быуат башындағы осорҙа тарихи Әрмәнстан территорияһында көслө әрмән дәүләтселеге булмаған. Сағыштырмаса бойондороҡһоҙ кенәзлектәр һәм мәликлектәр генә булған. Улар ҡайһы саҡта византийҙар, монголдар, фарсылар һәм төрөктәр күҙәтеүе аҫтында булған. XX быуат башында Көнбайыш Әрмәнстан һаман төрөк иҙеүе аҫтында, ә Көнсығыш Әрмәнстан Рәсәйҙең бер киҫәге булған. Ғосман һәм Рәсәй империялары тарҡалыуы менән бәйле тарихи Әрмәнстан территорияһында көслө Әрмән дәүләте төҙөү өмөтө яңынан уянған.

1917 йылдың сентябрендә [[Тифлис]] съезында [[Әрмән милли советы]] һайланған — 1375 йылда Кесе Әрмәнстан ҡолатылғандан һуң, Әрмәнстанда тәүләп юғары сәйәси орган барлыҡҡа килгән.

1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң, Рәсәй империяһы тулыһынса тарҡалғанға һәм [[СССР]] төҙөлгән дәүергә саҡлы Тифлиста Ҡаф тауы арты (Закавказский) комиссариаты булдырылған.

1917 йылдың 5 (18) декабрендә рәсәй һәм төрөк ғәскәрҙәре араһында Эрзинджан килешеүе төҙөлгән. Был урыҫ ғәскәрҙәренең Көнбайыш (Төрөк) Әрмәнстанынан Рәсәй территорияһына күпләп ҡайтыуына килтергән. 1918 йыл башында төрөк көстәренә фактически ике йөҙ офицер командалығындағы бер нисә мең генә ҡаф тау (нигеҙҙә әрмәндәрҙән торған) {{comment|үҙҙәре теләп һуғышҡан көстәр|добровольцы}} ҡаршы торған.

1918 йылдың 18 апреленә тиклем әрмәндәр Ван ҡалаһында төрөк армияһына ҡаршы тороуын дауам иткән, ләкин, ахырҙа, Фарсыстанға эвакуацияланырға һәм сигенергә мәжбүр булған.

1918 йылдың апрелендә Ҡаф тауы арты сеймы {{comment|Ҡаф тауы арты Демократик Федератив Республикаһын|Закавказская Демократическая Федеративная Республика}} иғлан иткән. Ғосман империяһы уны таныған һәм май айында тыныслыҡ килешеүен төҙөгән. Әммә 15 майҙа төрөк ғәскәрҙәре килешеүҙе өҙгән һәм һөжүм башлаған.

Грузиндар һәм бигерәк тә төрөк яҡлы булған әзербайжан татарҙары, һуғышты артабан алып барыуҙың мәғәнәһен күрмәгән. Ҡаф тауы арты федерацияһы тарҡалған, һәм 1918 йылдың 28 майында Тифлиста тәүге Әрмәнстан Демократик Республикаһы иғлан ителгән.

Ҡара ҡылыс ҡаты алышында, Баш-Апаран ҡаты алышында һәм Сардарапат ҡаты алышында әрмән корпусы төрөк ғәскәрҙәренә емергес еңелеү килтергән һәм дошмандың Көнсығыш Әрмәнстанға үтеүенә кәртә ҡорған. Бындай ғәййәрлек яңы барлыҡҡа килгән йәш республиканы һәләк булыуҙан ҡотҡарған…

1921 й. 16 мартында Совет Рәсәйе һәм Төркиә араһында октябрҙә ҡабул ителгән Карс килешеүендә ҡабатланған шарттар нигеҙендә Мәскәү килешеүе төҙөлгән. Ул осрашыуҙа яңы Ҡаф тауы арты совет республикалары — Әрмәнстан, Грузия һәм Әзербайжан да ҡатнашҡан. Килешеүгә ярашлы, Төркиәгә Карс, Ығдыр һәм Ардахан илдәре бирелгән, әммә ғәскәрен Гюмриҙан һәм Аджариянан алырға тейеш булған; Әрмәнстан һәм Әзербайжан араһында бәхәсле территория булған Нахичевань Әзербайжан ССР-ына тапшырылған). Әрмәндәрҙең рух символы булған боронғо Ани ҡалаһы һәм Арарат тауҙары территорияһы Төркиәгә бирелгән.

[[Файл:TreatyofKarsMap.jpg|thumb|262x262px|Карс килешеүе буйынса урынлаштырылған совет-төрөк сиге]]

Әрмәнстан һәм Төркиә араһындағы Александрополь килешеүе буйынса (1920 йылдың 2 октябре) Әрмәнстан ҡатнаш халыҡ (әрмәндәр һәм әзербайжандар) йәшәгән Сюникты (Зангезур һәм Нахичевань) Әзербайжанға биреү бурысын алған, ләкин башында Гарегин Нжде торған Зангезур әрмәндәре, килешеү һәм Әрмәнстандың артабан большевиклашыуы менән килешмәгәнлектән, Таулы Әрмәнстан Республикаһын иғлан иткән (унда Зангезурҙан тыш Таулы Ҡарабахтың көньяҡ өлөшө ингән булған).

1921 й. февралендә Әрмәнстанда антибольшевистик Февральское ихтилалы тоҡанған, 18 февралдә баш күтәреүселәр Ереванды яулап алған. Башында Симон Врацян торған «Тыуған илде ҡотҡарыу комитеты» тип аталған ваҡытлы революцион хөкүмәт барлыҡҡа килгән. Ләкин 2 апрелдә РККА көстәре баш күтәреүселәрҙән Ереванды тартып алған, ҡалған ихтилалсылар Зангезурҙағы Гарегин Нждеға ҡушылған&lt;ref&gt;[http://nashasreda.ru/fevralskoe-vosstanie-1921-goda-v-armenii/ Февральское восстание 1921 года в Армении]&lt;/ref&gt;.

1921 й. яҙында дашнактарҙың ҡораллы отрядтарын Ҡыҙыл Армия Иранға ҡыуып сығарған, шуға ҡарамаҫтан Мәскәү Зангезурҙы Әрмәнстанға биргән.

1922 йылда Әрмәнстан, ЗСФСР (Ҡаф тауы арты СФСР) составындағы өс республикаһының береһе булып, СССР-ға ингән. Шулай итеп, Әрмәнстан, халыҡ-ара сәйәсәттә суверенитетын һәм Көнбайыш Әрмәнстан әрмән халҡын юғалтҡанлыҡтан, әрмән мәсьәләһе халыҡ-ара повестканан төшөп ҡалған.

== Совет Әрмәнстаны (1922—1991) ==

=== Әрмән Совет Социалистик Республикаһы ===
{{main|Әрмән Совет Социалистик Республикаһы}}
[[Файл:Aghasi Khanjian 1934.jpg|right|thumb|165px|Агаси Гевонд улы Ханджян, 1930—36 йылдарҙа Әрмәнстан КП(б) Үҙәк Комитетының беренсе секретаре]]
1928 йылда Әрмәнстанда күп яңғыҙ хужалыҡтарҙы коллективлаштырыу башланған.

{{comment|Ҡаф тауы арты Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Закавказская Советская Федеративная Социалистическая Республика}} 1936 йылда бөтөрөлгән, һәм Әрмәнстан ССР-ы туранан-тура СССР — Советтар Союзы составына ингән. Советтар Союзының башҡа республикаларындағы кеүек үк, совет етәкселеге тарафынан ойошторолған ижтимағи үҙгәрештәр эҙемтәләре Әрмәнстан өсөн дә ауыр булған. Әрмәндәр ҡаты контроль аҫтында йәшәгән, һүҙ азатлығы юҡ кимәлендә булған. Сталин идара иткән осорҙа теләһә ниндәй гражданин, университет тарих профессорымы ул, әллә тулы урта белеме булмаған колхозсымы, үҙенең хеҙмәттәрендә йә көнкүреш тормошонда милли риторика ҡулланыуҙа ғәйепләнеп, хыянатсы, милләтсе, дашнак, пропагандист һәм халыҡ дошманы, тип репрессияға тарттырылған.

1930—1940-сы йылдарҙа әрмән интеллигенцияһы масштаблы репрессияларға дусар ителгән. Шуның менән бер рәттән Совет Әрмәнстаны, фронт һыҙығына йөҙәр мең һалдатын ебәреп, Икенсе донъя һуғышында нацизмға ҡаршы көрөшкә үҙенең өлөшөн индергән&lt;ref&gt;[http://www.academhistory.am/upload/files/RUS_1.pdf Арутюнян К. А., &quot;Участие армянского народа в Великой Отечественной войне Советского Союза (1941—1945 гг.), Ереван, 2004, Институт Истории НАН РА, «Гитутюн» («Знание»)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/main.aspx?uid=15480 О дополнительных мероприятиях, планируемых в государствах — участниках и органах СНГ, в связи с объявлением 2010 года в СНГ Годом ветеранов Великой Отечественной войны 1941—1945 годов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nasledie.ru/oboz/N08_00/08_24.HTM К. Микоян, Армяне во Второй мировой войне, ВОПД «Духовное наследие», № 8 (127)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413062319/http://www.nasledie.ru/oboz/N08_00/08_24.HTM |date=2009-04-13 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сталин һәм Төркиә. Әрмән ССР-ына сит илдәрҙәге әрмәндәрҙе күсереү ===
{{main|Әрмән халҡының тарихи миграцияһы}}
[[Файл:COA Armenian SSR.png|left|thumb|150px|Мартирос Сергей улы Сарьян эскизына нигеҙләнгән Әрмән ССР-ы Гербы]]
XX быуат уртаһында әрмәндәрҙе Әрмән ССР-ына репатриациялау башланған. 1945 йылдың 7 июнендә СССР сит ил эштәре министры Вячеслав Молотов Мәскәүҙә төрөк илсеһе менән осрашҡанда, совет-төрөк сик һыҙығын ҡайтанан ҡарау тураһындағы талабын ҡуйған. Был претензияларҙы нигеҙләү маҡсатында Ялта конференцияһы тамамланыу менән Сталин идаралығындағы совет етәкселеге Әрмән ССР-ы халҡы составын үҫтереү һәм Әрмәнстан территорияһына сик аръяғында йәшәгән әрмәндәрҙе күсереү инициативаһы менән сығыш яһай&lt;ref name=&quot;gevorkVI&quot;/&gt;. 1945 йылда яңы һайланған әрмән католикосы Геворг VI направил письмо Сталинға, әрмән диаспораһын Әрмән ССР-ына репатриациялау һәм Төркиәләге әрмән ерҙәрен кире ҡайтарыу сәйәсәтен хуплап хат яҙған&lt;ref name=&quot;gevorkVI&quot;&gt;The Armenians: past and present in the making of national identity, Caucasus world, CAUCASUS WORLD. PEOPLES OF THE CAUCASUS. Peoples of the Caucasus Series. Edmund Herzig, Marina Kurkchiyan. Routledge, 2005. ISBN 0-7007-0639-9, 9780700706396. Всего страниц: 255. Стр.119. Ссылка: [http://books.google.com/books?id=Sypt9wkqYqAC&amp;pg=PA119&amp;dq=stalin+kars+repatriation+of+armenians&amp;as_brr=3&amp;ei=JRaESrukFIvyyATj2O3ZDQ&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q=&amp;f=false] {{oq|en|After his unanimous election Gevork VI sent a letter to Stalin supporting the repatriation of diaspora Armenians and the return of Armenian lands in Turkey. But the advent of the Cold War and Turkeys integration into the Inked Slates-led Western alliance made any border change impossible.}}&lt;/ref&gt;.) Это было частью общественной кампании направленной на создание гуманитарного обоснования территориальных претензий к Турции инициированной Сталиным&lt;ref&gt;A failed empire: the Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev. The new Cold War history. Vladislav Martinovich Zubok. UNC Press, 2007. ISBN 0-8078-3098-4, 9780807830987. Всего страниц: 467. Стр.38. Ссылка: [http://books.google.com/books?id=jfoUhMOS10kC&amp;lpg=PT77&amp;dq=isbn:0807830984&amp;hl=ru&amp;pg=PT57#v=onepage&amp;q=&amp;f=false]&lt;/ref&gt;.

Төркиәнең НАТО-ға инеүе һөҙөмтәһендә Карсты һәм Ардаганды аннексияһы мөмкин булмаған. «Аҫаба ерҙәрҙе» ҡайтарыу мөмкин булмауын аңлағанлыҡтан, лидеры Грузия һәм Әрмәнстан лидерҙары Әзербайжанға ҡаршы йүнәлтелгән интригалар ҡорған&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;A failed empire: the Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev. The new Cold War history. Vladislav Martinovich Zubok. UNC Press, 2007. ISBN 0-8078-3098-4, 9780807830987. Всего страниц: 467. Стр.58. Ссылка: [http://books.google.com/books?ei=UUyFSvPXCKniyQT8sdT2DQ&amp;hl=ru&amp;id=jfoUhMOS10kC&amp;dq=isbn:0807830984&amp;q=azeris#v=snippet&amp;q=azeris&amp;f=false]&lt;/ref&gt;. 1953 йылда, Сталиндың вафатынан һуң, СССР Сит ил эштәре министрлығы (МИД) Совет Әрмәнстаны һәм Грузияһы халыҡтарының Төркиәгә территория мәсьәләләре буйынса претензияһы юҡ тип иғлан итһә лә&lt;ref&gt;{{Книга:Ronald Grigor Suny:The making of the Georgian nation (2)|285}}&lt;/ref&gt;, Төркиәгә территория претензияһын ҡуйыу менән бергә алып барылған әрмәндәрҙе күсереү — тормошҡа ашырылған. 1945 йылға саҡлы, 1929—1937 йылдарҙа, Әрмән ССР-ына 16 меңдән артыҡ әрмән күсеп килгән. нигеҙҙә күсеп килеүселәр Европанан булған, күсенеү тулыһынса совет хөкүмәте тарафынан финансланған&lt;ref&gt;The Armenians: past and present in the making of national identity, Caucasus world, CAUCASUS WORLD. PEOPLES OF THE CAUCASUS. Peoples of the Caucasus Series. Edmund Herzig, Marina Kurkchiyan. Routledge, 2005. ISBN 0-7007-0639-9, 9780700706396. Всего страниц: 255. Стр.117. Ссылка: [http://books.google.com/books?id=Sypt9wkqYqAC&amp;pg=PA119&amp;dq=stalin+kars+repatriation+of+armenians&amp;as_brr=3&amp;ei=JRaESrukFIvyyATj2O3ZDQ&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q=&amp;f=false]&lt;/ref&gt;. Иң масштаблы күсенеү бар донъяны, Грецияны, Сүриәне, Мысырҙы, Иранды, Францияны, АҠШ-ты яулап алған. 2 йыл эсендә, 1946 йылдан 1948 йылға саҡлы Әрмән ССР-ына 100 меңдән артыҡ әрмән күсеп ҡайтҡан&lt;ref&gt;Population Redistribution in the Soviet Union, 1939—1956. Michael K. Roof and Frederick A. Leedy. Geographical Review, Vol. 49, No. 2 (Apr., 1959), pp. 208—221
American Geographical Society. Стр.215 {{oq|en|For example, the modest changes in the population totals of the Baltic States are readily apparent, as are the decreases in the populations ofBelorussia and the western Ukraine, the stability of the population of the Caucasus (aside from the loo, ooo immi- grants into Armenia), and-with the exception of Moscow-the relative stagnation of population growth in the Central Industrial Region, the North- west, and the Volga. To the east, as the map shows, were the enormous in- creases of the Urals, Kazakhstan, and, especially, the Far East (including in particular the new settlers of Sakhalin and the Kurile Islands).
}}&lt;/ref&gt;. Әрмәндәрҙең күсеп ҡайтыуы һәм урынлашыуы әзербайжандарҙы Әрмәнстандан Әзербайжан ССР-ының Кура-Аракс уйһыулығына күпләп (200 мең әзербайжан) депортациялау менән йәнәшә барған (1947—1950). Зубок биргән мәғлүмәткә ярашлы, был депортация һәм әрмәндәрҙе күсереп килтереү Г. Арутюновтың&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;, 1947 йылда И. В. Сталин һәм СССР Министрҙар Советының 1948 йылда ҡабул ителгән 4083-се һанлы и Постановлению Совета министров СССР за № 4083 «Колхозсыларҙы һәм башҡа әзербайжан халҡын Әрмән ССР-ынан Әзербайжан ССР-ының Кура-Аракс уйһыулығына күсереү тураһында» {{comment|Ҡарары|Постановление}} раҫлаған планы буйынса алып барылған.

=== Һуғыштан һуңғы осор. Ҡарабах конфликты ===
{{main|Спитак ер тетрәүе|Ҡарабах конфликты}}

Совет идаралығы шулай уҡ бер нисә позитив аспектҡа ла эйә. Күп йылдар дауамында сит-ят хакимлығынан көсһөҙләнгән Әрмәнстан, дошмандарса мөнәсәбәттә торған күрше төрөктәр ҡамауында дәүләтселеген һаҡларға һәләтле булмаған булыр ине; шуның өсөн СССР составында булыуы Әрмәнстанды кәмал Төркиәһенән һаҡлау мөмкинлеге биргән. Шулай уҡ Әрмәнстан совет иҡтисадынан, бигерәк тә ул күтәрелеш үрендә булған дәүерҙәрҙә, ҙур файҙа күргән. Әрмәнстан аграр илдән индустриаль илгә әүерелгән, инфраструктураһы үҫешкән. Яйлап провинциаль ауылдар үҫешкән һәм ҡалаға әйләнгән. Ваҡытлыса булһа ла, Әрмәнстан һәм Әзербайжан араһында тыныслыҡ урынлаштырылған. 1943 йылда СССР Фәндәр Академияһының әрмән филиалы базаһында Әрмәнстан Республикаһы Милли Фәндәр академияһы барлыҡҡа килгән. Был осор дауамында Әрмәнстанда байтаҡ әзербайжан аҙсылығы, башлыса Ереванда, тупланып йәшәгән. Шулай уҡ Әзербайжанда ла, Баҡы һәм Гянджа (Кировабад) ҡалаларында тупланып, бик күп әрмән йәшәгән. Ләкин бындай демография Ҡарабах конфликты осоронда һәм унан һуң бик ныҡ үҙгәргән. 1965 йылдың 24 апрелендә, 1915 йылғы Әрмән геноцидында ата-бабалары ниндәй ҡот осҡос яфаларға дусар ителгәнен донъя халыҡтары хәтеренә төшөрөү маҡсатында, унар меңләгән әрмән Ереван урамдарына сыҡҡан.

1980-се йылдар һуңында Әрмәнстан, тәбиғәткә һаҡсыл ҡарашлы саралар менән тәьмин ителмәгән химия һәм тау-байыҡтырыу сәнәғәте үҫешеүе арҡаһында, тирә-яҡ мөхиттең ағыуланыуынан интеккән. Горбачёв Михаил Сергеевич индергән билдәлелек һәм {{comment|үҙгәртеп ҡороу|перестройка}} йылдарында {{comment|күмәк кеше ҡатнашҡан|публичные}} демонстрацияға сығыу дөйөм ҡабул ителгән күренеш булған. СССР ябай экологик мәсьәләләрҙе лә хәл итерлек булмағанлыҡтан, Ереванда күмәк халыҡ йәлеп ителгән демонстрацияларҙа меңләгән әрмән ҡатнашҡан. Һуңғараҡ, Ҡарабах конфликты башланғас, демонстрациялар азатлыҡ төҫөнә эйә була барған. Күп кенә әрмәндәр тыуған иленә дәүләтселек статусы талап иткән.

1988 йылда унар меңләгәнкеше Спитак ер тетрәүе ҡорбаны булды. Ленинакан (хәҙер Гюмри) һәм Спитак ҡалалары емерелгән. Күп ғаиләләр торлаҡһыҙ тороп ҡалды. Ер тетрәүе менән бәйле ауыр ситуация Әрмәнстандың күп халҡын илде ташлап китергә һәм Төньяҡ Америка, Көнсығыш Европа илдәрендә һәм Австралияла төпләнеп ҡалырға мәжбүр иткән.

1988 йылдың 20 февралендә ул саҡта Әзербайжан ССР-ы составындағы Таулы Ҡарабах автономиялы өлкө парламенты регионды Әрмәнстанға (миацум) ҡушыу яҡлы булып тауыш биргән, Таулы Ҡарабах әрмәндәре һәм әзербайжанар арпһында этник-ара конфликт башланған.

1990 йылдың 23 августында Әрмәнстан үҙенең Советтар Союзынан бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән. Август путчынан һуң ойошторолған референдумда айырылып сығыу мәсьәләһе күтәрелгән. Ғәҙәттән тыш тауыш биреү ойошторолған, ә тулы бойондороҡһоҙлоҡ 1991 йылдың 21 сентябрендә иғлан ителгән. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, 1991 йылдың 25 декабрендә Советтар Союзының формаль тарҡалғанына саҡлы, илдең үҙаллылығы тулыһынса танылмаған.

== Әрмәнстан Республикаһы (1991 — хәҙерге ваҡыт) ==
{{main|Әрмәнстан}}
[[Файл:Armenia and Artsakh stamp.jpg|thumb|Бойондороҡһоҙлоҡҡа 20 йыл, 2011 й. Әрмәнстан маркаһы]]

1991 йылдың 17 октябрендә Әрмәнстан халҡы Левон Акоп улы Тер-Петросянды үҙенең тәүге президенты итеп һайланы. Әрмәнстан&lt;ref name=autogenerated5&gt;[https://web.archive.org/web/20080130121758/http://www.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_015.htm Азербайджан и Россия. Общества и государства&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; Ҡарабах һуғышында еңеп сыҡҡандан һуң&lt;ref name=autogenerated5 /&gt; Әзербайжан һәм Төркиә үҙҙәренең Әрмәнстан менән сиктәрен япты һәм бөгөнгө көнгә саҡлы дауам иткән&lt;ref&gt;Marshall Cavendish. World and Its Peoples: The Middle East, Western Asia, and Northern Africa. p.768: {{oq|en|Independent Armenia faced difficulties. Azerbaijan and Turkey imposed a blockade on Armenia, isolating the nation.}}&lt;/ref&gt;, блокада урынлаштырҙы. Был ваҡиғалар йәш республиканың иҡтисадына ныҡ тәьҫир итте һәм уның Европа менән төп бәйләнеш юлдарын япты. 1998 йылдың февралендә Левон Тер-Петросян был отставкаға бирергә мәжбүр булды.

1998 йылда власҡа Роберт Седрак улы Кочарян килде. 1999 йылдың 27 октябрендә әрмән парламентында премьер-министр, парламент спикеры һәм тағы ла 5 кешенең ғүмерен ҡыйған террор акты ойошторолдо. 2008 йылдың апрелендә президент посына Серж Азат улы Саргсян һайланды.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2|height=200}}

== Әҙәбиәт ==
* {{китап|автор=Адонц Н. Г.|атамаһы=Юстиниан эпохаһындағы Әрмәнстан|баҫма=2 баҫма|уоыны=Ереван|һылтанма=http://www.zeughma.narod.ru/library/library.htm|нәшриәт=Изд-во Ереван Университет нәшриәте|йыл=1971|биттәр=526|ref=Адонц}}
* {{Китап:Дьяконов: Әрмән халҡының алтарихы}}{{ref-ru}}
* [http://pressa.ru/ru/reader/#/magazines/istoriya-armenii-kratkij-ocherk/issues/10/pages/2 / ӘРМӘНСТАН ТАРИХЫ/ Ҡыҫҡаса очерк] — 2009, Нәшриәт: ООО «Эдит Принт» {{ref-ru}}

'''инглиз телендә:'''
* {{китап | автор  = Robert H. Hewsen. | бүлек  =  | атамаһы = Armenia: A Historical Atlas| оригинал=  | һылтанма =https://books.google.am/books?id=ZfZBrFza_IYC&amp;dq=Armenia:+A+Historical+Atlas&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=w5PuVKfaDImqywOChIKYAw&amp;ved=0CBsQ6AEwAA| баҫма = | яуаплы =  | урыны =  | нәшриәт  = University of Chicago Press| йыл= 2001| том  =  | биттәр = }}
* {{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-index|атамаһы=Armenia and Iran|автор=Multiple Authors}}
* {{китап | автор  = Bayarsaikhan Dashdondog. | бүлек  =  | атамаһы = The Mongols and the Armenians (1220-1335) | оригинал=  | һылтанма =https://books.google.am/books?id=HrqqhduBapQC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false  | издание = | яуаплы =  | урыны =  | нәшриәт  = BRILL | год= 2010 | том  =  | биттәр = }}
&lt;!-- * {{китап |автор= [http://en.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_Redgate Anne Elizabeth Redgate]. |өлөш=  |атамаһы =The Armenians |ссылка = https://books.google.am/books?id=e3nef10a3UcC&amp;dq=Elizabeth+Redgate&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=Y47uVMq9EoLVygO5zoBI&amp;ved=0CBoQ6AEwAA |нәшриәт  = Wiley-Blackwell |йыл  = 2000 |том  =  |биттәре   = }}--&gt;
* {{китап |автор=Nira Stone, Michael E. Stone. |өлөш= |атамаһы =The Armenians: Art, Culture and Religion|ссылка = https://books.google.am/books?id=S4EtAQAAIAAJ&amp;q=The+Armenians:+Art,+Culture+and+Religion&amp;dq=The+Armenians:+Art,+Culture+and+Religion&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=so_uVN_rForWygOViYGgDw&amp;ved=0CBwQ6wEwAA|нәшриәт  = Chester Beatty Library |год  =2007|том  =  |биттәр   = }}

== Һылтанмалар ==
* д/ф [http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/28975/episode_id/494671/video_id/494671/viewtype/picture/ «Әрмән ҡалҡыулығы. 12 мең йыл элек»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150707213541/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/28975/episode_id/494671/video_id/494671/viewtype/picture/ |date=2015-07-07 }} «Сер эҙҙәре буйлап» циклынан (РТР Культура)

{{һайланған мәҡәлә|тарих}}
{{Азия по темам|тарихы|Тарих|цвет=Әрмәнстан}}

[[Категория:Әрмәнстан тарихы|*]]</text>
      <sha1>hc9y3g0a98xzphzs5kb3oucc4cin9as</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексиевич Светлана Александровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105180</id>
    <revision>
      <id>1299549</id>
      <parentid>1287647</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T03:01:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48540" sha1="bmd028v525pue5pox660jd4lewu4ef5" xml:space="preserve">{{ТТ}}
{{Ук}}
'''Алексиевич Светлана Александровна''' ({{lang-be|Алексіевіч Святлана Аляксандраўна}}; [[31 май]] [[1948 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Беларусь]] яҙыусыһы, журналист, документаль фильмдар өсөн сценарийҙар авторы&lt;ref&gt;[http://www.alexievich.info/FilmeRu.html Светлана Алексиевич: Фильмография]&lt;/ref&gt;. 1983 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рус теле]]ндә яҙа. 2015 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты&lt;ref name=&quot;gazeta&quot;&gt;{{Cite news|title=Нобелевскую премию по литературе получила Светлана Алексиевич|url=http://www.gazeta.ru/culture/news/2015/10/08/n_7748765.shtml|accessdate=2015-10-08|publisher=Газета.Ru|date=2015-10-08}}&lt;/ref&gt;. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1984).

== Биографияһы ==
Светлана Александровна Алексиевич 1948 йылдың 31 майында [[Украина ССР-ы]]ның Станислав ҡалаһында (хәҙер [[Украина]]ның [[Ивано-Франковск]] ҡалаһы) тыуа. Атаһы — белорус, әсәһе — украин ҡыҙы&lt;ref name=&quot;biogr_RU&quot;&gt;{{Cite web|author=Светлана Алексиевич, Галина Дурстхофф|title=Светлана Алексиевич - биография|url=http://www.alexievich.info/biogr_RU.html|publisher=Литературное агентство Галины Дурстхофф|accessdate=2015-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222043808/http://www.alexievich.info/biogr_RU.html |date=2015-12-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Моя единственная жизнь (Беседу со Светланой Алексиевич вела Татьяна Бек) // Вопросы литературы. — 1996. — №. 1. — С. 204—223.&lt;/ref&gt;. Демобилизациянан һуң атаһының ғаиләһе тыуған яғына, Белоруссияға, күсенеп ҡайта. Ата-әсәһе ауылда [[уҡытыусы]] булып эшләгән. Атаһының әсәһе партизандарҙа тиф ауырыуынан үлгән. Уның өс улының икеһе хәбәрһеҙ юғалған, ә Светлана Алексиевичтың атаһы фронттан тере ҡайтҡан. Әсәһенең атаһы фронтта һәләк булған&lt;ref&gt;http://www.alexievich.info/knigi/U_voiny.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015020450/http://www.alexievich.info/knigi/U_voiny.pdf |date=2015-10-15 }}&lt;/ref&gt;. Атаһының ҡартатаһының атаһы ла ауыл уҡытыусыһы булған&lt;ref name=&quot;biogr_RU&quot;/&gt;. Светлананың һүҙҙәренә ҡарағанда, ул бала сағын [[Винница өлкәһе]]ндәге украин ауылында үткәргән&lt;ref&gt;[http://ru.espreso.tv/article/2015/10/08/nobelevskyy_laureat_svetlana_aleksyevych_quotbanderovcyquot_spasly_moyu_zhyzn Нобелевский лауреат Светлана Алексиевич: «Бандеровцы» спасли мою жизнь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151207045526/http://ru.espreso.tv/article/2015/10/08/nobelevskyy_laureat_svetlana_aleksyevych_quotbanderovcyquot_spasly_moyu_zhyzn |date=2015-12-07 }}&lt;/ref&gt;.

1965 йылда Гомель өлкәһенең Петриковский районының Копаткевичи урта мәктәбен тамамлаған.

Тәрбиәсе, Мозыр районында тарих һәм немец теле уҡытыусыһы, Наровлдә «Прыпяцкая праўда» («Припятская правда») гәзитендә журналист булып эшләгән.

1972 йылда ,Белоруссия дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлап, Брест өлкәһендәге Береза ҡалаһының «Маяк коммунизма» тигән район гәзитендә эшләй башлай. 1973—1976 йылдарҙа Белоруссияның «Сельская газетаһында», 1976—1984 йылдарҙа — &quot;Неман&quot;журналында очерктар һәм публицистика бүлегенең етәксеһе булып эшләй.

1983 йылда СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә&lt;ref&gt;[http://www.slounik.org/80793.html Алексіевіч Святлана] // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік{{Ref-be}}(белор.&lt;/ref&gt;.

2000 йылдар башынан алып Италияла, Францияла, Германияла йәшәй&lt;ref&gt;[http://www.svobodanews.ru/content/article/24278242.html Интервью для Радио Свобода (27.07.2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517045349/http://www.svobodanews.ru/content/article/24278242.html |date=2012-05-17 }}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдан [[Беларусь|Белоруссияла]]&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate=2015-10-08|lang=ru-RU|title=«Ты рядом с котлеткой по значимости и не мечтай встать»: Интервью писательницы Светланы Алексиевич — Meduza|url=https://meduza.io/feature/2015/09/30/ty-ryadom-s-kotletkoy-po-znachimosti-i-ne-mechtay-vstat|publisher=Meduza}}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
Светлана Алексиевич әҙәби -документаль жанрҙа ижад итә. Үҙенең уҡытыусылары тип ул Алесь Адамович менән Василь Быковты атай&lt;ref&gt;[http://www.belta.by/culture/view/aleksievich-eto-pobeda-ne-tolko-moja-no-i-nashej-kultury-i-strany-165725-2015/ Алексиевич: это победа не только моя, но и нашей культуры и страны]&lt;/ref&gt;.

Алексиевичтың беренсе китабы «Я уехал из деревни» — Белоруссия ауылдары халҡының ҡалаларға күсеп китеүе тураһында. Ул 1976 йылда матбуғатта баҫылып сығырға әҙер була, тик БССР Компартияһы Үҙәк Комитеты күрһәтмәһе буйынса баҫтырылмай&lt;ref name=&quot;biogr_RU&quot;/&gt;, сөнки китапта яҙыусы халыҡ өсөн бик ауыр булған паспорт режимын һәм «аграр сәйәсәтте аңламаусанлыҡты» тәнҡитләп сыға. Һуңынан автор был китабын «бигерәк журналистарса яҙылған» тип баҫтырмай&lt;ref name=&quot;friedenspreis&quot;&gt;{{Cite web|title=Биография Светланы Алексиевич|url=http://www.friedenspreis-des-deutschen-buchhandels.de/sixcms/media.php/1290/Biographie_Alexijewitsch_Russisch.pdf|date=2013|publisher=[[Премия мира Союза немецких книготорговцев]]|accessdate=2015-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208215808/http://www.friedenspreis-des-deutschen-buchhandels.de/sixcms/media.php/1290/Biographie_Alexijewitsch_Russisch.pdf |date=2015-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Скатов&quot;&gt;{{Китап|автор=Скатов Николай Николаевич|часть=Алексиевич, Светлана Александровна|заглавие=Русская литература ХХ века. Прозаики, поэты, драматурги: библиографичский словарь в 3 т.|издание=Олма медиа групп -Олма-пресс|место=М.|год=2006|том=1|страницы=53—55|allpages=1920|isbn=5-94848-211-1|url=&quot;https://books.google.ru/books?id=efZ44dFS1eAC&amp;pg=PA53&quot;}}&lt;/ref&gt;.

Алексиевичтың тәүге баҫтырған китабы — «У войны не женское лицо». Ул 1983 йылда яҙылған. Был документаль повесть [[Бөйөк Ватан Һуғышы|Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан ҡатын-ҡыҙҙарҙың һөйләгән иҫтәлектәренә нигеҙләнеп яҙылған. Ул «Октябрь» журналында 1984 йылдың башында (журнал вариантында)&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Алексиевич С.|заглавие=У войны — не женское лицо|издание=Октябрь|год=1984|номер=2}}&lt;/ref&gt; баҫылып сыҡҡан, тағы бер нисә бүлеге шул уҡ йылда « Неман» журналында баҫылып сыҡты. Китаптағы иҫтәлектәрҙең ҡайһы бер өлөшө цензорҙар (авторҙы пацифизмда, натурализмда һәм совет ҡатын-кыҙҙар образын яңылыш күрһәтеүҙә ғәйепләүселәр) йәки авторҙың үҙе тарафынан төшөрөлөп ҡалдырыла. Һуңғы баҫмаларҙа был иҫтәлектәр тулыһынса бирелгән&lt;ref name=&quot;biogr_RU&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;a1420&quot;&gt;[http://www.alexievich.info/knigi/U_voiny.pdf «У войны не женское лицо» — С. 14—20.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015020450/http://www.alexievich.info/knigi/U_voiny.pdf |date=2015-10-15 }}&lt;/ref&gt;. 1985 йылда, айырым баҫма булып, бер үк ваҡытта бер нисә китап нәшриәтендә дөйөм тиражы 1980 йылда 2 млн дана нәшер ителгән&lt;ref name=&quot;tutby&quot;&gt;[http://news.tut.by/culture/467702.html Светлана Алексиевич получила Нобелевскую премию по литературе — первую в истории Беларуси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151009163608/http://news.tut.by/culture/467702.html |date=2015-10-09 }}&lt;/ref&gt;. Китап буйынса бик күп спектаклдәр ҡуйылған. Китап баҫылып сыҡҡансы Светлана Алексиевичтың үҙе төҙөгән сценарийы буйынса режиссёр Виктор Дашко шул китап исемендәге ете документаль телефильм төшөргән (1981—1984).

Яҙыусының икенсе китабы — «Последние свидетели: книга недетских рассказов» (1985 йыл, һуңғы баҫмаларында «Соло для детского голоса», «Сто недетских колыбельных» һәм «100 недетских рассказов» исемдәре аҫтында сыҡҡан) . Ул Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бала булған кешеләрҙең иҫтәлектәренә нигеҙләнеп яҙылған. Өсөнсө китабы — «Цинковые мальчики» (1989) . Был әҫәрендә яҙыусы [[ Афған һуғышы]] тураһында балалары һуғышта һәләк булған әсәләрҙең теле менән һөйләй. 1993 йылдағы «Зачарованные смертью» китабын яҙыусы СССР тарҡалғандан һуң илдәге социаль үҙгәрештәр арҡаһында халыҡ араһында үҙ-үҙенә ҡул һалып донъянан китеүселәрҙең күбәйеүе мәсьәләләренең килеп сығыуына бағышлаған. 1997 йылда баҫылып сыҡҡан «Чернобыльская молитва» китабы Чернобыль касафатының шаһиттары менән әңгәмәләргә нигеҙләнеп яҙылған. 2013 йылда сыҡҡан «Время секонд хэнд» китабында Алексиевич, ил тарихының граждандарҙың аңына йоғонтоһо тураһында яҙып, &quot;советтар кешеһенең &quot;феноменын үҙенсә аңлата. Алексиевичтың китаптары «Голоса Утопии» циклын барлыҡҡа килтергән. Цикл яҙылыуын дауам итә&lt;ref&gt;[http://www.alexievich.info/ Светлана Алексиевич: Голоса страны Утопии]&lt;/ref&gt;.

1990-сы йылдарҙың аҙағында «Чудный олень вечной охоты»&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Алексеева|first=Оксана|title=Родились|url=http://www.kommersant.ru/doc/199246|accessdate=2015-10-14|work=[[Коммерсантъ]]|issue=096|date=1998-05-30}}&lt;/ref&gt; китабын яҙа башлай. Был китапҡа мөхәббәт тураһындағы хикәйәләр ингән. 2015 йылдың октябрендәге иҫәпләүҙәр буйынса, яҙыусы был китапты әлегә тиклем дауам итә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Белорусская писательница Светлана Алексиевич стала лауреатом Нобелевской премии по литературе за 2015 год|url=http://www.belta.by/culture/view/belorusskaja-pisatelnitsa-svetlana-aleksievich-stala-laureatom-nobelevskoj-premii-po-literature-za-165697-2015/|accessdate=2015-10-14|work=[[БЕЛТА]]|date=2015-10-08}}&lt;/ref&gt;.

Светлана Алексиевичтың китаптары инглиз, француз, немец, швед, поляк, ҡытай һәм күп кенә башҡа телдәрҙә баҫылып сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.alexievich.info/izdanija.html Светлана Алексиевич: издания]&lt;/ref&gt;. &quot;Чернобыльская молитва &quot; китабының дөйөм тиражы 4 миллион экземплярҙан артығыраҡ&lt;ref&gt;[http://people.onliner.by/2015/10/08/nobel Лауреатом Нобелевской премии в области литературы стала Светлана Алексиевич]&lt;/ref&gt;.

2015 йылда Алексиевич бик күп илдәрҙең премияларының һәм наградаларының лауреаты була. Шулар араһында— Ремарк премияһы (2001), Милли тәнҡит премияһы (АҠШ, 2006), «Время секонд хэнд» китабы өсөн «Большая книга» премияһы китап уҡыусыларының һайлауы буйынса китап уҡыусылар һөйөүе призы(2014), шулай уҡ Курт Тухольскийҙың «За мужество и достоинство в литературе», Андрея Синявскийҙың «За благородство в литературе» премиялары, Рәсәйҙең бойондороҡһоҙ «Триумф» премияһы , Лейпцигтың «За вклад в европейское взаимопонимание» китап премияһы, немецтәрҙең «За лучшую политическую книгу» һәм Гердер премиялары . 2013 йылда Светлана Алексиевич Халыҡ-ара немец китап һатыусыларының тыныслыҡ премияһы менән бүләкләнә.&lt;ref name=&quot;tutby&quot;/&gt; Ул шул уҡ йылда «Брэнд года-2013» белорус конкурсында алтын миҙал яулай&lt;ref&gt;[http://bestbrand.by/winners_2013 Победители Профессионального конкурса БРЭНД ГОДА 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208164605/http://bestbrand.by/winners_2013 |date=2015-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://alexievich.info/premiiRu.html Svetlana Alexievich — Светлана Алексиевич.]&lt;/ref&gt;.

Светлана Алексиевич — ике тиҫтәнән артыҡ документаль сценарийҙарҙың һәм өс театр пьесаһының авторы&lt;ref name=&quot;biogr_RU&quot;/&gt;.

== Нобель премияһы ==
2013 йылда Светлана Алексиевич әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына претендент булып тора&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/culture/news/2013/10/10/n_3243313.shtml Светлана Алексиевич стала фаворитом Нобелевской премии по литературе]&lt;/ref&gt;, ләкин премияны Канада яҙыусыһы Элис Манроға бирәләр.

2015 йылда Алексиевич әҙәбиәт буйынса «күп тауышлы ижады-беҙҙең ваҡыттың ғазапланыуҙарына һәм ҡаһарманлығына иҫтәлек» аныҡмаһы менән Нобель премияһы лауреаты була&lt;ref name=&quot;gazeta&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2015/press_ry.pdf Нобелевская премия по литературе 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310134248/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2015/press_ry.pdf |date=2016-03-10 }} — официальный пресс-релиз Нобелевского комитета&lt;/ref&gt;. Светлана Алексиевич — бойондороҡһоҙ Белоруссия тарихында беренсе Нобель премияһы лауреаты; [[1987 йыл]]дан һуң рус телендә яҙыусылар араһында әҙәбиәт буйынса Нобель премияһын беренсе яулап алған кеше&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/society/08/10/2015/56164de89a794751f040bb2a «Нобеля» по литературе впервые за 28 лет получил русскоязычный автор]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ukranews.com/news/185125.Nobelevskim-laureatom-po-literature-stala-belorusskaya-pisatelnitsa-Svetlana-Aleksievich.ru|title=Нобелевским лауреатом по литературе стала белорусская писательница Светлана Алексиевич|author=|work=Украинские новости|date=2015-10-08|publisher=ukranews.com}}&lt;/ref&gt;. Ярты быуат эсендә беренсе тапҡыр документаль әҙәбиәт жанрында яҙылған әҫәрҙәр өсөн һәм беренсе тапҡыр Нобель премияһы тарихында журналист һөнәрле яҙыусыға Нобель премияһы бирелде&lt;ref&gt;http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-34475251 Svetlana Alexievich wins Nobel Literature prize&lt;/ref&gt;. Премияның аҡсалата призы 8 млн швед кронаһына тигеҙ (йәки 953 мең доллар)&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/culture/2015/10/08/a_7810301.shtml «Нобель» заговорил по-русски]&lt;/ref&gt;.

== Ижадына баһа ==
Алексиевичтың ижадында белорус әҙәбиәтенең традицияларын билдәләп, белорус шағиры Владимир Некляев: &quot;Әгәр бөтә рус әҙәбиәте Гоголдең &quot;Шинеленән « сыҡһа , Алексиевичтың бөтә ижады — Алесь Адамович, Янка Брыль әҫәрҙәренән һәм Владимир Колесниктың „Я из огненной деревни“ китабынан сыҡҡан»,- тип белдерҙе. Ул шулай уҡ Алексиевичтың ил өсөн күрһәткән баһаһы үҙенең китаптары менән белорус әҙәбиәтен бөтә Европаға сығарыуында тип әйтеп үтте&lt;ref&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=116304 Някляеў: Шанцы Беларусі на Нобелеўскую прэмію як ніколі высокія]&lt;/ref&gt;.

«Цинковые мальчики» китабы сыҡҡандан һуң яугир -интернационалистарҙың бер төркөм әсәләре «афған һалдаттарының образын боҙоп күрһәтеүҙә» ғәйепләп, яҙыусыны судҡа бирәләр. Суд дәғүәһенең сәбәбе булып Янка Купала исемендәге Белоруссия театрында был китап буйынса ҡуйылған спектакль тора&lt;ref&gt;[http://www.alexievich.info/knigi/ZinkovyeRus.pdf Цинковые мальчики, с. 126—168] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106014623/http://www.alexievich.info/knigi/ZinkovyeRus.pdf |date=2015-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

Рәсәй тәнҡитселәреСветлана Алексиевичтың ижадын төрлөсә баһалай. Ҡайһы берәүҙәре уны «әҙәби-документаль прозаның сағыу оҫтаһы»&lt;ref name=&quot;DW&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.dw.de/светлана-алексиевич-коллективный-путин/a-17492722|title=Коллективный Путин|author=Светлана Алексиевич|publisher=Frankfurter Allgemeine|accessdate=2014-07-04}}&lt;/ref&gt;, икенселәре иһә Алексиевич — спекулятив -тенденциялы журналист&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Сергей Морозов.|заглавие=Сэконд хэнд|ссылка=http://reading-hall.ru/publication.php?id=10468|издание=[[Литературная Россия]]|место=М.|год=2014|номер=27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Олег Пухнавцев.|заглавие=Литератор нужного калибра|ссылка=http://www.lgz.ru/article/-40-6528-14-10-2015/literator-nuzhnogo-kalibra/|издание=Литературная газета|место=М.|издательство=|год=2015|номер=40(6528)|страницы=|страниц=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Дмитрий Чёрный.|заглавие=Премия «Чёрного города»|ссылка=http://litrossia.ru/item/8287-premiya-chjornogo-goroda|издание=Литературная Россия|место=М.|издательство=|год=20015|номер=36|страницы=|страниц=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nn.by/?c=ar&amp;i=161622&amp;lang=ru|title=Ольга Труханина. Нобелевский позор|publisher=Наша ніва, 14 декабря 2015|accessdate=}}&lt;/ref&gt; тип һанайҙар .

Америка тәнҡитсеһе Александра Альтер Светлана Алексиевичты әҙәби булмаған прозаның ысын оҫталары Трумен Капоте, Норман Мейлер һәм Джоан Дидион менән бер рәттән ҡуйған&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/2015/10/09/books/svetlana-alexievich-nobel-prize-literature.html?_r=0 Svetlana Alexievich, Belarussian Voice of Survivors, Wins Nobel Prize in Literature]&lt;/ref&gt;.

Швейцар социологы Жан Россио «Чернобыльская молитва» китабына 2000 йылда яҙған рецензияһында, автор әҫәрендә бер кемгә лә үҙ ҡарашын көсләп таҡмай, бер кемде лә ғәйепләмәй, бары уҡыусыларҙы Чернобыль касафатын, уның һөҙөмтәләрен үҙҙәренең коллектив хәтерендә ҡалдырырға, тейешле һығымталар яһарға саҡыра, шуға күрә Алексиевичтың китаптарын « әхләки яҡтан ҡарап»&lt;ref&gt;[http://www.contratom.ch/spip/spip.php?article141 Apprendre à entendre l’horreur de Tchernobyl: «La supplication» de Svetlana Alexievitch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210183656/http://www.contratom.ch/spip/spip.php?article141 |date=2015-12-10 }}&lt;/ref&gt; таратырға кәрәк тип тапҡан.

== Политик ҡараштары ==
Политик ҡараштары буйынса социал-демократ&lt;ref&gt;https://charter97.org/ru/news/2015/10/24/175087/|И{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} я подумала, что я по своим убеждениям все же социал-демократ&lt;/ref&gt;. Светлана Алексиевич Президент Александр Лукашенко политикаһына эҙмә-эҙлекле рәүештә ҡаршы тора&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web|accessdate=2015-10-08|title=Кто есть кто в Республике Беларусь : Who is who in Belarus|url=http://who.bdg.by/obj.php?kod=262|publisher=who.bdg.by}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208213405/http://who.bdg.by/obj.php?kod=262 |date=2015-12-08 }}&lt;/ref&gt;. А. Лукашенко власть башына килгәс, Белоруссия нәшриәттәре авторҙың китаптарын баҫып сығарыуҙан туҡтайҙар&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate=2015-10-08|lang=en-US|title=Svetlana Alexievich|url=http://www.pen-deutschland.de/en/themen/writers-in-exile/ehemalige-stipendiaten/swetlana-alexijewitsch/|publisher=PEN-Zentrum Deutschland}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924070652/http://www.pen-deutschland.de/en/themen/writers-in-exile/ehemalige-stipendiaten/swetlana-alexijewitsch/ |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Алексиевич тә һәр саҡ оппозиция араһында «политиктар юҡ»,ә бары &quot;культурологтар, хыялыйҙар һәм романтиктар&quot; ғына бар тип һанай.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.tut.by/politics/57051.html|title=Светлана Алексиевич обвинила белорусскую оппозицию|publisher=New.tut.by|accessdate=2014-07-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151011020650/http://news.tut.by/politics/57051.html |date=2015-10-11 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡырым ваҡиғаларынан һуң ул немец гәзите ''Frankfurter Allgemeine Zeitung''та Рәсәй политикаһының Украинаға ҡарашын тәнҡитләп сыҡҡан&lt;ref name=&quot;DW&quot;/&gt;.

Варшавалағы 2015 йылдың 13 майында «Время секонд-хэнд» китабына бағышлап үткәрелгән кисәлә Светлана Алексиевич Украинаның көнбайышындағы ҡораллы конфликт тураһында: &quot; Һөйләшә торған урында кешеләрҙең бер береһенә идеялар арҡаһында атыуы бик ҡурҡыныс хәл . Әҙәбиәт идеяларҙы « үлтерергә, ә кешеләрҙе үлтерергә тейеш түгел, иң яҡшыһы- бәхәсләшеү, ә үлтереш түгел», — тип әйткән . Ул һуңғы «200 йөҙ йылдың яҡынса 150 йылын кешеләр һуғышып үткәргән һәм бер ваҡытта ла һәйбәт йәшәмәгән»,- тип хәҙер барған ҡан ҡойошто аңлатҡан. Яҙыусы Советтарҙан ҡалған ерҙәрҙә «башта 70 йыл буйына халыҡты алданылар, һуңынан 20 йыл буйына таланылар, шуға күрә улар араһында донъялыҡҡа ҡаршы агрессив ҡарашлы ҡурҡыныс кешеләр барлыҡҡа килде» һәм кеше ғүмере супкә лә һаналмай, дәүләт мөһәбәтлеге өҫтөнлөгө тормош сифатынан күпкә юғары тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://charter97.org/ru/news/2015/5/14/151459/|title=Светлана Алексиевич: «Путин сегодня в каждом русском сидит»|date=2015-05-14|publisher=Хартыя '97}}&lt;/ref&gt; тигән фекерҙе китап уҡыусыларға әйткән.

2015 йылдың 8 октябрендә, Нобель премияһы бирелгән көндө, Светлана Алексиевич &quot; кешеләрҙе үҙенең әҙәбиәтенә, балетына, бөйөк музыкаһына барлыҡ донъяны табындырған саф күңелле, кешелекле, мәрхәмәтле рус донъяһын ул үҙе бер ваҡытта ла һөймәгән Берия, [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] һәм башҡа власть кешеләренең иленә ҡаршы ҡуйған. Уның был ҡарашы &quot;86 % халыҡтың Донецкиҙәге үлтерештән һәм &quot;хохолдарҙан «мәсхәрә яһап көлөүҙән килеп сыҡҡан»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://inosmi.ru/sngbaltia/20151009/230727258.html|title=Что Светлана Алексиевич думает о Владимире Путине|date=2015-10-09|publisher=Huffington Post}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылда Киевтә Светлана Алексиевичтән «Чернобыльская молитва» китабының презентацияһы ваҡытында «Һеҙ Ҡырым мәсьәләһенә нисек ҡарайһығыҙ ?»- тип һорағандар . Ул: «Ҡырым оккупацияланды һәм аннексияға, политик талауға бирелде»,- тип яуап биргән, шунлыҡтан Медведевтың алдан уҡ әҙерләнеп яҙылған ҡотлау телеграммаһынан мәхрүм ҡалдырылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ru.krymr.com/media/video/27660937.html|title=Аннексия Крыма – это политический разбой – Светлана Алексиевич|date=2016-04-07|publisher=Крым.Реалии}}&lt;/ref&gt;.

== Әҙәби әҫәрҙәре ==
; Художественно-документальный цикл книг «Голоса Утопии»&lt;ref name=&quot;Сивакова&quot;&gt;Н. А. Сивакова. [http://repo.gsu.by/bitstream/123456789/1118/1/35%20Сивакова(148-151).pdf Цикл Светланы Алексиевич «Голоса Утопии»: особенности жанровой модели] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619070806/http://repo.gsu.by/bitstream/123456789/1118/1/35%20%D0%A1%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%28148-151%29.pdf |date=2018-06-19 }} // Известия Гомельского государственного университета имени Ф.Скорины, № 1 (82), 2014&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bio-bibl_ry&quot;&gt;[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2015/bio-bibl_ry.html The Nobel Prize in Literature 2015 — Bio-bibliography in Russian].&lt;/ref&gt;
# «У войны не женское лицо» (опубликована в 1985 году)
# «Последние свидетели» (1985)
# «Цинковые мальчики» (1989)
# «Чернобыльская молитва» (1997)
# «Время секонд хэнд» (2013)
; Башҡа әҫәрҙәре
* «Зачарованные смертью» (белорус. 1993, рус. 1994)

=== Драматургия ===
Светлана Алексиевич — автор трёх пьес&lt;ref name=&quot;biogr_RU&quot;/&gt;, включая пьесу по книге «У войны не женское лицо»&lt;ref name=&quot;Зайонц&quot;&gt;{{Публикация|книга|автор=М. Г. Зайонц|заглавие=Театр Анатолия Эфроса|часть=Светлана Алексиевич. Так посмотреть, чтобы увидеть все, как оно есть…|место=М.|издательство=Артист. Режиссер. Театр|год=2000|isbn=5-87334-041-2|подзаголовок=Воспоминания, статьи|страницы=142—147}}&lt;/ref&gt; и пьесу «Марютка» (1987) об эпохе сталинизма&lt;ref name=&quot;Нефедов&quot;&gt;В. И. Нефедов, Р. Б. Смольский, Т. Е. Горобченко, др. [https://books.google.ru/books?id=CFoOAAAAIAAJ Театр и жизнь: Некоторые проблемы театрального процесса в Белоруссии] 70 — 60-х годов. Минск, 1992.&lt;/ref&gt;.

== Фильмдар һәм театр спектаклдәре ==

=== Светлана Алексиевич сценарийҙары буйынса фильмдар ===
* «Трудные разговоры» (Беларусьфильм, 1979), режиссёр Ричард Ясинский
* «У войны не женское лицо» (совместно с Виктором Дашуком) — цикл из семи документальных телефильмов (1981—1984, Беларусьфильм), режиссёр Виктор Дашук
* «Родительский дом» — документальный телефильм (Белорусское телевидение, 1982), режиссёр Виктор Шевелевич
* «Портрет с георгинами» — документальный телефильм (Белорусское телевидение, 1984), режиссёр Валерий Басов
* «Солдатки» — документальный телефильм (Белорусское телевидение, 1985), режиссёр Валерий Басов
* «Говорю о времени своём» — документальный телефильм (Белорусское телевидение, 1987), режиссёр Валерий Жигалко
* «Прошлое ещё впереди» — документальный телефильм (Белорусское телевидение, 1988), режиссёр Валерий Жигалко
* «Эти непонятные старые люди» (Беларусьфильм, 1988), режиссёр Иосиф Пикман
* Цикл «Из бездны» (сценарий совместно с Мариной Голдовской), режиссёр Марина Голдовская (OKO-media, Австрия-Россия)
*# «Люди войны» (1990)
*# «Люди блокады» (1990)
* Афганский цикл — документальные кинофильмы по книге «Цинковые мальчики» (сценарий совместно с Сергеем Лукьянчиковым), режиссёр Сергей Лукьянчиков, Беларусьфильм
*# «Стыд» (1991)
*# «Я из повиновения вышел» (1992)&lt;ref&gt;http://charter97.org/ru/news/2013/5/31/70091/&lt;/ref&gt;
* «Крест» — документальный кинофильм (1994, Россия). Режиссёр Геннадий Городний

=== Светлана Алексиевич китаптары мотивтары буйынса фильмдар ===
* «На руинах утопии» (1999, Германия)
* «Россия. История маленького человека» (2000, NHK, Япония), режиссёр Хидея Камакура&lt;ref&gt;[http://www.belarusfilm.by/studio/personas/2133/ Алексиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210192303/http://www.belarusfilm.by/studio/personas/2133/ |date=2015-12-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://alexievich.info/FilmeRu.html Светлана Алексиевич: Фильмография]&lt;/ref&gt;
* «Дверь» (Ирландия, 2008), режиссёр {{Не переведено 3|Хуанита Уилсон||en|Juanita Wilson}} (англ.)русск. — короткометражный фильм по мотивам книги «Чернобыльская молитва»&lt;ref&gt;[http://books.vremya.ru/main/1384-film-po-knige-svetlany-aleksievich-nominirovan-na-oskar.html Фильм по книге Светланы Алексиевич номинирован на «Оскар» « Издательство „Время“]&lt;/ref&gt;
* „Дети войны. Последние свидетели“, документальный фильм, режиссёр Алексей Китайцев, сценарий Людмилы Романенко по книге „Последние свидетели“. В фильме принимает участие Светлана Алексиевич. Студия МБ Групп, Москва, 2009, 45 мин.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дети войны. Последние свидетели|url=http://russia.tv/brand/show/brand_id/4957/|publisher=[[Всероссийская государственная телевизионная и радиовещательная компания|ВГТРК]]|accessdate=2015-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205102437/http://russia.tv/brand/show/brand_id/4957 |date=2015-12-05 }}&lt;/ref&gt; Фильм награждён специальным призом Открытого конкурса документального кино „Человек и война“ (Екатеринбург, 2011)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://war-history.ru/library/?id=383|title=Итоги 5 открытого конкурса документального кино «Человек и война»|publisher=Центр военных и военно-исторических исследований Гуманитарного университета г. Екатеринбурга|accessdate=2015-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208162205/http://war-history.ru/library/?id=383 |date=2015-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

=== Театр спектаклдәре ===
[[Файл:Voices_from_Chernoby_2.jpg|мини|„Чернобыльская молитва“ китабы буйынса спектакль, Женева, 2009]]
„У войны не женское лицо“ һәм „Цинковые мальчики“ китаптары буйынса бер нисә театр спектакле ҡуйылған&lt;ref name=&quot;theaterRu&quot;&gt;[http://alexievich.info/theaterRu.html Svetlana Alexievich — Светлана Алексиевич.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bystrickaya.ru/?chrazdel=2&amp;chmenu=14&amp;ch_id=32&amp;getcont=full&amp; Роли 80-х-2000-х годов :: Биография :: сайт актрисы Элины Быстрицкой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624024506/http://bystrickaya.ru/?chrazdel=2&amp;chmenu=14&amp;ch_id=32&amp;getcont=full&amp; |date=2016-06-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://molod-theatre.ru/u-voynyi-ne-zhenskoe-litso/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918235534/http://molod-theatre.ru/u-voynyi-ne-zhenskoe-litso/ |date=2012-09-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mtch.com.ua/russ/cinkovie%20malhciki%201.htm Чернігівський молодіжний театр Вистави] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307054735/http://www.mtch.com.ua/russ/cinkovie%20malhciki%201.htm |date=2016-03-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://data.bnf.fr/39497943/des_cercueils_de_zinc_spectacle_1993/ Des cercueils de zinc — Spectacle — 1993]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cnt.fr/spectacle.cfm/25494-mort_a_la_guerre_en_temps_de_paix.html • Centre national du théâtre •]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://data.bnf.fr/39499379/les_cercueils_de_zinc_spectacle_2003/ Les cercueils de zinc — Spectacle — 2003]&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ „Зачарованные смертью“, „Чернобыльская молитва“ китаптары буйынса ла спектаклдәр ҡуйылған&lt;ref name=&quot;theaterRu&quot;/&gt;.

== Наградалары ==
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|Орден „Знак Почёта“]] (СССР, 1984)&lt;ref name=&quot;Чупринин&quot;&gt;Сергей Чупринин: Русская литература сегодня: Зарубежье. М.: Время, 2008 г.&lt;/ref&gt;
* Медаль имени Святой Евфросиньи Полоцкой&lt;ref&gt;[http://who.bdg.by/obj.php?kod=262 Кто есть кто в Республике Беларусь : Who is who in Belarus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208213405/http://who.bdg.by/obj.php?kod=262 |date=2015-12-08 }}&lt;/ref&gt;
* Литературная премия имени Николая Островского Союза писателей СССР (1984)&lt;ref name=&quot;Чупринин&quot;/&gt;
* Премия журнала „Октябрь“ (1984)&lt;ref name=&quot;Чупринин&quot;/&gt;
* Литературная премия имени Константина Федина Союза писателей СССР (1985)&lt;ref name=&quot;Чупринин&quot;/&gt;
* Премия Ленинского комсомола (1986) — за книгу „У войны не женское лицо“&lt;ref name=&quot;Чупринин&quot;/&gt;
* Премия „Литературной газеты“ (1987)&lt;ref name=&quot;Чупринин&quot;/&gt;
* Премия имени Курта Тухольского Шведского ПЕН-клуба (1996) — „За мужество и достоинство в литературе“&lt;ref name=&quot;Чупринин&quot;/&gt;
* Премия имени Андрея Синявского редакции „Новой газеты“ — „За творческое поведение и благородство в литературе“ (1997)&lt;ref name=&quot;Чупринин&quot;/&gt;
* Премия журнала „Дружба народов“ (1997)&lt;ref name=&quot;Чупринин&quot;/&gt;
* премия „Триумф“ (Россия, 1997)&lt;ref name=&quot;Чупринин&quot;/&gt;
* Лейпцигская книжная премия за вклад в европейское взаимопонимание (1998)&lt;ref name=&quot;Чупринин&quot;/&gt;
* премия Гердера (1999)
* Премия [[Ремарк Эрих Мария|Ремарка]] (2001)
* Национальная премия критики (США, 2006)
* Премия Центральноевропейской литературной премии Ангелус (2011) за книгу „У войны не женское лицо“&lt;ref&gt;[http://angelus.com.pl/laureaci/angelus-2011/ Angelus 2011 |] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915023923/http://angelus.com.pl/laureaci/angelus-2011/ |date=2015-09-15 }}&lt;/ref&gt;
* Премии имени Рышарда Капущинского (Польша) за книги „У войны не женское лицо“ (2011) и „Время секонд хэнд“ (2015)&lt;ref&gt;[http://wyborcza.pl/1,75475,17920066,Nagroda_im__Kapuscinskiego_2015__po_raz_pierwszy_podwojna_.html Wyborcza.pl]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kulturalna.warszawa.pl/kapuscinski,6,5636.html Czasy secondhand.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117001350/http://www.kulturalna.warszawa.pl/kapuscinski,6,5636.html |date=2020-11-17 }}&lt;/ref&gt;
* Премия мира немецких книготорговцев (2013)&lt;ref&gt;[http://www.stengazeta.net/article.html?article=9313 Голос красного человека]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Премия Медичи за эссеистику (2013, Франция) — за книгу „Время секонд хэнд“&lt;ref&gt;[https://prixmedicis.wordpress.com/2013/11/12/2013-laureats/ 2013 / Lauréats | Prix Medicis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222170529/https://prixmedicis.wordpress.com/2013/11/12/2013-laureats/ |date=2015-12-22 }}&lt;/ref&gt;
* Офицерский крест ордена Искусств и литературы (Франция, 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rg.ru/2014/10/24/nagrada.html|title=Белорусской писательнице Алексиевич вручили французский орден|author=Анастасия Кейзерова.|date=24 октября 2014|publisher=«Российская газета»|accessdate=2014-10-25}}&lt;/ref&gt;
* Приз читательских симпатий по результатам читательского голосования премии „Большая книга“ (2014) — за книгу „Время секонд хэнд“&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ng.ru/subject/2014-11-27/1_glavnaya.html|title=Говорит и показывает Дом Пашкова|author=|date=27 ноября 2014|work=|publisher=Независимая газета|accessdate=2014-11-30|lang=}}&lt;/ref&gt;
* Нобелевская премия по литературе (2015) — „за её многоголосное творчество — памятник страданию и мужеству в наше время“&lt;ref&gt;[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2015/press_ry.html Нобелевская премия по литературе за 2015 г.]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәртмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [http://alexievich.info/ Светлана Алексиевич — Персональная страница]
* {{ЖЗ|http://magazines.russ.ru/authors/a/aleksievich/|Светлана Алексиевич}}Журнальном зале&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;»&lt;/span&gt;
* {{Youtube|kFPU0pRZO3I|Телепередача канала Белсат}}{{Ref-be}}(белор.)
* Неполные (!) тексты книг на персональном сайте Светланы Алексиевич:
** [http://www.alexievich.info/knigi/U_voiny.pdf «У войны не женское лицо»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015020450/http://www.alexievich.info/knigi/U_voiny.pdf |date=2015-10-15 }}
** [http://www.alexievich.info/knigi/posledniyeSwideteli.pdf «Последние свидетели (сто недетских рассказов)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151129070405/http://www.alexievich.info/knigi/posledniyeSwideteli.pdf |date=2015-11-29 }}
** [http://www.alexievich.info/knigi/ZinkovyeRus.pdf «Цинковые мальчики»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106014623/http://www.alexievich.info/knigi/ZinkovyeRus.pdf |date=2015-11-06 }}
** [http://www.alexievich.info/knigi/ChernobylskayaMolitva.pdf «Чернобыльская молитва (хроника будущего)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106074751/http://www.alexievich.info/knigi/ChernobylskayaMolitva.pdf |date=2015-11-06 }}
* [http://www.radioblago.ru/vremyakultury/svetlana-aleksievich-nobele Светлана Алексиевич. Нобелевская премия 2015.] [http://www.radioblago.ru/vremyakultury/svetlana-aleksievich-nobele «Время культуры» на радио «Благо»]
* [http://arzamas.academy/mag/212-aleksievitch Текст лекции Светланы Алексиевич на вручении Нобелевской премии в Стокгольме.]

[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:СССР журналистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Пацифистар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:СССР яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>bmd028v525pue5pox660jd4lewu4ef5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхтәров Әхрәр Минһаж улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107597</id>
    <revision>
      <id>1299515</id>
      <parentid>1000116</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T15:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5023" sha1="tnr93txs1wfo8gujv05fiz10zdjf647" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме             = Рәшит Әхтәри
 |Төп исеме         = Әхтәров Әхрәр Минһаж улы
 |Рәсеме            = 
 |Киңлек            = 
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = Әхрәр
 |Псевдонимдары     = Рәшит Әхтәров
 |Тыуыу датаһы      = 06.01.1931
 |Тыуған урыны      = {{ТыуғанУрыны|Мәсетле районы}} [[Ишәле]] ауылы
 |Вафат булыу датаһы = 26.03.1996
 |Вафат булған урыны = {{ВафатБулыуУрыны|Мәсетле районы}} [[Йонос (Мәсетле районы)|Йонос]] ауылы
 |Гражданлығы       = СССР, РФ
 |Эшмәкәрлек төрө   = шиғриәт, журналистика
 |Әүҙемлек йылдары  = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре = башҡорт, рус
 |Дебют             = 
 |Премиялары        = 
 |Наградалары       = Ветеран труда, За доблестный труд
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
 |Викикитапхана          = 
 |Викиөҙөмтә        = 
 |Викиһандыҡ        = 
}}
'''Әхтәров Әхрәр Минһаж улы, Рәшит Әхтәров, Рәшит Әхтәри''' ([[6 ғинуар]] [[1931 йыл]] — [[26 март]] [[1996 йыл]]) — педагог, журналист, шағир. [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзалары|Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы]].

== Биографияһы ==
Әхрәр Минһаж улы Әхтәров 1931 йылдың 6 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Мәсетле районы]] [[Ишәле]] ауылында тыуған. &lt;br /&gt;
[[1946]] йылда Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбен тамамлай һәм Әбрәхим һигеҙ йыллыҡ мәктәптә физика уҡытыусы булып эш башлай. &lt;br /&gt;
[[1958]] йылдан «[[Совет Башҡортостаны]]» гәзите, «[[Башҡортостан уҡытыусыһы]]» журналы хәбәрсеһе. &lt;br /&gt;
[[1960]] йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлай.&lt;br /&gt;
[[1963]]—[[1982]] Мәсетле районы мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй.&lt;br /&gt;
1995 йылда I-се [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] делагаты итеп һайлана.

== Ижады ==
=== Әҫәрҙәре ===
# Беҙ егет затынан. Өфө. 1993.
# Осеннее половодье. Уфа. 1997. {{ref-ru}}
# Минең йырҙарым. Өфө.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[1990]] һәм [[1995]] йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы сәсәндәр бәйгеһе еңеүсеһе.

== Хәтер ==
* [[2001]] йылда Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге премияһы булдырылған.  
Төрлө йылдарҙа премияға лайыҡ булған ижади шәхестәр: [[Ринат Камалов]], [[Гөлсирә Шафиҡова]], [[Тәскирә Даянова]], [[Ризван Хажиев]], Зәлифә Ғилметдинова, Марат Ғафаров, Ғәйникамал Мирхәйева-Абдуллина&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/814054-v-bashkirii-sostoyalos-vruchenie-premii-imeni-rashita-akhtari/ В Башкирии состоялось вручение премии имени Рашита Ахтари]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
# Ахтари Рашит. Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. — с.36.  ISBN 978-5-9613-0148-9 {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [http://libmap.bashnl.ru/node/520 Ахтаров Рашит Мингажевич. Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331162053/http://libmap.bashnl.ru/node/520 |date=2014-03-31 }}
* [http://www.bashinform.ru/news/803228-on-byl-rozhden-chtoby-stat-poetom-k-85-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-poeta-rashita-akhtari/ Владимир Романов. Он был рожден, чтобы стать поэтом (К 85-летию со дня рождения поэта Рашита Ахтари)]</text>
      <sha1>tnr93txs1wfo8gujv05fiz10zdjf647</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ашхабад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111259</id>
    <revision>
      <id>1299571</id>
      <parentid>1295397</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T09:12:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58446" sha1="hrrfzt9u4bfoljkl3ky3h8aum1ogorx" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = ҡала
 |русское название        = Ашхабад/Ашҡабад
 |оригинальное название   = {{lang-tk|Aşgabat}}
 [[File:Ashgabat, Turkmenistan (6313351949).jpg|300px]]
 |страна                  = Төркмәнстан
 |герб                    = Ashgabat (seal).svg
 |флаг                    = 
 |ширина герба            = 80px 
 |ширина флага            = 
 |lat_dir                 = N|lat_deg= 37|lat_min= 57
 |lon_dir                 = E|lon_deg= 58|lon_min= 23
 |CoordAddon              = type:city(600100)_region:TM
 |ЯндексКарта             = http://maps.yandex.ru/?text=Туркменистан%2C%20Ашхабад&amp;sll=58.416563%2C37.909017&amp;sspn=11.249997%2C6.683577&amp;l=map
 |размер карты страны     = 300
 |размер карты региона    = 
 |размер карты района     = 
 |вид региона             = 
 |регион                  = 
 |регион в таблице        = 
 |вид района              = 
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |внутреннее деление      = 6 этраптары
 |вид главы               = [[Хәким]]
 |глава                   = Моратнияз Әбилов&lt;ref&gt;[http://turkmenistan.gov.tm/?id=9413 Туркменистан: золотой век] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914201546/http://turkmenistan.gov.tm/?id=9413 |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt;
 |дата основания          = 1881 йыл{{!}}1881 йылда
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = 1919 йылға тиклем — Асхабад,&lt;br /&gt;  1919-1927 йылдарҙа — Полторацк
 |статус c                = 1881 йыл{{!}}1881 йыл
 |площадь                 = около 700&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=5241 Столица, устремлённая в будущее.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180806085202/http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=5241 |date=2018-08-06 }} // turkmenistan.gov.tm (09 ноября 2013 года)&lt;/ref&gt; или около 830&lt;ref&gt;[http://news.asgabat.net/?p=3157 В Ашхабаде переименованы два городских этрапа.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110151137/http://news.asgabat.net/?p=3157 |date=2013-11-10 }} // news.asgabat.net (31 мая 2013 года)&lt;/ref&gt;
 |высота центра НП        = 273
 |климат                  = ярым ҡоро (семиарид-BSk)
 |официальный язык        = төркмән
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = 871 500&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Turkmenistan.html|title=Population of Turkmenistan}}&lt;/ref&gt;
 |год переписи            = 2005
 |плотность               = 
 |агломерация             = 
 |национальный состав     = [[төркмәндәр]] (77 %)&lt;br /&gt;[[урыҫтар]], [[үзбәктәр]], [[әрмәндәр]]
 |конфессиональный состав = [[мосолмандар]], [[православтар]], [[буддистар]], [[йәһүдтәр]], [[католиктар]] һ.б.
 |этнохороним             = ашхабадты/ашҡабадты
 |часовой пояс            = +5
 |DST                     = 
 |телефонный код          = +993 (12)
 |почтовый индекс         = 
 |почтовые индексы        = 744000 — 744901&lt;ref&gt;[http://www.turkmenpost.gov.tm/about_index.php Почтовые индексы (POÇTA INDEKSLERI). &quot;Türkmenpoçta&quot; Poçta aragatnaşygy döwlet kompaniýasynyň aragatnaşyk bölümleriniň.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130913155726/http://www.turkmenpost.gov.tm/about_index.php |date=2013-09-13 }} // turkmenpost.gov.tm&lt;/ref&gt;
 |автомобильный код       = AG
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |категория в Commons     = Aşgabat
 |сайт                    = http://ashgabat.gov.tm/
 |язык сайта              = ru
 |язык сайта 2            = tk
 |add3n                    = Рәсми булмаған исемдәре
 |add3                     = Аҡ мәрмәр баш ҡала&lt;ref name=&quot;Книга рекордов Гиннеса - ria.ru&quot;&gt;[http://ria.ru/world/20130525/939422561.html Ашхабад попал в Книгу рекордов Гиннесса как самый беломраморный город.] // ria.ru (25 мая 2013 года)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Книга рекордов Гиннеса - bbc.co.uk&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/05/130525_rn_ashgabat_guinness_book.shtml Ашхабад признан самым беломраморным городом в мире] // bbc.co.uk (25 мая 2013 года)&lt;/ref&gt;, &lt;br /&gt; Город любви&lt;ref&gt;[http://turkmenistan.gov.tm/?id=5372 Перспективы Ашхабада: новая городская среда и транспортная инфраструктура.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170703203045/http://turkmenistan.gov.tm/?id=5372 |date=2017-07-03 }} // turkmenistan.gov.tm (28 ноября 2013 года)&lt;/ref&gt;
 |add2n                    = Ҡала көнө
 |add2                     = 25 мая&lt;ref&gt;[http://turkmenistan.gov.tm/?id=4105 Беломраморный Ашхабад — в Книге рекордов Гиннеса.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304170600/http://turkmenistan.gov.tm/?id=4105 |date=2016-03-04 }} // turkmenistan.gov.tm&lt;/ref&gt;
}}

'''Ашхабад''' йәки '''Ашҡабад''' ({{lang-tk|Aşgabat}}) — [[Төркмәнстан]]дың [[баш ҡала]]һы, дәүләттең иң ҙур административ-сәйәси, сәнәғәт, фәнни һәм мәҙәни үҙәге. Ашхабад — үәләйәт (өлкә) хоҡуғына эйә айырым административ берәмек.

2013 йылдың 25 майында Ашхабад бишенсе тапҡыр [[Гиннесстың рекордтар китабы|Гиннес рекордтары китабына]] индерелде: был юлы донъялағы аҡ мәрмәр ҡала булараҡ — бында 543 яңы йорт аҡ мәрмәр менән көпләнгән. Элегерәк был баҫмаға Төркмәнстандың баш ҡалаһындағы иң бейек флагшток (133 метр), иң ҙур фонтан комплексы (27 синхрон фонтан), ябыҡ типтағы иң ҙур Күҙәтеү Ҡуласаһы аттракционы һәм Оғузхан телевизион башняһындағы иң ҙур йондоҙ индерелгәйне.

Төркмәнстандың Статистика буйынса дәүләт комитетының рәсми мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2012 йылдың 1 ғинуарында Ашхабадта ил халҡының 12,7 проценты йәшәгән. 1995 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 604,7 мең кеше, 2001 йылдағы рәсми баһа буйынса 712 мең кеше теркәлгән. 2002 йылдың 1 июленә ҡарата был һан 743 мең, 2003 йылдың уртаһында 790 меңгә етә, йәғни илдәге бар халыҡтың 13 процентын тәшкил итә. 2005 йылдың 18 ноябрендә Ашхабадта йәшәүселәр 900 меңгә (ил халҡының 13,4 проценты) етеүе тураһында рәсми иғлан ителә.

== Тарихи исемдәре ==

Ҡаланың атамаһы фарсы теленән ингән — '''عشق''' (''eshq'' — «ғишыҡ») һәм '''آباد''' (''ābād'' — ''«торлаҡ урын»'', ''«ҡала»'')&lt;ref name=&quot;Энциклопедия «Вокруг света»&quot;&gt;[http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Ашхабад&amp;diff=prev&amp;oldid=78266 Энциклопедия «Вокруг света». Город Ашхабад.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305081641/http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%90%D1%88%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B4&amp;diff=prev&amp;oldid=78266 |date=2016-03-05 }} // vokrugsveta.ru (версия 20:25, 17 сентября 2010 года)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Энциклопедия ТССР. Издательство «Главная редакция Туркменской Советской Энциклопедии», Ашхабад, 1984 г.&lt;/ref&gt;.

Рәсәй империяһы тарафынан яулап алынғанға тиклем 1881 йылдағы Персия менән төҙөлгән Ахал килешеүенә яраҡлы ҡала Асхабад тип йөрөтөлә. Был атама 1919 йылға тиклем һаҡлана.

[[1919 йыл]]да ул Төркөстан республикаһының Совнархоз рәйесе П. Г. Полторацкий хөрмәтенә '''Полторацк''' тип атала башлай.

[[1927 йыл]]дың 27 октябрендә Ашхабад тип үҙгәртелә.

1991 йылдың 27 октябрендә Төркмәнстан үҙаллылыҡ алғандан һуң Ашхабад ҡалаһы Төркмәнстандың Юғары Советы Президиумы ҡарары буйынса рәсми рәүештә Ашғабат тип үҙгәртелде. Был атама төркмән теленә күпкә яҡын тора.

Рәсәйҙең киң мәғлүмәт сараларында Рәсәй Федерацияһының 1995 йылда ҡабул ителгән «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» (№ 1495) бойороғона ярашлы Ашхабад атамаһы ҡулланыла.
[[Файл:Neutrality-Road-Ashgabat-2015.JPG|мини|Ашхабадтағы Битарап проспекты]]
Төркмәнстандың рус телендәге рәсми ҡағыҙҙарында, киң мәғлүмәт сараларында, баш ҡала сайттарында Ашхабад тип яҙыла.

Шул уҡ мәлдә был ҡаланың атамаһы Парфян батшалығының Аршакид (Ашканид) династияһынан килә тигән фекерҙәр ҙә бар. Тимәк, уға б.э. тиклем III быуатта нигеҙ һалыныуы ихтимал.

== Географияһы ==
Ашхабад Төркмәнстандың көньяҡ өлөшөндә, Иран сигенән 25 км төньяҡтараҡ, [[Туран уйһыулығы]]нда урынлашҡан.

Ҡала Копетдаг алды тигеҙлегендәге Ахал-Теке оазисында тора. Уға көньяҡтан Копетдаг тауы, төньяҡтан Ҡараҡом сүллеге терәлгән. Диңгеҙ кимәленән 214—240 метр бейеклектә.

1962 йылда ҡалаға Ҡараҡом каналы үткәрелә.

=== Сәғәт бүлкәте ===
Ашхабад халыҡ-ара стандарт буйынса UTC+5 тип билдәләнгән сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. Бөтә донъя координация ваҡытына (UTC) ҡарата +5:00.

=== Климат ===
Ашхабад — донъялағы иң эҫе ҡалаларҙың береһе. Йәй көндәрендә бында һауа температураһы +45 градустан артып китә, яуым-төшөм бик һирәк була. Шул уҡ мәлдә эске континенталь субтропик климаты өсөн ҡыш бында һалҡын һанала. Был миҙгел ҡыҫҡа ғына булыуына ҡарамаҫтан, төньяҡтан килгән арктик һауа сәбәпле −10 градуслыҡ һыуыҡтар була. Оҙайлы ҡар ҡатламы һалҡын ҡыштарҙа ғына күҙәтелә.

* Уртаса һауа температураһы — +17,1 C°
* Уртаса ел тиҙлеге — 2,5 м/с
* Уртаса дымлылыҡ — 55 %

== Тарихы ==
[[Файл:Aşgabat 1901.jpg|left|thumb|[[Ашхабад вокзалы]] (1901)|200 px]]
[[Файл:06 Асхабад. Ул. Кирпичная.jpg|left|thumb|Ашхабадтың Кирбес урамы (1913)|200 px]]
Асхабад ҡалаһына 1881 йылда нигеҙ һалына&lt;ref name=&quot;Энциклопедия «Вокруг света»&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dic.academic.ru&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/6488/Ашхабад Академик. Энциклопедический словарь. Ашхабад.] // dic.academic.ru&lt;/ref&gt;. Ошондай уҡ атамалы төркмән ҡәлғәһе урынында булдырылған ҡала Рәсәй империяһының сик буйы хәрби нығытмаһы ролен үтәй. Ҡала емеш-еләк баҡсаһы булған саман өйҙәрҙән тора. Ер тетрәү осраҡтары йыш булғанға күрә күпселеген бында бер ҡатлы йорттар төҙөргә ҡарар ителә. 1901 йылда 36,5 мең кеше йәшәүе теркәлгән, шуларҙың 11,2 меңе фарсы, 10,7 меңе рус, 14,6 меңе әрмән һәм башҡа милләттәр. Төркмән халҡы ҡаланан ситтә үҙ йәйләүҙәрендә көн күрә&lt;ref&gt;[[Ян, Василий Григорьевич|В. Г. Ян]]. «Голубые дали Азии: путевые заметки». // Огни на курганах: Повести, рассказы, М.: Советский писатель, 1985. — С. 597—677.&lt;/ref&gt;.

{{External media|right
|image1=[http://www.heraldicum.ru/turkmen/towns/images/ashabat.gif Рәсәй империяһы составындағы Ашхабадтың гербы.]
}}

1881—1918 йылдарҙа ҡала Каспий аръяғы өлкәһенең, 1918—1925 йылдарҙа Төркмән АССР-ы төркмән өлкәһенең административ үҙәге булып тора&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

1925 йылдың февралендә ''Полторацк'' атамалы был ҡала төркмән ССР-ның баш ҡалаһы статусын ала.

1948 йылдың 6 октябрендә Ашхабадта иң көслө ер тетрәү теркәлә. Уның усағындағы (эпицентр)көсө 9-10 балл, магнитудаһы М = 7,3. Ҡаланың 90-98 % емерелә, сама менән 60-110 мең кеше һәләк була&lt;ref name=&quot;nikonov&quot;&gt;[http://www.scgis.ru/russian/cp1251/dgggms/2-98/nikonov2.htm А. А. Никонов — «Ашхабадское землетрясение: проблемы и решения полвека спустя после катастрофы».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801161056/http://www.scgis.ru/russian/cp1251/dgggms/2-98/nikonov2.htm |date=2013-08-01 }} // scgis.ru&lt;/ref&gt;.

1962 йылда Ҡараҡом каналы Ашхабадҡа тиклем һуҙыла һәм бының менән ҡалала һыу мәсьәләһе хәл ителә.

2003 йылдың июлендә Ашхабадта урам атамалары һандар менән алыштырыла, тик билдәле шағир Махтымкули, төркмәнбашы Сапарморат Ниязов һәм уның ата-әсәһенең исемдәре менән аталғандары ғына һаҡланып ҡалдырыла&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/246264 Туркменбаши превратил Ашхабад в учебник истории.] // kommersant.ru (20 марта 2001 года)&lt;/ref&gt;.

== Административ-территориаль бүленеш ==
Төркмәнстан биләмәләре бүленеше буйынса 2015 йылдың 5 февраленә ҡарата Ашхабад ҡалаһы алты этрапҡа бүленгән:
* Берҡарарлыҡ (элекке Азатлыҡ, Совет),
* Копетдаг (элекке Пролетар),
* Бағтыярлыҡ (элекке Президент Ниязов, Ленин),
* Арчабил (Чандыбил этрабы менән берләштерелгән)
* Абадан (элекке Абадан, Безмеин),
* Рухабад.

Арчабил этрабына шулай уҡ Арчабил ҡасабаһы (элекке Фирүзә) индерелгән&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.ru/ru/node/23986 Арчабил (бывшая Фирюза) стал посёлком.] // turkmenistan.ru (4 февраля 2008 года)&lt;/ref&gt;. Абадан һәм Рухабад этраптары ҡалала 2013 йылда булдырыла&lt;ref&gt;[http://turkmenistan.gov.tm/?id=4117 Ашхабад прирос новыми территориями.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901215802/http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=4117 |date=2018-09-01 }} // turkmenistan.ru (27 мая 2013 года)&lt;/ref&gt;. 2015 йылда Чандыбил һәм Арчабил этраптары берләштерелә&lt;ref&gt;[http://turkmenistan.gov.tm/?id=8136 Объединены два этрапа туркменской столицы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205173215/http://turkmenistan.gov.tm/?id=8136 |date=2015-02-05 }} (4 мая 2015 года)&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ иҫәбе ==
Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Ашхабадта 2012 йылдың 1 ғинуарына ил халҡының 12,7 % йәшәй. Шуларҙың 77 % — төркмән милләтенән, ҡалғандары — төрлө этник төркөмдәр.&lt;ref&gt;[http://country.turmir.com/sub_616_sub.html Ашхабад. Население, язык, вероисповедание.] // country.turmir.com&lt;/ref&gt;.

== Архитектура ==

=== Рәсәй империяһы осоро ===
Рәсәй империяһы мәлендә Ашхабад ҡыйыҡһыҙ түбәле саман өйҙәрҙән торған ҡала була.

=== Совет осоро ===

Совет осоронда Ашхабадта заманса йорттар күтәрелә башлай. 1948 йылдың 6 октябрендә булған ер тетрәү һөҙөмтәһендә улар тулыһынса емерелә, әммә ҡабаттан тергеҙергә хәл ителә&lt;ref&gt;[http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-19946/ Познавательный журнал «Школа жизни». Автор: Иван Пазий. «Что мы не знали о землетрясении 1948 года в Ашхабаде?»] // shkolazhizni.ru (5 октября 2008 года)&lt;/ref&gt;. Ҡала 1949, 1959 йылдарҙағы генераль план буйынса төҙөлә&lt;ref name=&quot;dic.academic.ru&quot; /&gt;. һөҙөмтәлә, урамдар киңәйә, йәшел зоналар булдырыла, яңы биҫтәләр барлыҡҡа килә.

Совет ососронда Төркмәнстандың баш ҡалаһында архитектура иҫтәлеге булырҙай йорттар төҙөлә&lt;ref name=&quot;dic.academic.ru&quot; /&gt;:
* Төркмән ССР-ның Минстрҙар Советы йорто (1954—1956; хәҙер — здание Төркмәнстан Мәжлесе; архитектор — В. М. Новосадов),
* Молланепес исемендәге төркмән драма театры (1951—1958; архитектор — А. В. Тарасенко),
* Фәндәр академияһы йорто (1949—1953; архитекторҙар — Л. К. Ратинов һәм башҡалар),
* «Каракумстрой» идаралығы (1964—1967; архитекторҙар — А. Р. Ахмедов, Ф. Р. Алиев), бөгөн емерелгән.
* Карл Маркс исемендәге Төркмәнстан дәүләт китапханаһы (1964—1976; архитекторҙар — А. Р. Ахмедов, Б. А. Шпак, В. А. Алексеев),
* «Мекан» Һарайы (1970—1974). Йорт Эрнст Неизвестныйҙың скульптура рельефтары менән биҙәлгән.
* «Гулистан» сауҙа үҙәге (1971—1982; архитектор — Владимир Высотин; скульптор — Клыч Ярмамедов),
* Төркмәнстан дәүләт циркы (1979—1984; архитектор — Ариф Зейналов).

Ҡалала шулай уҡ тап ошо осорҙа төҙөлә:
* Төркмән ССР-һы Үҙәк комитеты йорто (архитекторҙар — А. Н. Афанасьев, Е. А. Раевская),
* С. Ниязов исемендәге Төркмәнстан ауыл хужалығы университеты (архитекторҙар — М. Н. Виноградская, А. П. Зарьев, В. Н. Ляхович),
* Сапарморат Төркмәнбашы исемендәге һынлы сәнғәт музейы (архитектор — Г. М. Александрович),
* «Мир» киноконцерт залы (архитекторҙар — Ф. М. Евсеев, М. Г. Евсеева, инженер — М. Берлин).
* «Ашхабад» ҡунаҡханаһы (архитектор — А. Р. Ахмедов),
* «Интурист» ҡунаҡханаһы (архитекторҙар — А. Р. Ахмедов, Ф. Р. Алиев).
* Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙарға һәйкәл (1970; архитекторҙар — А. Курбанлиев, Ф. Багиров; скульптор — Д. Джумадурды).
* Ленин исемендәге скверҙа В. И. Ленинға һәйкәл (1927; бронза, майолика; скульпторҙар — А. А. Карелин, Е. Р. Трипольская).

=== 1991 йылдан һуң ===

1991 йылдың 26 декабрендә СССР составынан сыҡҡандан һуң ҡалала төрлө административ һәм торлаҡ йорттар, йәмәғәт ҡоролмалары ҡалҡа башлай. Бөгөнгө Ашхабадта йорттар төҙөүҙә көнсығыш стиль һаҡлана, күптәре аҡ мәрмәр менән биҙәлә.

Ҡаланың архитектура ҡомартҡыһы булған бейеклеге 211 метрлыҡ «Төркмәнстан» телерадиотапшырыу үҙәге менән 11 ҡатлыҡ «Багт кошги» («Бәхет ҡошо») Никах һарайы 2011 йылда төҙөлә. 2012 йылдың сентябрендә улар халыҡ-ара «International Property Awards Europe» премияһы менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;две архитектурные достопримечательности&quot;&gt;[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/37856.html Две архитектурные достопримечательности Ашхабада отмечены на международном конкурсе.] // turkmenistan.ru/ru (29 сентября 2012 года)&lt;/ref&gt;.

Ашхабадта шулай уҡ «Нейтралитет монументы» тип аталған ҡоролма архитектура яғынан иҫтә ҡалырлыҡ итеп эшләнгән. Көмбәҙле ҡапҡа өҫтөндә елберҙәгән ил флагы янына Төркмәнстан Президенты Сапарморат Ниязовтың 12 метрлыҡ алтынлатылған һыны ҡуйылған. Үҙәк майҙанды үҙгәртеү кәрәк булғас, был арка баш ҡаланың көньяҡ өлөшөнә күсереп яңынан ҡорола.

Бөгөнгө Ашхабадта башлыса торлаҡ йорттар 12 ҡатлы итеп төҙөлә. Уларҙың беренсе ҡаты сауҙа йәки төрлө хеҙмәтләндереү үҙәктәре өсөн бүленә. Күп йорттар, хатта иҫкеләре лә, аҡ мәрмәр менән көпләнгән&lt;ref&gt;[http://fishki.net/comment.php?id=89001 Ашгабат — беломраморный город-сад и столица Нейтрального Туркменистана.] // fishki.net (26 мая 2011 года)&lt;/ref&gt;.

Арчабил шоссеһында эшлекле үҙәк булдырыла башлаған. «Ашхабад-ситила» төрлө министрлыҡтар, мәҙәни, белем биреү һәм тикшереү үҙәктәре төҙөлә&lt;ref name=&quot;Будущее беломраморной столицы&quot;&gt;[http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=2877 Будущее беломраморной столицы. На глазах современников Ашхабад — столица Туркменистана превращается в крупный урбанизированный центр.] // turkmenistan.gov.tm (5 декабря 2012 года)&lt;/ref&gt;.

{{панорама|Panorama_of_Ashgabat.jpg|1000px|&lt;center&gt; Төнгө Ашхабад&lt;/center&gt;}}

== Иҡтисад ==

Ашхабадтың иҡтисадын башлыса сәнәғәт, финанс структураһы һәм киң сауҙа селтәре күрһәтә&lt;ref name=&quot;Ашхабад, Туркменистан.&quot;&gt;[http://www.ashgabathotels.ru/ashgabat.htm Ашхабад, Туркменистан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170609085945/http://www.ashgabathotels.ru/ashgabat.htm |date=2017-06-09 }} // ashgabathotels.ru&lt;/ref&gt;.

Баш ҡаланан 5 км төньяҡҡараҡ «Алтын асыр» баҙары урынлашҡан. Халыҡ араһында шулай уҡ «Йимпаш» сауҙа үҙәге киң билдәле&lt;ref name=&quot;Парки, скверы и развлекательные центры&quot;&gt;[http://ashgabat.gov.tm/ru/2013-05-12-16-39-36/48-2013-05-19-11-38-30 Ашхабад. Парки, скверы и развлекательные центры.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021065446/http://ashgabat.gov.tm/ru/2013-05-12-16-39-36/48-2013-05-19-11-38-30 |date=2013-10-21 }} // ashgabat.gov.tm&lt;/ref&gt;.

=== Сауҙа үҙәктәре ===
* «Беркарар» сауҙа-күңел асыу үҙәге — 340 сауҙа нөктәһе булған 4 ҡатлы йорт&lt;ref&gt;[http://turkmenistan.gov.tm/?id=7939 Президент Гурбангулы Бердымухамедов принял участие в открытии крупнейшего торгово-развлекательного центра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220154150/http://turkmenistan.gov.tm/?id=7939 |date=2016-12-20 }}&lt;/ref&gt;.
* «Йимпаш» сауҙа үҙәге
* «Пайтагт» сауҙа үҙәге
* «Ашхабад» сауҙа үҙәге&lt;ref&gt;[http://www.polimeks.com/eng/UstyapiAsgabatAlisverisMerkezi.aspx Ashgabat Shopping Mall (2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005065237/http://www.polimeks.com/eng/UstyapiAsgabatAlisverisMerkezi.aspx |date=2013-10-05 }} // polimeks.com&lt;/ref&gt;
* «Үҙаллылыҡтың 15 йыллығы» сауҙа үҙәге&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=6774 Новое рождение торгового центра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220153903/http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=6774 |date=2016-12-20 }}&lt;/ref&gt;

=== Иң ҙур баҙар ===
[[Файл:Tolkuchka Bazaar in Ashgabat.jpg|thumb|250px|төркмән келәмдәре]]
* «Алтын асыр» көнсығыш баҙары&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/35658.html Новый рынок «Алтын асыр» станет символом благополучия Туркменистана.] // turkmenistan.ru (12 февраля 2011 года)&lt;/ref&gt;
* «Гулистан» дәүләт сауҙа үҙәге
* Теки баҙары
* Ташауз баҙары (10-сы микрорайон)
* Лялезар баҙары (6-сы микрорайон)
* Парахат баҙары (Мир-1)
* Дженнет баҙары (3-сө микрорайон)
* Ак-йол баҙары (8-се микрорайон)
* 30-сы микрорайон баҙары

=== Сәнәғәт ===
Ашхабадта һәм ҡала янында 40-тан ашыу эре, 128 урта, 1700 ваҡ сәнәғәт объекты бар&lt;ref name=&quot;Ашхабад, Туркменистан.&quot; /&gt;. Иң мөһим сәнәғәт предприятиелары: «Ашнефтемаш», «Туркменкабель», «Туркменбаши текстиль комплекси»&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.ru/ru/node/16744 «Сделано в Туркменистане».] // turkmenistan.ru (17 марта 2005 года)&lt;/ref&gt; и др.

== Бәйләнеш ==
Ҡалала керәҙле бәйләнеш буйынса ике оператор бар.
* «МТС-Туркменистан» — 1994 йылда бәйләнеш булдырған тәүге оператор. Рәсәйҙең «Мобильные ТелеСистемы» ААЙ филиалы. Төп офис Ашхабадта урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://www.mts.tm/rus/ Информация для абонентов «МТС-Туркменистан».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120031234/http://www.mts.tm/rus/ |date=2016-11-20 }} // mts.tm&lt;/ref&gt;.
* «Алтын Асыр» — 2004 йылда булдырылған милли дәүләт компанияһы. 2010 йылда [[UMTS]] стандартлы «өсөнсө быуын» ([[3G]]) селтәре йәйелдерә башлай. Ул Ашхабадтың бөтә райондарын, баш ҡалалағы халыҡ-ара аэропортты ҡаплай. 2013 йылдың 18 сентябрендә [[LTE]] технологияһы буйынса «дүртенсе быуын» [[4G]] селтәре индерелде&lt;ref&gt;[http://www.tmcell.tm/ru-RU/news-lte-start TMCELL начинает подключение абонетов к сети LTE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171206052338/http://tmcell.tm/ru-RU/news-lte-start |date=2017-12-06 }} // tmcell.tm (17 сентября 2013 года)&lt;/ref&gt;.

== Транспорт ==
[[Файл:Ultra-modern highways in Ashgabat.jpg|мини|Ашхабад. Арчабил шоссеһы.]]
Йәмәғәт транспортынан баш ҡалала автобус ҡына ҡулланыла, башлыса Mercedes-Benz и Hyundai автобустары йөрөй. Ҡаланың көньяғында Ашхабадтан Копетдаг тауына сығыу өсөн аҫмалы канат юлы файҙаланыла&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.ru/ru/node/17950 Президент Туркмении принял участие в приуроченном к 15-летию независимости страны открытии трёх объектов]&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Ашхабад тирәләй автомагистраль ҡулсаһы төҙөлә башлай. Уның маҡсаты — ҡала урамдарындағы транспорт көсөргәнешен кәметеү һәм ҡала ситенән үтеү өсөн уңайлы юл булдырыу&lt;ref name=&quot;Будущее беломраморной столицы&quot;/&gt;.

=== Ашхабад метроһы ===
Метрополитен булдырыу мәсьәләһе 2008 йылда күтәрелә. 2014 йылда Төркмәнстан Президенты Гурбангулы Бердымухамедов Ашхабадта халыҡ һаны артыуға бәйле был һорауға тағы ла мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/39412.html Президент Туркменистана проинспектировал строительство дорожно-транспортных и социально-бытовых объектов Ашхабада]&lt;/ref&gt;.

=== Тимер юл транспорты ===
{{кратное изображение
 | зона        = left
 | направление = vertical
 | заголовок   = 
 | ширина      = 250
 | изобр1      =
 | подпись1    = [[Ашхабад вокзалы]]
 | изобр2      = Stans08-098 (3134913370).jpg
 | подпись2    = Сапарморат Төркмәнбаши ис. Аэропорт
}}
Ашхабадта тәүге вокзал 1888 йылда төҙөлә. Ер тетрәүҙә тулыһынса емерелгән был бина 1950 йылда яңынан ҡалҡа, 2009 йылда уға ҙур реконструкция яһала&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.ru/ru/node/19560 Ашхабадский железнодорожный вокзал будет реконструирован к 2009 году]&lt;/ref&gt;. Ҡала аша көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай Төркмәнбаши (Красноводск) — Төркмәнабад(Чарджоу) ҡалаларын бәйләгән тимер юл үтә. Ашхабадтан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай Ҡараҡом, Дашогуз ҡалаларына 2006 йылда асылған Трансҡараҡом тимер юлы китә.

Ҡалала ҡала-ара һәм халыҡ-ара транспорт бәйләнештәре өсөн ике автовокзал эшләй&lt;ref&gt;[http://turkmenistan.gov.tm/?id=7211 Туркменистан: золотой век&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714151526/http://turkmenistan.gov.tm/?id=7211 |date=2020-07-14 }}&lt;/ref&gt;.

=== Һауа транспорты ===
1994 йылда асылған Сапарморат Төркмәнбашы исемендәге халыҡ-ара аэропорт Ашхабадтан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ул баш ҡаланы республиканың ҙур ҡалалары, Азия һәм Европа илдаре менән бәйләй&lt;ref&gt;[http://www.trend.az/capital/business/2223678.html Национальная авиакомпания Туркменистана откроет ряд новых рейсов]&lt;/ref&gt;. 2013 йылда ҡала янында тағы ла бер аэропорт төҙөлә башлай. Ул Үҙәк Азияла иң ҙуры буласаҡ&lt;ref&gt;[http://www.trend.az/capital/business/2113556.html В Ашхабаде будет построен крупнейший в Центральной Азии аэропорт]&lt;/ref&gt;. Яңы аэропортты файҙаланыуға тапшырғас, иҫкеһе чартер рейстар өсөн ҡулланыласаҡ&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=5192 Малый терминал будет обслуживать авиапассажиров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170812041107/http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=5192 |date=2017-08-12 }}&lt;/ref&gt;.

== Китапхана ==
* Төркмәнстандың дәүләт китапханаһы — 1895 йылда асылған
* Махтумкули ис. үҙәк китапхана
* Б. Аманов ис. Төркмәнстан дәүләт балалар китапханаһы — 1935 йылда асылған
* Төркмәнстан дәүләт фәнни-медицина китапханаһы — 1940 йылда асылған
* Төркмәнстан Фәндәр академияһының үҙәк ғилми китапханаһы — 1941 йылда асылған&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

== Мәғариф ==

Ашхабад — Төркмәнстандың иң мөһим мәғариф үҙәге. 2013/14 уҡыу йылдарында баш ҡаланың 19 юғары уҡыу йортонда 26,7 мең студент белем ала, 139 мәктәптә 114,7 мең бала уҡый&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.stat.gov.tm/ru/content/info/turkmenistan/turkmenistan/ Социально-экономическое положение города Ашхабада и велаятов за 2013 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130321044112/http://www.stat.gov.tm/ru/content/info/turkmenistan/turkmenistan/ |date=2013-03-21 }}&lt;/ref&gt;.

* Махтымкули исемендәге Төркмән дәүләт университеты
* Халыҡ-ара төркмән-төрөк университеты
* Төркмәнстан дәүләт медицина университеты
* С. А. Ниязов ис. Төркмәнстан ауыл хужалығы университеты
* Төркмәнстан дәүләт художество Академияһы
* Төркмәнстан халыҡ хужалығы институты
* Төркмәнстан дәүләт мәҙәниәт институты
* Төркмәнстан дәүләт транспорт һәм бәйләнеш институты
* Төркмәнстан Дәүләт комитетының спорт һәм туризм буйынса милли институты
* Довлетмаммет Азади ис. Төркмәнстан донъя телдәре милли институты
* Төркмәнстан халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты
* Төркмәнстан дәүләт иҡтисад һәм менеджмент институты
* Төркмәнстан дәүләт финанс институты
* Төркмәнстан милли консерваторияһы
* Сапарморат Төркмәнбашы ис. Төркмәнстан хәрби академияһы
* Төркмәнстан оборона министрлығының Сапарморат Төркмәнбаши ис. хәрби институты
* С. А. Ниязов ис. Төркмәнстан полиция академияһы
* Төркмәнстан дәүләт сик буйы хеҙмәтенең сик һаҡсылары институты
* Төркмәнстан дәүләт архитектура-төҙөлөш институты
* Халыҡ-ара гуманитар фәндәр һәм үҫеш университеты
* Халыҡ-ара нефть һәм газ университеты

== Фән ==
1951 йылда Ашхабадта Төркмәнстандың Фәндәр Академияһы булдырыла. 2014 йылда Бикроу районында Технологиялар үҙәге төҙөлә&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=6680 Президент Гурбангулы Бердымухамедов принял участие в открытии Центра технологий] // turkmenistan.gov.tm (12 июня 2014 года)&lt;/ref&gt;.

== Спорт ==
[[Файл:Ahal Velayat Hippodrome - Flickr - Kerri-Jo (89).jpg|мини|Сабыш]]
Ашхабадта профессиональ һәм һәүәҫкәр спорт яҡшы үҫешкән. Ҡалала 1000 урынлыҡ 5 стадион, бик күп спорт залдары, спорт һарайҙары, бассейндар, ҡышҡы спорт төрҙәре өсөн яһалма боҙло ябыҡ объекттар бар.

2010 йылдың 19 декабрендә [[Кувейт]]та Ашхабад ҡалаһы яугирлыҡ сәнғәте буйынса V «Азия уйындары-2017» ярышын үткәреү мәмкинлеген яуланы&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/35511.html В 2017 году Туркменистан примет V Азиатские игры в закрытых помещениях.] // turkmenistan.ru (20 декабря 2010 года)&lt;/ref&gt;. 2010 йылда баш ҡаланың көньяҡ өлөшөндә Олимпия ҡаласығы төҙөлә башлай. Бында утыҙлап объект, шул иҫәптә параолимпия комплексы, реабилитация үҙәге бар.

Ашхабадтағы профессиональ спорт клубтары:
* Футбол: «Алтын Асыр» ФК, «Ашхабад» ФК, МТТУ ФК, «Хазына» ФК — Төркмәнстан Чемпионатында сығыш яһайҙар. 1947 йылда ойошторолған «Копетдаг» футбол клубы Төркмәнстандың Беренсе лигаһында уйнай.
* Хоккей: ХК «Бургут» — Төркмәнстандың иң көслө клубы; «Алп Арслан» ХК, «Багтыярлык» ХК, «Галкан» ХК, «Шир» ХК, «Огузхан» ХК — шулай уҡ Ашхабадта күнекмәләр үткәрә.

Ашхабадта Төркмәнстандағы иң ҙур Халыҡ-ара ат спорты комплексы эшләй. Уның майҙаны 90 га. Ипподромда сабыштарҙы ла, юртаҡтар ярышын да үткәреү мөмкинлеге бар&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=1299 «Небесные» скакуны — наша гордость и слава. Праздничные торжества в Международном конноспортивном комплексе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714151425/http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=1299 |date=2020-07-14 }} // .turkmenistan.gov.tm (29 апреля 2012 года)&lt;/ref&gt;.

== Һаулыҡ һаҡлау ==
Төркмәнстанда һаулыҡ һаҡлау буйынса түләүле заманса милли система булдырылған&lt;ref name=&quot;здоровье&quot;&gt;[http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=1899 Электронная газета «Туркменистан: золотой век». Во имя здоровья и благополучия туркменистанцев.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170812031651/http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=1899 |date=2017-08-12 }} // turkmenistan.gov.tm (21 июля 2012 года)&lt;/ref&gt;. 2013 йылға 490 ғаилә табибы, 3,8 мең урта медицина персоналы һанала. Дауаханаларҙа 3,6 мең урын ҡаралған.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

Дауалау учреждениелары:
* Халыҡ -ара травматология үҙәге (2011 й.)
* Онкология үҙәге (2009 й.)
* Сапарморат Төркмәнбаши ис. үҙәк госпиталь (2001 й.)&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.ru/ru/node/14395 В Ашхабаде открылись два новых медицинских центра.] // turkmenistan.ru (24 октября 2001 года)&lt;/ref&gt;.
* Стоматология үҙәге&lt;ref name=&quot;открытие новых объектов здравоохранения&quot;&gt;[http://turkmenistan.gov.tm/?id=4549 Электронная газета «Туркменистан: золотой век». Торжества по случаю открытия и закладки фундамента новых объектов сферы здравоохранения.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170812031346/http://turkmenistan.gov.tm/?id=4549 |date=2017-08-12 }} // turkmenistan.gov.tm (19 июля 2013 года)&lt;/ref&gt;
* Фармацевтика предприятиеһы&lt;ref name=&quot;открытие новых объектов здравоохранения&quot; /&gt;

=== Халыҡ-ара медицина үҙәктәре дирекцияһы ===
Ашхабадта заманса медицина ҡаласығы булдырылған. Уның составында&lt;ref name=&quot;здоровье&quot; /&gt;:
* Халыҡ-ара күҙ ауырыуҙарын дауалау үҙәге — Урта Азиялағы иң ҙур үҙәк&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/36255.html В Туркменистане открыт первый в регионе Центр лечения глазных болезней.] // turkmenistan.ru (22 июля 2011 года)&lt;/ref&gt;.
* Халыҡ-ара медицина үҙәге
* Халыҡ-ара эске ауырыуҙар үҙәге
* Халыҡ-ара диагностика үҙәге
* «Эне мяхри» халыҡ-ара әсә һәм бала һаулығын һаҡлау үҙәге.
* Халыҡ-ара баш һәм елкә ауырыуҙарын дауалау үҙәге

== Мәҙәниәт һәм сәнғәт ==

=== Һәйкәлдәр ===

=== Театр ===
* Сапарморат Төркмәнбаши ис. төп драма театры
* Молланепес ис. студенттар театры
* Махтымкули ис. милли музыка-драма театры
* Алп Арслан ис. төркмән милли йәштәр театры
* Төркмәнстан дәүләт ҡурсаҡ театры
* А. С. Пушкин ис. дәүләт рус драма театры
* Төркмәнстан дәүләт циркы

=== Музей ===
* Төркмәнстан дәүләт мәҙәни үҙәк музейы — 1990-сы йылдарҙа булдырылған иң ҙур музей. Филиалдары&lt;ref&gt;[http://ashgabat.gov.tm/index.php/ru/2013-05-12-16-39-36/46-2013-05-19-11-24-01 Музеи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170812053345/http://ashgabat.gov.tm/index.php/ru/2013-05-12-16-39-36/46-2013-05-19-11-24-01 |date=2017-08-12 }}&lt;/ref&gt;:
** «Гарашсызлык» музейы
** «Галкыныш» музейы
** «Битараплык» музейы
* Сапарморат Төркмәнбаши ис. Төркмәнстан дәүләт һынлы сәнғәт музейы 1927 йылда булдырылған. Үҙәк Азияла иң ҙурҙарҙың береһе.
* Төркмән келәме музейы 1993 йылда асылған. Бында келәмдәрҙең иң яҡшы өлгөләре йыйналған. Уларҙың иң иҫкеһе XVII быуатҡа ҡарай. Ошонда уҡ «Бөйөк Сапарморат Төркмәнбашиның алтын быуаты» атамалы ҡулдан эшләнгән донъялағы иң ҙур келәм һаҡлана. Уның майҙаны 301 м² самаһы, ауырлығы — тоннанан ашыу&lt;ref&gt;[http://tourism-sport.ru/mus_carpet.html Музей туркменского ковра]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Ашхабад зоопаркы — ҡала янында урынлашҡан тәбиғи парк. Ул 2010 йылда асыла, дөйөм майҙаны 40 га.

=== Иҫтәлекле урындар ===
* «Алем» — мәҙәни-ял үҙәге. Бейеклеге 95 метр. Үҙәктәге «Күҙәтеү ҡуласаһы» аттракционы донъяла иң ҙурҙарҙан һанала.
* ''[[«Halk hakydasy» мемориаль комплексы]]'' — [[Гёкдепе]] алышында, 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында, 1948 йылда Ашхабадтағы ер тетрәүҙә һәләк булғандар иҫтәлегенә булдырылған комплекс&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/40140.html Президент Туркменистана принял участие в открытии мемориального комплекса и траурных мероприятиях Дня памяти]&lt;/ref&gt;.
* ''«[[Рухнама]]» китабына һәйкәл''
* «Огузкент» ҡунаҡханаһы
* «Ниса» тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы — беҙҙең эраға тиклем III быуаттан алып беҙҙең эраның III быуатына ҡараған тарихи ҡаласыҡ.
* Төркмәнстандың төп флагы — флагшток бейеклеге буйынса донъяла дүртенсе урынды биләй.
* «Огузхан һәм уландары» фонтан комплексы — Төрки халыҡтарҙың легендар башлығы Огузхан һәм уның алты улы: ҡояш менән идара итеүсе Гюн-хан, ай менән — Ай-хан, йондоҙ менән — Йылдыз-хан, күк менән — Гек-хан, тау менән — Даг-хан, диңгеҙ менән идара итеүсе Денгиз-хан хөрмәтенә асылған архитектур-скульптура төркөмө. Гиннес рекордтары Китабы мәғлүмәттәре буйынса, 15 гектар майҙандағы комплекс берҙәм эшләүсе яҡтыртылған 27 фонтандан тора&lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = Амангельды Нурмурадов
 | date        = 2010-08-30
 | url         = http://www.rian.ru/world/20100830/270281242.html
 | title       = Мировой рекорд по фонтанам установлен в Туркмении
 | work        = 
 | publisher   = РИА Новости
 | accessdate  = 2010-08-30
 | lang        = 
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/618VRahgb
 | archivedate = 2011-08-23
}}&lt;/ref&gt;.
* ''«Огузхан» һарай комплексы'' ({{lang-tk|“Oguzhan” Köşgi}}) — Төркмәнстан Президенты резиденцияһы. 2011 йылда асыла&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/35978.html Новой резиденцией президента Туркменистана стал Дворцовый комплекс «Огузхан».] // turkmenistan.ru (19 мая 2011 года)&lt;/ref&gt;.

=== Мәсеттәр ===

* Эртогрулгазы мәсете — [[Төркиә]] хөкүмәтенән бүләккә төҙөлгән төрөк стилендәге мәсет.
* Кёши районындағы мәсет
* 8-се микрорайондағы мәсет
* Иран мәсете

=== Сиркәүҙәр ===
* Бөйөк кенәз изге Александр Невский ҡорамы&lt;ref&gt;[http://pravoslavie.tm/ Приходы. Список приходов Патриаршего благочиния в Туркменистане.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810225459/http://pravoslavie.tm/ |date=2011-08-10 }} // pravoslavie.tm&lt;/ref&gt;.
* Николай Чудотворец ҡорамы
* Доға ҡылыу йорто

== Киң мәғлүмәт саралары ==

Ашхабадта Копетдаг тауы һыртында телерадиотапшырыу үҙәге урынлашҡан. Ул — ҡалалағы иң бейек архитектура ҡоролмаһы. Башняның бейеклеге 211 метр. Уны биҙәгән һигеҙ ҡырлы йондоҙ донъялағы иң ҙур йондоҙ һыны тип билдәләнә һәм Гиннес рекордттары китабына индерелә&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=616152&amp;cid=9 Туркменистан вновь попал в Книгу рекордов Гиннеса.] // vesti.ru (31 октября 2011 года)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.trud.ru/article/31-10-2011/269125_turkmenistan_vnov_popal_v_knigu_rekordov_ginnessa.html Туркменская гигантомания вновь попала в Книгу рекордов Гиннесса.] // trud.ru (31 октября 2011 года)&lt;/ref&gt;. Төндәрен уның яҡтылығын ҡаланың һәр нөктәһенән күрергә була. Башняның 30 ҡатында күҙәтеү майҙансығы урынлашҡан. Ҡалала 7 телеканал бар. «Ашхабад» каналы — баш ҡалаға ғына эшләй&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/35681.html На туркменском телевидении появится шестой канал.] // turkmenistan.ru (21 февраля 2011 года)&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ-ара мөнәсәбәт ==

=== Туғандаш ҡалалар ===
* {{Флаг|США|размер=20пкс}} [[Альбукерке]], [[АҠШ]]
* {{Флаг|Греция|размер=20пкс}} [[Афина]], [[Греция]]
* {{Флаг|Мали|размер=20пкс}} [[Бамако]], [[Мали]]
* {{Флаг|Турция|размер=20пкс}} [[Анкара]], [[Төркиә]]
* {{Флаг|Китай|размер=20пкс}} [[Ланьчжоу]], [[Ҡытай]]
* {{Флаг|Казахстан|размер=20пкс}} [[Аҡтау (ҡала)|Аҡтау]], [[Ҡаҙаҡстан]]
* {{флаг|Украина|размер=20пкс}} [[Киев]], [[Украина]]

=== Дипломатик и консул вәкиллектәре ===
[[Файл:Russian Embassy in Ashgabat.jpg|thumb|right|[[Ашхабадтағы Рәсәй илселеге]].]]

Ашхабадта халыҡ-ара танылған 30 илдең илселеге урынлашҡан. Шулай уҡ 15 халыҡ-ара ойошма вәкиллеге бар.

=== Халыҡ-ара ойошмалар ===
Ашхабадтағы халыҡ-ара ойошмалар&lt;ref&gt;[http://mfa.gov.tm/ru/ Официальный сайт. Министерство иностранных дел Туркменистана. Дипломатические представительства иностранных государств и международных организаций, аккредитованные в Туркменистане.] // mfa.gov.tm&lt;/ref&gt;:
* [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]](БМО) вәкиллеге.
* Превентив дипломатия буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының төбәктәге үҙәге&lt;ref&gt;[http://www.un.org/russian/news/fullstorynews.asp?newsID=15941 Центр новостей ООН. Совет Безопасности обсудил деятельность Регионального центра по превентивной дипломатии в Центральной Азии.] // un.org (15 июля 2011 года)&lt;/ref&gt;
* Европала Хеҙмәттәшлек һәм хәүефһеҙлек ойошмаһы үҙәге&lt;ref&gt;[http://www.osce.org/ashgabat Центр ОБСЕ в Ашхабаде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170126072246/http://www.osce.org/ashgabat |date=2017-01-26 }} // osce.org&lt;/ref&gt;
* Европа Берләшмәһенең бәйләнеш бюроһы
* Төркиә Хөкүмәте янындағы Агентлыҡ вәкиллеге
* Европа реконструкция һәм үҫеш банкы вәкиллеге
* Азия үҫеш банкы вәкиллеге

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://ashgabat.gov.tm/index.php/ru/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305171955/http://ashgabat.gov.tm/index.php/ru/ |date=2016-03-05 }}
* [http://ashgabad.info/ Информационный портал города Ашхабад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415213316/http://ashgabad.info/ |date=2014-04-15 }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Асхабад}}
* {{ВТ-БСЭ1|Асхабад}}
* {{Из БСЭ|заглавие=Ашхабад}}
* [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=399 «Город сердара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080123223115/http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=399 |date=2008-01-23 }} — Вокруг Света
* [http://www.scgis.ru/russian/cp1251/dgggms/2-98/nikonov2.htm А. А. Никонов «Ашхабадское землетрясение: проблемы и решения полвека спустя после катастрофы». Вестник ОГГГГН РАН, № 2(4), 1998 (специальный выпуск)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801161056/http://www.scgis.ru/russian/cp1251/dgggms/2-98/nikonov2.htm |date=2013-08-01 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=ARpiA94i4Ak Ашхабад, учебный фильм]
* [http://tourism.gov.tm/images/magazine/buklet/ashgabat.pdf Туризм города Ашхабада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904061155/http://tourism.gov.tm/images/magazine/buklet/ashgabat.pdf |date=2015-09-04 }}
* [http://ashgabat.gov.tm/images/books/guinness.pdf Книга: «Ашхабад — в Книге рекордов Гиннеса». Фотогалерея. © Türkmen döwlet neşirýat gullugy, 2013.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904061153/http://ashgabat.gov.tm/images/books/guinness.pdf |date=2015-09-04 }} // ashgabat.gov.tm

{{Азия баш ҡалалары}}


[[Категория:Ашхабад| ]]
[[Категория:1881 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Азия баш ҡалалары]]
[[Категория:Гиннестың рекордтар китабына ингән объекттар]]
[[Категория:Рәсәйҙең хәрби нығытмалары]]</text>
      <sha1>hrrfzt9u4bfoljkl3ky3h8aum1ogorx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтыншин Ғаяз Сәғит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111530</id>
    <revision>
      <id>1299553</id>
      <parentid>1242073</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T03:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16511" sha1="ttwxnny3c74vic9v9j9hvr19op5h2yi" xml:space="preserve">[[Файл:Алтыншин Ғаяз Сәғит улы.jpg|thumb|upright|Алтыншин Ғаяз Сәғит улы]]
{{Ук}}
{{фш|Алтыншин}}
'''Алтыншин Ғаяз Сәғит улы''' ([[23 апрель]] [[1966 йыл]] — [[20 август]] [[2008 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] театр актёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (1995).

== Биографияһы ==
Ғаяз Сәғит улы Алтыншин 1966 йылдың 23 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылында тыуған.

Атаһы Сәғит Ғиниәт улы Алтыншин [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. Ете йыл армияла булғандан һуң, Иҫке Собханғол ауылында райсовет председателенең сауҙа буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр. Бер осорҙа мәктәптә рәсем һәм йыр дәрестәренән уҡыта. Кейекбай ауылында клуб мөдире булып та эшләй.

Заманында республика кимәлендә билдәле биҙәүсе рассәм, профессиональ музыкант, фотограф һәм шахматсы була. Сәғит Ғиниәт улына Ленинград сәнғәт академияһынан студенттарҙы практикаға ла алып килгән ваҡыттары була.

Әсәһе Алтыншина (Ҡарабаева) Хәҙисә Ғәйзулла ҡыҙына (1932) ауыр бала саҡ тура килә. Атаһы репрессияға эләккәс, дүрт класс ҡына белем алып өлгөргән 12 йәшлек ҡыҙға колхозда ер һөрөп, ағас ҡырҡып, пилорамда эшләп көн күрергә тура килә. Балаларының һәләтен бар яҡлап үҫтереп, эшһөйәр, тилбер, һөнәрмән итеп тәрбиәләй.
 
Ғаяз ғаиләлә дүртенсе бала. Уҡырға бармаҫ элек үк өлкәндәр менән тиң шахмат уйнай, бала саҡтан бокс, самбо, дзюдо менән мауыға.

Кинйә малайға рәссам, фотограф, аҙаҡ Ауыл хужалығы институтының механика факультетында уҡыған ағаһы Илдарҙың ҙур йоғонтоһо тойола. Уға оҡшап Ғаяз да инженер булырға хыяллана.

Мәктәптә егетте атаһы кеүек рәссам булыр тип уйлайҙар. Ә ул имтихандарҙы еңел генә биреп, Өфө дәүләт сәнғәт институтының актёрҙар бүлегенә уҡырға инеп китә. Беренсе курстан уҡ спектаклдарҙә төп ролдәрҙе уға ышанып тапшыралар. Геройҙарҙы уйнарлыҡ актёр буласаҡ, — тиҙәр уның тураһында. Уҡыуы 1984—1986 йылдарҙа армияла хеҙмәт итеүе сәбәпле, өҙөлөп тора.

1989 йылда уҡыуын тамамлап, [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]]на эшкә килә. 1989—2006 йылдар эсендә илленән артыҡ роль башҡара. Бер үк мәлдә Өфө сәнғәт институтында «Сәхнә хәрәкәте» предметы буйынса дәрестәр ҙә алып бара. Театрҙың халыҡ артисы [[Фидан Ғафаров]] «Ғаяз кеүек «Аттила», «Салауат Юлаев» ролен башҡарыусы актёр әлегә театрҙа юҡ», — ти.

Ҡатыны Алтыншина Земфира Фатих ҡыҙы [[Сибай]] ҡалаһының «Сулпан» балалар театрында режиссёр һәм актриса. Зөһрә Фәйзуллинаның «Андыҙ барҙа ат үлмәҫ» («Девясил — это девять сил») һәм Сергей Белов менән Сергей Куваевтың «Бишкә тиклем һанайым» («Считаю до пяти») әҫәрҙәре буйынса спектакль ҡуйған. Улы Алтыншин Алик Ғаяз улы БДУ — ның Сибай институтында юридик факультетта өлкән уҡытыусы, шулай уҡ декан урынбаҫары булып эшләй.

== Спектаклдәрҙә ролдәре ==
{{столбцы}}
{{столбец}}
[[Таһир Таһиров]] «Ғәлиә» — Йәш Заһир (1983)&lt;br&gt;
[[Мостай Кәрим]] «Ярлыҡау» — Любомир Зух (1987)&lt;br&gt;
[[Мирхәйҙәр Фәйзи]] «Аҫылйәр» — Малай (1988)&lt;br&gt;
[[Дауыт Юлтый]] «Ҡарағол» — Һөйөндөк (1989)&lt;br&gt;
[[Шамил Рәхмәтуллин]], «Алмағастар сәскә атҡанда» —&lt;br&gt; Россинат (1989)&lt;br&gt;
Шамил Рәхмәтуллин, «Алмағастар сәскә атҡанда» —&lt;br&gt; Граф һәм Сиған (1989)&lt;br&gt;
[[Хәкимйән Зарипов]] «Яуап көнө» — Зөлкәрнәй, Ханиф,&lt;br&gt; Фазыл (1991)&lt;br&gt;
[[Ибраһим Абдуллин]] «Тиле йәшлек» — Аҡйегет (1992)&lt;br&gt;
Мостай Кәрим, «Ай тотолған төндә» — Аҡйегет (1992)&lt;br&gt;
[[Фәрит Богданов]] «Атылған йондоҙ» — Фәрхәт (1992)&lt;br&gt;
[[Мөхәмәтша Буранғолов]] «Башҡорт туйы» — Юлдыбай (1990)&lt;br&gt;
Флорид Бүләков, «Ҡанатланып ос һин, Толпарым!» —&lt;br&gt; Ғазинур (1990)&lt;br&gt;
[[Наил Ғәйетбаев]], «Ыстағафирулла» — Даян (1991)&lt;br&gt;
И.Иванов, Р.Усаев «„Хәсрәт“ Хәсән» — 2-се һаҡсы (1991)&lt;br&gt;
[[Ғәзим Шафиҡов]] Г.Мөбәрәкова «Һәҙиә» — Ғөбәй (1991)&lt;br&gt;
Туфан Миңнуллин «Диләфрүзгә дүрт кейәү» — Амур (1991)&lt;br&gt;
Ильдар Юзеев «Аҡ ҡалфағым төшөрҙөм ҡулдан» —&lt;br&gt;Ратмир Зәкиевский (1991)&lt;br&gt;
[[Нәжиб Асанбаев]] «Рәйсә + Фәйзи» — Сәлим (1992)&lt;br&gt;
Фәтхи Бурнаш «Йәш йөрәктәр» — Хәйретдин (1993)&lt;br&gt;
Эдуардо де Филиппо «Илай белмәгән ҡатын» -Риккардо (1993)&lt;br&gt;
[[Мостай Кәрим]] «Киске табын» — Алпамыша (1994)&lt;br&gt;
Флорид Бүләков, «Бибинур, ах, Бибинур» — Ир-егет (1994)&lt;br&gt;
Фернан Кроммелинк «Иҫ китмәле мөгөҙлө шәп ир» —&lt;br&gt; Оскерканан егет (1995)&lt;br&gt;
Рәил Байбулатов «Йәрем минең, әлиһәм» — Ринат (1995)&lt;br&gt;
{{столбец}}
[[Нәжиб Асанбаев]] «Яралы яҙмыш» — Баян (1996)&lt;br&gt;
Баязит Бикбай «Ҡарлуғас» — Шатморат (1996)&lt;br&gt;
[[Ҡол Дәүләт]] «Шартлап китһен донъяһы!» (1996) —&lt;br&gt; Лейтенант Үтәйғолов&lt;br&gt;
Шамил Рәхмәтуллин «Әжәлгә дарыу бар, тиҙәр...» —&lt;br&gt; Басаров (1997)&lt;br&gt;
З. Муллағәлиева «Ҡурай» — Аҡһаҡал 1997&lt;br&gt;
Лопе де Вега «Бесән өҫтөндәге эт» — Теодор (1997)&lt;br&gt;
[[Әнғәм Атнабаев]] «Законлы никах менән!» —&lt;br&gt; Фәсхетдин (1998)&lt;br&gt;
А. Н. Островский «Таланттар һәм табыныусылар» — &lt;br&gt;Бакин (1998)&lt;br&gt;
Сөләймән Латипов «Көнләш, Америка, көнләш» — &lt;br&gt;Мартинг Донг (1999)&lt;br&gt;
Мостай Кәрим, «Айгөл иле» — Илдар 1999&lt;br&gt;
[[Сәрүәр Сурина]] «Тылсымлы күл сере» — Алпан (1999)&lt;br&gt;
Шамил Рәхмәтуллин, «Һандуғастар килгән беҙгә» —&lt;br&gt; Зинтык (2000)&lt;br&gt;
Гөлшат Әхмәтҡужина «Әйҙәгеҙ танышайыҡ» —&lt;br&gt; Боҫҡон (2000)&lt;br&gt;
[[Заһир Вәлитов]] «Аҡьял батыр» — Аҡьял (2000)&lt;br&gt;
[[Рәлиф Кинйәбаев]], «Эх, Байтимер дуҫ!» —&lt;br&gt; Милиционер (2000)&lt;br&gt;
[[Зәйнәб Биишева]], «Мөхәббәт һәм нәфрәт» — Ел (2001)&lt;br&gt;
[[Айһылыу Йәғәфәрова]] «Ҡыпсаҡ ҡыҙы» — Айсыуак (2001)&lt;br&gt;
[[Ғәзим Шафиҡов]] «Аттила» — Аттила (2002)&lt;br&gt;
Мостай Кәрим, «Салауат» — Салауат (2003)&lt;br&gt;
[[Илшат Йомағолов]] «Сәсәндәр». роль: Ир. 1-се&lt;br&gt; яугир (2005)&lt;br&gt;
Йософ Болат «Мәһәре — байҙан» Ҡарасан (2006).&lt;br&gt;
{{столбцы/конец}}

== Төшкән кинофильмдары ==

* «Һарығолаҡ» нәфис фильмы (яҙыусы [[Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы|Рамаҙан Өмөтбаев]] әҫәре буйынса).
* «Ай ҡыҙы» исемле күп сериялы телевизион фильм([[Флорид Бүләков]]).
* «Ауыл өҫтөндәге йәйғор» (Айҙар Аҡманов, 3өһра Буракаева, [[Булат Йосопов]], Салауат Вәхитов)

== Аудиояҙмалар ==
* [[Файл:Юлдаш радио.png|thum|70px]] [[Юлдаш (радио)|Юлдаш радиоһы]] [http://yuldashfm.ru/mp3_id/4832 «Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Ғаяз Алтыншин тураһында хәтирәләр»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://muzofond.com/search/әлфиә БСТ-ла «Атылған йондоҙ» проекты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995)
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2004).

== Хәтер ==
* Тәнзилә ҒИЛМАНОВА-КЕЙЕКБАЕВА (https://vk.com/id180176381):

&quot;Ғаяз Алтыншин тураһында «Атылған йондоҙ» радиотапшырыуын тыңлап, хәтирәләргә бирелеп ултырҙым. Авторы Зөлфиә Рәхмәтуллина. Зөлфиә бик ентекле, психоаналитик ихлас тапшырыу эшләгән, рәхмәт уға. Ғаяз был донъянан киткәнен мин сит илдә йәшәгәнгә күрә белмәй ҡалдым. Бик һәләтле актёр, көслө режиссёр ине! Ул саҡта беҙ барыбыҙ ҙа сәнғәт институтының ятағында йәшәгәс, бер-беребеҙҙе һәйбәт белә инек, аралашып йәшәнек. Беҙ Ғаяз менән «Ричард III»-нө ҡуйҙыҡ (дөрөҫөрәге ул ҡуйҙы) һәм икәү уйнаныҡ. Мин королева Аннаны уйнаным. Ул яҙма минең архивта һаҡлана. Шулай уҡ ул минең икенсе фильмымда ла уйнаны. Мин М.Кәримдең &quot;Ашҡаҙар&quot;ын ҡуйғайным ул саҡта. Репетициялар минең бүлмәмдә барҙы. Бик көслө һәм сағыу актёр булды ул…&quot;

* Зиләрә Юлтаева (Төхбәтова), [[Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры]] артисы (https://vk.com/id130829030 ):

«Беҙ студент саҡтарҙа уның фанаткалары була торғайныҡ. Уның уйнаған спектакльдәрен бер ҙә ҡалдырмай, бер- нисә тапҡыр барып ҡарай инек. Шул тиклем талант эйәһенең ҡапыл китеп барыуына шаҡ ҡаттым. … Уның менән бер сәхнәлә уйнарға хыялланмаған актриса юҡтыр ул…»

* Ильдар Абдуллин (https://vk.com/i.abdullin66):

«Әйткәндәй, яҡын дуҫым-яҡташым һәм танылған оҫта, талантлы актёр-режиссёр, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Ғаяз Алтыншиндың олатаһының бер туғаны, халҡыбыҙҙың борондан килгән шөғөлө (кәсеп тиһәң дә була)- бөркөттәрҙе (шоңҡар-ҡарсығаларҙы) һунарға өйрәтеүсе — Айсолтан Алтыншин.

Заманында уны „Айсолтан Бөркөтсө“ тип кенә йөрөтәләр… Айсолтан (Бөркөтсө) Алтыншин 1918—1920 йылдарҙағы ул саҡтағы Башҡортостан (Зәки Вәлиди…) хөкүмәтенең әүҙем һәм актив-тоғро арҡадашы ла булып тора…

Айсолтан Алтыншин 1923 йылдан сит (Ҡырғыҙыстан, Ҡытай һәм Афганистан тауҙарында…) илгә сығып китә һәм төп шөғөлө (бөркөт өйрәтеү) менән көн итә… Дуҫым Ғаяздың да, олатаһы кеүек Мәсем һәм Баҙал Тауҙары ҡаяларында бөркөттәрҙе тотоп өйрәтеү теләк-хыялдары ла бар ине….. Һәм шулай уҡ, Ғаяз Дуҫым бер мәл (тағы ла, бер Дуҫым-Яҡташым Мәшһүр режиссёр Әнүәр ағай Нурмөхәмәтов менән бергә) һөйләшеп ултырғанда:-„Бабсаҡбей менән Күсәкбей“ тураһындағы тарихи эпосы хаҡында документаль фильм төшөрөү теләк-хыял-ниәттәрен дә әйткәйне….. Үкенес, әлбиттә…»

== Һылтанмалар ==

* {{БГ}} [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/22579-aryolaty-aynyp.html Фәүзиә Латипова. &quot;Һарығолаҡ&quot;ты һағынып] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718114633/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/22579-aryolaty-aynyp.html |date=2018-07-18 }} 25.052016
* [http://kulturarb.ru/ba/cinematography/ Башҡортостандың мәҙәни донъяһы]сайтында мәҡәлә
* {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161209191704/http://kulturarb.ru/ba/cinematography/ |date=2016-12-09 }} сайтында мәҡәлә
* [http://bash.bashdram.ru/actors-old/actors-old М.Ғафури исемендәге Башҡорт Академия драма театры сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430014012/http://bash.bashdram.ru/actors-old/actors-old |date=2017-04-30 }}
* https://muzofond.com/search/%D3%99%D0%BB%D1%84%D0%B8%D3%99%20%D1%85%D1%83%D0%B6%D3%99%D1%85%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Башҡортостан актёрҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]]</text>
      <sha1>ttwxnny3c74vic9v9j9hvr19op5h2yi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алфёров Жорес Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112566</id>
    <revision>
      <id>1299554</id>
      <parentid>1287980</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T04:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37697" sha1="35l46uzojwdomk6j4yek3ltv9f86k2a" xml:space="preserve">{{ФШ|Алфёров}}
{{Учёный
| Имя                          = 
| Оригинал имени               = 
| Изображение                  = Zhores Alfyorov 2012.jpg
| Ширина                       = 220px
| Описание изображения         = 2012
| Научная сфера               = ярым үткәргестәр физикаһы
| Учёная степень              = физика-математика фәндәре докторы (1970)
| Учёное звание               = СССР Фәндәр академияһы академигы (1972),&lt;br /&gt; Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1991)
| Место работы                = Рәсәй Фәндәр академияһы, Санкт-Петербург академик университеты — РАН-дың нанотехнологиялар ғилми-белем үҙәге
| Альма-матер                 = Ленинград электротехник институты
| Научный руководитель        =
| Знаменитые ученики          =
| Известен как                =
| Награды и премии            =
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Нобелевская медаль|2000}} Физика буйынса [[Нобель премияһы]] (2000)
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден За заслуги перед Отечеством 1 степени}} 
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден За заслуги перед Отечеством 2 степени}}{{!!}} {{Орден За заслуги перед Отечеством 3 степени}} {{!}}{{!}} {{Орден За заслуги перед Отечеством 4 степени}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Александра Невского (Российская Федерация)|2015}} {{!}}{{!}} {{Орден Ленина|1986}} {{!}}{{!}} {{Орден Октябрьской Революции|1980}} {{!}}{{!}} {{Орден Трудового Красного Знамени|1975}}
{{!}}-
{{!}} {{Орден Знак Почёта|1959}} {{!}}{{!}} {{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}} {{!!}} {{Медаль Ветеран труда}} {{!!}} {{Медаль В память 250-летия Ленинграда}}
{{!}}-
{{!}} {{Юбилейная медаль 300 лет Российскому флоту}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Франциск Скорина ордены}} {{!}}{{!}} {{Орден Князя Ярослава Мудрого V степени}} {{!}}{{!}} {{Офицер ордена Почётного легиона}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Ленинская премия|1972}} {{!}}{{!}} {{Государственная премия СССР|1984}} {{!}}{{!}} {{Государственная премия России|2001}} {{!!}} {{Почётный гражданин Санкт-Петербурга}}
{{!}}}
}}

'''Алфёров Жорес Иванович''' ({{Lang-be|Жарэс Iванавiч Алфёраў}}; [[15 март]] [[1930 йыл]] — [[1 март]] [[2019 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Физика|физигы]], физика буйынса 2000 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты (ярымүткәргестәр гетероструктураларын һәм етеҙ опто- һәм микроэлектрон компоненттарҙы эшләгән өсөн). 1991 йылдан Рәсәй Фәндәр Академияһы вице-президенты. РФА-ның Санкт-Петербург фәнни үҙәге Президиумы рәйесе. [[1965 йыл]]дан КПСС ағзаһы.

СССР Фәндәр Академияһы академигы (1979; мөхбир ағза (1972). Ленин премияһы (1972), СССР Дәүләт премияһы (1984), РФ Дәүләт премияһы (2001) лауреаты. «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының тулы кавалеры.

АҠШ Милли фәндәр академияһының (1990) һәм АҠШ Милли инженерлыҡ академияһының (1990) сит ил ағзаһы, Ҡытай Фәндәр академияһының, Беларусь Республикаһы (1995)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Национальная академия наук Беларуси. Почётные и иностранные члены|url=http://nasb.gov.by/rus/members/mbrshf.php|archiveurl=http://www.webcitation.org/61B72rxiV|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;, Молдавия (2000)&lt;ref&gt;Membrii Academiei de Ştiinţe a Moldovei: Dicţionar (1961—2006) / Ch.: Î.&lt;/ref&gt;, Әзербайжан (2004)&lt;ref&gt;[http://www.elm.az/ru/cat.php?fid=alferov Жорес Иванович Алфёров на сайте Национальной академии наук Азербайджана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823045650/http://www.elm.az/ru/cat.php?fid=alferov |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt; Фәндәр академияларының сит ил ағзаһы, Әрмәнстан Милли фәндәр академияһының почётлы ағзаһы (2011)&lt;ref&gt;[http://www.sci.am/viewnews.php?nid=226&amp;t=0&amp;langid=3 НАН РА принимает лауреата Нобелевской премии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924115023/http://www.sci.am/viewnews.php?nid=226&amp;t=0&amp;langid=3 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

РФ Дәүләт думаһы депутаты (1995 йылдан). 1989 йылда СССР Фәндәр академияһынан СССР халыҡ депутаты итеп һайлана, 1995 йылдың декабрендә Алфёров «Йортобоҙ — Рәсәй» хәрәкәтенән икенсе саҡырылыш Дәүләт думаһына һайлана; 1999, 2003, 2007, 2011, 2016 йылдарҙа, [[Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы|КПРФ]] партияһы ағзаһы булмаһа ла, КП Рәсәй Федерацияһының партия исемлектәренән РФ Дәүләт думаһы депутаты итеп һайлана.

== Биографияһы ==
Жоре́с Иванович Алфёров 1930 йылдың 1930 йылдың 15 мартында Белорус ССР-ы Витебск өлкәһе Чашники ҡалаһында Иван Карпович Алфёров менән Анна Владимировна Розенблюмдың [[Белорустар|белорус]]-йәһүд ғаиләһендә тыуа.&lt;ref&gt;[http://7days.belta.by/ru/issues?art_id=885 Жорес Алфёров: «Наука освобождает человечество»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/lib/14177331/full.htm Алфёров, Жорес в Лентапедии (сайт lenta.ru)]&lt;/ref&gt; Буласаҡ ғалимдың атаһы Чашникиҙа, әсәһе Крайск (хәҙерге [[Беларусь|Белоруссияның]] Минск өлкәһе Логойск районы) тигән ерендә донъяға килгән. Исемен Жан Жорес хөрмәтенә ҡушҡандар. Һуғышҡа тиклемге йылдарҙы Сталинградта, Новосибирскиҙа, [[Барнаул]]да һәм Сясьстройҙа үткәрә.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында Алфёровтар ғаиләһе Туринскиға (Свердловск өлкәһе) күсә, унда атаһы целлюлоза-ҡағыҙ заводы директоры була, һуғыш бөткәс, емертелгән Минскиға ҡайталар.&lt;ref name=&quot;deputat&quot;&gt;[http://www.gazeta.ru/interview/nm/galferov.shtml?incut1 &quot;Газета.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413070649/http://www.gazeta.ru/interview/nm/galferov.shtml?incut1 |date=2009-04-13 }}&lt;/ref&gt; Ағаһы — Маркс Иванович Алфёров (1924—1944) — фронта һәләк була. Минскиҙың 42-се урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлай һәм физика уҡытыусыһы Яков Борисович Мельцерзон кәңәше буйынса Минск ҡалаһындағы Белорус Политехник Институтының (хәҙерге БНТУ) энергетика факультетында бер нисә семестр уҡып ала, шунан һуң Ленинград ҡалаһына барып, В. И. Ульянов исемендәге Ленинград электротехник институтына имтиханһыҙ ҡабул ителә. 1952 йылда был институттың электрон техника факультетын тамамлай.

1953 йылдан А. Ф. Иоффе исемендәге Физика-техника институтында эшләй, В. М. Тучкевичтың лабораторияһында кесе ғилми хеҙмәткәр була һәм беренсе ватан транзисторҙарын һәм германийлы көс приборҙарын эшләүҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;deputat&quot;/&gt;. Физика-математика фәндәре кандидаты(1961).

1970 йылда Алфёров ярымүткәргестәрҙә гетерокүсештәрҙе тикшереүҙең яңы этабы йомғаҡтарын дөйөмләштереп диссертация яҡлай һәм физика-математика докторы дәрәжәһен ала&lt;ref&gt;Алфёров Ж. И. [http://search.rsl.ru/ru/record/01007224846 Гетеропереходы в полупроводниках.] Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора физико-математических наук : 01.049. Академия наук СССР. Физико-технический институт им. А. Ф. Иоффе. — Ленинград, 1970. — 26 с.&lt;/ref&gt;. 1972 йылда Алфёров ЛЭТИ профессоры, бер йылдан оптоэлектроника база кафедраһы мөдире була. 1990-сы йылдар башынан Алфёров түбәнәйтелгән үлсәмлелекле наноструктураларҙың үҙенсәлектәрен тикшереү менән шөғөлләнә. 1987 йылдан 2003 майына тиклем — А. Ф. Иоффе исемендәге ФТИ директоры.

2003 йылда Алфёров А. Ф. Иоффе исемендәге ФТИ директоры вазифаһынан китә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131111093313/http://edu.gov.by/main.aspx?guid=80833 Жорес Алфёров]&lt;/ref&gt; һәм 2006 йылға тиклем институттың ғилми советы рәйесе посын биләй.&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/690059 Нобелевский лауреат уволен с работы]&lt;/ref&gt; Ләкин Алфёров ғилми структураларҙағы йоғонтоһон юғалтмай. 1988 йылдан (асылған мәлдән алып) Санкт-Петербург Политехник университетының физика-техника факультеты деканы.

1990—1991 йылдарҙа — СССР ФА вице-президенты, Ленинград фәнни үҙәге Президиумы рәйесе. 2003 йылдан — РФА «Санкт-Петербург физика-техника фәнни-белем биреү үҙәге» фәнни-белем биреү комплексы рәйесе. Рәсәй ФА, унан һуң РФА академигы (1979), Рәсәй мәғариф академияһының почётлы академигы. РФА вице-президенты, РФА Санкт-Петербург фәнни үҙәге Президиумы рәйесе. «Письма в Журнал технической физики» баҫмаһының баш мөхәррире.

«Физика и техника полупроводников» журналының баш мөхәррире, «Поверхность: Физика, химия, механика» журналы мөхәрририәте ағзаһы, «Наука и жизнь» журналы мөхәрририәте ағзаһы була. РСФСР «Белем» йәмғиәте идараһы ағзаһы була.

2002 йылда «Глобальная энергия» премияһын булдырыу инициаторы булып сығыш яһай, 2006 йылға тиклем уны тапшырыу буйынса Халыҡ-ара комитеттың етәксеһе була. 2005 йылда был премияны Алфёровтың үҙенә тапшырыу уның был постан китеүенә сәбәпсе булған, тип иҫәпләнелә.

Яңы Академик университетты ойоштороусы һәм уның ректоры булып тора.

2001 йылдан Мәғарифҡа һәм фәнгә булышлыҡ итеү фонды (Алфёров фонды) президенты.

2010 йылдың 5 апрелендә Алфёровтың Сколковолағы инновациялар үҙәгенең ғилми етәксеһе итеп тәғәйенләнеүе тураһында иғлан ителә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Научным руководителем Кремниевой долины в Сколково будет Жорес Алфёров|url=http://www.rian.ru/science/20100405/218272188.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/61B73flak|archivedate=2011-08-24|publisher=[[РИА Новости]]|date=5 апреля 2010 года|accessdate=2010-08-12}}&lt;/ref&gt;.

2010 йылдан — «Сколково» фонды консультатив ғилми советының рәйестәше.

2013 йылда РФА президенты вазифаһына кандидатураһын ҡуя һәм, 345 тауыш йыйып, икенсе урынды ала.&lt;ref&gt;Forbes.ru: [http://www.forbes.ru/sobytiya/239883-akademik-vladimir-fortov-izbran-prezidentom-ran ''«Академик Владимир Фортов избран президентом РАН»'']. 29.05.2013&lt;/ref&gt;

Биш йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт, өс монография, илле уйлап табыу авторы.

Жорес Иванович Алфёров оҙаҡ һәм ҡаты ауырыуҙан һуң 2019 йылдың 2 мартында Санкт-Петербург ҡалаһында вафат булды&lt;ref&gt;[http://duma.gov.ru/news/29934/ Ушел из жизни Жорес Иванович Алферов. ГОСУДАРСТВЕННАЯ ДУМА ФЕДЕРАЛЬНОГО СОБРАНИЯ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ. Официальный сайт. 2.03.2019, 11:29]{{V|2|03|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Сәйәси эшмәкәрлеге ==
[[Файл:Vladimir_Putin_12_October_2000-2.jpg|мини|250x250пкс|Жорес Алфёров [[Путин Владимир Владимирович|В. В. Путин]] менән]]
* 1944 — ВЛКСМ ағзаһы.
* 1965 — КПСС ағзаһы. 
* 1989—1992 — СССР халыҡ депутаты. 
* 1995—1999 — «Йортобоҙ — Рәсәй» хәрәкәтенән РФ Федераль Йыйылышының 2-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, Дәүләт думаһының Фән һәм мәғариф комитетының фән буйынса ярҙамсы комитеты рәйесе, «Йортобоҙ — Рәсәй» фракцияһы ағзаһы, 1998 йылдан — Халыҡ власы депутат төркөмө ағзаһы. 
* 1999—2003 — КПРФ-тан РФ Федераль Йыйылышының 3-сө саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, КПРФ фракцияһы ағзаһы, мәғариф һәм фән комитеты ағзаһы. 
* 2003—2007 — КПРФ-тан РФ Федераль Йыйылышының 4-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, КПРФ фракцияһы ағзаһы, мәғариф һәм фән комитеты ағзаһы.
* 2007—2011 — КПРФ-тан РФ Федераль Йыйылышының 5-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, КПРФ фракцияһы ағзаһы, Дәүләт думаһының Фән һәм фәнни сығымдарҙы күпләп талап иткән технологиялар буйынса комитеты ағзаһы. 
* 2012—2016 — КПРФ-тан РФ Федераль Йыйылышының 6-сы саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, Дәүләт думаһының Фән һәм фәнни сығымдарҙы күпләп талап иткән технологиялар буйынса комитеты ағзаһы. 
* 2016 йылдан — КПРФ-тан РФ Федераль Йыйылышының 7-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. 
* «Слово» радиогәзитенең редакция советы ағзаһы. 
* «Нанотехнологии Экология Производство» журналының мөхәрририәте рәйесе.
* Һәләтле уҡыусы йәштәргә ярҙам күрһәтеү, уларҙың профессиональ үҫешенә булышлыҡ итеү, фәндең өҫтөнлөклө өлкәләрендә ғилми тикшеренеүҙәр үткәреүҙә ижади әүҙемлекте дәртләндереү өсөн Мәғарифҡа һәм фәнгә булышлыҡ итеү фонды ойоштора. Фондҡа беренсе иғәнә Жорес Алфёров тарафынан Нобель премияһынан индерелә.
2010 йылдың 4 октябрендә «Грани. Ру» сайтында Алексей Кондауров менән Андрей Пионтковский «Как нам победить клептократию» тигән мәҡәлә баҫтыра һәм унда КПРФ партияһының уң һәм һул оппозицияһынан президентлыҡҡа берҙәм кандидат күрһәтергә тәҡим итә. Рәсәй аҡһаҡалдарынан кемде лә булһа күрһәтергә тәҡдим итеп, улар Виктор Геращенко һәм Юрий Рыжов менән бер рәттән Жорес Алфёров кандидатураһын да әйтә&lt;ref&gt;[http://grani.ru/Politics/Russia/Election/m.182264.html Как нам победить клептократию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111202150624/http://www.grani.ru/Politics/Russia/Election/m.182264.html |date=2011-12-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡараштары ==
[[Файл:RIAN_archive_793190_Opening_of_Nanotechnology_International_Forum,_Moscow.jpg|мини|Алфёров «Экспоцентр» үҙәк күргәҙмәләр комплексында үткән Rusnanotech 2010 III Халыҡ-ара нанотехнологиялар форумында]]
* РФ Президенты В. В. Путинға Ун академиктың клерикаллаштырыуға ҡаршы асыҡ хаты авторҙарының береһе.
* Мәктәптәрҙә Православие мәҙәниәте нигеҙҙәре предметын уҡытыуға ҡаршы сыға, шул уҡ ваҡытта үҙенең «Рус Православие Сиркәүенә ябай һәм йылы мөнәсәбәттә» булыуын һәм «Православие сиркәүе славяндарҙың берҙәмлеге» яҡлы булыуын билдәләй&lt;ref&gt;Жорес Алфёров на телеканале «[//ru.wikipedia.org/wiki/Дождь_(телеканал) Дождь]» (эфир 3.04.2012)&lt;/ref&gt;.
* Ҡулына шараплы бокал тотоп, 2000-се йылдарҙа Рәсәй йәмғиәтенең ҡатламдарға бүленеүен тасуирлай: «''Бының эсендәгегә — ҡыҙғаныс! — халыҡтың ун проценты ғына эйә. Ә бокалды күтәреп торған аяғы — бөтә ҡалған халыҡ»&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Миндубаев Ж.|заглавие=Порок бедности|ссылка=http://www.lgz.ru/article/17025/|издание=Литературная газета|год=2011|номер=35 за 7 сентября}}&lt;/ref&gt;.''
* «Аргументы и факты» гәзите хәбәрсеһе менән хәҙерге Рәсәй фәне проблемалары буйынса һөйләшкәндә, былай ти: «''Фәндә артта ҡалыу — рус ғалимдарының ниндәй ҙә булһа йомшаҡлығы йә милли һыҙаттар эҙемтәһе түгел, ә илде алйоттарса реформалау һөҙөмтәһе''»&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Кожемякин В.|заглавие=«Учёные мышей ловят!». Академик Ж. Алфёров: «Нефтедоллары надо вкладывать в науку»|издание=Аргументы и факты|год=2011|номер=6 (1579) за 9 февраля|страницы=3}}&lt;/ref&gt;.
* [[2013 йыл]]да РФА-ны реформалау башланғас, Алфёров был закон проектына кире мөнәсәбәтен бер нисә тапҡыр ишеттерә. Ғалимдың РФ Президентына мөрәжәғәтендә былай тиелә:
&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;
1990-сы йылдарҙың бик аяуһыҙ реформаларынан һуң РФА күпте юғалтһа ла, фәнни потенциалын тармаҡ фәненә һәм вуздарға ҡарағанда яҡшыраҡ һаҡлап ҡала алды. Академик һәм вуз фәнен ҡапма-ҡаршы ҡуйыу һис тәбиғи түгел һәм ил мәнфәғәттәренән алыҫ торған сәйер сәйәси маҡсаттарға ынтылыусы кешеләр тарафынан ғына үткәрелә ала.

[[Медведев Дмитрий Анатольевич|Д. Медведев]] һәм Д. Ливанов тарафынан янғындағы кеүек ашығыс тәҡдим ителгән һәм, хәҙер билдәле булыуынса, Һеҙҙең яҡтан да хупланған РФА-ны һәм башҡа дәүләт академияларын үҙгәртеп ҡороу тураһындағы Закон фәнни тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәлелеген арттырыу мәсьәләһен хәл итә алмай. Шуны раҫларға ҡыйыулығым етә: хатта был Законда тәҡдим ителгәнгә ҡарағанда аҡыллыраҡ үҙгәртеп ҡороу ҙа был проблеманы хәл итә алмаясаҡ&lt;ref&gt;[http://kprf.ru/dep/gosduma/activities/121196.html Открытое письмо лауреата Нобелевской премии, академика РАН Ж. И. Алфёрова президенту РФ В. В. Путину] // kprf.ru — 30.07.2013.&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
* Һуңынан ваҡытлы матбуғат сараларының ҡайһы берҙәрендә Алфёровты реформаларға ҡаршыларҙың башлығы тип атайҙар (әммә ул 1 июль клубы тигән берләшмәләге ғалимдарҙың ғаризаһына ла ҡул ҡуймағайны; РФА-ның байтаҡ хеҙмәткәрҙәре кеүек матбуғатта ла әүҙем сығыш яһаманы; 1000-дән ашыу ғилми хеҙмәткәрҙең депутаттарға Мөрәжәғәтендә лә&lt;ref&gt;[http://onr-russia.ru/content/scientists2goverment Обращение российских учёных к высшим руководителям РФ]&lt;/ref&gt; ҡултамғаһы юҡ ине).
* 2016 йылда [[Гринпис|Greenpeace]]'ҡа, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]на һәм донъя илдәренең хөкүмәттәренә модификацияланған генлы организмдарға ҡаршы көрәште туҡтатырға саҡырған хатҡа ҡул ҡуя&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/ 107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html Список нобелевских лауреатов подписавших письмо]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
[[Файл:Vladimir_Putin_in_Saint_Petersburg_9-10_April_2001-9.jpg|мини|2001 йыл]]

=== Рәсәй һәм СССР бүләктәре ===
* «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының тулы кавалеры:
** I дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2005 йылдың 14 марты) — ''ватан фәнен үҫтереүҙәге һоҡланғыс ҡаҙаныштары һәм закондар ижад итеү эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн''&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/Указ_Президента_Российской_Федерации Указ Президента Российской Федерации] от 14 марта 2005 г № 286&lt;/ref&gt;
** II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2000)
** III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1999 йылдың 4 июне) — ''ватан фәнен үҫтереүгә, юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүгә ҙур өлөш индергәне һәм Рәсәй Фәндәр академияһының'' ''275 йыллығы айҡанлы''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Указ Президента Российской Федерации от 4 июня 1999 года № 701 «О награждении государственными наградами Российской Федерации работников Российской академии наук»|url=http://kremlin.ru/acts/bank/13952|publisher=// Официальный сайт Президента России|accessdate=2016-08-12}}&lt;/ref&gt;
** IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2010 йылдың 15 марты) — ''дәүләт алдындағы ҡаҙаныштары, ватан фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн&lt;ref&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=057732 Указ Президента Российской Федерации от 15 марта 2010 г № 310] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226084927/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=057732 |date=2012-12-26 }}&lt;/ref&gt;''
* Александр Невский ордены (2015)&lt;ref&gt;Указ Президента Российской Федерации от 16 июля 2015 № 369 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»&lt;/ref&gt;
* [[Ленин ордены]] (1986)
* Октябрь Революцияһы ордены (1980)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1975)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены (1959)
* Миҙалдар
* Фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының 2001 йылғы Дәүләт премияһы (2002 йылдың 5 авгусы) — ''«Квант нөктәләре булған гетероструктуралар формалашыу процестарын һәм үҙенсәлектәрен фундаменталь тикшереүҙәр һәм улар нигеҙендә лазерҙар эшләү» тигән хеҙмәттәр циклы өсөн''&lt;ref&gt;Указ Президента РФ от 5 августа 2002 г № 831&lt;/ref&gt;
* Ленин премияһы (1972) — '' ярымүткәргестәрҙә гетерокүсештәрҙе фундаменталь тикшереү һәм улар нигеҙендә яңы приборҙар эшләү өсөн ''
* СССР Дәүләт премияһы (1984).

=== Сит ил бүләктәре ===
* Франциск Скорина ордены ([[Беларусь|Беларусь Республикаһы]], 2001 йылдың 17 майы)&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time50/lav50256.htm Указ Президента Республики Беларусь от 17 мая 2001 г № 271] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917051252/http://old.bankzakonov.com/d2008/time50/lav50256.htm |date=2011-09-17 }}&lt;/ref&gt;
* V дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены ([[Украина]], 2003 йылдың 15 майы)&lt;ref&gt;Указ Президента Украины от 15 мая 2003 года № 407/2003 «[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/407/2003 Про відзначення державними нагородами України представників міста Санкт-Петербурга, Російська Федерація]»{{Ref-uk}}(укр.)&lt;/ref&gt;
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (Белоруссия)

=== Башҡа бүләктәре һәм почетлы исемдәре ===
* Стюарт Баллантайн миҙалы (Франклин институты, АҠШ, 1971)
* Хьюллет-Паккард премияһы (Европа физика йәмғиәте, 1978)
* Генрих Велкерҙың алтын миҙалы&lt;sup id=&quot;cxmw6w&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[[:de:Welker Award|[de]]]&lt;/sup&gt; GaAs буйынса симпозиумдан (1987) —
* Карпинский исемендәге премия ([[Германия|ГФР]], 1989)&lt;ref&gt;[http://www.imb.dvo.ru/arch/r_170804.htm Присуждение Премии имени А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019013157/http://www.imb.dvo.ru/arch/r_170804.htm |date=2016-10-19 }}&lt;/ref&gt;
* XLIX Менделеев уҡыуҙары ҡатнашыусыһы — [[1993 йыл]]
* А. Ф. Иоффе исемендәге премия (РФА, 1996)
* 1998 йылдан СПбГПУ почетлы докторы
* Демидов премияһы (Фәнни Демидовтар фонды, Рәсәй, 1999)
* А. С. Попов исемендәге алтын миҙал (РФА, 1999)
* Ник Холоньяк премияһы (Американың Оптика йәмғиәте, 2000)&lt;ref&gt;[http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/nickholonyak/ Nick Holonyak, Jr. Award — Awards — OSA.org | The Optical Society]&lt;/ref&gt;
* '''[[Нобель премияһы]]''' ([[Швеция]], 2000) — 
* Киото премияһы (Инамори фонд, Япония, 2001) 
* В. И. Вернадский премияһы (НАН Украина, 2001)
* «Рәсәй Милли Олимпы» премияһы. «Кеше-легенда» титулы (РФ, 2001)
* SPIE алтын миҙалы (SPIE, 2002)
* «Алтын тәрилкә» наградаһы (Ҡаҙаныштар академияһы, АҠШ, 2002)
* «Глобаль энергия» халыҡ-ара энергетик премияһы (Рәсәй, 2005)
* МФТИ почётлы профессоры исеме һәм миҙалы (2008)&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Суркова М.&amp;nbsp;|заглавие=Вперёд, невзирая на трудности|ссылка=http://za-nauku.mipt.ru/hardcopies/2009/3(1818)/doklad_rektora.html|издание=За науку|год=2009|номер=3(1818)|страницы=4—11}}&lt;/ref&gt;
* «Нанофәнде һәм нанотехнологияларҙы үҫтереүгә индергән өлөш өсөн» [[ЮНЕСКО]] миҙалы (2010)&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=404182 Вести.]&lt;/ref&gt;
* «РАУ почётлы ордены». «Рәсәй-Әрмәнстан (Славян) университетының почётлы докторы» (Әрмәнстан, 2011).
* Халыҡ-ара Карл Боэр премияһы (2013)&lt;ref&gt;[http://www1.udel.edu/iec/karlboeraward.html The Karl W. Böer Solar Energy Medal of Merit Award]&lt;/ref&gt;
* «МИЭТ-тың почётлы профессоры» (НИУ МИЭТ 2015)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Зеленоград - Интервью - Жорес Алфёров: открытая лекция нобелевского лауреата в МИЭТе — самое интересное в пересказе Zelenograd.ru|url=http://www.zelenograd.ru/news/37927/|publisher=www.zelenograd.ru|accessdate=2015-11-20}}&lt;/ref&gt;

== Исеме бирелгән ==
* (3884) Alferov [[астероид]]ы, 1977 йылдың 13 мартында Ҡырым астрофизика обсерваторияһында Н. С. Черных тарафынан асылған, 1997 йылдың 22 февралендә исем ҡушылған&lt;ref&gt;[http://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/1997/MPC_19970222.pdf Циркуляры малых планет за 22 февраля 1997 года] — в документе надо выполнить поиск [//ru.wikipedia.org/wiki/Циркуляр_малых_планет Циркуляра] № 29143 (M.P.C. 29143)&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

[[Категория:Витебскиҙа тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:V дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены кавалерҙары]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Физика буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Киото премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Почётлы легион ордены офицерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>35l46uzojwdomk6j4yek3ltv9f86k2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Ханжонков һәйкәле (Дондағы Ростов)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117523</id>
    <revision>
      <id>1299542</id>
      <parentid>1222148</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T02:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6192" sha1="9n35blabxxksoiknojx6zz9tixdnxdq" xml:space="preserve">{{Памятник
 |Русское название         = Александр Ханжонков һәйкәле
 |Оригинальное название    = 
 |Изображение              = 
 |Подпись изображения      = 
 |Ширина изображения       = 
 |Современный статус       = 
 |Страна                   = Рәсәй
 |Страна2                  = 
 |Название местоположения  = ҡала
 |Местоположение           = Дондағы Ростов
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region     = 
  |CoordScale = 
 |Позиционная карта        =
 |Архитектурный стиль      = 
 |Автор проекта            = 
 |Архитектор               = 
 |Скульптор                = Сергей Олешня
 |Строитель                = 
 |Основатель               = 
 |Начало строительства     = 
 |Окончание строительства  = 
 |Состояние                = 
 |Высота                   = 2,5 метр
 |Материал                 = 
 |Сайт                     = 
 |Commons                  = 
}}

'''Александр Ханжонков һәйкәле''' — [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында рәсәй кинематографисы Александр Алексеевич Ханжонковҡа ҡуйылған һәйкәл. Ул [[2016 йыл]]дың 24 авгусында&lt;ref name=&quot;В Ростове-на-Дону открыли памятник Ханжонкову&quot;&gt;[http://www.kino-teatr.ru/kino/news/y2016/8-26/9507/ В Ростове-на-Дону открыли памятник Ханжонкову]&lt;/ref&gt; Буденный проспектында асыла. Һәйкәлдең авторы Ростов скульпторы Сергей Олешня. Асыу тантанаһында билдәле актёрҙар һәм телетапшырыуҙар алып барыусылар ҡатнаша.

== Тарихы ==
Кинематографист Александр Ханжонковҡа һәйкәл төҙөү һәм ҡуйыу — журналист Любовь Суркова идеяһы. Ул был тәҡдим менән ҡала хакимиәтенә мөрәжәғәт итә, һәм унда идея яҡлау таба. Эскиздар өҫтөндә эш башлана. Һөҙөмтәлә ике эскиз эшләнә һәм уларҙың береһе тормошҡа ашырыла. Скульпторы Сергей Олешня&lt;ref name=&quot;Ростов-на-Дону: памятник «пионеру русского кинематографа» Ханжонкову готов&quot;&gt;[https://regnum.ru/news/cultura/2169617.html Ростов-на-Дону: памятник «пионеру русского кинематографа» Ханжонкову готов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307045248/https://regnum.ru/news/cultura/2169617.html |date=2017-03-07 }}&lt;/ref&gt; була, постаментын Дворников Юрий Яковлевич эшләй&lt;ref name=&quot;В Ростове-на-Дону открыт памятник пионеру русского кинематографа Александру Ханжонкову&quot;&gt;[http://rostov-gorod.ru/index/news/2/665332/ В Ростове-на-Дону открыт памятник пионеру русского кинематографа Александру Ханжонкову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707222758/http://rostov-gorod.ru/index/news/2/665332 |date=2017-07-07 }}&lt;/ref&gt;. Әммә уларҙан тыш башҡа скульпторҙар һәм архитекторҙар ҙа эшкә йәлеп ителә.

Скульптураны урынлаштырыу өсөн урын осраҡлы ғына һайланмай: ул режиссёр һәм сценарист Ханжонков уҡыған Алексеев гимназияһы бинаһы ҡаршыһында урынлашҡан, ошо урындан йыраҡ түгел киностудия урынлашҡан. Шулай уҡ ике мемориаль таҡтаташ ҡуйыу планлаштырыла: режиссёр уҡыған бинала һәм ул тәүге тапҡыр кино күргән урында.

Боронғо фотокамера менән Ханжонков һыны бронзанан ҡойолған. Постамент бейеклеге 2 метрға тигеҙ, скульптураның бейеклеге — 2,5 метр. Һәйкәл асыу тантанаһы Bridge of Arts&lt;ref name=&quot;В Ростове-на-Дону открыли памятник пионеру русского кино Ханжонкову&quot;&gt;[http://unikino.ru/hanzhonkov-monument-rostov-open/ В Ростове-на-Дону открыли памятник пионеру русского кино Ханжонкову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307051812/http://unikino.ru/hanzhonkov-monument-rostov-open/ |date=2017-03-07 }}&lt;/ref&gt; мотивацион кино халыҡ-ара фестиваленең беренсе көнөндә ойошторола. Скульптура асыу тантанаһында артистар Ирина Безрукова һәм Ирина Бабенко, телетапшырыуҙар алып барыусы Дмитрий Дибров, продюсер Депардье Алан ҡатнаша.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=44.489937&amp;lon=34.160225&amp;z=19&amp;m=b&amp;show=/25027940/ru/Памятник-Александру-Ханжонкову Александр Ханжонков һәйкәле (Ялта)]

[[Категория:Дондағы Ростовтың иҫтәлекле урындары]]
[[Категория:Дондағы Ростов һәйкәлдәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]]</text>
      <sha1>9n35blabxxksoiknojx6zz9tixdnxdq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Торама» төркөмө</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119947</id>
    <revision>
      <id>1299525</id>
      <parentid>1200466</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T21:17:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15079" sha1="bhy5u6zkovz0u8hbd3he2hjlhw61dlz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{К улучшению|2016-05-25}}&lt;/noinclude&gt;
{{Другие значения|Торама (значения)}}
{{Музыкальный коллектив
| Название             = Торама
| Подпись              = TOORAMA
| Ключ                 =
| Фото                      =
| Описание_фото             = &lt;small&gt;«Торама» 1992 йылда&lt;/small&gt;
| Ширина_фото               = 200px

| Годы                 = с [[ музыкала1990 йыл]]
| Страна               = Рәсәй
 | Город               = [[Саранск]]
| Жанры                = [[Халыҡ музыкаһы]], [[Фольклор]]
| Псевдонимы           =
| Лейбл                = 
| Состав               = 9
| Сайт                 = [http://torama.club/ Torama.club]
}}
'''То́рама''' ({{lang-myv|Йо́влат}}&lt;ref name=&quot;Эрзянь Мастор&quot;&gt;[http://www.erzia.saransk.ru/arhiv.php?n=3713&amp;nom11=360 «Эрзянь Мастор» // Йондоҙ атылды — яҡтылығы ҡалды. Йовлань Олоның тормош һәм ижад юл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180910204115/http://www.erzia.saransk.ru/arhiv.php?n=3713&amp;nom11=360 |date=2018-09-10 }}{{ref-ru}}, {{ref-myv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kultuur.ee&quot;&gt;[http://kultuur.err.ee/v/muusika/e3e30e33-e6ae-4652-a734-d2f23d26fd45 Kultuur.ee // Etnolaager Kõpu mõisas tõi kokku üle 70 muusiku]{{ref-et}}&lt;/ref&gt;, латиница менән яҙыу ҡабул ителә '''Toorama&lt;ref name=&quot;Folkcenter&quot;&gt;[http://folkcenter.ru/группа/Торама Folkcenter // Торама] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161108161823/http://folkcenter.ru/%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0/%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0 |date=2016-11-08 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;''') — [[Мордовия]] Республикаһының [[Саранск]] ҡалаһында эшләүсе музыкаль коллектив, улар фольклор йыйыу һәм [[мордва]] исеме аҫтында берләшкән [[Эрзәндәр|эрзә]], [[моҡша]], [[шоҡша]] һәм [[ҡаратай]] халыҡтарының йәнле йырын һәм инструменталь традицияларын яңынан аяҡҡа баҫтырыу менән шөғөлләнә.

== Тарих ==
Торама төркөмө [[1990 йыл]]да барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Бояркина Л.&quot;&gt;Бояркина Л. Б. Мордва музыка энциклопедияһы /Н. И. Бояркиндың дөйөм редакторлығы аҫтында. — Саранск:, Мордва китап нәшриәте, 2011. — 331.б.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Торама — [[Рәсәй]]ҙә мордва [[фольклор]]ын өйрәнеүселәрҙең башлап йөрөүсеһе һәм аҙаҡ был төркөмдөң художество етәксеһе булып киткән [[Ромашкин Владимир]]ҙың&lt;ref name=&quot;Эрзянь Мастор&quot;/&gt;, дүрт кешенән торған тикшеренеүселәр төркөмө һәм Мордовия мәҙәниәтен яңынан тергеҙеүсе энтузиастар. Бер аҙ ваҡыттан, [[Музыкаль ансамбль]] 9 кешегә тиклем арта. [[Моҡша]] һәм эрзя йырҙарын күп тауышҡа башҡарыу менән бер рәттән, ансамбль боронғо йолаларҙы, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе лә күрһәтә һәм быға тамашасыларҙы ла йәлеп итә.

Торома [[Мордовия]]ла һәм [[Рәсәй]]ҙә ҙур танылыу яулай (ансамбль&lt;ref name=&quot;Министерство культуры и туризма РМ&quot;/&gt;). 1994 йылда төрөкөм «Рәсәй тауыштары» Бөтә Рәсәй конкурсында алтын миҙал менән бүләкләнә һәм еңеү яулай&lt;ref name=&quot;Finnougoria.ru&quot;&gt;[http://www.finnougoria.ru/community/creative/section.php?ELEMENT_ID=5826 Finnougoria.ru //«Торама», фольклор ансамбле]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; 1994).

&quot;Торама&quot;ның [[Финляндия]]ла 1996 йылда донъя күргән беренсе компакт-дискыһы [[Европа]]ның 36 иле буйлап тарала. Икенсе компакт-диск [[Эстония]]ла яҙҙырыла. Ул тағы ла ҙурыраҡ популярлыҡ яулай. Ансамбль етәксеһе Владимир Ромашкин туған мәҙәниәтен донъяның төрлө өлөштәренә алып бара, иң беренсе нәүбәттә, тыуған яғы менән бәйләнешен юғалтҡан ватандаштарына еткерергә тырыша. «Торама» үҙ эшмәкәрлеге ваҡытында Европаның күп кенә илдәрен һәм РФ-ны урап сыға. «Торама» шулай уҡ академик мөхиттә лә, беренсе сиратта, Владимир Ромашкин тырышлығы — тәрән белеме һәм ялан тикшеренеү эшендәге тәжрибәһе арҡаһында, төркөмдө Кастрен Йәмғиәте, Ян Сибелиустың Музыкаль Академияһы, Фин-Уғыр Йәмғиәттәре менән бәйләй&lt;!-- (Финляндия менән бәйләнеш төркөмдөң исемен латинса ике О аша яҙыуҙы билдәләй — TOORAMA)--&gt;. менән бәйләй. Торама сит илдәрҙә: [[Эстония]]ла, [[Финляндия]]ла, [[Латвия]]ла, [[Швеция]]ла, [[Польша]]ла, [[Англия]]ла&lt;ref name=&quot;Finnougoria.ru&quot;/&gt; үткән [[фестиваль]] һәм [[концерт]]тарҙа даими ҡатнашыуы менән дә популярлыҡ яулай.

[[Файл:Torama REM 30.05.2009.jpg|thumb|left|400px| [[Рәсәй этнография музейы]]нда 2009 йылда «Торама» фольклор төркөмө ([[Санкт-Петербург]])]]
Торома музыкаль коллективы халыҡтың фольклорын йыйыу һәм инструменталь традицияларын яңынан аяҡҡа баҫтырыу менән шөғөлләнә. Шул иҫәптән, гарзи [[скрипка]]һы һәм [[нюди]] һыбыҙғыһын тергеҙәләр&lt;ref name=&quot;SmartNews&quot;/&gt;. Инструменталь композициялар 2002 йылда барлыҡҡа килеп, [[репертуар]]ҙың иң мөһим йүнәлешенә әйләнә.

Милли традиция менән [[джаз]]ды берләштереү 2001 йылда Польшаның [[Гданьск]] ҡалаһында үткән иң ҙур ваҡиға — [[Джаз]] Фестиваленең төп темаһына әүерелә.
2001 йыл аҙағында Владимир Ромашкин [[Мәскәү]]ҙә Граждандар Форумында ҡатнаша. Бынан һуң төркөм [[Мәскәү]]ҙең МуХА клубында концерт бирә.

2002 йылдың майында төркөм [[Вильнюс]]та иң ҙур этнофестивалдә сығыш яһай. 2002 йылдың 12 июнендә Торама Мордовия делегацияһы составында Мәскәүҙә [[Рәсәй Көнөндә]] ҡатнаша.
2002 йылдың 29 авгусында оҙайлы [[ауырыуҙан]] һуң төркөмдөң алмаштырғыһыҙ етәксеһе [[Владимир Ромашкин]]&lt;ref name=&quot;Мордовияла Мордовия хәбәрҙәре&quot;&gt;[http://izvmor.ru/article_13575.html Мордовия хәбәрҙәре// Мордовияла Владимир Ромашкинды иҫкә алдылар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110143847/http://izvmor.ru/article_13575.html |date=2016-11-10 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; яҡты донъянан китә, унан һуң төркөмдө Андрей Николаев етәкләй&lt;ref name=&quot;МР Мәҙәниәт һәм туризм министрлығы&quot;&gt;[http://www.mktrm.ru/index.php?id=537: МР Мәҙәниәт һәм туризм министрлығы Дәүләт автономия учреждениеһы «Торама» фольклор ансамбле&quot;]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Минең Мордовия&quot;&gt;[http://my-edge.blogspot.ru/2011/11/blog-post_05.html Минең Мордовия: Торама]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, ә уның кесе улы — Андрей Ромашкин, ансамблдең [[художество етәксеһе]] булып тора&lt;ref name=&quot;МР Мәҙәниәт һәм туризм министрлығы&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Museum.ru&quot;&gt;[http://www.museum.ru/alb/image.asp?22426 Museum.ru // «Торама» төркөмө]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; коллективы. 2006 йылдың 6 сентябрендә (музыканттың 55 йыллығы) Мордовияның [[Кочкур районы]] Подлесная Тавла ауылында В. И. Ромашкин исемендәге уникаль «Этно-Кудо» йорт-музейы булдырылған({{lang-myv|«Этно-кудо»}}&lt;ref name=&quot;МР Мәҙәниәт һәм туризм министрлығы&quot;/&gt;).

Төркөм үҙенең әүҙем эшмәкәрлеген дауам итә һәм Мордовияла иң әһәмиәтле [[дискография]]һы булған традицион музыка коллективы булып ҡала.
2007 йылда [[Сергей Мериновтың]] [[Аҫыл таштар тауы]] серияһынан «Куйгорож» анимацион фильмы сыға&lt;ref name=&quot;Минең Мордовия&quot;/&gt;, Торама төркөмө менән хеҙмәттәшлек итеп, фильмда ансамблдең [[музыка]]һы ҡулланыла&lt;ref name=&quot;SmartNews&quot;&gt;[http://smartnews.ru/regions/saransk/14522.html  SmartNews//Алтын һыбыҙғы. Музыканттар Мордовияның йыр традицияһын тергеҙә]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; .
2012 йылда Мордовия Республикаһы Хөкүмәте ҡарары менән, Дәүләт автономия учреждениеһы «Торама» фольклор ансамбле булдырыла&lt;ref name=&quot;Министерство культуры и туризма РМ&quot;/&gt;.

== Төркөм составы ==
* Николаев Андрей&lt;ref name=&quot; МР Мәҙәниәт һәм туризм министрлығы&quot;/&gt; (2002 йылдан етәксе.)
* Ромашкин Андрей&lt;ref name=&quot;Museum.ru&quot;/&gt; (2002 йылдан художество етәксеһе.)
* Еделькин Дмитрий
* Егорькин Геннадий
* Кузнецов Андрей
* Учеваткин Александр
* Тишина Татьяна
* Каштанов Сергей (аранжировкалаусы, «фолк- рок» проектының башҡарыусыһы һәм етәксеһе, «фольклор симфонияһы»)
* Князьков Алексей
* Циганкин Георгий
* Ламков Павел
* Самцов Андрей
* Иванов Дмитрий
* Крылова Юлия (Torama.club сайтының баш редакторы, Мордов. Медиа, журналист, матбуғат менән эшләү буйынса)
* Батина Наташа
* Сотиров Сергей (бухгалтер)
* Манеров Азат

Төркөм булдырылғандан алып ансамбль составында эшләүселәр:
* Ромашкин Владимир Иванович&lt;ref name=&quot;Известия Мордовии В Мордовии&quot;/&gt;
* Николаев Андрей
* Ромашкин Андрей
* Ромашкин Виталий
* Дулкин Геннадий&lt;ref name=&quot;Эрзянь Мастор&quot;/&gt;
* Буянкин Юрий
* Кузьмин Александр
* Александрин Алексей
* Прокин Виталий
* Гангеев Олег
* Кручинкин Алексей
* Кокурин Владимир
* Еделькин Дмитрий
* Егорькин Генадий
* Бурлаков Александр
* Шадрин Альберт
* Кижаева Вера
* Ацапкин Иван&lt;ref name=&quot;Эрзянь Мастор&quot;/&gt;
* Балашкин Николай
* Алешкин

== Дискография ==
* Mordvin Songs — Traditional Erzya-Mordvin folk songs from the Republic of Mordovia ([[эрзә телендә]] [[Финляндияла]]1996 йыл) яҙылған беренсе альбомы
* Mastorava — Me Naiset &amp; Toorama (Масторава —''Me Naiset' ' фин ҡатын -ҡыҙҙар төркөмө менән бергә яҙылған икенсе альбом,&lt;ref name=&quot; lauluystävyytt&quot;&gt;[http://www.me-naiset.net/mordva.htm MeNaiset//Mordvalaista lauluystävyyttä] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171001122206/http://www.me-naiset.net/mordva.htm |date=2017-10-01 }}{{ref-fi}}&lt;/ref&gt;, эрзя, [[фин]] телдәрендә йырлайҙар&lt;ref name=&quot;Mastorava&quot;&gt;[http://www.me-naiset.net/masto.htm MeNaiset//Mastorava] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123006/http://www.me-naiset.net/masto.htm |date=2016-06-24 }}{{ref-fi}}&lt;/ref&gt; 1997—2001 г.)
* Taga Eriaza Shkai! (Ҡурсалаусылар йәшәһен! — [[Эстонияла]] 2000 йылда [[моҡша]] телендә яҙылған өсөнсө альбом.)


=== Инструменталь башҡарыу ===
Хор башҡарған йырҙар, йәнле традиция булараҡ, мордва ауылдарында һаҡланып килһә лә, традицион инструменттар ҡулланып уйналған оҫталыҡ өлгөләре юғалыу кимәлендә була. Торама төркөмө юғалған инструменттарҙы тергеҙеүгә һәм инструменталь ансамбль репертуарын байытыуға ҙур өлөш индерә

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}


{{band-stub}}
{{rq|notability}}

[[Категория:Фин-уғыр халыҡ йырҙарын башҡарыусылар]]
[[Категория:Саранскиҙың музыкаль коллективтары]]
[[Категория:Рәсәй фолк-төркөмдәре]]
[[Категория:Рәсәй фольклор коллективтары]]
[[Категория:1990 йылда төҙөлгән музыкаль коллективтар]]
[[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]]
[[Категория:Поп-фолк төркөмдәр]]</text>
      <sha1>bhy5u6zkovz0u8hbd3he2hjlhw61dlz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айвазовский Иван Константинович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120816</id>
    <revision>
      <id>1299534</id>
      <parentid>1286372</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T00:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62755" sha1="nw1zhil8eldjqs6j66trjldii5fg8fw" xml:space="preserve">{{Рәссам
 |имя                  = Иван Айвазовский
 |имя при рождении     = Ованнес Айвазян ({{lang-hy|Հովհաննես Այվազյան}})
 |изображение          = Aivazovsky - Self-portrait 1874.jpg
 |ширина               = 270px
 |описание изображения = И. Айвазовскийҙың автопортреты (1874), Уффици
 |место рождения       = Феодосия ([[Ҡырым]])
 |место смерти         = Феодосия ([[Ҡырым]])
 |жанр                 = Маринасы рәссам, баталист
 |учёба                = Император Художество академияһы, Максим Воробьёв
 |стиль                = романтизм
 |покровители =
  |награды              = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Святого Александра Невского}}{{!!}}{{Орден Белого орла (Российская империя)}}{{!!}}{{Орден Святого Владимира 2 степени}}{{!!}}{{Орден Святой Анны 2 степени}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Кавалер ордена Почётного легиона}}{{!!}}{{Орден Меджидие 1 степени}}{{!!}}{{Орден Османие 2 степени}}
{{!}}}
 |звания =
 |премии =
}}
'''Айвазовский Иван Константинович''' ({{Lang-hy|Հովհաննես Այվազյան}}, ''Ованнес Айвазян''; [[29 июль]] [[1817 йыл]], Феодосия — [[2 май]] [[1900 йыл]]), шунда уҡ), рәссам-маринист, баталист, коллекционер, меценат. Баш диңгеҙ штабы рәссамы, Император Художество академияһының академигы һәм почётлы ағзаһы, [[Амстердам]], [[Рим]], [[Париж]], Флоренция һәм Штутгарт Художество академияларының почётлы ағзаһы. 

XIX быуат әрмән рәссамдарының иң күренеклеһе&lt;ref&gt;''David Marshall Lang'', [http://books.google.com/books?ei=fO08TJ3kDtjU4waPqYDzCQ&amp;ct=result&amp;hl=ru&amp;id=UtxtAAAAMAAJ&amp;dq=Aivazovsky+most+armenian+painter&amp;q=konstantinovich#search_anchor Armenia: cradle of civilization], Allen and Unwin, 1970, стр. 245&lt;/ref&gt;. Әрмән тарихсыһы, Әрмән Апостол сиркәүе архиепискобы Габриэл Айвазовскийҙың ҡустыһы.

== Нәҫеле ==
Ованнес (Иван) Константинович Айвазовский әрмән милләтле сауҙагәр Геворк (Константин) һәм Рипсиме Айвазяндар ғаиләһендә тыуған. Айвазовскийҙың ата-бабалары Галицияға Көнбайыш Әрмәнстандан&lt;ref name=&quot;Khachaturian&quot;&gt;''Шаэн Хачатрян'' (директор Национальной галереи Армении и Музея Мартироса Сарьяна). &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vegner&quot;&gt;''Вагнер Л. А., Григорович Н. С.'' Айвазовский. — «Искусство», 1970. — Стр. 90. &lt;/ref&gt; [[XVIII быуат]]та&lt;ref&gt;''Каратыгин П.'' &lt;/ref&gt; күсеп килгән. Нәҫелдәренең [[Львов]] тирәһендә эре ер биләүсе булғаны билдәле, ләкин Айвазовскийҙың тамырҙарына нығыраҡ асыҡлыҡ индерерҙәй башҡа бер документ та юҡ. Атаһы Константин (Геворк) Феодосияға күскәндән һуң фамилияһын, поляктарҙыҡына оҡшатып, «Гайвазовский» тип үҙгәрткән&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;''Г. ''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/Барсамов,_Николай_Степанович Барсамов Н. С.] Иван Константинович Айвазовский, 1817—1900. — М.: Искусство, 1962. — С. 92. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Габриэл Айвазян (брат Ивана Айвазовского). ЦГИА Арм. ССР, ф.57, оп.1, д.320, л.42. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Украинская Советская Энциклопедия. 1978. Стр. 94. «Иван Константинович [17(29). &lt;/ref&gt;. Айвазовский үҙенең автобиографияһында атаһының йәш сағында, ағай-энеһе менән талашып, Галициянан Дунай кенәзлектәренә (Молдавия, Валахия) күсеүе, сауҙа менән шөғөлләнеүе, унан Феодосияға барып төйәкләнеүе тураһында яҙа&lt;ref&gt;»''Айвазовский-отец, вследствие семейных несогласий со своими братьями, в молодости переселился из Галиции и жил в Валахии и Молдавии, занимаясь торговлею. Он свободно говорил на шести языках: турецком, армянском, венгерском, немецком, еврейском, цыганском, также владел почти всеми наречиями нынешних дунайских княжеств…''&quot; Цит. по: ''[//ru.wikipedia.org/wiki/Барсамов,_Николай_Степанович Барсамов Н. С.]'' Иван Константинович Айвазовский, 1817—1900. — М.: Искусство, 1962. — С. 8.&lt;/ref&gt;.

Айвазовский иҫән сағында сыҡҡан баҫмаларҙың ҡайһы берҙәрендә, уның һүҙҙәренән сығып, ата-бабалары араһында [[төрөктәр]] ҙә булғаны тураһында хәбәр бар&lt;ref&gt;Семевский, Михаил Иванович / Иван Константинович Айвазовский: Полувековая годовщина его художественной деятельности. 26 сент. 1837—1887. художественной деятельности. 26 сент. 1837—1887 / Санкт-Петербург, тип. В. С. Балашева, ценз. 1887. &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;Каратыгин П. &lt;/ref&gt;. Уларҙа яҙылғанға ҡарағанда, Айвазовскийҙың мәрхүм атаһы һөйләп ҡалдырыуынса, рәссамдың әсәһе яҡлап ҡарт олатаһы&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;А. Д. Блудова. [http://www.ruthenia.ru/document/175347.html Воспоминания]. М., 1888. С. 23—25. &lt;/ref&gt; төрөк хәрби начальнигының улы булған һәм рус ғәскәрҙәре Аҙауҙы баҫып алғанда (1696 йыл) бала ғына көйө һәләк булыуҙан бер әрмән тарафынан ҡотҡарылған, ул әрмән малайҙы христианлыҡҡа күсергән һәм уллыҡҡа алған (варианты — һалдат иткән).
Рәссамдың вафатынан ([[1901 йыл|1901]]) һуң уның биографы Н. Н. Кузьмин үҙенең китабында ошо уҡ тарихты, рәссамдың архивындағы ниндәйҙер документҡа һылтанып, уның атаһы менән булған хәл итеп һөйләгән&lt;ref&gt;Воспоминания об И. К. Айвазовском / Н. Н. Кузьмин. Санкт-Петербург: типо-лит. В. В. Комарова, 1901 [http://www.artfeo.com.ua/content/view/59/39/1/1/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206090706/http://www.artfeo.com.ua/content/view/59/39/1/1/ |date=2008-12-06 }}&lt;/ref&gt;; әммә был хикәйәтте дөрөҫләрлек бер нигеҙ ҙә табылғаны юҡ&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Микаелян В. А.|заглавие=И. К. Айвазовский и его соотечественники.|ссылка=|язык=Русский|издание=Вестник общественных наук НАН РА|тип=|год=1991|месяц=|число=|том=|номер=1|страницы=65|issn=}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм уҡыуы ===
[[Файл:Aivazovsky_-_Grandmother.jpg|мини|199x199пкс|Айвазовскийҙың Ашхен өләсәһе портреты. И. К. Айвазовский. 1858]]
Рәссамдың атаһы Константин Григорьевич Айвазовский (1771—1841), Феодосияға күскәс, ошонда йәшәгән Рипсиме (1784—1860) исемле әрмән ҡыҙына өйләнә, өс ҡыҙҙары менән ике улдары — Ованнес (Иван) һәм Саргис (һуңынан монахлыҡтағы исеме — Габриэл) тыуа. Башта Айвазовскийҙың сауҙаһы уңышлы бара, әммә [[1812 йыл|1812 йылғы]] тағун киҙеүе ваҡытында ул бөлгөнлөккә төшә. 

Иван Айвазовский бала саҡтан һынлы сәнғәткә һәм музыкаға һәләтле булыуын күрһәтә; үҙ аллы скрипкала уйнарға өйрәнә. Феодосия архитекторы Яков Христианович Кох беренсе булып уның һынлы сәнғәт һәләттәренә иғтибар итә, уға тәүге оҫталыҡ дәрестәрен бирә. Яков Христианович йәш Айвазовскийға ҡәләмдәр, ҡағыҙ, буяуҙар менән гел ярҙам итеп тора. Ул Феодосия ҡалаһы башлығы Александр Иванович Казначеевтың иғтибарын да йәш һәләткә йүнәлтә. Феодосия өйәҙ училищеһын тамамлағас, Айвазовский уның талантына һоҡланған Казначеевтың булышлығы менән [[Симферополь]] гимназияһына алына. Артабан Айвазовский ҡаҙна иҫәбенә [[Санкт-Петербург]] Император художество академияһына ҡабул ителә.

Айвазовский Петербургҡа 1833 йылдың 28 авгусында килә. Тәүҙә ул Максим Воробьёвтың пейзаж класында уҡый. 1835 йылда «Вид на взморье в окрестностях Петербурга» һәм «Этюд воздуха над морем» тигән пейзаждары өсөн көмөш миҙал менән бүләкләнә һәм модала булған француз маринасыһы Филипп Таннерға ярҙамсы итеп тәғәйенләнә. Таннерҙа уҡыған Айвазовский, тегеһенең үҙ аллы эшләргә тыйыуына ҡарамаҫтан, пейзаждар төшөрөүен дауам итә һәм Художество академияһының 1836 йылғы көҙгө күргәҙмәһенә биш картинаһын тәҡдим итә. Айвазовскийҙың эштәре тәнҡитселәрҙең ыңғай баһаһын ала. Таннер Айвазовский өҫтөнән [[Николай I]]-гә зарлана, һәм батша ихтыяры буйынса уның бөтә картиналары күргәҙмәнән алына. Рәссам ярты йылдан ғына ғәфү ителә һәм хәрби баталиялар һынлы сәнғәте менән шөғөлләнеү өсөн профессор Александр Иванович Зауервейдҡа күсерелә. Зауервейд класында бер нисә ай уҡығандан һуң, 1837 йылдың сентябрендә Айвазовский «Штиль» тигән каринаһы өсөн Ҙур алтын миҙал ала. Айвазовскийҙың уҡыуҙа өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары өсөн академия өсөн ғәҙәти булмаған ҡарар сығарыла: Айвазовскийҙы академиянан ваҡытынан ике йыл алда сығарырға һәм үҙ аллы эшләһен өсөн ике йылға [[Ҡырым|Ҡырымға]], ә унан һуң алты йылға сит илгә командировкаға ебәрергә фарман бирелә&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;Барсамов Н. С. Айвазовский в Крыму. — Симферополь, 1970&lt;/ref&gt;.

=== Ҡырым һәм Европа (1838—1844) ===
[[Файл:Aivazovsky_Chaos_1841.jpg|слева|мини|Хаос. Донъя яралыу. 1841]]
1840 йылда Айвазовский Академиялағы пейзаж класы буйынса иптәше Василий Штернберг менән [[Рим|Римға]] юллана. Барышлай улар Венецияла һәм Флоренцияла туҡтап китәләр. Венецияла Иван Константинович [[Гоголь Николай Васильевич|Гоголь]] менән таныша, Изге Лазарь уртауында була, шунда оҙаҡ йылдар күрешмәгән ағаһы Габриэл менән осраша. Габриэл утрауҙағы монастырҙа йәшәгән була. Айвазовский монахтарға бүләк итеп Библия темаһына яҙылған «Хаос. Донъя яралыу» тигән картинаһын ҡалдыра.
[[Файл:Галатская башня в лунном свете.jpg|справа|мини|Галат башняһы айлы төндә. 1845]]
Рәссам оҙаҡ ваҡыт Көньяҡ Италияла, атап әйткәндә, Соррентола эшләй. Бында ул асыҡ һауала оҙаҡ булмайынса, төп эште оҫтаханала, импровизацияның киң мөмкинлектәрен файҙаланып башҡарыу ысулын сығара. Донъя яралыу темаһына «Хаос» тигән тағы бер картинаһын папа Григорий XVI һатып ала, ул Айвазовскийҙы алтын миҙал менән бүләкләй&lt;ref name=&quot;pilipenko&quot;&gt;В. &lt;/ref&gt;.

Италияла Айвазовский уңышлы эшләй. Картиналары өсөн Париж Художество академияһының алтын миҙалын ала. 1842 йыл башында Айвазовский [[Швейцария]] һәм [[Рейн]] үҙәне буйлап [[Нидерланд|Голландияға]], унан [[Англия|Англияға]] китә, шунан [[Париж]], [[Португалия]] һәм [[Испания]]ла була. [[Бискай ҡултығы]]нда рәссам ултырған карап дауылға эләгә һәм саҡ батмай ҡала, Париж гәзиттәрендә хатта уның һәләкәте тураһында хәбәр ҙә баҫылып сыға. [[1844 йыл|1844 йылдың]] көҙөндә 27 йәшлек рәссам Рәсәйгә әйләнеп ҡайта.

=== Артабанғы карьераһы ===
[[Файл:Ivan_Constantinovich_Aivazovsky_-_Coffee-house_by_the_Ortaköy_Mosque_in_Constantinople.JPG|мини|Константинополдә Ортакөй мәсете эргәһендәге ҡәһүәхана, 1846]]
[[1844 йыл]]да Айвазовский — Рәсәй Баш диңгеҙ штабы [[Живопись|рәссамы]], ә [[1847 йыл|1847]] йылдан — Петербург Художество академияһы профессоры.

Иван Константинович башлыса диңгеҙ пейзаждары һәм баталиялары менән билдәле, әммә уның ижады былар менән сикләнмәй. Рәссам Ҡырымдың яр буйы ҡалалары портреттары серияһын төшөрә, [[Украина]] далаларын һүрәтләй. Библия һәм тарих темаларына картиналар яҙа. Айвазовский портреттар ҙа төшөрә, ләкин үҙен шәп портретсы тип һанамағанға күрә иң яҡын кешеләрен генә яҙа (өләсәһе, ата-әсәһе, ҡатыны, ағаһы, Феодосияның ҡала идарасыһы Казначеев, генерал Лорис-Меликов һәм флот етәксеһе Лазарев портреттары).

Айвазовский күп сәйәхәт итә. Европаның күп илдәренә, күп тапҡырҙар Константинополгә бара, [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка Ҡушма Штаттарында]], [[Кавказ]]да була. Һәр сәфәренән картиналар өсөн темалар алып ҡайта; мәҫәлән, [[Мысыр|Мысырға]] [[Суэц каналы]]н асыу тантанаһына барып ҡайтҡас, үҙенә хас булмаған «Гизалағы бөйөк пирамида» тигән картинаны ижад итә. Америкаға сәйәхәттән һуң рәссам [[Ниагара шарлауығы]]н төшөрә.

Айвазовскийҙың ижад юлы бик уңышлы була. Рәссам күп һанлы ордендар менән бүләкләнә, адмирал званиеһына тиң булған действительный тайный советник чинына эйә була (рангылар тураһындағы табелдең II класы). 1864 йылда уға мираҫлы дворянлыҡ бирелә.

=== Феодосияла ===
1845 йылда адмирал Литке менән бергәлектәге диңгеҙ сәфәренән ҡайтҡас, Айвазовский, башлаған эштәрен тамамлар өсөн Ҡырымда булыу мөҙҙәтен оҙатйыуҙы һорап, Баш диңгеҙ штабына һәм Художество академияһына мөрәжәғәт итә; уға киләһе йылдың майына тиклем ҡалырға рөхсәт итәләр. Әммә шул уҡ йылды Айвазовский ҡаланың яр буйында йорт һала башлай һәм Феодосияла төпләнә. Айвазовский күп сәйәхәт итә, Петербургҡа йыш бара, әммә Феодосияны үҙ йорто итеп һанай. 

Айвазовский Феодосия эштәре, уны төҙөкләндереү менән күп шөғөлләнә. Рәссам Феодосияла сәнғәт мәктәбен һәм картиналар галереяһын аса, Феодосияны Рәсәй көньяғындағы һынлы сәнғәт үҙәгенә әйләндерә, Ҡырым тәбиғәтен яҙған рәссамдар мәктәбен булдыра (Киммерия һынлы сәнғәт мәктәбе)&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;Барсамов Н. С. 45 лет в галерее Айвазовского. — Крым, 1971.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Музей_древностей_Айвазовского_на_горе_Митридат_(Феодосия).jpg|мини|Митридат тауында боронғо ҡомартҡылар музейы (1941 йылға тиклем)]]
[[Археология]] менән ҡыҙыҡһына, Ҡырым ҡомартҡыларын һаҡлау мәсьәләләре менән шөғөлләнә, 90-лаған ҡурғанды ҡаҙытыуға етәкселек итә (табылдыҡтарҙың бер өлөшө Эрмитажда һаҡлана). Үҙ аҡсаһына һәм үҙ проекты буйынса Митридат тауында Феодосия ҡомартҡылар музейын төҙөтә (бинаны 1941 йылда Ҡырымдан сигенгәндә совет ғәскәрҙәре шартлата). Археологиялағы хеҙмәттәре өсөн Иван Константинович Одесса тарих һәм ҡомартҡылар йәмғиәтенең ғәмәли ағзаһы итеп һайлана.

Айвазовский «Феодосия — Джанкой» тимер юлын төҙөтөүҙе юллай, тимер юл 1892 йылда һалына. Феодосия портын киңәйтеү өсөн сығыш яһай, һөҙөмтәлә 1892—1894 йылдарҙа Феодосияла Ҡырымдағы иң ҙур сауҙа порты төҙөлә. 

Айвазовский Феодосияла ҡала концерт залын, китапхана төҙөтөүҙе лә хәстәрләй.

1886 йылда Феодосия эсәр һыу етмәүҙән яфалана. 1887 йылда Иван Айвазовский ҡала думаһына үҙенең милкендәге Субаш сығанағынан ҡалаға һыу үткәреүҙе юллап мөрәжәғәт итә. Был сығанаҡ Феодосиянын 25 саҡрымда була. 1887 йылда һыу үткәргес һалыу эштәре башлана, шулай итеп, ҡала һыулы була. Яр буйындағы паркта рәссам урындағы халыҡ түләүһеҙ ала алыһн өсөн фонтан эшләтә. Хәҙер был фонтан Айвазовский исемен йөрөтә.

1880 йылда рәссам үҙ йортонда күргәҙмә залы аса. Унда Феодосиянан бер ҡайҙа ла сығарылырға тейеш булмаған картиналарын ҡуя. Был йыл рәсми рәүештә Феодосия картиналар галереяһын асыу йылы тип иҫәпләнә, уны рәссам ҡалаға васыят итә. 

И. К. Айвазовскийға беренсе булып Феодосия ҡалаһының почётлы гражданы исеме бирелә.{{Кратное изображение|изобр1=Aivazovsky's tomb.JPG|изобр2=Feodosiya tomb of Ivan Aivazovsky IMG 2968 1725.jpg|зона=right|направление=vertical|ширина=290|подпись=Феодосияла И. К. Айвазовскийҙың ҡәбере}}


&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt;

=== Вафаты ===
Иван Константинович Айвазовский [[1900 йыл|1990 йылдың]] 19 апрелендә (яңы стиль менән [[2 май|2 майҙа]]) тыуған ҡалаһы Феодосияла 82 йәшендә вафат була.&lt;ref&gt;Rogachevsky, Alexander. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://emerald.tufts.edu/programs/mma/fah189/2003/alex/aboutframeset.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170401143527/http://emerald.tufts.edu/programs/mma/fah189/2003/alex/aboutframeset.htm |date=2017-04-01 }}&lt;/ref&gt;
Васыятына ярашлы, Феодосияла Урта быуаттарҙа һалынған Сурб Саркис (Изге Саркис) әрмән сиркәүенең ихатаһында ерләнә.&lt;ref&gt;«Ivan Constantinovich Aivazovsky». &lt;/ref&gt;

1903 йылда рәссамдың тол ҡалған ҡатыны Анна Бурназян иренең ҡәбере өҫтөнә саркофаг формаһындағы аҡ мәрмәр таш ҡуйҙыра. Таштың бер яғына боронғо әрмән телендә V быуат тарихсыһы Мовсес Хоренаци һүҙҙәре яҙыла: «Մահկանացու ծնեալ անմահ զիւրն յիշատակ եթող»&lt;ref&gt;«Այվազովսկի Հովհաննես Կոստանդնի [Aivazovsky Hovhannes Konstandni]» (in Armenian). &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gallery.am/hy/database/authors/18/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319025051/http://www.gallery.am/hy/database/authors/18/ |date=2014-03-19 }}&lt;/ref&gt;- ''«Үлемле булып тыуған үҙе тураһында үлемһеҙ хәтер ҡалдырҙы»''&lt;ref&gt;[http://rk.crimea.ua/17/18/article_290.htm Оставил о себе бессмертную память] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140801175020/http://rk.crimea.ua/17/18/article_290.htm |date=2014-08-01 }}&lt;/ref&gt;;&lt;ref name=&quot;Minasyan&quot;&gt;{{cite book|title=How Did I Survive?|first1=Artavazd M.|last1=Minasyan|last2=Gevorkyan|first2=Aleksadr V.|publisher=Cambridge Scholars Publishing|location=Newcastle upon Tyne|year=2008|isbn=978-1-84718-601-0|oclc=318443997|page=56|quote=Aivazovsky, Ivan Konstantionvich (real name: Hovannes Gevorgovich Aivazyan) (1817–1900) – grand Russian artist-painter of seascapes, ethnic Armenian. Aside from his artwork, I.A. was also known for his valuable contributions to the developments of the Russian and Armenian cultures of the 19th century. He lived and worked in Feodosia, Crimea. He was buried there according to his will. A sign on his tombstone, written in ancient Armenian, has a quote from the 5th century &quot;History of Armenia&quot; by Moses Khorenatsi says: &quot;Born as a mortal, left the immortal memory of himself.&quot;}}&lt;/ref&gt; артабан рус телендәге яҙма — «''Профессоръ Иванъ Константиновичъ АЙВАЗОВСКIЙ 1817—1900''».

== Ғаиләһе ==
[[Файл:Aivazovsky_-_Portret_of_wife,_Anna_Burnazyan-Sarkisova.jpg|мини|Анна Саркисова-Бурназян портреты. И. К. Айвазовский, 1882.]]
1848 йылда Иван Константинович өйләнә. Юлия Яковлевна Гревс, рус хеҙмәтендәге инглиз штабс-докторының ҡыҙы, беренсе ҡатыны була. Дүрт ҡыҙҙары тыуа: Елена, Мария, Александра һәм Жанна. Айвазовский баш ҡалала йәшәргә теләмәгәнлектән, ғаилә ҡороуҙарына 12 йыл тигәндә Юлия Яковлевна иренән китә. Әммә никахтары 1877 йылда ғына өҙөлә. Айвазовскийҙың бер нисә ейәне лә билдәле рәссам булып китә. 
; Балалары
* ''Елена'' + ''Пелопид Латри''
** ''Латри, Михаил Пелопидович,'' рәссам
** ''Александр Латри''.
** ''София Латри'' + (1) ''Новосельский'' + (2) кенәз ''Иверико Микеладзе''
*** ''Ольга Новосельская'' + ''Стефан Асфорд Сенфорд''. Улы: ''Генри Сенфорд''
*** ''Гаяне Микеладзе''
* ''Мария'' (Мариам) + ''Вильгельм Львович Ганзен''
** ''Ганзен, Алексей Васильевич,'' рәссам-маринасы. + ''Олимпиада''
* ''Александра'' + ''Михаил Лампси''. 
* ''Николай Лампси'' + ''Лидия Соломс''. Балалары: ''Михаил, Ирина, Татьяна''
** ''Иван Лампси''
* ''Жанна'' + ''К. Н. Арцеулов''
** ''Арцеулов, Николай Константинович, ''караптар төҙөүсе һәм рәссам-маринасы
** ''Арцеулов, Константин Константинович, ''пилот һәм рәссам-иллюстратор
Икенсе ҡатыны — Анна Никитична (Мкртичевна) Саркисова-Бурназян (1856—1944), әрмән&lt;ref&gt;[http://www.golosarmenii.am/ru/20099/culture/9495/ Талантливый внук великого деда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130620170001/http://www.golosarmenii.am/ru/20099/culture/9495 |date=2013-06-20 }}&lt;/ref&gt;. Айвазовский Анна Никитичнаны 1882 йылда ул мәрхүм ирен ерләгәндә күрә. Тол ҡалған йәш ҡатындың һылыулығына таң ҡала. Бер йылдан улар өйләнешә. Анна Бурназян иренән 40 йәшкә тиерлек йәшерәк була.&lt;ref&gt;Obukhovska, Liudmyla (7 August 2012). &lt;/ref&gt; Галереяла Анна Никитичнаның Айвазовский төшөргән портреты һаҡлана.
Айвазовский әйтеүенсә, Аннаға өйләнеү уны үҙ әрмән «милләтенә тағы ла нығыраҡ яҡынайта төшә».{{Sfn|Mikaelian|1991|p=63}}
Анна Никитична ирен ерләгәндән һуң тағы 44 йыл йәшәй һәм [[Ҡырым тарихы|Ҡырымды немецтар оккупациялағанда]] Симферополдә мәрхүм була.

== Ижады ==
[[Файл:Hovhannes_Aivazovsky_-_The_Ninth_Wave_-_Google_Art_Project.jpg|справа|мини|296x296пкс| И. К. Айвазовский. Туғыҙынсы тулҡын. 1850]]
Айвазовский беренсе сиратта маринасы була. Йыш ҡына картинаның сюжеты диңгеҙ тулҡындарын һүрәтләү өсөн һылтау ғына булып тора, мәҫәлән, «Наполеон Изге Елена утрауында» тигән картинала [[Наполеон I|Наполеон]] һыны киндерҙең бик бәләкәй генә урынын биләп тора. Рәссамдың эш ысулы шунан ғибәрәт: ул картиналарын натуранан төшөрмәй, ә схематик рәсемдәре ярҙамында хәтерҙән яҙа. 

1845 йылда Ф. П. Литке етәкселегендәге диңгеҙ географик экспедицияһы менән Кесе Азия яр буйҙарына бара. Рәссамды Константинополь әсир итә. Экспедиция тамамланғас, ул күп картиналар яҙа, Константинополгә бағышланғандары бигерәк тә күп була.

1850 йылда ''«Туғыҙынсы тулҡын» (''«Девятый вал») тигән данлыҡлы картинаһын ижад итә, ул Рус Дәүләт музейында һаҡлана. Был картинаһы рус һынлы сәнғәтендә романтик йүнәлештәге иң сағыу әҫәр булып тора&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot; /&gt;.
[[Файл:Aivasovsky_Ivan_Constantinovich_merkuri_1848_IBI.jpg|мини|296x296пкс|Ике төрөк судноһын еңгәндән һуң «Меркурий» бригы рус эскадраһы менән осраша. 1848 ]]
Константинополгә өсөнсө тапҡыр И. К. Айвазовский 1874 йылда бара. Айвазовскийҙың бер картинаһын Саркис бей (Саркис Балян) Абдулазиз солтанға бүләк итә. Картина солтанға шул тиклем оҡшай, ул шунда уҡ рәссамға Константинополь һәм [[Босфор]] күренештәре һүрәтләнгән 10 картинаға заказ бирә. Был заказды эшләгәндә Айвазовский солтан һарайында бик йыш була, уның менән дуҫлаша, һөҙөмтәлә, уға 10 ғына түгел, 30-лап төрлө картина яҙа. 

Рус рәссамдары араһында беренсе булып Айвазовский Петербург һәм Мәскәүҙә генә түгел, Европа баш ҡалаларында ла, Рәсәйҙең провинциялағы ҡалаларында ла (Симферополь, Одесса, Николаев, Рига, Киев, Варшава, Харьков, Херсон, Тифлис һ.б.) күргәҙмәләрен ойоштора башлай.


&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; class=&quot;center&quot; widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; caption=&quot;Диңгеҙ пейзаждары&quot;&gt;
Иван Константинович Айвазовский - Ночь в Гурзуфе.jpg|Гурзуфта төн. 1891
Ivan Aivazovsky Bucht von Neapel 1842.jpg|Неаполь ҡултығы. 1842
Stormy sea at night.jpg|Төнгө диңгеҙҙә дауыл. 1849
Айвазовский (Гайвазовский) Иван (Оганес) Константинович Черное море (На Черном море начинает разыгрываться буря).jpg|Ҡара диңгеҙ
Aivazovsky Passage of the Jews through the Red Sea.jpg|Йәһүдтәрҙең Ҡыҙыл диңгеҙ аша сығыуы
Айвазовский (Гайвазовский) Иван (Оганес) Константинович Радуга.jpg|Йәйғор
Пушкин на берегу моря.jpg|Пушкин Ҡара диңгеҙ ярында
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; class=&quot;center&quot; widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; caption=&quot;Баталиялы сюжеттар&quot;&gt;
Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|Русская эскадра на севастопольском рейде
Кронштадтский рейд Айвазовского.jpg|Кронштадт рейды
Aivazovsky, Brig Mercury Attacked by Two Turkish Ships 1892.jpg|«Меркурий» бригына ике төрөк карабы һөжүм итә 
Russians at navarino.jpg|Наварин алышы. 1848
Chesmabattle.jpg|[[Чесменский бой (картина Айвазовского)|Чешмә алышы
Subashi desant.jpg|Субашҡа Н. Н. Раевский десанты
Battle-of-sinope.jpg|Синоп алышы
&lt;/gallery&gt;
 Айвазовскийҙың диңгеҙҙәге алыштарҙы һүрәтләгән картиналары рус хәрби-диңгеҙ флоты ҡаһарманлыҡтарының йылъяҙмаһына әйләнә, уларҙа Наварин, Чешмә, Синоп алыштарының күренештәре мәңгеләштерелгән. Ике картинаһын Айвазовский Меркурий бригының батырлығына арнай, Севастополде обороналауҙан картиналары күп. Улар араһында: «Севастополдең ҡамалыуы», «Рус ғәскәрҙәренең Төньяҡ яҡҡа күсеүе», «Севастополде алыу». [[Ҡырым һуғышы]] башланғас, рәссам Севастополдә һуғыш картиналарынан күргәҙмә ойоштора. Ҡамалған Севастополде бик оҙаҡ ташлап китә алмай, бары тик вице-адмирал Корниловтың рәсми бойороғонан һәм оҙайлы өгөтләүҙәрҙән һуң ғына Харьковҡа ҡатыны менән ҡыҙҙары янына китә. 1854 йылда «Севастополде ҡамау (бомбаға тотоу)» тигән бик ҙур картинаһын яҙа һәм уны Севастополь музейына бүләк итә&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt;. 1893 йылда, Ҡырым һуғышы бөткәндән һуң ҡырҡлап йылдан, Айвазовский «Малахов ҡурғаны» тигән картинаһын Севастополде обороналаған ҡаһармандар иҫтәлегенә яҙа. &lt;gallery mode=&quot;packed&quot; class=&quot;center&quot; widths=&quot;143px&quot; heights=&quot;143px&quot; caption=&quot;Шәреҡ сюжеттары&quot;&gt;
View of constantinople by evening light.jpg|Киске яҡтылыҡта Константинополь күренеше
Aivazovsky - Scenes from Cairo's life.jpg|Ҡаһирә тормошонан күренештәр
Ivan Constantinovich Aivazovsky - Boat Ride by Kumkapi in Constantinople.JPG|Константино-полдә Ҡомҡапы буйлап кәмәлә
Ivan Constantinovich Aivazovsky - Sunset over the Golden Horn.JPG|Алтын Мөгөҙ бухтаһында ҡояш батышы
Ivan Constantinovich Aivazovsky - Dusk on the Golden Horn.JPG|Алтын Мөгөҙ бухтаһында эңер
Иван К. Айвазовский - Великая Пирамида в Гизе (1871).jpg|Гизала бөйөк пирамида
Башни на скале у Босфора Айвазовского.jpg|Босфор эргәһендәге ҡаяла башнялар
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; class=&quot;center&quot; widths=&quot;145px&quot; heights=&quot;145px&quot; caption=&quot;Пейзаждар&quot;&gt;
Ivan Constantinovich Aivazovsky - Winter Scene in Little Russia.JPG|Малороссияла ҡышҡы күренеш
Aivazovsky. Winter landscape.jpg|Ҡышҡы пейзаж
Вид из Ливадии Айвазовский.jpg|Ливадиянан күренеш
Aivasovsky Ivan Constantinovich - Chumaks leisure.jpg|Чумактар ялда
Aivasovsky Ivan Constantinovich - Chumaks in Little Russia.jpg|Чумактар Малороссияла
View of Tiflis from Seid-Abaz, Ivan Aivazovsky.jpg|Тифлис
&lt;/gallery&gt;&lt;center class=&quot;&quot;&gt; &lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140px&quot; caption=&quot;Әрмән сюжеттары&quot;&gt;
Aivazovsky - Descent of Noah from Ararat.jpg|Нухтың Арарат тауынан төшкәне
Gregory the Illuminator.jpg|thumb|Әрмән халҡын сумырыу йолаһы
Bayron's visit to San Lazzaro by Aivazovsky (1899).jpg|Байрондың Венецияла Изге Лазарь утрауында Сан-Ладзаро-дельи-Армениға мхитаристар янын килеүе 
Aivazovsky - Oath befory Battle of Avarayr.jpg|Аварайр алышы алдынан ант биреү
Aivazovsky - Catholicos Khrimyan Airik near Echmiadzin.jpg|Католикос Хримян Айрик Эчмиад-зин тирәһендә
Valley of Mount Ararat by Ivan Aivazovsky (1882).jpg|Арарат туғайы
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;Айвазовский [[Әрмәнстан тарихы|әрмән тарихына]] һәм [[Библия]] темаларына йыш мөрәжәғәт итә. Был картиналарҙы ул Феодосияның әрмән сиркәүҙәренә бүләк итә. Картиналарында яҡынса 10 тапҡыр [[Арарат]] тауын һүрәтләй. «Арарат туғайы» һәм башҡа ҡайһы бер картиналарына ул ҡултамғаһын әрмәнсә ҡуя. 

=== Хәҙерге заманда ===
[[Файл:Aivazovsky_-_View_of_Constantinople_and_the_Bosphorus.jpg|мини|«Константинополь һәм Босфор күренеше». 1856]]
Беҙҙең заманда ла рәссам ижадына ҡыҙыҡһыныу кәмемәй. Улар төрлө аукциондарҙа һатыла. Мәҫәлән, 2008 йылда «Сотбис» аукционында Айвазовскийҙың «Ризыҡ таратыу» һәм «Ярҙам карабы» тигән ике полотноһы $2,4 миллионға һатыла&lt;ref&gt;http://www.rian.ru/kaleidoscope/20080415/105148373.html РИА Новости от 15 апреля 2008&lt;/ref&gt;. 

Christie’s аукционы 2004 йылда «Исаак соборы һалҡын көндә» тигән картинаны 1,125 млн стерлинг фунтына һата&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110517130713/http://www.izvestia.ru/russia/article769896/ Известия. 30 ноября 2004 года&lt;/ref&gt;. Ошо уҡ аукционда 2009 йылдың июнендә ике ҙур булмаған марина (£32 меңгә һәм £49 меңгә) менән ике ҙур полотно (£421 меңгә һәм £337 меңгә) һатыла&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1185484&amp;ThemesID=687 http://www.kommersant.ru/doc.aspx?]&lt;/ref&gt;.

2007 йылда «Кристис» аукционында «Карап Гибралтарҙағы ҡаялар янында» картинаһы 2,708 миллион стерлинг фунтына һатыла&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/society/1357269 Рекорды «русских продаж» на аукционах мира.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520082713/http://news.mail.ru/society/1357269/ |date=2011-05-20 }}&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың 24 апрелендә Sotheby’s аукционында Айвазовскийҙың 1856 йылғы «Константинополь һәм Босфор күренеше» картинаһы 3,2 миллион стерлинг фунтына һатыла&lt;ref&gt;[http://www.sothebys.com/ru/auctions/ecatalogue/2012/the-orientalist-sale/lot.6.html Sotheby’s.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701210933/http://www.sothebys.com/ru/auctions/ecatalogue/2012/the-orientalist-sale/lot.6.html |date=2017-07-01 }}&lt;/ref&gt;.


.

== Бүләктәре ==
1894—1896 йылғы ваҡиғаларҙан һуң Айвазовский бөтә төрөк наградаларын диңгеҙгә ырғыта, таҫмаларын ғына алып, төрөк солтанына ебәрә&lt;ref&gt;Арутюнян Г. Г. Известия АН АССР: Общественные науки. 1965 (№ 2), с. 91&lt;/ref&gt;.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
1888 йылда И. К. Айвазовский янына А. П. Чехов килә.
&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;
22 июль, Феодосия. Кисә мин Шаһ-Мамайға, Феодосиянан 25 саҡрымдағы Айвазовский утарына барҙым. Бер аҙ әкиәткә оҡшаш зиннәтле утар; бындай утарҙарҙы, моғайын, Фарсияла күрергә булалыр. Айвазовский үҙе, 75 йәштәрҙәге теремек ҡарт, ихлас ҡына әрмән менән һауалы архиерей ҡатнашмаһын кәүҙәләндерә; үҙенең баһаһын белә, ҡулы йомшаҡ, күрешергә уны генералдарса һуҙа. Аҡыллы тип әйтерлек түгел, әммә холҡо ҡатмарлы һәм иғтибарға лайыҡ. Унда генерал да, архиерей ҙа, рәссам да, әрмән дә, бер ҡатлы олатай ҙа, Отелло ла ҡатнашҡан. Бик матур йәш ҡатынға өйләнгән, уны ҡаты ҡулда тота. Солтандар, шаһтар һәм әмирҙәр менән таныш. Глинка менән бергә &quot;Руслан и Людмила&quot;ны яҙған. Пушкиндың әшнәһе булған, әммә Пушкинды уҡымаған. Үҙ ғүмерендә ул бер китап та уҡымаған. Уға уҡырға тәҡдим итһәләр, ул: «Ниңә миңә уҡырға, минең үҙ фекерҙәрем бар ҙаһа?» — тип яуап бирә. Мин уның янында көнө буйы булдым, төшкө аш ашаныҡ. 
&lt;/blockquote&gt;
[[Файл:Смотр_Черноморского_флота_в_1849_году.jpg|справа|мини|296x296пкс| 1849 йылда Ҡара диңгеҙ флоты смотры («12 Апостол» флагманы беренсе булып килә)]]
* «Ваня ағай»ҙа Телегин әйткән һәм ҡанатлы һүҙгә әйләнгән фраза ла шул уҡ Чеховтыҡы: «Эйе, Айвазовский ҡылҡәләменә лайыҡ сюжет».&lt;br&gt;
* Һуңынан данлыҡлы флот етәксеһе булып киткән Корнилов (ул саҡта 1-се ранг капитаны) командованиеһы аҫтындағы 6 хәрби карап Ҡара диңгеҙ флоты флагманы «Ун ике апостол» менән бергә 1846 йылдың яҙында Феодосияға Айвазовскийҙы ҡотларға килә, рәссам был мәлдә тыуған ҡалаһына ҡайтыуын һәм ижадының тиҫтә йыллығын билдәләй&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt;. Тантанала шулай уҡ адмирал М. П. Лазарев һәм ҡала башлығы Казначеев та ҡатнаша.
* Ҡырымға ҡайтҡас, Айвазовский, роялдә уйнаған А. А. Спендиаровҡа ҡушылып, скрипкала уйнарға ярата. Композиторҙың ул саҡта Судакта дачаһы, Айвазовскийҙың кескәйерәк кенә йорто була&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt;.

== Хәтер ==

=== Һәйкәлдәр ===
; Феодосияла
[[Файл:Феодосия._Пам'ятник_І._К._Айвазовському..JPG|справа|мини|335x335пкс|«Феодосия — Айвазовскому»]]
* 1930 йылда рәссамдың йорт алдына скульптор И. Я. Гинцбург эшләгән һәйкәл ҡуйыла. Уның таш постаменты Феодосияның билдәле оҫтаһы Яни Фока тарафынан ҡуйыла. Пьедесталға: «Феодосия — Айвазовскому» тип яҙылған. 
* Рәссам үҙ аҡсаһына һәм үҙ проекты буйынса яһатҡан Айвазовский фонтаны. Тәүҙә фонтанға император [[Александр III]]-нөң исемен бирергә йыйыналар, ләкин уның Юғарғы Указы менән фонтанға Айвазовский исемен ҡушырға бойорола. 
* 1890 йылда Итальян урамында (хәҙерге Горький урамы) ҡала халҡын Субаш сығанағынан һыу менән тәьмин иттергән өсөн Айвазовскийға бағышлап фонтан-һәйкәл һалына. Постаментҡа бронза ҡатын-ҡыҙ һыны ҡуйыла, ул ҡулына тотҡан ҡабырсаҡтан таш туҫтаҡҡа һыу ағып тора һәм һыу, артылып, бассейнға ағып төшә. Һын ситенә «Доброму гению» тигән яҙыу эленә. Боронғо кешеләр һөйләүенә ҡарағанда, бронза һын рәссамдың ҡатыны Анна Никитичнаға оҡшатып эшләнгән була. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәйкәл юҡҡа сыға. 2004 йылда фонтан яңыртып эшләнә (скульптор Валерий Замеховский), «Великому Айвазовскому и ученикам его благодарная Феодосия» тигән яңы яҙыу эленә, яҡ-яҡтарына Фесслер, Латри, Ганзен, Лагорио фамилиялары яҙыла.
; Кронштадтта
2007 йылдың 15 сентябрендә Кронштадтта совет осоронан һуңғы Рәсәйҙә Айвазовскийға беренсе һәйкәл асыла. Рәссамдың билгә тиклемге һыны Макаров яр буйына ҡуйылған. Скульпторы — Владимир Горевой. Һәйкәлде асыу тантанаһында рәссамдың тыуасары Ирина Касацкая ҡатнаша&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071028025916/http://www.kommersant.ru/news-rss.aspx «Памятник Айвазовскому откроют в Кронштадте»], &lt;/ref&gt;.
; Ереванда
* 1983 йылда скульптор ''Хачар'' (Рафик Гарегинович Хачатрян) «Иван (Ованнес) Айвазовский, великий маринист» тигән баҡыр скульптура портретын эшләй.
* 2003 йылдың 1 майында [[Ереван]]да Камера музыкаһы йорто янындағы скверҙа Оган Петросян эшләгән һәйкәл ҡуйыла.&lt;ref&gt;[http://www.abp.am/tourist/sights/monuments/ayvazovsky Памятник Ивану Айвазовскому в Ереване] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100427071711/http://www.abp.am/tourist/sights/monuments/ayvazovsky/ |date=2010-04-27 }}&lt;/ref&gt;
; Симферополдә
Бер туған Айвазяндарға (Иван менән Габриэлға) Ҡырымдағы «Луис» әрмән милли йәмғиәте һәйкәл ҡуйҙыра. Скульпторҙары — Л. Токмаджян һәм улдары, архитекторы — В. Кравченко. П. Е. Дыбенко исемендәге сквер, Совет майҙаны.&lt;ref&gt;[http://mapia.ua/ru/simferopol/dostoprimechatelnosti/pamyatnik-bratyam-ayvazovskim--942602 Памятник братьям Айвазовским — Симферополь — Mapia.ua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306093553/http://mapia.ua/ru/simferopol/dostoprimechatelnosti/pamyatnik-bratyam-ayvazovskim--942602 |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;center class=&quot;&quot;&gt; &lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Фонтан Айвазовського.jpg|Айвазовский фонтаны. Феодосия
ВП Фонтан Доброму гению.jpg|«Доброму гению» фонтаны. Феодосия
Памятник братьям Айвазян.jpg|Бер туған Айвазяндар һәйкәле. Симферополь
Айвазовский1.JPG|Кронштадттағы һәйкәл
Հովհաննես Այվազովսկի 1.jpg|Еревандағы һәйкәл
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Топонимика ===
* Феодосияла үҙәк урамдарҙың береһе Иван Айвазовский исемен йөрөтә.
* Феодосияла тимер юл станцияһына рәссам исеме бирелгән.
* Айвазовскийҙың утары булған Шәйех Мамай ауылына һуңынан Айвазовское тигән атама бирелә.
* Рәсәй һәм БДБ дәүләттәрендәге ҡалаларҙың күбеһендә Айвазовский урамы бар. 

=== Филателия ===
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;6&quot; widths=&quot;162&quot; heights=&quot;162&quot; caption=&quot;СССР-ҙың почта маркалары&quot;&gt;
Stamp of USSR 1586.jpg|&lt;small&gt;[[1950 йыл]]: &lt;br&gt; Айвазовский портреты,   А. В. Тыранов эше&lt;/small&gt;
Stamp of USSR 1585.jpg|&lt;small&gt;[[1950 йыл]]: &lt;br&gt;«Туғыҙынсы тулҡын» картинаһы&lt;/small&gt;
Stamp of USSR 1584.jpg|&lt;small&gt;[[1950 йыл]]: &lt;br&gt;«Ҡара диңгеҙ» картинаһы&lt;/small&gt;
1967 CPA 3587.png|&lt;small&gt;[[1967 йыл]]: &lt;br&gt; «Диңгеҙ яры» картинаһы&lt;/small&gt;
1974 CPA 4330 mint.jpg|&lt;small&gt;[[1974 йыл]]: &lt;br&gt;«Айлы төндә Одесса күренеше» картинаһы&lt;/small&gt;
1974 CPA 4331 mint.jpg|&lt;small&gt;[[1974 йыл]]: &lt;br&gt;«Чешмә алышы» картинаһы&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Фильмография ===
* «Айвазовский и Армения». Арменфильм, 1983 йыл.
* «Айвазовский. Гражданин Феодосии» (фильм 1) һәм «Айвазовский. Дар судьбы» (фильм 2). Лентелефильм, 1994 йыл.
* «Иван Айвазовский». Рус музейы һәм «Квадрат фильм» студияһы, 2000 йыл.
* «Российская Империя» проектында рәссам тураһындағы сюжет (10-сы серия, 2-се өлөш. Николай II), 2001 йыл.
* Бөтә донъяны һыу баҫыу («Библейский сюжет» программаһынан Айвазовскийға арналған серия).
* «Эффект Айвазовского». «Россия-Культура» телеканалының фильмы, 2016 йыл.

== Архив ==
Айвазовский документтарының архивы Рәсәй Дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивында, М. Е. Салтыков-Щедрин исемендәге дәүләт асыҡ китапханаһында ([[Санкт-Петербург]]), Дәүләт Третьяков галереяһында, А. А. Бахрушин исемендәге Театр музейында һаҡлана.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
; рус телендә
* ''Иван Константинович Айвазовский''. — М.: «Искусство», 1965
* ''Игорь Долгополов''. Мастера и шедевры. — М.: «Изобразительное искусство», 1987
* ''Популярная Художественная Энциклопедия''. — М.: издательство «Советская Энциклопедия», 1986
* Айвазовский. Документы и материалы. — Ереван, 1967
* ''Барсамов Н. С.'' И. К. Айвазовский. 1817—1900. — М., 1962
* ''Вагнер Л., Григорович Н.'' Айвазовский. — М., 1970
* {{Китап|автор=Одеський художній музей|заглавие=Іван Костянтинович Айвазовський|ссылка=http://ofam.od.ua/pdf/album/aivazovskiy.pdf|ответственный=За ред. Н. Я. Рихтік|место=Одеса|издательство=Астропринт|год=2012|страниц=26|isbn=978—966—190—655—5}}
* ''Саргсян М.'' Жизнь великого мариниста. — Ереван, 1990 (на арм. яз.)
* ''Чурак Г.'' И. Айвазовский. — М., 2000
* ''Хачатрян Ш.'' Айвазовский известный и неизвестный. — Самара, 2000
; башҡа телдәрҙә
* {{Cite journal|ref=Mikaelian|last=Mikaelian|first=V. A.|year=1991|url=http://lraber.asj-oa.am/3201/|title=И. К. Айвазовский и его соотечественники = H. K. Ayvazovsky and his compatriots|language=ru|journal=Lraber Hasarakakan Gitutyunneri|publisher=Armenian Academy of Sciences|issue=1|pages=59–70|issn=0320-8117}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193448/http://lraber.asj-oa.am/3201/ |date=2016-03-04 }}
* ''Aivazovsky''. — Leningrad, Aurora Art Publishers, 1989
* Un peintre russe sur la Riviera : Aivazovsky '' par Guillaume ARAL et Alex BENVENUTO, ''Lou Sourgentin'' N°192, Nice, juin 2010{{Fr icon}}(фр.)''

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Айвазовский, Иван Константинович}}
* [http://marshyframe.com/gallery/ivan-aivazovsky-paintings-and-drawings/ Иван Константинович Айвазовский — Интернет галерея (535 работ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120144402/http://marshyframe.com/gallery/ivan-aivazovsky-paintings-and-drawings/ |date=2012-01-20 }}
* [http://aivazovski.ru Айвазовский Иван Константинович — Сайт o художнике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202064802/http://www.aivazovski.ru/ |date=2009-02-02 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=SCW01SRp9Hg Живые полотна Айвазовского (Видео ютуб)]
* [http://aivazovsky.euro.ru/ Картинная галерея Айвазовского с биографией] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704043355/http://www.aivazovsky.euro.ru/ |date=2014-07-04 }}
* [http://aivazovsky.narod.ru/ И.] [http://aivazovsky.narod.ru/ К. Айвазовский — Жизнь и творчество]
* [http://www.artpoisk.info/artist/ayvazovskiy_ivan_konstantinovich_1817/ Айвазовский (Гайвазовский) Иван Константинович — Биография, 520 картин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200628221049/http://artpoisk.info/artist/ayvazovskiy_ivan_konstantinovich_1817/ |date=2020-06-28 }}
* [http://www.artsea.info/ Жизнь и творчество Ивана Айвазовского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710123121/http://www.artsea.info/ |date=2009-07-10 }}
* [http://ivan.evart.ru Иван Константинович Айвазовский.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170516192801/http://ivan.evart.ru/ |date=2017-05-16 }} [http://ivan.evart.ru Галерея работ художника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170516192801/http://ivan.evart.ru/ |date=2017-05-16 }}
* [http://see-art.ru/ Айвазовский Иван Константинович — Сайт о жизни и творчестве художника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901155454/http://see-art.ru/ |date=2020-09-01 }}
* [http://www.tanais.info/art/aivazovsky.html Иван Айвазовский в Танаис Галерее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029013942/http://www.tanais.info/art/aivazovsky.html |date=2020-10-29 }}
* [http://www.museum-online.ru/Romanticism/Ivan_Konstantinovich_Aivazovskij Галерея картин Ивана Константиновича Айвазовского]
* [https://www.youtube.com/watch?v=3ohz0da6QSI Фильм «Иван Айвазовский. Начало пути. Работы 30-х годов»]{{ref-ru}}
* [http://fotocrimea.com/oldfeo.php Старинная Феодосия и Айвазовский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200708103014/http://fotocrimea.com/oldfeo.php |date=2020-07-08 }}
* [http://www.art-drawing.ru/gallery/category/8-aivazovsky-ivan-konstantinovich Галерея Художников Мира — Айвазовский, Иван Константинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022154854/http://www.art-drawing.ru/gallery/category/8-aivazovsky-ivan-konstantinovich |date=2020-10-22 }} [http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/31-aivazovsky-ivan-konstantinovich Биографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926222816/http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/31-aivazovsky-ivan-konstantinovich |date=2020-09-26 }}
* [http://wmuseum.ru/picture-gallery/570-ayvazovskiy-ivan-konstantinovich.html Все картины Айвазовского Ивана Константиновича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507073620/http://wmuseum.ru/picture-gallery/570-ayvazovskiy-ivan-konstantinovich.html |date=2017-05-07 }}
* {{Мәҡәлә|автор=Науменко В. Г.|заглавие=Заздравный кубок Одессы — Айвазовскому|ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2014/4/Naumenko_Odessa-Aivazovsky/|издание=Информационный гуманитарный портал «[[Знание. Понимание. Умение]]»|год=2014|номер=4 (июль—август) ([http://www.webcitation.org/6TX1QY58A архивировано в WebCite])}}
* [http://www.zdravrussia.ru/galereja/xixvekvtorajapolovina/?info=3446 Айвазовский Иван Константинович.] [http://www.zdravrussia.ru/galereja/xixvekvtorajapolovina/?info=3446 Картины художника в высоком разрешении]
* {{Мәҡәлә|автор=Н.С. Полищук, Л.П. Колесниченко|заглавие=Айвазовский и Одесса|ссылка=http://odessitclub.org/publications/almanac/alm_31/alm_31_219-228.pdf|язык=русский|издание=Дерибасовская-Ришельевская|тип=альманах|номер=31|страницы=219—228}}
* [http://www.tg-m.ru/articles/2-2011-31/ik-aivazovskii-risunok-v-albom Валентина Науменко. И. К. Айвазовский. Рисунок в альбом] // Журнал «Третьяковская галерея», #2 2011 (31)
* [http://www.tg-m.ru/magazine/archive/si/2016/4/aivazovsky Специальный выпуск, посвященный юбилейной выставке И. К. Айвазовскому] // Журнал «Третьяковская галерея», #4 2016 (53)
* [http://www.tg-m.ru/magazine/archive/si/2017/1/aivazovsky Специальный выпуск, посвященный 200-летию со дня рождения И. К. Айвазовского] // Журнал «Третьяковская галерея», #1 2017 (54)
[[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]]
[[Категория:I дәрәжә Меджидие ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Ғосманиә ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:29 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:1817 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1900 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>nw1zhil8eldjqs6j66trjldii5fg8fw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡ ҡурғаш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123528</id>
    <revision>
      <id>1299572</id>
      <parentid>1291760</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T10:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15243" sha1="2q3d0a3xeylghaqgek2pvbgut3hs3z6" xml:space="preserve">{{Карточка химического элемента
| имя = Аҡ ҡурғаш / Stannum (Sn)
| символ = Sn
| номер = 50
| вверху                   = [[Германий|Ge]]
| внизу                    = [[Ҡурғаш|Pb]]
| внешний вид = [[Файл:Cín.PNG|250px|β-олово]]&lt;br&gt;Көмөш аҡ төҫлө һығылмалы металл (Бета-аҡ ҡурғаш) йәки порошок (Альфа-ҡурғаш)
| атомная масса = 118,710(7)&lt;ref name=&quot;iupac atomic weights&quot;&gt;{{статья|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02}}&lt;/ref&gt;
| радиус атома = 162
| энергия ионизации 1 = 708,2 (7,34)
| конфигурация = [Kr] 4d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; 5s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt; 5p&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;
| ковалентный радиус = 141
| радиус иона = (+4e) 71 (+2) 93
| электроотрицательность = 1,96
| электродный потенциал = -0,136
| степени окисления = +4, +2
| плотность = 7,31
| теплоёмкость = 27,11&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{книга
|автор          = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|часть          = 
|заглавие       = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1992
|том            = 3
|страницы       = 382
|страниц        = 639
|серия          = 
|isbn           = 5—85270—039—8
|тираж          = 50 000
}}
&lt;/ref&gt;
| теплопроводность = 66,8
| температура плавления = 231,9 °C
| теплота плавления = 7,07
| температура кипения = 2873
| теплота испарения = 296
| молярный объём = 16,3
| структура решётки = тетрагональ
| параметры решётки = a=5,831;c=3,181
| отношение c/a = 0,546
| температура Дебая = 170,00
}}{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=50}}
'''Аҡ ҡурғаш''' (химик символы — '''Sn'''; {{lang-la|'''S'''ta'''n'''num}}) — химик элементтарҙың периодик таблицаһында бишенсе перодтың 14-се элементы (иҫке классификация буйынса  —  IV төркөмдөң төп элементы). Атом номеры 50. Еңел металдар төркөмөнә ҡарай.Нормаль шарттарҙа аҡ ҡурғаш һығылмалы, сүкелеүсән, еңел эреүсән көмөш-аҡ төҫтәге ялтыр металл. Аҡ ҡурғаш өс аллатропик модификацияла була:  13,2 °C түбән температурала алмас куб рәшәткәле тотороҡло α-аҡ ҡурғаш (һоро ҡурғаш), 13,2 °C юғарыраҡ температурала тетрогональ рәшәткәле β-аҡ ҡурғаш (аҡ ҡурғаш) . γ-ҡурғаш —  161°C—232  градустар интервалында барлыҡҡа килә.

== Тарихы ==
Ҡурғаш кешелеккә б.э.т. IV мең йыллыҡтан уҡ билдәле булған. Был металды алыу юлы ҡатмарлы һәм бик ҡиммәтле, шуға күрә [[боронғо Рим]] һәм [[Боронғо Греция|грек]] ҡомартҡыларында һирәк осрай. Аҡ ҡурғаш [[Библия|Библияла,]] Моисей китаптарында телгә алына. Аҡ ҡурғаш б.э.т. III быуат һуңында һәм уртаһында ҡулланылған ҡурғашлы бронза компоненты булып тора. Ул заманда билдәле булған металдар араһында аҡ ҡурғаш иң ныҡлыһы булғанға күрә 2000 йыл буйы &quot;[[Бронза быуаты|бронза быуат]]&quot; дәүерендә аҡ ҡурғаш &quot;стратегик металл&quot; булып иҫәпләнә (яҡынса алғанда: XXXV—XI быуаттар).

== Исеменең килеп сығышы ==
Латинса исеме ''stannum'' , санскрит телендәге &quot;ҡаты, ныҡлы&quot; һүҙе менән бәйле, башта ҡурғаш һәм [[көмөш]] иремәһен шулай атағандар, һуңғараҡ башҡа 67 % аҡ ҡурғаш булған шуға оҡшаған металдар иремеһен ''stannum'' тип атағандар. IV быуатта ғына металдың үҙен аҡ ҡурғаш тип атайҙар.


Рус телендәге олово һүҙе — славяндарҙың дөйөм һүҙе, славян телендәге ҡайһы бер һүҙҙәрҙә (пол. ''ołów'', чеш. ''olovo'', сер. ''ҡурғаш ''һ. б.) был һүҙ менән аҡ ҡурғашҡа оҡшаған башҡа металл ҡарғашты (свинец) атайҙар.
Балтика телдәрендә лә олово һүҙе ҡулланыла (әҙәби литва телендә ''alavas'', ''alvas'', латышса ''alva''— &quot;олово&quot;, прусск. ''alwis'' — &quot;ҡурғаш&quot;).  Боронғо немец телендә лә elo — «һары», латинса albus — «аҡ» тигәнде аңлата. Метал төҫө буйынса аталған&lt;ref&gt;Л. А. Введенская, Н. П. Колесников. Этимология: Учебное пособие // СПб.: Питер, 2004, стр. 122.&lt;/ref&gt;.  

== Тәбиғәттә таралышы ==
Ҡурғаш — һибелеп таралған һирәк элементтарҙың  береһе. Ер ҡабығында таралыуы буйынса ҡурғаш 47-се урынды биләй. Кларк һаны буйынса  2{{E|−4}} алып 8 {{E|−3}} % тиклем масса тәшкил итә. Составында аҡ ҡурғаш булған төп минерал — касситерит (ҡурғаш таштары) SnO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, уның составында 78,8 проценты аҡ ҡурғаш бар.  Станнин (аҡ ҡурғаш колчеданы) — Cu&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;FeSnS&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; (27,5 % Sn) тәбиғәттә һирәгерәк осрай.

=== Ятҡылыҡтары ===
Донъяла аҡ ҡурғаш ятҡылыҡтары [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия|Көньяҡ-көнсығыш Азия]]&lt;nowiki/&gt;ла — [[Индонезия]], Малайзия һәм [[Таиланд]] илдәрендә. Иң ҙур ятҡылыҡтар, шулай уҡ К[[Көньяҡ Америка|өньяҡ Америка]] ([[Боливия]], [[Перу]], [[Бразилия]]) һәм [[Австралия]] илдәрендә.

[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]&lt;nowiki/&gt;ҙә аҡ ҡурғаш ятҡылыҡтары [[Хабаровск крайы]]&lt;nowiki/&gt;нда&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Home|url=http://www.tinresources.com|publisher=Tin Resources|accessdate=2016-12-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313220157/http://tinresources.com/ |date=2017-03-13 }}&lt;/ref&gt;, Ч[[Чукот автономиялы округы|укот автономиялы округы]]&lt;nowiki/&gt;нда, [[Приморье крайы]]&lt;nowiki/&gt;нда (Кавалеровский районы), [[Саха Республикаһы|Яҡутстан]]&lt;nowiki/&gt;да һәм башҡа райондарҙа урынлашҡан.

== Ҡулланыу ==
Таҙа килеш һәм башҡа металдар составында аҡ ҡурғаш хәүефһеҙ, ағыуһыҙ, коррозияға ҡаршы тороусан металл буларыҡ ҡулланыла. Ҡурғаш ялатылған аҙыҡ-түлек тараһы етештереү аҡ ҡурғаштың сәнәғәттә төп файҙаланышы. Бынан электроника өсөн тыш йәбештергәс иремәләр, торба үткәргестәре, подшипниктар етештереүҙә ҡулланыла. Аҡ ҡурғаштың иң билдәле иремәһе бронза. Тағы ла бер билдәле иремәһе пьютер һауыт-һаба эшләүҙә ҡулланыла. Был маҡсаттар өсөн барлыҡ етештерелгән аҡ ҡурғаштың 33% китә. Табылған аҡ ҡурғаштың 60%  упаковкалар һәм йәбештергес иремәләр өсөн ҡулланыла. Ауыр металдар араһында иң хәүефһеҙе булған өсөн һуңғы йылдарҙа был металға ҡыҙыҡһыныу арта.&lt;div&gt;Аҡ ҡурғаш сульфиды SnS2 алтынды имитациялаусы буяуҙар етештереүҙә ҡулланыла.&lt;br&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Титан етештереүҙә аҡ ҡурғаш легирлаүсы металл булараҡ ҡалланыла.&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Аҡ ҡурғаш двуокисы оптик быяла эшләүҙә абразив материал булараҡ ҡулланыла. Аҡ ҡурғаш тоҙҙарынан йөн буяуҙары етештерәләр. Был металл химик электр тогы сығанаҡтарында, аккумуляторҙарҙа киң ҡулланыла.&lt;/div&gt;

== Физиологик тәьҫире ==
Организмға аҡ ҡурғаштың тәьҫире тураһында билдәле түгел. Кеше органзмында яҡынса {{nobr|(1—2)· 10&lt;sup&gt;−4&lt;/sup&gt; %}} аҡ ҡурғаш бар һәм көн һайын аҙыҡ менән {{nobr|0,2—3,5 мг}} аҡ ҡурғаш керә. Металл хәлендәге аҡ ҡурғаш зарарһыҙ,шуға күрә аҙыҡ сәнәғәтендә ҡулларырға мөмкин. Аҡ ҡурғаштың парҙары, азрозоль һәм саң составында булған аҡ ҡурғаш кеше өсөн зарарлы. Аҡ ҡурғаш пары һәм азрозоле тәьҫирендә станноз тигән үпкә ауырыуы башланыуы мөмкин. 
 
Станнан (аҡ ҡурғашлы водород) — көслө ағыу. Шулай уҡ аҡ ҡурғаштың органика менән ҡушылмалары ағыулы. Һауа атмосфераһында ваҡытлыса конценртацияһы  {{nobr|0,05 мг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;}} булыуы мөмкин , ПДК (мөмкин һаналған ҡуйылыҡ концентрацияһы) аҙыҡ продукттарында  {{nobr|200 мг/кг}}, һөт һәм һуттарҙа — {{nobr|100 мг/кг}}. Кеше өсөн зарарлы доза — {{nobr|2 г}}.

Ғәҙәти шарттарҙа һаҡлау һәм ҡулланыу осоронда һәм 600 °C-ҡа тиклем эремәһендә һауаға зарарлы матдәләр бүленеп сыҡмай. Оҙайла ваҡыт (15-20 йыл эсендә) аҡ ҡурғаш саңы эшселәр үпкәһенә тәьҫир итә һәм пневмокониоз тигән үпкә ауылыуы башланырға мөмкин.

== Һүрәттәр галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
Zinn 9eng.jpg|α , β аҡ ҡурғаш
Metal cube tin.jpg|Аҡ ҡурғаш кубы
TinOreUSGOV.jpg|Аҡ ҡурғаш мәғдәне
Cynowy Danzig ubt.jpeg|Аҡ ҡурғаштан эшләнгән кубок  (Польша)
Inside of a tin platted can.jpg|Ҡурғаш ялатылған консерва банкаһы
Tin soldier.jpg|Гипс формаға ҡойолған ҡурғаш һалдат
Cassiterite prebuz.jpg|Шлифта касситерит кристалы (полярлашҡан яҡтылыҡ, һүрәтләү киңлеге — 3,3 мм)
Beryl-Cassiterite-tt51a.jpg|Касситерит кристалы
&lt;/gallery&gt;
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* профессор М. П. Русаков. Олово // журнал «Наука и жизнь», № 1, 1940. стр.9-14
* {{книга|автор=Н. К. Чертко и др.|заглавие=Биологическая функция химических элементов|издание=Справочное пособие|место=Минск|год=2012|страниц=172|ISBN=978-985-7026-39-5|ref=Чертко}}

== Һылтанмалар ==
{{навигация|Викисловарь=олово|Викицитатник=Олово}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sn/key.html  Олово на Webelements]
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb050.htm Олово в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930182701/http://n-t.ru/ri/ps/pb050.htm |date=2007-09-30 }}
* ''Розен Б. Я.'' [http://tapemark.narod.ru/olovo/index.html Соперник серебра]. М., «Металлургия», 1984.
* [http://www.periodictable.ru/050Sn/Sn.html Олово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701012128/http://www.periodictable.ru/050Sn/Sn.html |date=2010-07-01 }} — иллюстрированная научно-популярная статья на [http://periodictable.ru/index.html periodictable.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110217084424/http://www.periodictable.ru/index.html |date=2011-02-17 }}
* [http://www.periodictable.ru/050Sn/Sn_exp.html Демонстрационные ролики: «Оловянная чума» на '''PeriodicTable.ru'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724042933/http://www.periodictable.ru/050Sn/Sn_exp.html |date=2009-07-24 }}
* [http://www.diodmag.ru/aboutdiods/1-osvetodiodah/60-sn-fire-gorenie-olova.html Горение олова, видео] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121210202418/http://www.diodmag.ru/aboutdiods/1-osvetodiodah/60-sn-fire-gorenie-olova.html |date=2012-12-10 }}

{{вс}}
{{Периодическая система элементов}}

[[Категория:Еңел металдар]]
[[Категория:Металдар]]
[[Категория:Химик элементтар]]</text>
      <sha1>2q3d0a3xeylghaqgek2pvbgut3hs3z6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ада Йонат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133526</id>
    <revision>
      <id>1299531</id>
      <parentid>1061578</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T00:09:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18031" sha1="83lf6lmti1krnzyyq7dtiakl08kjjur" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ада Йонат''' (тыумышта ''Лифшиц'';&lt;ref&gt;[http://www.geni.com/people/Ada-s-father-Lifshitz/6000000013733303299 Генеалогия семьи Йонат]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.syaga.co.il/essays/borer.pdf מנכ&quot;ל המדינה (стр. 4)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425050143/http://www.syaga.co.il/essays/borer.pdf|date=2012-04-25}}&lt;/ref&gt; {{Lang-he|עדה יונת}}, [[22 июнь]] [[1939 йыл]], [[Иерусалим]]) — [[Израиль]] кристаллограф ғалимы, «рибосома структураһын һәм функцияларын тикшергән өсөн» Венкатраман Рамакришнан һәм Томас Стейц менән бергә химия буйынса [[2009 йыл]]ғы Нобель премияһы лауреаты&lt;ref&gt;{{cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2009|format=|work=|publisher=|accessdate=2009-10-07|lang=en|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/66mL7ZtGt?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/|archivedate=2012-04-08}}&lt;/ref&gt;.

== Белеме һәм уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге ==
Ада Йонат [[1939 йыл]]да Лодздән ([[Польша]]) Израилгә репатриацияланған һәм [[Иерусалим]]да йәшәгән йәшелсә һатыусы ғаиләһендә тыуа&lt;ref&gt;[http://www.standwithus.com/app/inews/view_n.asp?ID=1189 The Jerusalem Post]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ekhoplanet.ru/society_print_1956_2198 «Голубка науки» из Реховота] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120729113359/http://www.ekhoplanet.ru/society_print_1956_2198 |date=2012-07-29 }}&lt;/ref&gt;. Ата-әсәһе Гиллель һәм Эстер Лившицтар Иерусалимда [[1933 йыл]]да төпләнә. Ғаилә башлығы раввиндар тоҡомонан сығып, үҙе лә раввин булһа ла, ауырыу арҡаһында специальносы буйынса эшләй алмай&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=uYAkWldKpx8C&amp;pg=PA390&amp;lpg=PA390&amp;dq=yonath+livshitz&amp;source=bl&amp;ots=iqBl2Hg2_g&amp;sig=0JZQo4dgU8lUDNxWRdTSVFrj4BM&amp;hl=en&amp;ei=15mMTvSoC9CDhQfCo_mDBA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CBwQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=yonath%20livshitz&amp;f=false István Hargittai, Magdolna Hargittai «Candid science 6»: Interview with Ada Yonath (p. 390)]: в данном издании девичья фамилия Ады Йонат с её слов записана как ''Ли'''в'''шиц''.&lt;/ref&gt;. [[1949 йыл]]да Аданың атаһы ваҡытһыҙ вафат була, әсәһе ун йәшлек Ада менән ике йәшлек Нуритты алып [[Тель-Авив]]ҡа күсә. Ада Йонат [[1962 йыл]]да бакалавр, [[1964 йыл]]да Иерусалимдағы Йәһүд университетында фәндәр магистры дәрәжәһен ала. [[1968 йыл]]да рентгеноструктур тикшеренеүҙәре өсөн Реховоттағы Вейцман институтында докторлыҡ дәрәжәһе ала&lt;ref name=&quot;elements&quot;&gt;{{Cite news|title=Нобелевская премия по химии — 2009|first=Пётр|last=Петров|url=http://elementy.ru/news/431166|work=[[Элементы.ру]]|date=14 октября 2009|accessdate=2009-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100414132940/http://elementy.ru/news/431166 |date=2010-04-14 }}&lt;/ref&gt;.

[[1988 йыл]]дан Вейцман институтының структур биология бүлексәһендә уҡыта.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
[[1969]]-[[1970 йыл]]дарҙа Ада Йонат [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та, шул иҫәптән Массачусетс технология институтында эшләй.

Ада Йонат рибосоманы тикшереү өлкәһендә беренселәрҙән була. Ул шулай уҡ түбән температуралы [[Аҡһымдар|аҡһым]] кристаллографияһы методикаһын да беренсе булып ҡуллана. Антибиотиктарҙың рибосомаға тәьҫире һәм организмдың [[антибиотиктар]]ға ҡаршы тороу механизмы буйынса тикшеренеүҙәре дарыу терапияһының һөҙөмтәлелеген асыҡлауҙа мөһим аҙым була.

НАСА менән хеҙмәттәшлек итә&lt;ref name=&quot;redhus&quot;&gt;[http://rehdus.com/ Дом ученых и специалистов Реховота: Поздравляем Аду Йонат, которая работает в Реховоте в институте Вайцмана, с присуждением Нобелевской премии по химии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090331224540/http://rehdus.com/ |date=2009-03-31 }}&lt;/ref&gt;.

Әле Ада Йонат Реховотта Вейцман институтының Элен һәм Милтон Киммельмандар исемендәге Биомолекуляр структура үҙәгенә етәкселек итә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[Файл:Ada_Yonath_Weizmann_Institute_of_Science.jpg|мини|251x251пкс|Ада Йонат лабораторияла]]
* [[2002]] — Рибосомаларҙы тикшергән өсөн химия өлкәһендә Израиль дәүләт премияһы&lt;ref&gt;[http://gylp.ru/?p=16584 Названы лауреаты Премии Израиля в области химии и археологии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* 2002 — Ф. А. Коттон миҙалы
* 2002 — Харви премияһы&lt;ref&gt;[http://www.admin.technion.ac.il/harvey/2002-1.html Ada E. Yonath, Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302072731/http://www.admin.technion.ac.il/harvey/2002-1.html |date=2012-03-02 }} на сайте [http://www.admin.technion.ac.il/harvey/ Премии Харви] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727092218/http://www.admin.technion.ac.il/harvey/ |date=2011-07-27 }} {{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;
* 2004 — Мэссри премияһы
* 2004 — Пауль Каррерҙың алтын миҙалы
* 2005 — Луиза Гросс Хорвиц премияһы
* 2006 — Ротшильд премияһы
* [[2006]] — Химия буйынса Вольф премияһы 
* 2006 — ЕМЕТ премияһы
* [[2007]] — Л’Ореаль — ЮНЕСКО премияһы&lt;ref&gt;[http://typo38.unesco.org/ru/unesco-home/services/pressservices/pressreleases-sing.html?tx_ttnews%5Btt_news%5D=1354&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=202&amp;tx_ttnews%5Bpointer%5D=28&amp;cHash=2dfa754a4e Пресс-релиз ЮНЕСКО: Десятой премией Л‘ОРЕАЛЬ-ЮНЕСКО «Женщины в науке» отмечены пять женщин-ученых]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* 2007 — Пауль Эрлих һәм Людвиг Дармштедтер премияһы
* 2008 — Альберт Эйнштейн премияһы
* 2009 — Химия буйынса Нобель премияһы
* 2010 — Вильгельм Экснер миҙалы
* 2012 — «Ҡаҙағстан Республикаһы бойондороҡһоҙлоғоноң 20 йыллығы» юбилей миҙалы&lt;ref&gt;Указ Президента Республики Казахстан № 327 от 17 мая 2012 года «О награждении юбилейной медалью „Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл“».&lt;/ref&gt;
* Эрстед лекцияһы (2014)&lt;ref&gt;[http://www.dtu.dk/english/Service/Calendar/2014/04/h-c--Oersted-lecture H.C. Ørsted lecture — DTU]&lt;/ref&gt;

== Һайланма библиографияһы ==
* {{Книга|автор=Ada Yonath.|часть=Can structures lead to better drugs? Lessons from ribosome research|заглавие=From molecules to medicines|ссылка=http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Yonath/Yonath-2009BOOK-FMM-OURS.pdf|ответственный=J. L. Sussman, and P. Spadon, eds|место=Dordrecht, The Netherlands|издательство=Springer|год=2009|pages=231—251|allpages=249|isbn=978-90-481-2338-4}}
* {{Книга|автор=Ada Yonath.|часть=Ribosome: an ancient cellular nano-machine for genetic code translation|заглавие=Biophysics and the challenges of emerging threats|ссылка=http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Yonath/Yonath-2009PuglisiBOOK-BCET-OURS.pdf|ответственный=J. D. Puglisi, ed|место=Dordrecht, The Netherlands|издательство=Springer|год=2009|pages=121—155|allpages=180|isbn=978-90-481-2367-4}}
* {{Книга|автор=Ada Yonath.|часть=Ribosomal crystallography: peptide bond formation, chaperone assistance, and antibiotics inactivation|заглавие=New Technologies for Current Challenges in Biology and Beyond|ссылка=http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Yonath/Yonath-2009PuglisiBOOK-BCET-OURS.pdf|ответственный=J. D. Puglisi, ed|место=Dordrecht, The Netherlands|издательство=Springer|год=2007|pages=121—147|allpages=155|isbn=978-1402058998}}
* {{Статья|автор=Ada Yonath.|заглавие=Ribosomal crystallography: peptide bond formation, chaperone assistance and antibiotics activity|ссылка=http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Yonath/Yonath-2005MCRev.pdf|язык=en|издание=Molecules and Cells|тип=Ж|год=2005|том=20|номер=1|страницы=1—16}}
* {{Статья|автор=Ada Yonath.|заглавие=Antibiotics targeting ribosomes: resistance, selectivity, synergism, and cellular regulation|ссылка=http://arjournals.annualreviews.org/doi/full/10.1146/annurev.biochem.74.082803.133130|язык=en|издание=Annual Review of Biochemistry|тип=Ж|год=2005|том=74|страницы=649—679}}
* {{Статья|автор=Ada Yonath, Anat Bashan.|заглавие=Initiation, peptide bond formation and amino acid polymerization are hampered by antibiotics|ссылка=http://arjournals.annualreviews.org/doi/full/10.1146/annurev.micro.58.030603.123822|язык=en|издание=Annual Review of Microbiology|тип=Ж|год=2004|том=58|страницы=233—251}}
* {{Книга|автор=Ada Yonath.|часть=Ribosomal crystallography: dynamics, flexibility and peptide bond formation|заглавие=Conformational Proteomics of Macromolecular Architecture|ответственный=R.H. Cheng and L. Hammar, eds|место=New Jersey|издательство=World Scientific Publishing|год=2004|pages=245—290|allpages=420|isbn=981-238-615-1}}
* {{Книга|автор=Ada Yonath.|часть=Ribosomes, the machines of life|заглавие=Life science for the 21st century|ответственный=E. Keinan, I. Schechter and M. Sela, eds|место=Weinheim, Germany|издательство=Wiley—VCV Press|год=2004|pages=1—47|allpages=372|isbn=978-3-527-30588-9}}
* ''Ada Yonath.'' [http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Yonath/YonathBC2003.pdf Ribosomal Tolerance and Peptide Bond Formation] (англ.) // Biological Chemistry : Ж. — 2003. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Vol. 384&lt;/span&gt;. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;P. 1411—1419&lt;/span&gt;.&lt;div class=&quot;cx-overlay&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-spinner&quot;&gt;&lt;div class=&quot;bounce1&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce2&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce3&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* {{статья|автор=Ada Yonath.|заглавие=The search and its outcome: high-resolution structures of ribosomal particles from mesophilic, thermophilic and halophilic bacteria at various functional states|ссылка=http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Yonath/annu-02.pdf|язык=en|издание=Annual Review of Biophysics and Biomolecular Structure|тип=Ж|год=2002|том=31|номер=|страницы=257—273}}
* {{статья|автор=Ada Yonath.|заглавие=High-resolution structures of large ribosomal subunits from mesophilic eubacteria and halophilic archaea at various functional states|ссылка=http://www.weizmann.ac.il/Structural_Biology/faculty_pages/Yonath/Yonath-2002CPP.pdf|язык=en|издание=Current Protein and Peptide Science|тип=Ж|год=2002|том=3|номер=1|страницы=67—78}}
* {{Книга|автор=Ada Yonath and Francois Franceschi.|часть=Ribosomes|заглавие=Encyclopedia of Molecular Biology|ссылка=|ответственный=T. E. Creighton, ed|место=|издательство=A. Wiley-Interscience Publication, J. Wiely and Sons|год=1999|pages=2197—2202|allpages=2878|isbn=978-0-471-15302-3|тираж=}}
* {{статья|автор=Ada Yonath.|заглавие=Approaching atomic resolution in crystallography of ribosomes|ссылка=http://arjournals.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev.bb.21.060192.000453|язык=en|издание=Annual Review of Biophysics and Biomolecular Structure|тип=Ж|год=1992|том=21|номер=|страницы=77—93}}
* {{статья|автор=Ada Yonath, Heinz-Günter Wittman.|заглавие=Approaching the molecular structure of ribosomes|ссылка=http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Yonath/Yonath-1988BC.pdf|язык=en|издание=Biophysical Chemistry|тип=Ж|год=1988|том=29|номер=1—2|страницы=17—29}}
* {{книга|автор=Ada Yonath, Heinz-Günter Wittman.|часть=New aspects in 3-dimensional structure determination of ribosomal particles|заглавие=Structure and Expression|ссылка=|ответственный=M. H. Sarma, R. H. Sarma, eds|место=Schenectady, NY|издательство=Adenine Press|год=1988|pages=191—207|allpages=342|isbn=978-0940030213|тираж=}}
* {{статья|автор=Ada Yonath, Heinz-Günter Wittman.|заглавие=Crystallographic and image reconstruction studies on ribosomal particles from bacterial sources|ссылка=|язык=en|издание=[[Methods in Enzymology]]|тип=Ж|год=1988|том=164|номер=|страницы=95—117}}
* {{статья|автор=Ada Yonath.|заглавие=Crystallographic and image reconstruction studies on ribosomal particles from bacterial sources|ссылка=|язык=en|издание=Trends in Biochemical Sciences|тип=Ж|год=1984|том=9|номер=5|страницы=227—230}}
* {{статья|автор=A. Yonath, J. Müssig, H. G. Wittman.|заглавие=Parameters for crystal growth of ribosomal subunits|ссылка=|язык=en|издание=Journal of Cellular Biochemistry|тип=Ж|год=1982|том=19|номер=2|страницы=145—155}}
* {{статья|автор=A. Podjarny, A. Yonath, W. Traub.|заглавие=Application of multivariate distribution theory to phase extension for crystalline proteins|ссылка=|язык=en|издание=Acta Crystallographica Section A|тип=Ж|год=1976|том=32|номер=2|страницы=281—292}}
* {{статья|автор=A. Yonath, W. Traub.|заглавие=Polymers of tripeptides as collagen models. IV. Structure analysis of poly(L-proly-glycyl-L-proline)|ссылка=|язык=en|издание=Journal of Molecular Biology|тип=Ж|год=1969|том=43|номер=3|страницы=461—477}}
* {{статья|автор=W. Traub, A. Yonath, S. M. Segal.|заглавие=On the molecular structure of collagen|ссылка=|язык=en|издание=Nature|тип=Ж|год=1969|том=221|номер=5184|страницы=914—917}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www3.weizmann.ac.il/Yonath/home.html Страница Ады Йонат на сайте института Вейцмана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091010012052/http://www3.weizmann.ac.il/Yonath/home.html |date=2009-10-10 }} {{Ref-en}}(инг.)
* [http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Yonath/00Publications.html Список публикаций Ады Йонат на сайте Института Вейцмана] {{Ref-en}}(инг.)
* {{ЭЕЭ|15669|Ионат Ада}}
* {{Cite news|title=Химия осталась без Нобеля|first=Александра|last=Борисова|coauthors=Подорванюк, Николай|url=http://www.gazeta.ru/science/2009/10/07_a_3270537.shtml|work=[[Газета.ру]]|date=7 октября 2009|accessdate=2009-10-14}}
* ''П. Петров.'' [http://elementy.ru/news/431166 Нобелевская премия по химии — 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100414132940/http://elementy.ru/news/431166 |date=2010-04-14 }} // «Элементы», 14.10.2009

[[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Химия буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса химиктар]]
[[Категория:АҠШ Милли ФА ағзалары һәм мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Нобель премияһы лауреаты булған ҡатын-ҡыҙҙар]]</text>
      <sha1>83lf6lmti1krnzyyq7dtiakl08kjjur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135389</id>
    <revision>
      <id>1299577</id>
      <parentid>1270804</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T11:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35215" sha1="gnj6sq3e69t2c1lwr7vizjz1yhzyaiv" xml:space="preserve">{{карточка театра 
|название             = Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры&lt;br/&gt;Ошский Государственный академический узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура
|Прежние названия     = Киров исемендәге Ош үзбәк музыкаль-драма театры
|основан              = 1914
|lat_dir =N  |lat_deg =40.5331 |lat_min =  |lat_sec =
|lon_dir =E  |lon_deg =72.7967 |lon_min =  |lon_sec = 
 |region        = KG
 |CoordScale    =2000
|Театрға нигеҙ һалыусы = Рахмонберди Мадазимов
|Первый художественный руководитель = Рахмонберди Мадазимов
|Директор театра       = Набижон Мамажонов           
|Художественный руководитель = Зиёйдин Камолов
|Главный режиссёр = Набижон Мамажонов  
|Главный балетмейстер = Нуржахон Гапирова
|Главный хормейстер =
|сайт = 
|фото = Ош өзбек театры.jpg
|размер = 300px
|награды = Бер нисә тапҡыр театр Ҡырғыҙстандың иң яҡшы тип танылған
|подпись =
|Commons =
}}

'''Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры''' — [[Ҡырғыҙстан]]дың ҡалаһы Ошлә урынлашҡан драма [[театр]]ы, иҫке профессиональ театр [[Ҡырғыҙстан]], [[Үҙәк Азия]]лағы иҫке [[театр]]ы икенсе.

== Театр тарихы ==
[[1914 йыл]]да [[Рахмонберди Мадазимов]] етәкселегендә Ош ҡалаһында рус-ерле мәктәптә уҡытыусы Балтыходжа Султанов менән бергә театр түңәрәгенә нигеҙ һала.

[[1918 йыл]]да Рахмонберди Мадазимов етәкселегендә Ош өйәҙе мәғрифәтселек уҡытыусылар һәм башҡа эшмәкәрҙәр Иброхим Мусабоев, Бекназар Назаров, Журахон Зайнобиддинов, Назирхон Камолов, Абдурашид Эшонхонов, А. Саидов менән бергә театрындағы үҙешмәкәр түңәрәккә концерт бригадаһы базаһында нигеҙ һалына [[Төркөстан армияһы (РККА)|Төркөстан фронттың]] [[Революцион хәрби совет|Реввоенсоветы]] янындағы тәүге тапҡыр [[Ҡырғыҙстан]] урындағы [[мосолман]] актёр. [[Театр]] труппаһын ойоштора Рахмонберди Мадазимов хәрәкәткә беренселәрҙән булған [[Ҡырғыҙстан]] һәм беренсе художество етәксеһе театрға нигеҙ һала. [[1919 йыл]]дың труппаһы драма түңәрәге барлыҡҡа килә. Артабан труппаһы артистары Абдукодир Исхоков, Исроилжон Исмоилов, Жалит Собитов ҡушыла. Труппалары булған был театр сәнғәтен үҫтереүгә генә түгел, ә профессиональ [[музыка]] сәнғәтен үҫтереүгә һәм көньяҡтан [[Ҡырғыҙстан]]. Труппаның үҙ репертуары, театрҙағы спектаклдәрҙән тыш концерттар программаһында күп һанлы була, шулай уҡ эшкәртелгән халыҡ көйләү өсөн спектакль музыкаль оҙатыуһыҙ башҡарыу, музыканттары барлыҡҡа килтерә-профессионалдар. Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры труппаһы артабан эшләү өсөн нигеҙ булды.

Бабур исемендәге Ош театры [[Үҙәк Азия]]лағы иҫке театр, [[Ташкент]]та Хәмзә исемендәге Үзбәк милли академия драма театры һуң ([[1913]]-27 февралендә [[1914 йыл]]ы ойошторолған).

== Театр тарихында иҫтәлекле даталар ==
* [[2004]] йылда «Академия театры» исеме бирелә.
* [[1991]] йылда [[Бабур]] исеме бирелә.

== 100 йыллыҡ юбилей саралары ==
* [[2018 йыл]]дың 20 октябриндә Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театрының 100 йыллыҡ юбилейен байрам итеү тураһындағы указға ҡул ҡуйылды. Уға ярашлы ойоштороу комитетының составы раҫланды, Республика Хөкүмәтенә сараларҙы әҙерләү һәм үткәреү планын эшләргә ҡушылды.

== Әҙәбиәт ==
# {{книга |автор=|заглавие=Театральная энциклопедия, Том IV|ответственный= Глав. ред. [[Мокульский, Стефан Стефанович|С.С. Мокульский]], [[Марков, Павел Александрович|П.А. Марков]]|ссылка=https://books.google.kg/books?id=jXnRAAAAMAAJ&amp;q=Ошский+узбекский+музыкальный+театр&amp;dq=Ошский+узбекский+музыкальный+театр&amp;hl=ru|место=Москва|издательство=Гос. науч. изд-во &quot;Сов. энциклопедия&quot;|год=1965|страницы= 241|страниц=1152|isbn= |ref=Театральная энциклопедия, Том IV}}
# {{книга |автор=|заглавие=Киргизская Советская Социалистическая Республика: энциклопедия|ответственный= глав. ред. [[:ky:Орузбаева, Бүбүйна|Орузбаева Б.О.]] Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=zKJpAAAAMAAJ&amp;dq=Ошский+узбекский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Ошский+узбекский&amp;hl=ru|место=Фрунзе|издательство=Глав. ред. Киргизской сов. энциклопедии|год=1982|страницы= 432, 443|страниц=488|isbn= |ref=Киргизская Советская Социалистическая Республика: энциклопедия}}
# {{книга |автор=|заглавие=Энциклопедия Ошской области, Раздел &quot;Театральная жизнь&quot;|ответственный= гл. ред. [[:ky:Орузбаева, Бүбүйна|Орузбаева Б.О.]] [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Академия Наук Киргизской ССР]]|ссылка=https://books.google.kg/books/about/Ошская_область.html?id=H-zUAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y|место=Фрунзе (Бишкек)|издательство=Глав. ред. Киргизской сов. энциклопедии|год=1987|страницы= 109-111|страниц=445|isbn= |ref=Энциклопедия Ошской области}} ББК 92я2.
# {{книга |автор=|заглавие=[[Национальная энциклопедия Узбекистана]]|ответственный=Государственное научное издательство &quot;Ўзбекистон миллий энциклопедияси&quot; [[Академия наук Республики Узбекистан|Академии наук Республики Узбекистан]]|ссылка=http://moodle.pharmi.uz/library/books/ensiklopediya/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf|место=Ташкент|издательство=Государственное научное издательство &quot;Ўзбекистон миллий энциклопедияси&quot; |год=2000-2006|страницы=219, буква &quot;Ў&quot;|страниц=|isbn= |ref=Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси}}
# {{книга |автор=|заглавие=[[Национальная энциклопедия «Кыргызстан»]], 5 том|ответственный= гл. ред. [[:ky:Асанов, Үсөн|Асанов Ү.А.]] Центр Государственного языка и энциклопедии [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Национальной академии наук Киргизской Республики]]|ссылка=https://books.google.kg/books?id=Sw0McgAACAAJ&amp;dq=Кыргызстан”+улуттук+энциклопедиясы&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj80-2ywNrZAhUSb5oKHfJFA2sQ6AEIKDAA|место=Бишкек|издательство=Центр Государственного языка и энциклопедии|год=2014|страницы= 763|страниц=|isbn= 978-9967-14-111-7|ref=Национальная Энциклопедия &quot;Кыргызстан&quot;, 5 том}}
# {{книга |автор=|заглавие=[[:ky:«Кыргыздын гиннесс китеби»|Книга Гиннеса Кыргызстана]]|ответственный= [[:ky:Кадыров Ысмайыл|Ы. Кадыров]] Центр Государственного языка и энциклопедии [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Национальной академии наук Киргизской Республики]]|ссылка=http://studydoc.ru/doc/247002/tekst-tolugu-menen-word-formatynda-kөchүrүlsүn|место=Бишкек|издательство=Центр Государственного языка и энциклопедии|год=2008|страницы= 94|страниц=216|isbn= 978-9967-14-059-2|ref=Книга Гиннеса Кыргызстана}}
# {{книга |автор=|заглавие=Кыргызстан: энциклопедия|ответственный= глав. ред. О. Ибраимов Центр Гос. языка и энциклопедии АН КР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=w5YjAQAAIAAJ&amp;dq=Ошский+узбекский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Ошский+узбекский&amp;hl=ru|место=Фрунзе|издательство=Центр Гос. языка и энциклопедии|год=2001|страницы= 485, 520|страниц=546|isbn= |ref=Кыргызстан: энциклопедия}}
# {{книга |автор=|заглавие=Искусство советской Киргизии|ответственный= |ссылка=https://books.google.kg/books?id=mUPYAAAAMAAJ&amp;q=ошский+театр|место=Москва; Ленинград|издательство=Государственное издательство &quot;Искусство&quot;|год=1939|страницы= 41, 42, 44|страниц=173|isbn= |ref=Искусство советской Киргизии}} Мат-лы к декаде кирг. искусства в Москве. 1939 г.
# {{книга |автор=|заглавие=Киргизский театр: очерк истории|ответственный=Львов Н.И|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=NP_Rz6TBeXEC&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Москва|издательство=Искусство|год=1953|страницы= 129|страниц=227|isbn= |ref=Киргизский театр: очерк истории}}
# {{книга |автор=|заглавие=Культурное строительство в Киргизии: ч. 1. 1930-1941 гг.: Народное образование|ответственный=Каниметов А.К. Институт истории АН Кирг.ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=LuUnAQAAMAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Фрунзе|издательство=Киргизское государственное издательство|год=1957|страницы= 18, 47|страниц=|isbn= |ref=Культурное строительство в Киргизии: ч. 1. 1930-1941 гг.: Народное образование}}
# {{книга |автор=|заглавие=Искусство Киргизской ССР|ответственный=Новиченко Е.И, Сальникова О.И.|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=LLjUAAAAMAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=ошский+театр|место=Фрунзе|издательство=|год=1958|страницы= 40, 70|страниц=142|isbn= |ref=Искусство Киргизской ССР}}
# {{книга |автор=|заглавие=&quot;Розияхон Муминова &quot;Декада киргизского искусства и литературы в Москве&quot;|ответственный= Ф.А. Литвинская|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01006317629|место=Фрунзе|издательство=Киргизгосиздат|год=1958|страницы= |страниц= |isbn= |ref=&quot;Розияхон Муминова &quot;Декада киргизского искусства и литературы в Москве&quot;}} −16 с.: ил.; 20 см.
# {{книга |автор=|заглавие=Таджихон Хасанова: Нар. артистка Киргиз. ССР|ответственный= Ф.А. Литвинская|ссылка=https://archive.li/aOid7|место=Фрунзе|издательство=Киргизгосиздат|год=1958|страницы= |страниц=|isbn= |ref=Таджихон Хасанова: Нар. артистка Киргиз. ССР}} −20 с.: ил.; 20 см.
# {{книга |автор=|заглавие=Вопросы коммунистического воспитания|ответственный= Глав. ред. Алтмышбаев А.А. Институт философия и права АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?id=A8INAQAAIAAJ&amp;q=ошский+театр|место=Фрунзе|издательство=Изд-во Академии наук Киргизской ССР|год=1963|страницы= 86, 98|страниц=99|isbn= |ref=Вопросы коммунистического воспитания}}
# {{книга |автор=|заглавие=Нация и национальные отношения|ответственный= Глав. ред. Алтмышбаев А.А. Институт философия и права АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?id=E4k-AAAAIAAJ&amp;q=ошский+театр&amp;dq=ошский+театр&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjmpaTjlPHZAhWFIpoKHWxjDiY4MhDoAQgpMAE|место=Фрунзе|издательство=Илим|год=1966|страницы= 91, 92|страниц=142|isbn= |ref=Нация и национальные отношения}}
# {{книга |автор=|заглавие=Киргизская ССР в ... году: указатель литературы|ответственный= Государственная республиканская библиотека Киргизской ССР им. Н.Г. Чернышевского|ссылка=https://books.google.kg/books?id=MKMNAQAAIAAJ&amp;q=ошский+театр|место=Фрунзе|издательство=Библиотека|год=1966|страницы= 467, 468|страниц=|isbn= |ref=Киргизская ССР в ... году: указатель литературы}}
# {{книга |автор=|заглавие=История Киргизской ССР|ответственный= Глав. ред. [[:ky:Жамгырчинов, Бегималы|Джамгерчинов Б.Д.]] Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?id=JgwoAQAAIAAJ&amp;q=Ошский+узбекский+театр&amp;dq=Ошский+узбекский+театр&amp;hl=ru|место=Фрунзе|издательство=Кыргызстан|год=1968|страницы= 64|страниц=708|isbn= |ref=История Киргизской ССР}} УДК 9(С54)
# {{книга |автор=|заглавие=Библиография Киргизии (Том 4,Выпуск 6)|ответственный= Ж.Л. Амитин-Шапиро|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=xf4DAAAAMAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Фрунзе|издательство=Киргизстан|год=1970|страницы=177|страниц=|isbn= |ref=Библиография Киргизии (Том 4,Выпуск 6)}}
# {{книга |автор=|заглавие=История советского драматического театра, Том 6|ответственный= Москов Институт истории искусств|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=KQ9gAAAAMAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Москва|издательство=Наука|год=1971|страницы=324, 326|страниц=|isbn= |ref=История советского драматического театра, Том 6}}
# {{книга |автор=|заглавие=История киргизского искусства|ответственный= Салиев А.А. Институт философии и права АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=sXnsAAAAMAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Фрунзе|издательство=Илим|год=1971|страницы=76, 108|страниц=407|isbn= |ref=История киргизского искусства}}
# {{книга |автор=|заглавие=История советского крестьянства Киргизстана|ответственный= Шерстобитов В.П. Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=xf4DAAAAMAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Фрунзе|издательство=Илим|год=1972|страницы=156, 522|страниц=610|isbn= |ref=История советского крестьянства Киргизстана}}
# {{книга |автор=|заглавие=Вопросы истории Коммунистической партии Киргизии, том 11|ответственный= Институт истории партии при ЦК КП Киргизии|ссылка=https://books.google.kg/books?id=6cs4AQAAIAAJ&amp;q=Ошский+узбекский+театр&amp;dq=Ошский+узбекский+театр&amp;hl=ru|место=Фрунзе|издательство=Кыргызстан|год=1975|страницы= 251|страниц=|isbn= |ref=Вопросы истории Коммунистической партии Киргизии, том 11}}
# {{книга |автор=|заглавие=Путешествие по Южной Киргизии|ответственный= Картавов М.М. Исаев. А.|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=okUjAQAAMAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Фрунзе|издательство=Кыргызстан|год=1978|страницы= 21|страниц=45|isbn= |ref=Путешествие по Южной Киргизии}}
# {{книга |автор=|заглавие=Второй Всесоюзный фестиваль драматургии и театрального искусства народов СССР: сборник справочных и библиографических материалов|ответственный= Государственная центральная театральная библиотека, Управление театров (Руссия)|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=p2sLAQAAIAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Москва|издательство=Гос. центр. театральная библиотека|год=1979|страницы= 10|страниц=80|isbn= |ref=Второй Всесоюзный фестиваль драматургии и театрального искусства народов СССР: сборник справочных и библиографических материалов}}
# {{книга |автор=|заглавие=Культурное строительство в Киргизской ССР в годы довоенных пятилеток|ответственный= Данияров С.С. Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?id=KhcsAAAAMAAJ&amp;q=Ошский+узбекский+театр&amp;dq=Ошский+узбекский+театр&amp;hl=ru|место=Фрунзе|издательство=Изд-во Илим|год=1980|страницы= 243|страниц=281|isbn= |ref=Культурное строительство в Киргизской ССР в годы довоенных пятилеток}}
# {{книга |автор=|заглавие=&quot;Ошский узбекский музыкальный драматический театр&quot;|ответственный= [[:ky:Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]|ссылка=http://search.rsl.ru/ru/record/01001001622|место=Фрунзе|издательство=Кыргызстан|год=1980|страницы= |страниц=59|isbn= |ref=&quot;Ошский узбекский музыкальный драматический театр&quot;}} 21 см, ББК 85.4.
# {{книга |автор=|заглавие=&quot;Годы и роли: Творч. портр. нар. артистки Кирг. ССР Т. Салиевой&quot;|ответственный= Ф.А. Литвинская|ссылка=https://archive.li/N3Yfp|место=Фрунзе|издательство=Кыргызстан|год=1981|страницы= |страниц=76|isbn= |ref=&quot;Годы и роли: Творч. портр. нар. артистки Кирг. ССР Т. Салиевой&quot;}} 4 л. ил.; 16 см.
# {{книга |автор=|заглавие=&quot;Народное движение в ирригационном строительстве Киргизии, 1939-1941 гг.&quot;|ответственный= Будянский Д.М.|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=VvM2AAAAMAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Бишкек|издательство=Илим|год=1991|страницы=130|страниц=164|isbn= |ref=&quot;Народное движение в ирригационном строительстве Киргизии, 1939-1941 гг.&quot;}}
# {{книга |автор=|заглавие=&quot;Эпос &quot;Манас&quot; и эпическое наследие народов мира&quot;|ответственный= Аскаров Т.А., Койчуев Т.К.|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=BpoHAQAAMAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Бишкек|издательство=Кыргызстан|год=1995|страницы=192|страниц=207|isbn= |ref=&quot;Эпос &quot;Манас&quot; и эпическое наследие народов мира&quot;}}
# {{книга |автор=|заглавие=История милиции Кыргызстана, том 1|ответственный= Асаналиев Т.А. Бишкекская высшая школа милиции МВД КР|ссылка=https://books.google.kg/books?id=64dNAAAAMAAJ&amp;q=ошский+театр|место=Бишкек|издательство=|год=1996|страницы= 100-101|страниц=|isbn= |ref=История милиции Кыргызстана, том 1}}
# {{книга |автор=|заглавие=&quot;Видные сыновья Оша&quot;|ответственный= [[:ky:Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]|ссылка=https://archive.li/2wXP5|место=Ош|издательство=Ошская областная типография|год=2000|страницы= |страниц=176|isbn= |ref=&quot;Видные сыновья Оша&quot;}}
# {{книга |автор=|заглавие=&quot;Социальные тенденции Кыргызской Республики 1999-2003: 2001-2005&quot;|ответственный= Абдыкалыков О.|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=pNznAAAAIAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Бишкек|издательство=Национальный статкомитет|год=2007|страницы=136|страниц=|isbn= |ref=&quot;Социальные тенденции Кыргызской Республики 1999-2003: 2001-2005&quot;}}
# {{книга |автор=|заглавие=&quot;Ошский академический театр&quot;|ответственный= [[:ky:Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]|ссылка=https://archive.li/3SlU8|место=Ош|издательство=&quot;Азия Принт&quot;|год=2010|страницы= |страниц=52|isbn= |ref=&quot;Ошский академический театр&quot;}}
# {{книга |автор=|заглавие=[[:ky:&quot;Кыргызстандын гүлдөп-өсүшү үчүн&quot; энциклопедиясы|&quot;Во имя процветания Кыргызстана&quot; Энциклопедическое издание о выдающихся узбеках Кыргызстана]]|ответственный=Под рук. Жураева Б.Ж. ([[:ky:Абдугани Абдугафуров|Абдугафуров А.]], Рахманов Д.Д. и др.)|ссылка=https://archive.li/AU1JS|место=Ош|издательство=&quot;Ризван&quot;|год=2017|страницы=27-32, 287-309 |страниц=336|isbn= 978-9967-18-344-5|ref=&quot;Во имя процветания Кыргызстана&quot; Энциклопедическое издание о выдающихся узбеках Кыргызстана}} УДК 351/354. ББК 66,3(2Ки).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://archive.li/20160319115327/http://ru.sputnik.kg/culture/20160117/1021630041.html Спектакль «Барсбек» будет представлять Кыргызстан на международном фестивале в Турции]
* [https://archive.li/20150203020052/http://www.echoosha.narod.ru/March07/deti.htm &lt;small&gt;Актёрская династия&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20150202205819/http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm &lt;small&gt;Они стояли у истоков&lt;/small&gt;]
* [http://www.alliance-press.kg/ru/news/view/717 &lt;small&gt;27 марта — Всемирный день театра&lt;/small&gt;]
* [http://rus.kg/news_rus/interesno_rus/50898-k-100-letiyu-stareyshego-teatra-kyrgyzstana.html &lt;small&gt;К 100 летию старейшего театра Кыргызстана&lt;/small&gt;]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180606231549/http://rus.kg/news_rus/interesno_rus/50898-k-100-letiyu-stareyshego-teatra-kyrgyzstana.html |date=2018-06-06 }}
* [http://slovo.kg/?p=96889 &lt;small&gt;Старейшему театру Кыргызстана — 100 лет&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426064100/http://slovo.kg/?p=96889 |date=2018-04-26 }}
* [https://daryo.uz/k/2018/03/30/markaziy-osiyodagi-eng-keksa-professional-teatr-100-yoshga-toldi/ &lt;small&gt;Марказий Осиёдаги энг кекса профессионал театр 100 ёшга тўлди&lt;/small&gt;]
* [https://24.kg/obschestvo/60162_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ Люди, которые меняли мир]
* [https://24.kg/obschestvo/77551_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ &lt;small&gt;Люди, которые меняли мир&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20190403110620/https://www.peoplelife.ru/174413 Биографии известных людей]
* [https://web.archive.org/web/20151222091305/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/39812?cl=ru-ru &lt;small&gt;Указ Президента Кыргызстана № 354 от 14.10.2004 года&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20151001122051/http://www.knews.kg/culture/39275_osh_stareyshiy_teatr_respubliki_otmetil_svoe_95-letie/ &lt;small&gt;Ош старейший театр республики отметил своё 95-летие&lt;/small&gt;]
* [http://www.24kg.org/kultura/2757/ &lt;small&gt;В Кыргызстане Ошскому узбекскому театру музыкальной драмы 95 лет&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425211706/http://www.24kg.org/kultura/2757/ |date=2016-04-25 }}
* [http://www.osh.turmush.kg/ru/news:93883 &lt;small&gt;Ошский академический узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура 29 ноября отметит своё 95-летие&lt;/small&gt;]
* [http://www.for.kg/news-298789-ru.html &lt;small&gt;В Ошском театре имени Бабура за 95-летний период работы поставлено около 600 спектаклей&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826150333/http://www.for.kg/news-298789-ru.html |date=2018-08-26 }}
* [http://www.ozodlik.org/content/article/26717554.html &lt;small&gt;Ўш ўзбек академик театри 95-йиллигини нишонлади&lt;/small&gt;]
* [http://moodle.pharmi.uz/library/books/ensiklopediya/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf &lt;small&gt;Национальная энциклопедия Узбекистана&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180712190834/http://moodle.pharmi.uz/library/books/ensiklopediya/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf |date=2018-07-12 }}
* [https://web.archive.org/web/20170705040903/https://www.open.kg/about-kyrgyzstan/art/theater/115-teatr-kyrgyzstana-v-20-80-godah.html &lt;small&gt;Театр Кыргызстана в 20-80 годах&lt;/small&gt;]
* [https://ru.sputnik.kg/culture/20170120/1031370028/vice-premer-uzbekistana-poobeshchal-50-tys-starejshemu-teatru-kr.html &lt;small&gt;Директор ошского театра: вице-премьер Узбекистана пообещал нам $50 тыс.&lt;/small&gt;]
* [http://slovo.kg/?p=52879 «Барсбек» покажут на международном фестивале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402181655/http://slovo.kg/?p=52879 |date=2019-04-02 }}
* [http://uza.uz/ru/culture/demonstratsiya-druzhby-i-sotrudnichestva-16-02-2017 &lt;small&gt;Демонстрация дружбы и сотрудничества&lt;/small&gt;]
* [http://uza.uz/ru/culture/kollektiv-oshskogo-teatra-v-andizhane-14-02-2017&lt;small&gt;Коллектив Ошского театра — в Андижане&lt;/small&gt;]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20151117023421/http://teatrbabur.kg/index.php/ru/istoriya-2 &lt;small&gt;Официальный сайт театра&lt;/small&gt;]
* [http://www.alliance-press.kg/uz/news/view/35 &lt;small&gt;Открылся 97-сезон театра&lt;/small&gt;]
* [http://www.nlkg.kg/ru/society/grimasy-i-kaprizy-obezyany &lt;small&gt;Гримасы и капризы Обезьяны&lt;/small&gt;]
* [http://tyup.net/page/babur-atyndagy-osh-mamlekettik-akademik-oacutecopyzbek-muzykaluu-drama-teatry Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810210123/http://tyup.net/page/babur-atyndagy-osh-mamlekettik-akademik-oacutecopyzbek-muzykaluu-drama-teatry |date=2018-08-10 }}
* [https://24.kg/obschestvo/60162_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ Люди, которые меняли мир]
* [http://www.bbc.com/uzbek/uzbekistan-40191001 «Жайдари келин» чегара оша томоша кўрсатди]
* [https://centre1.com/kyrgyzstan/v-oshe-postavili-dushevnye-smyateniya-babura-s-pomoshhyu-uzbekistana/ &lt;small&gt;В Оше поставили «Душевные смятения Бабура» с помощью Узбекистана&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828203242/https://centre1.com/kyrgyzstan/v-oshe-postavili-dushevnye-smyateniya-babura-s-pomoshhyu-uzbekistana/ |date=2018-08-28 }}
* [https://web.archive.org/web/20180210202307/http://www.alliance-press.kg/ru/news/view/614 &lt;small&gt;Пред юбилейный сезон театра имени Бабура&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20171028185017/http://vlast.kg/art/teatr-imeni-babura-100-let-na-sluzhbe-u-mul-tikul-turalizma-i-polie-tnichnosti/ &lt;small&gt;Театр имени Бабура: 100 лет на службе у мультикультурализма и полиэтничности&lt;/small&gt;]
* [https://newspaperarchive.com/frunze-sovetnik-kyrgyzstan-aug-29-1972-p-4/ &lt;small&gt;Газета «Советтик Киргизстан» № 203 29.08.1972 г. стр.4&lt;/small&gt;]
* [https://www.youtube.com/watch?v=264L-aepbFQ &lt;small&gt;Документальный фильм студия «Кыргызтелефильм» «Ошский государственный узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура»&lt;/small&gt;]

[[Категория:Ҡырғыҙстан театрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса театрҙар]]
[[Категория:Театрҙар]]
[[Категория:Академик театрҙар]]
[[Категория:Академия драма театры]]
[[Категория:Академик музыкаль театрҙар]]
[[Категория:Дәүләт театрҙары]]
[[Категория:Драма театрҙары]]
[[Категория:Музыкаль театрҙар]]
[[Категория:Ҡырғыҙстан]]
[[Категория:Үҙәк Азия]]</text>
      <sha1>gnj6sq3e69t2c1lwr7vizjz1yhzyaiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арктика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135651</id>
    <revision>
      <id>1299564</id>
      <parentid>1287659</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T06:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42976" sha1="i9js8ofs2tr4r0jtsyyvewms4st0320" xml:space="preserve">{{Ук}}

[[Файл:карта Арктики.png|thumb|250px]]
'''Арктика''' ({{lang-el|[[wikt:ἄρκτος|ἄρκτος]]}} — «инә айыу», {{Lang-el2|[[wikt:ἀρκτικός|ἀρκτικός]]}} — «[[Оло Етегән (йондоҙлоҡ)|Оло Етегән]] йондоҙлоғо аҫтында», «төньяҡтағы») — [[Ер]]ҙең [[Төньяҡ полюс]]ҡа тоташҡан берҙәм физик-географик районы, үҙ эсенә [[Евразия]] менән [[ Төньяҡ Америка]] ҡитғалары ситтәрен, тотош тиерлек [[Төньяҡ Боҙло океан]]ды һәм уның утрауҙарын ([[Норвегия]]ның яр буйы утрауҙарынан тыш), шулай уҡ [[Атлантик океан|Атлантик]] һәм [[Тымыҡ океан|Тымыҡ]] океандарҙың терәлеп ятҡан өлөштәрен алып тора. Арктиканың көньяҡ сиге тундра зонаһының көньяҡ сигенә тап килә&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%AD%D0%A1 БЭС], статья «Арктика»&lt;/ref&gt;. Майҙаны — 27 млн км² самаһы; ҡайһы берҙә Арктиканы көньяҡтан Төньяҡ поляр түңәрәк (так как 66° 33′) менән сиктәш итәләр, был осраҡта уның майҙаны 21 млн км²&lt;ref name=&quot;GSE&quot;&gt;{{статья|заглавие=Арктика|издание=[[Большая Советская Энциклопедия]]. 3-е изд.|ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]|том=2. Ангола — Барзас|издательство=Советская Энциклопедия|место=М.|год=1970|страницы=203—205|ссылка=}}&lt;/ref&gt; була.

== Тәбиғәте ==

=== Флораһы. Фаунаһы ===
Арктикала кәрлә ҡыуаҡтар, бөртөклөләр, үләндәр, лишайлыҡтар һәм мүк үҫә. Йәйге түбән температуралар төрҙәрҙең әҙлегенә һәм үҫемлектәрҙең бәләкәй булыуына сәбәпсе. Арктикала [[ағас]]тар юҡ, әммә уның йылы өлөшөндә ике метр бейеклеккә еткән ҡыуаҡтар осрай, ә күрән, мүк һәм лишай ҡалын түшәмә хасил итә. Арктика сүллеге — тәбиғәт зоналарының иң төньяҡтағыһы — ғәмәлдә үҫемлектәрһеҙ; мүк һәм лишай кеүек күҙәнәкле үҫемлектәр өҫтөнлөк итә, һирәк-мирәк поляр мәк кеүек үләндәр осрай. 

Арктика — һарыҡ-үгеҙ, ҡырағай төньяҡ боланы, ҡар бәрәне, аҡ айыу кеүек уникаль хайуандар йәшәгән төбәк. Тундраның үлән ашаусы хайуандары: арктика аҡҡуяны, лемминг, һарыҡ-үгеҙ һәм ҡырағай төньяҡ боланы. Улар [[аҡ төлкө]] менән [[бүре]] өсөн аҙыҡ булып хеҙмәт итә. Поляр айыу ҙа ҡырағай йыртҡыстарға инә, ул боҙҙан тороп диңгеҙ хайуандарына һунар итеүгә өҫтөнлөк бирә. Һалҡын төбәктәр өсөн ҡоштарҙың һәм диңгеҙҙәге йән эйәләренең күп төрҙәре эндемик булып тора. Бынан тыш Арктикала ҡоно, [[аҫ]] һәм оҙон ҡойроҡло йомран йәшәй. 

Поляр йәйҙә тундрала миллиондарса күсмә ҡош оя ҡора. Арктика диңгеҙҙәрендә тюлендәр, морждар, кит һымаҡтарҙың бер нисә төрө (мыйыҡлы кит, нарвал, косатка, белуха) йәшәй.


=== Рельефы ===
Рельеф үҙенсәлектәре йәһәтенән Арктикала түбәндәгеләрҙе айыралар: [[ҡитға]] сығышлы утрауҙар һәм ҡитғаларҙың терәлеп ятҡан ситке һыҙаттары менән шельф һәм Арктик бассейн. Шельф өлкәһенә [[Баренц диңгеҙе|Баренц]], [[Кара диңгеҙе|Кара]], [[Лаптевтар диңгеҙе|Лаптевтар]], [[Көнсығыш Себер диңгеҙе|Көнсығыш Себер]] һәм [[Чукот диңгеҙе|Чукот]] диңгеҙҙәре инә. Рәсәй Арктикаһының ҡоро ер шельфы башлыса тиҙелектән тора; урыны-урыны менән, айырыуса утрауҙарҙа, таулы. Үҙәк өлөшө — Арктик бассейн, тәрән соҡорҙар (5527 метрғаса) һәм һыу аҫты тауҙары өлкәһе.

Арктиканың иң юғары нөктәһе — Гунбьёрн тауы (Гренландия).

=== Үҙенсәлектәре ===
Тәбиғәтенең үҙенсәлектәре: түбән радиация балансы, йәйге айҙарҙа һауаның уртаса температураһы 0 °C самаһы, кире уртаса йыллыҡ температура, боҙлоҡтар һәм күп йылдар буйы туң тоҡомдар, тундра үҫемлектәре һәм арктик сүллектәр хас. 

Иң һыуыҡ ҡышҡы ай булған ғинуарҙың уртаса температуралары Арктика районының көньяғында Цельсий буйынса −2…−4 градустан Баренц диңгеҙенең төньяғында [[Гренланд диңгеҙе]]нең көнбайышында, [[Баффин диңгеҙе|Баффин]] һәм [[Чукот диңгеҙе|Чукот]] диңгеҙҙәрендә −25 градусҡаса, Себер районында, Канада һәм уның буйындағы Арктика бассейнында −32…−36 градустан Гренландия уртаһында −45…−50 градусҡаса тирбәлә. Был райондарҙа минималь температуралар ҡайһы берҙә −55…−60 градусҡа тиклем түбәнәйә, тик Арктика бассейнында ғына −45…−50 градустан да түбән төшмәй. Тәрән циклондар үтеп ингәндә температура −2…−10 °C тиклем күтәрелеп китә. Арктика бассейнында июлдең уртаса температуралары — 0…−1 °C.

Диңгеҙ акваторияларының боҙлолоғо — ҡыш 11 млн км² һәм йәй 8 млн км² самаһы.

=== Тәбиғәт ресурстары ===
Арктикала [[нефть]] һәм газдың иҫ киткес күп запастары бар. АҠШ-тың Геология хеҙмәте баһалауы буйынса, Арктикала нефть запасы (шельфта ла, ҡоро ерҙә лә) 90 млрд баррель тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://pubs.usgs.gov/fs/2008/3049/fs2008-3049.pdf Circum-Arctic Resource Appraisal: Estimates of Undiscovered Oil and Gas North of the Arctic Circle] Публикация USGS. — 2008.&lt;/ref&gt;. «Бритиш Петролеум» мәғлүмәттәре буйынса, донъяла йыл һайын яҡынса 584 миллион баррель нефть тотонола (көнөнә 1,6 миллион баррель күләмендәге уртаса көнлөк күрһәткестән сығып иҫәпләгәндә)&lt;ref&gt;[http://bp.com/statisticalreview Statistical Reviewof World Energy] Публикация BP. — 2012.&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, нефткә әлеге ихтыяж күләменән сығып иҫәпләгәндә, Арктика нефте 154 йылға етәсәк.

Әммә Арктикала тәбиғәт ресурстарын сығарыу ҡатмарлы һәм экология йәһәтенән хәүефле. Арктиканың ҡырыҫ климаты шарттарында авариялар ихтималлығы күп тапҡырҙарға арта. Нефть түгелеү эҙемтәләрен бөтөрөү эштәрен бейек тулҡынлы штормдар, ҡуйы томан, күп метрлы ҡалынлыҡтағы боҙҙар ҡатмарлаштыра. Авария айҙарға һуҙыла торған поляр төн ваҡытында булһа, эҙемтәләрен бөтөрөү өсөн ҡараңғыла тоҫмаллап ҡына эшләргә тура киләсәк. Тағы бер хәүефте айсбергтар тыуҙыра, улар менән бәрелешеү нефть сығарыусы платформаларҙы ҡыйратырға һәләтле буласаҡ. Айсбергтар менән көрәшеү өсөн брандерҙар — яныусан матдәләр тейәлгән караптар (бындай караптар диңгеҙҙәге һуғыштарҙа дошман судноларын яндырыу һәм юҡ итеү өсөн ҡулланылған) — файҙаланыу планлаштырыла. 

Арктиканың шельфында беренсе булып «Газпром нефть» нефть сығара башлай: нефть 2013 йылдың декабрендә Печора диңгеҙендә Приразломный ятҡылығында алына. Нефть сығарыу «Приразломная» платформаһынан алып барыла — ул Арктикала эшләүгә махсуслашҡан. Платформа «нулле ҡалдыҡтар» системаһы менән йыһазландырылған — бөтә ҡалдыҡтар, шул иҫәптән быраулау ҡалдыҡтары ла, ярға сығарыла йә йотҡос махсус скважинаға һурҙырыла. Платформа диңгеҙ төбөндә тора (ятҡылыҡ урынында тәрәнлек — ни бары 20 метр), скважиналар платформаның нигеҙендә урынлашҡан һәм тирә-яҡ мөхиттән үтә юғары ныҡлыҡтағы плакирланған ҡорос менән көпләнгән 3 метрлы бетон диуарҙар менән уратып айырылған. Тәүге арктик нефть Arctic oil (ARCO) тигән атама ала һәм Приразломныйҙан 2014 йылдың апрелендә тейәп оҙатыла&lt;ref&gt;[http://www.gazprom-neft.ru/press-center/news/1101279/?sphrase_id=91260 Пресс-релиз «Отгружена первая нефть арктического шельфа России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422064645/http://www.gazprom-neft.ru/press-center/news/1101279/?sphrase_id=91260 |date=2016-04-22 }}&lt;/ref&gt;.

Экологик ойошмалар, мәҫәлән, «[[Гринпис]]» һәм Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды, Арктикала нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүгә ҡаршы сыға. 

«Арктика шельфын …үҙләштермәй тороп, Рәсәйҙең 2020 йылға тиклемге Энергетика стратегияһы бурыстарын хәл итеп булмаясаҡ»&lt;ref&gt;В. Каминский, директор [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%9D%D0%98%D0%98%D0%9E%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F ВНИИОкеангеология]. — Цит. по: {{cite web|url=http://www.interfax.ru/business/txt/3846|title=Арктика раздора|author=З. Данаева|date=2008-03-11|work=|publisher=[[Interfax]]|accessdate=2014-01-30|lang=}}&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең иң ҙур газ ятҡылыҡтары — көнбайыш Арктикала урынлашҡан Штокмановское, Русановское һәм Ленинградское ятҡылыҡтары.

=== Арктика климатының үҙгәреүе ===
Арктика климаты һуңғы 600  йыл эсендә һиҙелерлек тирбәлеүҙәр кисерә. Ошо осор эсендә өс-дүрт йылыныу була. Ғалимдар Рәсәй Арктикаһының ғәҙәттән тыш йылыныуы XXI быуаттың 30-сы йылдарында булыр тип фараз итә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Клименко В. В., Астрина Н. А.|заглавие=Документальные свидетельства сильных колебаний климата российской Арктики в XV—XX вв.|ссылка=http://www.socionauki.ru/journal/articles/129557/|издание=[[История и современность (журнал)|История и современность]]|тип=Журнал|год=2006|номер=1|страницы=179—217}}&lt;/ref&gt;.

==== Температура ====
[[Файл:Arctic_big_rus.svg|мини|314x314пкс|Ҡыҙыл һыҙыҡ июлдәге 10 °C изотермаһын күрһәтә]]
Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Арктикала температура ҡалған донъялағыға ҡарағанда ике тапҡырға шәберәк күтәрелә. Ошо арҡала төбәктәге үҫемлектәр һәм хайуандарҙың күп төрҙәре юҡҡа сығыуы ихтимал. Йылыныу Арктиканың ерле халыҡтары өсөн дә хәүефле — уларҙың туҡланыуы һәм тормош рәүеше үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһына туранан-тура бәйле. 

Арктика һәм Арктик илдәр халыҡтарының мәнфәғәттәрен яҡлауға [[Арктика кәңәшмәһе]] ойошмаһы вәкәләтле.


==== Арктика боҙҙары ====
Арктика боҙҙары Ерҙең климатик системаһы өсөн ғәйәт ҙур әһәмиәткә эйә. Боҙ бүрек ҡояш нурҙарын сағылдырып кире ҡайтара һәм планетаға артыҡ йылынырға ирек бирмәй. Бынан тыш, арктик боҙҙар океандарҙағы һыу циркуляцияһы системаларында мөһим урын биләй. 

Арктика боҙҙарының дөйөм массаһы, 1980-се йылдар менән сағыштырғанда, 70 процентҡа ҡалған&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/science/2012/08/120827_arctic_ice_record_low.shtml Площадь льдов в Арктике достигла рекордно низкого уровня]&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың сентябрендә, Гидрометүҙәк мәғлүмәттәре буйынса, боҙ бүректең майҙаны бөтә күҙәтеү осоронда иң бәләкәй күләмгә еткән һәм 3346,2 мең км² тәшкил иткән. Айырыуса [[Лаптевтар диңгеҙе]]ндә, [[Көнсығыш Себер диңгеҙе]]ндә, [[Чукот диңгеҙе]]ндә күрһәткестәр түбән — норманың 65 проценты. Боҙҙоң тығыҙлығы ла кәмей&lt;ref&gt;[http://www.meteoinfo.ru/news/1-2009-10-01-09-03-06/6488-15012013- 15.01.2013: Итоги 2012 года и прогноз на вторую половину января. Пресс-конференция директора Гидрометцентра России Романа Вильфанда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119102736/http://www.meteoinfo.ru/news/1-2009-10-01-09-03-06/6488-15012013- |date=2013-01-19 }}&lt;/ref&gt;. 2013—2014 йылдарҙа боҙ яйыраҡ ирей&lt;ref&gt;[http://www.gismeteo.ru/news/klimat/ploschad-ledyanogo-arkticheskogo-pokrova-dostigla-godovogo-minimuma/ GISMETEO.RU: Площадь ледяного арктического покрова достигла годового минимума | Климат | Новости погоды]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ijis.iarc.uaf.edu/en/home/seaice_extent.htm Arctic Sea-Ice Monitor] {{webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20091223040005/http://www.ijis.iarc.uaf.edu/en/home/seaice_extent.htm|date=2009-12-23}}&lt;/ref&gt;. 

Америка ғалимдары билдәләүенсә, һуңғы йылдарҙа боҙ япма майҙаны йылдам кәмей. 2015 йылдың 25 февраленә был күрһәткес 14,54 млн  км² тәшкил итә. Ә 1981—2010 йылдарҙа Арктикалағы боҙҙар майҙаны уртаса 15,64 млн  км² була.

== Арктиканы үҙләштереү ==

Оҙаҡ ваҡыттар Арктика кеше йәшәү өсөн ҡулайһыҙ (''«үле ер»''), һыу менән дә, ҡоро ер буйлап та йөрөп булмай торған территория тип иҫәпләнә. 

[[XI быуат]]та рус диңгеҙселәре [[Төньяҡ Боҙло океан]] диңгеҙҙәренә сыға. [[XII быуат|XII]]—[[XIII быуат]]тарҙа — Вайгач, Яңы Ер, [[XV быуат]] аҙағында Шпицберген архипелагы утрауҙары, Айыу утрауы асыла. [[XVI быуат]]тың беренсе яртыһында Боҙло океан бассейнының тәүге картаһы барлыҡҡа килә, ул Д. Герасимов һыҙымы буйынса төшөрөлә. Төньяҡ диңгеҙ юлының көнбайышындағы [[Төньяҡ Двина]]нан [[Обь]] тамағында Таз ҡултығына тиклемге өлөшө («Мангазея диңгеҙ юлы» тип йөрөтөлә) үҙләштерелә.

[[XVII быуат]]тың 30-40-сы йылдарында рус сәйәхәтселәре Иван Ребров, Илья Перфильев, Михаил Стадухин Төньяҡ диңгеҙ юлының [[Лена]] тамағынан [[Колыма]] тамағына тиклемге көнсығыш өлөшөн үҙләштерә. Семён Дежнёв Колыма тамағынан ҡитғаның иң көнсығыш нөктәһенә тиклемге аралыҡты диңгеҙ менән үтә һәм 1648 йылда [[Беринг боғаҙы|Азия менән Америка араһындағы боғаҙҙы]] аса&lt;ref&gt;Всемирная история. Т.IV.— М., 1958.— С. 100.&lt;/ref&gt;.

Бөйөк төньяҡ экспедицияһында (1733—1743) Төньяҡ Боҙло океандың бөтә Себер яры Оло Баранов моронона тиклем тикшерелә, тасуирлана һәм картаға төшөрөлә. 

1874 йылдан парҙа йөрөгән судноларҙа [[Кара диңгеҙе]] аша Обь һәм [[Йәнәсәй]] тамаҡтарына йөҙә башлайҙар, был сәфәрҙәр Кара экспедициялары тигән атама ала.

[[Норвегия]] поляр тикшеренеүсеһе Фритьоф Нансен Арктиканы «Боҙло дәһшәт иле» тип атай.

Арктиканы үҙләштереүҙә Төньяҡ диңгеҙ юлы ҙур әһәмиәткә эйә була. 

=== Дрейфлаусы поляр станциялар ===
[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] — дрейфлаусы поляр станцияларҙы файҙалана башлаған тәүге ил. Ошондай һәр станция күсеп йөрөгән арктик боҙ киҫәгенә урынлаштырылған ҡорамалдарҙан һәм станция йорттарынан тора, уларҙа экспедицияларҙа ҡатнашыусылар йәшәй. Арктиканы өйрәнеүҙең был арзан һәм һөҙөмтәле ысулын 1929 йылда Арктика һәм Антарктика ғилми-тикшеренеү институтында эшләгән белгес Владимир Визе тәҡдим итә. 

«Төньяҡ полюс» тип аталған беренсе дрейфлаусы экспедиция полюс эргәһенә 1937 йылдың 21 майында төшөрөлә. 

2005 йылдың сентябрендә Арктиканы үҙләштерергә «Северный полюс-34» экспедицияһы китә.

2007 йылдың 24 июлендә [[Мурманск]]иҙан «Арктика-2007» поляр экспедицияһы юлға сыға. Уға Рәсәй Федерацияһы [[Дәүләт думаһы]] депутаты, Рәсәй президентының халыҡ-ара поляр йыл мәсьәләләре буйынса махсус вәкиле, [[Советтар  Союзы Геройы]] билдәле полярник [[Чилингаров Артур Николаевич|Артур Чилингаров]] етәкселек итә. Экспедицияла ҡатнашыусылар алдына полюс эргәһендә океан төбө төҙөлөшөн ентекле тикшереү һәм уникаль ғилми тикшеренеүҙәр үткәреү бурысы ҡуйыла. 

== Арктиканың хоҡуҡи режимы ==
Арктиканың халыҡ-ара статусы Арктика буйынса халыҡ-ара килешеүҙәрҙә нығытылған. Арктика үҙе [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Норвегия]], [[Канада]] һәм [[Дания]] араһында биш яуаплылыҡ секторына бүленгән. Шуға ҡарамаҫтан, Арктиканың аныҡ сиктәре билдәләнмәгән. [[1982 йыл]]да Диңгеҙ хоҡуҡиәте тураһында конвенция ҡабул ителә. Уға ярашлы, дәүләттең акваторияһы тик арктик шельфҡа ғына ҡағыла, ә шельфтан тыш зона халыҡ-ара зона тип иғлан ителә. Рәсәй был килешеүгә [[1997 йыл]]да ҡушыла&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120111065907/http://www.rgo.ru/2010/04/pravovoj-rezhim-arktiki/ Правовой режим Арктики]&lt;/ref&gt;. Яңы конвенция буйынса, 12 миль киңлегендәге яр буйы һыуҙары — территориаль, яр буйына яҡындағы 200 миль киңлегендәге зона иҡтисади территория тип иғлан ителә&lt;ref&gt;[http://www.observer.materik.ru/observer/N12_00/12_15.htm Российский арктический сектор: правовой статус] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180507233838/http://observer.materik.ru/observer/N12_00/12_15.htm |date=2018-05-07 }}&lt;/ref&gt;.

=== Рәсәйҙең поляр биләмәләре ===
[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың төньяҡ поляр биләмәләре сиктәре СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының 1926 йыл 15 апрель ҡарары менән билдәләнә.

Ул саҡта һыуҙағы сик Кола ярымутрауынан [[Төньяҡ полюс]] аша [[Беринг боғаҙы]]на тиклем үтә.

1997 йылда Рәсәй 1982 йылғы Диңгеҙ хоҡуҡиәте буйынса конвенцияны ратификациялай&lt;ref&gt;[http://www.portalus.ru/modules/internationallaw/print.php?subaction=showfull&amp;id=1095958984&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=1&amp; О правовом статусе российского арктического сектора] журнал «Право и политика» № 12, 2000&lt;/ref&gt;. Конвенция һәр ҡатнашыусы өсөн 12 миль киңлегендәге яр буйы һыуҙарын — территориаль, унан арғы 200 миль киңлегендәге зонаны иҡтисади территория тип иғлан итә. Был зонала суднолар йөрөшө ирекле, ләкин минераль һәм биоресурстарға айырым хоҡуҡтар билдәләнә. Дөрөҫ, һәр бер ил, үҙ ярынан һуҙылған шельфтың уға беркетелгәндән арыраҡ дауам иткәнен иҫбатлай алһа, диңгеҙ төбөнә һәм диңгеҙ төбөндәге ер аҫтына ҡарата үҙ дәүләтенең юрисдикцияһын 200 милдән арттырыуға ла дәғүәләшә ала (Конвенцияның {{Nbsp}}VI өлөшө).

Поляр биләмәләргә хоҡуҡ алыу өсөн, Рәсәйгә һыу аҫтындағы Ломоносов һәм Менделеев һырттарының Рәсәй территорияһына бәйле континенталь сығышлы булыуын иҫбат итергә кәрәк. Ломоносов һыртына ҡарата [[Дания]] дәғүә белдерә, ул, был һырт — Гренландияның батҡан өлөшө, тип раҫлай&lt;ref name=&quot;danmark&quot;&gt;[http://www.rpmonitor.ru/ru/detail_m.php?ID=5237 Арктическая жемчужина датской короны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023185824/http://www.rpmonitor.ru/ru/detail_m.php?ID=5237 |date=2007-10-23 }}&lt;/ref&gt;. Ломоносов һырты Рәсәй биләмәләренең дауамы икәнлеген иҫбатлар өсөн Рәсәй 2007 йылдың июль-авгусында «Арктика-2007» экспедицияһын үткәрҙе. 

==== Ҡоро ерле территориялар ====
Рәсәй Федерацияһы Арктик зонаһының ҡоро ерле территориялары РФ Президентының «Рәсәй Федерацияһы Арктик зонаһының ҡоро ерле территориялары тураһында» 2014 йыл 2 майҙағы 296-сы указы менән билдәләнә&lt;ref&gt;Указ Президента Российской Федерации от 2 мая 2014 года № 296 [http://news.kremlin.ru/media/events/files/41d4d8e8206d56fc949d.pdf «О сухопутных территориях Арктической зоны Российской Федерации»].&lt;/ref&gt;. Улар түбәндә һанала:

* [[Мурманск өлкәһе]] (тулыһынса).
* [[Ненец автономиялы округы]] (тулыһынса).
* [[Чукот  автономиялы округы]] (тулыһынса).
* [[Ямал-Ненец автономиялы округы]] (тулыһынса).
* [[Коми Республикаһы]]ның төньяғындағы ҡайһы бер территориялар:
** Воркута (ҡала округы).
* [[Саха Республикаһы|Саха — Якутия Республикаһының]] төньяғындағы ҡайһы бер территориялар:
** Аллаиха улусы;
** Анабар улусы;
** Булун улусы;
** Түбәнге Колыма районы;
** Усть-Яна улусы.
* [[Красноярск крайы]]ның төньяғындағы ҡайһы бер территориялар:
** Норильск (ҡала округы);
** Таймыр районы;
** Турухан районы.
* [[Архангельск өлкәһе]]нең төньяғындағы ҡайһы бер территориялар:
** Архангельск (ҡала округы);
** Мезен районы;
** Яңы Ер;
** Новодвинск (ҡала округы);
** Онега районы;
** Приморье районы;
** Северодвинск (ҡала округы).
* Үҙәк Башҡарма Комитет Президиумының «Төньяҡ Боҙло океанда урынлашҡан ерҙәрҙе һәм утрауҙарҙы ССР Союзы территорияһы тип иғлан итеү тураһында»ғы 1926 йыл 15 апрель ҡарарында һәм СССР-ҙың башҡа акттарында һаналған ерҙәр һәм утрауҙар.

== Транспорт юлдары ==
Арктику аша кроссполяр авиакүпер ([[Төньяҡ Америка]] менән [[Азия]] араһындағы иң ҡыҫҡа юл) һәм Көнсығыш Азия менән [[Европа]] араһындағы иң ҡыҫҡа юл булған Төньяҡ диңгеҙ юлы үтә. 

== Хәрби маҡсаттарҙа ҡулланыу ==
Арктикаға терәлеп ятҡан территорияларҙа Рәсәйҙең һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың ракета һөжүме тураһында иҫкәртеү системаларының компоненттары, шулай уҡ АҠШ-тың ([[Аляска]]) һәм Рәсәйҙең ([[Төньяҡ Боҙло океан]] яр буйы) аулағыс ракеталары урынлашҡан. Гренландияла Туле авиабазаһы бар. 

Яңы Ер [[архипелаг]]ының көньяғында Рәсәй ядро полигоны урынлашҡан. Рәсәй Хәрби-Диңгеҙ флоты Төньяҡ флотының база урыны — [[Мурманск өлкәһе]]нең Североморск ябыҡ административ-территориаль биләмәһе. 2013 йылда Рәсәй [[Яңы Себер утрауҙары]]нда хәрби базаһын тергеҙә башланы, төньяҡ аэродромдары төҙөү планлаштырыла&lt;ref&gt;[http://www.golos-ameriki.ru/content/russia-arctic/1751157.html Россия приступила к восстановлению военной базы в Арктике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208140130/http://www.golos-ameriki.ru/content/russia-arctic/1751157.html |date=2015-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dni.ru/society/2013/9/16/260120.html Россия воссоздаёт военную базу в Арктике]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2013/12/10/arctic/ Шойгу создаст арктическую группировку войск]&lt;/ref&gt;. 2007 йылдан Александра Ерендә «Арктический трилистник» хәрби базаһы төҙөлә. 

2007 йылда [[Канада]] Арктикала урынын нығытыуы тураһында белдерә (Резольют)&lt;ref&gt;[http://www.inosmi.ru/world/20070813/235988.html Военные базы в Арктике — сигнал к новой «холодной войне»]&lt;/ref&gt;.

Арктик державалар төбәктә даими хәрби учениелар үткәрә. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==

* [http://www.sk-russia.ru/pdfs/Artcic_Russia.pdf «Арктическая Россия». Под редакцией А. И. Бедрицкого. Издательство «СК-Россия», 2007 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119115150/http://www.sk-russia.ru/pdfs/Artcic_Russia.pdf |date=2012-01-19 }}
* Додин Д. А. Устойчивое развитие Арктики (проблемы и перспективы). — СПб.: Наука, 2005. 283 с. ISBN 5-02-025086-4
* {{Китап|заглавие=Воздействие изменения климата на российскую Арктику: анализ и пути решения проблемы|ссылка=http://www.wwf.ru/resources/publ/book/308|место={{М.}}|издательство=[[Всемирный фонд дикой природы|WWF России]]|год=2008|страниц=28}}
* [http://www.terrahumana.ru/arhiv/10_03/10_03_42.pdf ''Лагутина М. Л., Харлампьева Н. К.'' Международное сотрудничество в Арктике: эколого-политический аспект. // Общество. Среда. Развитие (Terra Humana). Выпуск № 3. 2010.]
* [http://www.regnum.ru/news/1452421.html ''Лагутина М. Л., Харлампьева Н. К.'' Транснациональная модель арктического управления в XXI веке//Арктика и Север, 2011. № 3. С. 64—83.]
* [http://elibrary.ru/item.asp?id=16909804 ''Маркушина Н. Ю., Харлампьева Н. К., Церпицкая О. Л.'' «Арктическое окно» Северного измерения//Каспийский регион: политика, экономика, культура, 2011. № 3.]
* [http://elibrary.ru/item.asp?id=16816206 ''Харлампьева Н. К.'' Арктика — новый регион мира // Известия Саратовского университета, 2011. Том 11, Вып. 1.]
* [http://www.worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/8448 ''Kharlampieva, N.'' «The Transnational Arctic and Russia.» In Energy Security and Geopolitics in the Arctic: Challenges and Opportunities in the 21st Century, edited by Hooman Peimani. Singapore: World Scientific, 2012.]
* [http://en.siis.org.cn/index.php?m=content&amp;c=index&amp;a=show&amp;catid=66&amp;id=124 ''Lagutina M.'' Russian Arctic Policy in the 21st Century:From International to Transnational Cooperation?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714160926/http://en.siis.org.cn/index.php?m=content&amp;c=index&amp;a=show&amp;catid=66&amp;id=124 |date=2014-07-14 }} [http://en.siis.org.cn/index.php?m=content&amp;c=index&amp;a=show&amp;catid=66&amp;id=124 // Global Review. Winter 2013.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714160926/http://en.siis.org.cn/index.php?m=content&amp;c=index&amp;a=show&amp;catid=66&amp;id=124 |date=2014-07-14 }}
* [http://olgasmirnova.ru/full/2011-arktika-territoriya-partnerstva-budushchego/ ''Смирнова О. О.'' Арктика — территория партнёрства будущего. // Экономические стратегии. — 2011. — № 10. — с. 32—39]

=== Арктикала хәүефһеҙлек проблемалары ===

* ''Добромыслова В. Ю., Смирнова О. О.'' Некоторые вопросы государственной политики Российской Федерации в Арктической зоне. // ЭКО. Всероссийский экономический журнал. — 2010. — № 12. — с. 76—92.
* ''Конышев В. Н., Сергунин А. А.'' Арктика на перекрёстке геополитических интересов // Мировая экономика и международные отношения. 2010, № 9
* Арктика: зона мира и сотрудничества / Отв. ред. А. В. Загорский. — М.: ИМЭМО РАН, 2011. ISBN 978-5-9535-0284-9
* [http://www.dilib.ru/journal/articles/34664.php ''Конышев В. Н., Сергунин А. А.'' Национальные интересы России в Арктике: мифы и реальность // Национальные интересы: приоритеты и безопасность. 2011, № 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010085544/http://www.dilib.ru/journal/articles/34664.php |date=2013-10-10 }}
* ''Конышев В. Н., Сергунин А. А.'' Арктический вызов России // Мир и политика. 2011, № 4.
* [http://www.observer.materik.ru/observer/N3_2011/ ''Конышев В. Н., Сергунин А. А.'' Арктическое направление внешней политики России // Обозреватель-Observer. 2011, № 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304104804/http://www.observer.materik.ru/observer/N3_2011/ |date=2016-03-04 }}
* [http://www.nbpublish.com/cart.php?add_to_cart=15133&amp;price=1.99&amp;return_to=/nbmag/mag_contents_3_2011_15149.html ''Конышев В. Н., Сергунин А. А.'' Ремилитаризация Арктики и безопасность России // Национальная безопасность. 2011, № 3—4]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://iorj.hse.ru/2011--3/34811567.html/ ''Конышев В. Н., Сергунин А. А.'' Международные организации и сотрудничество в Арктике // Вестник международных организаций. 2011, № 3]
* ''Конышев В. Н., Сергунин А. А.'' Северная Европа: общий арктический вектор // Европейская безопасность. 2011. Вып. 24(40).
* [http://www.rusus.ru/?act=read&amp;id=270/ ''Конышев В. Н., Сергунин А. А.'' Арктические стратегии стран Северной Америки и Россия // Россия и Америка в XXI веке. 2011, № 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180712210351/http://www.rusus.ru/?act=read&amp;id=270/ |date=2018-07-12 }}
* ''Конышев В. Н., Сергунин А. А.'' Арктика в международной политике: сотрудничество или соперничество? — М.: Российский институт стратегических исследований, 2011. ISBN 978-5-7893-0135-7
* ''Фёдоров П. В.'' [http://kolanord.ru/html_public/col_avtory/Fedorov_PV_Severniy_vektor_2009/index.html Северный вектор в российской истории: центр и Кольское Заполярье в XVI—XX вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024091250/http://kolanord.ru/html_public/col_avtory/Fedorov_PV_Severniy_vektor_2009/index.html |date=2016-10-24 }} — Мурманск, 2009. — 388 с.
* ''Фёдоров П.'' [http://kolanord.ru/html_public/col_avtory/Fedorov_PV_Severniy_vektor_2009/index.html Почему Север?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024091250/http://kolanord.ru/html_public/col_avtory/Fedorov_PV_Severniy_vektor_2009/index.html |date=2016-10-24 }} // Литературная газета. 2011. № 46-47.
* {{Мәҡәлә|автор=Мазур И. И.|заглавие=Арктика — точка бифуркации в развитии глобального мира|ссылка=http://www.socionauki.ru/journal/articles/130860/|издание=Век глобализации|год=2010|номер=2|страницы=93—104}}

== Һылтанмалар ==

* {{БРЭ|Арктика|2|227—231|id=1828822|автор=[[Котляков, Владимир Михайлович|В. М. Котляков]], В. Н. Гуцуляк}}
* [http://maps.yandex.ru/-/CVf~U-ZX Арктика] на сервисе Яндекс. Панорамы.
* [http://www.arctic-info.ru Агентство новостей арктического региона России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421044536/http://www.arctic-info.ru/ |date=2021-04-21 }}.
* [http://www.portalus.ru/modules/internationallaw/print.php?subaction=showfull&amp;id=1095958984&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=1&amp; О правовом статусе российского арктического сектора].
* [http://rgo.msk.ru/commissions/polar/ Отделение географии полярных стран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513155926/http://rgo.msk.ru/commissions/polar/ |date=2007-05-13 }} // Московский центр Русского географического общества.
* ''Котляков В. М., Саруханян Э. И.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NATURE/03_07/POLAR.HTM Международный полярный год. 2007—2008.]
* ''Ашик И. М., Зеньков А. Ф., Костенич А. В.'' [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=484 Основные итоги экспедиции по определению и обоснованию внешней границы континентального шельфа Российской Федерации в Северном Ледовитом океане в 2010 г.]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313105917/http://ice.tsu.ru/index.php?id=484&amp;option=com_content&amp;task=view |date=2016-03-13 }}
* ''John E. Walsh, James E. Overland, Pavel Y. Groisman, Bruno Rudolf.'' [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=548&amp;Itemid=138 Ongoing Climate Change in the Arctic.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721231043/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=548&amp;Itemid=138 |date=2012-07-21 }} Royal Swedish Academy of Sciences, 2012.{{Ref-en}}(инг.)
* [http://www.library.narfu.ru/sites/arctic/rus/Pages/default.aspx «Арктик-Фонд»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160516002620/http://www.library.narfu.ru/sites/arctic/rus/Pages/default.aspx |date=2016-05-16 }} // Информационно-аналитический портал САФУ имени М. В. Ломоносова.
* [http://prometeus.nsc.ru/biblio/spravka/arcexp.ssi Проблемы освоения Арктики] // Библиографическая справка Отделения ГПНТБ СО РАН.
* [http://cultmemory.ru/ Культурная память современной России: Евро-Арктический Север] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180514212833/http://cultmemory.ru/ |date=2018-05-14 }}
[[Категория:Арктика]]
[[Категория:Климат зоналары]]</text>
      <sha1>i9js8ofs2tr4r0jtsyyvewms4st0320</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Эльдар ҡарағайы» ҡурсаулығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135744</id>
    <revision>
      <id>1299526</id>
      <parentid>1287642</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T21:26:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3729" sha1="23v3wzy6e9fwyav65tgd2p2hs3z9lnd" xml:space="preserve">'''«Эльдар ҡарағайы» ҡурсаулығы''' [[2004 йыл]]да [[Әзербайжан|Әзербайжандың]] Самух районының 1686 гектар административ майҙанында булдырылған. Элек ҡурсаулыҡ [[Гөйгөл (ҡурсаулыҡ)|Гөйгөл ҡурсаулығының]] филиалы булып торған.

== Ҡурсаулыҡ булдырыу маҡсаты ==
Ҡурсаулыҡ булдырыу маҡсаты — эндемик (ерле, урындағы) һәм һирәк төр булып торған эльдар ҡарағайын һаҡлау.

«Эльдар ҡарағайы» ҡурсаулығы территорияһы (392 гектар) 1967 йылдан алып Гөйгөл тәбиғәт ҡурсаулығының филиалы булараҡ эшләй.

== Документалистика ==

* {{Cite episode|title=Göygöl Milli Parkı / Goygol National Park / Гейгёльский национальный парк|credits=[https://www.youtube.com/watch?v=dSPU-iunoGM Документальный фильм]. Проект «9 чудес Азербайджана» общественного объединения IDEA (International Dialogue for Environmental Action). Руководитель: Лейла Алиева. Координатор: Хикмет Нагдалиев. Режиссер: Игорь Бышнев. Азербайджан, 2015 г|network=[[Россия-Культура]]|airdate=28.10.2017}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Гейгёльский национальный парк|url=http://tvkultura.ru/brand/show/brand_id/62290/|lang=ru|publisher=Телеканал «Россия – Культура» (Россия – К)|accessdate=2017-10-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027173412/http://tvkultura.ru/brand/show/brand_id/62290/ |date=2017-10-27 }}(рус.)&lt;span id=&quot;cxmwFg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwFg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Телеканал «Россия — Культура» (Россия — К).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwFg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;28 октябрь 2017 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Лейла Алиева в презентации документального фильма «Гейгельский национальный парк» (ФОТО)|url=http://amorinfo.com/лейла-алиева-в-презентации-документа/|lang=ru|publisher=Новостной портал Amor Info|date=30/12/2015|accessdate=2017-10-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180706091343/http://amorinfo.com/%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B0-%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B2-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0/ |date=2018-07-06 }}(рус.)&lt;span id=&quot;cxmwHQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwHQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Новостной портал Amor Info&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwHQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(30/12/2015).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwHQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;28 октябрь 2017 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.ecoindustry.ru/news.html&amp;id=12759 Ҡурсаулыҡты асыу]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.ksam.org/index.php?mtype=news1&amp;mid=225 Әзербайжан ҡурсаулыҡтары]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613234434/http://www.ksam.org/index.php?mtype=news1&amp;mid=225 |date=2018-06-13 }}
[[Категория:Әзербайжан ҡурсаулыҡтары]]</text>
      <sha1>23v3wzy6e9fwyav65tgd2p2hs3z9lnd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әзербайжан кинематографы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135791</id>
    <revision>
      <id>1299499</id>
      <parentid>1295201</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T12:19:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75091" sha1="jnfw6qab46nxgy0jevby4u4fwelxe8r" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әзербайжан киноһы''' — [[Әзербайжан]] [[кинематограф]]ияһы. Дөйөм алғанда, Әзербайжанда кино барлыҡҡа килгән ваҡыттан бирле унда 240-ҡа яҡын тулы метражлы нәфис һәм 50-нән ашыу ҡыҫҡа метражлы фильмдар, шулай уҡ йөҙҙән ашыу документаль һәм 1200-ҙән ашыу документаль һәм 100-гә яҡын&lt;ref name=&quot;kino&quot;&gt;[http://www.mct.gov.az/?/ru/culturehistory/2673/216 Министерство культуры и туризма Азербайджана. Кино . Зарождение. Этапы развития]&lt;/ref&gt; төшөрөлгән.

== Иртә тарихы ==
[[Файл:The_first_film_studio_in_Baku.jpg|слева|мини|220x220пкс|1920 йылда нигеҙ һалынған [[Баҡы]]лағы беренсе киностудия бинаһы]]
[[Файл:Aleksandr_Mishon.jpg|мини|120x120пкс|Мишон Александр Михайлович — фотограф, Әзербайжанда беренсе фильм төшөрә.]]

Әзербайжан киноһы тарихсыһы Айдын Ҡазимзаде әзербайжан кинематографияһы тыуыуын 1898 йылға, фотограф А. М. Мишондың Парижда үтергә тейешле Бөтә донъя күргәҙмәһенә ҡуйыласаҡ Урта Азия һәм Кавказдың йәнле фотоһүрәттәр коллекцияһын Василий Вятскийҙың театр-циркында&lt;ref name=&quot;Кино&quot;/&gt; күрһәтеү ваҡытына ҡайтара. Рәсәй кино сәнғәтен өйрәнеүселәр һәм кино тәнҡитселәре Гильдияһы ағзаһы Ульви Мехти, Мишондың эштәре бер нисек тә үҫешмәне тип кинематографтың шуға оҡшаш килеп сығыу датаһын дөрөҫ түгел тип, әзербайжан кинематографының килеп сығыуын 1916 йылдың 16 майына ҡарата — ошо йылда Узеир Ғаджибәковтың «Аршин мал алан» тауышһыҙ фильм-опереттаһының автор фаразы. {{comment|Ҙур Совет энциклопедияһы|БСЭ}} ла шул уҡ датаны атай&lt;ref&gt;[http://kultura.az/articles.php?item_id=20120514075702770&amp;sec_id=23 Азеркино — рожденное в жанре траги-фарса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160216000548/http://kultura.az/articles.php?item_id=20120514075702770&amp;sec_id=23 |date=2016-02-16 }} // Kultura.Az, May 14, 2012&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Birinci_Kadr.tif|слева|мини|«Балаханда нефть фонтаны» тигән беренсе фильмдан (Әзербайжан тарихында тәүге) видео-кадрҙар. 1898 йыл]]
1898 йылда фотограф Александр Мишон урындағы темалар буйынса «Биби-Эйбаттағы нефть фонтаны янғыны», «Балахандағы нефть фонтаны», «Ҡала баҡсаһындағы халыҡ күңел асыуы гулянье», «Кавказ бейеүе» тип аталған документаль сюжеттар һәм «Эләктеңме» тип аталған бер уйын юмористик кинозарисовкаһы төшөрөлгән. Был фильмдар шул уҡ йылдың [[2 август|2 авгусында]] махсус ойошторолған киносеанстарҙа тамашасыларға күрһәтелә. Әзербайжан Республикаһы президенты указына ярашлы, был көн милли кинематографияның тыуған көнө тип иҫәпләнә һәм йыл һайын «Милли кино көнө» булараҡ билдәләнә&lt;ref&gt;{{ru icon}} [http://www.kinoconfederacia.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=46&amp;Itemid=60 Azerbaijan Cinematographers Union] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927094256/http://www.kinoconfederacia.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=46&amp;Itemid=60 |date=2007-09-27 }} Confederation of Cinematographers Unions&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Мишон был фильмдарҙы [[Франция]]ла күрһәтеп уңышҡа өлгәште.

[[1915 йыл]]да Бакы ҡалаһында кинопрокат контораһы булдырыла. Ул ағаһы-энеле «Пироне» акционерҙар йәмғиәте тарафынан ойошторолған. Уларҙан тыш Баҡыла башҡа сит ил кинофирмалары филиалдары ла («Пате», «Фильма» һ. б.) эшләгән. Шул уҡ 1915 йылда «Пироне» йәмғиәте тәүге әзербайжан нәфис фильмы булған «Нефть һәм миллиондар батшалығында» фильмын төшөрә башлағанref&gt;{{книга
 | заглавие      = Тюркские народы: Энциклопедический справочник 
 | ответственный = м
 | место         = Алматы
 | издательство  = ЗАО «Казак энциклопедиясы»
 | год           = 2004 
 | страниц       = 384
 | страницы      = 31
}}&lt;/ref&gt;. Фильм Мусабәковтың шул уҡ исемле романы буйынса төшөрөлгән. Фильмды төшөрөүҙе урындағы нефть {{comment|сәнәғәтселәре|промышленники}} финанслаған. Мәҫәлән, фильмды төшөрөү маҡсатында [[Санкт-Петербург|Петербургтан]] режиссёр Борис Светлов саҡыртылған. Баҡыла һәм уның тирә-яғындағы ауылдарҙа пейзаж, [[Тбилиси|Тифлиста инде]] — сәхнә, павильондар менән бәйле сәхнәләр төшөрөлгән. Фильмда, Лутфулла бәк ролендә, ул саҡтағы билдәле театр актёры Һөсәйен Мәммәд оглы Әрәблински төшкән.

Ҙур уңыш ҡаҙанған беренсе әзербайжан кинокомедияһы «Аршын мал алан»&lt;ref&gt;{{статья|автор=Ələddinqızı N.|заглавие=Bu gün Milli Kino Günüdür|ссылка=http://anl.az/down/meqale/ses/2011/avqust/193812.htm|язык=az|издание=Səs|год=2011|месяц=8|число=2|страницы=11}}. {{статья|автор=Fərəcova Z.|заглавие=«Kamera, motor, çəkirik!» Azərbaycan kinosunun 116 illik tarixi ərzində çox yüksəliş və enişlər olub|ссылка=http://regionplus.az/az/articles/view/2601|язык=az|издание=Region Plus|год=2014|месяц=8|число=5}}&lt;/ref&gt; 1916 йылда, Узеир Ғәджибәковтың шул исемле опереттаһына нигеҙләнеп, төшөрөлгән. 1918 йылдың 28 майында, Әзербайжан Демократик Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәндән һуң, 1919 йылда «Мусауаттарҙың Әзербайжанда идара итеүенең беренсе йыллығы» документаль фильмын күрһәткәндәр.

== Совет осоро ==
Идаралыҡ иткән коммунистар партияһы киноны хеҙмәтсәндәрҙе идеологик тәрбиәһендә иң мөһим элемент тип ҡараған. Шулай итеп, кинематографияның бөтә өлкәләре дәүләт ҡарамағында булған. Был осорҙа милли кино үҙенең {{comment|эске донъяһы|облик}}н облик формалаштырған. Кино теле {{comment|үҙенә бер төрлө|самобытность}} һәм ижади {{comment|алымдары|почерк}} {{comment|башҡаларҙыҡына оҡшамаған|оригинальность}} оҫталар барлыҡҡа килгән.

=== 1920-се йылдар ===
[[Файл:Maiden_Tower_Legend_film.jpg|слева|мини|«Ҡыҙҙар башняһы тураһында легенда» исемле беренсе [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|әзербайжан совет фильмынан]] кадр, 1924 йыл.]]
[[1922 йыл]]да Әзербайжан ССР-ы етәкселеге республикала, хәҙерге [[Азербайджанфильм|Әзербайжанфильм]] киностудияһының нигеҙе булған, беренсе кинофабрика булдырырға ҡарар иткән . Икенсе йылға Халыҡ Комиссарҙары Советының махсус декреты менән ҡайһы бер эшҡыуарҙарҙың фото-кинотеатрҙарын һәм прокат контораларын национализациялау һәм берләштереү сараларын хәстәрләүсе Әзербайжан фото-кино идаралығы (АФКУ)&lt;ref name=&quot;Кино&quot;&gt;{{cite news|title=Celebrating 100 Years in Film, not 80|author=Aydin Kazimzade|publisher=Azerbaijan International|url=http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/53_folder/53_articles/53_100years.html|date=Autumn 1997|lang=en}}&lt;/ref&gt;, булдырылған. АФКУ дәүерендә «Тейяре», «Эдисон», «Миллион», «Ладья», «Меденчи» («Промысловик») һ. б. кинотеатрҙары булған. 1924 йылда режиссёр В. В. Валльюзек төшөргән ике сериялы «Ҡыҙҙар башняһы тураһында легенда» тигән нәфис фильм экрандарға сыға. Фильмы эшләүселәр, кино төшөргәндә, көнсығыш экзотикаһын ҡулланған.
[[Файл:Jabbarly.jpg|мини|161x161пкс|Джафар Джаббарлы — Әзербайжан [[киносценарист]]ары мәктәбенә нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнгән билдәле [[Әзербайжандар|әзербайжан]] драматургы]]
АФКУ эргәһендә [[1925 йыл]]да Ш. Мәхмүдбәков инициативаһы буйынса Әзербайжанда милли актёр һәм режиссёр кадрҙарын әҙерләү студияһы ойошторолған. Был студияла Джафар Джаббарлы, М. Микаилов, А. Таиров һ. б. уҡыған. Фильмдарҙың нәфис сифатын арттырыу һәм милли кадрҙарҙы үҫтереү маҡсатында Баҡыға билдәле кинорежиссёрҙар, шулай уҡ В. И. Пудовкин, И. А. Шевченко, Н. М. Шенгелая, Михаил Чиаурели, шулай уҡ кинооператорҙар Г. М. Лемдег, В. Р. Лемке, А. В. Гальперин, И. С. Фролов, Я. М. Фельдман, Л. Л. Косматов, В. М. Шнейдер һ. б. саҡырылған. Кино ижадына Джафар Джаббарлы, Ғәббәс Мирза Шәрифзаде һ. б. йәлеп ителгән.

1926—1930 йылдарҙа АФКУ «Азгоскино», 1930—1933 йылдарҙа — «Азеркино» тип аталған, [[1933 йыл]]да исеме «Азфильм», 1934 йылда — «Азгоскинопром» тип үҙгәртелгән, 1935 йылдан 1940 йылға саҡлы «Азерфильм», 1941 йылдан 1959 йылға саҡлы — «Баҡы киностудияһы» тип атала. Ниһайәт [[1961 йыл]]дан хәҙерге көнгә тиклем учреждение «Джафар Джаббарлы исемендәге ''Әзербайжанфильм'' киностудияһы» тип атала .
[[Файл:Sevil.jpg|слева|мини|Джафар Джаббарлының шул уҡ исемле әҫәре буйынса төшөрөлгән «Севиль» фильмынан кадр. [[1929 йыл]]]]
1920-се йылдарҙа әзербайжан киноһында төп тема дини фанатизмға ҡаршы көрәш, революция һәм ҡатын-ҡыҙҙар азатлығы булған. Шул йылдарҙа «Бисмилла» (1925 йыл, режиссёрҙар — Ғәббәс Мирза Шәрифзаде һәм А. Валово), «Вулкан өҫтөндә өй» (1929 йыл, режиссёр Амбарцум Бәк-Назаров), «Ғәджи Ғара» (1929 йыл, режиссёр Ғәббәс Мирза Шәрифзаде) һымаҡ фильмдар сыҡҡан. «Севиль» фильмында азатлыҡ өсөн көрәшеүсе әзербайжан ҡатын-ҡыҙы образы ([[1929 йыл]], режиссёр Амбарцум Бәк-Назаров) {{comment|һүрәтләнгән|воспроизведён}}.

Был йылдарҙа урындағы һәм сит ил кинокомпаниялары тарафынан ҡала тормошо, нефть промыслалары тураһында һөйләгән кинохроникалар һәм документаль фильмдар төшөрөлгән. «IX Ҡыҙыл Армияның Баҡыға килеүе» тигән беренсе кинохроника [[1920 йыл]]да төшөрөлгән. Шул уҡ йылда «Көнсығыш халыҡтарының Беренсе ғурултайы (йыйылышы)» кинохроникаһы ижад ителгән. Артабанғы йылдарҙа яҙылған репортаждар, хәл-ваҡиғалар менән бәйләгәндәр: документаль фильм менән бер рәттән кеүек «[[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Совет]] Әзербайжанының III йыллығына» (1923 йыл), «Сураханы нефть промыслаларындағы янғын» (1923), «Нариман Наримановты ерләү» (1925), М. Фрунзеның Баҡыға килеүе (1925) һ. б. фильмдар, фәнни темаларға ла фильмдар төшөрөлгән. 1925 йылда режиссёр Ғәббәс Мирза Шәрифэаде республиканың мәҙәни һәм сәнәғәт тормошо тураһында «Әзербайжанға сәйәхәт» фильмын тамамлаған. 1920 йылда баҫылып киножурналындағы «Әзербайжан экран» (йылына 4-5 тапҡыр), ҡаҙаныштар менән таныштырыу, етештереүҙә һәм тамашасыларҙы республиканың мәҙәни тормошо.

=== 1930-сы йылдар. Тауышлы киноның барлыҡҡа килеүе ===
[[Файл:A_Alakbarov.jpg|мини|Алескер Алекперов ҡатнашлығындағы «Лятиф» фильмынан кадр. [[1930 йыл]]]]
1930-сы йылдар башында нәфис фильмдар темаһы шул саҡтағы тормоштан алынған. Тарихи-революцион темаға ла фильмдар төшөрөлгән. Уларға 1930 һәм 1934 йылдарҙа режиссёр М. Микаилов төшөргөн «Лятиф», «Исмәт» фильмдары; режиссёрҙар А. Гулиев һәм Г. М. Брагинский төшөргән «Алмаз» (1936) һәм «Яңы горизонт» (1940) фильмдары ҡарай. 1938 йылда режиссёр В. В. Турин «Баҡылылар» («Бакинцы») картинаһын төшөргән. 1930-сы йылдарҙың тауышһыҙ фильмдары араһында режиссёр А. А. Маковский 1934 йылда төшөргән «Көнсығышҡа юл» тулы метражлы фильмы һәм «Әзербайжан сәнғәте» айырыуса айырыла.
[[Файл:The_peasants.jpg|слева|мини|Режиссёр Самед Мәрҙәновтең «Ҡәндлиләр» (Крәҫтиәндәр) фильмынан кадр. 1940 йыл]]
1940 йылда, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, яҡты донъянан иртә киткән беренсе әзербайжан профессиональ кинорежиссёры Самед Мәрҙәнов, үҙ ғүмерендә «Крәҫтиәндәр» тип тәржемә ителгән «Ҡәндлиләр» тигән берҙән-бер картинаһын төшөргән. Был иң яҡшы әзербайжан картиналарының береһе. Нефть темаһына төшөрөлгән һәм [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] нефтселәре менән бәйле «Каспий нефтселәре тураһында повесть» һәм «Диңгеҙ буйһондороусылар» кеүек Әзербайжандың ҡайһы бер фильмдары илдән ситтә, шул иҫәптән Канн кинофестивалендә лә, билдәле булған.

[[Файл:Forum_Cinema_Baku.jpg|мини|Баҡылағы «Форум» кинотеатры. 1936 йыл]]
1935 йылда &quot;Әзерфильм&quot;да атаҡлы режиссёр Борис Барнет Әзербайжандың {{comment|«Зәңгәр диңгеҙ буйында»|«У самого синего моря»}} тигән тәүге тауышлы фильмын төшөргән. Фильмда күренекле совет актёрҙары Николай Крючков һәм Лев Свердлин төшкән. Дөйөм алғанда 1936 йылдан алып 1941 йылға саҡлы 10-дан артыҡ тауышһыҙ фильм төшөрөлгән.

Тауыш барлыҡҡа килгәндән һуң документаль кино ла үҫешә башлаған. 1935 йылда режиссёр һәм сценарий авторы булараҡ, Б. В. Пумянский һәм В.Еремеев {{comment|«Дан ҡаҙанған Әзербайжан»|«Прославленный Азербайджан»}} тип аталған бер сериялы документаль хроникаль киноальманах төшөргән. Тап шул фильмда очерк геройҙарының сығышы менән {{comment|бер ваҡытта|синхронно}} тәүге тапҡыр диктор тексы бирелгән. 1939 йылдан башлап «Орденлы Әзербайжан» тигән яңы исем аҫтында «Әзербайжан экраны» тигән киножурнал баҫыла башлаған. Йылына 36 номер сыҡҡан.

=== Һуғыш йылдары ===
[[Файл:Bakhtiyar.jpg|мини|Төп ролдә Мөвсүм Санани уйнаған «Бәхтийәр» фильмынан (1942 год) кадр]]
[[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында нигеҙҙә һуғыш тематикаһына фильмдар төшөрөлгән. Шулай, режиссёр А. Гулиев {{comment|«Ватан улы»|«Сын Отечества»}} (1941 йыл) һәм «Бәхтийәр» (1942 йыл) киноновеллаларын төшөргән. Фильмдар яугир-геройҙар Кәмәл Ғасимовҡа һәм Бәхтийәр Керимовҡа бағышланған. Ә 1943 йылда режиссёр А.Иванов һуғыш йылдарында батырлыҡ күрһәткән моряктарға бағышлап {{comment|«Т-9 һыу аҫты кәмәһе»|«Подводная лодка Т-9»}} кинокартинаһын төшөргән.

Бынан тыш, [[1942 йыл]]да режиссёрҙар А. И. Бәк-Назаров һәм Рза Тахмасибтарҙың тырышлығы менән Мирза Фатали Ахундовтың тормошона һәм ижадына бағышланған «Сабухи» картинаһы донъя күргән. [[1943 йыл]]да бер сюжет һыҙығы менән бәйле (режиссёрҙар Григорий Васильевич Александров, Рза Тахмасиб һәм Микаил Микаилов) өс киноновелланан торған {{comment|«Бер ғаилә»|«Одна семья»}} кинофильм төшөрөлгән.

Был йылдарҙа Әзербайжандан фронт һыҙығына режиссёр А.Ғасанов һәм операторҙар (М.Мустафаев, М.Дадашов, С.Бадалов, В. Е. Еремеев, Ч.Мамедов һ.б.) кеүек режиссёр-кинодокументалистар төркөмө ебәрелгән. Улар һалдаттарға махсус сығарылыш сифатында күрһәтелгән документаль фильмдар төшөргән. Әзербайжан халҡының һуғыш осоронда батырҙарса хеҙмәтен сағылдырған {{comment|«Тыуған ил өсөн»|«За Родину»}} ([[1943 йыл]], режиссёр А.Ғасанов), {{comment|«Хәстәр»|«Забота»}} ([[1943 йыл]], режиссёр А.Гулиев), {{comment|«Яуап хат»|«Ответное письмо»}} ([[1944 йыл]], режиссёр И.Эфендиев), {{comment|«Туғандарса ярҙам»|«Братская помощь»}} ([[1944 йыл]], режиссёр А.Дадашов) һ. б. киножурналдар һәм киноочерктар билдәле.

1944 йылда режиссёрҙар Г. В. Александров һәм Н. И. Большаковтар тарафынан {{comment|«Каспийлылар»|«Каспийцы»}} тулы метражлы документаль фильмы («Баҡы киностудияһы» менән Мәскәү документаль фильмдар студияһы) төшөрөлгән. Фильм каспий моряктарының батырлығыитураһында һөйләй. Ә Әзербайжанда Совет власы урынлаштырылыуға 25 йыл айҡанлы {{comment|«Мәңгелек уттар иле»|«Страна вечных огней»}} (режиссёр Г.Сеидзаде, [[1945 йыл]]) тигән тулы метражлы документаль фильм эшләнгән.

=== Һуғыштан һуңғы йылдар ===
[[1945 йыл]]да музыкальная комедия Узеир Абдул-Гусейн оглы Ғәджибәковтың «Аршин Мал-Алан» музыкаль комедияһы тағы ла экранлаштырылған («Аршин Мал-Алан» фильмы, 1945). Режиссёрҙар Рза Тахмасиб һәм Н. Лещенко милли колорит һәм халыҡ юморы һаҡланған {{comment|ысынбарлыҡты|реалистическая}} ысынбарлыҡты баҙыҡ сағылдырған кинокомедия булдырған. Фильм элекке СССР территорияһында ғына түгел, донъяның төрлө илдәрендә уңыш ҡаҙанған. Был фильм өсөн СССР Дәүләт премияһы [[1946 йыл]]да была присвоена режиссёрҙар Рза Тахмасиб һәм Н.Лещенкоға, композитор Узеир Абдул-Гусейн оглы Ғәджибәковҡа, шулай уҡ актёрҙар Рәшид Мәжид оглы Бейбутовҡа, Ләйлә Бедирбейлигә, А.Гусейнзадеға, М.Калантарли һәм Л.Абдуллаевҡа бирелгән. Был фильмдан һуң әзербайжан киноһында комедия жанрына ынтылыу көсәйгән. Шулай, [[1955 йыл]] режиссёр Т.Тагизаде {{comment|«Осрашыу»|«Встреча»}} тигән, ә Л.Сәфәров — Рәшид Бейбутов төп ролде уйнаған {{comment|«Яратҡан йыр»|«Любимая песня»}} («Бәхтийәр») шаян фильмдарын төшөргән.

[[Файл:Fatali khan.jpg|thumb|«Фатали хан» фильмынан кадр. Уңда Фатали хан (Алескер Алекперов) [[Рәсәй]] илсеһе менән һөйләшеү алып бара.]]
[[1947 йыл]]да режиссёр В. И. Дзиган губин ханы [[Фатали хан]] тормошона бағышланған «Фатали хан» фильмын төшөргән. Экрандарға фильм фәҡәт [[1959 йыл]]да ғына сыҡҡан.

Был ваҡытта {{comment|«Совет Әзербайжаны»|«Советский Азербайджан»}} журналы менән бер үк ваҡытта {{comment|«Йәш быуын»|«Молодое поколение»}} киножурналы (йылына 4 һан). 1945 йылдан 1950 йылға саҡлы документаль фильмды сценаристар И.Ҡасумов, А.Ғулубәков, режиссёрҙар З.Ҡәзимова, Л.Сәфәров, операторҙар А.Нариманбәков, Т.Ахундов, Х.Бабаев, композиторҙар Ҡара Әбүлфаз оғлы Ҡараев, Тофиҡ Алекпер оғлы һ. б. булдырған.

[[1947 йыл]]да {{comment|«Аракстың ҡаршы ярында»|«По ту сторону Аракса»}} (режиссёрҙар И.Әфәндиев, Э. И. Шуб) тулы метражлы фильмы төшөрөлгән. Фильм 1945—1946 йй. Иранда йәшәгән әзербайжан халҡының азатлыҡ көрәше тураһында һөйләгән.

=== 1950-е годы ===
1950-се йылдар башында &quot;Баҡы киностудияһы&quot;нда нигеҙҙә нәфис-документаль һәм публицистик фильмдар төшөрөлгән. 1950-сы йылдар уртаһына инде милли сценаристар, режиссёрҙар, операторҙар һәм рәссамдар кадрҙары әҙерләнгән. Уларҙың күпселеге Бөтә Союз Кинематография Инститкутында уҡыған. Улар иҫәбендә И.Ҡасумов, Э.Мәмәдханлы, И.Тагизаде, Л.Сәфәров, Г.Сәйедбәйле, А.Ибраһимов, Н.Исмаилов, Г.Сәйедзаде, Ш.Мәхмүдбәков, А.Атакешеев, Х.Бабаев, А.Нариманбәков, Т.Ахундов, Р.Оджагов, К.Наджафзаде, Дж. Әзимов, Э.Рзағулиев, Н. Зәйналов һ б.

[[Файл:Не та, так эта.jpg|250px|left|thumb|Узеир Абдул-Ғөсәйен оғлы Ғәджибәковтың шул уҡ исемле музыкаль комедияһы буйынса төшөрөлгән {{comment|«Тегенеһе түгел, тап быныһы»|«Не та, так эта»}} фильм-комедияһынан кадр. Баҙарҙа барған ҡул һуғышында ''Гочу Аскер'' (Мөвсүм Санани, уңда) кинәт кенә ''Рөстәм бәккә'' (Ағасадых Гәрәйбәйле) килеп төртөлә, тегенеһе ҡурҡышынан осраҡлы танышын ҡыҙын йәрәшеүгә бағышланған байрам тантанаһына саҡыра]]

Был йылдарҙа фильмдар тематикаһы байтаҡҡа киңәйгән. Эшселәр һәм колхозсылар, башҡа һөнәр кешеләренең хеҙмәтенә һәм тормошона бағышланған фильмдар төшөрөлгән. Был исемлеккә {{comment|«Тегенеһе түгел, тап быныһы»|«Не та, так эта»}} (1956 йыл, режиссёр Г.Сәйедзаде), {{comment|«Эҫе ҡояш аҫтында»|«Под знойным солнцем»}} ([[1957 йыл]], режиссёр Л.Сәфәров), {{comment|«Ҡара таштар»|«Чёрные камни»}} ([[1958 йыл]], режиссёр А.Гулиев), {{comment|«Шыуышыусы күләгәләр»|«Ползущие тени»}} ([[1958 йыл]], режиссёрҙар И.Әфәндиев һәм Ш.Шәйехов), {{comment|«Уның ҙур йөрәге»|«Её большое сердце»}} ([[1959 йыл]], режиссёр А.Ибраһимов), {{comment|«Ысын дуҫ»|«Настоящий друг»}} ([[1959 йыл]], режиссёр Т. Тагизаде), {{comment|«Үгәй әсәй»|«Мачеха»}} ([[1958 йыл]], режиссёр Г. Исмаилов).

[[1957 йыл]]да «Баҡы киностудияһы» Көнсығыш илдәренең береһендә халыҡтың үҙ азатлығы һәм демократия {{comment|«Беҙҙең кварталдан ике егет»|«Два парня из одного квартала»}} өсөн көрәше хаҡында һөйләгән картинаһын (режиссёрҙары А.Ибраһимов һәм И. В. Гурин, операторҙары М. М. Пилихина һәм Р.Оджагов, композитор Г.Гәрәев) төшөргән.

[[1958 йыл]]да экрандарға Мәхти Ғөсәйензаденың Ғәсән Сәйедбәйле һәм Имран Ҡасумовтың шул уҡ исем йөрөткән повесы буйынса төшөрөлгән партизан Мәхти Ғәнифә оғлы Ғөсәйензадеға бағышланған {{comment|«Алыҫ ярҙарҙа»|«На дальних берегах»}} фильмы сыға.

Балалар фильмдарын үҫтереүгә лә мөһим әһәмиәт бирелә башлай. Режиссёр А. Атакешеев был тәңгәлдә уйнаған. [[1959 йылда]] ул {{comment|«Бер ҡәлғәнең сере»|«Тайна одной крепости»}} фильмын төшөргән.

1950 йылда Әзербайжанда Совет власын урынлаштырыуға 30 йыл тулыуға бағышланған {{comment|«Совет Әзербайжаны»|«Советский Азербайджан»}} (режиссёрҙары М.Дадашов, Ф.Киселев) тигән төҫлө тулы метражлы документаль фильм Канны ҡалаһында [[1951 йыл]]да үткәрелгән халыҡ-ара кинофестивалендә махсус наградаға лайыҡ булған. Ә режиссёр С.Мәмәдовтың {{comment|«С. М. Киров исемендәге ҡултыҡта»|«На заливе имени С. М. Кирова»}} фильмы [[1955 йыл]]да Венециан Халыҡ-ара кинофестивале премияһына эйә булған.

&quot;Баҡы киностудияһы&quot;нда бөтә донъяға билдәле режиссёр Роман Лазаревич Кармендың диңгеҙ нефтселәренең батырҙарса хеҙмәтенә һәм тормошона бағышланған {{comment|«Каспий нефтселәре тураһында повесть»|«Повесть о нефтяниках Каспия»}} ([[1953 йыл]]) һәм {{comment|«Диңгеҙҙе буйһондороусылар»|«Покорители моря»}} ([[1959 йыл]]) фильмдары төшөрөлгән. Был фильмдар өсөн [[1960 йыл]]да режиссёр Р. Л. Кармен, операторҙар Ч.Мәмәдов һәм С. Я. Мединский Ленин премияһы менән бүләкләнгән.

=== 1960-сы йылдар ===
1960-сы йылдарҙан башлап Әзербайжанда күп кенә төҫлө фильмдар төшөрә башлайҙар. [[1960 йылда]] режиссёр Г.Сәйедзаде халыҡ тыуҙырған мифик герой Көроғлыға бағышланған шул уҡ исемле «Көроғлы» нәфис фильмы беренсе киң экранлы әзербайжан төҫлө фильмы булған. {{comment|«Мөхәббәт тарихы»|«История любви»}} фильмы сюжеты нигеҙенә «Ләйлә һәм Мәжнүн» дастаны мотивы ([[1961 йыл]], режиссёр Л.Сәфәров) һалынған.

Комедия жанрындағы фильмдар төшөрөү киң таралыу алған. {{comment|«Ромео минең күршем»|«Ромео мой сосед»}} ([[1963 йыл]], режиссёр Ш.Мәхмүдбәков), {{comment|«Әхмәд ҡайҙа?»|«Где Ахмед?»}} ([[1964 йыл]], режиссёр А.Искәндәров), {{comment|«Йондоҙ»|«Улдуз»}} ([[1964 йыл]], режиссёр А.Гулиев), {{comment|«Аршин Мал-Алан»|«Аршин Мал-Алан»}} ([[1966 йыл]], режиссёр Т.Тагизаде) кеүек кинокомедиялар төшөрөлгән.

Кинематографияға бик күп йәштәр килә: сценаристар ағалы-энеле Ибраһимбәков Рөстәм Мәмәд Ибраһим оғлы һәм Ибраһимбәков Мәҡсүд Мәмәд Ибраһим оғлы, [[Анар]], А.Ахундова, И.Ғөсәйенов, В.Самедоғлу, Р.Фаталиев, режиссёрҙар А.Бабаев, Э.Гулиев, Г.Мирғасимов, И.Әфәндиев, Т.Исмаилов, Г.Әзимзаде, Г.Бабаев, операторҙар З.Мәғәррәмов, Р.Исмайлов, Р.Ғәмбәров, В.Кәримов, рәссамдар Ф.Баһиров, Р.Исмайлов, актёрҙар Г.Мәмәдов, Ш.Алекперов, Ғасан Саттар оғлы Турабов, Р.Балаев, Шафиға Ғашим ҡыҙы һ. б.).

Уларҙың өлкән быуын менән хеҙмәттәшлеге әзербайжан киноһының профессиональ кимәле үҫешенә килтергән. Милли колорит һәи идея тәрәнлеге менән айырылып торған яңы фильмдар барлыҡҡа килә. {{comment|«Был көньяҡ ҡалала»|«В этом южном городе»}} ([[1969 йыл]], режиссёр Э.Гулиев) фильмының үҙәгендә яңы һәм иҫкенең көрәше темаһы тора, кешелекте иҫке ғөрөф-ғәҙәттәрҙән ҡотҡарыу мәсьәләләре ҡарала. Был осорҙа төшөрөлгән фильмдарҙа әхлаҡи-этик проблемалар, хәҙерге тормошҡа төрлө ҡараш, йәш быуынды формалаштырыу төп урын алған. Был дәүер фильмдарында кешеләрҙең характерын анализлау төп урындарҙың береһен биләй. Шундайҙарға, мәҫәлән, фильм {{comment|«Балалыҡтың һуңғы төнө»|«Последняя ночь детства»}} (1969, режиссёр А.Бабаев) фильмы ҡарай.

Ҡайһы бер фильмдарҙа Икенсе донъя һуғышы темаһы сағылыш тапҡан. 1969 йылда режиссёр Ш.Мәхмүдбәковтың {{comment|«Икмәк бүлешеп»|«Хлеб поровну»}} фильмында баҡылыларҙың һуғыштың һуңғы йылдарындағы тормошо һүрәтләнә. Был фильмы өсөн Мәхмүдбәков Әзербайжан ССр-ының Дәүләт премияһына лайыҡ була. Балалар өсөн фильмдапр араһынан {{comment|«Тылсымлы халат»|«Волшебный халат»}} ([[1964 йыл]], режиссёр А. Атакешейев).

1960-сы йылдарҙың икенсе яртыһында документаль кино стилендә айырым үҙгәрештәр була. Диктор тексы юҡҡа сыға, шиғри йүнәлеш һәм аныҡ монтаж күҙәтелә. Бындай үҙгәрештәр Г.Мирғасимовтың {{comment|«Диңгеҙ»|«Море»}} ([[1965 йыл]]), «Ғобустан» (1966), {{comment|«Хәҡиҡәт тауышы»|«Голос правды»}}, {{comment|«Композитор Ғара Гәрәев»|«Композитор Гара Гараев»}} (1967) фильмдарында күҙәтелә. Г.Мирғасимовҡа 1967 йылда был фильмдары өсөн Әзербайжан Ленин Комсомолы премияһы тапшырыла, шундай уҡ премия {{comment|«Был донъяла Самед Вргундың булғаны ҡалай һәйбәт»|«Как хорошо, что был на свете Самед Вургун»}} (1967) фильмы режиссёры Я.Әфәндиевҡа, сценарий авторы И.Шыхлыға, оператор З.Мәмәдовҡа бирелә.

=== 1970-се йылдар ===
Был йылдарҙа тарихи-революцион темаларға бер нисә фильм төшөрөлгән. «[[Мосфильм]]» киностудияһы менән бергә төшөрөлгән Н.Нариманов эшмәкәрлеге тураһында һөйләгән {{comment|«Йондоҙҙар һүнмәй»|«Звезды не гаснут»}} ([[1971 йыл]], режиссёр А. Ибраһимов) фильмы айырым иғтибарға лайыҡ. [[1970 йыл]]да Самед Вургундың {{comment|«Комсомол поэмаһы»|«Комсомольской поэмы»}} мотивтары буйынса 1920-се йылдар комсомолецтарына бағышланған {{comment|«Ете улым минең»|«Семеро сыновей моих»}} (режиссёр Т.Тагизаде) фильмы Әзербайжандың Ленин Комсомолына лайыҡ булған. 1973 йылда режиссёр Э.Гулиев чехословакия киностудияһы менән берлектә {{comment|«Ыңғай ел»|«Попутный ветер»}} фильмын төшөргән. Был сит ил студияһы менән берлектә төшөрөлгән тәүге әзербайжан фильмы булған. {{comment|«Һуңғы артылыш»|«Последний перевал»}} (1971, режиссёр К.Рөстәмбәков), {{comment|«Ғәнджәбасарҙан үс алыусы»|«Мститель из Гянджабасара»}} («Ғатыр Мәмәд», 1974, режиссёр Оджагов Рәсим Мирҡасум оғлы) фильмдары Совет власының тәүге йылдарында әзербайжан ауылдарында синфи көрәш тураһында һөйләй.

[[Файл:Nesimi Film.jpg|300px|thumb|«Нәсими» фильмынан кадр ([[1973 йыл]]), Нәсими ролен актёр Рәсим Балаев уйнаған, шағирҙың тиреһен һыҙырып язалау күренеше, фильм шағирҙы язалаған Халеб ҡалаһында төшөрөлгән.]]
Был йылдарҙа күп кенә тарихи фильмдар төшөрөлгән. «Нәсими» фильмында феодал донъяның социаль һәм әхлаҡи проблемаларына, ғәҙелһеҙлеккә ҡаршы сығырға батырсылыҡ иткән шағир Нәсими тормошо һүрәтләнә ([[1973 йыл]], режиссёр Г.Сәйедбәйле). 1975 йылда VII Бөтә Союз Кинофестивалендә фильм иң яҡшы тарихи фильм премияһына лайыҡ булған. Режиссёр Т.Тагизаде {{comment|«Ҡоркот олатайымдың китабы»|«Книга моего деда Коркута»}} халыҡ эпосы мотивтары буйынса төшөргән «Деде Горгуд» ([[1975 йыл]]) фильмы үҙенә башҡа нәфислеге менән айырыла. [[1979 йыл]]да режиссёр Э.Гулиев «[[Бабек]]» фильмын төшөрә. Фильм [[IX быуат]]та халыҡтың [[Бабек]] етәкселегендә [[Хәлифәт]]кә ҡаршы көрәшенә бағышланған.

[[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] темаһы раскрыта в фильмах {{comment|«Беҙҙең уҡытыусыбыҙ Джабиш»|«Наш учитель Джабиш»}} (1970, режиссёр Г.Сәйедбәйле), {{comment|«Баҡыла елдәр иҫә»|«В Баку дуют ветры»}} ([[1974 йыл]], режиссёр М.Дадашов), {{comment|«Һыбыҙғы тауышы»|«Звук свирели»}} (1975, режиссёр Рәсим Мирҡасум оғлы]]) фильмдарында асылған.

{{comment|«Мине яратам, тип әйт»|«Скажи, что любишь меня»}} ([[1977 йыл]], режиссёр М. Ибраһимбәков), {{comment|«Беҙҙе ғәфү итегеҙ»|«Простите нас»}} (1979, режиссёр режиссёр А.Бабаев) эгоизмға, ҡатылыҡҡа һәм рәхимһеҙлеккә протест сағылған. Сценарист Р. Ибраһимбеков һәм режиссёр Р.Оджаговтың {{comment|«Һорау алыу»|«Допрос»}} фильмында әхлаҡи-этик проблемаларға ҡағылып үтелгән (1979; XIV Бөтә Союз Кинофестиваленең төп призы, Душәнбе, 1980; СССР Дәүләт премияһы, 1981),

Балалар өсөн төшөрөлгән фильмдарға [[1978 йыл]]да режиссёр Исмайлов Рәсим Рза оғлы төшөргән {{comment|«Арыҫлан өйөнән сығып киткән»|«Лев ушел из дома»}}, шулай уҡ {{comment|«Мин йыр ижад итәм»|«Я сочиняю песню»}} ([[1979 йыл]], режиссёр Т.Исмаилов) фильмдары ҡарай.

{{comment|«Биҙәктәр хәтере»|«Память узоров»}} ([[1973 йыл]], режиссёр И.Әфәндиев), {{comment|«Алтын балыҡ»|«Золотая рыба»}} ([[1975 йыл]], режиссёр Ч.Фараджев) кеүек фәнни-популяр фильмдар ҙа был осорҙа булдырылған. Актуаль темаларға әзербайжан фильмдарын булдырғанда кино төшөрөү алымдары, монтажлау һәм тауышландырыуҙың өҫтәлмә мөмкинлектәре ҡулланыла башланған. Бында Т.Бекирзаденың «Диссонанс» ([[1977 йыл]]) фильмын, З.Мәһәррәмовтың {{comment|«Вместе с весной»|«Вместе с весной»}} (1978) картинаһын һ.б. миҫал итеп атап була.

[[1970 йыл]]дан «Әзербайжанфильм» киностудияһында көндәлек тормошта һәм хужалыҡ эшмәкәрлегендә йәмғиәттең антиподтарын, етешһеҙлектәрен һәм хаталарын тәнҡитләгән {{нп2|Мозалан (киножурнал)|«Мозалан»|az|&quot;Mozalan&quot; Satirik Kinojurnalı|&quot;Mozalan&quot;}} сатирик киножурналы сығарыла башлаған.

=== 1980-се йылдар ===
Төрлө темаларға фильмдар был осорҙа ла төшөрөлгән. ҡатмарлы психологик ситуацияларҙа темалар яңыса асылған {{comment|«Көмөш төҫөндәге фургон»|«Серебристый фургон»}} (1982), {{comment|«Күҙ алдындағы ен»|«Чёрт перед глазами»}} 1987 йылда режиссёр Г. Мирғасимов төшөргән {{comment|«Күҙ алдындағы ен»|«Чёрт перед глазами»}} фильмы 1988 йылғы XXI Бөтә Союз кинофестивале премияһына лайыҡ була, {{comment|«Момент структураһы»|«Структура момента»}}, {{comment|«Эшлекле сәфәр»|«Деловая поездка»}} (1982), {{comment|«Минең олатайымдың олатаһының олатаһы»|«Дедушка дедушки моего дедушки»}} һ.б. фильмдарында ҡатмарлы психологик ситуацияларҙа темалар яңыса асылған. [[1988 йыл]]да Вәғиф Мостафаев төшөргән {{comment|«Ҡәбәхәт»|«Мерзавец»}} сатирик фильмында кеше характерының деформация процесы күрһәтелгән.

Революцион темаларға төшөрөлгән тарихи фильмдар араһында [[1983 йыл]]да режиссёр Г. Турабовтың {{comment|«Аттарға»|«По коням»}} фильмы, Жәйхун Мирзоевтың {{comment|«Диңгеҙҙән сигнал көтөгөҙ»|«Ждите сигнал с моря»}} ([[1986 йыл]]) фильмдары билдәле. [[1985 йыл]]да режиссёр Р.Исмайлов Советтар Союзы Геройы Асланов Ази Ахад оғлы тураһында {{comment|«Мин һеҙҙе үҙемдеү ғүмеремдән дә артығыраҡ яраттым»|«Я любил вас больше своей жизни»}} фильмын төшөргән.

Шулай уҡ балалар өсөн дә фильмдар төшөрөлгән. «Асиф, Вәсиф, Ағасиф» (1983, режиссёр Р. Исмайлов), {{comment|«Музыка уҡытыусыһы»|«Учитель музыки»}} (1983, режиссёр Т.Исмаилов), {{comment|«Корабль сәғәтенең сере»|«Тайна корабельных часов»}} (1982, режиссёр Р. Шабанов), {{comment|«Шкатулка Исмаилбәктең ҡумтаһы»|«Шкатулка Исмаилбека»}} (1983, режиссёр Г.Азимзаде), {{comment|«Ғәриб ендәр илендә»|«Гариб в стране джиннов»}} (1987, режиссёр А.Атакешеев) һ. б. фильмдар популяр булған.

[[1989 йыл]]да Ч. Зәйналов «Контакт» исемле беренсе әзербайжан фантастик фильмын (1989) төшөргән.

Совет власының һуңғы йылдарында Госкино һәм СССР Үҙәк телевидениеһы заказы буйынса «Әзербайжанфильм» йылына 7-8 нәфис фильмға яҡын төшөргән.

Был йылдарҙа {{comment|«Ҡайҙа һин, минең йәшел ярым»|«Где ты, мой берег зеленый»}}, {{comment|«Эскулап пиалаһының сере»|«Тайна Эскулапской пиалы»}}, {{comment|«Яңырыу»|«Возрождение»}}, {{comment|«Ер алдындағы бурыс»|«Долг перед землёй»}} һ.б. фильмдары кеүек фәнни-популяр фильмдар төшөрөүҙе дауам иткәндәр.

=== 1990-сы йылдар ===
1990—1995 йй. бөтөн фильмдар ҙа тиерлек эшҡыуарҙар аҡсаһына булдырылған. Шул осорҙа 40-тан артығыраҡ нәфис фильм һәм 125 документаль картина төшөрөлгән. Был йылдарҙа режиссёр Салаев Аяз Рәмиз оғлы, Вағиф Мостафаев, Ғөсәйен Мәхтиев, Явар Рзаев, Жәмил Гулиев, Шахмар Алекперов, Рәмиз Азизбейли, сценаристар Рәмиз Раушан, Орхан Фиҡрәтоғлу, Натик Расулзаде, Айдын Дадашев ижад иткән.

[[1991 йыл]]дың 18 октябрендә, [[Әзербайжан]]дың бойондороҡһоҙлоғо тергеҙелгәндән һуң, мәҙәниәт үҫешендә яңы эра башланды. Шуға һәм Ҡарабах һуғышына бәйле, ватансылыҡ фильмдарҙа иң төп темаларҙың береһенә әйләнде.

Режиссёр Рәмиз Азизбейли һәм продюсер Садраддин Дашдамировтың {{comment|«Бәхет йөҙөгө»|«Кольцо счастья»}} (әзерб. Bəxt üzüyü) әҫәре бойондороҡһоҙ Әзербайжандың коммерция фильмдары канондарына яуап биргән тәүге фильмы булды.

Режиссёр Аяз Салаевтың һәм продюсер Садай Ахмедовтың «Яраса» фильмы әзербайжан фильмына донъя аренаһына юл асты. Картина Анжей фестиваленең ([[Франция]]) «Гран При»һына лайыҡ булды һәм 20-нән артыҡ кинофестивалдәрҙә ҡатнашты.

Хәҙерге заман әзербайжан фильмдары, 1990-сы йылдарҙан башлап, халыҡ-ара кинофестивалдәрҙә күрһәтелде.

1995 йылда сценарист Рустам Ибраһимбеков {{comment|«Ҡояштан йонсоғандар»|«Утомлённые солнцем»}} фильмын иң яҡшы сит ил фильмы тип таныған «Оскар» премияһына лайыҡ булды.

1996 йылда Гусейн Мехтизаденың {{comment|«Башҡа ваҡыт»|«Чужое время»}} фильмы [[Мадрид]]та үткән халыҡ-ара фестивалендә ике номинацияла, «Иң яҡшы режиссёр» һәм «Иң яҡшы йәш актриса» номинацияларында билдәләнгән.

1997 йылда режиссёр Вағиф Мустафаев һәм продюсер Рафиға Кулиеваларҙың {{comment|«Барыһы ла яҡшыға»|«Все к лучшему»}} фильмы Оберхаузен Халыҡ-ара кинофестивалендә бер үк ваҡытта дүрт призға лайыҡ була.

1998 йылда режиссёр Явар Рзаевтың «Сары Гялин» фильмы Карловы Варала {{comment|«Азатлыҡ»|«Свобода»}} [[АҠШ]] призы һәм «Киношок» Халыҡ-ара кинофестивалендә «Иң яҡшы сценарий» номинацияһы менән бүләкләнә.

1999 йылдың 17 майында, Дәүләт Фильмофонды фойеһында йыйылған 32 кинорежиссёр Әзербайжан Профессиональ Кинорежиссёрҙар Гильдияһы булдырыу тураһында килешә.

==== Фильмы ====
«Убийство в ночном поезде»(1990) — режиссёр Абдула Мәхмүдов

«День казни» (1990) — режиссёр Гөли Азимзаде

«Свидетельница» (1990) — режиссёр Гусейн Мехтиев

«Кольцо счастья»(1991) — режиссёр Рәмиз Азизбейли, продюсер Садраддин Дашдамиров

«Газалхан» (1991) — режиссёр Шахмар Алекперов, продюсер Гусейн Аға Ғасымов

«Вне»(1991) — режиссёр Вағиф Мустафаев, продюсер Вағиф Асадуллаев

«Семь дней после убийства» (1991) — режиссёр Рәсим Ожағов

«Крик» (1993) — режиссёр Жәйхун Мирзоев

«Фарьяд» (1993) — «Ашҡар фильм» студияһы — режиссёр Жәйхун Мирзоев, продюсер Нәзим Абдуллаев;

«Тахмина»(1993) — режиссёр Рәсим Ожағов, продюсер Рәсүл Кулиев

«Станбульская история» (1994) — режиссёр Рәсим Ожағов, продюсер Рәсүл Кулиев

«Яраса» (1995) — режиссёр Аяз Салаев, продюсер Садай Ғасанов.

== Хәҙерге осор ==
42-се Халыҡ-ара Хьюстон кинофестивалендә {{comment|«40-сы ишек»|«40-я дверь»}} фильмы, «Иң яҡшы сит ил фильмы» номинацияһында, алтын наградаға «Gold Remi Award Foreign»&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.tatar-inform.ru/news/2009/04/27/164725/ Азербайджанский фильм «40-я дверь» получил «золото» международного кинофестиваля&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222220210/http://www.tatar-inform.ru/news/2009/04/27/164725/ |date=2017-12-22 }}&lt;/ref&gt; лайыҡ була.

2008—2018 йылдарға әзербайжан фильмын үҫтереү дәүләт программаһы ҡабул ителгән.

2012 йылда киноны үҫтереү маҡсатында, үҙ эсенә 18 кинокомпания индергән Әзербайжан Республикаһы продюсерҙар Гильдияһына нигеҙ һалына. Продюсерҙар Гильдияһы {{comment|«Киң ҡараш»|«Широкий взгляд»}} («Geniş baxiş»)&lt;ref name=&quot;lg1&quot;&gt;[http://www.trend.az/life/socium/2241100.html Киностудия «Азербайджанфильм» подвела итоги за 2013 год]&lt;/ref&gt; сценарийҙар конкурсы ойоштора.

=== 2000-се йылдар ===
2001 йылда Әзербайжанфильм киностудияһы һәм Вахид етештергән мелодрама элементтары менән комедия премьераһы — {{comment|«Төш»|«Сон»}} (2001). Фильм 1993 йылда уҡ төшөрөлгән, әммә 1994 йылда ул билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында кәштәлә ятҡырыла, һәм ахырҙа Әзербайжан Президенты Гейдар Алиевтың бойороғо менән 2001 йылда фильм донъя күрә. Фильмдың актёрҙар составы Нәсибә Зәйналова, Сиявуш Аслан, Яшар Нури, Гюндуз Аббасов кеүек бөйөк актёрҙарҙан, шулай уҡ йәш быуын актёрҙарынан (Баһрам Багирзаде, Илһам Ғасымов, Аян Мирғасымов һ. б.) торған.

{{comment|«Ҡара тамға»|«Чёрная метка»}} — Эльмира Ахундованың {{comment|«Полиграфист үлеме»|«Смерть полиграфиста»}} китабы мотивтары буйынса әзербайжан режиссёры Мустафаев Вағиф Бехбуд оғлының [[2003 йыл]]да төшөрөлгән фильмы. Фильмда совет һәм әзербайжан киноһының билдәле актёрҙары уйнай. Режиссёр-ҡуйыусы Вағиф Мустафаев шулай уҡ был картина менән бер ваҡытта {{comment|«Милли бомба»|«Национальная бомба»}} фильмын да ҡуйған.

[[2004 йыл]]дың 21 июнендә әзербайжан режиссёры Вағиф Мустафаевтың {{comment|«Милли бомба»|«Национальная бомба»}} комедияһы премьераһы булған. Один из Актёрҙарҙың береһе Ғасан Мамедов, фильмды төшөргән ваҡытта, премьераға саҡлы барып етмәй, 2003 йылдың 26 авгусында, вафат була. «Милли бомба» фильмы Бойондороҡһоҙ Илдәр Союзының (СНГ), Латвия, Литва һәм Эстонияның, Смоленск ҡалаһында (2004 й.) үткән «Яңы кино. XXI быуат» I Халыҡ-ара кинофестивалендә «Гран-При», һәм шул уҡ йылда Бөйөк Новгородта «Йылмай, Рәсәй» комедия фильмдары кинофестивалендә «Гран-При» яулай. XV Халыҡ-ара Варна кинофестивалендә (Болгария, 2007) {{comment|«Милли бомба»|«Национальная бомба»}} фильмы Изге Климент Охридский исемендәге София университетының {{comment|«Әсе сеүәтә»|«Горькая Чаша»}} академик призына лайыҡ була.

[[2006 йыл]]да «Әзербайжанфильм» студияһында режиссёр Олег Сафаралиевтың [[Берлин]]да, [[Монреал]]дә, [[Истанбул]]да, Хайфала, [[Рио-де-Жанейро]]ла күрһәтелгән {{comment|«Хуш бул, көньяҡ ҡалаһы»|«Прощай, южный город»}} картинаһы төшөрөлә. Фильм [[2006 йыл]]да иң яҡшы фильм өсөн {{comment|«Гызыл чыраг»|«Золотой светильник»}} Әзербайжан милли кинематографик премияһына лайыҡ була. Шулай уҡ Алматы ҡалаһында «Евразия» 3-сө Халыҡ-ара кинофестивалендә «ARRI» призын һәм 2007 йылда 5-се «Мәскәү премьера»һы тамашасылар һөйөүе призын яулай.

==== Фильмдар ====
«Сон» (2001) — режиссёр Оҡтай Мир-Ҡасимов

«Ғажи-Ҡара»(2002) — режиссёр Жаһангир Меһтиев

«Колдун» (2003) — режиссёр Фикрет Алиев

«Мелодия пространства» (2004) — режиссёр Ғөсәйн Меһтиев

«Национальная бомба» (2004) — режиссёр Вағиф Мустафаев

«Там, где сливаются реки» (2004) — режиссёр Нижат Фәйзуллаев

«Заложник» (2006) — режиссёр Элдар Кулиев

«Ложь» (2006) — режиссёр Рәмиз Азизбейли

«Прощай, южный город» (2006) — режиссёр Олег Сафаралиев

«Мы вернемся» (2007) — режиссёр Элхан Ҡасимов

«Доброе утро, мой ангел!» (2008) — режиссёр Оҡтай Мир-Ҡасимов

«Крепость» (2008) — режиссёр Шамил Кямил оғлы Нажафзаде

=== 2010-сы йылдар ===
[[Файл:Постер фильма Град.jpg|слева|мини|330x330пкс|«Град» фильмы афишаһы]]
2012 йылда режиссёр Элхан Жафаров Ҡарабах һуғышы темаһына Ағиль Аббастың шул уҡ исемле романы һәм картина сценарийы буйынса {{comment|«Град»|«Рашҡы, боҙборсаҡ»}} фильмын төшөрә. Фильмдың композиторы Полад Бюльбюль-оғлы булған. Фильм Исмаиллы һәм Ағдам райондарында, [[Баҡы]]ла һәм башҡа төбәктәрҙә төшөрөлгән. 2012 йылдың 2 авгусында Әзербайжан милли киноһы көнөндә «Низами» кино Үҙәгендә фильм премьераһы булған.

Шул уҡ йылда режиссёр Рәмиз Ғасаноғлу Әзербайжан мәҙәниәт һәм туризм министрлығы заказы буйынса, Жафар Жаббарлы исемендәге «Әзербайжанфильм» киностудияһы ярҙамы менән, әзербайжан ғалимы, шағиры һәм драматургы Мирза Фатали Ахундовҡа бағышланған фильм төшөрә. Фильм сценарийы авторы — Әзербайжан халыҡ яҙыусыһы Анар. 2012 йылдың 28 ноябрендә [[Баҡы]] ҡалаһы «Низами» кино үҙәгендә фильмдың премьераһы булған. Киноны бер өлөшө [[Шеки]]ҙа төшөрөлгән. Дөйөм алғанда, фильм Әзербайжанда, Грузияла һәм Төркиәлә (Истанбул) төшөрөлгән.
[[Файл:Постер фильма Степняк.jpg|мини|{{comment|«Далала йәшәүсе»|«Степняк»}} фильмының постеры]]
2012 йылда шулай уҡ әзербайжан режиссёры Шамил Алиевтың «Степняк» фильмы донъя күрә. Был фильм бик күп конкурстарҙа һәм кинофестивалдәрҙә ҡатнашҡан.
* 2014 йылда «Оскар» премияһының «Сит ил телендәге иң яҡшы фильм» номинацияһы буйынса алдан әҙерләнгән исемлегенә индерелгән
* 2012 йылдың сентябрендә Анапала үткән XXI «Киношок» кинофестивалендә ҡатнашҡан
* Шул уҡ йылда Алматыла үткән «Евразия» VII халыҡ-ара кинофестивале программаһына индерелгән 
* 2012 йылдың октябрендә [[Дүшәнбе]] ҡалаһында үткән «Дидор» V Халыҡ-ара фестивалендә күрһәтелгән. Был кинофестивалдең йомғаҡлау өлөшөндә фильмдың  режиссёры Шамил Алиев «Әкиәти ысынбарлыҡ өсөн» Халыҡ-ара жюрийының махсус дипломына лайыҡ булған.
* [[Таллин]]да үткән {{comment|«Ҡара төндәр»|«Тёмные ночи»}} (12-28 ноября) XVI Халыҡ-ара кинофестиваленең төп конкурс программаһына индерелгән.
* 2012 йылдың 4 декабрендә 35-се Ҡаһирә Халыҡ-ара кинофестивалендә күрһәтелгән
* 2012 йылдың декабрендә [[Тбилиси]]ҙа үткән XIII кинофестивалдә 
* 2013 йылдың мартында Анкарала үткән XXIV кинофестивалдә ҡатнашҡан
* Шул уҡ йылдың майында — Хабаровск ҡалаһыннда үткән {{comment|«Алтын Баһадир»|«Золотой Витязь»}} кинофестивалендә 
* 2013 йылдың октябрь-ноябрендә 62-се Манһейм — Һайдельберг Халыҡ-ара кинофестивалендә күрһәтелгән
* 2013 йылдың ноябрендә Ҡаҙанда үткән IX мосолман Халыҡ-ара фестивалендә 
* 2014 йылдың ғинуарында Даккала үткән XIII кинофестивалендә ҡатнашҡан
2012 йылда режиссёр Фариз Ахмедовтың ҡыҫҡа метражлы фильмы донъя күрә. Фильмды төшөрөү 2011 йылдың ноябрендә тамамланған. 2012 йылдың 14 апрелендә фильмдың донъя премьераһы [[Дубай]] ҡалаһында үткән. 2012 йылдың 14 һәм 16 апрелдәрендә фильм Дубайҙа V Ҡултыҡ Кинофестивале сиктәрендә күрһәтелгән. На 2012 йылдың 12 июленән 15 июленә тиклем Ярославлдә үткән {{comment|«Донъяға яҡтылыҡ»|«Свет миру»}}  II халыҡ-ара йәштәр кинофестивалендә күрһәтелгән, фильм «Нәфис фильм» номинацияһында икенсе урын алды һәм «Балалар фильмы» номинацияһының «В» (19-30 йәштәр) категорияһында еңгән. 2012 йылдың 5 сентябренән алып 11 сентябренә тиклем VIII Ҡаҙан халыҡ-ара мосолман киноһы кинофестивале сиктәрендә күрһәтелгән. Шулай уҡ был картина 16 сентябрҙән алып 23 сентябренә тиклем VII Батуми халыҡ-ара арт-хаус фильмдар фестивалендә, Мәскәүҙә V Бөтә Рәсәй ҡыҫҡа метражлы автор фильмдары фестивале сиктәрендә күрһәтелгән һәм фестиваль дипломы менән билдәләнгән. Картина 27 сентябрҙә «Маяҡ» фестивале сиктәрендә {{comment|«Йондоҙ»|«Звезда»}} кинотеатрында, 28 сентябрҙә — {{comment|«Сәнғәт донъяһы»|«Мир искусства»}} кинотеатрында, ә 29 сентябрҙә Мәскәүҙә «Художественный» кинотеатрында күрһәтелгән. 2012 йылдың октябрендә фильм [[Ташкент]] халыҡ-ара кинофорумы сиктәрендә {{comment|«Алтын гепард»|«Золотой гепард»}} Йәштәр ижады һарайында күрһәтелгән.
[[Файл:Ali and Nino poster.jpg|мини|324x324пкс|«Али һәм Нино» фильмына постер]]

Шулай уҡ ошо йылды әзербайжан режиссёры, ANS компаниялар төркөмө президенты Вәхид Мустафаевтың «Ходжа» хәрби фильмы сыға. Режиссёрҙың атаһы — Фуад Мустафаев фильм идеяһы авторы булып тора. Фильм Ходжалы үлтерешенә бағышланған. Фильм Ҡарабах һуғышы йылдарында ике ғашиҡ парҙың трагик яҙмышы тураһында һөйләй. «Ходжа» неоэкспрессионизм жанрында төшөрөлгән тәүге фильм [[Ходжа (фильм)#cite note-Мнения-2|&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;]], һәм шулай уҡ Ходжалы трагедияһын сағылдырған тәүге тулы метражлы фильм тип һанала. Фильм 2011 йылдың ноябренән алып 2012 йылдың ғинуарына тиклем Баҡыла һәм Шекиҙа төшөрөлгән. 2012 йылдың 7 октябрендә фильм Антальяла үткән 49-сы халыҡ-ара {{comment|«Алтын әфлисун»|«Золотой апельсин»}} кинофестивалендә күрһәтелгән. 2012 йылдың 29 ноябрендә фильм 35-се [[Ҡаһирә]] халыҡ-ара кинофестивалендә күрһәтелгән. Фильм шулай уҡ [[Иран]]да 31-се «Фаджр» халыҡ-ара кинофестивалендә күрһәтелгән. [[2013 йыл]]дың 31 мартында Ходжа фильмы Мәскәүҙә күрһәтелгән.
[[2016 йыл]]дың 27 ғинуарында продюсер Алиева Лейла Илһам кызының «Али һәм Нино» фильмы премьераһы булған. Фильм Ҡорбан Сәидтең шундай уҡ исемле романы мотивтары буйынса төшөрөлгән. Фильм ике баҡылының: мосолман әзербайжан Али хан Ширваншир менән христиан грузин ҡыҙы Нино Кипиани мөхәббәте тарихын һөйләй. Фильмда төп ролдәрҙе (грузин ҡыҙы Нино) Мария Вальверде һәм (әзербайжан Али) Адам Бакри кеүек танылған актёрҙар уйнай. Фильм Әзербайжанда, атап әйткәндә, Баҡыла, уның боронғо өлөшөндә, Ичери Шехерҙа, Гобустанда һәм Биби-Эйбатта, илдең төбәктәрендә — Хыналыг һәм Гедабеке тигән үҙенсәлекле ауылдарында, һәм шулай уҡ [[Төркиә]]лә төшөрөлгән.

2016 йылдың 21 апрелендә режиссёр һәм сценарист Эмиль Гулиевтың {{comment|«Шаршау»|«Занавес»}} драматик фильмы премьераһы булған. 2017 йылда шул уҡ режиссёрҙың {{comment|«Икенсе шаршау»|«Второй занавес»}} фильмы донъя күрҙе.
[[Файл:Film Posol zari.jpg|справа|мини|Постер фильма «Посол зари»]]

==== Фильмдар ====
«Дополнительное воздействие» (2010) — режиссёр Элхан Жафаров

«Актриса» (2011) — режиссёр Ровшан Исах

«Спаситель человечества» (2011) — режиссёр Элхан Жафаров

«Град» (2012) — сценарий авторы Ағил Магомед оғлы Аббасов, композитор Полад Бюльбюль-оғлы, режиссёр Элхан Жафаров

«Не умирай, пока не отомстишь» (2012) — режиссёр Оҡтай Мир-Ҡасимов

«Посол зари» (2012) — режиссёр Аҡиф Рустамов

«Степняк» (2012) — режиссёр Шамил Алиев

«Хожа» (2012) — режиссёр Вахид Мустафаев

«Занавес» (2016) — режиссёр Эмиль Гулиев

«Занавес» (2017) — режиссёр Эмиль Гулиев

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.mct.gov.az/?/ru/culturehistory/2673/216 Министерство культуры и туризма Азербайджана. Кино. Зарождение. Этапы развития]
* [http://www.anl.az/down/medeniyyet2007/avqust/medeniyyet2007_avqust_464.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223220032/http://www.anl.az/down/medeniyyet2007/avqust/medeniyyet2007_avqust_464.htm |date=2017-12-23 }} Интервью в газете «Эхо» с режиссёром Октаем Миркасымовым. −2007. −3 августа.-С.8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223220032/http://www.anl.az/down/medeniyyet2007/avqust/medeniyyet2007_avqust_464.htm |date=2017-12-23 }}
* [http://mirtv.ru/content/view/71138/11/{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Кинематограф Азербайджана встречает день рождения новосельем]
* [http://azerbaijan.tourism.az/index.php?/az/topmenu_content/844 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305195133/http://azerbaijan.tourism.az/index.php?%2Faz%2Ftopmenu_content%2F844 |date=2016-03-05 }} Kino sənətinin yaranma tarixi. Səssiz dövr (1920—1935) (История создания киноискусства. Период немого кино (1920—1935))] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305195133/http://azerbaijan.tourism.az/index.php?%2Faz%2Ftopmenu_content%2F844 |date=2016-03-05 }}{{ref-az}}
* [http://www.mct.gov.az/?/ru/azculture/view/83/ Министерство культуры и туризма Азербайджана. Азербайджанское кино в 1935—1938 годах. Период звукового кино]
* {{YouTube|wPMLg2rGLYI| Фильм Мурада Ибрагимбекова «Нефть», получивший главный приз 60-го международного кинофестиваля в Венеции «Серебряный Лев» в номинации «лучший короткометражный фильм» (2003 год)}}

{{Европа по темам |кинематографы|Кинематограф|цвет=Азербайджан}}
{{Азия по темам |кинематографы|Кинематограф|цвет=Азербайджан}}

[[Категория:Әзербайжан кинематографы]]
[[Категория:Милли кинематографтар тураһында обзор мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>jnfw6qab46nxgy0jevby4u4fwelxe8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әрмәнстандың Милли картиналар галереяһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138041</id>
    <revision>
      <id>1299506</id>
      <parentid>1286506</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T14:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33903" sha1="gtr3yr0fajzpkbz30vc819n60l5lyym" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әрмәнстандың Милли галереяһы''' ({{Lang-hy|Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահ}}) — [[Әрмәнстан]]дың төп һынлы сәнғәт музейы. Ул [[БДБ]] территорияһында иң ҙур музейҙарҙың береһе булып тора&lt;ref name=&quot;Все музеи мира&quot;&gt;[http://allmuseum.ru/armenia Государственная картинная галерея Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301044123/http://allmuseum.ru/armenia |date=2017-03-01 }}&lt;/ref&gt;.

Галерея [[1921 йыл]]да нигеҙләнә һәм [[Ереван]]да [[Республика майҙаны (Ереван)|Республика майҙаны]]ндағы Музей комплексының бер өлөшөн тәшкил итә. Милли галерея комплекстың өсөнсө — һигеҙенсе ҡаттарын биләй, ә аҫҡы ике ҡатта Әрмәнстандың Милли тарихи музейы урынлашҡан. Әрмән һынлы сәнғәте тупланмаһы буйынса — донъялағы иң ҙур коллекция. Музейҙа [[Айвазовский Иван Константинович|Айвазовский]] картиналары коллекцияһының иң тулы коллекцияһы ҡуйылған (Феодосиялағы И. К. Айвазовский исемендәге Милли картиналар галереяһынан ҡала). Әрмәнстандың Милли галереяһы фондында 35 меңдән ашыу&lt;ref&gt;[http://www.gallery.am/ru/Departments/archive/ Архивный отдел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220041326/http://www.gallery.am/ru/Departments/archive/ |date=2020-02-20 }}&lt;/ref&gt; һаҡлау берәмеге иҫәпләнә, Көнбайыш Европа фондында 350-нән ашыу һүрәт бар.

== Әрмән сәнғәте ==
Яҡынса 700 сәнғәт өлгөһө бар&lt;ref&gt;[http://www.gallery.am/ru/Departments/armPainting/ Отдел армянской живописи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180625161344/http://www.gallery.am/ru/Departments/armPainting/ |date=2018-06-25 }}&lt;/ref&gt;. Әрмән классик сәнғәте экспозицияһы урта быуат фрескаларының һәм миниатюраларының дөрөҫ күсермәләре өлгөләренән башлана. [[XVIII быуат]] әрмән сәнғәте нигеҙҙә Овнатаняндар династияһының һынлы сәнғәт мираҫынан баш ала. О. Овнатанян әҫәрҙәренән тыш, бында [[XIX быуат]] башында ижад иткән, әрмән һынлы сәнғәтендә портрет жанрына нигеҙ һалған А. Овнатанян ижады тулыраҡ бирелгән. Музейҙа әрмән милләтле рус рәссамы, әрмән мотивтарына күп әҫәрҙәр яҙған [[Айвазовский Иван Константинович|И. Айвазовский]]&lt;nowiki/&gt;ҙың 62 картинаһы һаҡлана&lt;ref name=&quot;армянское&quot;&gt;[http://www.gallery.am/ru/Armenian/OilPainting/ Армянская живопись] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309010640/http://www.gallery.am/ru/Armenian/OilPainting |date=2018-03-09 }}&lt;/ref&gt;. Галереяның әрмән экспозицияһының билдәле өлөшө [[XIX быуат]]&lt;nowiki/&gt;та — [[XX быуат]] башында йәшәгән әрмән сәнғәте классиктары — В. Суренянц, С. Агаджанян, Е. Тадевосян, Ф. Терлемезян, Г. Башинджагян, М. Сарьян, А. Коджоян, А. Фетваджян һ. б. ижадына арнала.&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Hovnatanyan.jpg|Успение Богородицы. О Овнатанян, XVIII быуат
File:Portrait of Natali Teumian (1830-40).jpg|А. Овнатанян, Туманян Натали портреты, 1830-1840 йылдар
File:Суренянц, «Попранная святыня», 1895.jpg|В. Суренянц, Попранная святыня, 1895 й.
File:П. Терлемезян. Гавит Санаинского монастыря, 1904.jpg|П. Терлемезян, Гавит Санаинского монастыря, 1904 й.
File:The Genius and the Crowd.jpg|Е. Татевосян, Гений һәм халыҡ төркөмө, 1919 й.
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Picnic on the bank of the Kura (1860).jpg|С Нерсисян, Куралағы пикник, 1860 й.
File:By the Well. Hot Day, 1908.jpg|М. Сарьян, Ҡоҙоҡ эргәһендә, эҫе көн, 1908 й.
File:V. Makhokhyan. Ocean.jpg|В Махохян, Океан, 1918-1920 йылдар
File:Z. Zakarian. Still life. Art items.jpg|З. Закарян, Натюрморт. Художестволы әйберҙәр, 1900 й.
File:Fetvadjian Ani cathedral 1905.jpg|А. Фетваджян, Ани Кафедраль соборы, 1905 йыл
&lt;/gallery&gt;

== Көнбайыш Европа сәнғәте ==
Яҡынса 170 картина һаҡлана&lt;ref name=&quot;зарубежные&quot;&gt;[http://www.gallery.am/ru/Departments/foreignPainting/ Отдел зарубежной живописи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307054825/http://www.gallery.am/ru/Departments/foreignPainting/ |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Нигеҙҙә, төп дүрт — итальян, фламанд, голланд һәм француз коллекциялары, шулай уҡ испан, немец һ. б. һынлы сәнғәт мәктәптәре картиналары ла бар. [[XVI]]—[[XVII быуат]]&lt;nowiki/&gt;тарҙағы Европа графикаһы тупланмаһында 180-дән ашыу әҫәр иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://gallery.am/ru/European/Graphics/ Коллекция европейской графики]&lt;/ref&gt;.

=== Итальян коллекцияһы ===
[[Файл:Tintoretto_Appolon_and_Mars.jpg|справа|мини|250x250пкс|[[Тинторетто]], «Аполлон һәм Пан» ]]
Музей тупланмаһында итальян сәнғәте [[XIV быуат]] әҫәрҙәре менән асыла&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=198}}&lt;/ref&gt;. Боттичелли мөхитендәге билдәһеҙ рәссамдың «Рождество» картинаһы иғтибарға лайыҡ. Абруйлы Тинтореттоның «Аполлон и Пан» картинаһы — Юғары Яңырыу осороноң сағыу миҫалы. XVII йөҙ йыллыҡтың итальян портрет сәнғәте музей коллекцияһында Б. Строцциҙың «Никола Куччи портреты» һәм Болон мәктәбенең сағыу вәкиле Гверчиноның ике портреты менән кәүҙәләндерелә. Портрет жанрының иртә осорона Понтормо эше тура килә. Коллекция Библия сюжеттарына бик бай. Бында Я. Бассаноның «Рождение Христа и поклонение пастухов» (күптән түгел галерея Бассаноның тағы бер әҫәренә эйә була) һәм Л. Бассаноның «Добрый самарянин», Л. Джордано, П. Кортона, С. Риччи, Л. Синьорелли, П. Батони&lt;ref name=&quot;Дрампян,207&quot;&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=207}}&lt;/ref&gt;, Л. Бернардино, П. Фаринати, Сассоферрато, А.Турки, Дж. Каведоненың Библия темаһына яҙған эшиәре ҡуйылған. Шулай уҡ Б. Гарофало&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=200}}&lt;/ref&gt;, С. Конка, Э. Сирани һ.б. Богородица портреттары ла иғтибарға лайыҡ. и др. Пейзаж төшөрөүсе рәссамдарҙан музейҙа Ф. Дзуккарелли, Дж. Гизольфи һәм XVIII быуаттың билдәһеҙ оҫталарының картиналар тупланмаһы бар. Шул уҡ осорға дәүерҙең иң билдәле итальян оҫталарының береһе — Ф. Гвардиҙың «Дворик» картинаһы ҡарай.

Галерея тупланмаһында Дж. Тьеполо, Дж. Панини, [[Цуккаро, Федерико|Ф.]] Цуккаро, Я. Эмполи, Л. Камбьязо, С. делла Белла кеүек авторҙарҙың графика эштәре бар.&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Pietro da Cortona. St. Mary, little Jesus and st. Katharina.jpg|П. Кортон, Богородица, бәләкәй Ғайса бәйғәмбәр һәм изге Катарина
File:Bernardo Strozzi. Portrait of Nikola Kuchi.jpg|Б. Строцци, Никола Куччт портреты
File:Jacopo Bassano. The birth of Jesus and adoration of the shepherds.jpg|Я. Бассано, Рождение Христа и поклонение пастухов
File:Guercino. Cleopatra.jpg|Гверчино, Клеопатра
File:Francesco Guardi. Yard.jpg|Ф. Гварди, Ихата
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Sebastiano Conca. Godmother.jpg|С Конка, Богородица
File:Benvenuto Tisi. Madonna and Child.jpg|Гарофало, Сабый менән Мадонна
File:Luca Giordano. The good shepherd.jpg|Л. Джордано, Изге Пастырь
File:Bernardino Luini. St. Sebastian.jpg|Л. Бернардино, Изге Себастьян
File:Luca Signorelli. Children's massarce.jpg|Л. Синьорелли, Сабыйҙарҙы туҡмау
&lt;/gallery&gt;

=== Фламанд һәм голланд коллекцияһы ===
[[Файл:Anthony_van_Dyck._Descent_from_the_Cross.jpg|справа|мини|249x249пкс|А. В/ Дейк, «Тәренән төшөрөү»]]
1982 йыл мәғлүмәттәре буйынса галереяла 30-ға яҡын&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=209}}&lt;/ref&gt; фламанд һәм 60 голланд&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=217}}&lt;/ref&gt; һынлы сәнғәте әҫәре күргәҙмәгә ҡуйыла. Музей коллекцияһының Нидерландтарҙың голланд һәм фламанд һынлы сәнғәт мәктәбенең күпселек эштәре XVII быуатҡа ҡарай&lt;ref name=&quot;Европейская&quot;&gt;[http://www.gallery.am/ru/European/OilPainting/ Европейская коллекция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323155339/http://www.gallery.am/ru/European/OilPainting |date=2018-03-23 }}&lt;/ref&gt;.

Музей тупланмаһында фламанд һынлы сәнғәте беренсе дәрәжәле оҫталарҙың картиналары менән күрһәтелә. Улар араһында [[Питер Пауль Рубенс|П.]] [[Питер Пауль Рубенс|Рубенсты]]ң «Шествие Силена» һәм Ван Дейктың «Снятие с креста» эштәре бар. Г. Вербрюген менән Я Фейт натюрморттары ҡыҙыҡлы. Фламанд портреттары бер нисә картинанан ғибәрәт&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=213}}&lt;/ref&gt;, шуларҙың иң күренеклеһе П. Пурбустың һәм [[XVII быуат]]тың билдәһеҙ оҫтаһының ҡатын-ҡыҙ портреты. Фламанд жанр һынлы сәнғәте Д. Тенерис-Кесенең ике рәсеме һ.б. аша кәүҙәләндерелә. Сағыштырмаса билдәһеҙ рәссам Я. Коссирстың «Фавн в гостях у крестьян» картинаһы тиңһеҙ реализм менән башҡарылған. Галереяла фламанд пейзажисы Й. Момперҙың «Горный пейзаж» тигән әҫәре бар.

Голланд коллекцияһы алтын быуаттың билдәле оҫталарының эштәрен тәшкил итә. Атап әйткәндә, жанр һынлы сәнғәте төрлө сағылышта К. Нештерҙың «Урок пения», П. Кодденың «Общество за столом», И. Дрохслоттың «Праздничный день», К. Дюсарттың «Игра в кегли» әҫәрҙәре, трактир мотивтарын һүрәтләгән картиналары һ.б. аша күрһәтелә. Х. Гольциустың «Война и мир» портрет композицияһы иғтибарға лайыҡ. К. Йостың «Рождение Христа» эше Библия сюжетына ҡарай. Шулай уҡ голланд пейзажсыларының һүрәттәре лә экспозицияға ҡуйыла, улар араһында Я. В. Гойендың «Вид Дордрехта» эше бигерәк тә әһәмиәтле. Шулай уҡ Л. бакхейзендың диңгеҙ пейзажы һәм А. Эвердингендың «Пейзаж со сломанным деревом» картинаһы ҡыҙыҡлы. «Итальчнлаштырылған пейзаж» тип аталған һәм Голландияла киң таралған алым Н. Берхем, К. Пуленьург, К. Дюжарден һәм Ф. Мушерон әҫәрҙәре аша күрһәтелә. Галереяла шулай уҡ голланд натбрморты оҫталары П. Клас, Я. Веникс һәм А. Бейерендың эштәре бар. Голланд портретын М. Стоммерҙың «Обменник» эше һәм К. нетшерҙың ҡатын-ҡыҙ портретында күрергә мөмкин. Һуғыш күренештәрен һүрәтләүсе жанрға Ф. Вауэрмандың «Война поляков против шведов», Э. Вельденың «Битва» композицияларын һ.б. индерергә була.

Галереяла А. Остаде, Я. Ливенс, Я. Ван дер Хейден, М. Хемскерк, Г. Схалкен, А. Дипенбек, А. Вельде, Я. Бот. һ. б. график эштәре һаҡлана.&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Peter Paul Rubens. Silenus march.jpg|П. Рубенс, Шествие Силена
File:Joos de Momper. Mountain landscape.jpg|Й. Момпер, Тау пейзажы
File:Pieter Claesz. Still life.jpg|П. Клас, Натюрморт
File:David Teniers the Younger. Playing skittles.jpg|Д. Тенирс (Мл.), Кеглиҙа уйнаусылар
File:Jan van Goyen. Dordrecht.jpg|Я. В. Гойен, Дордрехт күренеше
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Unknown holland painter. Portrait of woman.jpg|Билдәһеҙ рәссам, ҡатын-ҡыҙ портреты
File:Caspar Netscher. Singing lesson.jpg|К. Нетшер, Йыр дәресе
File:Esaias van de Velde. Battle.jpg|Э. Вельде, Һуғыш
File:Matthias Stom. Exchange.jpg|М. Стоммер, Обменник
File:Joos van Cleve. The birth of Christ.jpg|К. Йос, Христостың тыуыуы
&lt;/gallery&gt;

=== Француз коллекцияһы ===
Француз һынлы сәнғәте коллекцияһы галереяла көнбайыш һынлы сәнғәте өлгөләре араһында һан буйынса иң ҙуры&lt;ref name=&quot;Драмбян,225&quot;&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=225}}&lt;/ref&gt;. Тупланма XVII быуат һүрәттәре менән асыла. Бында Францияның XVIII быуаттың «Ринальдо и Армида» әҫәре менән Ж. Фрагонар, «Голова девушки» картинаһы менән Ж.-Б. Грез кеүек һынлы сәнғәт оҫталары, шулай уҡ Ж.-М. Натье, Н. Ларжильер, Ф. Друэ, Ш. Ван Лоо, Ж. Куртуа һ .б. кеүек рәссамдар әҫәрҙәре ҡуйыла. Күптән түгел музейға рококо стилендә ижад итеүсе иң билдәле вәкилдәрҙең береһе булған Ф. Бушеның&lt;ref name=&quot;дар&quot;&gt;[http://www.tert.am/ru/news/2008/09/30/present/www.youtube.com/user/tertamarmenia/?sw Большой дар Национальной картинной галерее Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819085258/http://www.tert.am/ru/news/2008/09/30/present/www.youtube.com/user/tertamarmenia/?sw |date=2014-08-19 }}&lt;/ref&gt; «Девушка с цветком»&lt;ref name=&quot;дар2&quot;&gt;[http://mincult.am/news-1-64-page-74.html Дар американо-армянского коллекционера Национальной галерее Армении]{{ref-hy}}(арм.)&lt;/ref&gt; полотноһын бүләк итәләр. Н. Ланкреның «Итальянские комедианты» һәм Ф. Лемуандың «Спящее дитя и ангелы» эше лә шул уҡ стилгә ҡарай. Сентименталлек һәм классицизм стилендә Э. Виже-Лебрёндың портрет эштәрен күрергә мөмкин. Француз һынлы сәнғәтендә пейзаж жанрының үҫешен XVII быуаттан башлап күҙәтергә була. Г. Дюгеның эштәре ошо дәүергә ҡарай. XVIII йөҙ йыллыҡтың пейзаж жанры галереяла Ю. Роберҙың һәм К. Верненың өсәр картинаһы аша сағылдырыла. Француз сәнғәтендә реалистик традицияларҙы үҫтереүҙә барбизон мәктәбе ҙур урын алып тора. Уларҙың вәкилдәренән музейҙа Т. Руссоның «Сумерки в лесу» һүрәте, Диастың ике картинаһы, шулай уҡ Ф. Зимдың диңгеҙ пейзажы ҡуйылған. Галереяла XIX быуат француз реализмының билдәле вәкилдәренең береһе Г. Курбеның «Портрет девушкаи» картинаһы бар&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Ереванская картинная галерея|издание=3}}&lt;/ref&gt;. Ошо уҡ йөҙ йыллыҡҡа музей коллекцияһындағы О. Верне, А. Декан, Ж.-А. Гюдендың һ.б. әҫәрҙәре ҡарай. Яңы замандың француз һынлы сәнғәтен Э. Буден, Л. Анкетен, Б. Бюффе, А. Монтичелли картиналары аша күрергә була.

Галереяла А. Ватто&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=228}}&lt;/ref&gt;, Ж. -Б. Грез, Ж. Белланж, Ж. Паскин, О. Роден һ.б. кеүек рәссамдарҙың график әҫәрҙәре, А. Канов һәм Э. Фальконе кеүек скульпторҙарҙың эштәре бар. &lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Jean-Baptiste Greuze. Portrait of a girl.jpg|Ж.-Б. Грез, Ҡыҙ портреты
File:Gustave Courbet Portrait of a girl.jpg|Г. Курбе, Ҡыҙ портреты
File:Jean-Honoré Fragonard. Rinaldo and Armida.jpg|Ж. О. Фрагонар, Ринальдо менән Армида 
File:Nicolas Lancret. The italian actors.jpg|Н. Ланкре, Итальян комедианттары
File:Eugène Delacroix. The guest.jpg|Э. Делакруа, Ҡунаҡтар
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Théodore Rousseau Dusk in a forest.jpg|Т. Руссо, Урманда эңер
File:Narcisse Virgilio Díaz. Landscape.jpg|Диас, Пейзаж
File:Eugène Boudin. Sea port.jpg|Э. Буден, Порт
File:Joseph Vernet. Sea view.jpg|К. Верне, Диңгеҙ пейзажы
File:Hubert Robert. Ancient temple, 1787.jpg|Ю. Робер, Антик ҡорам
&lt;/gallery&gt;

=== Испан, немец һ. б. ===
Испанһынлы сәнғәте галерея тупланмаһында бер нисә полотно аша күрһәтелә, улар араһында испан маньеризмының күренекле вәкилдәренең береһе Л. Моралестың «Снятие с креста» картинаһы бар. Музейҙа романтизм осоро һынлы сәнғәт оҫталарының иң сағыу ижадсыһы[[Франсиско Гойя| Ф. Гойя]]&lt;nowiki/&gt;ның «Быки» һәм романтик ориентализм лидерҙарының береһе М. Фортуниҙың «Чтение» картиналары һаҡлана. Шулай уҡ яңыраҡ галереяға С. Далиҙың д-рт график эше бүләк итеп тапшырыла&lt;ref&gt;[http://www.mir-dali.ru/news/nacionalnaya-galereya-armenii-poluchila-v-dar-raboti-dali.html Национальная картинная галерея Армении получила в дар работы Дали, Кандинского и Беллмера]&lt;/ref&gt;. Немец һынлы сәнғәте пейзаж төшөрөүселәр Я. Гаккерт, Г. Роос һ.б. полотнолары аша күрһәтелә. Музей коллекцияһында билдәле немец рәссамы [[Альбрехт Дюрер|А.]] [[Альбрехт Дюрер|Дюрер]]&lt;nowiki/&gt;ҙың 9 график әҫәре, гравюр Г. Бехамдың, «Христос перед народом», шулай уҡ XIX—XX быуат сигендәге ижад иткән рәссам Ф. Штуктың һ.б. картиналары бар. Испан һәм немец һынлы сәнғәт мәктәбе рәссамдарының эштәре тыш, музей Шфейцария рәссамдары А. Калам, Л. Робер, Д Ходовецкий, Я. Суходольский, Й. Андрееску, Ш. Димитреску һ.б. эштәренә эйә.

== Рус сәнғәте ==
230 һынлы сәнғәт өлгөһө ҡуйылған. Рус донъяуи сәнғәте галереяла XVIII быуат урталарынан башлана&lt;ref name=&quot;Дрампян,133&quot;&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=133}}&lt;/ref&gt;. Музей тупланмаһында XVIII—XIX быуат башының һуңғы тиҫтә йылдары портреттары һәм скульптуралары, шул иҫәптән И. Аргунов, Д. Левицкий, Ф. Рокотов, В. Боровиковский, И. Матрос, Ф. Шубиндың эштәре бар&lt;ref name=&quot;Русская коллекция&quot;&gt;[http://www.gallery.am/ru/Russian/OilPainting/ Русская коллекция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180210082050/http://www.gallery.am/ru/Russian/OilPainting |date=2018-02-10 }}&lt;/ref&gt;. Д. Левицкийҙәң өс портреты араһында уның билдәле эштәренең иң иртә яҙылғаны бар&lt;ref name=&quot;Дрампян,134&quot;&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=135}}&lt;/ref&gt;. XVIII быуат рус пейзажы галереяла Ф. Матвеевтың һәм М. Ивановтың бер нисә картинаһы менән бирелгән. XIX быуаттың беренсе яртыһының рус һынлы сәнғәте О. Кипренский әҫәрҙәре, В. Тропининдың — 4, С. Щедриндың 3 полотноһы, К. Брюллов, П. Басин һ.б. эштәре ааш күрһәтелә. XIX быуаттың икенсе яртыһының академик йүнәлеше Г. Семирадский ижады аша бирелә. XIX быуаттың икенсе яртыһын С. Зарянко, И. Хруцкий, В. Серебряков һ.б. әҫәрҙәре кәүҙәләндерә. XIX—XX быуаттар сигендәге сәнғәт А. Бенуа, символик йүнәлеш оҫталары Б. Анисфельд, В. Борисов-Мусатов әҫәрҙәре, шулай уҡ рус авангарды эштәре менән сағылдырыла. Ошо осор коллекцияһы шедеврҙары араһында М. Шагалдың «Дача»һы һәм В. Кадринскийҙың 2 полотноһы бар. Музей тупланмаһында И. Шишкиндың — 5, И. Левитандың — 10, В. Суриков, [[И. Е. Репин|И. Репин]], В. Серов, А. Куинджи, В. Верещагин, К. Маковский, В. Поленов, М. Врубель, [[М. В. Нестеров|М. Нестеров]], К. Петров-Водкиндың һ.б. күп һанлы әҫәрҙәре бар. Музейҙа [[Иван Айвазовский|И. Айвазовский]]ҙың 60-тан ашыу картинаһы һаҡлана.&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Sylvester Shchedrin. Balcony. In Sorrento.jpg|С. Щедрин, Балкон. Сорренто
File:Mikhail Nesterov. Three old men.jpg|М. Нестеров, Өс ҡарт
File: Konstantin Makovsky — Moving of the Prophet Muhammad's Sacred Carpet in Cairo (1875).jpg|К. Маковский, Перемещение ковра Мухаммеда из Мекки в Каир
File:I. Levitan. Autumn. Sunny Day.jpg|И. Левитан, Көҙ. Ҡояшлы көн
File:Ivan Shishkin. In the forest.jpg|И. Шишкин, Урманда
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:V. Serov. Portrait of M. N. Akimova.jpg|В. Серов, М. Н. Акимова портреты
File:Ilya Repin. The blonde woman (portrait of Tevashova).jpg|И. Репин, Тевяшова портреты
File:Karl Bryullov. Portrait of M. A. Bek.jpg|К. Брюллов, М. А. Бек портреты
File:V. Tropinin. Nail cutting woman.jpg|В. Тропинин, Ҡатын-ҡыҙ портреты
File:M. Shagal. Summer residence.jpg|М. Шагал, Дача
&lt;/gallery&gt;Музейаколлекцияһы даими рәүештә яңы экспозициялар менән тулыландырыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2|height=200}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья |автор = Р. Дрампян. |заглавие  = У истоков музея |ссылка =http://otkritka-reprodukzija.blogspot.com/2011/02/print-65-905-905-microsoftinternetexplo.html|ответственный =  |автор издания =  |издание = [[Наука и жизнь]] |тип  =  |место  = М. |издательство  =  |год = 1982 |том  =  |номер  = 4 |страницы  =116-122 }}
* {{книга |автор = Р. Дрампян. |часть =  |заглавие      = Государственная картинная галерея Армении |ссылка  =  |место  = М. |издательство  = Искусство |год= 1982}}
* {{книга  |заглавие      = Национальная галерея Армении (альбом)  |ссылка  =  |ответственный =  |место= Ер.  |год = 2008|страниц  = 314}}
* {{книга  |заглавие      = Нидерландская и Фламандская живопись XVI-XVIII веков в Национальной галерее Армении (каталог)
  |ссылка  =  |ответственный =  |место= Ер.  |год = 1999  |страниц  = 56 }}
* {{книга  |заглавие      = Голландская живопись XVII-XIX веков в Национальной галерее Армении (каталог)
  |ссылка  =  |ответственный =  |место= Ер.  |год = 2003 |страниц  =73}}
* {{статья |автор= В. Бадалян. |заглавие = Два полотна Джулио Карпиони в собрании Картинной галереи Армении. |ссылка   = http://hpj.asj-oa.am/4155/1/1984-4(239).pdf |издание  = Ист.-филол. журн  |год  = 1984 |номер = 4 |страницы = 239-242 }}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.gallery.am/ Официальный сайт галереи]
* [http://www.tert.am/ru/news/2008/09/30/present/www.youtube.com/user/tertamarmenia/?sw Большой дар Национальной картинной галерее Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819085258/http://www.tert.am/ru/news/2008/09/30/present/www.youtube.com/user/tertamarmenia/?sw |date=2014-08-19 }}
* [http://mincult.am/news-1-64-page-74.html Дар американо-армянского коллекционера Национальной галерее Армении]
* [http://www.tert.am/ru/news/2008/11/22/clock/?sw Достижения искусства и науки в сборнике часов Национальной галереи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115165039/http://www.tert.am/ru/news/2008/11/22/clock/?sw |date=2012-11-15 }}
* [http://www.panarmenian.net/rus/news/83228/ Национальная галерея Армения оборудована новейшей японской реставрационной техникой]
* [http://hetq.am/arm/articles/14295/anhetacats-qandakner-ochnchacats-nkarner-azgayin-patkerasrahum-qreakan-gortser-chen-harucvum.html Անհետացած քանդակներ, ոչնչացած նկարներ՝ Ազգային պատկերասրահում.] [http://hetq.am/arm/articles/14295/anhetacats-qandakner-ochnchacats-nkarner-azgayin-patkerasrahum-qreakan-gortser-chen-harucvum.html քրեական գործեր չեն հարուցվում]{{Ref-hy}}(әрм.)
* [http://hetq.am/arm/interviews/362/patkerasrahy-khosoxneri-berany-chi-el-pordzum-pakel-orovhetev-patkerasrahi-drnery-bolori-araj-bac-en.html Պատկերասրահը խոսողների բերանը չի էլ փորձում փակել, որովհետեւ պատկերասրահի դռները բոլորի առաջ բաց են]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-hy}}(әрм.)
* [http://hetq.am/arm/articles/15071/hetq-breaks-story-police-promise-to-investigate-missing-art-from-national-gallery.html Անհետացած քանդակների գործով կզբաղվի քննչական բաժինը]{{Ref-hy}}(әрм.)
* [http://www.karenkarslyan.com/blog/2012/05/23/40/ Ֆիլմից հետո թեկուզ ջրհեղեղ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115012056/http://www.karenkarslyan.com/blog/2012/05/23/40/ |date=2012-11-15 }}{{Ref-hy}}(әрм.)

[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]</text>
      <sha1>gtr3yr0fajzpkbz30vc819n60l5lyym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142065</id>
    <revision>
      <id>1299540</id>
      <parentid>1283091</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T02:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113704" sha1="li8smdqytu2r8wjtaim8c07zwm9v2wm" xml:space="preserve">
{{Ук}}
''' Александр II Николаевич''' ([[29 апрель]] [[1818 йыл]], [[Мәскәү]] — [[13 март]] [[1881 йыл]], [[Санкт-Петербург]]) — [[Бөтә Рәсәй Императоры|Рәсәй императоры]], Романовтар династияһынан, [[Польша]] батшаһы һәм [[Финляндия]]ның Бөйөк кенәзе (1855—1881). Бөйөк кенәздең, ә 1825 йылдан алып император [[Николай I|Николай Павлович]]тың һәм Александра Федоровнаның тәүге улы.

Урыҫ тарихына киң мастштаблы реформалар үткәреүсе император булараҡ ингән. Урыҫ революцияһына тиклемге тарихта һәм болгар [[Тарихнамә|тарихнамәһендә]] махсус эпитетҡа лайыҡ була — '''Азатлыҡ яратыусы ''' (крепостной хоҡуҡты юҡҡа сығарыуы  һәм Болгарияның бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғышта еңеүе менән бәйле). «Халыҡ ихтыяры» («Народная воля») йәшерен революцион ойошмаһы ойошторған террористик акт һөҙөмтәһендә һәләк була.

== Бала сағы, белеме һәм тәрбиәһе ==
1818 йылдың 17 (29) апрелендә сәғәт 11-ҙә Мәскәү Кремленең Николай һарайында тыуған, император ғаиләһе&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Исключая дядю новорождённого — императора Александра I, бывшего в инспекционной поездке по югу России.&lt;/ref&gt; бында апрель башында [[Пасха]]ны ҡаршылау өсөн килгән була. Николай Павловичтың өлкән ағаларының улдары булмау сәбәпле, сабый шул ваҡытта уҡ буласаҡ тәхет вариҫы итеп ҡабул ителә&lt;ref&gt;И. В. Зимин. Детский мир императорских резиденций. Быт монархов и их окружение: повседневная жизнь Российского императорского двора. Центрполиграф, 2011.&lt;/ref&gt;. Уның тыуыуы хөрмәтенә Мәскәүҙә 201 пушка залплы салют ойошторола&lt;ref&gt;Вс. Николаев. Александр II: биография. Захаров, 2005. Стр. 15.&lt;/ref&gt;. Шарлотта Ливен 5 майҙа баланы Чудов монастырь соборына алып бара, унда Мәскәү архиепископы Августин сабыйҙы суҡындырыу йолаһын үткәрә, суҡындырыу хөрмәтенә Мария Фёдоровна барыһын да тантаналы киске ашҡа саҡыра. Александр — 1925 йылдан Рәсәйҙең башлығы булған берҙән-бер Мәскәүҙә тыуған император.

Буласаҡ императорҙың белеменә, тәрбиәһенә атаһы махсус иғтибар бирә. Александрҙың янында ғаиләнең иң яҡын кешеләре: 1825 йылдан — полковник К. К. Мердер&lt;ref name=&quot;АК1826&quot;&gt;{{книга |автор= |часть= При их императорских высочествах // Придворный штат|ссылка часть= https://vivaldi.nlr.ru/bx000002850/view#page=67|заглавие= Месяцослов с росписью чиновных особ или общий штат Российской империи на лето от Рождества Христова 1826. Часть первая|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= СПб.|издательство= Типография при [[Санкт-Петербургская академия наук|Императорской Академии наук]]|год= 1826|том= |страницы= 27|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}&lt;/ref&gt;, 1827 йылдан— генерал-адъютант П. П. Ушаков&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть= При его высочестве государе наследнике Александре Николаевиче // Придворный штат|ссылка часть= https://vivaldi.nlr.ru/bx000002852/view#page=82|заглавие= Месяцослов с росписью чиновных особ или общий штат Российской империи на лето от Рождества Христова 1827. Часть первая|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= СПб.|издательство= Типография при [[Санкт-Петербургская академия наук|Императорской Академии наук]]|год= 1827|том= |страницы= 38|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}&lt;/ref&gt; 1834 йылдан — генерал-адъютант А. Х. Ливен булалар&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть= При государе цесаревиче, наследнике, великом князе Александре Николаевиче // Придворный штат|ссылка часть= https://vivaldi.nlr.ru/bx000002868/view#page=91|заглавие= Месяцослов и общий штат Российской империи на 1835. Часть первая|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= СПб.|издательство= Типография при [[Санкт-Петербургская академия наук|Императорской Академии наук]]|год= 1835|том= |страницы= 41|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}&lt;/ref&gt; 1825 йылда остазы һәм урыҫ теле уҡытыусыһы итеп В. А. Жуковский тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;АК1826&quot; /&gt;.

Александрҙың уҡытыусылары — протоиерейҙар Г . П. Павский һәм В. Б. Бажанов (Закон Божий), М. М. Сперанский (ҡануниәт), К. И. Арсеньев (статистика һәм тарих), Е. Ф. Канкрин (финанстар), Ф. И. Брунн (тышҡы сәйәсәте), Э. Д. Коллинз (физика-математика фәндәре), К. Б Триниус (тәбиғи тарих), Г. И. Гесс (химия һәм технология). Александр шулай уҡ хәрби фәндәрҙе өйрәнә, инглиз, немец һәм француз телдәре, рәсем төшөрөү; фехтование һәм башҡа дисциплиналар менән шөғөлләнә.

1831 йылдың 3 (15) сентябренә тиклем «Император ғали йәнәптәре Бөйөк кенәз» («Императорское Высочество Великий Князь») титулын йөрөткән. Әлеге датанан алып рәсми рәүештә «Государь вариҫ, Тәхеттең вариҫы һәм Бөйөк кенәз» («Государь наследник, Цесаревич и Великий Князь») тип исемләнгән&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Николай I]]|заглавие=Об именовании Его Императорского Высочества Великого Князя Александра Николаевича Государем Наследником, Цесаревичем и Великим Князем|ссылка=http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=317&amp;regim=3|язык=|ответственный=|автор издания=|издание=[[Полное собрание законов Российской империи]]. Собрание второе|тип=|место=СПб.|издательство=Типография II отделения [[Собственная Его Императорского Величества канцелярия|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]]|год=1832|том=VI, отделение первое, 1831, № 4777|страницы=788—789|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}}&lt;/ref&gt;.

== Дәүләт эшмәкәрлегенең башы ==
[[Файл:Kruger,_Franz_-_Equestrian_Portrait_of_Grand_Prince_Alexander_Nikolayevich.jpg|слева|мини|Үҫмер Александр Николаевич портреты.]]
1834 йылдың 17 (29) апрелендә Александрға ун алты йәш тула. Страстной аҙнаның шишәмбе көнөнә тура килгәнлектән, балиғ булыу һәм ант килтереү тантанаһы Христостың терелеү байрамына тиклем кисектерелеп тора. Николай I улын был мөһим актҡа әҙерләүҙе, анттың мәғәнәһен һәм әһәмиәтен аңлатыуҙы Сперанскийға йөкмәтә. 1934 йылдың 22 апрелендә (4 май) цесаревич Александр антҡа килтерелә һәм империяның төп дәүләт институттары составына индерелә: 1834 йылда — Сенатҡа, 1835 йылда — Изге Хакимлыҡ иткән Синодҡа, 1841 йылдан алып — Дәүләт советы, 1842 йылдан алып Министрҙар комитеты ағзаһы булып индерелә. 1846 йылда 1-се дәрәжә Изге Владимир ордены менән бүләкләнә&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть= …Александр Николаевич // 1-й степени // Кавалеры ордена Св. Равноапостольного Князя Владимира|ссылка часть= http://dlib.rsl.ru/viewer/01003821170#?page=24|заглавие= Список кавалерам российских императорских и царских орденов… всемилостивейше пожалованных в течение 1846 года…|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= СПб|издательство= Типография Императорской Академии Наук|год= 1847|том= |страницы= 16|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}&lt;/ref&gt;.

1837 йылда Александр Рәсәй буйлап ҙур сәйәхәт башҡара һәм Европаның бер өлөшөндә, Кавказ аръяғында һәм Көнбайыш Себерҙә &lt;ref&gt;Расторгуев Е. Посещение Сибири в 1837 году его императорским высочеством государем наследником цесаревичем. Санкт-Петербург, тип. Х. Гинце, 1841.&lt;/ref&gt;, ә 1838—1839 йылдарҙа [[Европа]]ла булып ҡайта. Александр II Себерҙә булған беренсе батша була. Был сәйәхәттә уны Жуковскийҙан тыш, уның менән бергә тәрбиәләнеүселәр һәм адъютанттар А. В. Паткуль һәм (ҡайһы берҙә) И. М. Виельгорский оҙатып йөрөйҙәр. Тубылда Александр ҡайһы бер һөргөнсөләрҙе күрә һәм атаһы алдында уларҙы иреккә сығарыу буйынса үтенә&lt;ref&gt;Абрамов Н. А. Воспоминания о посещении Тобольска государем наследником цесаревичем Александром Николаевичем в 1837 году. — «Тобольские губернские ведомости», 1867, No 46, с. 271.&lt;/ref&gt;.

Буласаҡ император ярайһы ғына уңышлы хәрби хеҙмәт үтә. 1836 йылда — генерал-майор, 1844 йылдан — тулы генерал дәрәжәһенә күтәрелә, гвардия пехотаһы менән командалыҡ итә. 1849 йылдан Александр — хәрби-уҡыу йорттары начальнигы, 1946—1848 йылдарҙағы Йәшерен крәҫтиән эштәре буйынса комитеттың рәйесе. 1853—1856 йылдарҙағы [[Ҡырым һуғышы]] осоронда Петербург губернаһы һуғыш хәлендә тип иғлан ителгәс, баш ҡаланың ғәскәрҙәре менән етәкселекте тулыһынса үҙ өҫтөнә ала.

Генерал-адъютант дәрәжәһендә булған цесаревич Император ғали йәнәптәренең Баш штабы составына индерелә, бөтә [[Казактар|казак ғәскәрҙәренең]] атаманы була; элиталы полктар составында иҫәптә тора, шул иҫәптән Кавалергард, лейб-гвардия Атлы, Кирасир, Преображенск, Семеновск, Измайлов полктарында. Александр университетының канцлеры, Оксворд университетының хоҡуҡ докторы, Император фәндәр академияһының, Санкт-Петербург медицина-хирургия академияһының, [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Санкт-Петербург университетының]] почетлы ағзаһы булып тора&lt;ref&gt;{{книга|автор=|часть=Главный штаб Его Императорского Величества|ссылка часть=https://vivaldi.nlr.ru/bv000020076/view#page=70|заглавие=Адрес-календарь, или Общий штат Российской империи на 1848 год. Часть первая|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=СПб.|издательство=Типография при [[Санкт-Петербургская академия наук|Императорской Академии наук]]|год=1848|том=|страницы=37|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt;.

== Александр II батшалығы ==
{{начало скрытого блока|Батша титулы}}
: Оло титулы: «Божиею поспешествующею милостию, Мы, Александр Вторый, Император и Самодержец Всероссийский, Московский, Киевский, Владимирский, Царь Казанский, Царь Астраханский, Царь Польский, Царь Сибирский, Царь Херсониса Таврического, Государь Псковский и Великий Князь Смоленский, Литовский, Волынский, Подольский и Финляндский, Князь Эстляндский, Лифляндский, Курляндский и Семигальский, Самогитский, Белостокский, Корельский, Тверский, Югорский, Пермский, Вятский, Болгарский и иных; Государь и Великий Князь Новагорода Низовския земли, Черниговский, Рязанский, Полоцкий, Ростовский, Ярославский, Белоозерский, Удорский, Обдорский, Кондийский, Витебский, Мстиславский и всея Северныя страны, Повелитель и Государь Иверския, Карталинския, Грузинския и Кабардинския земли и Армянския области, Черкасских и Горских Князей и иных наследный Государь и Обладатель, Наследник Норвежский, Герцог Шлезвиг-Голштейнский, Стормарнский, Дитмарсенский и Ольденбургский и прочая, и прочая, и прочая.»

: Ҡыҫҡартылған титулы: «Божиею поспешествующею милостью, Мы, Александр Вторый, Император и Самодержец Всероссийский, Царь Польский, Великий Князь Финляндский и проч., и проч., и проч.»
{{конец скрытого блока}}

Ил алдында бик күп ҡатмарлы эске-һәм-тыш сәйәси мәсьәләләр килеп баҫа (крәҫтиән, көнсығыш, поляк һәм башҡалар); үтә уңышһыҙ [[Ҡырым һуғышы]] арҡаһында финанс хәлдәре бик мөшкөл була.

Иң мөһим аҙымдаыр араһында 1856 йылдың мартында төҙөлгән Париж солохо килешеүе тора, сөнки Англия һуғышты [[Рәсәй империяһы]]н тулыһынса емереүгә һәм бүлгеләүгә тиклем дауам итергә ниәтләгән була.

1856 йылдың яҙында [[Хельсинки|Гельсингфорста]] (Бөйөк Финляндия кенәзлеге) була һәм Университетта һәм сенатта сығыш яһай, артабан [[Варшава]]ла «хыялдарҙы ситтә ҡалдырырға» өндәй ({{lang-fr|pas de rêveries}}pas de rêveries&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;В Варшаве император выступал на французском языке.&lt;/ref&gt;) һәм [[Берлин]]да булған саҡта Пруссия короле Фридрих Вильгельм IV (әсәһенең ағаһы) менән уның өсөн бик мөһим булған осрашыу көтә һәм осрашыу һөҙөмтәһендә «ике яҡлы союз» төҙөлә. Шулай итеп, Рәсәйҙең тышҡы сәйәси блокадаһы юҡҡа сыға.

Илдең ижтимағи-сәйәси тормошонда үҙгәрештәр башлана. Батша манифесты менән подданныйҙарҙың ҡайһы бер категорияларына, мәҫәлән, декабристарға, петрашевсыларға, 1830—1831 йылғы поляк ихтилалында ҡатнашыусыларға, ҡайһы бер льготалар һәм йомшаҡлыҡтар күрһәтелә&lt;ref&gt;''Манифест'', XV. // «[[Санкт-Петербургские ведомости]]», {{сс3|30.8.1856}}, № 191, стр. 1049.&lt;/ref&gt;; 3 йылға рекрутлыҡ туҡтатыла; 1857 йылда хәрби ауылдар бөтөрөлә.

=== Бөйөк реформалар ===
[[Файл:RR5220-0018R 2.jpg|справа|мини|200x200пкс|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Бөйөк реформалар дәүеренә 15 йыл (Рәсәй Федерацияһы Банкыһының иҫтәлекле тәңкәһе&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;]]
Александр II хакимлығы масштабы буйынса быға тиклем булмаған реформалар менән билдәле, уларҙы революцияға тиклемге әҙәбиәттә «бөйөк реформалар» тип йөрөтәләр. Улар араһынан төп реформалар :

* Хәрби ауылдарҙы бөтөрөү 1857)
* Крепостнойлыҡ хоҡуғын юҡҡа сығарыу (1861)
* Финанс реформаһы (1863)
* Юғары белем реформаһы (1863)
* Земство һәм Собор реформалары (1864)
* Ҡала үҙидараһы реформаһы (1870)
* Урта белем биреү реформаһы (1871)
* Хәрби реформа (1874)

Әлеге үҙгәрештәр Рәсәйҙә капитализмдың үҫешеүенә юл аса, граждандар йәмғиәтенең һәм хоҡуҡи дәүләттең сиктәрен киңәйтә, әммә реформалар аҙағына тиклем еткерелмәне.

Александр II хакимлығының аҙағына консерваторҙар йоғонтоһо аҫтында ҡайһы бер реформалар (суд, земство) сикләнә&lt;ref&gt;[http://scepsis.ru/library/id_1490.html После реформ: Правительственная реакция] // ''[[Троицкий, Николай Алексеевич|Троицкий Н. А.]]'' Россия в XIX веке: Курс лекций. — М.: Высшая школа, 1997&lt;/ref&gt;. [[Александр III]] контрреформалары шулай уҡ крәҫтиән реформаһының һәм ҡала үҙидараһы реформаһының положениеларына ҡағылышлы була&lt;ref&gt;[http://scepsis.ru/library/id_1536.html Контрреформы 1889—1892 гг.: Содержание контрреформ] // ''[[Троицкий, Николай Алексеевич|Троицкий Н. А.]]'' Россия в XIX веке: Курс лекций. — М.: Высшая школа, 1997.&lt;/ref&gt;.

=== Милли сәйәсәт ===
{{main|Эмс указы}}
[[Польша]] батшалығы, [[Литва]], [[Белоруссия]] һәм Уң яр Украина территорияһында яңы поляк милли-азатлыҡ ихтилалы 1863 йылдың 22 ғинуарында (3 февраль) тоҡана. Поляктарҙан тыш, баш күтәреүселәр араһында бик күп белорустар һәм литвалар була. 1864 йылдың май айына урыҫ ғәскәрҙәре тарафынан ихтилал баҫтырыла. Ихтилалда ҡатнашҡан өсөн 128 кеше үлем язаһына тарттырыла; 12 500 кеше башҡа урындарға һөрөлә (уларҙың бер өлөшө һуңынан Круг-Байкал ихтилалын күтәрә), 800 кеше каторгаға ебәрелә.
[[Файл:Александр_II.jpg|мини|262x262пкс|Александр II үҙенең кабинетында]]
Ихтилал крәҫтиән реформаһының үткәрелеүен тиҙләтә. Властар урыҫ православие йүнәлешендә крәҫтиәндәргә белем биреү халыҡтың сәйәси-мәҙәни яҡтан үҙгәртеүенә өмөтләнеп, Литвала һәм Белоруссияла башланғыс мәктәбен үҫтереү буйынса саралар күрә. Шулай уҡ Польшала урыҫлаштырыу саралары күрелә. Польшаның ижтимағи тормошона католик сиркәүҙең йоғонтоһон кәметеү өсөн батша хөкүмәте грек-католик сиркәүе ҡарамағында булған Холмщина украиндарын православиеға күсереү буйынса ҡарар сығара&lt;ref&gt;[http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gol/ovanov_01.htm#_Toc468949488 Священник Сергий Голованов. Мост между Востоком и Западом. Греко-католическая церковь Киевской традиции с 1596 г. по наше время]&lt;/ref&gt;. Йыш ҡына ҡаршылыҡҡа осрайҙар. Пратулин ауылы халҡы баш тарта. 1874 йылдың 24 ғинуарында (5 февраль) улар храмды православие сиркәүе идаралығына бирҙертмәҫ өсөн приход сиркәүе янында йыйыла. Һалдаттар отряды халыҡҡа ут аса. 13 кеше һәләк була, уларҙы католик сиркәүе Пратулин ыҙа сигеүселәре сифатында изгеләштерә.

Ғинуар ихтилалы ваҡытында император украин телендәге дини, уҡытыу һәм башланғыс уҡыу өсөн тәғәйенләнгән әҙәбиәтте баҫтырып сығарыуҙы туҡтатҡан Валуев циркулярын хуплай. 1876 йылда Рәсәй империяһында украин телен ҡулланыу һәм уҡытыу сикләүенә йүнәлтелгән [[Эмс указы]] барлыҡҡа килә&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Это традиционное наименование выводов Особого Совещания, подписанных императором Александром II, {{сс3|18.5.1876}} года в г. [[Бад-Эмс]] (Bad Ems, [[Германия]]&lt;/ref&gt;.

1863—1967 йылдарҙа, Кавказ һуғышы тамамланғас та, Төньяҡ Кавказ халыҡтарын (башлыса черкестарҙы) [[Ҡара диңгеҙ]] ярынан [[Ғосман империяһы]]на ҡыҫырыҡлап сығарыу үткәрелә.

Александр II осоронда [[йәһүдтәр]]ҙең ултыраҡлылығында һиҙелерлек үҙгәрештәр була. 1859 йылдан 1880 йылға тиклемге арауыҡта бер нисә указға ярашлы йәһүдтәрҙең байтаҡ өлөшө Рәсәй территорияһына ҡаршылыҡһыҙ һибелеп йәшәүенә хоҡуҡ ала. А. И. Солженицын фекеренсә, ирекле йәшәү хоҡуғын [сауҙагәрҙәр, кәсепселәр, табиптар, юристар, университеттарҙы тамамлаусылар, уларҙың ғаиләләре һәм хеҙмәтләндереүсе кешеләр, шулай уҡ, мәҫәлән, «ирекле һөнәрҙәр эйәләре» алалар. Ә 1880 йылда эске эштәр министры указына ярашлы законһыҙ рәүештә ултыраҡлылыҡтан тыш йәшәй башлаған йәһүдтәр ҙә рөхсәт алалар&lt;ref&gt;''Солженицын А.'' Двести лет вместе (1795—1995). — М., 2001. — часть 1, с. 142—144.&lt;/ref&gt;.

== Самодержавие реформаһы ==
[[Файл:Александр_II_и_имп._Мария_Александровна.jpg|мини|Мария Александровна һәм Александр II.]]
Александр II батшалығы аҙағында батша ҡарамағындағы ике орган булдырыу проекты төҙөлә — ғәмәлдә булған Дәүләт советының (башлыса эре вельможалар һәм чиновниктарҙан торған) киңәйеү һәм «земстволар вәкилдәренең ҡатнашыу ихтималлығы шарты менән», әммә күбеһенсә Хөкүмәт тәғәйенләнеүе менән булдырылған «Дөйөм комиссияны» төҙөү&lt;ref&gt;''Зайончковский П. А.'' Кризис самодержавия на рубеже 1870—1880-х годов. — М., 1964 — с. 292—294 , 323.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Захарова Л. Г.'' Земская контрреформа 1890 г. — М., 1968. — с. 61.&lt;/ref&gt;. Һүҙ демократия принциптарында һайланған парламенты булған конституцион монархия хаҡында алып барылмай, ә сикләнгән вәкиллекле органдар файҙаһына  самодержавие власын сикләү ихтималлығы тураһында бара. Әлеге «конституцион проекттың» авторҙары — эске эштәр министры Лорис-Меликов һәм шулай уҡ финанстар министры Абаза һәм хәрби министр Милютин. Александр II үҙенең вафатына тиклем әлеге планды раҫлай, әммә уны Министрҙар советында тикшереп өлгөрмәйҙәр (1991 йылдың 4 (16) мартына тикшереү тәғәйенләнә, әммә батшаның вафат булыуы сәбәпле тикшерелмәй ҡала)&lt;ref&gt;''Зайончковский П. А.'' Кризис самодержавия на рубеже 1870—1880-х годов. — М., 1964. — с. 295.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Зайончковский П. А.'' Кризис самодержавия на рубеже 1870—1880-х годов. — М., 1964. — с. 295.&lt;/ref&gt;.

== Илдең иҡтисади үҫеше ==
1860-сы йылдарҙың башынан илдә иҡтисади кризис башлана. Иҡтисад тарихсылары кризисты Александр II сәнәғәт протекционизмынан баш тартыуы һәм тышҡы сауҙала либераль сәйәсәткә күсеүе менән бәйләй&lt;ref&gt;Portal R. The Industrialization of Russia. Cambridge Economic History of Europe, Cambridge, 1965, Volume VI, Part 2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bairoch P. European Trade Policy, 1815—1914. Cambridge Economic History of Europe, Cambridge, 1989, Volume VIII, pp. 42-46.&lt;/ref&gt;. Тарихсы П. Байрох либераль сәйәсәткә күсеүҙең сәбәбен Рәсәйҙең Ҡырым һуғышында еңелеүе менән аңлата&lt;ref&gt;Bairoch P. European Trade Policy, 1815—1914. Cambridge Economic History of Europe, Cambridge, 1989, Volume VIII, p. 32.&lt;/ref&gt;). Тышҡы сауҙала либераль сәйәсәт 1868 йылғы яңы таможня тарифын индергәндән һуң да дауам итә&lt;ref&gt;Russie a la fin du 19e siecle, sous dir. de M.Kowalevsky. Paris, 1900 p. 548&lt;/ref&gt;.

Сәнәғәттең яй үҫешеүен суйындың етештереү кимәле күрһәтә: уның күрһәткестәре башҡа илдәрҙән күпкә ҡалыша&lt;ref&gt;B.Mitchell. Statistical Appendix, 1700—1914. Fontana Economic History of Europe, ed. by C.Cipolla, Glasgow, 1974—1976, Vol. 4, part 2, p. 773.&lt;/ref&gt;. 1861 йылғы крәҫтиән реформаһы маҡсаттарынан айырмалы рәүештә илдең ауыл хужалығында уңдырышлылыҡ 1880 йылға тиклем артмай, шул уҡ ваҡытта башҡа илдәрҙә ([[АҠШ]], [[Көнбайыш Европа]]) алға китеш ныҡ һиҙелә&lt;ref&gt;''Рожков Н.'' Русская история в сравнительно-историческом освещении (основы социальной динамики). — Ленинград — Москва, 1926—1928, т. 11, с. 227.&lt;/ref&gt;.

Тимер юлы транспорты берҙән-бер яҡшы үҫешкән тармаҡ була: илдәге тимер юлдар селтәрҙәре киңәйә, үҙ сиратында, тимер юлдарҙың үҫеше паровоздар һәм вагондар эшләүгә булышлыҡ итә. Әммә тимер юлдарҙың күбәйеүе күп енәйәт менән оҙатыла килә һәм дәүләттең финанс хәлен насарайта. Дәүләт яңы булдырылған шәхси кампанияларға сығымдарҙы ҡаплауҙы гарантиялай, һөҙөмтәлә шәхси кампанияларға ярҙам итеү бик ҙур бюджет сығымдарына алып килә.&lt;ref name=autogenerated5&gt;''Рожков Н.'' Русская история в сравнительно-историческом освещении (основы социальной динамики). — Л.-М., 1926—1928, т. 11, с. 57.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated4&gt;Miller M. The Economic Development of Russia, 1905—1914. With special reference to Trade, Industry and Finance. London, 1967 p. 184.&lt;/ref&gt;.

== Тышҡы сәйәсәт ==
[[Файл:0370_Его_Величество_Император_Александр_II_со_своей_гвардией_во_время_осады_Плевны,_ноябрь_1877.jpg|мини|300x300пкс|Александр II үҙенең гвардияһы менән Плевна ҡамауы ваҡытында]]
Александр II батшалығы осоронда Рәсәй [[Екатерина II|Екатерина Икенсенең]] батшалығы өсөн мөһим булған империяның һәр яҡлап киңәйеү сәйәсәтенә кире ҡайта. Ошо ваҡыт дауамында Рәсәйгә [[Урта Азия]], [[Төньяҡ Кавказ]], [[Алыҫ Көнсығыш]], Бессарабия, Батуми ҡушылалар. Кавказ һуғышы осорондағы еңеүҙәр Александр II батшалыҡ иткән тәүге йылдарҙа була. [[Рәсәй империяһының Урта Азия биләмәләре|Урта Азияны баҫып алыу]] уңышлы үтә (1865—1881 йылдарҙа Рәсәй составына [[Төркөстан генерал-губернаторлығы|Төркөстан]]дың ҙур өлөшө инә). 1871 йылда, А. М. Горчаков ярҙамында, Рәсәй [[Ҡара диңгеҙ]]ҙә үҙенең хоҡуҡтарын тергеҙә һәм унда үҙ флотын тотоуға өлгәшә. 1877 йылда [[Чечня]] һәм [[Дағстан]]дағы һуғыш менән бәйле ҙур ихтилал башлана һәм ул бик ҡаты рәүештә баҫтырыла.

Оҙаҡ ҡаршылашҡандан һуң император [[Ғосман империяһы]] менән һуғыш башлай (1877—1878). Һөҙөмтәлә император генерал-фельдмаршал дәрәжәһенә лайыҡ була (1878 йылдың 30 апреле (12) май)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110928020215/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1891&amp;n=98 Из царей — в фельдмаршалы]&lt;/ref&gt;).

Яңы ерҙәрҙең, бигерәк тә Урта Азияның, Рәсәйгә ҡушылыу мәғәнәһе Рәсәй йәмғиәтенә аңлашылмай. Мәҫәлән, М. Е. Салтыков-Щедрин Урта Азиялағы һуғышты үҙ мәнфәғәттәренә файҙаланған генералдарҙы һәм чиновниктарҙы тәңкитләй, М. Н. Покровский Урта Азияны баҫып алыуҙы Рәсәй өсөн мәғәнәһеҙ тип һанай.

1876—1877 йылдарҙа Александр II [[Австрия]] менән йәшерен килешеүгә ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша (урыҫ-төрөк һуғышы менән бәйле). Ҡайһы бер тарихсылар һәм дипломаттар фекеренсә, килешеү һөҙөмтәһендә Ватан тарихнамәһенә Балкан халыҡтарының үҙбилдәленеше өсөн «кәмселекле» булып ингән Берлин трактаты (1878) барлыҡҡа килә. Трактатҡа ярашлы [[Болгария]] дәүләте күпкә кесерәйтелә һәм [[Босния һәм Герцеговина]] [[Австрия]]ға тапшырыла.
 
1867-се йылда [[Аляска]] (Урыҫ Америкаһы) [[Америка Ҡушма Штаттары|Ҡушма штаттарына]] 7,2 млн долларға һатыла. Бынан тыш, Александр [[Япония]]ға бөтә Курил утрауҙарын ([[Сахалин өлкәһе|Сахалин]]ға алмашҡа) биргән 1875 йылғы ''Санкт-Петербург килешеүенә'' ҡул ҡуя. Аляска ла, Курил утрауҙары ла иҡтисади йәһәттән рентабелһеҙ тип һанала. Бынан тыш, уларҙы яҡлап алып ҡалыуы ауыр. Егерме йыллыҡ ташлама (уступка) АҠШ-тың һәм Япония империяһының Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығыштағы ғәмәлдәренә ҡыҫылмауын (нейтралитет һаҡлауын) тәьмин итә һәм йәшәү өсөн уңайлы территорияларҙы үҙенә беркетеү өсөн мөмкинлектәр аса.
[[Файл:Wassilij_Wassiljewitsch_Wereschtschagin_002.jpg|слева|мини|«Көтмәгәндә һөжүм итәләр». В. В. Верещагин һүрәте, 1871 йыл.]]
1858 йылда Рәсәй [[Ҡытай]] менән ''Айгун килешеүен'' төҙөй, ә 1860 йылда — ''Пекин килешеүен'', уға ярашлы Рәсәй [[Байкал аръяғы крайы|Байкал аръяғының]], [[Хабаровск крайы]]ның, Маньчжурияның байтаҡ өлөшөнөң, шул иҫәптән Приморьеның («Уссурийск крайы») бик ҙур биләмәләрен үҙенә ҡуша.

1859 йылда Рәсәй вәкилдәре Фәләстин комитеты төҙөй, һуңыраҡ ул Император православие фәләстин йәмғиәте (ИППО) тип үҙгәртелә, ә 1861 йылда Японияла Урыҫ дини миссияһы барлыҡҡа килә. Миссионерлыҡ эшмәкәрлекте киңәйтеү өсөн 1872 йылдың 29 июнендә (11 июль) Алеут кафедра епархияһы [[Сан-Франциско]] ҡалаһына ([[Калифорния]] штаты) күсерелә һәм епархия ҡарамағына бөтә [[Төньяҡ Америка]] күсә.

Билдәле урыҫ сәйәхәтсеһе һәм тикшеренеүсе Н. Н. Миклухо-Маклайҙың өндәмәһенә ҡарамаҫтан, Александр II [[Папуа-Яңы Гвинея]]ның төньяҡ-көнсығыш буйын аннексиялауҙан һәм колонизациялауҙан баш тарта. Был мәсьәләлә уның ҡыйыуһыҙлығы арҡаһында[[Австралия]] һәм [[Германи]] файҙаланып ҡалалар һәм «хужаһыҙ» ятҡан Яңы Гвинея һәм яҡын-тирәләге утрауҙар территорияларын үҙ-ара бүлешеп алалар&lt;ref&gt;[http://www.razlib.ru/istorija/ostrov_raiskih_ptic_istorija_papua_novoi_gvinei/p4.php Остров райских птиц. История Папуа Новой Гвинеи.]&lt;/ref&gt;.

Совет тарихсыһы П. А. Зайончковский фекере буйынса, Александр II хөкүмәте илдең мәнфәғәттәренә тап килмәгән «германофил сәйәсәтен» алып барған. 1870 йылғы Франция-Пруссия һуғышы ваҡытында «Георгий тәреләре күпләп герман офицерҙарына бирелгән, ә орден билдәләре — һалдаттарға, әйтерһең дә, улар Рәсәй мәнфәғәте өсөн һуғышҡан»&lt;ref&gt;''Зайончковский П. А.'' Правительственный аппарат самодержавной России в XIX в. — М., 1978. — с. 182—183.&lt;/ref&gt;.

1862 йылда, [[Греция]]лағы ихтилалдан һуң хакимлыҡ иткән король Оттонды ҡолатыу һөҙөмтәһендә, гректар яңы монархты һайлау буйынса ''плебисцит'' үткәрәләр. Грецияның һәр подданныйы үҙ кандидатураһын тәҡдим итә алған. Плебисциттың һөҙөмтәләре 1863 йылдың февралендә халыҡҡа еткерелә. Кандидаттар араһында Александр II ҙа була (өсөнсө урынды биләй, тауыштарҙың 1 проценты), әммә [[Рәсәй]], [[Британия]] һәм [[Франция]] батшалыҡ вәкилдәре 1832 йылғы ''Лондон конференцияһына'' ярашлы грек тәхетенә дәғүә итә алмай&lt;ref&gt;[http://www.omgfacts.com/lists/9446/In-1862-a-Danish-prince-with-only-00002-of-the-vote-was-elected-King-He-and-his-descendants-ruled-Greece-for-100-years In 1862, a Danish prince with only 0,00002 % of the vote was elected King] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214121734/http://www.omgfacts.com/lists/9446/In-1862-a-Danish-prince-with-only-00002-of-the-vote-was-elected-King-He-and-his-descendants-ruled-Greece-for-100-years|date=2015-02-14}}{{ref-en}}(англ.)&lt;/ref&gt;.

== Йәмғиәт ризаһыҙлығының артыуы ==
Алдағы батшалыҡтан айырмалы рәүештә&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;В течение 30 лет царствования Николая I были лишь две протестные группы: декабристы и петрашевцы, причем декабристы сформировались как протестная группа в течение царствования Александра I&lt;/ref&gt;, Александр II дәүере йәмғиәт ризаһыҙлығының үҫеше менән билдәле. Крәҫтиән ихтилалдары менән бер рәттән интеллигенция һәм эшселәр араһында протест төркөмдәре барлыҡҡа килә. 1860-сы йылдарҙа С. Нечаев төркөмө, Заичневский, Ольшевский, Ишутиндар түңәрәктәре, Ер һәм Ирек (Земля и Воля) ойошмаһы, крәҫтиән ихтилалын әҙерләгән офицерҙар һәм студенттар (Иваницкий һәм башҡалар) төркөмдәре ойошторолалар&lt;ref&gt;''Рожков Н.'' Русская история в сравнительно-историческом освещении (основы социальной динамики). — Л.-М., 1926—1928, т. 11, с. 114—139.&lt;/ref&gt;. Ошо уҡ арауыҡта беренсе революционерҙар (Пётр Ткачёв, Сергей Нечаев) барлыҡҡа килә, улар терроризм идеологияһын власть менән көрәш методы булараҡ пропагандалайҙар. 1866 йылда тәүге тапҡыр Александра II үлтереүе планлаштырыла (Д. Каракозов).

1870-се йылдарҙа әлеге тенденциялар күпкә көсәйә. Был дәүергә Курск якобинсылары, чайковсылар төркөмө, Перовская төркөмө, долгушинсылар төркөмө, Лавров һәм Бакуниндың төркөмдәре, Дьяков, Сиряков, Семяновский түңәрәктәре, Көньяҡ Рәсәй эшселәр союзы, Киев коммунаһы, Төньяҡ эшселәр союзы, яңы «Ер һәм Ирек» ойошмаһы кеүек протест төркөмдәре һәм хәрәкәттәре барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;''Рожков Н.'' Русская история в сравнительно-историческом освещении (основы социальной динамики). — Л.-М., 1926—1928, т. 11, с. 148—167.&lt;/ref&gt;. Әлеге түңәрәктәрҙең һәм төркөмдәрҙең байтағы 1870-се йылдарҙың аҙағына тиклем хөкүмәткә ҡаршы агитация һәм пропаганда менән шәғәлләнә һәм тик 1870-се йылдарҙың аҙағында террористик акттар яғына тайпылыу башлана. 1873—1874 йылдарҙа интеллигенттар иҫәбенән 2-3 мең кеше ауыл ерҙәренә ябай кешеләр рәүешендә революция идеяларын пропагандалау өсөн китә («хождение в народ»).

1863—1864 йылдарҙағы Поляк ихтилалын баҫтырғас, Д. В. Каракозовтың 1866 йылдың 4 (16) апрелендә уны үлтерергә маташҡандан һуң Александр II юғары дәүләт вазифаларына Дмитрий Толстойҙы, Фёдор Треповты, Петр Шуваловты тәғәйенләүе эске сәйәсәт өлкәһендә ҡатылыҡ сараларының көсәйеүенә килтерә.

Полиция органдары яғынан репрессияларҙың көсәйеүе, айырыуса «халыҡҡа сығыуға» ҡарата (йөҙ ҙә туҡһан өс народниктар процесы) йәмғиәттең ризаһыҙлығын тыуҙыра һәм артабан массауи характер алған террористик эшмәкәрлеккә юл аса. 1878 йылғы Вера Засуличтың Петербург ҡала начальнигы Треповты үлтерергә маташыуы «йөҙ ҙә туҡһан өс народниктар процесы» буйынса ҡулға алынғандар менән насар мөғәмәлә арҡаһында килеп сыға&lt;ref&gt;''Покровский М.'' Русская история с древнейших времен. При участии Н. Никольского и В. Сторожева. — М., 1911, т. 5, с. 242.&lt;/ref&gt;. Кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр булыуына ҡарамаҫтан присяжныйҙар суды уны аҡлап сыға, залда уға алҡышлау ойошторола, ә урамда В. Засуличты шат манифестация көтә.

Артабанғы йылдарҙа үлтереүгә маташыуҙар:

* 1878 йыл: [[Киев]] прокуроры Котляревскийға, Киевта жандарм офицеры Гейкингка, Петербургта жандармдар шефы Мезенцевка;
* 1879 йыл: [[Харьков]] губернаторы кенәз Кропоткинға, [[Мәскәү]]ҙә полиция агенты Рейнштейнға, [[Петербург]]та жандармдар шефы Дрентельнға;
* 1880 йылдың феврале: «Диктатор» Лорис-Меликовҡа&lt;ref&gt;''Рожков Н.'' Русская история в сравнительно-историческом освещении (основы социальной динамики). — Л.-М., 1926—1928, т. 11, с. 188.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Зайончковский П. А.'' Кризис самодержавия на рубеже 1870—1880-х годов. — М., 1964. — с. 75-83, 163.&lt;/ref&gt;.
* 1878—1881 йылдарҙа: Александр II бер нисә үлтереүгә маташыуҙар башҡарыла.

Александр II хакимлығы аҙағына протест күренештәре йәмғиәттең төрлө ҡатламдарында күҙәтелә. Ауылда крәҫтиән ихтилалдары яңы күтәрелеш кисерә, ә заводтарҙа массауи стачка хәрәкәте башлана.

Халыҡ террористарҙы алҡышлай, террористик ойошмаларҙың һаны үҫә бара — мәҫәлән, батшаны үлемгә хөкөм иткән Халыҡ ихтыяры (Народная воля) ойошмаһында йөҙләп әүҙем ағза иҫәптә тора. 1877—1878 йылдарҙағы урыҫ-төрөк һуғышы һәм [[Урта Азия]]лағы һуғыш геройы Төркөстан армияһы баш командующийы генерал Михаил Скобелев Александрҙың сәйәсәте менән ризаһыҙлығын белдерә, хатта, А. Кони һәм П. Кропоткин мәғлүмәттәре буйынса, батша ғаиләһен ҡулға алырға ниәтләй. Әлеге һәм башҡа факттар, Скобелев Романовтарҙы ҡолатыу буйынса хәрби түңкәрелеш әҙерләгән тигән версия тыуыҙыра&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;См.: ''Пикуль В.'' Генерал на белом коне. &lt;br /&gt; ''Акунин Б.'' Смерть Ахиллеса. — где фигурирует эта версия. Согласно указанной версии, внезапная смерть Скобелева в 1882 г. была организована окружением Александра III, опасавшимся, что мятежный главнокомандующий действительно решится на военный переворот. Подтверждают версию о готовившемся перевороте ещё и такие факты: Скобелев продал всё недвижимое имущество и собрал миллион рублей наличными, а также пытался встретиться с идеологом анархизма Петром Лавровым&lt;/ref&gt;.

Тарихсы П. А. Зайончковский фекеренсә, протест кәйефтәренең һәм террористик эшмәкәрлегенең үҫеше хөкүмәт даирәләрендә «ҡурҡыу һәм ҡаушау тыуҙыра»&lt;ref&gt;''Зайончковский П. А.'' Кризис самодержавия на рубеже 1870—1880-х годов. — М., 1964. — с. 18.&lt;/ref&gt;. Замандаштарҙың береһе А. Плансон яҙыуынса, «''Рәсәйҙә 70-се йылдарҙың аҙағында һәм 80-селә барыһын да ялмап алған паниканы әле генә ҡупҡан ҡораллы ихтилал ваҡытында булған ғауға менән сағыштырып була. Рәсәйҙә барыһы ла… клубтарҙа, ҡунаҡханаларҙа, урамдарҙа һәм баҙарҙа тымып ҡалдылар… Провинцияла ла, шулай уҡ Петербургта ла бөтәһе лә ниндәйҙер билдәһеҙ, әммә ҡот осҡос, нимәнелер көттө, бер кемдең дә иртәгәге көндә ышанысы юҡ ине''»&lt;ref&gt;''А. Плансон''. Былое и настоящее. — СПб., 1905, с. 202.&lt;/ref&gt;.

Тарихсылар билдәләүенсә, сәйәси һәм социаль тотороҡһоҙлоҡ фонында хөкүмәт яңынан-яңы ғәҙәттән тыш саралар күрә: башта хәрби судтар индерелә, һуңынан, 1879 йылдың апрелендә, ҡайһы бер ҡалаларҙа ваҡытлыса генерал-губернаторҙар тәғәйенләнә, һәм ниһайәт, 1880 йылдың февралендә Александр II батшалығының ахырына тиклем ғәмәлдә булған Лорис-Меликовтың «диктатураһы» индерелә — тәүге Юғары бойороҡтар комиссияһы рәйесе рәүешендә, һуңынан — эске эштәр министры һәм ысынында хөкүмәттең башлығы булараҡ&lt;ref&gt;''Зайончковский П. А.'' Кризис самодержавия на рубеже 1870—1880-х годов. — М., 1964. — с. 88, 151—157, 227—229.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Захарова Л. Г.'' Земская контрреформа 1890 г. — М., 1968. — с. 60.&lt;/ref&gt;.

Император үҙе ғүмеренең һуңғы йылдарында күңел төшөнкөллөгенә бирелә. Министрҙар Комитеты рәйесе П. А. Валуев үҙенең көндәлегендә 1879 йылдың 3 (15) июнендә яҙып ҡалдырған: «''Батша бик арыған ҡиәфәттә һәм үҙе лә нервыларының ҡуҙғыуы тураһында һөйләне… Таж кейгән яртылаш бәлйерәгән кеше. Көс-ҡеүәт кәрәккән дәүерҙә, һис шикһеҙ, уға өмөт итеп булмаясаҡ''»&lt;ref&gt;''Зайончковский П. А.'' Кризис самодержавия на рубеже 1870—1880-х годов. — М., 1964. — с. 91.&lt;/ref&gt;.

=== Үлтереүгә маташыуҙар һәм үлтереү ===

==== Уңышһыҙ үлтереүгә маташыуҙар тарихы ====
Александр II, дөйөм алғанда, һигеҙ&lt;ref&gt;https://books.google.com/books?id=ccYRBwAAQBAJ&amp;pg=PT1020&lt;/ref&gt; үлтереүгә маташыу була:

* 1866 йылдың 4 (16) апрелендә Д. В. Каракозов тарафынан. Александр II Йәйге баҡса яғынан үҙенең каретаһына юлланған саҡта атыу тауышы ишетелә. Пуля императорҙың башы өҫтөнән осоп үтә: атыусыны уның эргәһендә торған крәҫтиән ''Осип Комиссаров'' төртөп ебәрә.

[[Файл:Chapel of the Holy Prince Alexander Nevsky.jpg|мини|200x200пкс|Үлтереүгә маташыу урынындағы часовня (хәҙерге ваҡытта һаҡланып ҡалмаған)]]

* 1867 йылдың 25 майында [[Париж]]да поляк эмигранты Антон Березовский башҡара; пуля атҡа тейә.

* 1879 йылдың 1879 йылдың 2 (14) апрелендә [[Петербург]]та А. К. Соловьёв тарафынан башҡарыла. Соловьев револьверҙан биш тапҡыр ата, дүртәүһе — императорға төбәлә.

Соловьёв 1879 йылдың 9 (21) июнендә үлем язаһына тарттырыла&lt;ref&gt;''[[Шерих, Дмитрий Юрьевич|Шерих Д. Ю.]]'' Городской месяцеслов. 1000 дат из прошлого Санкт-Петербурга, Петрограда, Ленинграда. К 290-летию Санкт-Петербурга. — СПб.: Петербург — XXI век, 1993. — 224 с. — тираж 30000 экз. — ISBN 5-85490-036-X&lt;/ref&gt;

«Халыҡ ихтыярының» («Народная воля») башҡарма комитеты 1879 йылдың 26 авгусында (7 сентябрь) Александр II үлтереү тураһында ҡарар сығара.

* 1879 йылдың 19 ноябрендә (1 декабрь) Мәскәү тирәһендә император поезын шарталатырға маташыу була. Осраҡлы рәүештә император батша үҙ поезынан ярты сәғәт алда юлға сыға. Террористар беренсе составты үткәреп, икенсеһен шартлата.

* 1880 йылдың 5 (17) февралендә С. Н. Халтурин Ҡышҡы һарайҙың беренсе ҡатын шартлата. Император өсөнсө ҡатта төшкө аш ашай, уны һарайға һуңлабыраҡ килеүе ҡотҡара. Икенсе ҡатта һаҡсылар (11 кеше) һәләк була.

Дәүләт тәртибен һәм революцион хәрәкәт менән көрәшеү өсөн 1880 йылдың 12 (24) февралендә граф Лорис-Меликов етәкселегендә Юғары бойороҡтар комиссияһы булдырыла.

==== Вафат булыуы һәм ерләнеүе. Йәмғиәттең реакцияһы ====
[[Файл:The_uniform_of_Alexander_II.jpg|слева|мини| Александр II үлтереүгә маташыу ваҡытында кейгән мундир.]]
1881 йылдың 1 (13) мартында көндөҙгө 3 сәғәт 35 минутта үлемесле яраланыуҙан (икенсе үлтереүгә маташыуҙың барышында) Ҡышҡы һарайҙа вафат була&lt;ref&gt;Источник: ''Описание события 1-го марта 1881 года, составленное на основании показаний ста тридцати восьми свидетелей-очевидцев''. // «[[Правительственный вестник]]», {{сс3|16.4.1881}}, № 81, стр. 2.&lt;/ref&gt;. Үлтерергә маташыу императорҙың Михайловск манежынан Михайловск һарайында бөйөк кенәз ҡатыны Екатерина Михайловналағы икенсе иртәнге аштан (сәйҙән) ҡайтып барған саҡта башҡарыла. Һарайҙа император менән бергә бөйөк кенәз Михаил Николаевич тә була, әммә ул һуңыраҡ, шартлатыуҙы ишеткәс, юлға сыға һәм икенсе шартлатыуҙан һуң фажиғә урынына килеп етә, хәл-ваҡиға булған урында бойороҡтар бирә&lt;ref&gt;''Описание события {{сс3|1.3.1881}} года, составленное на основании показаний ста тридцати восьми свидетелей-очевидцев''. // «Правительственный вестник», {{сс3|16.4.1881}}, № 81, стр. 3.&lt;/ref&gt;. Алдағы көндө, 1881 йылдың 28 февралендә (12 март) император Ҡышҡы һарайҙың Кесе сиркәүендә ғаиләһенең ҡайһы бер ағзалары менән доға ҡыла&lt;ref&gt;«Правительственный вестник», {{сс3|1.3.1881}}, № 45, стр. 2.&lt;/ref&gt;. 4 мартта уның кәүҙәһе Ҡышҡы һарайҙың Ҙур сиркәүендә ҡуйыла; 7 мартта тантаналы рәүештә Петербургтағы [[Петропавловск соборы]]на күсерелә&lt;ref&gt;«[[Московские ведомости]]», 8 марта 1881, № 67, стр. 2.&lt;/ref&gt;. 15 мартта христиан дине буйынса йыназа уҡыуҙы (отпевание) Санкт-Петербург митрополиты Исидор (Никольский) үткәрә&lt;ref&gt;«[[Московские ведомости]]», {{сс3|15.3.1881}}, № 74, стр. 1.&lt;/ref&gt;.

«Азат ителгәндәр» исеменән «Азат итеүсенең» үлтерелеүе күптәргә уның батшалығының символик тамамланыуы булып һүрәтләнә. Йәмғиәттең консерватив өлөшө Алесандр II батшалығы «нигилизмдың» көсәйеүенә килтерә, граф Лорис-Меликовтың ''яраштырыусы сәйәсәте'' айырыуса тәрән асыуҙы килтерә, Лорис-Меликов үҙе кенәз ҡатыны Юрьевскаяның марионеткаһы тип һанала. Уң яҡ сәйәсмәндәре (улар араһында Константин Победоносцев, Евгений Феоктистов и Константин Леонтьев) хатта император «бик ваҡытлы» үлде тип әйтәләр, сөнки бер-ике йылдан Рәсәй катастрофаһы (самодержавиеның ҡолатылыуы) ҡотолғоһоҙ булыр ине, тип һанайҙар&lt;ref name=&quot;Лики&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов СПбГУ под ред. акад. [[Фурсенко, Александр Александрович|Фурсенко]].|заглавие=Управленческая элита Российской империи (1802—1917)|ссылка=|место=СПб.|издательство=[[Лики России (издательство)|Лики России]]|год=2008|страницы=36}}&lt;/ref&gt;.

Фажиғәғә тиклем аҙ ғына элек Изге Синодтың обер-прокуроры итеп тәғәйенләнгән К. П. Победоносцев Александр II һәләк булған көндө яңы императорға ошолайтып яҙған: «''Аллаһы Тәғәлә беҙгә был ҡурҡыныс көндө лә үткәреп ебәрергә насип иткән.Әйтерһең дә, Аллаһының язаһы бәхетһеҙ Рәсәйгә төштө. Күрмәҫ, тоймаҫ, кисермәҫ өсөн йөҙөбөҙҙө йәшерергә ине, ер аҫтына китергә ине. Хоҙайым, ярлыҡа беҙҙе'' &lt;…&gt;»&lt;ref&gt;К. П. Победоносцев и его корреспонденты: Письма и записки. / С предисловием [[Покровский, Михаил Николаевич|Покровского М. Н.]]. — {{М.}}—{{Пг.}}, 1923. — Т. 1, полутом 1-й, С. 45 (черновик письма Победоносцева императору [[Александр III|Александру III]]).&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Interiors_of_the_Church_of_the_Saviour_on_the_Blood12.JPG|слева|мини|Александр II үлемесле яраланған урыны (Спас на Крови). Урамдың оригиналь өлөшө һаҡланған.]]

Санкт-Петербург рухани академияһы ректоры протоиерей Иоанн Янышев 1881 йылдың 2 (14) мартында Исаакиев соборында панихида алдында сығышында әйткән: «&lt;…&gt; ''Батша вафат булып ҡына ҡалманы, ул Үҙенең баш ҡалаһында үлтерелде…яфа сиккән сәнскеле таж уның изге башына урыҫ ерендә, уның подданныйҙары араһында, үрелгән… Бына нимә беҙҙең хәсрәтебеҙҙе түҙмәҫлек итә, урыҫ һәм христиан йөрәгенең ауыртыуын — төҙәлмәҫлек, ә беҙҙең сикһеҙ ҡайғыбыҙҙы мәңгегә хурлыҡлы итә!''»&lt;ref&gt;Кончина великого мученика на земле русской. Речь, сказанная в Исаакиевском соборе, 2-го марта, пред паннихидою по в Бозе почившем благочестивейшем государе императоре Александре Николаевиче. // «Церковный вестник», часть неофициальная, {{сс3|7.3.1881}}, № 10, стр. 1.&lt;/ref&gt;.

1881 йылдың 8 (20) мартында 65-м «Санкт-Петербург ведомостәре» гәзитенең 65-се һанында «Петербург матбуғатында шау-шыу» булдырған мәҡәлә баҫылып сыға&lt;ref&gt;Оценка газеты: «[[Московские ведомости]]», {{сс3|11.3.1881}}, № 70, стр. 3.&lt;/ref&gt;. Мәҡәләлә, атап әйткәндә, яҙыла: «''Илдең бер ситендә урынлашҡан Петербургта урыҫ булмаған элементтар мыжғып тора. Бында Рәсәйҙең тарҡалыуын көткән сит ил кешеләре, беҙҙең сиктәр эшмәкәрҙәре лә оя ҡорғандар. &lt;…&gt; [Петербург] халыҡ пульсын бөтөнләй тоймаған бюрократияға батҡан &lt;…&gt; Шуға күрә лә Петербургта үҙ Ватанының дошмандары кеүек, үҙ халҡының хыянатсылары кеүек һүҙ йөрөткән күп кенә кешене, бәлки, урыҫтарҙы ла, осратып була&lt;…&gt;''»&lt;ref&gt;Цит. по: «[[Московские ведомости|Московским ведомостям]]», {{сс3|11.3.1881}}, № 70, стр. 3.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Alexander_II_by_Levitsky.jpg|мини|220x220пкс|Император Александр II үлем түшәгендә. Б. Левицкийҙың фотоһүрәте.]]

Ошо уҡ ваҡытта «Халыҡ ихтыярының» башҡарма комитеты бер нисә көн үткәндән һуң яңы батша Александр III төбәлгән ультиматум хатын баҫтырып сығара: «''Хөкүмәттең сәйәсәте үҙгәрмәһә, революция ҡотолғоһоҙ буласаҡ. Хөкүмәт халыҡ теләген сағылдырырға тейеш, әлегә ул узурпатор шайкаһы''». Ошондай уҡ белдереүҙе 2 мартта һорау алған ваҡытта «Халыҡ ихтыярының» ҡулға алынған лидеры А. И. Желябов эшләй . «Халыҡ ихтыярының» лидерҙары ҡулға алыныуына һәм язалауына ҡарамаҫтан Александр III хакимлығының тәүге ике-өс йылдарында террористик акттар дауам итә.

Март башында Лорис-Меликов башланғысы менән Хөкүмәт күҙлегенән «зыянлы» мәҡәләләр баҫтырып сығарған күп кенә гәзиттәр ябыла («Молва», «С.-Петербургские ведомости», «Порядок» һәм «Смоленский вестник»)&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;&gt;''Зайончковский П. А.'' Кризис самодержавия на рубеже 1870—1880-х годов. — М., 1964, с. 314.&lt;/ref&gt;.
{{Начало скрытого блока|Хәрби чиндары}}
* [[Корнет]] гвардии ({{сс3|17.04.1825}})&lt;ref name=&quot;Army&quot;&gt;[http://regiment.ru/bio/A/2.htm Русская Императорская Армия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181218010506/http://regiment.ru/bio/A/2.htm |date=2018-12-18 }}&lt;/ref&gt;
* [[Подпоручик]] гвардии «за успехи в науках, оказанные на экзамене в присутствии Их Величеств» ({{сс3|07.01.1827}})
* [[Поручик]] гвардии «за отличие по службе» ({{сс3|01.07.1830}})
* [[Штабс-ротмистр]] гвардии «за успехи в науках, оказанные на экзамене в присутствии Их Величеств» ({{сс3|13.05.1831}})
* [[Флигель-адъютант]] ({{сс3|17.04.1834}})
* [[Полковник]] ({{сс3|10.11.1834}})
* [[Генерал-майор]] Свиты ({{сс3|06.12.1836}})
* [[Генерал-лейтенант]] Свиты «за отличие по службе» ({{сс3|06.12.1840}})
* [[Генерал-адъютант]] ({{сс3|17.04.1843}})
* [[Генерал от инфантерии]] ({{сс3|17.04.1847}})
* [[Генерал-фельдмаршал]] «по просьбе армии» ({{сс3|30.04.1878}})
{{конец скрытого блока}}
{{начало скрытого блока|Наградалары}}
* [[Орден Святого апостола Андрея Первозванного]] ({{сс3|05.05.1818}})&lt;ref name=&quot;Army&quot;/&gt;
* [[Орден Святого Александра Невского]] ({{сс3|05.05.1818}})
* [[Орден Святой Анны]] 1 ст. ({{сс3|05.05.1818}})
* [[Орден Белого орла (Польша)|Орден Белого орла]] ([[Царство Польское]], {{сс3|12.05.1829}})
* [[Орден Святого Владимира]] 1 ст. ({{сс3|01.01.1846}})
* Знак отличия «За XV лет службы в офицерских чинах» ({{сс3|17.04.1849}})
* [[Орден Святого Георгия]] 4 ст. за участие «в деле против кавказских горцев» ({{сс3|10.11.1850}})&lt;ref name=&quot;Викитека ВЭС&quot;&gt;{{ВТ-ВЭС|Валерик}}&lt;/ref&gt;
* Знак отличия «За XX лет службы в офицерских чинах» ({{сс3|04.04.1854}})
* [[Медаль «За труды по освобождению крестьян»|Золотая медаль «За труды по освобождению крестьян»]] ({{сс3|17.04.1861}})
* [[Медаль «За покорение Западного Кавказа»|Серебряная медаль «За покорение Западного Кавказа»]] ({{сс3|12.07.1864}})
* [[Крест «За службу на Кавказе» (1864)|Крест «За службу на Кавказе»]] ({{сс3|12.07.1864}})
* [[Орден Святого Станислава (Российская империя)|Орден Святого Станислава]] 1 ст. ({{сс3|11.06.1865}})
* [[Орден Святого Георгия]] 1 ст. по случаю 100-летия учреждения ордена ({{сс3|26.11.1869}})
* [[Золотое оружие «За храбрость»|Золотая сабля]], поднесена офицерами [[Собственный Его Императорского Величества Конвой|Собственного Его Императорского Величества Конвоя]] ({{сс3|02.12.1877}})
* [[Орден Благородной Бухары]] — первый награждённый этим орденом ([[Бухарский эмират]], 1881)&lt;ref&gt;[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1286534280 Ордена и медали Бухарского Эмирата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140727102931/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1286534280 |date=2014-07-27 }}&lt;/ref&gt;

иностранные&lt;ref name=&quot;Army&quot;/&gt;:
* Прусский [[орден Чёрного орла]] при крещении ({{сс3|05.05.1818}})
* Французский [[орден Святого Духа]] ({{сс3|13.12.1823}})
* Испанский [[орден Золотого руна]] ({{сс3|13.08.1826}})
* Вюртембергский [[орден Вюртембергской короны]] 1 ст. ({{сс3|09.11.1826}})
* Баварский [[орден Святого Губерта]] ({{сс3|13.04.1829}})
* Шведский [[орден Серафимов]] ({{сс3|08.06.1830}})
* Датский [[орден Слона]] ({{сс3|23.04.1834}})
* Нидерландский [[орден Нидерландского льва]] 1 ст. ({{сс3|02.12.1834}})
* Греческий [[орден Спасителя]] 1 ст. ({{сс3|08.11.1835}})
* Золотая цепь к датскому [[Орден Слона|ордену Слона]] ({{сс3|25.06.1838}})
* Ганноверский [[Королевский Гвельфский орден]] ({{сс3|18.07.1838}})
* Саксен-Веймарский [[орден Белого сокола]] ({{сс3|30.08.1838}})
* Неаполитанский [[орден Святого Фердинанда и Заслуг]] ({{сс3|20.01.1839}})
* Австрийский [[Королевский венгерский орден Святого Стефана]], большой крест ({{сс3|20.02.1839}})
* Баденский [[орден Верности (Баден)|орден Верности]] ({{сс3|11.03.1839}})
* Баденский [[орден Церингенского льва]] 1 ст. ({{сс3|11.03.1839}})
* Гессен-Дармштадтский [[орден Людвига]] 1 ст. ({{сс3|13.03.1839}})
* Саксонский [[орден Рутовой короны]], большой крест ({{сс3|19.03.1840}})
* Ганноверский [[Орден Святого Георгия (Ганновер)|орден Святого Георгия]] ({{сс3|03.07.1840}})
* Гессен-Дармштадтский [[орден Филиппа Великодушного]] 1 ст. ({{сс3|14.12.1843}})
* Бразильский [[орден Южного Креста]] ({{сс3|15.05.1845}})
* Сардинский [[Высший орден Святого Благовещения]] ({{сс3|19.10.1845}})
* Саксен-Альтенбургский [[орден Саксен-Эрнестинского дома]], большой крест ({{сс3|18.06.1847}})
* Гессен-Кассельский {{iw|Орден Золотого льва (Гессен)|орден Золотого льва|de|Hausorden vom Goldenen Löwen}} ({{сс3|05.08.1847}})
* Ольденбургский [[орден Заслуг герцога Петра-Фридриха-Людвига]] 1 ст. ({{сс3|15.10.1847}})
* Персидский [[орден Льва и Солнца]] 1 ст. ({{сс3|07.10.1850}})
* Вюртембергский [[орден «За военные заслуги» (Вюртемберг)|Орден «За военные заслуги»]] 3 ст. ({{сс3|13.12.1850}})
* Пармский [[Константиновский орден Святого Георгия]] (1850)
* Нидерландский [[Военный орден Вильгельма]], большой крест ({{сс3|15.09.1855}})
* Португальский [[Тройной орден]] ({{сс3|27.11.1855}})
* Португальский [[орден Башни и Меча]] ({{сс3|27.11.1855}})
* Бразильский [[орден Педру I]] ({{сс3|14.02.1856}})
* Бельгийский [[орден Леопольда I]] 1 ст. ({{сс3|18.05.1856}})
* Французский [[орден Почётного легиона]] ({{сс3|30.07.1856}})
* Прусские бронзовые медали за 1848 и 1849 гг. ({{сс3|06.08.1857}})
* Гессен-Кассельский {{iw|Орден Золотого льва (Гессен)|орден Золотого Льва|de|Hausorden vom Goldenen Löwen}} 1 ст. ({{сс3|01.05.1858}})
* Турецкий [[орден Меджидие]] 1 ст. ({{сс3|01.02.1860}})
* Мекленбург-Шверинский [[орден Вендской короны]] на золотой цепи ({{сс3|21.06.1864}})
* Мексиканский {{iw|Императорский орден Мексиканского орла|Императорский орден Мексиканского орла|it|Ordine Imperiale dell'Aquila Messicana}} ({{сс3|06.03.1865}})
* Британский [[орден Подвязки]] ({{сс3|16.07.1867}})
* Прусский орден «[[Pour le Mérite]]» ({{сс3|26.11.1869}})
* Турецкий [[орден Османие]] 1 ст. ({{сс3|25.05.1871}})
* Золотые дубовые листья к прусскому ордену «[[Pour le Mérite]]» ({{сс3|27.11.1871}})
* Монакский [[Орден Святого Карла (Монако)|орден Святого Карла]], большой крест ({{сс3|03.07.1873}})
* Австрийский золотой крест за 25-летнюю службу ({{сс3|02.02.1874}})
* Австрийская бронзовая медаль ({{сс3|07.02.1874}})
* Цепь к шведскому [[Орден Серафимов|ордену Серафимов]] ({{сс3|03.07.1875}})
* Австрийский [[Военный орден Марии Терезии]] 3 ст. ({{сс3|25.11.1875}})
* Черногорский [[орден Святого Петра Цетинского]]
{{конец скрытого блока}}

== Батшалыҡ һөҙөмтәләре ==
[[Файл:Карта_земельных_приобретений_в_царствование_императора_Александра_II,_1882.png|мини|240x240пкс|Александр II хакимлығы дәүерендә Рәсәй империяһы биләмәһенең киңәйеүе]]
Александр II тарихҡа ''реформатор'' һәм ''азат итеүсе'' булараҡ ингән. Уның батшалыҡ осоронда '''крепостнойлыҡ хоҡуғы бөтөрөлә, дөйөм хәрби йөкләмә индерелә, земстволар булдырыла, суд реформаһы үткәрелә, цензура сикләнә''', башҡа төрлө реформалар үткәрелә. Империя [[Урта Азия]], Төньяҡ Кавказ, Алыҫ Көнсығыш территорияларын баҫып алыу һәм индереү иҫәбенә байтаҡҡа киңәйә. Д. Мирской фекеренсә, Александрҙың вафаты менән донъя күләмендә билдәлелек алған [[Урыҫ әҙәбиәте|урыҫ әҙәбиәтенең]] күтәрелеш дәүере тамамлана&lt;ref&gt;Мирский Д. С. Конец великой эпохи // Мирский Д. С. История русской литературы с древнейших времен до 1925 года / Пер. с англ. Р. Зерновой. — London: Overseas Publications Interchange Ltd, 1992. — С. 459.&lt;/ref&gt;.

Шуның менән бергә илдең иҡтисади хәле насарая: сәнәғәт оҙайлы депрессияға бата, ауылдарҙа массауи аслыҡ осраҡтары була. Тышҡы сауҙа балансының дефициты һәм дәүләт тышҡы бурысы ҙур күләмдәргә тиклем барып етә (яҡынса 6 млрд һум). Коррупция проблемаһы көсәйә. Рәсәй йәмғиәтендә бүленеү һәм киҫкен социаль ҡапма-ҡаршылыҡтар барлыҡҡа килә.

Шулай уҡ 1878 йылғы Берлин конгресының һөҙөмтәләре, Рәсәй өсөн 1877—1878 йылдарҙағы һуғыштың ҙур күләмдәге сығымдары, күп һанлы крәҫтиән ихтилалдары (1861—1863 йылдарҙа: 1150 -тан ашыу), Польша батшалығындағы, Төньяҡ-Көнбайыш крайындағы (1863) һәм Кавказдағы (1877—1878) ҙур масштаблы милли ихтилалдар — Александр II батшалығының негатив яҡтары тип һанала.

Александр II ҡайһы бер реформаларының баһалары ҡапма-ҡаршылыҡлы. Либераль матбуғат уның реформаларын «бөйөк» тип исемләй. Шул уҡ ваҡытта халыҡтың байтаҡ өлөшө (интеллигенция өлөшө, шулай уҡ ул дәүерҙең ҡайһы бер дәүләт эшмәкәрҙәре реформаларға ҡәтғи рәүештә кире баһа бирҙе. мәҫәлән, К. П. Победоносцев 1881 йылдың 8 (20) мартындағы Александр III хөкүмәтенең тәүге ултырышында Александр II-нең крәҫтиән, земство, суд реформаларын ҡаты тәнңҡиткә дусар итте, хатта уларҙы «енәйәт реформалары» тип атаны, һәм Александр III ысынындауның телмәрен хупланы&lt;ref&gt;''Зайончковский П. А.'' Кризис самодержавия на рубеже 1870—1880-х годов. — М., 1964. — с. 328—329.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Полунов А. Ю.'' К. П. Победоносцев в общественно-политической и духовной жизни России. Автореф. дисс. … д.и.н. — М., 2010.&lt;/ref&gt;. Күп кенә замандаштары һәм ҡайһы бер тарихсылар ысынында крәҫтиән азатлығын бөтөнләй инҡар иттеләр (азатлыҡтың механизмы ғына булдырылды, өҫтәүенә, ғәҙелһеҙ); крәҫтиәндәргә ҡарата тән язалары (улар 1904—1905 йылдарға тиклем ғәмәлдә булды&lt;ref name=autogenerated1&gt;''Ключевский В.'' Курс русской истории. Лекция LXXXVI&lt;/ref&gt;); земстволарҙың ойошторолоуы түбәнге ҡатламдарҙың дискриминацияһына килтерҙе; суд реформаһы суд һәм полиция башбаштаҡлығына ҡаршы тора алманы. Бынан тыш, аграр мәсьәле буйынса белгестәр фекеренсә, 1861 йылғы крәҫтиән реформаһы алпауыттар файҙаһына ер ҡырҡымдарын биреү һәм ысынында крәҫтиәндәрҙең бөлөүенә килтерҙе, яңы етди проблемалар 1905 һәм [[Октябрь революцияһы|1917 йылдарҙағы революцияларға]] этәргес көс бирҙе.

Александр II дәүеренә замана тарихсыларының ҡарашы хөкүмәт идеологияһы йоғонтоһо аҫтында ҡәтғи үҙгәрештәргә дусар булды һәм уларҙы әле лә тотороҡло тип әйтеп булмай. Совет тарихнамәһендә уның батшалығына «батшалыҡ эпохаһына» дөйөм нигилистик күрһәтмәләрҙән барлыҡҡа килгән тенденциоз ҡараш өҫтөнлөк ала. Хәҙерге тарихсылар Александр II реформаларын «бөйөк» тип атаған саҡта ла уларҙың эҙмәүэҙлекле булмауы, «ауылда бик тәрән социаль-иҡтисади кризисҡа» килтереүе, крәҫтиәндәрҙең тән язаларынан азат ителмәүе тураһында, ә иҡтисади тормош 1860—1870 йылдарҙа сәнәғәттең түбәнәйәүе һәм спекуляцияның сәскә атыуы менән билдәләнә тип яһалар&lt;ref&gt;История России XVIII—XIX веков. Под ред. академика РАН Л. В. Милова. — М., 2010. — с. 630, 611, 642.&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==

[[Файл:Family_Alexandre_2.jpg|мини|Александр II балалары менән]]
Петергофтағы Александрия паркында урынлашҡан Фермер һарайы Александр II-нең йәш саҡтан иң яратҡан резиденцияһы була. Тап ул һуңғы Рәсәй императорҙарының көньяҡ резиденцияһын — Ливадияны — төҙөй башлай. Имениены парк менән бергә ул 1860 йылда граф Потоцкийҙың ҡыҙҙарынан һатып ала. [[Ҡырым]]ға архитектор И. А. Монигетти саҡырыла һәм Ҙур һәм Кесе Ливадия һарайҙары төҙөй башлай. Ливадияла булған саҡта император көн һайын иртәнсәк Ореандаға, Кореизға, Гаспраға, Алупкаға, Гурзуфҡа, урмансылыҡҡа йәки Уҫан һыу шарлауығына бара (коляскала йәки йәйәүләп)&lt;ref&gt;Из воспоминаний об императоре [[Кондараки, Василий Христофорович|В. Х. Кондараки]]&lt;/ref&gt;.

Башҡа урыҫ императорҙар менән сағыштырмаса Александр II бик күп ваҡытын сит илдә, күбеһенсә Германиялағы бальнеологик курорттарҙа, үткәрә&lt;ref&gt;Ian C. Bradley. ''Water Music: Music Making in the Spas of Europe and North America''. Oxford University Press, 2010. Page 7.&lt;/ref&gt;. Нәҡ ошондай курорттарҙың береһендә — Эмста — император украин теленең ҡулланыуын сикләгән [[Эмс указы]]на ҡул ҡуя.

Александр II айырыуса күп [[һунар]] менән мауыға. Сәйәхәттәрендә уны төрлө тоҡомдағы эттәре оҙатып йөрөй&lt;ref&gt;Антонов А. Четверть века назад // Исторический вестник. 1887, ноябрь. С 383.&lt;/ref&gt;; Александр тәхеткә ултырғандан һуң император һарайы даирәһендә айыуға һунар ғәҙәткә инә. 1860 йылда ошондай һунарға Беловеж шырлығына Европа батшалыҡтары вәкилдәре саҡырыла. Гатчина арсеналындағы коллекцияла (ҡорал бүлмәһе) Александр II үҙе шәхсән айыуға йөрөгән һөнгөләр коллекцияһы һаҡлана&lt;ref&gt;[http://saint-petersburg.ru/m/304348/tsarskoe_leto.html Царское лето]&lt;/ref&gt;. Уның ҡурсауы аҫтында 1862 йылда Мәскәү һунарсылыҡ йәмғиәте булдырыла, йәмғиәт Александр II исемен йөрөтә.

=== Башҡорттар император Александр II коронацияһында ===
[[Башҡорттар]] быуаттар дауамында [[ҡош]] менән һунар итеү, ҡош сөйөү менән шөғөлләнгәндәр, әлеге [[һунар]] төрөндә ҙур тәжрибә туплауға күрә [[Мәскәү]]ҙә үткәрелгән император Александр II таж кейҙереүгә бәйле тантаналарға, 1856 йылдың сентябрендә, Ырымбур генерал-губернаторы [[Перовский Василий Алексеевич|граф Перовский]] тарафынан Фәхретдин Өмөтбаев етәкселегендә башҡорт делегацияһы ебәрелә. Ҡош сөйөүселәр бик уңышлы сығыш яһайҙар.
Рәссам Франц Рубо ошо ваҡиға айҡанлы «Башҡорттарҙың император Александр II ҡатнаш­лығында ыласындар менән һунар итеүе» исемле картинаһын яҙа&lt;ref&gt;[https://kulturologia.ru/blogs/241217/37157/ Последняя царская охота]&lt;/ref&gt;.

{{шулай уҡ ҡарағыҙ|Ыласын тотҡан башҡорттар}}
{{шулай уҡ ҡарағыҙ|Ҡош сөйөп һунар итеү}}
Император шулай уҡ конькиҙа шыуыуҙы ла популярлаштыра. 1860 йылда Александр Санкт-Петербургтағы Мариин һарайы алдында һырғалаҡ төҙөткәс, аҡһөйәктәр ҙә конькиҙа шыуыу менән мауыға башлай. Император үҙенең ҡыҙы менән ҡала халҡы алдында шыуырға яратҡан&lt;ref&gt;Жерихина Е. И. Столичный Петербург: город и власть. — М.: Центрполиграф, 2009. — С. 507.&lt;/ref&gt;.

Вафат булыу ваҡытына, 1881 йылдың 1 (13) мартына ҡарата, Александр II шәхси капиталы яҡынса 12 миллион һум тәшкил итә (ҡиммәтле ҡағыҙҙар, Дәүләт банкы билдәләре, тимер юлдары акциялары); шәхси аҡсаһынан ул 1880 йылда ҡатынынң иҫтәлегенә хәстәхана төҙөү өсөн иғәнәгә 1 миллион һум  бирә.

=== Ғаиләһе ===
{{начало скрытого блока|Александр II ата-бабалары}}
&lt;center&gt;{{ahnentafel-compact5
 |style=font-size:90%;line-height:110%;
 |border=1
 |boxstyle=padding-top:0;padding-bottom:0;
 |boxstyle_1=background-color:#fcc;
 |boxstyle_2=background-color:#fb9;
 |boxstyle_3=background-color:#ffc;
 |boxstyle_4=background-color:#bfc;
 |boxstyle_5=background-color:#9fe;
|1= 1. '''Александр II'''
|2= 2. [[Николай I]]
|3= 3. [[Александра Фёдоровна (жена Николая I)]]
|4= 4. [[Павел I]]
|5= 5. [[Мария Фёдоровна (жена Павла I)]]
|6= 6. [[Фридрих Вильгельм III]]
|7= 7. [[Луиза (королева Пруссии)]]
|8= 8. [[Пётр III]]
|9= 9. [[Екатерина II]]
|10= 10. [[Фридрих Евгений (герцог Вюртембергский)]]
|11= 11. [[Фридерика Доротея София Бранденбург-Шведтская]]
|12= 12. [[Фридрих Вильгельм II]]
|13= 13. [[Фридерика Луиза Гессен-Дармштадтская]]
|14= 14. [[Карл II (великий герцог Мекленбург-Стрелица)]]
|15= 15. [[Фридерика Гессен-Дармштадтская (1752—1782)]]
|16= 16. [[Карл Фридрих Гольштейн-Готторпский]]
|17= 17. [[Анна Петровна]]
|18= 18. [[Кристиан Август (князь Ангальт-Цербста)|Кристиан Август]]
|19= 19. [[Иоганна-Елизавета Гольштейн-Готторпская]]
|20= 20. [[Карл Александр (герцог Вюртемберга)|Карл Александр]]
|21= 21. [[Мария Августа Турн-и-Таксис]]
|22= 22. [[Фридрих Вильгельм Бранденбург-Шведтский]]
|23= 23. София Доротея Мария Прусская
|24= 24. [[Август Вильгельм Прусский (1722—1758)]]
|25= 25. [[Луиза Амалия Брауншвейг-Вольфенбюттельская]]
|26= 26. [[Людвиг IX (ландграф Гессен-Дармштадтский)|Людвиг IX]]
|27= 27. [[Генриетта Каролина Пфальц-Биркенфельдская]]
|28= 28. [[Карл Мекленбург-Стрелицкий]]
|29= 29. [[Елизавета Альбертина Саксен-Гильдбурггаузенская]]
|30= 30. [[Георг Вильгельм Гессен-Дармштадтский]]
|31= 31. [[Мария Луиза Альбертина Лейнинген-Дагсбург-Фалькенбургская]]
}}&lt;/center&gt;
{{конец скрытого блока}}
1841 йылдың 16 (28) апрелендә Ҡышҡы һарайҙың Ҙур сиркәүендә Александр Николаевич бөйөк княжна кенәз ҡыҙы Мария Александровна менән никахлаша&lt;ref&gt;{{статья |автор= [[Николай I]].|заглавие= Манифест. О совершившемся бракосочетании Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича с Великою Княжною Мариею Александровною, Дочерью Великого Герцога Гессен-Дармштадтского|ссылка= http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=446&amp;regim=3|язык= |ответственный = |автор издания= |издание= [[Полное собрание законов Российской империи]]. Собрание второе|тип= |место= СПб.|издательство= Типография II отделения [[Собственная Его Императорского Величества канцелярия|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]]|год= 1842|том= XVI, отделение первое, 1841, № 14459|страницы= 308|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid=}}&lt;/ref&gt;, буласаҡ император ҡатыны бөйөк герцог Людвиг II Гессенскийҙың ҡыҙы була, православие динен ҡабул икәнгә тиклем тиклем принцесса Максимилиана Вильгельмина Августа Софиея Мария Гессен-Дармштадтская исемен йөрөтә. 1840 йылдың 5 (17) декабрендә принцесса православиеға күсә һәм яңы исем — Мария Александровна — ҡабул итә, ә 1840 йылдың 6 (18) декабрендә Александр Николаевич менән никахлашҡандан һуң Император ғали йәнәптәре титулы менән Бөйөк кенәз ҡыҙы исемен ала&lt;ref&gt;{{статья |автор= [[Николай I]].|заглавие= Манифест. О обручении Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича, Великого Князя Александра Николаевича с Светлейшею Принцессою Мариею, Дочерью Великого Герцога Гессен-Дармштадтского|ссылка= http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=431&amp;regim=3|язык= |ответственный = |автор издания= |издание= [[Полное собрание законов Российской империи]]. Собрание второе|тип= |место= СПб.|издательство= Типография II отделения [[Собственная Его Императорского Величества канцелярия|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]]|год= 1841|том= XV, отделение первое, 1840, № 14024|страницы= 784|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid=}}&lt;/ref&gt;.

Александрҙың әсәһе принцессаның атаһы герцог камергеры тигән имеш-мимештәр булыуы сәбәпле был никахҡа ҡаршылыҡ күрһәтә, әммә улы үҙенекендә тора. Александр II һәм Мария Александровна никахта 40 йыл тирәһе йәшәйҙәр, һәм уларҙың никахы күп йылдар дауамында бәхетле була&lt;ref&gt;{{книга|автор=Тютчева А. Ф. |заглавие=При дворе двух императоров. Воспоминания и фрагменты дневника фрейлина двора|год= 1990|isbn = }}&lt;/ref&gt; Ғаиләләрендә һигеҙ бала тыуа.
{{double image|right|Maria Alexandrovna by F.S.Zhuravlev (1870-80s, Hermitage).jpg|180|Princess Catherine Dolgorukov.jpg|180|&lt;center&gt;Императорҙың беренсе һәм икенсе ҡатындары}}
* Александра (1842—1849);
* Николай (1843—1865);
* [[Александр III]] (1845—1894);
* Владимир (1847—1909);
* Алексей (1850—1908);
* Мария (1853—1920);
* Сергей (1857—1905);
* Павел (1860—1919).

1866 йылда 18-йәшлек кенәз ҡыҙы Екатерина Михайловна Долгорукова (1847—1922) менән яҡындан таныша һәм Йәйге баҡсала осраша башлай, ул император өсөн иң яҡын, ышаныслы кешегә әүерелә, һуңғараҡ ҡышҡы һарайҙа йәшәй башлай һәм императорға никахтан тыш балалар табып бирә:
{{External media
 |align     = справа
 |topic     = 
 |video1    = {{YouTube|UycDHymn46A|Александр II Николаевич - Судьба реформатора. Документальный фильм из цикла &quot;Русские цари&quot;|logo=1}}
}}

* Георгий Александрович Юрьевский (1872—1913);
* Ольга Александровна Юрьевская (1873—1925);
* Борис (1876—1876), үлгәндән һуң «Юрьевский» фамилияһы менән законлаштырыла;
* Екатерина Александровна Юрьевская (1878—1959), кенәз А. В. Барятинскийҙың (1870), ә һуңынан — кенәз С. П. Оболенскийҙың ҡатыны.

Ҡатыны вафат булғандан һуң, йыллыҡ траурҙы тотмайынса, Александр II кенәз ҡыҙы Долгорукова менән морганатик никахҡа инә, Долгорукова ''светлейшая княгиня Юрьевская'' титулын ала. Никахлашыу императорға уларҙың уртаҡ балаларын законлаштырыуға мөмкилек бирә.

== Александр II тураһында хәтирәләр ==

«Азатлыҡ биреүсе батшаның» хөрмәтенә Рәсәй империяһының күп кенә ҡалаларында һәм Болгарияла һәйкәлдәр ҡуйыла. [[Октябрь революцияһы|нан һуң уларҙың күпселеге алып ташлана. Тейелмәгән рәүештә һәйкәлдәр [[София]]ла һәм [[Хельсинки]]ҙа ҡалды. Ҡайһы бер монументтар коммунистик режимы ҡолатылғандан һуң яңынан тергеҙелде. Террористар ҡулынан һәләк булған урында Спас на крови храмы төҙөлдө.

Әҙәбиәттә билдәләнеүенсә, Александр II образы социаль заказына бәйле үҙгәртелеп тора: «азат итеүсе» — «ҡорбан» — «крепостник», әммә шул уҡ ваҡытта Александр Николаевич мәғлүмәт киңлектәрендә ҡотолғоһоҙ тарихи процесы өсөн уны әүҙем эшмәкәр итеп түгел, ә «фон» фигураһы итеп сағылдыралар. Тап шунда Александр II-ҙың тарихи хәтерҙең позитив консенсусын сағылдырған тарихи фигураларҙан (мәҫәлән, Александр Невскийҙан йәки Пётр Столыпиндан) йәки, киреһенсә, уның конфликтлы объекттарынан (мәҫәлән, [[Сталин]]дан йәки [[Иван Грозный]]ҙан) айырмаһы. Император образының төп һыҙаты — бер туҡтауһыҙ икеләнеүҙәр һәм баҙнатһыҙлыҡ&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;См., напр.: ''[https://web.archive.org/web/20140718031501/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=6124&amp;n=222 Ростовцев Е., Сосницкий Д.]''&lt;/ref&gt;.

{{начало скрытого блока|Александр II тураһында айырым замандаштарының һәм тарихсыларҙың фекере}}
[[Файл:Alexander II, Vanity Fair, 1869-10-16.jpg|мини|Иностранная карикатура на Александра II. Подпись: «La civilisation Russe»]]
Александр II хөкүмәте рәйесе П. А. Валуев: «Батшаның үҙ заманаһындағы «реформалары» тураһында мәғлүмәтле булманы һәм, дөрөҫөн әйткәндә, була ла алманы»&lt;ref name=autogenerated7&gt;''Зайончковский П. А.'' Правительственный аппарат самодержавной России в XIX в. — М., 1978. — с. 182.&lt;/ref&gt;.

Фрейлина А. Ф. Тютчева: уның йөрәге изге, ҡайнар, кеше яратҡан … аң даирәһе һәм киңлеге сикләнгән аҡыл эйәһе булды, һәм өҫтәүенә Александр аҙ белемле ине… эҙмә-эҙлекле үткәргән реформаларының әһәмиәтен һәм мөһимлеген аңлауға һәләтле түгел ине&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;.

Александр II хәрби министры Д. А. Милютин: йомшаҡ ихтыярлы император ине. «Мәрхүм батша кенәз ҡатыны Юрьевскаяның һүҙенән сыҡманы»&lt;ref&gt;''Зайончковский П. А.'' Кризис самодержавия на рубеже 1870—1880-х годов. — М., 1964. — с. 234.&lt;/ref&gt;.

Александр III-не яҡшы белгән С. Ю. Витте һүҙҙәренсә, Александр III «инде өлкәнәйгән балалары һәм хатта ейәндәре булып» та атаһының Юрьевская менән никахлашыуын хупламаған һәм уны йомшаҡ холоҡло тип һанаған&lt;ref&gt;''Витте С. Ю.'' Воспоминания. Детство. Царствования Александра II и Александра III (1849—1894). — Книгоиздательство «Слово», 1923, с. 366, 375.&lt;/ref&gt;.

Тарихсы Н. А. Рожков: «Йомшаҡ холоҡло, баҙнатһыҙ, мәңге икеләнеүсән, ҡурҡаҡ, тар ҡарашлы кеше; бәрәшәнлеге һәм «әхләки боҙоҡлоғо» менән айырылып торҙо»&lt;ref&gt;''Рожков Н.'' Русская история в сравнительно-историческом освещении (основы социальной динамики). — Л.-М., 1926—1928, т. 11, с. 96, 293.&lt;/ref&gt;.

Тарихсы П. А. Зайончковский: «бик уртаса ғына шәхес булды»; «йыш ҡына хакимлыҡ иткән илдең милли мәнфәғәттәренә хыянат итте»; «Рәсәйҙең артабанғы үҫеше өсөн үткәргән реформаларының мөһимлелеген Александр II аңламай ине… Тарихтың ҡайһы бер арауыҡтарында ваҡиғалар башында бер нәмәгә эшкинмәгән кешеләр барлыҡҡа килгән мәлдәр була. Шундайҙарҙан Александр II лә булды»&lt;ref&gt;''Зайончковский П. А.'' Кризис самодержавия на рубеже 1870—1880-х годов. М., 1964, с. 301; Зайончковский П. А. Правительственный аппарат самодержавной России в XIX в. — М., 1978. — с. 182, 190.&lt;/ref&gt;.

Тарихсы Н. Я. Эйдельман: «Атаһына ҡарағанда ла һай ҡарашлы ине» (Николай I)&lt;ref&gt;''Н. Я. Эйдельман.'' «Революция сверху» в России. — М., 1989.&lt;/ref&gt;.

Тарихсы Л. Г. Захарова: «Александр II азат итеүсе реформалар юлына үҙенең ҡараштары өсөн түгел, ә Ҡырым һуғышының һабаҡтарын таныған хәрби кеше булараҡ, держжаваның абруйы һәм бөйөклөгө барынан да юғары тип һанаған император һәм батша булараҡ тора. Характерындағы һыҙаттары — изгелелек, ихласлыҡд, гуманизм идеяларына зирәклек…. Булмышы менән реформатор булмаһа ла, темпераменты буйынса Александр II айыҡ аҡыллы һәм рәхимле кеше булараҡ замана талабына яуап итеп, реформатор булды»&lt;ref&gt;''Захарова Л. Г.'' Великие реформы 1860—1870-х годов: поворотный пункт российской истории? // Отечественная история. 2005. № 4.&lt;/ref&gt;.{{конец скрытого блока}}

{{начало скрытого блока|Александр II ролен уйнаған актерҙар}}
* Лев Добровольский — «Степан Халтурин» (1925)
* Джон Лодер — «Катя» / Katia (Франция, 1938)
* Михаил Названов — «Тарас Шевченко» (1951)
* Иван Кононенко — «Герои Шипки» (1954)
* Курд Юргенс — «Катя — некоронованная царица» (1959)
* Владислав Стржельчик — «Софья Перовская» (1967)
* Владислав Дворжецкий — «Юлия Вревская» (1977)
* Мирча Ангелеску — «За родину» (1977)
* Александр Лазарев — «Таинственный узник» (1986)
* Юрий Беляев — «Цареубийца» (1991)
* Николай Буров — «Роман императора» (1993)
* Георгий Тараторкин — «Любовь императора» (2003)
* Дмитрий Исаев — телесериал «Бедная Настя» (2003)
* Евгений Лазарев — «Турецкий гамбит» (2005)
* [Вадим Сквирский — «Романовы (документаль цикл)» (2013)
{{конец скрытого блока}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

; Комментарийҙар
{{примечания|group=&quot;~&quot;}}{{Примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Мәҡәлә|автор=В. П.|заглавие=Двадцатипятилетие царствования императора Александра II|ссылка=https://vivaldi.nlr.ru/pm000020482/view#page=150|издание=[[Всемирная иллюстрация]]|тип=журнал|год=1880|том=23|номер=580|страницы=150—151, 154—155}}
* ''Ер Баранцевич М.'' Император Александр II боз. почивший иҫтәлегенә. Сәбәп буйынса 50-йыллығы изд. 20 ноябрҙә суд уставтары 1864—1914 йә шиғыр — 1914
* {{Китап|автор=Академик Всеволод Николаев.|заглавие=Александр Второй&amp;nbsp;— человек на престоле|место=Мюнхен|год=1986}}, шулай уҡ {{Китап|автор=Академик Всеволод Николаев.|заглавие=Александр II|ссылка=http://www.zakharov.ru/component/option,com_books/task,book_details/id,330/Itemid,53/|место=М.|издательство=Захаров|год=2005|страниц=432|isbn=5-8159-0484-8}}
* {{Китап|автор=Давыдов Н.&amp;nbsp;В.|заглавие=Судебные реформы 1866 года. / В кн.: Три века. Т. 6|место=М.|год=1995}}
* Александр Икенсе альбомы Коронационный
* {{Китап|автор=Захарова Л.&amp;nbsp;Г.|заглавие=Александр Второй. — В кн.: Российские самодержцы|место=М.|год=1994}}
* {{Китап|автор=Ляшенко Л.&amp;nbsp;М.|заглавие=Царь-Освободитель. Жизнь и деяния Александра II|место=М.|издательство=Владос|год=1994|страниц=240|isbn=5-87065-007-0}}
* {{Китап|автор=Ляшенко Л.&amp;nbsp;М.|заглавие=Александр II, или История трёх одиночеств|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=2002|серия=ЖЗЛ}}
* {{Китап|автор=Яковлев А.&amp;nbsp;И.|заглавие=Александр II и его время|место=М.|год=1992}}
* {{Китап|автор=Изданiе Карла Малькомеса.|заглавие=Правда о кончинѣ Александра II. Изъ записокъ очевидца|ссылка=http://www.gatchina.org/library/876/|место=Штутгарт|год=1912|страниц=32}}
* Александр II. Ҡайғы-хәсрәт реформатор: реформалар кеше яҙмышы, кеше яҙмышы реформаһы: Сб. мәҡәлә / отв. лапин в ре. СПб.: Европа университеты нәшриәте санкт-Петербург, 2012. — 296 б, 600 экз., ISBN 978-5-94380-132-7
* [http://www.simvolika.org/mars_135.htm ''Н. А. Епанча. '' 1877—1878 тилит тәре походтары.] [http://www.simvolika.org/mars_135.htm Преображенец союзы баҫма.]
* Цареубийца Суд өҫтөндә. Эш 1 мартта 1881 йыл / под редакцией в Разбегаев. — СПб.: Изд. ул. Н. Новиков И., 2014. — 1,2. т. — С. 698 — (Тарихи-революцион архивы). — ISBN 978-5-87991-110-7

== Һылтанмалар ==

* [http://bigenc.ru/text/1810685 Александр II]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&amp;#x20;//&amp;#x20;А&amp;#x20;— Анкетирование. &amp;#x20;— &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;&amp;#x20;: Ҙур рәсәй энциклопедияһы, 2005. &amp;#x20;— С&amp;#x20;435. &amp;#x20;— (Ҙур рәсәй энциклопедияһы&amp;#x20;: &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;[35. т.&lt;/span&gt;&amp;#x20;/ гл. ред. &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;ю с Осипова&lt;/span&gt;&amp;#x20;; 2004—2017, т.&amp;#x20;1). &amp;#x20;— ISBN 5-85270-329-X.
* [http://hrono.ru/biograf/bio_a/alexand2.php Александр II сайтында «Хронос»]
* [https://homsk.com/martin/aleksandr-ii-za-chto-finny-pochitayut-rossijskogo-imperatora-i-kak-sooruzhali-pamyatnik-caryu-osvoboditelyu-na-senatskoj-ploshadi-v-helsinki Александр II]
* [http://all-photo.ru/portret/aleksandr2/index.ru.html Портреты. Александр II «Рәсәй портреттар галереяһы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313063145/http://all-photo.ru/portret/aleksandr2/index.ru.html |date=2017-03-13 }}
* [http://www.students.chemport.ru/materials/history.htm Александр II реформалар (ер)]
* [https://web.archive.org/web/20180923202707/https://zen.yandex.ru/media/virmagnus/kak-slojilas-jizn-vnebrachnyh-detei-aleksandra-ii-5ba61ce9519f9a00aa931a35?from=feed Александр II штраустан бала тормошонда нисек барлыҡҡа килгән?]

[[Категория:Үлтерергә маташыу ҡорбандары]]</text>
      <sha1>li8smdqytu2r8wjtaim8c07zwm9v2wm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>БМО-ның Именлек Советы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142538</id>
    <revision>
      <id>1299576</id>
      <parentid>1038693</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T11:20:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9687" sha1="nqdtbxvgat4wt0yc68lv6dxty4zwo79" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[File:United Nations Security Council regional groups.svg|thumb|БМО-ның Именлек Советының региональ төркөмдәрҙән урындар диаграммаһы {{legend|#0000ff|Африка}}{{legend|#339900|Азия һәм Тымыҡ океан регионы}}{{legend|#cc0000|Көнсығыш Европа}}{{legend|#cc3399|Латин Америкаһы һәм Кариб дәүләттәре (GRULAC)}}{{legend|#cc9900|Көнбайыш Европа һәм башҡа илдәр (WEOG)}}]] 
'''БМО-ның Именлек Советы''' ([[Инглиз теле|ингл.]] ''United Nations Security Council'', [[Француз теле|фр.]] ''Conseil de sécurité de l'ONU'', [[ғәрәп теле|ғәр.]] مجلس أمن الأمم المتحدة‎‎, [[ҡытай теле|ҡыт.]] 联合国安全理事会, [[Испан теле|исп.]] ''Consejo de Seguridad de la ONU'') — даими эшләп килгән [[БМО]] органы. Именлек Советы - БМО-ның тыныслыҡ хөкөм һөрөүен  күҙәткән төп органы.

[[1945]] йылда үткән [[Ялта конференцияһы]]нда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының нигеҙҙәре эшләнелә: еңеүсе илдәр БМО Именлек Советына инәләр, һәр береһенә вето хоҡуғы бирелә. Вето ҡуйылған осраҡта резолюция ҡабул ителмәй.

Ғәҙәттә вето хоҡуғы һирәк ҡулланыла, ләкин бер нисә киҫкен халыҡ-ара низағ ваҡытында вето куйылған, мәҫәлән, Изсраилгә ҡағылышлы [[АҠШ]]ның ветоһы, [[Ираҡ]]ҡа ҡағылышлы [[Франция]] ветоһы, [[Ҡырым]]ға ҡагылышлы [[Рәсәй]] ветоһы.

== Именлек Советының даими ағзалары ==
*[[Рәсәй]]
*[[Ҡытай]]
*[[Бөйөк Британия]]
*[[АҠШ]]
*[[Франция]]

Именлек Советының даими ағзалары [[вето]] хоҡуғына эйә була.

== Даими булмаған ағзалар ==
Именлек Советының 10 даими булмаған ағзаһы география  буйынса һайланыла:
* 5 -  Африка , Азиянан;
*1— Көнсығыш Европанан;
* 2 — Латин Америкаһынан;
*2 — Көнбайыш Европанан һ.б.

== Кәңәшмә форматтары ==
Именлек Советы кәңәшмәләре түбәндәге форматтарҙа үтә:&lt;ref name=&quot;Форматы&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://www.un.org/ru/sc/about/methods/meetings.pdf|заглавие=Форматы совещаний по вопросам, относящимся к компетенции Совета Безопасности|язык=ru|издание=Совет Безопасности: Справочник о методах работы|издательство=United Nations, Department of Public Information|год=2011|страницы=19|isbn=9789211370355}}&lt;/ref&gt;
* Именлек Советы ултырыштары, асыҡ һәм ябыҡ;
* Именлек Советы ағзалары ултырыштары;
* Рәсми булмаған диалог;
* [[Аррии формулаһы буйынса ултырыш]].

== Ҡарар ҡабул итеү ==
Именлек Советы ҡарарҙарына (процедураға ингәндән тыш) 15 тауыштан  9 -ы бирелгән булыу талап ителә, быға даими ағзаларҙың тап килгән тауышы ла инә. Шул уҡ ваҡытта бер яҡҡа ла тауыш бирмәү ҙә вето итеп ҡарала. Мәгәр Советтың даими ағзаһы быны ҡарар ҡабул итеүгә ҡамасау  итеп ҡарамаҫҡа тип белдерә ала. Ыңғай яуаптар тейешле кимәлдә йыйылған осраҡта документ ҡабул ителгән һанала. .

Бәхәстә ҡатнашҡан яҡ тауыш бирмәй&lt;ref&gt;''Э. Сатоу'' [https://books.google.ru/books?id=o1n8AgAAQBAJ&amp;pg=PA388&amp;lpg=PA388&amp;dq=%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0+%D0%91%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BF%D0%BE+%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%BC+%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%B8%D0%BC+%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BC+%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F+%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B8,+%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%B0+%D0%B7%D0%B0+%D0%BD%D0%B8%D1%85+%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B+%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%B0+%D0%B4%D0%B5%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B8+%D1%87%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2+%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0,+%D0%B2%D0%BA%D0%BB%D1%8E%D1%87%D0%B0%D1%8F+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5+%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%B0+%D0%B2%D1%81%D0%B5%D1%85+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D1%87%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2+%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0,+%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%BC+%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0,+%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D1%8E%D1%89%D0%B0%D1%8F+%D0%B2+%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B5,+%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%BD%D0%B0+%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%81%D1%8F+%D0%BE%D1%82+%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D1%80%D0%B8+%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D1%82%D0%B8%D0%B8+%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8+%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B+VI+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8+%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0+3+%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%B8+52.&amp;source=bl&amp;ots=QN00ZDRR4a&amp;sig=oM71WXohS6PWC7LQl9UYrqPYRzU&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0CDoQ6AEwB2oVChMIv5nvxcmUyAIVBetyCh1QjwCC#v=onepage&amp;q=%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%20%D0%91%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%BC%20%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%B8%D0%BC%20%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BC%20%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B8%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%B0%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%BD%D0%B8%D1%85%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%20%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%B0%20%D0%B4%D0%B5%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B8%20%D1%87%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%2C%20%D0%B2%D0%BA%D0%BB%D1%8E%D1%87%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5%20%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%B0%20%D0%B2%D1%81%D0%B5%D1%85%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%87%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%2C%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%BC%20%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%2C%20%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D1%8E%D1%89%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%20%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B5%2C%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%BD%D0%B0%20%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%81%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%20%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D1%82%D0%B8%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8%20%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B%20VI%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8%20%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%203%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%B8%2052.&amp;f=false Руководство по дипломатической практике].&lt;/ref&gt;

Ҡағиҙә булараҡ, Именлек Советы ҡарарҙары [[БМО-ның Именлек Советы резолюциялары]] итеп рәсмиләштерелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Һылтанмалар ==
{{Викитека|Отчёты о заседаниях Совета Безопасности ООН|Отчёты о заседаниях Совета Безопасности ООН}}
* [http://www.un.org/ru/sc/ Сайт Совета Безопасности ООН]
* [https://web.archive.org/web/20130109091308/http://www.un.org/russian/sc/members.asp База данных членства в Совете Безопасности с 1946 года]
* [http://www.un.org/ru/sc/meetings/veto/ Вето в Совете Безопасности ООН]
* [https://web.archive.org/web/20051219172055/http://www.un.org/russian/documen/scaction/ Заседания Совета Безопасности ООН и принятые на них решения]
* [https://web.archive.org/web/20121208111120/http://www.un.org/russian/documen/scresol/ Резолюции Совета Безопасности]
* [https://web.archive.org/web/20121208210307/http://www.un.org/russian/documen/scstat/ Заявления Председателя Совета Безопасности]
* [https://web.archive.org/web/19990912221710/http://www.un.org/russian/basic/mainorg/scrules.htm Временные правила процедуры Совета Безопасности]

{{БМО}}

[[Категория:БМО-ның Именлек Советы| ]]</text>
      <sha1>nqdtbxvgat4wt0yc68lv6dxty4zwo79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sony</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143461</id>
    <revision>
      <id>1299522</id>
      <parentid>1295250</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T20:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27671" sha1="pt2yruvmln2ltn1vlqlcmdra97gph1k" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Sony_headquarters_(crop).jpg|мини|325x325пкс|Sony Corporation'дың штаб-фатиры ([[Токио]])]]

{{нихонго|'''Sony Corporation''', '''«Со́ни»'''|ソニー株式会社|Сони: [[кабусики-гайся]]}}([[Япон теле|яп.]] &lt;span lang=&quot;ja&quot; style=&quot;font-size: 110%; font-style: normal;&quot;&gt;ソニー株式会社&lt;/span&gt; ''Сони: кабусики-гайся'') — [[1946 йыл]]дың [[7 май]]ында барлыҡҡа килгән  [[Япония]]  трансмилли корпорацияһы,  штаб-фатиры [[Токио]]ла. Йорт һәм профессиональ [[электроника]], уйын консолдәре һәм башҡа юғары технологиялы продукция сығарыуҙа махсуслаша. Бынан тыш, '''Sony''', Sony Music Entertainment тауыш яҙҙырыу маркаһына,  Columbia Pictures һәм TriStar Pictures киностудияларына, шулай уҡ MGM компанияһы фильмдарының бөтә архивына (Comcast компанияһы менән берлектә) эйә булып, донъялағы иң ҙур медиаконгломераттарҙың береһе булып тора;  финанс хеҙмәттәре күрһәтә. Эшмәкәрлегенең төп төбәктәре — [[Япония]], [[АҠШ]], [[Ҡытай]] һәм  [[Европа]] илдәре.

== Тарихы ==
Sony корпорацияһы 1946 йылдың 7 майында Акио Морита һәм  Масару Ибука тарафынан ойошторола&lt;ref name=&quot;advameg&quot;&gt;[http://www.referenceforbusiness.com/history2/61/Sony-Corporation.html Sony Corporation - Company Profile, Information, Business Description, History, Background Information]&amp;nbsp;(англ.).&amp;#x20; Advameg, Inc..&amp;#x20;Проверено 21 декабря 2016.&lt;/ref&gt;. Тәүҙә ул «Токё цусин когё кабусики-гайся» (Токио телекоммуникация-сәнәғәт компанияһы),  ҡыҫҡаса Тоцуко йә TTK тип атала, әммә Акио Морита был атаманы  америкалыларҙың ауыр әйтеүен асыҡлай. Хәҙерге  «Сони» атамаһы {{lang-la|sonus}} («тауыш») һәм [[Инглиз теле|ингл.]]&amp;nbsp;sunny boys («ҡояш кеүек балалар» тигән һүҙҙәрҙән яһалған; [[Инглиз теле|ингл.]]&amp;nbsp;sonny-boys варианты япон телендә «кескәй даһиҙар» тигән мәғәнәне бирә)&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=5GjOFp9aE2gC&amp;pg=PA26 Отрывки из интервью Мориты]. // East/west quartet. С. 26.&lt;/ref&gt;;  Морита шулай уҡ донъяла бер телдә лә булмаған һүҙҙе табырға тырыша.  Әммә  «сон-ни» тигән яңы һүҙ япон телендә уңышһыҙ  эшҡыуарлыҡты аңлатҡан һүҙгә тартым булғанлыҡтан (һүҙмә-һүҙ: «аҡса юғалтыу»), бер  ''n  ''хәрефен алып ташларға ҡарар ителә'' ''&lt;ref&gt;Nelly N Ma’arif. [https://books.google.com/books?id=oc_0AkhysO0C&amp;pg=PT194 Power of Marketing]. Penerbit Salemba Empat, Manila, Philippines. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9789796914456 ISBN 978-979-691-445-6]. С. 314&lt;/ref&gt;.

Морита оҙаҡ йылдар компанияға етәкселек итә, маркетинг менән һатыу итеү өсөн яуаплы була һәм баҙарҙағы уңышын тәьмин итә.

1950 йылда компания, әле TTK тип йөрөтөлгән сағында, Японияла беренсе магнитофонды сығара башлай.  Норио Ога магнитофондың тауышын яҡшыртыу өҫтөндә эшләй. 1950-се йылдар башында компания  25 000 АҠШ долларына  Western Electric компанияһынан  [[транзистор]]ҙар етештереүгә лицензия һатып ала. 1955 йылда  тәүге «TR-63» [[радиоалғыс]]ын сығара, был яңылыҡ  компанияның  уңышлы юлына башланғыс һала{{sfn|Акио Морита|2014|с=69}}.

1958 йылда компания Sony Corporation тигән атама ала һәм уның   акциялары — [[Токио фонд биржаһы]]нда, ә 1970 йылдан   Нью-Йорк фонд биржаһында котировкалана башлай.   1960 йылда Sony үҙенең беренсе  транзисторлы телевизорын тәҡдим итә. Ошо уҡ йылда АҠШ-та (Нью-Йорк) һәм [[Швейцария]]ла сауҙа  вәкиллектәре асыла.  1962 йылда башҡа етештереүселәрҙән бойондороҡлолоҡто кәметеү маҡсатында пластмасса деталдәр эшләү өсөн   Sony Chemicals бүлендек компанияһы асыла.

1968 йылда компания инженерҙары  Sony {{Тәржемәһеҙ 3|Trinitron}}&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; title=&quot; Инглиз телендә &quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot;&gt;(инг.)&lt;/span&gt;[[Trinitron|баш.]] төҫлө телевизорҙары өсөн кинескоп эшләй, унда  бер генә (ә өс түгел) электрон пушка ҡулланыла, был һүрәттең  асыҡлығын арттыра. 1968 йылдың  мартында  CBS/Sony Records Inc. уртаҡ предприятиеһына нигеҙ һалына,  Sony Corporation менән CBS Inc. (Си-Би-Эс)  уның ойоштороусылары була.   1988 йылда Sony Corporation   партнёрының өлөшөн һатып ала, ә 1991 йылда  был компанияның исемен Sony Music Entertainment (Japan) Inc. тип үҙгәртә.
[[Файл:Walkman_TPS-L2.jpg|справа|мини|150x150пкс|Беренсе Walkman TPS-L2 (1979)]]
1971 йылда  телекомпаниялар өсөн U-matic  профессиональ видеомагнитофоны, 1975 йылда ҡулланыусылар өсөн Betamax стандартындағы видеомагнитофон сығарыла. 1979 йылда Walkman  портатив  аудиоплеерының тәжрибә өлгөһө барлыҡҡа килә{{sfn|UP Special №6|2011|с=56—57}}.

1979 йылдың авгусында Sony Corporation страховкалау өлкәһендәге  The Prudential Insurance Company of America тигән Америка компанияһы менән  уртаҡ предприятие аса.  Ул  Sony Prudential Life Insurance Co., Ltd. тип атала,   1991 йылда исеме Sony Life Insurance Co., Ltd. тип үҙгәртелә,  1996 йылдан ул тулыһынса  Sony Corporation ҡарамағына күсә, 2004 йылда яңы асылған  Sony Financial Holdings Inc. финанс компанияһы ҡарамағына тапшырыла.

1983 йылда Sony  Philips  компанияһы менән бергә баҙарға тәүге компакт-дисктар сығара.   1984 йылда   электрон  комплектлаусылар  етештереү подразделениеһы асыла. 1985 йылда 8 миллиметрлы видеокассеталы портатив  видеокамералар  етештерелә башлай.

1989 йылда  Columbia Pictures Entertainment, Inc. компанияһы һатып алына,  1991 йылдан ул  Sony Pictures Entertainment Inc. тип атала.

1993 йылда  Sony Computer Entertainment Inc. бүлендек компанияһына нигеҙ һалына.

1994 йыл аҙағында корпорация япон баҙарына  PlayStation уйын консолен сығара,  киләһе йылына ул Америка баҙарына ла сыға.  1997 йылда Sony VAIO сауҙа маркалы  DVD-плеерҙар,  компьютерҙар һәм ноутбуктар етештерә башлай. 2000 йылда PlayStation 2 уйын консоле  сығарыла.

2001 йылда корпорация [[Швеция]]ның Ericsson компанияһы менән бергә  кеҫә телефондары  етештереүсе берлектәге предприятие ойоштора.  2002 йылда  Sony Ericsson телефондары сығарыла башлай. Телефонға үҙ уйлап табыуҙарын да индерә барып,  Sony   Walkman һәм Cyber-shot серияларын хасил итә. Әммә  2011 йылда Ericsson  был партнёрлыҡтағы өлөшөнән баш тарта. Киләһе йылынан кеҫә телефондары  Sony бренды менән сыға башлай&lt;ref&gt;[http://cs-companion.ru/monstry-it-industrii/hardware/1207-sony-istoriya-genialnykh-izobretenij.html Sony: история гениальных изобретений].&amp;#x20;''Компаньон''&amp;#x20;(4&amp;nbsp;мая 2013).&amp;#x20;Проверено 9 марта 2015.&lt;/ref&gt;.

2002 йылда  Aiwa Co., Ltd. компанияһы йотола.

2004 йылда  Sony Financial Holdings Inc. төп финанс  холдинг компанияһы  (SFH) ойошторола, уға Sony Life Insurance Co. страховкалау компанияһы һәм  Sony Bank Inc. банкы инә.  2004 йылда йәнә Samsung Electronics менән берлектә S-LCD Corporation нескә пленкалы транзисторҙарҙа эшләгән шыйыҡ кристаллы дисплейҙар етештереү предприятиеһы асыла, 2012 йылда  Sony үҙ өлөшөн Корея партнёрҙарына һата.   2004 йылда Bertelsmann AG немец компанияһы менән берлектә тауыш яҙҙырыу өлкәһендәге уртаҡ предприятие төҙөлә, ул Sony BMG тип атала,  2008 йылда  ул тулыһынса  Sony ҡарамағына күсә, ә 2009 йылда атамаһы Sony Music Entertainment тип үҙгәртелә.

2012 йылда Японияның башҡа электроника етештереүселәре (Toshiba, Hitachi), шулай уҡ  INCJ дәүләт-хосуси корпорацияһы менән бергә   Japan Display предприятиеһы асыла, ул мобиль ҡоролмалар өсөн экрандар етештерә&lt;ref&gt;''Валерий Кодачигов, Александр Силонов.''&amp;#x20;[http://www.vedomosti.ru/tech/news/1354006/yaponiya_vzyalas_za_displei Создается крупнейший в мире производитель ЖК-экранов].&amp;#x20; // vedomosti.ru.&amp;#x20;Проверено 1 сентября 2011.&amp;#x20; 4&amp;nbsp;февраля 2012&amp;nbsp;года.&lt;/ref&gt;.   Sony продукцияһы Android-смартфондар һәм планшеттар баҙарын  әүҙем  яулай башлай&lt;ref name=&quot;sony_oboidetsya_bez_ericcsson&quot;&gt;''Екатерина Брызгалова.''&amp;#x20;[http://www.gazeta.ru/business/2011/10/27/3814418.shtml Sony обойдется без Ericsson].&amp;#x20; // gazeta.ru&amp;#x20;(27&amp;nbsp;октября 2011).&amp;#x20;Проверено 13 декабря 2011.&amp;#x20; 5&amp;nbsp;февраля 2012&amp;nbsp;года.&lt;/ref&gt;.

2013 йылда Японияның Olympus Corporation компанияһы менән берлектә   Sony Olympus Medical Solutions Inc. предприятиеһы ойошторола.   2014 йылда  VAIO сауҙа маркаһы аҫтында персональ  компьютерҙар етештергән подразделение  Japan Industrial Partners, Inc. тигән икенсе япон компанияһына һатыла.

== Етәкселеге ==

* Кэнитиро Ёсида (Kenichiro Yoshida,  1960 йылда тыуған) — 2018 йылдан  компанияның президенты һәм генераль директоры,  бер юлы  башҡарма директор һәм  башҡарма президент та булып тора.
* Кадзуо Хираи (Kazuo Hirai,  1960 йылдың 22 декабрендә тыуаған) — 2018 йылдан директорҙар советы рәйесе &lt;ref&gt;[https://vgtimes.ru/news/45338-kaz-hirai-uhodit-s-posta-glavy-sony.html Каз Хираи уходит с поста главы Sony].&amp;#x20; VGTimes.Ru.&amp;#x20;Проверено 5 июня 2018.&lt;/ref&gt;, компанияла ул — 1984 йылдан бирле&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/finance/stocks/companyOfficers?symbol=6758.T Sony Corp. - Company Officers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170821132152/https://www.reuters.com/finance/stocks/companyOfficers?symbol=6758.T |date=2017-08-21 }}&amp;nbsp;(англ.).&amp;#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/Reuters Reuters].&amp;#x20;Проверено 22 декабря 2016.&lt;/ref&gt;.

== Эшмәкәрлеге ==
Sony Corporation'дың төп операцион сегменттары:

* '''Game &amp; Network Services''' (уйындар һәм селтәр хеҙмәттәре) —  PlayStation уйын ҡушылмалары һәм видеоуйындар эшләү һәм етештереү, Sony Interactive Entertainment LLC бүлендек компанияһы аша  улар менән бәйле селтәр хеҙмәттәрен тәҡдим итеү; 2016 йылда әйләнеш ¥1,48 триллион тәшкил итә, уның яртыһы  ҡорамал етештереүгә тотонола, операцион  килем — ¥88,7 миллиард.
* '''Home Entertainment &amp; Sound''' (йорт техникаһы) — телевизорҙар, аудио- һәм видеоаппаратура етештереү;  2016 йылда әйләнеш  — ¥1,155 триллион, операцион килем ¥50,6 миллиард тәшкил итә.
* '''Sony Mobile Communications''' — кеҫә телефондары етештереү,  2016  йылғы әйләнеш — ¥1,128 триллион, операцион зыян — 61,4 миллиард.
* '''Sony Financial Holdings''' —  финанс өлкәһендәге операциялар — страховкалау, банктар;  2016 йылғы әйләнеш —  ¥1,073 триллион, операцион килем — ¥156,5 миллиард.
* '''Pictures''' (фильмдар) —  компанияла  был тармаҡтың нигеҙен  Sony Pictures Entertainment бүлендек предприятиеһы тәшкил итә, ул кинокартиналар етештерә һәм продюсерлай,  Columbia Pictures һәм TriStars Pictures киностудияларына,   MGM компанияһы фильмдары архивына (Comcast компанияһы менән бергә) эйә, был тармаҡҡа   телевизион фильмдар, программалар сығарыу һәм таратыу ҙа ҡарай, бынан тыш, Sony Һиндостанда телевидение селтәренә һәм АҠШ-та кабель селтәренә эйә;   2016 йылда әйләнеш —  ¥936 миллиард, шул иҫәптән  ¥447 миллиард — кинофильмдар, ¥270 миллиард — телепродукция һәм ¥218 миллиард — телеселтәрҙәр, операцион килем  — ¥38,5 миллиард.
* '''Devices''' (комплектлаусылар) —  [[ярым үткәргес]]  компоненттар, [[гальваник элемент]]тар, оптик головкалар, хәтер карталары һәм башҡалар етештереү;   2016 йылда әйләнеш —  ¥767 миллиард, операцион зыян — ¥28,6 миллиард.
* '''Imaging Products &amp; Solutions''' (фото- һәм видеотехника) —  цифрлы фотоаппараттар һәм видеокамералар етештереү;   2016 йылда әйләнеш —  ¥704 миллиард, операцион килем — ¥72,1 миллиард.
* '''Sony Music Entertainment''' (музыкаль тармаҡ) —  2016 йылда әйләнеш —  ¥600 миллиард, операцион килем — ¥87,3 миллиард.

Географик йәһәттән корпорация  кеременең  бүленеше 2016 йылда түбәндәгесә була:

* Япония — ¥2,317 триллион (28,6 %);
* АҠШ — ¥1,734 триллион (21,4 %);
* Европа — ¥1,881 триллион (23,2 %);
* Ҡытай — ¥540 миллиард (6,7 %);
* Азия-Тымыҡ  океан төбәге — ¥959 миллиард (11,8 %);
* башҡа төбәктәр — ¥674 миллиард (8,3 %).

Төп етештереү ҡеүәттәре  Японияла урынлашҡан, АҠШ-та   (Индиана), Ҡытайҙа  (Хойчжоу, [[Гуанчжоу]], Уси), [[Малайзия]]ла  (Пинанг һәм Банги), Сингапурҙа ла бар.

2011 йылдың июлендә  Sony DADC Боровск ҡалаһындағы ([[Калуга өлкәһе]])  CD, DVD, Blu-Ray оптик дискылары   заводын һатып ала&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130421061525/http://img84.imageshack.us/img84/6008/dadcf.jpg Кадр с закрытой конференции Sony] — [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%9C%D0%B8%D1%80 ИгроМир]&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың 20 февралендә компания  яһалма интеллект ҡулланылған яңы платформа,  ашығыс такси саҡыртыу системаһы эшләү тураһында белдерә&lt;ref&gt;[http://tass.ru/ekonomika/4973483 Sony планирует выйти на рынок оперативного вызова такси]&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
|+Финанс күрһәткестәре — трлн япон иенаһында &lt;ref&gt;[https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/313838/000114554906001253/k01183e20vf.htm Annual Report 2006 on SEC Filing Form 20-F]&amp;nbsp;(англ.).&amp;#x20; Sony Kabushiki Kaisha&amp;#x20;(1&amp;nbsp;September 2006).&amp;#x20;Проверено 19 декабря 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/313838/000095012311062283/k02583e20vf.htm Annual Report 2011 on SEC Filing Form 20-F]&amp;nbsp;(англ.).&amp;#x20; Sony Kabushiki Kaisha&amp;#x20;(28&amp;nbsp;June 2011).&amp;#x20;Проверено 19 декабря 2016.&lt;/ref&gt;
!Йыл
!2002
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
!2010
!2011
!2012
!2013
!2014
!2015
!2016
|-
|Әйләнеш
|7,578
|7,474
|7,496
|7,160
|7,475
|8,296
|8,871
|7,730
|7,214
|7,181
|6,493
|6,796
|7,767
|8,216
|8,106
|-
|Саф табыш
|0,015
|0,115
|0,088
|0,163
|0,124
|0,126
|0,369
| -0,099
| -0,041
| -0,260
| -0,455
|0,042
| -0,128
| -0,126
|0,148
|-
|Актив
|8,186
|8,371
|9,091
|9,499
|10,61
|11,72
|12,55
|12,01
|12,87
|12,92
|13,30
|14,21
|15,33
|15,83
|16,67
|-
|Үҙ капиталы
|2,370
|2,281
|2,378
|2,870
|3,204
|3,370
|3,465
|2,965
|2,966
|2,548
|2,024
|2,192
|2,258
|2,317
|2,463
|}
&lt;small&gt;Иҫкәрмә. Японияла финанс йылының аҙағы булған 31 мартҡа ҡарата һәр йылдың мәғлүмәттәре.&lt;/small&gt;

Донъяның иң эре асыҡ компанияларынан торған  Forbes Global 2000 исемлегендә  2016 йылда  Sony  192-се урынды биләй, шул иҫәптән әйләнеш буйынса 96-сы,  активтар буйынса 185-се, баҙар капиталлашыуы буйынса 300-сө, саф килем буйынса  593-сө була. Иң ҡиммәтле  брендтар исемлегендә компания  76-сы урынды биләй&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/companies/sony/ Sony on the Forbes Global 2000 List]&amp;nbsp;(англ.).&amp;#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/Forbes_(%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB) Forbes].&amp;#x20;Проверено 22 декабря 2016.&lt;/ref&gt;.

Fortune Global 500 исемлегендә 2016 йылда Sony  113-сө урынға сыға (2015—116-сы, 2014—105-се)&lt;ref&gt;[http://beta.fortune.com/global500/sony-113 Sony Stock Price, Financials and News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161223063242/http://beta.fortune.com/global500/sony-113 |date=2016-12-23 }}&amp;nbsp;(англ.).&amp;#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/Fortune_(%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB) Fortune].&amp;#x20;Проверено 22 декабря 2016.&lt;/ref&gt;.

== Сауҙа маркалары ==
[[Файл:PS2-slim-console.png|справа|мини|190x190пкс|PlayStation 2 —  донъяла булған уйын консолдәре араһында иң күп һатыла торғаны]]

* Sony α (Alpha)
* Sony BRAVIA
* Sony Cyber-shot
* Стол Television Sony
* Sony Communications Mobile
* Стол Music Sony
* {{Тәржемәһеҙ|:en:Handycam|Sony Handycam}}
* Sony Pictures
* Sony PlayStation
* Walkman Sony
* Sony Xperia

== Менеджмент үҙенсәлектәре ==
Sony'ҙың төп идеологы Сигеру Кобаяси билдәләүенсә,  корпорация  «[[Дзэн|дзен-буддасы]] Му принцибына тайпылышһыҙ эйәреп» идара ителә,  идаралыҡты был һөҙөмтәле итә. Кобаяси әйтеүенсә, дзэнда Му  «предметлаштырмауҙы» йәки «әйберләштермәүҙе» күҙҙә тота.  Sony'ҙа  был принцип ҡәтғи пландарға эйәреүҙән баш тартыу өсөн ҡулланыла. Корпорация менеджерына, Му  принцибына ярашлы, «максималь һығылмалылыҡ» күрһәтергә кәрәк, был менеджерҙы — бюрократлашыуҙан, ә корпорацияны «ҙур күләмле булыуына ҡарамаҫтан, ҡатып ҡалыуҙан» ҡотҡара{{sfn|Уланов, Уланова|2014}}.

== Акционерҙары ==
2016 йылға ҡарата   Sony Corporation  акцияларын тотоусыларҙың иң эреләре:

* Capital and Company Management Research — 6,85 %
* Sumitomo-Mitsui Trust Bank Limited — 5,04 %
* Japan BlackRock Co., Ltd.  — 5,01 %
* Management PRIMECAP Company — 3,66 процент&lt;ref&gt;[https://www.msn.com/en-us/money/stockdetails/ownership/fi-126.1.SNE.NYS?ownershipType=institutional SNE - Ownership Information]&amp;nbsp;(англ.).&amp;#x20; MSN Money ([//ru.wikipedia.org/wiki/Microsoft Microsoft]).&amp;#x20;Проверено 23 декабря 2016.&lt;/ref&gt;

== Бүлендек компаниялары ==

* Sony EMCS Corporation ([[Япония]])
* Sony Semiconductor Corporation (Япония)
* Sony Marketing (Japan) Inc. (Япония)
* Sony Mobile Communications Inc. (Япония)
* Sony Computer Entertainment Inc. (Япония)
* Sony Visual Products Inc. (Япония)
* Sony Video &amp; Sound Products Inc. (Япония)
* Sony Music Entertainment (Japan) Inc. (Япония)
* Sony Financial Holdings Inc. (Япония, өлөшө 60 %)
* Sony Life Insurance Co., Ltd. (Япония)
* Sony Bank Inc. (Япония)
* Sony Corporation of America ([[Америка Ҡушма Штаттары|А]]ҠШ)
* Sony Electronics Inc. (АҠШ)
* Sony Computer Entertainment America LLC (АҠШ)
* Sony Pictures Entertainment Inc. (АҠШ)
* Sony Music Entertainment (АҠШ)
* Sony Europe Limited ([[Бөйөк Британия]])
* Sony Computer Entertainment Europe Limited (Бөйөк Британия)
* Sony Global Treasury Services Plc (Бөйөк Британия)
* Sony Overseas Holding B.V. ([[Нидерланд]])
* Sony Mobile Communications AB ([[Швеция]])
* Sony Electronics Asia Pacific Pte. Ltd. ([[Сингапур]])
* Sony (China) Limited ([[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]])

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Статья|автор=Николай Надеждин|заглавие=Как &quot;Тотсуко&quot; стала транснациональной мегакорпорацией|ссылка=http://www.upspecial.ru/kak-%E2%80%9Ctotsuko%E2%80%9D-stala-transnacionalnoj-megakorporaciej.html|издание=[[UP Special]]|тип=журнал|год=2011|номер=4|страницы=50—52|issn=1729-438X|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402145018/http://www.upspecial.ru/kak-%E2%80%9Ctotsuko%E2%80%9D-stala-transnacionalnoj-megakorporaciej.html|archivedate=2015-04-02}}
* {{Статья|автор=Николай Надеждин|заглавие=Sony: шаги к мировому успеху|ссылка=http://www.upspecial.ru/sony-shagi-k-mirovomu-uspexu.html|издание=[[UP Special]]|тип=журнал|год=2011|номер=6|страницы=55—57|issn=1729-438X|ref=UP Special №6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304121722/http://www.upspecial.ru/sony-shagi-k-mirovomu-uspexu.html|archivedate=2016-03-04}}
* {{Книга|автор=Акио Морита|заглавие=Sony. Сделано в Японии|оригинал=Made in Japan: Akio Morita and Sony|место=М.|издательство=[[Альпина Паблишер]]|год=2014|страниц=288|isbn=978-5-9614-4606-7|ref=Акио Морита}}
* {{Статья|автор=Уланов М. С., Уланова Г. В.|заглавие=Буддизм и современный менеджмент|ссылка=http://web.snauka.ru/issues/2014/11/39460|издание=Современные научные исследования и инновации|место=М.|издательство=Международный научно-инновационный центр|год=2014|номер=11—3 (43)|страницы=198—201|issn=2307-776X|ref=Уланов, Уланова}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.sony.net/ Глобаль сайт]{{Ref-en}}(инг.)
* [http://www.sony.ru/ Sony Россия]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{ВТ-ЛП|Sony Corporation}}Лентапедии{{ВТ-ЛП|Sony Corporation}}
* [https://www.sec.gov/cgi-bin/browse-edgar?action=getcompany&amp;CIK=0000313838&amp;type=20-F&amp;dateb=&amp;owner=exclude&amp;count=40 Sony Corporation] на сайте Комиссии по ценным бумагам и биржам{{Ref-en}}(инг.)

[[Категория:1946 йылда нигеҙләнгән компаниялар]]
[[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]]
[[Категория:Япония компаниялары]]</text>
      <sha1>pt2yruvmln2ltn1vlqlcmdra97gph1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алёша (һәйкәл, Пловдив)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145275</id>
    <revision>
      <id>1299555</id>
      <parentid>1291114</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T04:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11763" sha1="j6qiz9xiqyrtngi8ix8clldtt8w8m4l" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Алеша»''' — азат итеүсе совет [[һалдат]]ына [[Болгария|болгар]] ҡалаһы  [[Пловдив]]тағы  Бунарджик ҡалҡыулығында һәйкәл («Азат итеүселәр ҡалҡыулығы»).{{TOC left}}

== Тасуирлама ==
Һәйкәл 11,5 метр бейеклектә көнсығышҡа ҡарап торған совет һалдатының тимер-бетон скульптураһынан ғибәрәт.  Уның ҡулында — ергә йүнәлгән ППШ. 

[[Скульптура|Скульпторҙары]]: Вәсил Радославов, Любомир Далчев, Тодор Босилков  һәм Александр Ковачев; архитекторы Н. Марангозов һ.б.  Һәйкәл 1954 йылда ҡуйылған, 1957 йылдың 5 ноябрендә асылған.

Скульптура  6 метрлыҡ постаментҡа ҡуйылған, сиенит һәм гранит менән көпләнгән. Постамент   «Совет армияһы дошманды туҡмай» (авторы Георгий Коц) һәм «Халыҡ  совет яугирҙарын ҡаршы ала»  (авторы Александр Занков) барельефтары менән биҙәлгән.

Ҙур майҙанда торған монумент янына, йөҙ баҫманан торған баҫҡыс алып бара (авторҙары — Борис Марков, Николай Марангозов, Петр Цветков). Һәйкәлде   ҡаланың теләһә ниндәй нөктәһенән дә күрергә мөмкин.

== Төҙөлөү тарихы ==
Пловдив халҡының совет яугирҙәре-азат итеүселәр хөрмәтенә монумент төҙөү идеяһы [[1948 йыл]]да уҡ тыуған була. Башланғыс  тулыһынса, «аҫтан»,  халыҡтан сыға, бер ниндәй ҙә «өҫтән» тәҡдимдәр булмай. 1948 йылдың 9 майында совет һалдаттарына  һәйкәл төҙөү буйынса Дөйөм ҡала инициативалы комитет булдырыла, уның составына йәмәғәт эшмәкәрҙәре, архитекторҙар, рәссамдар, яҙыусы һәм уҡытыусылар инә. Уны Пловдив хәрби гарнизоны начальнигы, генерал Асен Греков етәкләй. Шул уҡ көндә һәйкәлдең символик нигеҙе һалына.

Бер йылдан һәйкәл проектына конкурс  иғлан ителә, унда ун ижади коллектив ҡатнаша. Комиссия ике вариантта туҡтап ҡала: «Ҡыҙыл батыр» һәм «Еңеү», уларҙың авторҙарына эшләп бөтөрүгә бер йыл ваҡыт бирелә. 1950 йылда комиссия  Вәсил Радославов етәкселегендәге ижади коллективтың «Ҡыҙыл батыр» проектын һайлай. Буласаҡ һәйкәлдең урынында макетты төҙөү менән ҡайһы бер етешһеҙлектәр асыҡлана. Авторҙарҙың ниәте буйынса монумент өс элементтан торорға тейеш була, әммә күк йөҙө  фонында  улар ҡушыла, һәм композиция үҙенең матурлығын юғалта. Шуға күрә тик яугирҙе генә ҡалдырырға ҡарар ителә. [[1950 йыл]]дың июнендә был вариант раҫлана.

== Һәйкәл прототиптары ==
Һәйкәлдең  прототибы булып  3-сө Украин фронтының  рота рядовойы Скурлатов Алексей Иванович тора, ул элекке 922-се уҡсылар полкының 10-сы айырым  саңғы батальоны уҡсыһы, ҡаты яраланғандан һуң элемтәсе булып күскән.  1944 йылда ул Пловдив-София телефон линияһын тергеҙгән. Пловдивта Алексей Иванович телефон станцияһы эшсеһе болгар Ҡаршылыҡ күрһәтеүҙең ҡатнашыусыһы Методи Витанов менән дуҫлаша. Методи Витанов скульптор Вәсил Родославовҡа Алексейҙың фотоһүрәтен бирә, һәм скульптор был һүрәткә нигеҙләнеп, һәйкәл булдыра&lt;ref name=&quot;Chekhova&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Елена Чехова.|заглавие=«Братушка» Алёша|ссылка=http://www.aif.ru/society/history/42762|издание=[[Аргументы и факты]]|год=2013|номер=17 (1694) за 24 апреля|страницы=68}}&lt;/ref&gt;.

== Һәйкәл һүтергә маташыуҙар ==
Совет оккупацияһы символы кеүек һәйкәлде беренсе тапҡыр һүтергә маташыу пловдив  [[Болгарияның административ бүленеше|община советы]] тарафынан [[1989 йыл]]да була. Әммә Пловдив халҡы һәйкәлде яҡлау саралары ойоштора, шул иҫәптән «Алеша» һәйкәле янында  тәүлек әйләнәһенә дежур ҡуйыла; урындағы ҡатын-ҡыҙҙар «рус һалдатының» муйынына аҡ һәм ҡыҙыл ептәрҙән үрелгән ғәйәт ҙур    мартеница (бетеү) — һаулыҡ һәм оҙон ғүмер символын&lt;ref name=&quot;Chekhova&quot;/&gt; таға

Киләһе маташыу [[1993 йыл]]да була, Пловдив ҡалаһының мэры һәйкәлде һүтеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Был ҡарарға ҡаршы Болгарияның унлаған йәмәғәт ойошмалары ҡаршы сыға, ә Болгарияла йәшәгән урыҫ ветерандары төркөмө һәйкәлде юҡ итеү осрағында үҙ-үҙҙәрен шәхси утта яндырыу акты менән янай. 

[[1996 йыл]]да Пловдив община советы ҡабаттан монументты һүтеү ҡарарын ҡабул итә. Был ҡарар округ суды менән юҡҡа сығарыла.  Монумент Икенсе донъя һуғышының һәйкәле һәм уны емереү мөмкин түгел тип,  Болгарияның Юғары суды  һуңғы нөктәне ҡуя.

== Пловдив ҡалаһы  символы ==
[[Файл:50-летие_памятника_Алёша_(Болгария).jpg|справа|мини|300x300пкс|Почта карточкаһы «Алеша» һәйкәлен төҙөүҙең   50 йыллығына арналған Болгарияның  үҙенсәлекле маркаһы менән,  2007]]
1966 йылда шағир Константин Ваншенкин һәм композитор  Эдуард Колмановский  пловдив һәйкәленә арнап  йыр яҙа, ул шулай уҡ  «Алеша» тип атала. 1989 йылға тиклем был йыр Пловдив ҡалаһының рәсми гимны була.  

Шағир Роберт Рождественский шулай уҡ монументҡа үҙенең «Пловдив ҡалаһында һалдат Алеша һәйкәле» шиғырын арнай.

2007 йылдың 5 ноябрендә Пловдивта «Алеша» һәйкәлен төҙөүҙең 50 йыллығына арналған тантана  үтә. Был уңай менән  650 дана тираж  юбилей маркаһы һәм почта карточкаһы сығарыла. Марка һәм карточка махсус штемпель менән ғәмәлдән сығарыла. Ғәмәлдән сығарыу тантанаһында элемтә һәм информацион технологиялары буйынса дәүләт агентлығы рәйесе Пламен Вачков  һәм Пловдив администарцияһы башлығы Тодор Петков ҡатнаша.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Алёша (песня)

* Памятник Советской армии (София)
* Список памятников русским в Болгарии
* Алёша (памятник, Мурманск)
* Воин-освободитель

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Павлова Т. [http://www.komunist.com.ua/article/18/4273.htm Алёша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405152154/http://www.komunist.com.ua/article/18/4273.htm |date=2016-04-05 }} // Коммунист. — 7 мая 2007
* Тепляков С. [https://web.archive.org/web/20101122150247/http://izvestia.ru/hystory/article3103347/ Болгарский Алеша живет на Алтае] // Известия. — 18 апреля 2007
* Сыромятников А. [http://kp.ru/daily/25934.5/2882719/ Награда нашла ветерана - прототипа «Алеши» через 70 лет] // КП. — 20 августа 2012

== Һылтанмалар ==

* [http://sd250.narod.ru/text/skurlatov.html 250 Бобруйская Краснознаменная ордена Суворова II степени стрелковая дивизия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190104183218/http://sd250.narod.ru/text/skurlatov.html |date=2019-01-04 }}
* Покров Д. [http://dmpokrov.livejournal.com/34149.html История «Алёши»]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20071208052723/http://spintongues.msk.ru/rozhdestvensky.html Роберт Рождественский. Памятник солдату Алеше в Пловдиве]
* [http://subscribe.ru/archive/rest.travel.bolgariya/200711/06160514.html Стоит над рекою Алеша]
* [http://news.plovdiv24.com/34556.html Валидираха пощенска марка «Альоша» (видео)]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}} {{ref-bg}}
* [http://proba.plovdiv.mconet.biz/index.php?action=fullnews&amp;id=359438&amp;category=1761&amp;category_name=%E2%84%96%20%E2%84%96%D0%9B%E2%84%96%D0%9E%E2%84%96%D0%93%E2%84%96%D0%94%E2%84%96%D0%98%E2%84%96%D0%93_%E2%84%96%D0%9A%D1%91%20%E2%84%96%D0%9B%D1%91%20%D1%91%20%D1%91%20%E2%84%96%D0%90 Юбилейна пощенска марка «Альоша» в Пловдив]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}{{ref-bg}}
* [http://dariknews.bg/view_article.php?article_id=196836 1000 сказали «С днём рождения, Алёша»] {{ref-bg}}
* [http://ap22.ru/paper/paper_6077.html «Памятник пусть стоит, а я еще погуляю!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906025136/http://ap22.ru/paper/paper_6077.html |date=2018-09-06 }}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Һәйкәлдәр]]</text>
      <sha1>j6qiz9xiqyrtngi8ix8clldtt8w8m4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1-се Украин фронты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146113</id>
    <revision>
      <id>1299519</id>
      <parentid>943787</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T17:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5992" sha1="816ei6er1lsa1jny1el2qy2fe4l34ty" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Беренсе Украин фронты''' — [[Икенсе донъя һуғышы]]нда совет ғәскәрҙәренең оператив-стратегик берекмәһе. [[1943 йыл]]дың 20 октябрендә ВГК Ставкаһы бойороғона ярашлы көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә [[1943 йыл]]дың 16 октябрендәге Воронеж фронтының исемен үҙгәртеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.

1945 йылдың 10 июнендә тарҡатыла, уның ялан идаралығы СССР-ҙың Ҡораллы Көстәре ғәскәрҙәренең үҙәк төркөмө тип үҙгәртелә.

== Үткәрелгән операциялар ==
[[Файл:Torgau_Denkmal.JPG|мини| [[1945 йыл|1945 йылдың 25 апрелендә 1-се Украин фронты ғәскәрҙәренең американ ғәскәрҙәре менән Эльбала осрашҡан урындағы мемориаль билдәһе.]] ]]

* Киев һөжүм операцияһы (1943 йылдың 3 — 13 ноябре)
* Киев оборона операцияһы (1943 йылдың 13 ноябре — 22 декабре)
* Житомир-Бердичев операцияһы (1943 йылдың 24 декабре — 1944 йылдың 14 ғинуары)
* Корсунь-Шевченков операцияһы ( — 1944 йылдың 24 ғинуары −17 феврале)
* Ровно-Луцк операцияһы (1944 йылдың 27 ғинуары —11 феврале)
* Проскуров-Черновцы операцияһы (4 март — 1944 йылдың 17 апреле)
* Львов-Сандомир операцияһы (1944 йылдың 13 июле — 29 августы)
* Сандомир-Силезия операцияһы (1945 йылдың 12 ғинуары — 3 феврале)
* Түбәнге Силезия операцияһы (1945 йылдың 8 — 24 феврале)
* Үрге Силезия операцияһы (1945 йылдың 15 — 31 мартында)
* Берлин операцияһы (1945 йылдың 16 апрель —8 майы)
* Прага операцияһы (1945 йылдың 6 — 11 майы)

== Составы ==
[[Файл:Ivan_Stepanovich_Konev_4.jpg|мини|1-се Украин фронты Еңеү парадында]]
Тәүге саҡта:

* 13-сө армия
* 27-се армия
* 38-се армия
* 40-се армия
* 47-се армия
* 60-се армия
* 3-сө гвардия танк армияһы
* 2-се һауа армияһы

Төрлө ваҡытта составына ингән берләшмәләр:

* 1-се гвардия армияһы
* 3-сө гвардия армияһы
* 5-се гвардия армияһы
* 6-се армия
* 18-се армия
* 21-се армия
* 28-се армия
* 31-се армия
* 52-се армия
* 59-се армия
* 1-се танк армияһы
* 2-се танк армияһы
* 4-се танк армияһы
* 6-сы танк армияһы
* 4-се гвардия танк армияһы
* 8-се һауа армияһы
* Поляк Ғәскәренең 2-се армияһы
* «За честь Родины» фронт гәзите, мөхәррире полковник Жуков Семен Иосифович; үзбәк телендә хәбәрсе-ойоштороусыһы булып үзбәк теле — старшина Яҡупов Фатых Илһам улы (1944 йылдан).

== Командованиеһы ==


Ғәскәрҙәр командующийҙары:

* Армия генералы Ватутин Николай Федорович (октябрь 1943 — март 1944);
* Советтар Союзы Маршалы [[Жуков Георгий Константинович]] (март — май 1944);
* Советтар Союзы Маршал Конев Иван Степанович (1944 май — һуғыш аҙағына тиклем).

Хәрби советы ағзалары:

* генерал-лейтенант [[Хрущёв Никита Сергеевич|Хрущев Никита Сергеевич]] (октябрь 1943 — август 1944);
* генерал-майор, {{abbr|генерал-лейтенант|с марта 1944 года|0}} Крайнюков Константин Васильевич (1943 октябрь — һуғыш аҙағына тиклем).

Штаб начальниктары:

* генерал-лейтенант Иванов Семен Павлович (октябрь — ноябрь 1943);
* генерал-лейтенант Боголюбов Александр Николаевич (ноябрь 1943 — апрель 1944);
* армия генералы Соколовский Василий Данилович (апрель 1944 — апрель 1945);
* армия генералы Петров Иван Ефимович (апрель 1945 — һуғыш аҙағына тиклем).

Сәйәси идаралығы начальниктары:

* генерал-майор Шатилов (1944);
* генерал-майор Яшечкин (1945);

== Хәтер ==
* Миколинда совет һалдаттарына һәйкәл.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* '''[[2-се Украин фронты]]'''
* '''[[3-сө Украин фронты]]'''
* '''[[4-се Украин фронты]]'''

== Һылтанмалар ==
* [http://bse.sci-lib.com/article117707.html Фронт]
* [https://web.archive.org/web/20121215110522/http://www.victory.mil.ru/rkka/ Все фронты Великой Отечественной войны]

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында совет фронттары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Украина]]</text>
      <sha1>816ei6er1lsa1jny1el2qy2fe4l34ty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ашвилл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146381</id>
    <revision>
      <id>1299570</id>
      <parentid>1050399</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T09:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18704" sha1="6xm3pszupjyov9n97y28z10ohurtq0m" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ашвилл'''&lt;ref&gt;{{Атлас мира|2002|230—231|Юго-восток США}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Словарь географических названий зарубежных стран|30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга:Географический энциклопедический словарь}}&lt;/ref&gt; ([[Английский язык|ингл.]] &amp;nbsp;&lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Asheville&lt;/span&gt;) —  [[Төньяҡ Каролина]] штатындағы ҡала, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]].

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Ашвилл ҡалаһының майҙаны 107,0 км² тәшкил итә, ә уның 106,0 км² ҡала биҫтәләренә тура килә. Халҡының һаны 72.789 кеше тәшкил итә ([[2006 йыл]]да). Халыҡ тығыҙлығы — 686,7 кеше/км². Диңгеҙ кимәленән ҡала 650 метр бейеклектә урынлашҡан.

== Тарихы һәм географияһы ==
Ашвилл Банкомб округында урынлашҡан (''Bunkombe County''), [[Төньяҡ Каролина]] штатының иң көнбайышында,  [[Теннесси]] штаты менән сикләш. Ҡала Френч-Брод-Ривер йылғыһына Суоннаноа йылғаһы төшкән ерҙә, Күк һыртының уртаһында урынлашҡан.

[[1798 йыл]]даың  ғинуарында Ашвилла АҠШ составына инә. [[1880 йыл]]да ҡалаға тимер юл линияһы үткәрелә. Был [[1929 йыл]]да Т. Вулфтың «Үҙ йортоноңа ҡара, фәрештә» сыҡҡан романы Ашвиллде  (романда — Алтамонт)  һәм уның халҡын, яҡташтарын һүрәтләп данлай.

=== Климат ===

* Үртаса йыллыҡ [[температура]] — +13,2 C°
* Үртаса йыллыҡ ел тиҙлеге — 2,8 м/с
* Үртаса йыллыҡ һауа дымлылығы — 74 %

&lt;div style=&quot;width:30%;&quot;&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;134&quot; style=&quot;width:70%;float:none; margin:auto;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; id=&quot;137&quot; style=&quot;background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;&quot; |'''Климат Ашвилл'''
|- style=&quot;text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%&quot;
! id=&quot;140&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%&quot; |Күрһәткестәре
! id=&quot;142&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Дек.
! id=&quot;144&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Два.
! id=&quot;146&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Март
! id=&quot;148&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Апра.
! id=&quot;150&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Май
! id=&quot;152&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июнь
! id=&quot;154&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июль
! id=&quot;156&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Авг.
! id=&quot;158&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Сена.
! id=&quot;160&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Окт.
! id=&quot;162&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Нояб.
! id=&quot;164&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Тирәсте.
! id=&quot;166&quot; style=&quot;border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;&quot; |Йыл
|-
! id=&quot;169&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Абсолют&amp;nbsp;максимум,&amp;nbsp;[[Градус Цельсия|°C]]
! id=&quot;172&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |26,7
! id=&quot;174&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |26,7
! id=&quot;176&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFA000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |30,6
! id=&quot;178&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |32,2
! id=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |33,9
! id=&quot;182&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF8000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |36,7
! id=&quot;184&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF8000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |37,2
! id=&quot;186&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF7820; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |37,8
! id=&quot;188&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF8000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |35,6
! id=&quot;190&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |32,2
! id=&quot;192&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |28,3
! id=&quot;194&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |27,2
! id=&quot;196&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF7820; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium&quot; |37,8
! id=&quot;199&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Һауа температураһы, °C
! id=&quot;201&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |8,6
! id=&quot;203&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,6
! id=&quot;205&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |14,8
! id=&quot;207&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |19,8
! id=&quot;209&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |23,8
! id=&quot;211&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |27,4
! id=&quot;213&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFA000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |28,9
! id=&quot;215&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |28,3
! id=&quot;217&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |24,9
! id=&quot;219&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |20,1
! id=&quot;221&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |14,9
! id=&quot;223&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |9,7
! id=&quot;225&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |19,3
|- style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;00C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot;
! id=&quot;228&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Уртаса температура, °C
! id=&quot;230&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |2,8
! id=&quot;232&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |4,6
! id=&quot;234&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |8,4
! id=&quot;236&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |12,9
! id=&quot;238&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |17,3
! id=&quot;240&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |21,4
! id=&quot;242&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |23,2
! id=&quot;244&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |22,7
! id=&quot;246&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |19,1
! id=&quot;248&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |13,6
! id=&quot;250&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |8,5
! id=&quot;252&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |4,1
! id=&quot;254&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |13,2
|-
! id=&quot;257&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Ул кәм тигәндә, °C
! id=&quot;259&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-2,9
! id=&quot;261&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-1,3
! id=&quot;263&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |1,9
! id=&quot;265&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,0
! id=&quot;267&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,8
! id=&quot;269&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |15,3
! id=&quot;271&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |17,6
! id=&quot;273&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |17,2
! id=&quot;275&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |13,2
! id=&quot;277&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |7,0
! id=&quot;279&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |2,1
! id=&quot;281&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-1,5
! id=&quot;283&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |7,1
|- style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;4080FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot;
! id=&quot;286&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Абсолют минимум, °C
! id=&quot;288&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;00B0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-26,7
! id=&quot;290&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;00C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-22,8
! id=&quot;292&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;40E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-16,7
! id=&quot;294&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-6,7
! id=&quot;296&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-2,2
! id=&quot;298&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |1,7
! id=&quot;300&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,7
! id=&quot;302&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |5,6
! id=&quot;304&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-1,1
! id=&quot;306&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-6,7
! id=&quot;308&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;40E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-17,2
! id=&quot;310&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;20D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-21,7
! id=&quot;312&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;00B0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |-26,7
|-
! id=&quot;315&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;&quot; |Яуым-төшөм нормаһы, мм
! id=&quot;318&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |93
! id=&quot;320&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |96
! id=&quot;322&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |97
! id=&quot;324&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;70B0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |85
! id=&quot;326&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |93
! id=&quot;328&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;4080FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |118
! id=&quot;330&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;4080FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |110
! id=&quot;332&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;4080FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |112
! id=&quot;334&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |97
! id=&quot;336&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |74
! id=&quot;338&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |93
! id=&quot;340&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |91
! id=&quot;342&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;3C50FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;&quot; |1159
|- 
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;&quot; |''Сығанаҡ: [http://www.pogoda.ru.net/usclimate/KAVL.htm һауа торошо һәм климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120904094545/http://pogoda.ru.net/usclimate/KAVL.htm |date=2012-09-04 }}''
|}
&lt;/div&gt;

== Ашвиллдың билдәле шәхестәре ==

* Вулф Томас — яҙыусы
* Роберт Флэк — [[джаз]] - йырсы, музыкант һәм композитор
* Уоррен Хейнз — [[Рок|рок-музыкант]], билдәле гитарасы, композитор һәм йырсы.
* Ноланд Кеннет — рәссам - [[Абстракционизм|абстракционист]].

== Туғанлашҡан ҡалалар &lt;ref name=&quot;sisters&quot;&gt;&quot;[http://www.ashevillesistercities.org/val2.html Asheville Sister Cities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070824113931/http://www.ashevillesistercities.org/val2.html|date=2007-08-24}}.&quot; ''Asheville Sister Cities Inc.'' Retrieved on July 8, 2008.&lt;/ref&gt; ==

* {{Флаг Греции|20px}} Карпенисион ([[Греция]])
* {{Флаг Киргизии|20px}} Каракол ([[Ҡырғыҙстан]])
* {{Флаг Мексики|20px}} С-Кристобаль-лос-Касас ([[Мексика]])
* {{Флаг Франции|20px}} Сомюр ([[Франция]])
* {{Флаг Мексики|20px}} Вальядолид (Юк) ([[Мексика]])
* {{Флаг России|20px}} [[Владикавказ]]да ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]])
* {{Флаг Нигерии|20px}} Ошогбо ([[Нигерия]])

== Әҙәбиәт ==

* {{БСЭ2|Эшвилл (Ашвилл)|том=49|страницы=293}}

== Иҫкәрмә ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20040924081609/http://www.ci.asheville.nc.us/ Asheville Official, NC website]
* [http://www.buncombecounty.org/ County Buncombe Official, NC website]
* [http://www.nps.gov/history/nr/travel/asheville/ Asheville, North Carolina, National Park Service a ''Shared Discover Heritage Our'' Travel Itinerary]
* [http://thomaslegion.net/battleofasheville.html Battle of The Asheville] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150401042252/http://thomaslegion.net/battleofasheville.html |date=2015-04-01 }}
* [https://web.archive.org/web/20081201094301/http://gis.ashevillenc.gov/mapAsheville/ mapAsheville, Asheville City of web-mapping and tools search]

[[Категория:Төньяҡ Королина ҡалалары]]</text>
      <sha1>6xm3pszupjyov9n97y28z10ohurtq0m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Весна» эше</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146393</id>
    <revision>
      <id>1299524</id>
      <parentid>1260407</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T20:36:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8857" sha1="9xek678z2379xogummxdm251q3lrl84" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Весна» эше''' — Рус Император армияһында&lt;ref name=spb&gt;[http://encspb.ru/object/2804021801 «Гвардейское дело»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703001800/http://encspb.ru/object/2804021801 |date=2019-07-03 }}&lt;/ref&gt; хеҙмәт иткән [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл Армия]] офицерҙарына һәм граждандарға, шул иҫәптән элекке аҡ офицерҙарға, ҡарата 1930—1931 йылдарҙа ОГПУ органдары тарафынан ойошторолған репрессиялар]] . Ленинградта ғына 1931 йылдың май айында был эш буйынса меңдән ашыу кеше атып үлтерелә&lt;ref name=spb /&gt;.

== Эш ==
«Весна» эшен ойоштороу инициаторы ОГПУ эшмәкәре И. М. Леплевский була. ОГПУ рәйесе урынбаҫары [[Ягода Генрих Григорьевич|Ягоданың]] ярҙамында ул «Весна» эшенең кимәлен «Промпартия эше» кимәленә еткерә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100322203630/http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id=10318170@fsbPublication.html Публикация]&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса бөтәһе 3000-дән ашыу кеше ҡулға алына, улар араһында А. Е. Снесарев, {{comment|А. Л. Родендорф|Александр Людвигович Родендорф}}, А. А. Свечин, П. В. Сытин, Ф. Ф. Новицкий, А. И. Верховский, В. И. Галкин, Ю. К. Гравицкий, В. А. Ольдерогге, В. А. Яблочкин, Н. Соллогуб, А. А. Балтийский, М. Д. Бонч-Бруевич, Н. А. Морозов, А. Е. Гутор, А. Х. Базаревский, М. С. Матиясевич, В. Ф. Ржечицкий, В. Н. Гатовский, П. М. Шарангович, Д. Д. Зуев һәм башҡалар&lt;ref&gt;''Ярослав Тинченко'' [http://www.xxl3.ru/krasnie/tinchenko/tinchenko.htm Голгофа русского офицерства в СССР. 1930—1931 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150716185127/http://www.xxl3.ru/krasnie/tinchenko/tinchenko.htm |date=2015-07-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://hr-thulenkov.livejournal.com/73792.html Тухачевский и дело «Весна»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.znanie-sila.ru/online/issue2print_2471.html Знание-сила: Операция «Весна»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.znanie-sila.ru/online/issue_2473.html Служили два офицера. О книге Я. Тинченко]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;З архівів ВУЧК, ГПУ, НКВД, КГБ. 2002 год, номер 1-2, изд-во «Сфера», Киев.''А. А. Зданович.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.chekist.ru/article/2717 «Органы государственной безопасности и Красная Армия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225145442/http://www.chekist.ru/article/2717 |date=2011-02-25 }}, глава, посвященная делу «Генштабисты» и операции «Весна»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Отрывки из книги: ([http://eugend.livejournal.com/72199.html часть 1-я]).&lt;/ref&gt;.

== Тарихнамә мәсьәләһе ==
Әлеге эш 2000 йылда украин тарихсыһы Ярослав Тинченконың «Рус офицерлығының голгофаһы» («Голгофа русского офицерства») исемле китабы сыҡҡандан һуң танылыу таба, асылда китапта тәүге тапҡыр был тема күтәрелә һәм күмәк китап уҡыуссыһына уны асып һала.

«Весна» операцияһына ҡағылышлы ҡайһы бер документтар СССР-ҙа ошо операцияға бағышланған ике томлы «ВЧК, ОГПУ, НКВД архивтарынан» документтар йыйынтығында баҫылып сыға.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* 1937—1938 йылдарҙағы РККА репрессиялары

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Ганин А. В.'' Повседневная жизнь генштабистов при Ленине и Троцком. — {{М.}}, 2016.
* ''Ганин А. В.'' В тени «Весны». Бывшие офицеры под репрессиями начала 1930-х годов // Родина. 2014. — № 6. — С. 95—101.
* ''Ганин А. В.'' Гамбит Монигетти. Невероятные приключения «итальянца» в России // Родина. 2011. — № 10. — С. 122—125.
* ''Ганин А. В.'' Архивно-следственное дело военного ученого А. А. Свечина. 1931—1932 гг. // Вестник архивиста. 2014. — № 2 (126). — С. 260—272; № 3 (127). — С. 261—291.
* ''Близниченко С. С., Лазарев С. Е.'' «Антисоветский заговор» в Военно-морской академии (1930—1932) // Вестник Уральского отделения Российской академии наук. Наука. Общество. Человек. 2012. № 3 (41). — С. 118—124.
* ''Лазарев С. Е.'' Военно-политическая академия в 1930-е годы // Научные ведомости Белгородского государственного университета. Серия «История. Политология. Экономика. Информатика». 2013. № 8 (151). — Вып. 26. — С. 140—149.
* ''Близниченко С. С., Лазарев С. Е.'' Репрессии в Военно-морском инженерном училище имени Ф. Э. Дзержинского в 1930-е гг. // Новейшая история России. 2014. — № 1 (09). — С. 124—139.

== Һылтанмалар ==
* [http://encspb.ru/object/2804021801?lc=ru В энциклопедии С-Петербурга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190228160835/http://www.encspb.ru/object/2804021801?lc=ru |date=2019-02-28 }}
* ''Ярослав Тинченко.'' [http://www.xxl3.ru/krasnie/tinchenko/tinchenko.htm Голгофа русского офицерства в СССР. 1930—1931 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150716185127/http://www.xxl3.ru/krasnie/tinchenko/tinchenko.htm |date=2015-07-16 }}
* З архівів ВУЧК, ГПУ, НКВД, КГБ. 2002 год, номер 1-2, изд-во «Сфера», Киев.
* ''А. А. Зданович.'' [http://www.chekist.ru/article/2717 «Органы государственной безопасности и Красная Армия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225145442/http://www.chekist.ru/article/2717 |date=2011-02-25 }}, глава, посвященная делу «Генштабисты» и операции «Весна». Отрывки из книги: ([http://eugend.livejournal.com/72199.html часть 1-я]) ([http://eugend.livejournal.com/72695.html часть 2-я])

Документтар:

* [http://eugend.livejournal.com/46967.html Справка о количестве и составе арестованных в рамках дела «Весна» на Украине]
* [http://eugend.livejournal.com/46967.html#cutid2 Документы ОГПУ с характеристиками на главного фигуранта «Весны» генерала старой армии В. А. Ольдерроге (1924-25 гг.)]
* [http://eugend.livejournal.com/48744.html Данные генералом Ольдерроге характеристики служивших в РККА кадровых военных ц.а.]
* [http://eugend.livejournal.com/48926.html в дополнение — биографические справки на упомянутых выше лиц]
* [http://eugend.livejournal.com/49172.html Из показаний Сергеева В. В., Ивановского С. С.]
* [http://eugend.livejournal.com/49610.html Из показаний Бежанова-Сакварелидзе С. Г., Мясоедова П. П., Катанского М. М.]
{{Сталин репрессиялары}}
[[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]]</text>
      <sha1>9xek678z2379xogummxdm251q3lrl84</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аксаков халыҡ йорто</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147472</id>
    <revision>
      <id>1299538</id>
      <parentid>870790</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T01:46:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10122" sha1="s1x48jkdnjtj2ya3oyrkidaamrnc6to" xml:space="preserve">{{Достопримечательность|Страна=Российская Империя|Название местоположения=город
&lt;!-- |Местоположение = Уфа--&gt;|Изображение=Башкирский театр оперы и балета.JPG|Местоположение={{RUS}}, [[Өфө]]|Координаты=54/43/20.5/N/55/56/42/E|CoordScale=2000|Архитектурный стиль=[[Классицизм]]|Автор проекта=П.П. Рудавский|Архитектор=|Скульптор=|Строитель=[[Гуськов, Константин Александрович]]|Статус={{Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының мәҙәни мираҫы|021410055550005|мини=1}}}}
'''Аксаков халыҡ йорто''' (1909—1914, архитекторы П. П. Рудавский, 1928—1935 йылдарҙа һалынып бөтә) — [[Урал]]да иң ҙур булған, [[Өфө]] ҡалаһындағы халыҡ йорто. [[1938 йыл]]дан башлап унда [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] урынлаша.

== Тарихы ==

=== Бина ===
Аксаков халыҡ йорто урынлашҡан бинаны төҙөү тураһында ҡарар [[1909 йыл]]да ҡабул ителә: яҙыусы [[Аксаков Сергей Тимофеевич|С. Т. Аксаковтың]] вафат булыуының 50-йыллығына, уның хөрмәтенә уның исемен йөрөткән халыҡ йорто төҙөргә ҡарар ҡабул ителә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&amp;v=DvgfUkzCMEs 19 Минең Ҡала. Овсюк нар. йорт, опера һәм балет театры — YouTube]&lt;/ref&gt;.

=== Аҡса йыйыу ===
Был йортто төҙөүгә аҡса йыйыу бөтә [[Өфө губернаһы]], ә һуңғараҡ — [[Рәсәй]] буйынса үткәрелә. Ул саҡтағы [[Өфө]] губернаторы [[Ключарёв Александр Степанович|А. С. Ключарев]] аҡса йыйыуҙа ҙур ярҙам күрһәтә, Аксаков халыҡ йортон төҙөү өсөн [[Өфө губернаһы]]ның хәлле кешеләренән шәхсән үҙе аҡса йыйыу өсөн көсөн дә, ваҡытын да йәлләмәй. Шулай бай А. В. Кузнецов, губернатор үҙе уға бер нисә тапҡыр килеүен, артабан полицмейстерҙы, приставты ебәреүен, һөҙөмтәлә 30 тапҡыр аҡса түләүен әйтеп зарлана.

Конкурсҡа 24 проект тәҡдим ителә. [[Петербург]]та жюри иң яҡшы проект тип Өфө архитекторы П. П. Рудавскийҙың проектын һайлап ала&lt;ref&gt;[http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/4712-rudavskij-pavel-pavlovich РУССА — РУДАВСКИЙ Павел Павлович] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223171538/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/4712-rudavskij-pavel-pavlovich|date=2014-02-23}}&lt;/ref&gt;. Архитектор Бондаренко бинаның интерьерын планлаштыра.

=== Төҙөү ===
[[1909 йыл|1909 йылдың]] 14 сентябрендә Аксаков халыҡ йортона нигеҙ һалыу тантанаһы була. 1914 йылда уның бер өлөшө төҙөлә һәм унда китапхана урынлаштырыла.

1909 йылда нигеҙ һалынған бина оҙаҡ төҙөлә. 1914 йылда кирбес һалыу тамамлана, һәм төҙөүселәр биҙәү эшенә тотона. 1920 йылда бина төҙөлөп бөтә.

=== Конструкция ===
Бинаның ике төп фасады бар, унда ике стиль ҡушылған — Ленин урамы яғынан урыҫ классицизмы, ә Пушкин урамы яғынан мосолман, көнсығыш стиле (оҙонса тәҙрә уйымдары үҙенсәлекле күренеш бирә) өҫтөнлөк итә.

=== Революциянан һуң ===
1917 йылғы революциянан һуң был йортта бер ни тиклем ваҡыт госпиталь, аҙаҡ подвалда драма театры һәм ҡурсаҡ театры, йәш тамашасы театры, 1928 йылдан Хеҙмәт Һарайы урынлаша. [[1938 йыл]]да ул [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]на тапшырыла.

30-сы йылдарҙа бина һалынып бөтә. Һуғыш йылдарында бинала «[[Башнефть]]» берекмәһе, ә һуғыштан һуң, — республика профсоюздары советы һәм китапхана урынлаша.

1987 йылда бинаға реконструкция үткәрелә. [[В. И. Ленин]] һәйкәленә урын бушатыу өсөн мәрмәр баҫҡыс һүтелә (һуңыраҡ тергеҙелә). Стеналағы һәйкәл урынына [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Лениндың]] барельефы урынлаштырыла. Хәҙер был урында — көҙгө. Эске бүлмәләрҙе Нестеров эскиздары буйынса эшләнгән ҙур люстралар биҙәй.

Бинала «Грек» исеме аҫтында булған ҙур зал бар. Уны революцияға тиклем антик скульптуралар биҙәгән.
1993 йылда опера һәм балет театры бинаһында баҡырҙан сүкеп яһалған ике ҡатын-ҡыҙ, Евтерпа, нәзәкәтлек һәм лирик шиғриәт ҡурсалаусыһы һәм Терпсихора, бейеүҙәрҙе ҡурсалаусы, фигураһы ҡуйыла. Эш авторы — скульптор [[Басиров Зилфәт Рәүеф улы]] (1927—2000), БАССР-ҙың халыҡ рәссамы.

&lt;small&gt;1998 йылдың 17 мартында Өфөлә [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] бинаһында [[Рудольф Нуриев]] барельефы асыла&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120718095728/http://bashkortostan.ru/upload/iblock/e80/fyrqjpg.jpg fyrqjpg.jpg (pixels 1329x1772)]&lt;/ref&gt;. Тап бында Рудольф Нуриев 16 йәшендә тәүге тапҡыр сәхнәгә сыға. Барельефтың авторы — В. Лобанов.&lt;/small&gt;

Театр бинаһына Пушкин аллеяһы килеп тоташа. 1949 йылда аллея башланған ерҙә [[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкиндың]] (хәҙер күсерелгән) бюсы тора. Аллея сөгөн рәшәткәләр менән уратылған була, ә аллеяға йорт хайуандары үтеп инмәһен өсөн, ингән ерҙә металл өйрөлмә тора.

=== Реконструкция ===
2013 йылдың июнендә театрҙың тарихи бинаһы реконструкцияға ябыла, ә 2014 йылдың 29 декабрендә байрам концерты менән асыла, был концертта Башҡорт опера һәм балет театрының опера һәм балет труппаһы баш солистары, [[Абдразаҡов Илдар Әмир улы|Илдар Абдразаков]] һәм итальян йырсыһы {{Тәржемәһеҙ 5|Барбара Фриттоли||en|Barbara_Frittoli}} ҡатнашалар&lt;ref&gt;[https://www.belcanto.ru/frittoli.html Операһы йондоҙҙары Барбара Фриттоль.]&lt;/ref&gt;.

== Статусы ==
[[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] бинаһы XX (20) быуат тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

== Галерея ==
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 | width=&quot;25%&quot; |[[Файл:GTUB_8.jpg|центр|187x187пкс]]
 | width=&quot;25%&quot; |[[Файл:GTUB_5.jpg|центр|300x300пкс]]
 | width=&quot;25%&quot; |[[Файл:Ufa_BGTOB_4.jpg|центр|250x250пкс]]
 | width=&quot;25%&quot; |[[Файл:Ufa_BGTOB_3.jpg|центр|212x212пкс]]
|-
 |Бинаға инеү урыны
 |Пушкин урамы яғынан бинаның фасады. [[Нуриев Рудольф Хәмит улы|Рудольф Нуриев]] барельефы
 |Пушкин урамы яғынан бинаның фасады фрагменты
 |1923 йылда бинала М. И. Калинин Советтарҙың 5 Бөтә Башҡорт съезында сығыш яһауы хөрмәтенә иҫтәлекле таҡта
|}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Общественный центр
* Дом культуры
* Изба-читальня
* Народный дом

----

* Барнаульский народный дом
* Бийский народный дом
* Введенский народный дом
* Народный дом (Воронеж)
* Народный дом Николая II
* Челябинский народный дом

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Тикшерелмәгән тәржемәләр бите]]</text>
      <sha1>s1x48jkdnjtj2ya3oyrkidaamrnc6to</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александрино (парк)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147529</id>
    <revision>
      <id>1299543</id>
      <parentid>1259890</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T02:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5144" sha1="md8kepearigj3yddond4uddl7h5fmdr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Александрино ''' — [[Санкт-Петербург]] ҡалаһының Киров районында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;lawgreen&quot;&gt;Закон Санкт-Петербурга «О зелёных насаждениях общего пользования»&lt;/ref&gt;. Паркты  Ветерандар проспекты ике өлөшкә — төньяҡ һәм көньяҡ өлөшкә бүлә&lt;ref&gt;[http://www.the-village.ru/village/city/proekt/141647-park-aleksandrino Преобразование парка «Александрино»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714114735/http://www.the-village.ru/village/city/proekt/141647-park-aleksandrino |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;. Площадь — 110,52 га&lt;ref name=&quot;lawgreen&quot;/&gt;.

Александрино паркы  [[XIX быуат]] башында барлыҡҡа килә һәм  Александрино (төньяҡ өлөшө&lt;ref name=&quot;encspb&quot;&gt;[http://www.encspb.ru/object/2803998936 «Александрино», лесопарк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714160403/http://www.encspb.ru/object/2803998936 |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;)) һәм  Ульянка   (көньяҡ )өлөшө&lt;ref name=&quot;encspb&quot;/&gt;) усадьбаларының элекке парктарын үҙ эсенә ала, улар  [[XVIII быуат]]тың икенсе яртыһында   дәүләт һәм хәрби эшмәкәр  Иван Чернышевҡа ҡараған, ә [[XIX быуат]] уртаһында уларҙы граф Дмитрий Шереметев һатып алған.   [[XIX быуат]] уртаһында Александрино усадьбаһында  пейзаж паркы (архитектор Николай Бенуа, К. Мюллер һәм башҡалар.) ойошторола.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында парк территорияһы туранан-тура Ленинград оборонаһының алғы һыҙығына яҡын була. Парк байтаҡ емерелә&lt;ref name=&quot;sovsost&quot;&gt;[http://www.unistroy.spb.ru/index_2013_09/11_gorbovskaya_alunin_pavlov_09.pdf Современное состояние лесопарка «Александрино»]&lt;/ref&gt;,  Ульянка усадьбаһы юҡҡа сыға, Александрино усадьбаһының төп йортоноң  (Чернышёв  дачаһы&lt;ref name=&quot;encalek&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_sp/54/ Александрино]&lt;/ref&gt;))  галереяһы һәм көнсығыш флигеле тулыһынса емерелә, [[1960 йыл]]дарҙа бина тергеҙелә&lt;ref name=&quot;sovsost&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;encspb&quot;/&gt;.
1970  йылдарҙан алып Александрино паркы   күрше Ульянка һәм Дачное райондары халҡының ял итеү урыны булып тора&lt;ref name=&quot;encalek&quot;/&gt;.  1980 йылдарҙа парктың үҙәк өлөшө  ял итеү зонаһы сифатында тергеҙелә&lt;ref name=&quot;sovsost&quot;/&gt;

Парк тығыҙ төҙөлөш   ҡурҡынысы аҫтында тора&lt;ref name=&quot;komm&quot;&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/2957300 Ъ-Газета — Смольный плохо реставрирует монархию&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Тарихи ҡомартҡыларҙы һаҡлау буйынса ҡала комитеты рөхсәт иткән парк аша төҙөлөш техникаларының үтеп йөрөүен суд законһыҙ тип таный&lt;ref name=&quot;komm&quot;/&gt;.&lt;gallery&gt;
Файл:Дома &quot;наступающие&quot; на парк.JPG|Паркты  &quot;баҫып килгән&quot; йорттар
Файл:Аллея в южной части парка.JPG|Парктың көньяҡ өлөшөндәге аллея  
Файл:Aleksandrino.JPG|Усадьба йорто  2008 йылда
Файл:Alexandrino park.JPG|Айырылып киткән һуҡмаҡтар
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_sp/54/ Александрино]
* [http://www.encspb.ru/object/2803998936 «Александрино», лесопарк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714160403/http://www.encspb.ru/object/2803998936 |date=2014-07-14 }}
* [http://www.unistroy.spb.ru/index_2013_09/11_gorbovskaya_alunin_pavlov_09.pdf Хәҙерге торошо лесопарк «Александрино»]
[[Категория:Алфавит буйынса урмандар]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>md8kepearigj3yddond4uddl7h5fmdr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алма-Ата театрҙары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148272</id>
    <revision>
      <id>1299551</id>
      <parentid>1291108</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T03:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19385" sha1="df6tv6ycvkqw2zuqu0r363a2apqrwsx" xml:space="preserve">{{Ук}}
Алма-Атала балалар, үҫмерҙәр һәм өлкәндәр аудиторияһына иҫәпләнгән 10 дәүләт театры эшләй.&lt;ref&gt;[http://sdumedia.kz/?p=4655 Алматы театр исемлеге | SDUMEDIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180412165806/http://sdumedia.kz/?p=4655 |date=2018-04-12 }}&lt;/ref&gt; 2018 йылға ҡалала бөтәһе 20 профессиональ театр&lt;ref&gt;[http://travelask.ru/kazakhstan/almaty/places/teatry Алматы Театр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230033048/http://travelask.ru/kazakhstan/almaty/places/teatry |date=2018-12-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sxodim.com/almaty/news/almaty-theatres/ Алматы Театр]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.almaty-info.net/341 Алматы ҡалаһында театр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190313040822/http://www.almaty-info.net/341 |date=2019-03-13 }}&lt;/ref&gt;булған.

== Алма-Ата театры тарихы ==
[[Файл:ALAmuzeyinstrumentov.JPG|справа|мини| Хәрби йыйылыштар бинаһы — Верный ҡалаһының театр майҙансыҡтарының береһе]]
Театр сәнғәте хәрби нығытмаға нигеҙ һалыуға бер нисә йыл үтеүгә Верный (хәҙер Алма-Ата) ҡалаһында үҫешә башлаған. 1872 йылдың 21 ноябрендә тәүге ҡала постановкаһы — Драма сәнғәтен һөйөүселәр йәмғиәте тарафынан А. Н. Островскийҙың «Сит санаға ултырма» «Не в свои сани не садись» ҡуйылған. Верныйҙа пьесалар Йәмәғәт, Хәрби йәки Коммерция йыйылыштарының ҡулайлаштырылған сәхнәләрендә күрһәтелгән.&lt;ref name=&quot;а1&quot;&gt;[http://alnaz.ru/almaty/teatralnaya-zhizn-vernogo.html Тоғро тормош театры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190225212025/http://alnaz.ru/almaty/teatralnaya-zhizn-vernogo.html |date=2019-02-25 }}&lt;/ref&gt;

Театр сәнғәте хәйриә эшмәкәрлегенең бер өлөшө булып, спектаклдәр йыш ҡына лицей һәм гимназия уҡыусылары өсөн аҡса йыйыу маҡсатында ҡуйылған. 1913 йылдың 30 июлендә Хәрби йыйылышында аҙ тәьмин ителгән гимназия абитуриенттары файҙаһына Хәйриә кисәһе үткән. Кисәнең программаһында Потапенконың «Гөлләмә» комедияһы, бер шаршаулыҡ «Мираҫ ярҙам итте» шаяртыуы, шулай уҡ концерт бүлектәре булған.

1913 йылдың 23 февралендә Коммерция йыйылышы бинаһында Романовтар династияһы хакимлығының 300 йыллыҡ юбилейын тантана иткәндә ҡалала беренсе опера ҡуйылған. Был Глинканың «Батша өсөн тормош» «Жизнь за царя» операһының ҡыҫҡартылған варианты булған. Ул [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Верненское_городское_училище губернатор] Верный ҡалаһы Колпаковский исемендәге өс класлы ҡала училищеһының уҡыусылары тарафынан ҡуйылған.

Мосолман театр сәнғәтенең барлыҡҡа килеүе лә Верный ҡалаһының революцияға тиклемге осорона ҡарай. Бинаһында мосолмандар йыйылышы үткәрелә. 1913 йылдың 5 октябрендә урындағы мосолмандар, Коммерция йыйылышы бинаһында мосолман халыҡ китапханаһы-уҡыу бүлмәһен асыуға ярҙам итеү маҡсатында, беренсе мосолман музыкаль-драматик кисә үткәргән. Был кисәлә татар телендә А. Камаловтың бер актлы «Беренсе театр» («Первый театр») комедияһы күрһәтелгән.&lt;ref name=&quot;а1&quot;/&gt;

=== Совет осоронда ===
[[Файл:Musirepov_theater_for_youngs.jpg|справа|мини|[[М. О. Әуәзов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт академия драма театры|Ҡаҙаҡ драма театрының беренсе бинаһы]]]]
Ҡалала театр сәнғәтенең үҫеше Алма-Атаның совет осорона тура килә. Был Ҡаҙаҡ ССР-ының баш ҡалаһын Ҡыҙыл Урҙанан Алма-Атаға күсереү менән бәйле. Шулай, ҡалаға [[М. О. Әуәзов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт академия драма театры|Ҡаҙаҡ драма театры]] — беренсе ҡаҙаҡ профессиональ театры.&lt;ref&gt;[http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=499 Ул ҡаҙаҡ драма театры. М. Ауэзова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412181902/http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=499 |date=2016-04-12 }}&lt;/ref&gt;күсерелә.

1930-сы йылдарҙа ҡалала Опера һәм балет театры (1934 йыл) һәм Ҡурсаҡ театры (1935 йыл) булдырылған.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң, СССР-ҙың европа өлөшөндәге күп коллективтар Ҡаҙағстанға һәм Үҙәк Азияға эвакуацияланған осор, театр сәнғәте үҫешенең яңы этабы булған. 1985 йылда Наталья Сац исемендәге Балалар һәм үҫмерҙәр дәүләт академия рус театрына (рус) һәм Г. Мусрепов исемендәге Балалар һәм үҫмерҙәр Дәүләт академия театрына (ҡаҙаҡ) труппаһына бүленгән. Йәш тамашасы театры шул осорҙоң мираҫы ул&lt;ref&gt;[http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=502 Ул ҡаҙаҡ балалар һәм үҫмерҙәр өсөн театры. Г. Мусрепов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412175314/http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=502 |date=2016-04-12 }}&lt;/ref&gt;.

Республиканың төрлө ҡалаларында ойошторолған башҡа ҡаҙағстан театрҙары ла: Урыҫ драма театры (1934 й. Семипалатинскиҙан)&lt;ref&gt;[http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=500 Ул рус драма театры. М. Лермонтовтың] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527235944/http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=500 |date=2020-05-27 }}&lt;/ref&gt;, Уйғыр музыкаль комедия театры (1962 й. Чиликтан)&lt;ref&gt;[http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=507 Уйғыр музыкаль комедия театры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200528002452/http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=507 |date=2020-05-28 }}&lt;/ref&gt;, Корея музыкаль комедия театры (1968 й. Ҡыҙыл Урҙанан)&lt;ref&gt;[http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=506 Музыкаль комедия театры корея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527225524/http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=506 |date=2020-05-27 }}&lt;/ref&gt; һәм Немец драма театры (1989 й. Темиртауҙан)&lt;ref&gt;[http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=505 Немец драма театры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527225357/http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=505 |date=2020-05-27 }}.&lt;/ref&gt;шулай уҡ баш ҡалаға күсеп килгән.

=== Бойондороҡһоҙ Ҡаҙағстан ===
[[Файл:A_scene_from_Gagarin_play_in_Artishok.jpg|справа|мини|162x162пкс| [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Театр_«ARTиШОК»] ARTиШОКтеатры Спектаклдән сәхнә]]
Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң ҡалала күп һанлы яңы бойондороҡһоҙ театрҙар барлыҡҡа килгән. Йыш ҡына был энтузиастар булдырған хәҙерге йәштәр концерт майҙансыҡтары. Даими труппаны ҡарау сығымлы булғанлыҡтан, улар йыш ҡына финанслау проблемаларына юлыға.&lt;ref&gt;[https://kapital.kz/kapital-style/28377/malenkie-teatry-v-almaty-zhivut-ili-vyzhivayut.html Алматы театр бәләкәй — йә, иҫән-һау йәшәргә?]&lt;/ref&gt;

Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы Алма-Атаны Астанаға күсергәндән һуң артистарҙың да яңы баш ҡалаға күсеүе күҙәтелде, әммә Алма-Ата республиканың иң эре мәҙәни үҙәге булып ҡала, ә Астанала яңы театрҙар асылды.

2010-сы йылдарҙа бер нисә театрҙың әкренләп яңы концерт майҙансыҡтарына күсеү процесы башланды, һәм был театрҙарға үҙ биналарына эйә булыу проблемаһы барлыҡҡа килеүен асыҡланы.&lt;ref&gt;[https://yvision.kz/post/381081 «Жас Сахна» — сәхнәлә иң йәш Алматы]&lt;/ref&gt; Был Балалар ҡурсаҡ театры, Немец драма театры тарихына ҡағылды.&lt;ref&gt;[https://www.zakon.kz/4609273-detskijj-teatr-zazerkale-pereekhal-v.html Балалар театры «Зазеркалье» подвалына күсенделәр.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190307173922/https://www.zakon.kz/4609273-detskijj-teatr-zazerkale-pereekhal-v.html |date=2019-03-07 }}&lt;/ref&gt; Шул уҡ ваҡытта яңы шәхси театрҙар, мәҫәлән, Тазабеков театры, асылыр алдынан үҙ концерт майҙансыҡтарын булдырҙы.&lt;ref&gt;[http://www.np.kz/old/2006/39/rludi2.html Яугир-афғансы театры үҙенең асылды]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Театрҙар исемлеге ==

=== Опера һәм балет театрҙары ===
{| class=&quot;wide sortable&quot;
 !  Атамаһы !! Адресы !! width=&quot;80&quot;| Асылыу датаһы !! Һүрәте
 |-
 | Абай исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт академия опера һәм балет театры&lt;ref&gt;[http://www.gatob.kz/ Казахский театр оперы и балета имени Абая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100222092003/http://www.gatob.kz/ |date=2010-02-22 }}&lt;/ref&gt; 
 | Ҡабанбай батыр урамы, 110 
 | align=&quot;right&quot;| 1934 йыл
 | [[Файл:ALA GATOB ABAI.JPG|180px]]
 |-
|}

=== Драма театрҙары ===
{| class=&quot;wide sortable&quot;
 !  Атамаһы !! Адресы !! width=&quot;80&quot;| Асылыу датаһы !! Һүрәте
 |-
 | М. О. Әуәзов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт академия драма театры&lt;ref&gt;[https://www.auezov-theatre.kz/ru Казахский государственный академический театр драмы имени М. О. Ауэзова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327163601/https://www.auezov-theatre.kz/ru/ |date=2019-03-27 }}&lt;/ref&gt; 
 | Абай проспекты, 103 
 | align=&quot;right&quot;| 1925 йыл
 | [[Файл:Alma1095.JPG|180px]]
 |-
 |  М. Ю. Лермонтов исемендәге дәүләт академия рус драма театры&lt;ref&gt;[http://www.tl.kz/content/ Русский театр драмы имени М. Ю. Лермонтова]&lt;/ref&gt; 
 | Байсеитов урамы (Алма-Ата), 43  
 | align=&quot;right&quot;| [[1933 год]]
 | [[Файл:Театр Лермонтова Алматы.jpg|180px]]
 |-
 | Республика немец драма театры&lt;ref&gt;[http://www.dtk.kz/ Республиканский немецкий драматический театр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923215432/http://dtk.kz/ |date=2017-09-23 }}&lt;/ref&gt; 
 | Папанин урамы (Алма-Ата), 70/1 
 | align=&quot;right&quot;| [[1975 год]]
 | [[Файл:Немецкий театр 2019 02.jpg|180px]]
 |-
|}

=== Музыкаль театрҙар ===
{| class=&quot;wide sortable&quot;
 !  Атамаһы !! Адресы !! width=&quot;80&quot;| Асылыу датаһы !! Һүрәте
 |-
 | Республика дәүләт корея академия музыкаль комедияһы театры&lt;ref&gt;[http://www.kortheatre.kz/ Государственный республиканский академический корейский театр музыкальной комедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928233702/http://kortheatre.kz/ |date=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt; 
 | Богенбай батыр урамы (Алма-Ата), 158 
 | align=&quot;right&quot;| [[1932 год]]
 | [[Файл:Korean musical comedy theater in Almaty.JPG|180px]]
 |- 
 | К.Кужамьяров исемендәге Республика уйғыр дәүләт музыкаль комедия театры&lt;ref&gt;[http://www.uyghurtheatre.kz/ Государственный республиканский уйгурский театр музыкальной комедии имени К. Кужамьярова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181228160354/http://www.uyghurtheatre.kz/ |date=2018-12-28 }}&lt;/ref&gt; 
 | Наурызбай батыр урамы (Алма-Ата), 83 
 | align=&quot;right&quot;| [[1934 год]]
 | [[Файл:Uyghur musical comedy theater in Almaty.jpg|180px]]
 |-
|}

=== Балалар, үҫмерҙәр һәм ҡурсаҡ театрары ===
{| class=&quot;wide sortable&quot;
 !  Атамаһы !! Адресы !! width=&quot;80&quot;| Асылыу датаһы !! Һүрәте
 |-
 | |Г. Мусрепов исемендәге ҡаҙаҡ дәүләт академия балалар һәм үҫмерҙәр театры&lt;ref&gt;[http://teatr-musrepov.kz/ Казахский государственный академический театр для детей и юношества имени Г. Мусрепова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331081543/http://teatr-musrepov.kz/ |date=2019-03-31 }}&lt;/ref&gt; 
 | Абылай хан проспекты (Алма-Ата), 38 
 | align=&quot;right&quot;| [[1946 год]]
 | [[Файл:Казахский государственный академический театр для детей и юношества имени Г. Мусрепова (Алматы) - panoramio.jpg|180px]]
 |-
 | Н. Сац исемендәге рус дәүләт академия балалар һәм үҫмерҙәр театры&lt;ref&gt;[http://tuz-sats.kz/ Государственный академический русский театр для детей и юношества имени Н. Сац] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190316170602/http://tuz-sats.kz/ |date=2019-03-16 }}&lt;/ref&gt; 
 | Шаляпин урамы (Алма-Ата), 22
 | align=&quot;right&quot;| 1945 йыл
 | [[Файл:E8572-Almaty-Sats-Theater.jpg|180px]]
 |-
 | Дәүләт ҡурсаҡ театры&lt;ref&gt;[http://www.puppet.kz/ Государственный кукольный театр]&lt;/ref&gt; 
 | Пушкин урамы (Алма-Ата), 63 
 | align=&quot;right&quot;| 1935 йыл
 | [[Файл:Театр кукол Алматы.jpg|180px]]
 |-
 | «Зазеркалье» ҡурсаҡ театры&lt;ref&gt;[http://zazerkalye.com/ Театр кукол «Зазеркалье»]&lt;/ref&gt; 
 | [[Проспект Абая (Алма-Ата)|пр. Абая]], 117 
 | align=&quot;right&quot;| 1989 йыл
 | 
 |-
 | «Сезам» ҡурсаҡ театры&lt;ref&gt;[http://www.sezam.kz/ Театр кукол «Сезам»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091213050332/http://www.sezam.kz/ |date=2009-12-13 }}&lt;/ref&gt; 
 | Абай проспекты (Алма-Ата), 103
 | align=&quot;right&quot;| 1997 йыл
 | [[Файл:Kazakhstan P9200598 053 (40152014871).jpg|180px]]
 |-
|}

=== Башҡа жанр театрҙары ===
{| class=&quot;wide sortable&quot;
 !  Атамаһы !! Адресы !! width=&quot;80&quot;| Асылыу датаһы !! Һүрәте
 |-
 | «Алатау» традицион сәнғәт театры 
 | Нуркент биҫтәһе, 6
 | align=&quot;right&quot;| 2016 йыл
 | [[Файл:Theater of traditional art &quot;Alatau&quot; in Almaty.jpg|180px]]
 |-
 |  «ARTиШОК» театры&lt;ref&gt;[http://www.artishock.kz/ Театр «ARTиШОК»]&lt;/ref&gt; 
 | Гоголь урамы (Алма-Ата)|, 40
 | align=&quot;right&quot;| 2001 йыл
 | 
 |-
 | Апалы-һеңлеле Ғәббәсоваларҙың бейеү театры&lt;ref&gt;[http://www.dancestudio-gabbasovi.kz/ Танцевальный театр сестёр Габбасовых] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190405083416/http://www.dancestudio-gabbasovi.kz/ |date=2019-04-05 }}&lt;/ref&gt; 
 | Тургут Озал урамы (Алма-Ата), 100
 | align=&quot;right&quot;| 2009 йыл
 | 
 |-
 | Байткен Омаров исемендәге «Жас Сахна» театры&lt;ref&gt;[http://teatromarova.kz/ Театр «Жас Сахна» имени Байткена Омарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205085834/http://teatromarova.kz/ |date=2020-12-05 }}&lt;/ref&gt; 
 | Абай проспекты (Алма-Ата), 117
 | align=&quot;right&quot;| 2006 йыл
 | 
 |-
 | Тазабеков театры 
 | Кассин урамы (Алма-Ата), 1
 | align=&quot;right&quot;| [[2006 год]]
 | 
 |-
|}

=== Театр майҙансыҡтары ===
{| class=&quot;wide sortable&quot;
 !  Исеме !! Адресы !! width=&quot;80&quot;| Асылыу датаһы !! Һүрәте
 |-
 |  «Оркен» театр-студияһы
 | Абдуллиндар урамы, 38
 | align=&quot;right&quot;| 2008 йыл
 | 
 |-
 |  «Quadrate» музыкаль театры 
 | Муратбаев урамы, 195а
 | align=&quot;right&quot;| 2017 йыл
 | 
 |-
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

{{Театры Алма-Аты}}
[[Категория:Алма-Ата театрҙары| ]]
[[Категория:Ҡаҙағстан театрҙары]]
[[Категория:Ҡалалар буйынса театрҙар исемлеге]]</text>
      <sha1>df6tv6ycvkqw2zuqu0r363a2apqrwsx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авиаторҙар һәйкәле (Новочеркасск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149344</id>
    <revision>
      <id>1299529</id>
      <parentid>1284970</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T23:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4828" sha1="3n9xmkdxrddq7x28envbypoanyx6gv5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Авиаторҙар һәйкәле''' — [[Ростов өлкәһе]]нең Новочеркасск ҡалаһында самолет менән һәйкәл-стела&lt;ref&gt;[https://www.komandirovka.ru/sights/novocherkassk/pamyatnik-sovetskim-aviatoram/ Һәйкәл Совет авиатор]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[Граждандар һуғышы|Г]][[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|раждандар һуғышы]]нан һуң, 1927 йылда, Новочеркасскта хәрби ойошма барлыҡҡа килә — 15-се айырым корпуслы корректировкалаусы айырым  авиаотряд  (ОККАО) барлыҡҡа килә; уның командиры   [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] геройы Добролеж Александр Георгиевич була. [[1928 йыл]]дың көҙөндә 13-се еңел бомбардировкалаусы  авиабригада ойошторола, ул Төньяҡ-Кавказ хәрби округының беренсе авиация берләшмәһе була.  Авиабригадала 150-нән ашыу самолет иҫәпләнә, уның беренсе командиры булып Флоровский Иван Данилович тора&lt;ref&gt;[http://novocherkassk.net/lavochka/2018/01/%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8C%D1%8F-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0-1917-1970-2/ Крылья Новочеркасска]&lt;/ref&gt;. 1932 йылда  Новочеркасскта 13-сө авиабригаданың 44-се  авиаэскадрильялар базаһында СССР-ҙа беренсе   еңел бомбардировкалаусы авиацияның  штурмандар курсы  ойошторола.  

[[1936 йыл]]да 13-сө авиабригадаға алмашҡа  55 -се еңел бомбардировкалаусы авиабригада   ойошторола.  1938 йылда  55 -се авиабригада базаһында  12 -се алыҫҡа бомбардировкалаусы авиация полкы  ойошторола, ул 1940 йылдың апрелендә  81-се алыҫҡа бомбардировкалаусы   авиация полкы  тип үҙгәртелә. һәм [[Кутаиси]]&lt;nowiki/&gt;ға күсерелә. Хотунка аэродромында [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында  216-сы истребителдәр авиадивизияһы дислокациялана. 

Хотункалағы аэродромға  мөнәсәбәте булған бөтә авиаторҙарға 1981 йылда иҫтәлекле билдә   —  МиГ-21 самолеты ҡуйыла,  ә уның янында — Тыуған ил өсөн алыштарҙа һәләк булғандарҙың исеме менән мемориаль таҡтаташ ҡуйыла&lt;ref&gt;[http://novocherkassk.net/gallery/photo/7144/ Памятник советским авиаторам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180823002901/http://novocherkassk.net/gallery/photo/7144/ |date=2018-08-23 }}&lt;/ref&gt;.

Новочеркасск ҡалаһындағы 24-се мәктәптә&lt;ref&gt;[http://24school-novoch.ucoz.ru/ МБОУ СОШ № 24 города Новочеркасска]&lt;/ref&gt; Хотункалағы аэродромдың үткәндәре тураһында һөйләүсе экспонаттар бар&lt;ref&gt;[https://wikimapia.org/36724519/ru/%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B9-%D0%B0%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC-%D0%A5%D0%BE%D1%82%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%BA Недействующий аэродром Хотунок (Новочеркасск)]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [https://school-science.ru/6/18/38056 История памятника советским авиаторам]
* [http://novocherkassk.holme.ru/sight/5afdee9cb61f8c06d3fabd82/ Памятник авиаторам в Хотунке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218021146/http://novocherkassk.holme.ru/sight/5afdee9cb61f8c06d3fabd82/ |date=2019-02-18 }}
[[Категория:Ростов өлкәһе һәйкәлдәре]]
[[Категория:1981 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Новочеркасск]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]]
[[Категория:Һәйкәлдәр]]</text>
      <sha1>3n9xmkdxrddq7x28envbypoanyx6gv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>WikiLeaks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153795</id>
    <revision>
      <id>1299523</id>
      <parentid>1292179</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T20:19:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19012" sha1="lufwpid8rdshym3rz6sf05ueb3tjxj6" xml:space="preserve">{{Карточка сайта
 |название       = WikiLeaks
 |логотип        = Wikileaks logo.svg
 |URL            = {{url|wikileaks.org}}
 |скриншот       = 
 |коммерческий   = Нет
 |тип            = Хранилище документов
 |регистрация    = Отсутствует
 |языки          = английский; доступны переводы отдельных депеш
 |расположение   =
 |владелец       = The Sunshine Press&lt;ref name=&quot;aboutwikileaks&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:About |title=Wikileaks:About |publisher=WikiLeaks |date= |accessdate=3 июня 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080314204422/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks%3AAbout |archivedate=2008-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080314204422/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About |date=2008-03-14 }}&lt;/ref&gt;
 |автор          = [[Ассанж, Джулиан|Джулиан Ассанж]]
 |открыт         = [[4 октября]] [[2006 год]]а&lt;ref name=&quot;whois&quot;&gt;{{cite web |title=Whois Search Results: wikileaks.org |url=http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org&amp;isc=ALEXADOM |work=GoDaddy.com |accessdate=2010-12-10 |archiveurl=https://www.webcitation.org/662r4RgPy?url=http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org |archivedate=2012-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502162443/http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org&amp;isc=ALEXADOM |date=2012-05-02 }}&lt;/ref&gt;
 |закрыт         =
 |текущий статус = Активен
 |оборот         =
 |чистая прибыль =
 |телефон        =
}}
'''WikiLeaks''' (&lt;small&gt;МФА:&lt;/small&gt; {{IPA|[ˈwɪkiliːks]}}; от {{lang-en|[[Вики|wiki]]}} и {{lang-en2|leak}} — «утечка») — коммерцияға ҡарамаған халыҡ-ара ойошма&lt;ref name=&quot;hrono1600&quot;&gt;[http://www.wikileaks.org/About.html «About». WikiLeaks. Archived from the original on 11 October 2012. Retrieved 11 October 2012]&lt;/ref&gt;, аноним сығанаҡтарҙан алынған йәки һарҡылып сыҡҡан йәшерен мәғлүмәттәрҙе баҫтырыусы ойошма.&lt;ref&gt;Editors, The (16 August 2012). «WikiLeaks — The New York Times». Topics.nytimes.com. Archived from the original on 2012-09-16. Retrieved 24 August 2012.
https://web.archive.org/web/20130512040308/http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/organizations/w/wikileaks/&lt;/ref&gt;. Sunshine Press ойошмаһы 2006 йылда [[сайт]]ты асыусылар&lt;ref&gt;Chatriwala, Omar (5 April 2010). «WikiLeaks vs the Pentagon». Al Jazeera blog. Retrieved 27 January 2011., http://blogs.aljazeera.com/blog/americas/wikileaks-vs-pentagon {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209163305/http://blogs.aljazeera.com/blog/americas/wikileaks-vs-pentagon |date=2014-02-09 }}&lt;/ref&gt; сайт эшләгән тәүге йылда 1,2 миллион документтан торған мәғлүмәт базаһы булдырғанын хәбәр итә&lt;ref&gt;[«Wikileaks has 1.2 million documents?». WikiLeaks. Archived from the original on 16 February 2008. Retrieved 28 February 2008., https://web.archive.org/web/20080216000537/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks%3AAbout#Wikileaks_has_1.2_million_documents.3F , https://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#Wikileaks_has_1.2_million_documents.3F]&lt;/ref&gt;. WikiLeaks ойошмаһына нигеҙ һалыусы, баш редакторы һәм директоры— Австралия интернет-журналисы һәм телетапшырыуҙар алып барыусы [[Ассанж, Джулиан|Джулиан Ассанж]]&lt;ref&gt;[McGreal, Chris (5 April 2010). «Wikileaks reveals video showing US air crew shooting down Iraqi civilians». The Guardian (London). Archived from the original on 2012-09-16. Retrieved 15 December 2010. https://www.theguardian.com/world/2010/apr/05/wikileaks-us-army-iraq-attack , https://web.archive.org/web/20100407021656/http://www.guardian.co.uk/world/2010/apr/05/WikiLeaks-us-army-iraq-attack]&lt;/ref&gt;. Джулиан Ассанждың партнерҙары — [[Храфнсон, Кристин|Кристин Храфнсон]], Джозеф Фаррелл, Метью Харсфорд һәм [[Харрисон, Сара (журналист)|Сара Харрисон]]. Храфнсон Ассанж менән бер рәттән Sunshine Press Productions ағзаһы ла булып тора&lt;ref&gt;[Mostrous, Alexi (4 August 2011). «He came for a week and stayed a year». The Times (London). Archived from the original on 4 August 2012 , http://www.thetimes.co.uk/tto/life/article3114254.ece]&lt;/ref&gt;.

Был сайтта навигация өсөн [[HTTPS]] протоколын ҡулланып һаҡланған инергә рөхсәт алырға була. Wikileaks—[[вики]]-сайт түгел: тейешле рөхсәт алмаған кешеләр уның эстәлеген үҙгәртә алмай. Ләкин «редакция»ға мәғлүмәт ебәргән һәр кем аноним мәғлүмәт сығанағы булып иҫәпләнә ала.

== Тарих ==
{{Main|Ассанж, Джулиан}}

=== Тәүге аҙымдар ===
[[Файл:Julian Assange (1).jpg|мини|[[Ассанж, Джулиан|Джулиан Ассанж]] — один из первых участников организации и создатель веб-сайта WikiLeaks.]]
Ойошманың wikileaks.org тигән исеме 2006 йылдың 4 октябрендә рәсми теркәлгән&lt;ref&gt;[Whois Search Results: wikileaks.org&quot;. GoDaddy. Archived from the original on 11 October 2012. {{cite web |url=http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org&amp;isc=ALEXADOM |title=アーカイブされたコピー |accessdate=2012-05-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120502162443/http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org&amp;isc=ALEXADOM |archivedate=2012-05-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502162443/http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org&amp;isc=ALEXADOM |date=2012-05-02 }}]&lt;/ref&gt;. Веб-сайтта тәүге документ 2006 йылдың декабрендә сыҡҡан&lt;ref&gt;[Calabresi, Massimo (2 December 2010). «WikiLeaks' War on Secrecy: Truth’s Consequences».&quot;Reportedly spurred by the leak of the Pentagon papers, Assange unveiled WikiLeaks in December 2006.http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,2034488,00.html «]&lt;/ref&gt;. WikiLeaks ойошмаһына нигеҙ һалған [[Ассанж, Джулиан|Джулиан Ассанж]] 2007 йылда киң йәмәғәтселекте сайт менән таныштыра&lt;ref&gt;[Guilliatt, Richard (30 May 2009). „Rudd Government blacklist hacker monitors police“. The Australian (Sydney). http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/policy/rudd-government-blacklist-hacker-monitors-police/story-e6frg8yx-1225718288350]&lt;/ref&gt;. Wired журналы, волонтёр уның менән һөйләшкәндә Ассанж үҙен „ был ойошманың йөрәге һәм йәне, уға нигеҙ һалған кеше, спикеры, ойоштороусыһы, финансисы һ.б. тип атай .“&lt;ref&gt;[„WikiLeaks Founder on the Run, Trailed by Notoriety“. The New York Times. https://www.nytimes.com/2010/10/24/world/24assange.html?_r=0]&lt;/ref&gt;.

WikiLeaks күпмелер кимәлдә волонтёрҙарға таяна. Элегерәк ойошмаға нигеҙ һалыусылар тип [[Америка Ҡушма Штаттары]], [[Европа]], [[Австралия]], [[Көньяҡ  Африка]] һәм [[Тайвань]] журналистары, математиктары һәм технологтары иҫәпләнә&lt;ref&gt;[Jump up to: a b „About WikiLeaks“. http://www.wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:About {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080314204422/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About |date=2008-03-14 }}]&lt;/ref&gt;. Бер аҙҙан веб-сайт материалдарҙы ғәҙәттәгесә сығара башлай- башҡаса редакторҙар материалдарын, сайт ҡунаҡтарының комментарийҙарын төҙәтмәй . 2009 йылда, мәҫәлән, сайтта 1200 волонтёр теркәлгән, шулай уҡ уның кәңәшмә советы бар, унда Ассанж, уның урынбаҫарҙары һәм тағы 7 кеше инә, уларҙың ҡайһы берҙәре был ойошма менән бәйләнештә тороуын инҡар итә&lt;ref&gt;[Inside WikiLeaks’ Leak Factory». http://www.motherjones.com/politics/2010/04/wikileaks-julian-assange-iraq-video?page=2]&lt;/ref&gt;.

Исеме WikiLeaks булһа ла, веб-сайт 2010 йылдың майынан Wiki ысулдарын ҡулланмай&lt;ref&gt;[Gilson, Dave (19 May 2010). «WikiLeaks Gets A Facelift». http://www.motherjones.com/mojo/2010/05/wikileaks-assange-returns]&lt;/ref&gt;. Исемендә ''wiki-'' һүҙе булһа ла, [[Wikipedia]] менән Wikileaks сайттарының бер-береһе менән бәйләнеше юҡ . Wiki фирма билдәһе түгел&lt;ref&gt;[Rawlinson, Kevin; Peck, Tom (30 August 2010). «Wiki giants on a collision course over shared name». The Independent (London). https://www.independent.co.uk/news/media/online/wiki-giants-on-a-collision-course-over-shared-name-2065561.html]&lt;/ref&gt;. [[Wikia]], коммерческая корпорация, входящая в состав фонда [[Wikimedia]], действительно покупала в 2007 году несколько доменных имён, косвенно относящихся к Wikileaks (включая wikileaks.com и wikileaks.net)&lt;ref&gt;[«Press:Wikia Does Not Own Wikileaks Domain Names». Wikia. Wikia. http://www.wikia.com/Press:Wikia_Does_Not_Own_Wikileaks_Domain_Names {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140510121146/http://www.wikia.com/Press%3AWikia_Does_Not_Own_Wikileaks_Domain_Names |date=2014-05-10 }}]&lt;/ref&gt;.

=== Маҡсаттар ===
WikiLeaks веб-сайты үҙе билдәләүенсә, уның маҡсаттары: «йәмәғәтселеккә мөһим яңылыҡтар һәм мәғлүмәтте еткереү… Беҙҙең ойошма эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше тәүсәғанаҡты беҙҙең яңылыҡтар менән бергә, уҡыусылар һәм тарихсылар дөрөҫлөктөң барлығына дәлилдәрҙе күрһендәр өсөн, сығарыу».

Ойошманың икенсе маҡсаты- журналистарҙы һәм дөрөҫлөктө асып һалыусыларҙы был ойошмаға биргән мәғлүмәттәр өсөн рәшәткә артына ултытылмаясағанына инандырыу. WikiLeaks веб-сайты тарафынан  онлайн эшләүсе «Drop box»   WikiLeaks журналистарына ниндәй ҙә булһа мәғлүмәт бирергә теләгән кешеләр өсөн инновацион, хәүефһеҙ һәм аноним юл тип аңлатыла&lt;ref&gt;[«EPIC v. DOJ, FBI: Wikileaks». Electronic Privacy Information Center. https://en.wikipedia.org/wiki/Electronic_Privacy_Information_Center]&lt;/ref&gt;.

«The Colbert Report» Америка телетапшырыуы ваҡытында биргән интервьюһында Ассанж һүҙ иркен сикләү тураһында үҙ фекерен еткерҙе : «Был абсолют ирек түгел, ләкин һүҙ ирке хөкүмәт эшмәкәрлегенә йүнәлеш бирә һәм закондарҙы яҡшыртырға ярҙам итә ала. Шуның өсөн АҠШ Конституцияһының „Хоҡуҡтар тураһында биллендә“ Конгресс матбуғат иркен сикләүсе закондар сығара алмай тип яҙылған. Матбуғат тураһында закон ҡабул итеүҙең закон менән бер ниндәй ҙә бәйләнеше булмаҫҡа тейеш, сөнки матбуғат тураһында закон закондан өҫтөнөрәк, уны ул үҙе булдыра. Барлыҡ конституция йәки хоҡуҡи статьялар ҙа мәғлүмәт ағымынан алына. Шулай уҡ һәр бер хөкүмәт кешеләрҙең ысынбарлыҡты аңлауына нигеҙләнеп һайлана»&lt;ref&gt;[«Exclusive — Julian Assange Extended Interview» http://www.colbertnation.com/the-colbert-report-videos/260785/april-12-2010/exclusives---julian-assange-unedited-interview]&lt;/ref&gt;.

=== Рәсәй тураһында мәғлүмәттәр ===
Эшмәкәрлегенң башында сайт ''Ҡытай, Рәсәй һәм Үҙәк Евразиялағы репрессия режимдары''  уның төп тәнҡит йүнәлеше буласаҡ тип белдерә.  2010 йылда бер Рәсәй гәзитенә биргән интервьюһында Ассанж «Рәсәйҙең, һеҙҙең етәкселектең һәм һеҙҙең бизнесмендарығыҙҙың» абруйын төшөрә торған материалдар  сығарырасағы турһында әйтә &lt;ref name=&quot;DW08032017&quot;&gt;''Михаил Бушуев''. [http://p.dw.com/p/2Yr0i Wikileaks и Кремль все ближе друг к другу] «[[Deutsche Welle]]», 08.03.2017&lt;/ref&gt;.

== Джулиан Ассанж Бөйөк Британия төрмәһендә ==
Джулиан Ассанж 2012-2019 йылдарҙа [[Лондон]]да [[Эквадор]] илселеге бинаһында йәшәй. Эквадор хөкүмәте уға сәйәси ҡасҡын статусын бирә. Ассанж АҠШ хөкүмәте тарафынан WikiLeaks веб-сайтында [[Афғанстан]] һәм, [[Ираҡ]]тағы АҠШ-тың  хәрби операцияларын, [[Гуантанамо]] лагерендә (Куба ерендә) АҠШ хеҙмәткәрҙәренең тотҡондарға ҡарата рәхимһеҙ ҡылыҡтарын  һәм б. фашлаған өсөн эҙәрлекләнә.

АҠШ баҫымы аҫтында Эквадор хөкүмәте Ассанждың Эквадорҙың Лондондағы  илселеген ҡалдырыуҙы талап итә. 2019 йылдың 11 апрелендә ул Лондон уртаһында ҡулға алына. 

Журналист Вон Смит 2019 йыл аҙағында   RT  телевидениеһына  дуҫы  Джулиан Ассанж менән булған телефон аша һөйләшеүе хаҡында һөйләй. Ассанж  үҙе әйтеүенсә, [[Бөйөк Британия]] төрмәһендә  ул әкренләп үлә.  Уның телмәре яртылаш аңлайышһыҙ, бик әкрен булыуы хәленең ысынлап та аяныслы булыуын күрһәтә   &lt;ref name=&quot;Джулиан Ассанж Лондон төрмәһендә&quot;&gt;[https://russian.rt.com/tag/dzhulian-assanzh  Джулиан Ассанж Лондон төрмәһендә]&lt;/ref&gt;.


== Ҡарағыҙ ==
* [[Свобода информации]]
* [[Свобода массовой информации]]
* [[Багдадский авиаудар 12 июля 2007 года]]
* [[RusLeaks.com]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
;Книги
* {{книга |автор= |заглавие=WikiLeaks. Избранные материалы |оригинал= |страниц=280 |год=2011 |место=М. |издательство=[[Альпина нон-фикшн (издательство)|«Альпина нон-фикшн»]] |isbn=978-5-91671-111-0}}
* {{книга |автор=Н. Горбатюк |заглавие=WikiLeaks. Разоблачения, изменившие мир |оригинал= |страниц=208 |год=2011 |место=М. |издательство=[[Эксмо]] |isbn=978-5-699-48548-2}}

;Журналы
* {{статья |автор=Александр Птица |заглавие=WikiLeaks. Большой онлайновый скандал |ссылка=http://dpk.itc.ua/content/33448 |издание=[[Домашний ПК]] |тип=журнал |год=2011 |номер=1 (145) |страницы=80—81 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131205073329/http://dpk.itc.ua/content/33448 |archivedate=2013-12-05 }}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
{{внешние ссылки нежелательны}}
* {{ВТ-ЛП|WikiLeaks}}
* [http://wikileaksorg.blogspot.com Хроника Wikileaks]
* [https://web.archive.org/web/20110221043603/http://ru-wikileaks.ru/ Wikileaks в России]
* {{cite web|author=Александр Тимофеев|date=июль 2010|url=http://www.popmech.ru/blogs/post/2409-mama-anarhiya-papa-internet/|title=Мама-анархия, Папа-интернет|publisher=Популярная Механика|archiveurl=https://www.webcitation.org/662r5ofqp?url=http://www.popmech.ru/blogs/post/2409-mama-anarhiya-papa-internet/|archivedate=2012-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104190507/http://www.popmech.ru/blogs/post/2409-mama-anarhiya-papa-internet/ |date=2011-11-04 }}
* {{cite news|url=http://www.rg.ru/2010/12/28/radzihovskiy.html|title=Викигод|author=Леонид Радзиховский|date=28 декабря 2010|publisher=Российская газета|accessdate=2010-12-28}}
* [http://www.pravmir.ru/nravstvennyj-motiv-wikileaks/ Нравственный мотив WikiLeaks. Интервью с Исраэлем Шамиром.] // [[Православие и мир]], 8 декабря 2010
* [http://text.newlookmedia.ru/?p=11707/ Викиликс. Чужая игра]

{{WikiLeaks}}
{{Арабская весна}}
{{ВС}}

[[Категория:WikiLeaks| ]]
[[Категория:Интернет-цензура]]
[[Категория:Международные негосударственные организации]]
[[Категория:Международные журналистские организации]]
[[Категория:Организации Швеции]]
[[Категория:Проекты на движке MediaWiki]]
[[Категория:Свобода слова]]
[[Категория:Сайты, появившиеся в 2006 году]]</text>
      <sha1>lufwpid8rdshym3rz6sf05ueb3tjxj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абайҙуллин Ишморат Ғәйфулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155564</id>
    <revision>
      <id>1299527</id>
      <parentid>949421</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T21:55:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3920" sha1="qc658a7ofjbpc8wbl7y1l61822l28u3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Абайҙуллин Ишморат Ғәйфулла улы''' ({{lang-ru|Абайдуллин Ишмурат Гайфуллович}};  [[21 май]] [[1955 йыл]] — [[2001 йыл]]) — [[Башҡорт АССР-ы]]ның ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советының]] халыҡ депутаты (1991—1995), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе  саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1995—1999) &lt;ref&gt;[https://baza.vgdru.com/1/10/ Абайдуллин Ишмурат Гайфуллович]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Милләте - [[башҡорттар|башҡорт]].

== Биографияһы ==
Ишморат Ғәйфулла улы Абайҙуллин Башҡорт АССР-ының [[Ишембай районы]] [[Ҡанаҡай (Ишембай районы)|Ҡанаҡай ауылында]] 1955 йылдың 21 майында тыуған.

1987 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1972 йылда тыуған районында «Коммунизм» колхозында башлаған һәм шунан армия сафына алынған. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Стәрлетамаҡ совхоз-техникумына уҡырға ингән.

1979—1985 йылдарҙа «Коммунизм» һәм «Ҡыҙыл партизан» агроном, баш агроном вазифаларында эшләгән.

1985—1990 йылдарҙа Салауат Юлаев исемендәге колхозда партком секретары булған.

1990—1995 йылға тиклем Ишембай районының [[Сәлих ауыл советы (Ишембай районы)|Сәлих ауыл хакимиәте]] башлығы булған.

1991 йылда Ишембай районының Урман-Бишҡаҙаҡ 215-се һайлау округынан Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайланған (1991—1995).

1995 йылда Ишморат Ғәйфулла улы 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (1995—1999) итеп һайлана һәм Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһында профессиональ нигеҙҙә эшләргә Өфөгә саҡырыла&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 3&lt;/ref&gt;.

2001 йылда вафат була һәм тыуған ауылында ерләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
*Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 3

== Һылтанмалар ==
* [https://baza.vgdru.com/1/10/ Абайдуллин Ишмурат Гайфуллович]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]</text>
      <sha1>qc658a7ofjbpc8wbl7y1l61822l28u3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексеев Владимир Михайлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156389</id>
    <revision>
      <id>1299546</id>
      <parentid>968914</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T02:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6192" sha1="fwhmgiw6734ju8p6un7oxmkj9igou4k" xml:space="preserve">{{фш|Алексеев}}
{{Ук}}
'''Алексеев Владимир Михайлович''' ({{Тыуған көнө|17|06|1932}} — {{Үлгән көнө|1|12|1980}}) — совет математигы.

== Биографияһы ==
Владимир Михайлович Алексеев 1932 йылдың 17 июнендә Мәскәү өлкәһенең Быково ҡасабаһында тыуған.

Атаһы — Алексеев Михаил Владимирович, музыкант, әсәһе — Мария Ивановна (ҡыҙ фамилияһы Сергеева), крәҫтиән ғаиләһенән сыҡҡан.

[[1950 йыл]]да [[Мәскәү]]ҙә XV математиктар олимпиадаһында еңеүсе була, шул уҡ йылда [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү дәүләт университетының]] механика-математика факультеты студенты була. 1953 йылдан башлап А. Н. Колмогоров етәкселеге аҫтында эшләй башлай. 1955 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]н тамамлай, 1959 йылда «Некоторые качественные результаты в [[:ru:Задача трёх тел|задаче трёх]] и [[:ru:Гравитационная задача N тел|многих тел]]» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1969 йылда «Квазислучайные [[:ru:Динамическая система|динамические системы]]» темаһына [[Фән докторы|докторлыҡ]] диссертацияһы яҡлай, унда алдағы эшенә йомғаҡ яһай.

Президенты И. М. Гельфанд булған осорҙа Мәскәү математик йәмғиәттең секретары була.

Ҡыҙы В. М. Алексеева — Елена, Бельгия математигы Пьер Делинда кейәүҙә.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Төп хеҙмәттәре динамик системалар теорияһына, өс есем мәсьәләһендә финаль хәрәкәттәр проблемаһына, символик динамикаға бағышлаған.
Егерме йыл самаһы [[Синай, Яков Григорьевич|Я. Г. Синай]] менән берлектә динамик системалар теорияһы буйынса фәнни семинар менән етәкселек итә. Был семинар математиканың был өлкәһе үҫешендә бик ҙур роль уйнай. В. А. Егоров менән күк йөҙө механикаһы буйынса семинар менән етәкселек итә, [[Зеликин, Михаил Ильич|М. И. Зеликин]] һәм [[Тихомиров, Владимир Михайлович|В. М. Тихомиров]] менән экстремаль мәсьәләләр теорияһы буйынса семинар алып бара.

Шулай уҡ лектор һәм педагог булараҡ билдәле, [[Тихомиров, Владимир Михайлович|В. М. Тихомиров]] һәм [[Фомин, Сергей Васильевич|С. В. Фомин]] менән берлектә «Оптимальное управление» (М., Наука, 1979) монографияһының авторы.

== Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре ==
* ''Алексеев В. М., Тихомиров В. М., Фомин С. В.'' Оптимальное управление. Учебник для вузов. — М.:, Наука, 1979. Изд. 2-е, перераб. и доп. — М.:, Физматлит, 2005, Изд. 3-е, М.:, Физматлит, 2007
* ''Алексеев В. М., Галеев Э. М., Тихомиров В. М..'' Сборник задач по оптимизации. Теория. Примеры. Задачи. М., Наука, 1984. Изд. 2-е, М.: Физматлит, 2005
* ''Алексеев В. М.'' Символическая динамика. XI Математическая школа. Киев, 1976
* ''Алексеев В. М.'' Лекции по небесной механике. — Ижевск: «Регулярная и хаотическая динамика», 1999

== Һылтанмалар ==
* {{Мәҡәлә|автор=[[Тихомиров, Владимир Михайлович|В. М. Тихомиров]] и [[Зеликин, Михаил Ильич|М. И. Зеликин]].|заглавие=Владимир Михайлович Алексеев|ссылка=http://7iskusstv.com/2011/Nomer11/Tikhomirov2.php}}
* ''Аносов в. д. һ. б.'' [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=3001&amp;option_lang=rus Алексеев Владимир Михайлович (некролог)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210915140913/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=3001&amp;option_lang=rus |date=2021-09-15 }}, УМН, 1981, шул 36, выпуск 4(220)
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1980 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1932 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>fwhmgiw6734ju8p6un7oxmkj9igou4k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Невский ордены (СССР)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156974</id>
    <revision>
      <id>1299541</id>
      <parentid>1190852</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T02:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21438" sha1="3xsmgc5fgiifio9uuziomzwx738u4zr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Александр Невский ордены''' — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осорондағы совет наградаһы. [[СССР Юғары Советы]] Президиумы 1942 йылдың 29 июнендәге Указы [[Суворов ордены|Суворов]] һәм [[Кутузов ордены|Кутузов]] ордендары менән бер үк ваҡытта [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] командалыҡ составын бүләкләү өсөн булдырыла. Орден хәрби операциялар менән етәкселек итеүҙә һәм ойоштороуҙа ҙур ҡаҙаныштары һәм операциялар һөҙөмтәһендә Ватан өсөн алыштарҙа өлгәшелгән уңыштар өсөн бирелә.

== Орден статуты ==
[[Файл:Awards_of_the_USSR-1944._CPA_895.jpg|мини|133x133пкс| 1944 йылғы марка.]]
Александр Невский ордены менән Ватан өсөн алыштарҙа шәхсән батырлыҡ, ҡаһарманлыҡ күрһәткән һәм оҫта етәкселеге арҡаһында үҙенең частарының уңышлы ғәмәлдәрен тәьмин иткән Ҡыҙыл Армия командирҙары наградлана.

Александр Невский ордены менән бүләкләү [[СССР Юғары Советы]] Президиумы Указына ярашлы башҡарыла.

Александр Невский ордены менән дивизия, бригада, полк, батальон, рота һәм взвод командирҙары бүләкләнә:

* хәрби заданиеға ярашлы, дошманға ҡапыл, ҡыйыу һәм йылдам һөжүме өсөн уңайлы мәлде һайлау буйынса инициатива күрһәтеү һәм уны тар-мар итеү өсөн ;
* Хәрби заданиены үтәү, ғәскәрҙәр төрҙәренең '''ғәскәр төрҙәренең бәйләнешле хәрәкәтен''' ныҡышмал һәм аныҡ рәүештә ойоштороу һәм дошмандың өҫтөнлөклө көстәрен өлөшләтә йәки тулыһынса юҡҡа сығарған өсөн;
* көсө буйынса өҫтөнлөклө дошман артиллерияһын ҡапыл баҫтырған артиллерия подразделениеһы һәйәки часы менән етәкселек итеү йәки беҙҙең частарҙың алға китешенә ҡамасаулаған дошмандың ут нөктәләрен тар-мар иткән, йәки ДЗОТ-тар һәм ДОТ-тар төркөмөн емергән, йәки эре танкылар төркөмө атакаһын кире ҡаҡҡан өсөн;
* Йәки өлөшө өсөн командование танк подразделениелары, хәрби операцияны уңышлы башҡарып, ҙур матди зыян һәм зарар тулыһынса дошмандың тере көсөн һәм хәрби техникаһын һаҡлауға үҙ өлөшөн;
* ныҡышмал рәүештә дошмандың техникаһына һәм тере көсөнә ҙур зыян килтергән бер нисә хәрби осош башҡарған һәм юғалтыуһыҙ үҙ базаһына әйләнеп ҡайтҡан өсөн;
* дошмандың инженер ҡоралмаларын юҡҡа сығарыу йәки боҙоу буйынса йылдам ғәмәлдәре һәм инициатива күрһәтеү һәм беҙҙең частарҙың һөжүмендә уңыш үҫешен тәьмин иткән өсөн;
* төрлө характерлы элемтәне өҙлөкһөҙ рәүештә ойошторған һәм ваҡытында ғәскәрҙәрҙең эре хәрби операцияларын тәьмин иткән бәйләнеште тергеҙгән өсөн.

Александр Невский ордены күкрәктең уң яғында йөрөтөлә һәм III дәрәжә Богдан Хмельницкий орденынан һуң урынлаштырыла.

== Ордендың тасуирламаһы ==
Александр Невский ордены билдәһе ҡыҙыл рубин эмаль менән ҡапланған ҡабарынҡы биш осло йондоҙҙан ғибәрәт. Ул ун осло теүәл фигура фонында эшләнгән, уның ерлегендә шымартылған төрлө яҡҡа һибелгән нурҙар төшөрөлгән. Ҡыҙыл йондоҙ алтынға ялатылған күтә рмәле, уның уртаһында — түңәрәк ҡалҡан, ҡалҡанда — Александр Невскийҙың рельефлы һүрәте һәм түңәрәк буйлап ҡабарынҡы хәрефтәр менән «АЛЕКСАНДР НЕВСКИЙ» яҙыуы.Ҡалҡан алтынға ялатылған лавр тажы менән ҡаймаланған. Таждың аҫҡы ботаҡтары фигуралы бәләкәй ҡалҡан менән ҡапланған, ҡалҡанда — алтынға ялатылған ураҡ менән сүкеш төшөрөлгән. Ун осло фигураның нурҙары фонында арҡыс-торҡос бердыштарҙың остары күренә. Орденды аҫҡы өлөшөндә фигуралы ҡалҡан артында арҡыс-торҡос алтынға ялатылған ҡылыс, һөңгө, йәйә һәм уҡтар менән һаҙаҡ.

Александр Невский ордены билдәһе көмөштән яһала. Көмөш күләме — 37,056±1,387 г. Дөйөм ауырлығы . — 40,8±1,7 г.

Ҡыҙыл йондоҙҙоң бер осо менән ун осло фигура түбәһе араһы — 50 мм . Ордендың уртаһынан биш осло йондоҙҙоң ниндәй булһа ла эмаль нурына тиклем — 26-27 мм.

Башта Александр Невский ордены тура мөйөш ҡалыпта йөрөтөлә, ҡалып ҡыҙыл муар таҫма менән уратылған. Ҡалып ике размерлы эшләнә: 30×21 мм йәки 29,5×20 мм. 1943 йылдың 20 июнендә ҡалыптар бөтөрөлә, һәм орден һырлы штифт менән гайка ярҙамында кейемгә беркетелә башлай.

Ордендың таҫмаһы — зәңгәр төҫтәге ебәк муарҙан, уның уртаһынан ҡыҙыл буй үтә. Таҫманың киңлеге — 24 мм, буйҙың киңлеге — 5 мм.

== Ордендың тарихы ==
[[Рәсәй империяһы]]нда Изге Александр Невский ордены була, уның хәрбәҙәр ҙә, граждандар ҙа наградлана [[1917 йыл]]да башҡа батша ордендары менән юҡҡа сығарыла.

[[1942 йыл]]дың 29 июлендә СССР-ҙа Ҡыҙыл Армияһының командирҙары составын бүләкләү өсөн яңы Александр Невский ордены булдырыла.

Ордендың эскизын «Центрвоенпроект» институтының өлкән архитекторы Телятников Игорь Сергеевич эшләй. Полководецтың портреттары булмағанға күрә, Телятников орденға Александр Невский ролен башҡарған артист Николай Черкасовтың профилле һүрәтен төшөрә. Орден һүрәте 1942 йылдың 20 июлендә раҫлана.

Статутта баштан уҡ, орден менән взводтан алып полкка тиклем хәрби часта командирҙары наградлана ала, тип билдәләнә. 1942 йылдың 10 ноябрендәге СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы орден менән дивизиялар һәм бригадалар командирҙарын наградлау мөмкинлеге булдырыла.

«Полководец» ордендары араһында Александр Невский ордены иң кесеһе була. Улар араһында берҙән-бер бер генә дәрәжәле орден.

1-се һанлы Александр Невский орденына 154-се диңгеҙ пехотаһы батальоны командиры өлкән лейтенант (һуңынан подполковник) Рубан Иван Назарович лайыҡ була.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда батырлыҡтары һәм ҡаҙаныштары өсөн Александр Невский ордены менән 42 меңдән ашыу кеше бүләкләнә. Өс кеше өс орден менән бүләкләнгән, 100-гә яҡын кеше — ике орден менән. Бүләкләнеүселәр исемлегендә — Совет Армияһының һәм Хәрби-Диңгеҙ Флотының 1470 частары һәм берләшмәләре&lt;ref&gt;Книга. Ордена и медали СССР. Воениздат 1983 г.&lt;/ref&gt;. 1Бөйөк ватан ҙуғышы йылдарында орден менән 13 сит ил дәүләте яугирҙары бүләкләнә (СССР тарҡалғанға тиклем). 1956 йылғы ваҡиғаларҙан һуң Венгрияла орден менән генералдар һәм офицерҙар бүләкләнә.

Советтар Союзы тарҡалғандан һуңР әсәй Федерацияһы дәүләт наградалары системаһында орден һаҡланып ҡала, әммә 2010 йылдың 20 мартына тиклем Рәсәй орденының статуты һәм рәсми тасуирламаһы булмай, бүләкләүҙәр үткәрелмәй. 2010 йылдың 7 сентябрендә Рәсәй Президентыны 1099-се һанлы указына ярашлы ордендың статуты һәм тасуирламаһы раҫлана&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html Указ Президента Российской Федерации от 7 сентября 2010 г. № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;. Яңы статутҡа ярашлы Александр Невский ордены дөйөм граждан ордены булып һанала, ә уның билдәһе хәҙерге ваҡытта революцияға тиклемге дизайнын ҡабатлай.

== Ордендың кавалерҙары ==

=== Күп тапҡыр Александр Невский ордены кавалерҙары ===

==== Өс орден ====
* Борисенко Иван Григорьевич (1911— ?) — подполковник, 536-сы истребитель-танкыға ҡаршы артиллерия полкы командиры (4.05.1945; 25.05.1945; 04.06.1945)
* Куприненко Павел Андреевич (1903—1967) — гвардия майор, дивизия командиры урынбаҫары, 48-се уҡсылар дивизияһы 146-сы гвардия полкының командиры (03.04.1944; 19.04.1944; 27.03.1944)
* Невский Николай Леонтьевич (1912—1990) — подполковник, 223-сө уҡсылар дивизияһы 818-се артиллерия полкы командиры (07.11.1944; 02.12.1944; 20.06.1945)

==== СССР һәм Рәсәй Александр Невский ордены кавалерҙары ====
* Жуган Николай Павлович (1917—2017), [[Советтар Союзы Геройы]], авиация генерал-майоры (18.07.1945; 18.05.2017)
* Михайлик Дмитрий Иванович (1920—2019), генерал-лейтенант (13.02.1944; 03.07.2013)
* [[Гәрәев Мәхмүт Әхмәт улы]] (1923 — 25.12. 2019), отставкалағы армия генералы (2018 йылда Рәсәй ордены менән бүләкләнгән)

=== Ҡатын-ҡыҙҙар — Александр Невский ордены кавалерҙары ===
* Амосова (Тараненко) Серафима Тарасовна (1914—1992) — гвардия капитаны (26.04.1944)
* Бершанская (Бочарова) Евдокия Давыдовна (1913—1982) — гвардия майоры (26.04.1944)
* Ломанова (Тенуева) Галина Дмитриевна (1920—) — гвардия лейтенанты (27.12.1944)
* Никулина Евдокия Андреевна (1917—1993) — гвардия өлкән лейтенанты (25.10.1943)
* Кравченко (Савицкая) Валентина Флегонтовна (1917—2000) — гвардия капитаны (29.04.1945)
* Санфирова Ольга Александровна (1917—1944) — гвардия өлкән лейтенанты (26.04.1944)
* Смирнова Мария Васильевна (1920—2002) — гвардия өлкән лейтенанты (25.10.1943)
* Тихомирова Вера Ивановна (1918—) — гвардия лейтенанты (26.04.1944)
* Шолохова Ольга Митрофановна (1915—2001) — гвардия капитаны (29.04.1945)

'''Александр Невский ордены Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Румыния, Франция, Чехословакия генералдары һәм офицерҙары бүләкләнгән.'''

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Дуров В. А.|заглавие=Русские и советские боевые награды. Государственный ордена Ленина исторический музей|место=М.|издательство=Внешторгиздат|год=1990|страницы=53—60|isbn=|ref=Дуров}}
* {{Китап|автор=Колесников Г. А., Рожков А. М.|заглавие=Ордена и медали СССР|место=Мн.|издательство=Народная асвета|год=1986|страницы=43—44|isbn=|ref=Колесников, Рожков}}
* {{Китап|автор=Малинкин А. Н.|заглавие=Символика орденов СССР. Исследование по социологии награды|место=М.|издательство=Фонд «Новое тысячелетие»|год=2005|страниц=136|isbn=5-86947-958-7|ref=Малинкин}}
* Горбачев А. Н. Күп тапҡыр ссср ордендары кавалеры. М., 2006
* {{Китап|автор=Потрашков С. В.|заглавие=Награды СССР, России и Украины|место=Белгород|издательство=Клуб семейного досуга|год=2011|страницы=158—160|isbn=978-5-9910-1393-2|ref=Потрашков}}
* {{Китап|автор=Потрашков С. В., Лившиц И. И.|заглавие=Награды Второй мировой войны|место=М.|издательство=Эксмо|год=2008|страницы=176—177|isbn=978-5-699-29296-7|ref=Потрашков, Лившиц}}
* {{Китап|автор=Смыслов О. С.|заглавие=Награды Великой Победы|место=М.|издательство=Вече|год=2010|серия=История наград|страницы=100—109|isbn=978-5-9533-4637-5|ref=Смыслов}}
* {{Китап|автор=Суржик Д. В.|заглавие=Награды Второй мировой войны|место=М.|издательство=ОЛМА Медиа Групп|год=2011|страницы=66|isbn=978-5-373-03798-3|ref=Суржик}}
* {{Китап|автор=Царёва Т. Б.|заглавие=Все награды Второй мировой войны. Ордена, медали и нагрудные знаки|место=Ростов н/Д|издательство=Владис|год=2010|серия=Историческая библиотека|страницы=53—55|isbn=978-5-9567-0859-0|ref=Царёва}}
* {{Китап|заглавие=Кавалеры ордена Александра Невского Москвы и Московской области|место=М.|издательство=Альтекс|год=2000|том=1}}
* {{Китап|заглавие=Кавалеры ордена Александра Невского Москвы и Московской области|место=М.|издательство=Альтекс|год=2002|том=2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1942/1942_030.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об учреждении военных орденов: Ордена Суворова, первой, второй и третьей степени, Ордена Кутузова, первой и второй степени и Ордена Александра Невского» от 20 июля 1942 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 5 августа (№ 30 (189)). — С. 1.
* [http://www.nevskye.narod.ru/ Сайт, посвящённый кавалерам ордена Александра Невского]
* [https://archive.is/20120709130034/blogs.mail.ru/mail/izora/5C08D094446742A8.html Обращение к руководителям России. 2010]
* [https://web.archive.org/web/20131216103345/http://blogs.mail.ru/mail/izora/51EB3D73F1DD083D.html Ответ Геральдического совета при Президенте РФ (№А72-7353 от 19.07.2010 г.) на обращение Руководителя проекта АВТО ВЕЧЕ «Серебряное кольцо Александра Невского»]
* [http://ruskline.ru/news_rl/2010/8/17/led_tronulsya Русская народная линия]
{{ВС}}
{{Навигационная таблица
|имя           = СССР ордендары
|state         = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|заголовок     = СССР ордендары
|изображение   = [[Файл:Order of Victory.svg|100px]]
|класс_списков = hlist

|заголовок1    = Дәүләт һәм йәмғиәт&lt;br&gt;алдындағы ҡаҙаныштары өсөн
|список1       =
* [[Ленин ордены]]
* [[Октябрь Революцияһы ордены]]
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]]
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1988 йылдан: Почёт ордены)
* 3 дәрәжәле [[Хеҙмәт Даны ордены]]
* [[«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены]]

|заголовок2    = Хәрби ҡаҙаныштары өсөн
|список2       =
* [[«Еңеү» ордены]]
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* 3 дәрәжәле [[Суворов ордены]] 
* 2 дәрәжәле [[Ушаков ордены]] 
* 3 дәрәжәле [[Кутузов ордены]]
* 2 дәрәжәле [[Нахимов ордены]] 
* 3 дәрәжәле [[Богдан Хмельницкий ордены (СССР)|Богдан Хмельницкий ордены]] 
* [[Александр Невский ордены (СССР)|Александр Невский ордены]]
* 2 дәрәжәле [[Ватан һуғышы ордены]] 
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]
* 3 дәрәжәле [[«СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» ордены]]
* 3 дәрәжәле [[Дан ордены]] 

|заголовок3    = Балаларҙы тәрбиәләү өсөн
|список3       =
* [[«Герой әсә» ордены]]
* 3 дәрәжәле [[«Әсә даны» ордены]] 

|заголовок4    = Бойомға ашмаған
|список4       =
* [[Феликс Дзержинский ордены]]
* [[Сталин ордены]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:СССР ордендары]]
[[Категория:Александр Невский ордены (СССР) кавалерҙары]]</text>
      <sha1>3xsmgc5fgiifio9uuziomzwx738u4zr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>61-се армия (СССР)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158007</id>
    <revision>
      <id>1299521</id>
      <parentid>1194771</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T19:18:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10400" sha1="isxxzlo96js8oms0dbbdnnqbzgxf6ln" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Wal_pomorski_1945.png|мини|300x300пкс|1945 йылдың 5-20 февралендәге Поморье үрен йырып үтеү схемаһы (''61-се армия ҡатнашлығында)'']]
[[Файл:Pomerania_and_Silesia.jpg|справа|мини|386x386пкс|Көнсығыш Померанияла һәм Силезияла Совет ғәскәрҙәре ҡатнашлығында һөжүм картаһы (''61-се армияһы'' бҡатнашлығында)]]
[[Файл:MM_Popov.jpg|мини|213x213пкс|Армия командующийы М. М. Попов.]]
'''61-се армия''' — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда СССР Ҡораллы көстәре [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-ның]] оператив ғәскәри формированиеһы (берекмә, армия)

Ҡыҫҡартылған исеме — '''61 А'''. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа — '''61-се резерв армияһы тип атала'''.

1943 йылдың авгусынан [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] (тулыландырылғандан һуң) [[7-се гвардия кавалерия корпусы]] составында 61-се армияға индерелә. 1943 йылдың көҙөндә дивизия Чернигов-Припять операцияһында ҡатнаша. 1943 йылдың 21 сентябрендә [[Чернигов]] ҡалаһын азат итеү буйынсан барған алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары дивизияға е «Чернигов» почетлы исем бирелә. 25 сентябрҙә дивизия частары Днепрға сығалар. [[Днепр өсөн алыш]]та ҡатнашҡан өсөн 1400-ҙән ашыу яугир һәм командир хөкүмәт наградалары менән бүләкләнә; Советтар Союзы Геройы исеме 54 кешегә бирелә, шул иҫәптән дивизия командиры генерал-майор Г. А. Белов, 58-се гвардия кавполкы полковник [[Күсимов Таһир Тайып улы|Т. Т. Кусимов]], [[Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы|Әхмәтшин Ҡ. Х.]] [[Халиҡов Тимербулат Ғәләүетдин улы|Т. Ғ. Халиҡов]] һәм башҡалар. 1943 йылдың ноябрендә дивизия Гомель-Речица операцияһы барышында Белоруссия ҡалаларын һәм ауылдарын азат итеүҙә ҡатнаша.

1944 йылдың 8 — 14 ғинуарында 7-се гвардия кавалерия корпусы составында Мозырь рейдында ҡатнаша, Мозырь һәм Сарны ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша, [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә.

== Формированиелары ==
1941 йылдың 15 ноябрендә ВГК Ставкаһының 1941 йылдың 2 ноябрендәге бойороғона ярашлы булдырыла. Берекмә Волга буйы хәрби округында формалаша. Армия составына идаралыҡ, 342, 346, 350, 356, 374, 385, 387 һәм 391-се уҡсылар, 83-сө һәм 91-се кавалерия дивизиялары, бер нисә артиллерия һәм башҡа частар инә

== Хәрби юлы ==
1941 йылдың декабрь башында — Көньяҡ-Көнбайыш, ә 24 декабрҙән — Брянск фронты составында. Мәскәү алышы барышында Болхов һәм Орел һөжүм йүнәлештрендә ҡатнаша. 1942 йылдың яҙынан 1943 йылдыңуртаһына тиклем Брянск һәм Көнбайыш фронттарында Белевтан көньяҡҡараҡ һәм көньяҡ-көнбайышыраҡ обороналау һәм һөжүм алыштарын алып бара, Брянск фронты составында 1943 йылдың июль-авгусында [[&quot;Кутузов&quot; исемендәге Орел стратегик һөжүм операцияһы|Орел операцияһында]] ҡатнаша.

1943 йылдың 26 сентябренән алып 1 октябргә тиклем армия берләшмәләре һәм частары Любеч ауылы янында [[Днепр өсөн алыш|Днепр]] аша сығалар ауылы янында һәм уң ярында плацдармды яулайҙар. Артабан армия ғәскәрҙәре Гомель-Речица, Калинковичи-Мозырь һөжүм операцияларында ҡатнашалар.

1944 йылғы Белорус операцияһында армия ғәскәрҙәре партизан отрядтары һәм Днепр хәрби флотилияһы менән берлектә Лунинец (10 июль), Пинск Пинск (14 июль), Кобрин (20 июль) һәм 28-се һәм 70-се армиялары частары булышлығында [[Брест]] (28 июль) ҡалалрын яулайҙар. Июль аҙағында ВГК Ставкаһы резервына сығарыла, сентябрь уртаһында 3-сө Прибалтика фронтына индерелә һәм уның составында 1944 йылғы Рига операцияһында дошманды эҙәрлекләүҙә һәм [[Рига]] ҡалаһын алыуҙа (13 октябрь) ҡатнаша. Октябрҙәң уртаһында 3-сө прибалтика фронты бөтөрөлөүе сәбәпле армия 3-сө Прибалтика фронтына тапшырыла һәм Курляндия төрөкөмөн ҡамауҙа ҡатнаша.

Декабрь аҙағында ВГК Ставкаһы резервына сығарыла, ә һуңынан [[1-се Белорус фронты]]на күсерелә. Уның составына ғинуар — февраль башында — 1945 йылғы Варшава-Познань операцияһында, ә февраль — апрель башында — 1945 йылғы Көнсығыш Померания операцияһында әүҙем хәрби ғәмәлдәр алып бара.

Хәрби юлын 1945 йылғы Берлин операцияһында тамамлай, уның барышында 1-се Поляк ғәскәрҙәре армияһы менән берлектә Берлинды төньяҡтан урап үтә һәм опрерацияның аҙағына Виттенбергтан көньяҡ-көнсығышыраҡ Эльба йылғаһына килеп сыға.

Немец-фашист илбаҫарҙары менән алыштарҙа күрһәткән ҡаһармандығы һәм батырлығы өсөн тиҫтәләрсә мең яугир орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә, ә 316 яугир Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була. Күп кенә уның берләшмәләре һәм частары ордендар һәм почетлы исемдәр менән бүләкләнә.

Армия 1945 йылдың август айында тарҡатыла&lt;ref name=&quot;rkka&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100507072908/http://victory.mil.ru/rkka/units/03/69.html ВОВ-60 — 61-я армия]&lt;/ref&gt;

== Командующийҙар ==
* генерал-полковник Кузнецов Ф. И. (ноябрь-декабрь 1941)
* генерал-лейтенант Попов М. М. (декабрь 1941 — июнь 1942)
* генерал-лейтенант, 1944 йылдың июленән -генерал-полковник Белов П. А. . (июнь 1942 — һуғыш аҙағына тиклем).

== Штаб начальниктары ==
* Глухов Михаил Иванович, генерал-майор.
* Корженевич Константинович Феодосий, генерал-майор.
* Самарский Дмитрий Иванович, генерал-майор.
* Сальников Михаил Николаевич, полковник.
* Пулко-Дмитриев Александр Дмитриевич, генерал-майор, 1944 йылдың сентябренән — генерал-лейтенант.

== Хәрби Советы ағзалары ==
* Колобяков Александр Филаретович, корпускомиссары.
* Дубровский Дмитрий Георгиевич, дивизия комиссары, һуңынан генерал-майор.

== Әҙәбиәт ==
{{Китап|автор=Н. В. Огарков|год=1980|тираж=106 000|isbn=|серия=|страниц=687|столбцы=|страницы=512—513|том=8|издательство=воениздат|часть=Шестьдесят первая армия|место=Москва|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Советская Военная Энциклопедия|ссылка часть=|ref=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20140219015744/http://xn----7sbebhnvkh1acbyji0b7oi.xn--p1ai/novosti/obnews/10345-2012-05-04-11-10-33.html Просмотрено цензурой]
* [http://samsv.narod.ru/Arm/a61/arm.html Клуб память. 61-я армия]
* [https://web.archive.org/web/20141008230016/http://bdsa.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2832&amp;Itemid=28 Боевые действия Красной армии в ВОВ. 61-я армия]
* [http://fablewar.ru/2011/11/smers/ Смерш. Документы войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200227093147/http://fablewar.ru/2011/11/smers/ |date=2020-02-27 }}

[[Категория:Брянск фронты]]
[[Категория:1-се Белорус фронты]]</text>
      <sha1>isxxzlo96js8oms0dbbdnnqbzgxf6ln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атласов Владимир Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159581</id>
    <revision>
      <id>1299569</id>
      <parentid>1178866</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T08:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16236" sha1="thau07ir63j7e5y1oi917j8p4nh1jii" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Атласов Владимир Васильевич''' (яҡынса 1661/1664 йыл — [[1 февраль]] [[1711 йыл]]) — [[Ергиҙәрҙәр|урыҫ ергиҙәре]], яҡут казагы, 1697—1698 йылдарҙа [[Камчатка]] буйлап поход ойоштора.

[[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]] Атласовты — «Камчатка Ермагы», ә академик С. П. Крашенинников «Камчатканы табыусы» тип атаған&lt;ref&gt;''ТолкачеваН. В.'' «Камчатка разными народами обитаема» &quot;: Материалы XXIV Крашенинник. чтений: / Упр. Культуры Администрации Камч. обл., Камч. обл. науч. б-ка им. С. П. Крашенинникова. — Петропавловск-Камчатский: Камч. обл. науч. б-ка им. С. П. Крашенинникова, 2007. — С. 174—179.&lt;/ref&gt;.

Атласовҡа тиклем Камчаткала тәүге урыҫтарҙан Яҡут бастругы казак десятнигы Иван Рубец (1662 йылда)&lt;ref&gt;''Полевой Б. П.'' Новое об открытии Камчатки. — Ч. II. — Петропавловск-Камчатский: «Камчатский печатный двор», 1997. — С. 6-17.&lt;/ref&gt;, Анадырь бастругына яһаҡ йыйыу өсөн 1695—1696 йылдарҙа ебәрелгән Лука Семенов Морозко һәм Иван Осипов Голыгин булалар&lt;ref&gt;''Полевой Б. П.'' Новое об открытии Камчатки. — Ч. II. — Петропавловск-Камчатский: «Камчатский печатный двор», 1997. — С. 53-56.&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Атласовтың атаһы — Устюг крәҫтиәне, үҙ ваҡытында [[Яйыҡ]] аръяғына ҡасҡан һәм яҡут казактары араһына ингән кеше булған.

Яһаҡ йыйыу буйынса хеҙмәтен Владимир Атласов 1682 йылда Алдан һәм Уда йылғаларында башлай&lt;ref&gt;Полевой Б. П. ''Степанида Атласова'' Камчатка : сб. Петропавловск-Камчатский, 1977&lt;/ref&gt;. 1695 йылда уға пятидесятник чины бирелә һәм ул Анадырь бастругы приказчигы булып тәғәйенләнә. Үҙе ебәргән Лука Морозко аша Камчатка тураһында мәғлүмәттәр ала һәм экспедицияға әҙерләнә башлай.

== Камчатканы үҙләштереү ==
1697 йылда Атласов 120 кешенән торған отряд менән (60 казак һәм 60 [[Юкагирҙар|юкагир]]) Коряк һырты аша көньяҡҡа табан поход ойоштора. Камчаткаға барып еткәс, отрядикегә бүленә. Лука Морозко Камчатканың көнсығыш ярына китә, ә Атласов — ярымутрауҙың көнбайыш ярына. Һуңынан отряд берләшә һәм уларҙың артабанғы юлы Камчатканың үҙәк өлөшөнән үтә.

Поход барышында дүрт коряк бастругы баҫып алына, Кануч йылғаһында иҫтәлекле тәре ҡуйыла һәм Камчатка йылғаһында Үрге Камчатка бастругы төҙөлә&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ+|Верхне-Камчатск|[[Никольский, Александр Михайлович|Никольский А. М.]]}}&lt;/ref&gt;. Экспедиция маршруты ярымутрауҙың көньяҡ осонда тамамлана, бында Атласов Нынгичу йылғаһы тамағынан элек билдәле булмаған Курил утрауҙарын күҙәтеү мөмкинлеген ала. Һуңынан ул Үрге Камчаткаға әйләнеп ҡайта һәм, унда үҙенең кешеләрен ҡалдырып, Анадырь бастругына юллана, баструкка 15 урыҫ хеҙмәткешеләре һәм 4 юкагир менән 1688 йылдың 2 июлендә килеп етә.

1700 йылда Атласов Якутск ҡалаһына килә, унда поход барышында тупланған материалдарҙы яйға һала һәм ентекле «сказкалар» яҙа. Яҙмаларында ярымутрауҙың һәм яҡын тирәлә ятҡан утрауҙарҙың рельефы, климаты, флора һәм фаунаһы, халҡы һәм ошонан [[Япония|Нифон батшалығына]] юл асылыуы тураһында бәйән итә&lt;ref&gt;Атлас географических открытий в Сибири и в Северо-Восточной Америке XVII—XVIII вв. М.: «Наука», 1964. № 47 и № 48. С. 31-33.&lt;/ref&gt;.

1701 йылда ительмәндәрҙә Атласов япон Денбейҙы осрата һәм Якутскиға алып килә. Әлеге япон тураһында Мәскәүҙә белеп ҡалғас, уны баш ҡалаға алып килергә ҡушалар һәм 1702 йылдың 2 ғинуарында Денбейҙы батша [[Пётр I|Петр Алексеевичкә]] күрһәтәләр. Шулай итеп, Мәскәүҙә тәүге тапҡыр японды күрәләр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://civilizacija.ru/velikie-puteshestvenniki/vladimir-atlasov/|title=Владимир АТЛАСОВ|author=|date=|publisher=civilizacija.ru|accessdate=2017-11-12}}&lt;/ref&gt;.

== Мәскәүгә сәйәхәт ==
1701 йылда яҡут воеводаһы Атласовты мәскәүгә отчет менән ебәрә. Нәҡ шул сәйәхәтендә Атласов үҙе менән Денбей исемле «әсир һиндты» алып китә, һуңынан был кеше Камчаткала карабы батып, зыян күргән япон булып сыға. Осака ҡалаһы японы Артиллерия приказы ҡағыҙҙарында «Денбей исеме Апон дәүләте татары» тип исемләнә. Артабан Денбей тәржемәсе булып хеҙмәт итә башлай&lt;ref&gt;''И. Грачёва'' [http://www.nkj.ru/archive/articles/10415/print/index.php?ELEMENT_ID=10415 Яков Брюс. Реальность и легенды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200713142428/http://www.nkj.ru/archive/articles/10415/print/index.php?ELEMENT_ID=10415 |date=2020-07-13 }} журнал «Наука и жизнь» № 3, 1998 год&lt;/ref&gt;.

Камчатканы Рәсәйгә ҡушып алған өсөн Атласов казак башлығы чинына лайыҡ була һәм уға 100 һум күләмендә бүләк бирелә.

== Һығымта ==
1701 йылдың 29 авгусында Атласов «ҡунаҡ» Добрынинға һөжүм итеп, унан 16 622 һумлыҡ ебәк ҡытай туҡымаһын тартып ала, уларҙы үҙенең әшнәләре менән үҙ-ара бүлешеп, каруанды оҙатып барған «прикащикты» батыра яҙа. Атласовҡа ҡарата енәйәт эше ҡуҙғатыла, ул ҡулға алына, унан көсләү алымдары менән һорау алына һәм Якутскиҙа төрмәгә ултыртыла. Төрмәлә 1706 йылға тиклем ултыра һәм һуңынан Камчаткаға ебәрелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hrono.ru/biograf/bio_a/atlasovvv.php|title=Атласов Владимир Владимирович|publisher=www.hrono.ru|accessdate=2017-11-12}}&lt;/ref&gt;.

== Һәләк булыуы ==
Шул арала Камчаткала урыҫ властырының хәле ҡатмарлаша: коряктар бола ҡуптаралар һәм «прикащик» Протопопов һәм Шелковникоты үлтерәләр. Шул уҡ ваҡытта ителмәндәр гарнизоны менән бергә Үрге Камчатка бастругын ҡыйраталар һәм 15 казакты үлтерәләр. [[1706 йыл]]да Атласов ҡабаттан приказчик булараҡ Камчаткаға ебәрелә, уға ярҙамға хәҙмәт кешеләре һәм ике пушка бирелә. Өҫтәүенә, уға урыҫ булмаған кешеләрҙе үлтерергә, ә үҙенең ҡул аҫтында хеҙмәт иткәндәрҙе сыбыртҡыларға рөхсәт ителә. Атласов ошо вәкәләттәр менән кәрәгенән артыҡ файҙаланып, урындағы халыҡты ла, үҙенең ҡул аҫтындағыларҙы ла үҙенә ҡаршы ҡуя. 1707 йылдың декабрь айында ирекле йәшәргә күнеккән казактар (Данила Анцифоров , Харитон Березин, Степан Болшаков, Алексей Посников, Григорий Шибанов, Андрей Петров&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ostrog.ucoz.ru/news/otpiska_jakutskikh_voevod/2010-02-17-402|title=Отписка якутских воевод об учинении казни над служилыми людьми|author=|date=|publisher=ostrog.ucoz.ru|accessdate=2017-11-12}}&lt;/ref&gt;) бола ҡуптаралар һәм Атласовты башлыҡтан алып ташлап, яңы башлыҡ һайлайҙар. Үҙҙәрен аҡлау маҡсатында Якутскиға Атласов өҫтөнән ялыуҙар ебәрәләр.
 
Боласылар, Атласовтың мөлкәтен ҡаҙна иҫәбенә тартып алып, үҙен төрмәгә ултырталар. Атласов төрмәнән ҡаса һәм Түбәнге Камчаткаға килеп, ундағы приказчиктан баструҡ башлығы уға вазифаһын тапшырыуҙы талап итә, әммә тегеһе риза булмай, әммә Атласовты иректә ҡалдыра. 1709 йылда Атласовҡа алмашҡа яңы приказчик ебәрелә (Петр Чириков), ә 1710 йылда Чириков урынына Осип Липин тәғәйенләнергә тейеш була. 1711 йылдың ғинуарында Липин менән Чириков Үрге Камчаткаға ҡайтыу юлында булған саҡта, уларға боласы казактар һөжүм итә һәм Липинды үлтерәләр. Чириковҡа улар үҙ ғәйебен таныу өсөн ваҡыт бирәләр (артабан ул да үлтерелә), ә үҙҙәре Түбәнге Камчаткаға юлланалар, уларҙың маҡсаты — Атласовты үлтерергә, 1711 йылдың 1 февралендә казактар үҙ маҡсатына ирешәләр&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Атласов Владимир Васильевич : Русское географическое общество, РГО|url=http://www.rgo.ru/2011/02/atlasov-vladimir-vasilevich/|work=archive.is|date=2013-04-17|accessdate=2017-11-12|archiveurl=https://archive.is/20130417185946/www.rgo.ru/2011/02/atlasov-vladimir-vasilevich/|archivedate=2013-04-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017122600/http://www.rgo.ru/2011/02/atlasov-vladimir-vasilevich/ |date=2013-10-17 }}&lt;/ref&gt;. Атласов урынына болала һәм дәүләт приказчиктарын үлтереүҙә әүҙем ҡатнашҡан Данило Анцыферов һайлана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ostrog.ucoz.ru/news/rasprosnyja_rechi/2010-02-17-403|title=Распросныя речи одного из убийц приказчиков Камчадалских острогов|author=|date=|publisher=ostrog.ucoz.ru|accessdate=2017-11-12}}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
* Атласов утрауы, Атласов ҡултығы, Атласов вулканы, Атласово ҡасабаһы (Камчатка крайы Мильков районы)&lt;ref&gt; [http://www.npacific.ru/np/library/publikacii/historykam/istkam2-3.htm Виктор Борисов, «Новая Камчатская правда», 14 сентября 2000 года]&lt;/ref&gt;.
* В. Л. Комаров Атласов хөрмәтенә хөрмәтенә Камчаткала ғына үҫкән ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлеккә исем бирә — {{Bt-ruslat| Атласов астрагалы |Astragalus atlasovii|[[Kom.]]}} (һуңғы флористик мәғлүмәттәрендә әлеге үҫемлек {{Bt-ruslat| поляр астрагалы |Astragalus polaris|[[Benth.]]}} &lt;span&gt;булараҡ билдәле)&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;Гуков&quot;&gt;{{Китап|автор=Гуков Г. В.|заглавие=Чьё имя ты носишь, растение?|nodot=1|место=Владивосток|издательство=Дальнаука|год=2001|страниц=400|isbn=5-8044-0118-1}}&lt;/ref&gt;.
* 2014 йылда Атласов исеме&lt;a href=&quot;./%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D3%99%D2%AF&quot; rel=&quot;mw:WikiLink&quot; data-linkid=&quot;undefined&quot; data-cx=&quot;{&amp;amp;quot;userAdded&amp;amp;quot;:true,&amp;amp;quot;adapted&amp;amp;quot;:true}&quot;&gt;Мәскәү&lt;/a&gt; Яңы мәскәү административ округындағы урмаға бирелә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Новая улица|ссылка=http://moskovsky-today.ru/our-news/?PAGEN_1=2|издание=Московский сегодня|тип=Газета|год=2014|том=|номер=5|страницы=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160331131918/http://moskovsky-today.ru/our-news/?PAGEN_1=2|archivedate=2016-03-31}}&lt;/ref&gt;.
* 1973 йылда Камчатка йылғаһы ярында Атласов походы хөрмәтенә биш метрлыҡ ағас стела ҡуйыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ+|Атласов, Владимир Васильевич}}
* Лазарев С. Е. Атласов (Отласов) Владимир Васильевич // Казачество. Энциклопедия / Редкол.: А. Г. Мартынов (гл. ред.) и др. М.: АО «Первая Образцовая типография» филиал «Чеховский Печатный Двор», 2015. С. 34-35.
* {{ВТ-БСЭ1|Атласов, Владимир Васильевич}}

== Һылтанмалар ==
* [http://ostrog.ucoz.ru/news/novyja_dannyja_o_vladimire_atlasove/2010-01-24-392 Н. Н. Оглоблин «Новые данные о Владимире Атласове»]
* [http://ostrog.ucoz.ru/news/dve_skaski/2010-02-14-398 Н. Н. Оглоблин «две „скаски“ Вл. Атласова об открытии Камчатки.»]
[[Категория:Рәсәй империяһы сәйәхәтселәре]]
[[Категория:Алыҫ Көнсығыш тарихы]]
[[Категория:1660-сы йылдарҙа тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1711 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>thau07ir63j7e5y1oi917j8p4nh1jii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алматыла декабрь ваҡиғалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159965</id>
    <revision>
      <id>1299552</id>
      <parentid>1194777</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T03:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41453" sha1="s483ykr12ah5ru2zjsw5c271c1oqvq5" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Independence_Monument_Zheltoksan.jpg|мини|300x300пкс|Ҡаҙағстан бойондороҡһоҙлоғо монументы]]
'''Алматыла декабрь ваҡиғалары''', шулай уҡ '''Желтоксан''' булараҡ билдәле ({{Lang-kk|Желтоқсан көтерілісі}} — Декабрь ихтилалы) — Алматыла 1986 йылдың 17-18 декабрендә ул ваҡыттағы коммунистар партияһы ҡарарҙарына ҡаршы массауи протесттар һәм халыҡ ихтилалдары формаһын алған ҡаҙаҡ йәштәр сығыштары&lt;ref name=&quot;dpr.ru&quot;&gt;[http://dpr.ru/pravo/pravo_1_15.htm Так все начиналось (к 15-летию декабрьских событий в г. Алма-Ата) | Журнал «Право и безопасность» | http://www.dpr.ru]&lt;/ref&gt;, Рәсми версия буйынса, тулҡынланыуҙар КПСС Үҙәк Комитеты Генераль секретары М. С. Горбачевтың Ҡаҙағстан компартияһы беренсе секретары Динмөхәмәт Ҡунаевты вазифаһынан бушатыуы һәм элек бер ҡасан да Ҡаҙағстанда эшләмәгән, Ульяновск партия өлкә комитетының беренсе секретары Геннадий Колбинға алмаштырыу тураһындағы ҡарарынан һуң башлана. Массауи сыуалыштарға һәм туҡмауҙарға әүерелгән митингы ҡатнашыусылары республика башлығы вазифаһына ерле халыҡ вәкилен ҡуйыуҙы талап итәләр. Аҙаҡ ҡаҙаҡ йәштәре сыуалыштары Ҡаҙағстандағы декабрь ваҡиғалары СССР-ҙа үҙәк диктатына ҡаршы тәүге массауи митингылар булып тора, һуңғараҡ ошоға оҡшаш ваҡиғалар Советтар Союзының башҡа милли республикаларында ла үтә.

Хәҙерге Ҡаҙағстанда әлеге ваҡиғалар [[Ҡаҙаҡтар|митингыла ҡатнашыусылар]] Ҡаҙағстандың суверенитеты һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн сығыш яһамауға ҡарамаҫтан [[ҡаҙаҡ]] халҡының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш акты тип ҡарала, шул уҡ ваҡытта реаль демократлашыу тураһында митингыларҙа һүҙ бармай, ә һүҙ тик республика етәкселегенә ҡаҙаҡтарҙы ҡуйыу тураһында бара.

== Тарих башы ==
КПСС-тың XXVII съезы барышында Динмөхәмәт Ҡунаев Горбачевҡа үҙенең отставкаһы тураһында белдерә. 1986 йылдың декабрендә Ҡаҙағстан Коммунистар партияһының XVI съезы уҙғарыла — Ҡунаев Д. А. етәкслегендәге аҙаҡҡы съезд. Тиҙҙән бушатыла торған КПК Үҙәк Комитетының беренсе секретары урынына йәш һәм перспективалы лидер — республика Министрҙа советы рәйесе [[Нурсолтан Назарбаев]] күҙаллана&lt;ref name=&quot;gregos.narod.ru&quot;&gt;[http://gregos.narod.ru/DOCS/MGU3.htm disertation]&lt;/ref&gt;. Ҡаҙаҡ ССР-ы етәкселегендә күп йылдар хеҙмәт иткән Ҡунаев Назарбаевҡа һәм [[Тамырлаштырыу|башҡа йәштәргә]] [[Тамырлаштырыу|урындағы партия баҫҡыстарына үрләүҙә]] бик әүҙем ярҙам күрһәтә&lt;ref&gt;http://niva-kz.narod.ru/Jurnals/02-2009.pdf&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, билдәһеҙ шәхси мотивтарҙан сығып, Ҡунаев ҡәтғи рәүештә Назарбаевты тәғәйенләүгә ҡаршы сыға башлай.

«Ҡунаев аскет булманы, — тип яҙа ул саҡтағы СССР КГБ рәйесе урынбаҫары Ф. Д. Бобков, — әммә уның ихласлығына күп кенә кеше көнләшә ала ине. Дөрөҫөн әйткәндә, уның яҡын даирәһендә шикле эштәрҙә буталған кешеләр ҙә аҙ түгел ине. Ана шулар йәштәрҙең ҡыҙыулығы менән файҙаланып, ҡотҡо таратыусылар булдылар инде. Үҙ өлөшөн милләтсе ҡараштары менән айырылған юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары ла индерҙе»&lt;ref&gt;Бобков Ф. Д. КГБ и власть. С. 358.&lt;/ref&gt;.

1986 йылдың 11 декабрендә КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ултырышы үтә (Ҡунаев үҙе булмай) һәм Ҡунаевтың хаҡлы ялға сығыу үтенесен ҡәнәғәтләндерә. 6 декабрҙә Ҡаҙағстан коммунистар партияһы Үҙәк комитетының Пленумында Ҡунаев отставкаға оҙатыла. Пленум барыһы 18 минут дауамында үткәрелә. Әйтергә кәрәк, Ҡунаев 75 йәшлек юбилейы алдынан ([[1987 йыл|1987 йылдың 12 ғинуар]]&lt;nowiki/&gt;ы) ебәрелә , ә уның урынына КПСС Үҙәк комитеты ағзаһы Г. В. Колбин һайлана.

== Сәбәптәре ==
Ҡаҙаҡ ССР-нда совет системаһындағы иҡтисади ҡыйынлыҡтар ике төп этностың — урыҫтар һәм ҡаҙаҡтарҙың төрлө этнодемографик тенденциялары үҫеше шарттарында конфликтҡа этәрә. Ҡаҙаҡтарҙың, бигерәк тә илдең көньяк төбәктәрендә, тыуымы бик юғары кимәлдә булыуы дауам итә, ә балалар үлеме күпкә кәмей. Юғары тәбиғи артым ерле халыҡ вәкилдәрен ҡалаға күсенергә мәжбүр итә, унда торлаҡ һәм эш урындар өсөн конкуренция барлыҡҡа килә. Былар барыһы ла социаль һәм милләт-ара көсөргәнешлектең артыуына килтерә.

Параллель рәүештә урыҫтар йәшәгән эре ҡалаларҙа, шул иҫәптән Алматыла, [[тамырлаштырыу]] процесы иғлан ителеүенә ҡарамаҫтан, урыҫлаштырыу сәйәсәтен тормошҡа ашырыу дауам итә. Юғары етәкселек органдарына ҡаҙаҡтар ҙа, урыҫтар ҙа тәғәйенләнә, әммә мотлаҡ рәүештә урыҫ телен белеү төп талар булып ҡала. Шул уҡ ваҡытта этник урыҫҡа етәксе вазифаһына тәғәйенләү өсөн, хатта уны күпселектә ҡаҙаҡтар йәшәгән төбәккә эшкә ҡуйһалар ҙа, ҡаҙаҡ телен белеү талап ителмәй. Халыҡ араһында ризаһыҙлыҡ арта&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.contur.kz/node/1159 Перестройка и национальный вопрос. Выдержка из исследования Ж. Кыдыралиной «Нация и история» | Новости | Жанаозен | Казахстан | Контур]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://ia-centr.ru/expert/2649/ ia-centr.ru ::: Экспертная оценка :: Рой Медведев: Национализм и гражданское согласие в Казахстане. Ч.1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305114100/http://ia-centr.ru/expert/2649/ |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

&quot;1987 йылдың 6 ғинуарында республика КГБ киңәйтелгән коллегияһы үткәрелә, ул ҡаҙаҡ милләтселегенә арнала. Ҡаҙаҡ ССР КГБ-ның 5-се идаралығы начальнигы полковник Т. Н. Нуриәхмәтов отчет бирә. Үҙенең сығышында ул, Алматылағы декабрь ваҡиғаларында 5-се Идаралыҡ һәм Комитеттың элекке етәкселеге ғәйепле тип билдәләп үтә. Докладта төрлө республикала милләтселек үҫешен дәлилләгән цифрҙар килтерелә. Ғәйепләү тон менән докладсы Ҡаҙаҡ дәүләт университетында студенттарҙың 70 процентын, ә уҡытыусыларҙың — 80 процентын ерле халыҡ тәшкил итә, башҡа юғары уҡыу йорттарында хәлдәр бынан да аянысыраҡ, тип һөйләй. Шулай уҡ агентура һәм ышаныслы вәкилдәрҙең процент нисбәте ентекләп тикшерелә, — тип Тимербулат Әхмәтов үҙенең «Тынлыҡ анатомияһы» исемле документаль повесында яҙа&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://rus.azattyq.org/content/viktor_miroshnik_zheltoksan_kazakhstan_/2273908.html Смещению Кунаева в 1986 году предшествовало новое назначение в КГБ]&lt;/ref&gt;.

Уның һүҙҙәре буйынса, башҡа сығыштар ҙа төп докладтан бер нимә менән дә айырылмай ине.

&quot;Тик Алматы өлкәһе буйынса КГБ идаралығы начальнигы урынбаҫары Торсон Айжупов: «Беҙ ҡаҙаҡ милләтселегенә генә ҡаршы тәре походы иғлан иттек, әммә бөйөк урыҫ шовинизмы күренештәре лә һирәк түгел бит, күп кенә осраҡтарҙа улар тәүгеһен ҡуҙғыта, ә бының хаҡта нишләптер бер кем дә уйлап та ҡарамай», тип билдәләне&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;/&gt;.

== «Буран-1986» планы ==
1985 йылда СССР Эске эштәр министрлығы «Йәмәғәт тәртибен боҙоуҙарҙы иҫкәртеү тактикаһы һәм ойоштороу буйынса нәсихәттәр»ҙе әҙерләй һәм шул уҡ йылдың 19 декабрендә уны ғәмәлгә индереү тураһындғы бойороҡто ығара. Әлеге бойороҡ нигеҙендә Ҡаҙағстанда &quot;«Буран-1986» код исеме аҫтында демонстранттарҙы ҡыуыу буйынса махсус оператив план &quot; әҙерләнә: «Ҡаҙаҡ ССР-ы Эске эштәр министрлығы органдарының һәм республикала һәм Алма-Ата ҡалаһында ғәҙәттән тыш ваҡиғалар барышында уларға беркетелгән йәмәғәт тәртибен һәм хәүефһеҙлекте һаҡлау буйынса көстәрҙең ғәмәлдәр планы»&lt;ref&gt;Радио Азаттык. 15 декабря 2009 г.&lt;/ref&gt;.

== Ваҡиғалар башы ==
Студенттарҙы ятаҡханаларҙа декабрҙең 14-нән 15-нә һәм 15-нән 16-а ҡараған төндәрҙә ҡоторта башлауы тураһында мәғлүмәттәр бар&lt;ref&gt;Зенькович. 1985—1991: что это было? С. 275.&lt;/ref&gt;. Улай ғына ла түгел, эҫе эҙҙәр буйынса «Русская мысль» гәзите хәбәр итеүенсә, 17 декабрҙә студенттар тотоп сҡҡан транспаранттар «сығышҡа тиклем өс ай элек эшләнгән булған». Был ваҡиғаларҙың «ойоштороу ептәре» юғары уҡыу йорттары уҡытыусыларынан «Ҡаҙаҡ драма театры баш режиссеры А. Мәмбәтов һәм күренекле шағир [[Олжас Сөләймәнов]] кеүек ижади интеллегенцияға, ә артабан Үҙәк комитет йортона алып бара», тип раҫлай гәзит&lt;ref&gt;Шломо Ц. Б. «Декабристы» в Алма — Ате // Русская мысль. Париж, 1987. 6 мая.&lt;/ref&gt;.

КГБ-ның иң оператив сводкаһынан: «1986 йылдың 16 декабре. 21.00-22.30. Алма-Ата дәүләт театр-сәнғәт институтының ятаҡханаһы. Студенттар А. Жумадилов, А И. Джумашев, К. Р. Байбеков, Р.. А. Токушева бер нисә бүлмә бүйлап йөрөп, студенттарҙы V Пленум ҡарарҙары тураһында һөйләйҙәр. Дискуссия барышында Брежнев майҙанына сығып, протест күрһәтергә тәҡдим яһала. Ошо уҡ ваҡытта уларҙың курсташтары А. Д. Канепов, Б. Ж. Сәйтибәков ҡотҡо тарарыу эшен Сит телдәр институты ятаҡханаһында үткәрәләр һәм унда улар хуплау табалар»&lt;ref&gt;Самойленко А. Алма-Ата. Декабрь 1986 — го. Тогда и теперь. Хроника одного расследования // [[Литературная газета]]. 1989. 20 декабря&lt;/ref&gt;.

Сығыштар 16 декабрҙә Л. И. Брежнев исемендәге майҙанында (элек — Яңы майҙан, хәҙер — Республика майҙаны) демонстрация  Колбинды тәғәйенләүҙе кире ҡағыу талабынан башлана. Үҙгәртеп ҡороу ул ваҡытта яңы башланып тора, илдә власть әле көслө була, шуға күрә Мәскәүҙәге хөкүмәттең реакцияһы йәшен тиҙлегендә килеп етә:  МВД-ға митингыны ҡыуып таратырға ҡушыла. Ҡалала телефон элемтәһе шунда уҡ туҡтатыла, әлеге төркөмдәрҙе милиция ҡыуып ебәрә («Буран-1986» операцияһы). Тарҡатыу өсөн Себер хәрби училищеһынан спецназ отрядтары, шулай уҡ урындағы пограничниктар училищеһы курсанттары алына.

Майҙандағы сығыштар тураһында имеш-мимештәр ҡалала шунда уҡ тарала. 17 декабрь көнө иртәнсәк Үҙәк Комитеты бинаһы алдындағы Брежнев майҙанына әүҙем милләтсе-патриоттар етәкселегендә бик күп йәштәр сыға. Демонстранттар «Үҙбилдәләнеште талап итәбеҙ!», «Һәр халыҡҡа — үҙ лидеры!», «37-сегә — булмаҫҡа!», «Бөйөк держава аҡылһыҙлығына нөктә ҡуйырға!» тип яҙылған плакаттар менән сығалар&lt;ref&gt;Эхо декабрьских событий 1986 года // Туркестан : газета. — январь-февраль 1990 г.&lt;/ref&gt; Митингылар ике көн дауамында бара. Икенсе һәм өсөнсө көндәрҙә ҡалала тәртип булдырыу маҡсатында эшселәр дружиналары йәлеп ителә.

Дружиналар Алматы предприятиеларында декабрҙең 17-нән 18-нә ҡараған төндә ойошторола. Уларҙы 18 декабрь демонстранттарҙы ҡыуыу өсөн файҙаланыу планлаштырыла, ябай ҡорал — арматура, электрокабель киҫентеләре әҙерләнә. Демонстранттар менән эшселәр араһындағы бәрелештәр милләт-ара ызғыштар булдырыу өсөн планлаштырыла: заводтарҙа башлыса урыҫ телле халыҡ эшләй&lt;ref&gt;[https://itexts.net/avtor-aleksandr-vladimirovich-ostrovskiy/164701-glupost-ili-izmena-rassledovanie-gibeli-sssr-aleksandr-ostrovskiy/read/page-9.html Островский А. В. Глупость или измена? Расследование гибели СССР.]&lt;/ref&gt;.

== Хәрби подразделениеларҙы индереү ==
16 декабрҙә тревога буйынса АВОКУ (4 курстан тыш — улар стажировкала булалар) Үҙәк Комитетына килтерелә, курсанттар саперҙар көрәге менән ҡоралланған була.

Майҙанға китеп барышлай уҡ күп кенә «Урал» машиналарында тәҙрә быялалары онтала, күп кенә хәрбиҙәр яралана. .

Урта Азия хәрби округы генерал [[Лобов Владимир Николаевич|Владимир Лобов]], етәкселек итә, һуңғараҡ — СССР Генераль штабы начальнигы. Ул үҙенең ҡарамағындағы ғәскәрҙәрҙе йәштәрҙе ҡыуыуға йәлеп итеүҙән баш тарта. Алматыла хәлдәр киҫкенләшеүгә күрә СССр-ҙың эске эштәр министры Александр Власов самолеттар менән эске ғәскәрҙәрҙән бер нисә мең һалдатты ебәрә. Тәүге десант аэропортта 17 декабрҙә төшөрөлә, әммә ваҡытлыса бензовоздар менән ҡамауҙа тотола.

Хәрбиҙәр демонстранттарға һөжүм итәләр һәм ҡаланы таҙарта башлайҙар. Саперҙар көрәктәре һәм күҫәктәр ҡулланыла. Митингыға сығыусыларҙы туҡмайҙар. ҡайһы берҙә бик ҡаты туҡмайҙар. Беренсе рәсми сығанаҡтар буйынса һәләк булғандар һәм йөҙләгән яралылар була. 17 декабрҙә [[Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы|Ҡаҙағстан]] территорияһының бер өлөшөндә ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителә, әммә Алматыға ҡағылмай. 16-19 декабрҙәАлматы тирәһендәбик ҙур оператив төркөм булдырыла, уның дөйөм һаны яҡынса 50 000 кеше була, улар Урта Азия, Мәскәү, Ленинград, башҡа хәрби округтарҙан, [[СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флоты|хәрби-диңгеҙ флоты]], эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәре составынан йәлеп ителә. Актау ҡултығын һәм уның тирә яғын Каспий хәрби флотилияһы караптары һәм катерҙары блоклай.

Декабрь ваҡиғалары Бобков Филипп хәтирәләренән&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;&gt;Ф. Д. Бобков. КГБ и власть. М.: «Ветеран МП», 1995.&lt;/ref&gt;:
{{цитата|

16 декабрь көнө  иртәнсәк студенттар Ҡаҙағстан Компартияһы Үҙәк Комитеты бинаһы алдындағы майҙанға ағыла башланы.  Бөтә лозунгылар һәм плакаттар Колбиндың отставкаһын өндәйҙәр ине, уның урынына ҡаҙаҡты йә булмаһа Ҡаҙағстанда йәшәүсене ҡуйырға талап итәләр ине, конкрет кандидаттар исемленә ине, шул иҫәптән урыҫтар ҙа һәм башҡа милләт вәкилдәре. В для которых Казахстан являлся родиной. Йыйылғандар алдында, уларҙы таратырға тырышып,  республиканың бер нисә етәксеһе сығыш яһаны, әммә бөтәһе лә һөҙөмтәһеҙ булды. Тәртип боҙоуҙарҙы булдырмау маҡсатында майҙанға эске ғәскәрҙәрҙе тупларға ҡушылды, ә Үҙәк комитеты бинаһы сик буйы училищеһы курсанттары һаҡлай ине. Һалдаттарҙа утлы ҡорал юҡ ине. 

Өгөтләүҙәр һөҙөмтәһеҙ булды, әммә ҡотҡо таратыусыларҙы өндәүҙәре уңышлы булды. Майҙанда йыйылғандар  ҡысҡырышып, һалдарҙың, милиция һәм погрничниктарҙың сафтарын йығып,  Үҙәк Комитеты бинаһын штурмлауға ташландылар. Алыш башланды. Ҡаҙыҡтар, арматура, таштар эшкә егелде, һалдаттар ҡайыш, күҫәктәрҙе ҡулланырға мәжбүр булдылар. Боласыларҙың сафтары ишәйә ине. Халыҡты тынысландырырға маташыуҙар һөҙөмтәһеҙ ине. Ике яҡтан да яралылар барлыҡҡа килде, дружинник - урындағы телевидение хеҙмәткәре йырҡыстарса үлтерелде. Һуңынан мин видеояҙыу кадрҙарын күрҙем, һәм мине ярһыған халыҡтың аяуһыҙлығы хайран ҡалдырыҙы. Ошо ерҙә һуңғараҡ һәләк булыусыларҙың төрлө һаны килтерелеүен әйтеү урынлы булыр. Уларҙы йөҙләгән тип тә яҙҙылар. Мин рәсми рәүештә әйтергә тейешмен: бәйән ителгән ваҡилар барышында өс кеше һәләк булды. Мин телгә алған дружинник Савицкий һәм майҙандан алыҫ ҡына ерҙә автобуста бысаҡ менән сәнсеп үлтерелгән ун алты йәшлек урыҫ малайы: ул кондукторға нимәнелер тупаҫ итеп әйткән һәм уның эргәһендә торған кемдер йөрәгенә бысаҡ менән ҡаҙаған.  Өсөнсө һәләк булыусы — майҙандағы бәрелештә яраланған ҡаҙаҡ, өс көндән вафат булды. 
Беҙ Алма-Атаға килгән ваҡытҡа Үҙәк Комитеты бинаһын һаҡлаусылар һәм һөжүм итеүлерәр араһындағы бәрелештәр тамамланған ине, һәм бөтәһе лә ғәйеплеләрҙе эҙләү менән мәшғүл ине…

Үҙәк Комитеты бинаһы алдындағы майҙанда кешеләр юҡ тиерлек ине, аҙ һанлы төркөмдәр генә ҡалған ине, улары ла башлыса ҡыҙыҡһыныусылар. Мин әйткәнсә, майҙан ауыр тәьҫир ҡалдыра ине: ҡыйратылған  машиналар, янғындар эҙҙәре, таштар, тегендә-бында ташланған таяҡтар, күҫәктәр, яңдырылған, әммә һаман да  төтөн сығарған янғын машинаһы.  Урамда, патруль һалдаттарына таш ташлаған һай ғына йәштәр төркәмдәрен һанамағанда,  барыһы ла тыныс һымаҡ ине. Ул төндә башҡа ҡорбандар булманы. }}
17 декабрҙә Н. А. Назарбаев, республиканың башҡа рәсми кешеләре менән бер рәттән, шашынған халыҡ алдында сығыш яһай һәм йәштәрҙе үҙҙәренең уҡыу һәм эш урындарына кире ҡайтырға өндәй&lt;ref name=&quot;dpr.ru&quot;/&gt;. Әммә артабанғы Ҡаҙағстан тарихы үҫеше, шулай уҡ уның президентлыҡ йылдарында яҙылған [[Мемуар|мемуарҙары]], күп кенә политологтарҙы сыуалыштарҙы ойоштороуҙа Назарбаевтың ҡатнашыуы тураһында фаразларға мәжбүр итә&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;&gt;[http://www.freeas.org/?nid=5343&amp;print=1 СВОБОДНАЯ АЗИЯ — Холодные казахстанские декабри]&lt;/ref&gt;.

18 декабрҙә, «Русская мысль» эмигрант гәзите хәбәр итеүенсә, «демонстранттарға йөк машиналарынан араҡы, гашиш һәм „милләтсел“ листовкалар таратыла».&lt;ref&gt;[[Горбаневская, Наталья Евгеньевна|Горбаневская Н.]] Беспорядки в Алма-Ате // Русская мысль Париж, 1986. 26 декабря.&lt;/ref&gt;

Мингыға сыҡҡандарҙы ҡыуыуға милиция һәм эске ғәскәрәҙр һалдаттары 15 сәғәттә тотоналар. Алдағы көндәге кеүек бының өсөн тәүҙә аҙ көс ҡулланырға була. Һөҙөмтәлә кешеләрҙе майҙандан ҡыҫырыҡлау урынына бәрелештәр барлыҡҡа килә, улар бер нисә сәғәт дауамында бара. Тәртип һаҡлау органдары халыҡты ярһытырға теләгәнгә оҡшай. Халыҡты ярһыу хәленә еткергәс кенә ысынлап та көс ҡулланыла. 21 сәғәт 30 минутта майҙан таҙартыла.

Ошо уҡ көндө [[ТАСС]] хәбәр итә: «Кисә кис һәм бөгөн көндөҙ Алма-Атала милләтсел элементтар ҡотортоуы арҡаһында уҡыусы йәштәрҙең бер төркөмө урамдарға сыҡты һәм ошо көндәрҙә уҙғарылған Ҡаҙағстан Компартияһы Үҙәк Комитеты пленумы ҡарарына ризаһыҙлыҡ белдерҙе. Килеп сыҡҡан хәл менән хулигандар, йәмғиәттең паразит ҡатламдары һәм башҡа йәмәғәтселеккә ҡаршы кешеләр хоҡуҡ һаҡлау вәкилдәренә ҡарата законһыҙ ғәмәлдәр күрһәтеп һәм шулай уҡ аҙыҡ-түлек магазинын, шәхси автомобилдәрҙе үртәп, ҡала граждандарына ҡаршы хурлыҡлы ғәмәлдәр ҡылдылар.

Заводтарҙа, фабрикаларҙа, уҡыу йорттарында, башҡа хеҙмәт коллективтарында үткән йыйылыштар, шулай уҡ партия һәм комсомол активтары Ҡаҙағстан Компартияһы Үҙәк Комитеты Пленумы ҡарарҙарын хуплап, уҡыусылар төркөмө ғәмәлдәрен шелтәләнеләр һәм хулигандарға ҡарата ҡәтғи саралар ҡабул итеү һәм ҡалала тәртип булдырыу буйынса фекер әйттеләр. Был йүнәлештәге ғәмәлдәрҙе хеҙмәтсәндәр ҙә хуплай. Улар совет һәм партия оргнадары үткәргән сараларҙа әүҙем ҡатнаша. Бөтә предприятиелар, учреждениелар, уҡыу йорттары, магазиндар, көнкүреш хеҙмәте, ҡала транспорты нормаль эшләй»&lt;ref&gt;«[[Известия]]&lt;nowiki/&gt;», 19 декабря 1986 г.&lt;/ref&gt;

=== Карагандалағы сығыштар ===
[[Ҡарағанды|Карагандала]] студенттарҙың сығыштары 1986 йылдың 19-20 декабрендә үтә. 19 декабрҙең киске сәғәт 8-ҙә яҡынса 80-120 кеше Гагарин майҙанында йыйыла. — Һуңынан улар Совет проспектына юллана, унда уларҙы милиция тарҡата. 83 кеше ҡулға алына. 20 декабрҙә студентттар өлкә комитет янындағы майҙанда йыйыла башлай (300-гә яҡын кеше). Йәштәрҙең береһе лә тәртипте боҙмай. Студенттарға ҡаршы МВД мәктәбе курсанттары йүнәлтелә, бик күп кеше ҡулға алына.

Караганда юғары уҡыу йорттарынан 54 студент сығрыла, биш студент енәйәт яуаплылығына тарттырыла.

== Йомғаҡтары ==
Алматыла хоҡуҡ һаҡлау органдарының ғәмәлдәре стихиялы булмай һәм махсус, алдан әҙерләнгән планға ярашлы башҡарыла. Илдең юғары етәкселеге оҡшаш тактиканы артабан СССР-ҙа үҙгәртеп ҡороу осоронда милләтселәр сығыштары ваҡытында киң ҡулланыла: профилактика сиктәрендә бер нәмә лә эшләнмәй, ваҡиғаларға үҫешергә мөмкинлек бирелә, һуңынан уларҙы көс ҡулланып баҫтырыу өсөн аҙ һанлы көстәр йәлеп итергә һәм халыҡты ярһыу хәленә еткерергә, шунан ғына тәртип боҙоуҙа ғәйеплеләргә лә, ғәйепһеҙҙәргә лә ҡаршы хәлдең киҫкенләшеүенә килтергән иң ҡаты саралар ҡулланырға&lt;ref&gt;[https://itexts.net/avtor-aleksandr-vladimirovich-ostrovskiy/164701-glupost-ili-izmena-rassledovanie-gibeli-sssr-aleksandr-ostrovskiy/read/page-9.html Островский А. В. Глупость или измена? Расследование гибели СССР.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://b-ok.cc/book/3216582/50a147 Гусейнов В. А. Больше, чем одна жизнь. Кн. 2. С. 295] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190929112925/https://b-ok.cc/book/3216582/50a147 |date=2019-09-29 }}&lt;/ref&gt; Милләт-ара конфликттарҙы ойоштороусыларҙың төп маҡсаты булып республика элиталары мәнфәтен файҙаһына һәм яңы дәүләттәрҙең донъя хеҙмәт бүленеше системаһына индереү өсөн дәүләт булараҡ СССР-ҙы юҡҡа сығарыу булып тора.

[[Ҡаҙағстан]]да баҫтырылған мәғлүмәттәргә ярашлы, хоҡуҡ һаҡлау көстәре 8,5 мең кеше ҡулға алған, ауыр тән йәрәхәттәрен 1700-ҙән ашыу кеше ала (башлыса баш һөйәк мейеһе йәрәхәте), прокуратурала 5324 кеше һорау алыуҙарға дусарителә, КГБ-ла — 850 кеше. 900 кеше административ язаға дусар була (ҡуға алыуҙар, штрафтар), 1400 кеше иҫкәртелә, 319 кеше эштән бушатыла, уҡыу йорттарынапо (Мәғариф минстрлығы буйынса ғына) 309 студент ҡыуыла&lt;ref name=&quot;autogenerated9&quot;&gt;[http://libertykz.narod.ru/press_confer1.html Резюме пресс-конференции по декабрьским событиям 1986 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090910095006/http://libertykz.narod.ru/press_confer1.html |date=2009-09-10 }}&lt;/ref&gt;. Енәйәт тәртибе буйынса 99 кеше хөкөм ителә (2 кеше үлем язаһынатарттырыла), улар араһында 20-йәшлек К. Рысҡулбәков, һуңынан төрмәлә вафат була&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;&gt;[http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=6109 Ленинская Смена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090905010348/http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=6109 |date=2009-09-05 }}&lt;/ref&gt;. Яҡынса 1400 кеше партия һәм комсомол шелтәләрен ала. Ҡаҙаҡ интеллигенцияһы араһында милләтсел ҡараштар менән һөҙөмтәһеҙ көрәш башлана.

1987 йылдың башында КПСС Үҙәк комитеты ҡарары ҡабул ителә, уға ярашлы булып үткән ваҡиғалар ҡаҙаҡ милләтсел сағылышы итеп иғлан ителә. Әммә артабан үҙгәртеп ҡороу процестарының үҫешенә бәйле һәм сәйәси конъюнктураның үҙгәреүе сәбәпле үҙәк властарының позицияһы ла үҙгәрә. [[1989 йыл|1989 йылдың]] 9 ғинуарында икенсе секретарь вазифаһына этник ҡаҙаҡ ҡуйыла, ә 22 июндә республика башлығы вазифаһында Назарбаев Колбинды алыштыра. 1989 йылдың 14 ноябрендә яҙыусы Мөхтәр Шаханов етәкселегендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы депутаттарының бер төркөмө КПСС Үҙәк Комитетына «ҡаҙаҡ милләтселеге сағылышы» формулировкаһын алып ташлау үтенесе менән мөрәжәғәт итә, һәм формулировка ғәмәлдән сығарыла.

[[1991 йыл|1991 йылдың]] 16 декабрендә, әлеге ваҡиғаларға теүәл биш йыл үткәндән һуң, совет республикалар араһынан иң һуңғыһы булып Ҡаҙағстанүҙ бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә.

== Әһәмиәте ==
1986 йылдың декабрь ваҡиғалары СССР-ҙа Советтар Союзы етәкселеге иғлан иткән конституцион хоҡуҡтары өсөн тәүге массауи митинг була. Митинг ваҡытында демонстранттар ҡулдарына «Һәр халыҡҡа — үҙ етәксеһе!», «Беҙгәҡаҙаҡ етәксеһе кәрәк!», «Етәр көсләп тағырға!», «Үҙгәртеп ҡороу бара, ҡайҙа демократия?», «Беҙ Ленин милли сәйәсәте яҡлы!» яҙыулы плакаттар һәм Ленин портреттарын тоталар&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://profilib.com/chtenie/28340/olga-vidova-nursultan-nazarbaev-16.php Ольга Видова — Нурсултан Назарбаев — стр 16]&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
[[2006 йыл]]да, декабрь ваҡиғаларының 20-йыллығына, президент Назарбаев «Бойондороҡһоҙлоҡ таңы» монументын аса (ҡаҙ. ''«Тәуелсіздік таңы»''), һәйкәл Яңы майҙан янындағы Желтоксан урамында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;{{Cite web|url=http://inform.kz/showarticle3.php?lang=rus&amp;id=223496|title=inform.kz — это наилучший источник информации по теме Inform&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2009-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081219204218/http://www.inform.kz/showarticle3.php?lang=rus&amp;id=223496|archivedate=2008-12-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219204218/http://www.inform.kz/showarticle3.php?lang=rus&amp;id=223496 |date=2008-12-19 }}&lt;/ref&gt;.

Алматыла Тыныслыҡ урамы Желтоксан (декабрь) урамы тип үҙгәртелә&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;[http://planeta-imen.narod.ru/almaata/imjauliz2.html ГДЕ ЭТА УЛИЦА? ИСТОРИЧЕСКИЙ ЦЕНТР АЛМАТЫ В НАЗВАНИЯХ УЛИЦ]&lt;/ref&gt;. Ошо уҡ исемле урамдар [[Нур-Солтан|Астана]], [[Шымкент]], Тараз, [[Ҡыҙылурҙа|Ҡыҙылорда]], [[Талдыҡорған]], [[Төркөстан (ҡала)|Төркөстан]], [[Икебаштоҙ|Экибастуз]] һәм Ҡаҙағстандың башҡа ҡалалары һәм ҡасабаларында барлыҡҡа килә.

== Мәҙәниәттә ==
Декабрь ваҡиғалары Ҡалдыбай Абеновтың «Аллажар» фильмында күрһәтелә (1996&lt;ref&gt;[https://forbes.kz/life/hero/pochemu_v_kazahstane_ne_snimayut_filmyi_o_dekabrskih_sobyitiyah_1986_goda/ Почему в Казахстане не снимают фильмы о декабрьских событиях 1986 года]&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ әлеге ваҡиғалар «Ҡасыусы сәп» («Бегущая мишень») фильмы сюжетының төп нигеҙе булып тора, был фильмда Нонна Мордюкова ҡатнаша.

Нурсолтан Назарбаевтың тормошо тураһындағы «Лидер юлы» картинаһының бишенсе серияһы «Яҙмыш шулай ҡушҡан» («Так сложились звезды») кинокартинаһында декабрь ваҡиғалары күрһәтелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Островский А. В.'' [https://web.archive.org/web/20190817125705/https://itexts.net/avtor-aleksandr-vladimirovich-ostrovskiy/164701-glupost-ili-izmena-rassledovanie-gibeli-sssr-aleksandr-ostrovskiy/read/page-1.html Глупость или измена? Расследование гибели СССР.] М.: «Крымский мост», 2011. — 864 с. ISBN 978-5-89747-068-6

== Һылтанмалар ==
* [http://rus.azattyq.org/z/7668.html Декабрь 1986]: аналитические материалы и воспоминания очевидцев. Сайт «радио Азаттык» (казахскоязычный филиал «[[Азатлыҡ радиоһы|радио Свобода]]&lt;nowiki/&gt;»){{ref-ru}}
* [http://www.voxpopuli.kz/post/view/id/527 Vox Populi: Цена независимости. Фото]
* [http://articlekz.com/node/740 Декабрьские события в Kазахстане: причины и последствия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111062221/http://articlekz.com/node/740 |date=2014-01-11 }}
* [https://web.archive.org/web/20110929042523/http://origin.foxnews.com/printer_friendly_wires/2006Dec16/0,4675,KazakhstanRememberingDecember,00.html Kazakhs Remembering Uprising of 1986]
* [http://folk.uio.no/palk/stability.htm The price of stability. Kazakhstani control mechanisms in a bipolar cultural and demographic situation]{{ref-en}}
* [http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_political_portrait_of_ex_kgb_chief_who_conducted_antirally_operations_in_1986/2273928.html Желтоқсанға — 25 жыл]
== Видеояҙмалар ==
* [https://vk.com/video?q=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80&amp;z=video224658553_171380718 Allazhar《Аллажар》]
[[Категория:СССР-ҙа протест акциялары]]
[[Категория:Үҙгәртеп ҡороу]]
[[Категория:Ҡаҙағстанда протест акциялары]]</text>
      <sha1>s483ykr12ah5ru2zjsw5c271c1oqvq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алигер Маргарита Иосифовна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162492</id>
    <revision>
      <id>1299550</id>
      <parentid>1291105</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T03:08:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24131" sha1="lc3p8fi8reggmm1ociyk5gdiedog91g" xml:space="preserve">{{Яҙыусы|Жанр=[[стих]]отворение, [[поэма]]|Викитека=}}
&lt;ref name=&quot;autogenerated32&quot;&gt;[http://knigostock.com/viewtopic.php?f=6&amp;t=201 Литературный форум knigostock • Просмотр темы — Алигер Маргарита Иосифовна]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}{{нерабочая ссылка}}&lt;/ref&gt;'''Маргарита ИосифовнаА лигер''' (тыуғандағы амилияһы — '''Зейлигер'''; [[7 октябрь]] [[1915 йыл]], [[Одесса]], Херсон губернаһы, [[Рәсәй империяһы]] — [[1 август]] [[1992 йыл]], Мичуринец ҡасабаһы, [[Мәскәү өлкәһе]], [[Рәсәй Федерацияһы]]) — шағир һәм тәржемәсе, журналист, хәрби корреспондент. Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты ([[1943]]).

== Биографияһы ==
Маргарита Зейлигер Одессала хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған: атаһы, Иосиф Павлович (Иосия Пинхусович) Зейлигер, адвокат практикаһы менән шөғөлләнә, [[Одесса]] ҡалаһының мировой судьялары съезы консультация бюроһы ағзаһы булып тора&lt;ref&gt;Адвокатская контора Иосифа Павловича Зейлигера располагалась по адресу Большая Арнаутская, 54.&lt;/ref&gt; Маргарита химия техникумында уҡып, һөнәре буйынса заводта эшләй. [[1930 йыл]]да, 16 йәшендә, Маргарита Одессала уҡыуын ташлап, [[Мәскәү]]гә юллана. Институтҡа имтихан тота алмай һәм фатир яллай, ОГИЗ китапханаһына һәм завод гәзитенә эшкә инә. [[1933 йыл]]да беренсе тапҡыр матбуғатта — «Огонек» журналында Алигер исеме аҫтында «Будни» һәм «Дождь» шиғырҙарын баҫтырып сығара. 1934—1937 йылдарҙа М. Горький исемендәге әҙәбиәт институтында уҡый. 1938 йылда [[СССР Яҙыусылар союзы]]на ҡабул ителә.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда блокадала ҡалған [[Ленинград]]та хәрби корреспондент була. [[1942 йыл]]да [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]]-на инә; 1943 йылда үҙенә бирелгән Сталин премияһын Оборона фондына тапшыра.

Маргарита 1955 йылда «Әҙәби Мәскәү» «оттепель» альманахын ойоштороуҙа ҡатнаша. РСФСР Яҙыусылар союзы һәм [[СССР Яҙыусылар союзы]] идаралыҡтарының ағзаһы. «Воскресенье литературное» (1992)у жрналының редколлегия ағзаһы,

Болгар, грузин, йәһүд (идиш), әзербайжан, украина, латыш, үзбәк, венгр, литва, корей телле 40 шағирҙың әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә иткән&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://knigostock.com/viewtopic.php?f=6&amp;t=201 Литературный форум knigostock • Просмотр темы — Алигер Маргарита Иосифовна]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}{{нерабочая ссылка}}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
Үҙенең әҙәби уҡытыусылары тип Владимир Луговской һәм Павел Антокольскийҙарҙы атай, тап улар Маргаританы союздаш республикалар шағирҙарының әҫәрҙәрен тәржемә итергә йәлеп итәләр. Маргарита үҙе [[Пастернак Борис Леонидович|Борис Пастернак]] шиғырҙарын бик һоҡланып уҡый&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Публикация|автор=[[Огрызко, Вячеслав Вячеславович|Огрызко В. В.]]|часть=Несчётный счёт минувших дней|часть ссылка=http://old.litrossia.ru/2009/19/04093.html|часть архив=https://web.archive.org/web/20110807211938/http://www.litrossia.ru/2009/19/04093.html|часть архив дата=2011-08-07|заглавие=Литературная Россия|год=2009|месяц=5|день=15|номер=19}}&lt;/ref&gt;.

Испанияла граждандар һуғышы ([[1937]]) ваҡытында дүрт шағир — Евгений Долматовский, Константин Симонов, Михаил Матусовский һәм Алигер — «героик испан халҡына» шиғри хат ебәрә. Ошо ваҡыттан алып Маргарита Алигер шиғырҙарына [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] иғтибар итә, уға шағирәнең шиғырҙары бик ныҡ оҡшай. 1939 йылда, 24 йәшендә, Алигер тәүге хөкүмәт наградаһын — [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет билдәһе» орденын]] ала.

Үҙ шиғриәтендә замандаштарының героик-романтик образдарын тыуҙыра — беренсе биш йыллыҡ энтузиастары: «Год рождения» (1938){{sfn|Алигер I|1938}}, «Железная дорога» (1939){{Sfn|Алигер|1939}} — әҙәбиәт белгестәре фекеренсә, был шиғырҙар Алигерҙың иң юғары кимәлдәге әҫәрҙәре булып тора. Шулай уҡ «Камни и травы» (1940){{sfn|Алигер|1940}} йыйынтығы, «Зима этого года» (1938) поэмаһы киң билдәлелек ала{{Sfn|Алигер II|1938}}, уларҙа автор балаһын юғалтҡан көслө рухлы әсәне маҡтап яҙа. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугирҙәренә һәм тыл эшсәндәренә арнап «Памяти храбрых» (1942){{sfn|Алигер II|1942}}, «Лирика» (1943) шиғри циклдарын яҙа{{Sfn|Алигер|1943}}.

Һуғыш ваҡытының иң эмоциональ әҫәре — «Зима этого года» поэмаһы, унда тәүге балаһын юғалтҡан әсәнең кисерештәре һәм рухи көсө сағылдырылған. Был әҫәрендә Маргарита үҙенең фажиғәләре темаһын да сағылдырған&lt;ref&gt;[http://knigostock.com/viewtopic.php?f=6&amp;t=201 Алигер Маргарита Иосифовна]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}} // Knigostock&lt;/ref&gt;:{{Цитата башы}}
…Меня постигло несчастье, страшнее которого ничего не могло быть, — после долгой тяжёлой болезни умер мой маленький сын. Горе, потрясшее меня, перевернув мою душу, открыло в ней, видимо, новые источники жизненной и творческой энергии, и меня словно что-то швырнуло в работу. Это была бессознательная форма самозащиты, потому что работа, и только она, могла меня поддержать и спасти в то время.
{{Цитата аҙағы}}
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;/blockquote&gt;[[1941 йыл]]дың көҙөндә Алигерҙың ире композитор Константин Макаров-Ракитин Смоленск еренең Ярцево янындағы һуғышта һәләк була. Шағирә ире иҫтәлегенә арнап «Музыка» шиғырын яҙа, был шиғыр Алигер ижадының иң эмоциональ әҫәрҙәренең береһе. Маргарита үҙе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башында ҡамауҙағы [[Ленинград]]ҡа барып, унда хәрби корреспондент булып эшләй.

[[1942 йыл]]да Алигер «Зоя»{{Sfn|Алигер I|1942}} поэмаһын, [[Космодемьянская Зоя Анатольевна|Зоя Космодемьянская]] батырлығына арнап, яҙа. был поэмаһы өсөн улар Сталин премияһы менән бүләкләнә. Сталин үлгәндән һуң уны тәнҡит «посредственный (уртаса)» шағирә тип атай.{{Цитата башы}}
В своей лирике Алигер придерживается середины между личным и политическим, причём ещё в ранних её поэмах современность тематики не была навязчивой, а в поздних перевес на стороне вневременных, вечных тем. Её поэзия близка к прозе, но ни в поэмах, ни в стихотворениях, навеянных путешествиями, повествовательности нет, им присуща скорее описательность и рефлексия. Эта поэзия бедна метафорами, но в целом зачастую символична, как, например, стихотворение «Искусство составлять букеты» (1963), где искусство икебаны становится напоминанием о том, что в поэзии должно оставаться только самое существенное{{Sfn|Казак|1996}}.
{{Цитата аҙағы}}
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt; &lt;cite&gt;[[Казак, Вольфганг|Вольфганг Казак]]&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;Алигер ижадында 1946 йылда баҫылған «Твоя победа» поэмаһы айырым урын биләп тора{{Sfn|Алигер|1946}}. Унда ул беренсе тапҡыр ҡыуылып йөрөүсе йәһүд халҡының яҙмышы темаһына мөрәжәғәт итә. Поэма өсөн ул ҡаты тәнҡиткә дусар була һәм әҫәре артабан поэманан өҙөктәр итеп кенә баҫтырыла. 1940—1950 йылдарҙа был әҫәре ҡулъяҙмаларҙа ғына фрагмент сифатында тарала. Михаил Рашкован үҙенең «Ответ М. Алигер» шиғырын уның шиғырына яуап итеп яҙа, был шиғыр ҙа бары тик ҡулъяҙма сифатында тарала&lt;ref&gt;''Колчинская Е.'' [http://www.netzulim.org/R/OrgR/Articles/Stories/Rashkovan.html Как отозвалось слово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130080109/http://www.netzulim.org/R/OrgR/Articles/Stories/Rashkovan.html |date=2011-01-30 }} // Уцелевшие в Холокосте&lt;/ref&gt;.

М. Алигер Арчибалд Маклиш, [[Пабло Неруда]], Эдна Сент-Винсент Миллей, Эдуардас Межелайтис, Ханс Магнус Энценсбергер, [[Десанка Максимович]]&lt;nowiki/&gt;тарҙың һәм башҡа әзербайжан, америка, серб, үзбәк, украин шағирҙары шиғриәтен тәржемә итә. Тәржемә эшмәкәрлеге өсөн Халыҡ-ара П. Неруда премияһы менән бүләкләнә (1989).

== Бүләктәре ==
* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1943) — «Зоя» (1942) поэмаһы өсөн, премияһын Ҡыҙыл Армия фондына тапшырған.
* АПН-ың Пабло Неруда исемендәге Халыҡ-ара премияһы (1989) тәржемә эшмәкәрлеге өсөн
* 2-се дэрэжэ [[Ватан һуғышы ордены]] (11 март 1985)
* Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (8 октябрь 1965, 16 ноябрь 1984)
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (7 октябрь 1975)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе»]] ордены(31 ғинуар 1939)
* 1-се дәрәжә «Кирилл һәм Мефодий» ордены (1975)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»]] миҙалы
* [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы]]

Шағирә хөрмәтенә Кунашир утрауындағы бер күл уның исеме менән аталған.

== Ғаиләһе ==
Йәш Маргаританың беренсе мөхәббәте — шағир Ярослав Смеляков, шағирә уның менән «Огонек» журналының әҙәби түңәрәгендә таныша&quot;&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;/&gt;. Алигерҙың ғашиҡ булыусан натураһын билдәләп, уның биографтары, Маргаританың Алексей Фатьянов, Николай Тихонов, Арсений Тарковский менән романдары булған, тип әйтәләр&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;. Маргарита тәүге тапҡыр [[1937 йыл]]да ғына кейәүгә сыға, бер аҙҙан был ғаиләгә [[Мәскәү]]ҙең Миусс майҙанындағы композиторҙар йортонан фатир бирәләр. Фронтта һәләк булған ире композитор Константин Дмитриевич Макаров-Ракитин менән никахтан (1912—1941) улы Дмитрий (1937—1938, сабый саҡта мәрхүм була) һәм ҡыҙы Татьяна (1940—1974) тыуған, һуңынан ул — шағирә һәм тәржемәсе, лейкемия ауырыуынан үлә. Ейәнсәре (Татьянаның ҡыҙы) — Коваленкова Анастасия (тыуған 1968), рәссам. Кесе ҡыҙҙары — Мария Алигер-Энценсбергер — Алигерҙың Александр Фадеевтан 1943 йылдың 28 июлендә тыуған (яҙыусы ул уҡ ваҡытта актриса Ангелина Степанова менән никахта торған булған). Шағирә немец шағиры Ханс Магнус Энценсбергерға иргә сыға һәм уның менән оҙаҡ ваҡыт [[Лондон]]да йәшәй, шулай уҡ тәржемә менән шөғөлләнә, 1991 йылғы август фетнәһе көндәрендә Рәсәйгә килә, тыуған иленә бөтөнләйгә күсеп ҡайтырға йыйына, әммә [[Бөйөк Британия]]ға кире ҡайтҡас, [[1991 йыл]]дың [[6 октябрь|6 октябре]]ндә ауыр депрессия өйәнәге ваҡытында үҙ-үҙенә ҡул һала [сығанағы 732 көн күрһәтелмәгән].

Алигерҙың һуңғы ире КПСС Үҙәк Комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире урынбаҫары, әҙәбиәтсе, фронтовик Черноуцан Игорь Сергеевич (1918—1990) була&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101001053302/http://moscow-tombs.narod.ru/1990/chernoutsan_is.htm Московские могилы. Черноуцан И. С.]&lt;/ref&gt;.

Алигер бөтә балаларынан һәм ирҙәренән һуң вафат була.

(Атаһының ағаһы) — инженер-технолог Мирон Павлович (Меер Пинхусович) Зейлигер (1874—?), математика фәндәре кандидаты; уның ҡатыны, Зейлигер Полина Давыдовна, табип&lt;ref&gt;[http://www.citywalls.ru/house4965.html Доходный дом М. П. Зейлигера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150705093320/http://www.citywalls.ru/house4965.html |date=2015-07-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dommuseum.ru/index.php?m=dist&amp;pid=5413 Дом-музей Марины Цветаевой]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://j-roots.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=284&amp;Itemid=284 Список студентов Новороссийского университета (Мирон Пинхусович Зейлигер)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308065333/http://j-roots.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=284&amp;Itemid=284 |date=2016-03-08 }}&lt;/ref&gt;. Икенсе ағаһы — медицина фәндәре докторы Герш Пинхусович Зейлигер (1858—?); уның улы — Зейлигер Николай Григорьевич (1904—1937), социал-демократ, күп тапҡырҙар ҡулға алына, атып үлтерелә.

== Үлеме ==
[[Файл:Peredelkino_Cemetery_20180805_074626.jpg|справа|мини|393x393пкс]]
Маргарита Алигер 1992 йылдың 1 авгусында үҙ дачаһында, Мичуринец ҡасабаһынан алыҫ түгел тәрән канауға йығылып төшөп, бәхетһеҙ осраҡ һөҙөмтәһендә һәләк була. [[1992 йыл]]дың 5 авгусында «Литературная газета» баҫмаһында некролог баҫыла. Уға 25 билдәле яҙыусы һәм шағир ҡул ҡуйған, улар араһында — Андрей Вознесенский, Евгений Евтушенко, Евгений Долматовский, Лидия Либединская, Булат Окуджава, Лев Разгондар бар.

Переделкино зыяратында ҡыҙҙары янында ерләнгән.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|colwidth=30em}}

== Библиография ==
* {{H|Алигер I|1938|Год рождения, 1938}}
* {{H|Алигер II|1938|Зима этого года, 1938}}
* {{H|Алигер|1939|[http://poetrylibrary.ru/stixiya/tem-ne-menee.html Железная дорога], 1939}}
* {{H|Алигер|1940|Камни и травы, 1940}}
* {{H|Алигер I|1942|[http://er3ed.qrz.ru/aliger-zoya.htm Зоя], 1942}}
* {{H|Алигер II|1942|Памяти храбрых, 1942}}
* {{H|Алигер|1943|Лирика, 1943}}
* {{H|Алигер|1944|Стихи и поэмы. 1935—1943. М., 1944}}
* {{H|Алигер|1945|Сказка о правде, 1945}}
* {{H|Алигер|1946|[http://er3ed.qrz.ru/aliger-twoya.htm Твоя победа], 1946}}
* {{H|Алигер|1953|Ленинские горы, 1953}}
* {{H|Алигер|1957|Из записной книжки, 1957}}
* {{H|Алигер|1962|Несколько шагов, 1962}}
* {{H|Алигер|1971|Зоя. Поэмы и стихи, 1971}}
* {{H|Алигер|1975|Стихи и проза. В 2 т., 1975}}
* {{H|Алигер|1980|Тропинка во ржи. Статьи, 1980}}
* {{H|Алигер|1981|Четверть века, 1981}}
* {{H|Алигер|1984|Собр. соч. В 3 т., 1984}}

'''Маргарита Алигер тураһында'''

* {{H|Казак|1996|{{Книга:Казак В.: Лексикон русской литературы XX века}}}}

== Һылтанмалар ==
* {{ЭЕЭ|10141|Алигер Маргарита}}
* [http://poetrylibrary.ru/stixiya/aliger.html Маргарита Алигер]
* [http://www.lechaim.ru/ARHIV/98/medovar.htm Л. Медовар. Маргарита Алигер: жизнь в литературе]
* [http://er3ed.qrz.ru/aliger.htm Маргарита Алигер. Стихи. Поэмы. Биография. Фото.]
* [https://web.archive.org/web/20130129125411/http://www.perelmuterverlag.de/page5.html Библиография переводов на немецкий язык]
* [http://ru-poetry.ru/aliger Маргарита Иосифовна Алигер, Русская классическая поэзия]
* Городецкая, Алёна. Комплекс советской отличницы (неопр.). Jewish.ru (4 октября 2017). Дата обращения 10 октября 2017.
{{^}}{{ВП-порталдар|Литература|Персоналии|СССР}}

[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Псевдоним аҫтында билдәле булған әҙиптәр]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Кирилл һәм Мефодий ордены кавалерҙары (БХР)]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 40 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Рәсәйҙең XX быуат шағирҙары]]
[[Категория:СССР шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат тәржемәселәре]]
[[Категория:Рәсәй тәржемәселәре]]
[[Категория:СССР тәржемәселәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]]
[[Категория:Мәскәү өлкәһендә вафат булғандар]]
[[Категория:1992 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1 августа вафат булғандар]]
[[Категория:Одессала тыуғандар]]
[[Категория:1915 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>lc3p8fi8reggmm1ociyk5gdiedog91g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александров Кирилл Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162732</id>
    <revision>
      <id>1299545</id>
      <parentid>1148301</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T02:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9406" sha1="irkz0hep4zjhi8plq72stij52p0uea3" xml:space="preserve">{{ФШ|Александров}}
{{Ук}}
'''Александров Кирилл Сергеевич''' ({{Дата|9|1|1931|1}}, [[Санкт-Петербург|Ленинград]] — {{Дата|10|7|2010|1}}, Алушта&lt;ref&gt;[http://krsk.sibnovosti.ru/incidents/112752-skonchalsya-odin-iz-osnovateley-krasnoyarskogo-akademgorodka Скончался один из основателей красноярского Академгородка] // «Сибирское Агентство Новостей», 13 июля 2010 года&lt;/ref&gt;) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-физигы, кристаллография һәм кристаллофизика өлкәһендәге белгес, СССР Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы, (1984), физика-математика фәндәре докторы, профессор.

== Биографияһы ==
Кирилл Сергеевич Александров 1931 йылдың 9 ғинуарында [[Ленинград]]та тыуған. [[1954 йыл]]да Ленинград электротехник институтын тамамлай. [[1954 йыл]]дан [[1958 йыл]]ға тиклем СССР Фәндәр академияһының Кристаллография институтында эшләй. [[1958 йыл]]дан [[2010 йыл]]ға тиклем СССР ФА Л. В. Киренский исемендәге физика институтының Себер ([[Красноярск]]) бүлексәһендә эшләй, [[1968 йыл]]дан— директор урынбаҫары, [[1981 йыл]]дан [[2003 йыл]]ға тиклем — директор. [[1971 йыл]]дан — шулай уҡ Красноярск университеты профессоры, кафедра мөдире.

СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1972), СССР Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1984).

2010 йылдың 10 июлндә вафат була. Троекуров зыяратында ерләнгән (7г участкаһы)&lt;ref&gt;Александров Кирилл Сергеевич (1931—2010) (могила на Троекуровском кладбище).  // Сайт «Московские могилы». &lt;small&gt;Дата обращения 16 марта 2018.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Эштәре кристаллография һәм кристаллофизикаға ҡарай (анизотроп мөхиттең һығылмалылығы, сегнетоэлектриктар физикаһы, кристалдарҙа фазаға күсеү). Бер төрлө һәм анизотроп ҡаты есемдәргә симметрия күҙлегенән берҙәм ҡарашты үҫтерә. Кристалдарҙа һығылмалы тулҡындарҙың таралыуының беренсе тапҡыр ультратауышын тикшерә, эске конус рефракцияһының күренешен, һығылмалы тулҡындарҙың поляризация яҫылығы әйләнеүен һ.б. өйрәнә. Минералдар һәм тау тоҡомдарының тау тоҡомдары барлыҡҡа килтергән үҙенсәлектәрен тикшерә.

Бер рәт сегнетоэлектриктар өсөн спонтан полярлашыуҙың барлыҡҡа килеү механизмын асыҡлай, тайпылыш тибының үткәүелен, перовскиттар ғаиләһендә мөмкин булған фаза күсештәрен анализлай. Сегнетоэлектриктарҙың яңы ғаиләһе булыуын фаразлай. Рәсәй ФА сегнетоэлектриктар һәм диэлектриктар физикаһы буйынса Ғилми советының рәйесе, РФА Себер бүлексәһенең физика-техника фәндәре буйынса берләшкән ғилми советы ағзаһы, «Кристаллография», «Физика твердого тела», «Автометрия» журналдарының, халыҡ-ара Ferroelectrics, Ferroelectrics Letters, Phase Transition журналдарының мөхәрририәт ағзаһы.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* ''Беликов Б. П., Александров К. С., Рыжова Т. В.'' Упругие свойства породообразующих минералов и горных пород. — М.: Наука, 1970.
* ''Александров К. С., Безносиков Б. В.'' Структурные фазовые переходы в кристаллах (семейство сульфата калия). — Новосибирск: Наука, 1993.
* ''Александров К. С., Безносиков Б. А.'' Перовскитоподобные кристаллы. — Новосибирск: Наука, 1997.
* ''Александров К. С., Продайвода Г. Т.'' Анизотропия упругих свойств минералов и горных пород. — Новосибирск: Из-во СО РАН, 2000.
* ''Александров К. С., Безносиков Б. В.'' Перовскиты. Настоящее и будущее. (Многообразие прафаз, фазовые превращения, возможности синтеза новых соединений). — Новосибирск: Издательство СО РАН, 2004.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (1974).
* ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1981, 1986).
* СССР-ҙың дәүләт премияһы (1989) — яңы материалдар тикшереү һәм улар нигеҙендә яңы приборҙар төҙөүе өсөн (авторҙашлыҡта).
* Рәсәй Фәндәр академияһының Е. С. Федоров исемендәге премияһы (1997).
* [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] (2002)&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;707724 Указ Президента Российской Федерации от 14 января 2002 года № 36 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Храмов Ю. А.: Физики. Александров Кирилл Сергеевич. с. 9.
* Л. М. Барков, Б. К. Вайнштейн, Э. П. Кругляков, А. В. Ржанов, Д. Д. Рютов, В. И. Симонов, A. Н. Сирийский, Л. А. Шувалов, Б. В. Чириков. [http://ufn.ru/ru/articles/1991/1/g/ Кирилл Сергеевич Александров (К шестидесятилетию со дня рождения)]. — УФН, Т.161, № 1 (1991).
* А. Л. Асеев, В. В. Власов, А. П. Деревянко, В. В. Кулешов, В. П. Мельников, В. И. Молодин, В. Н. Пармон, Р. З. Сагдеев, А. Н. Скринский, В. М. Фомин, В. Ф. Шабанов, Ю. И. Шокин.'' [http://ufn.ru/ru/articles/2011/3/h/ Памяти Кирилла Сергеевича Александрова]. — УФН, Т.181, № 3, с. 337 (2011)

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120730041948/http://kirensky.ru/person/cv/aks.htm Страница на сайте Института физики им. Киренского]
* {{Сотрудник РАН|309|Кирилла Сергеевича Александрова}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2010 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:10 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1931 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:Физиктар]]
[[Категория:Ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса физиктар]]</text>
      <sha1>irkz0hep4zjhi8plq72stij52p0uea3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авдеенко Александр Остапович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164026</id>
    <revision>
      <id>1299528</id>
      <parentid>1252034</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T23:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28721" sha1="m8z5t6aurgvzpvxre1zzwztwkktjn1l" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Александр Остапович Авдеенко''' ([[1908 йыл|1908]]—[[1996 йыл|1996]]) — СССР һәм Рәсәй [[проза]]игы, публицист, драматург, киносценарий яҙыусы.

== Биографияһы ==
Александр Отсапович  Авдеенко 1908 йылдың 8 (21) авгусында   ҡасабала (хәҙер ҡала Макеевка, [[Донецк өлкәһе]], [[Украина]]) эшсе-шахтер ғаиләһендә тыуған. Бала сағында ҡарауһыҙ булған, һуңынан Донбасс шахталарында, Макеевкала  «Унион» заводында эшләй.  Һуңынан [[Магнитогорск]]та И.В. Сталин исемендәге Магнитогорск металлургия заводы төҙөлөшөндә — паровоз машинисы ярҙамсыһы булып эшләй. «Буксир» әҙәби төркөмө ағзаһы була .

[[1933 йыл|1933]] йылда оло әҙәбиәттә дебюты була: [[Максим Горький|Горький]]  «XVI йыл» альманахында, ә һуңынан «Профиздат» һәм «Совет әҙәбиәте» «Я люблю» романы баҫылып сыға. Яҙыусыларҙың И.В. Сталин исемендәге Беломор-Балтик каналына сәфәрҙә ҡатнаша.  Авдеенконың Беломор-Балтик каналына сәйәхәте хаҡындағы  китабының тиражы (ул режим өөсөн  яракһыҙ булған нескәлектәрҙе  һәм күҙәтеүҙәрҙе үҙ эсенә алған) тартып алына һәм юҡҡа сығарыла&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=iwBQAwAAQBAJ&amp;pg=PT409 Судьбы учёных в сталинских спецтюрьмах]&lt;/ref&gt;, һуңыраҡ һаҡланып ҡалған экземпляры Үҙгәртеп ҡороу осоронда  «Знамя» журналында яңынан баҫылып сыға. Съезда М.Горький сығыш яһап, «Я люблю» әҫәрен китап һөйөүселәр араһында яратҡан китаптар иҫәбендә тороуын әйтә

&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;.
&lt;/blockquote&gt;[[Мәскәү]]ҙә йәшәй,  Әҙәбиәт институтында уҡый.  «Правда» гәзитендә эшләй.  Яңы «Столица» («Судьба») романын [[Максим Горький]] тәнҡитләй.  [[1936 йыл]]да  [[Серго Орджоникидзе]] тәҡдиме буйынса  Донбассҡа күсә, Макеевкала йәшәй, яңы «Государство это я»  романы өҫтөндә эшләй (1938 тамамланған, баҫылмаған), Макеевка ҡала советы һәм Бөтә Украины съездары советы депутаты итеп һайлана. 1939 йылда  «Правда» гәзитенең махсус корреспонденты булараҡ СССР-ға ҡушылған Көнбайыш Украинаға сәфәр ҡыла

[[1940 йыл]]да Авдеенконың сценарийы буйынса «Закон жизни» фильмы төшөрөлә&lt;ref&gt;Сделан разбор фильма [https://vk.com/tov_krasnov товарищем Красновым] на len.ru 12.02.2019.&lt;/ref&gt;,  совет студент йәштәренә ялғанлау тип  партия матбуғатында  тәнҡиткә  дусар була&lt;ref&gt;[http://ru.local.co.il/EventPage.asp?nav=3,20,2,3,28624 LocalRu Личности и история — «Закон жизни» и жизнь вне закона] {{dead link|число=12|месяц=10|год=2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Константин Симонов]].'' [http://hrono.ru/libris/lib_s/simonov12.php Глазами человека моего поколения. Размышления о И. В. Сталине. 17 марта 1979 года]&lt;/ref&gt;. Авдеенко  [[СССР Яҙыусылар союзы]]нан  сығарыла, «Правда» гәзитенән бушатыла.  Авдеенко ижадын тар-мар итеүселәр: Үҙәк Комитет секретарҙары [[Жданов Андрей Александрович|Жданов]]  һәм [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]], яҙыусылар Николай Асеев, Николай Погодин, Александр Фадеев.&lt;ref&gt;А.Авдеенко. Отлучение // Знамя № 4, 1989.-С.99-106&lt;/ref&gt; Шунан һуң ер ҡаҙыу машинаһы машинисының ярҙамсыһы булып шахтаға эшкә килә.  [[1941йыл]]да, по его улының хәтирәләре буйынса,  Авдеенконы фронтҡа үҙ ирке менән алмайҙар, сөнки ул әле сәйәси составта иҫәпләнгән, ә рядовой булыу өсөн бер нисә ай көтөргә кәрәк була.  Миномет училищеһын тамамлап, ул хәрәкәттәге армияға тик 1942 йылда ғына эләгә. Авдеенконың улы һөйләүе буйынса, атаһы фронт гәзиттәре өсөн  яҙа башлай,«Ҡыҙыл йондоҙ» гәзитенә очерктар ебәрә, әммә был да уңышһыҙлыҡҡа тарый була, тик береһен генә  «Искупление кровью» (штрафбатта батырлыҡ күрһәткән элекке офицер тураһында)  очеркын  — гәзит мөхәррире  [[Давид Ортенберг]]  тәүәкәллек итеп баҫтыра.{{Прояснить2||комментарий=}}Сталинға хәбәр ебәрәләр. Һәм төндә Сталин  телефон аша: «Баҫтырып сығарығыҙ. Авдеенко үҙ ғәйебен юйҙы»,- тип әйтә.&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://izvestia.ru/news/339947 Сын отвечает за отца // Известия]&lt;/ref&gt;
{{Цитата башы}}
Шулай итеп атай әҙәбиәткә әйләнеп ҡайта, аҙаҡ күп китаптар яҙа. Әммә социализм идеяларына ныҡ ышанған кеше өҫтөнән ғәҙелһеҙ язалауҙы кисерә алмай. Сталиндың ҡылыҡтары тураһында дөрөҫлөктө белгәнгә тиклем,  ул Сталинға инанған. Бер ваҡыт йөрәк өйәнәгенән һуң, ул тағы Сталин тураһында һөйләй башлай. Мин уға: «Атай, уны ебәр, үҙең тураһында уйла» тип әйттем. Ул былай тип яуап бирҙе: «Эйе, дөрөҫ әйтәһең. Ләкин мин уны кисерә алмайым».&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;{{Цитата аҙағы}}&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;[[1942 йыл|1942]]—[[1945 йыл]]дарҙа — фронтта  131-се дивизияның  «За Отчизну» дивизияһы гәзитендә, һуңынан «Сын Родины» гәзитенең хәрби хәбәрсе вазифаһында була,  башҡа гәзиттәр, шулай уҡ  «Красная звезда» гәзите өсөн мәҡәләләр һәм очерктар яҙа.  Ленинград блокадаһын өҙөүҙә ҡатнаша. 1944 йылда «Новый мир» журналында «Большая семья» романы баҫылып сыға. Һуғышты [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]] дәрәжәһендә тамамлай&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.redstar.ru/2010/05/12_05/5_05.html|title=Оружием Слова&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2012-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190213005854/http://www.redstar.ru/2010/05/12_05/5_05.html|archivedate=2019-02-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213005854/http://www.redstar.ru/2010/05/12_05/5_05.html |date=2019-02-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[1943 йыл|1943]]да  яңынан [[СССР Яҙыусылар союзы]]на ҡабул ителә,  тәҡдимде Николай  Тихонов  һәм Константин Симонов бирә. «Огонек» журналының махсус корреспонденты була. 1944 йылда  фронтҡа йәнә Коммунистар партияһына ҡабул ителә&lt;ref&gt;А.Авдеенко. Отлучение // Знамя № 4, 1989.-С.132&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, [[1955 йыл]]да  [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]]-ҡа теркәлә) 

[[1996 йыл]]да Мәскәүҙә вафат була.  Переделкино зыяратында ерләнә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100929222943/http://moscow-tombs.narod.ru/1996/avdeenko_ao.htm Московские могилы. Авдеенко А.О]&lt;/ref&gt;.

* ҡатыны — Любовь Звеняцкая-Авдеенко (1917—2002), Донбасс эшсеһе ғаиләһендә тыуған.
* улы — Александр Авдеенко (1937—2011), Рәсәй журналисы,  «Экран и сцена» «журналының баш мөхәррире &lt;ref&gt;[http://www.moscow-tombs.ru/2011/avdeenko_aa.htm Могила А. А. Авдеенко]&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
Александр Авдеенко ҡырҡтан ашыу китап авторы булып тора. Александр 15 халыҡтар теленә тәржемә ителгән әҫәрҙәре авдеенко [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]], шулай уҡ [[Инглиз теле|инглиз]], [[Ҡытай теле|ҡытай]] һәм [[венгр теле]]. Тәнҡитсе һәм публицист булараҡ, ул гәзитендә баҫылған «Совет мәҙәниәте», «[[Правда (гәзит)|Дөрөҫ]]» журналы һәм «Советский экран» һәм «Байраҡ».

== Библиография ==
{{Колонки|3|мал=да}}

=== Романдары ===
* «В поте лица своего»
* «Дунайские ночи»
* «По следам невидимок»
* «Судьба» (1936)
* «Труд»
* «Чёрные колокола»
* «Это твой свет» ''(переработанное и дополненное издание романа «Труд»)''
* «Я люблю» (1933)

=== Повестары ===
* «В пограничном небе»
* «Горная весна»
* «Жигули вы мои, Жигули»
* «Застава твоего имени»
* «Искупление кровью»
* «Над Тиссой»
* «Свидание с Магниткой» ''(документальная повесть)''
* «Следопыт» ''(документальная повесть)''
* «Солдаты и солдатки»

=== Хикәйәләр циклы ===
* «Вера, Надежда, Любовь»

=== Пьеса ===
* Ровесники

=== Китап баҫмалары ===
# [[1933]] — Я люблю (роман). — [[Москва]], «Советская литература», 215 с.
# [[1933]] — Я люблю (роман, 2-е издание). — [[Москва]], Профиздат.
# 1934 — История рыжего Никанора. — М., ГИХЛ.
# 1934.- Потомок сумасшедшего Никанора. — М., ГИХЛ
# 1934 — Я люблю М., ГИХЛ. (Роман-газета)
# 1935 — Я люблю.- М., Гослитиздат, 214 с.
# 1935 — Я люблю. — М., Гослитиздат, 268 с.
# 1935 — Я люблю. — Л., Молодая гвардия
# 1935 — Я люблю. — Свердловск
# 1936 — Сто дней. М., Жургаз
# [[1936]] — Я люблю (роман). — [[Минск]], Государственное издательство Белоруссии, 222 с.
# [[1936]] — Судьба (роман). — [[Москва]], Гослитиздат, 224 с., 15 000 экз
# 1936 — Судьба. — Свердловск, 1936
# 1936 — Я люблю. Л., Гослитиздат
# 1936 — Я люблю. — Иркутск
# 1936 — Я люблю. — Хабаровск
# 1937 — Я люблю. — М., Гослитиздат
# 1946 — Дневник моего друга. М.-Л., Детгиз, 136 с., 30 000 экз.
# [[1951]] — Труд (роман). — [[Москва]], Профиздат, 616 с. Художник: К. Кащеев. Тираж: 45000 экз.
# 1952 — Труд. — Сталино.
# [[1954]] — Дорога на Верховину (очерк). — [[Москва]], Молодая гвардия, 120 с., 90 000 экз.
# 1954 — Над Тиссой. М., Детгиз
# [[1954]] — Над Тиссой (повесть). — [[Москва]], Воениздат
# 1955 — Над Тиссой. М., Детгиз
# [[1955]] — Горная весна (повесть). — [[Москва]], Детгиз, 184 с. Серия «Новинки детской литературы», № 77. Тираж: 165000 экз.
# [[1955]] — Над Тиссой (повесть). — [[Москва]]. Воениздат.
# [[1956]] — Горная весна (повесть). — [[Москва]], Воениздат, 478 с. Художник: Ю. Ребров. Серия «Библиотечка военных приключений».
# [[1956]] — Над Тиссой (Из пограничной хроники). — [[Москва]], Профиздат, 528 с. Художник Д. Н. Домогацкий. Тираж: 90000 экз.
# [[1956]] — Над Тиссой. Горная весна (повести). — [[Ташкент]], объединённое издательство «Кзыл Узбекистан», «Правда Востока» и «Узбекистони сурх», 608 с. Художник: В. Силевяков. Тираж: 45000 экз.
# [[1957]] — Горная весна (повесть). — [[Москва]], Воениздат, 478 с. Художник: Ю. Ребров. Серия «Библиотечка военных приключений».
# [[1957]] — Над Тиссой (из пограничной хроники). — [[Москва]], Профиздат, 526 с. Тираж: 75000 экз.
# 1957 — Над Тиссой. М., Воениздат,
# 1957 — Над Тиссой. Чкалов.
# 1957 — У Карпатского костра. М., Детгиз
# 1958 — Я люблю. — Москва, «Советская Россия», 340 с.
# [[1959]] — Над Тиссой (повесть). — [[Минск]].
# [[1959]] — Над Тисою. — [[Ужгород]], Закарпатське обласне видавництво.
# 1959 — Я люблю. — М., Советская Россия
# [[1960]] — Это твой свет (роман). — [[Москва]], «Советская Россия», 535 с. Тираж: 100000 экз.
# [[1962]] — Вера, Надежда, Любовь (повести, рассказы и очерки о войне). — [[Москва]], Воениздат, 510 с. Тираж: 100000 экз.
# [[1963]] — Чёрные колокола (роман). — [[Москва]], «Советская Россия», 320 с. Тираж: 300000 экз.
# [[1963]] — Дунайские ночи (роман). — [[Москва]], Воениздат. Серия «Военные приключения». 720 с., 300 000 экз.
# 1963 — Дунайские ночи. М., Советская Россия
# [[1964]] — Чёрные колокола (роман). — [[Москва]], Воениздат, 318 с. Тираж: 65000 экз.
# 1964 — Чёрные колокола. — М., Советская Россия
# 1967 — Я люблю. М., Советская Россия.
# [[1970]] — Вся красота человечества. Фронтовой дневник. — [[Москва]], «Советская Россия», 396 с. Художник: И. Махов. Тираж: 50000 экз.
# [[1971]] — Жигули вы мои, Жигули (повесть). — [[Москва]], Детская литература.
# [[1971]] — Путешествие с другом (волжский дневник). — [[Москва]], Профиздат, 251 с. Тираж: 75000 экз.
# [[1972]] — По следам невидимок (роман). — [[Москва]], Воениздат, 400 с. Художник: П. Борисов. Тираж: 100000 экз.
# [[1972]] — Следопыт (документальная повесть). — [[Москва]], «Советская Россия», 349 с. Тираж: 100000 экз.
# [[1975]] — Свидание с Магниткой (документальная повесть). — [[Москва]], «Советская Россия», 96 с. Серия «Писатель и время». Серия «Письма с заводов и строек». Тираж: 30000 экз.
# 1975 — По следам невидимок. — М., Воениздат
# [[1976]] — Вся красота человечества. Слово о войне и мире (дилогия). — [[Москва]], Воениздат, 520 с. Художник: Д. Громан. Тираж: 100000 экз.
# [[1977]] — Войди в огонь, в котором я горю (слово о Магнитке). — [[Москва]], «Советский писатель», 374 с. Тираж: 50000 экз.
# [[1977]] — Граница (из пограничного дневника писателя). — [[Москва]], «Советская Россия», 284 с. Художник: А. Плаксин. Тираж: 100000 экз.
# [[1978]] — Граница (из пограничного дневника писателя). — [[Киев]], «Дніпро», 234 с. Авторизованный перевод С. Оноприенко.
# [[1978]] — По следам невидимок (роман). — [[Ереван]], «Советакан грох», 496 с. Перевод А. Шарурян.
# [[1979]] — В поте лица своего (роман). — [[Москва]], «Советский писатель», 383 с. Художник: В. Муравьёв. Тираж: 30000 экз.
# [[1979]] — Граница (повести). — [[Москва]], Воениздат, 351 с. Тираж: 65000 экз.
# [[1979]] — Я люблю (роман, книги 1 и 2). — [[Москва]], «Советская Россия», 634 с. Тираж: 100000 экз.
# [[1981]] — Застава твоего имени (повесть). — [[Москва]].
# [[1982]] — По следам невидимок (роман). — [[Тбилиси]], «Мецниереба», 447 с. Перевод В. Ахаладзе.
# [[1982]]—[[1983]] — Собрание сочинений (в 4 томах). — [[Москва]], «Художественная литература».- 100 000 экз.
# [[1987]] — Над Тиссой (повести). — [[Таллин]], «Ээсти раамат», 437 с. перевод Х. Тийдуса. Художник: А. Кютт.
# [[1989]] — Отлучение (книга воспоминаний)
# [[1991]] — Наказание без преступления (воспоминания). — [[Москва]], «Советская Россия», 335 с. Тираж: 100000 экз. ISBN 5-268-01225-8
# [[1994]] — Над Тиссой. Горная весна (повести). — [[Ростов-на-Дону]], «Проф-пресс», 600 с.
# [[1994]] — Над Тиссой (из пограничной хроники). — [[Москва]], Воениздат, 384 с.
# [[2004]] — Над Тиссой. — Москва, «Вече». ISBN 5-9533-0496-X. Серия «Военные приключения».
# [[2005]] — Дунайские ночи (роман). — [[Москва]], «Вече», 352 с. Тираж: 5000 экз. ISBN 5-9533-0552-4. Серия «Военные приключения».
{{Конец кол}}

== Фильмографияһы ==

# [[1936 йыл|1936]] — Я люблю ([[Драма (жанр)|драма]]). Сценарист: '''А. Авдеенко'''. Режиссёр: Л.&amp;amp;nbsp;Д.&amp;amp;nbsp;Луков.
# [[1940 йыл|1940]] — Закон жизни ([[Драма (жанр)|драма]]). Сценарист: '''А. Авдеенко'''. Режиссёры: Б.&amp;amp;nbsp;Г.&amp;amp;nbsp;Иванов, А.&amp;amp;nbsp;Б.&amp;amp;nbsp;Столпер.
# [[1958 йыл|1958]] — Над Тиссой (детектив). Режиссёр: Д.&amp;amp;nbsp;И.&amp;amp;nbsp;Васильев.

== Наградалары ==

* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1.6.1944)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе» ордены]] ([[1969 йыл|1969]])
* ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1969 йыл|1969]], [[1978 йыл|1978]])  
* I [[Ватан һуғышы ордены|дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] (25.5.1945; II дәрәжә Ватан һуғышы орденына тәҡдим ителә)
* «СССР-ҙың дәүләт сиген һаҡлауҙа батырлығы өсөн» ([[1955 йыл|1955]])
* Дәүләт именлеге комитетының һәм  «Советская культура» гәзитенең 3-сө премияһы

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

# Иовик а, в. ефимов «Магнитка Менән айырылып ла мин...». — «Көнбайыш-Көнсығыш Альянс» ([[Магнитогорск]]), [[2008 йыл|2008]], № 9, с. 42-43.
# А. Иовик, бер ефимов в. телмәр — тормош һәм бөтә (в пафосын сағылдырған шәхси [[Сталин Иосиф Виссарионович|сталин]] дәүере). — «Металл магнитогорск», [[29 февраль]] [[2008 йыл|2008]], б. 12. — [http://magmetall.ru/pdf/2008-02-29_12.pdf Веб-һылтанмалар]
# А. Иовик, ҡан ефимов в искупление. — «Металл магнитогорск», [[12 июль]] [[2008 йыл|2008]], б. 12.
# Казак В. Лексиконы XX быуат рус әҙәбиәте = ab 1917 lexikon der russischen literatur / [пер.].  — М. : РИК «Мәҙәниәт», 1996.  — XVIII, 491, [1] с. — 5000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-8334-0019-8&lt;/nowiki&gt;.
# Әҙәби ҡыҫҡаса энциклопедия. 1 шул. — [[Мәскәү]], [[1962 йыл|1962]].
# Рус совет яҙыусыһы-прозаик (библиографик күрһәткес). 1 шул. — [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[1959 йыл|1959]].
# Әҙәби селивановка һуғыш аллаһы. — [[Мәскәү]], [[1959 йыл|1959]].
# Әҙәби Урал (биобиблиографический ҡыҫҡаса белешмә). — [[Силәбе]], Көньяҡ-Урал китап нәшриәте, [[1988 йыл|1988]], 7 с.

== Һылтанмалар ==

=== Әҫәрҙәре ===

* [http://www.fictionbook.ru/en/author/avdeenko_aleksandr_ostapovich/ Произведения Александра Авдеенко на сайте «FictionBook»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420001644/https://fictionbook.ru/en/author/avdeenko_aleksandr_ostapovich/ |date=2021-04-20 }}
* [http://fanlib.ru/BooksList.aspx?AuthorId=53dc9433-a083-4713-bb24-82ba09bdb51e Произведения Александра Авдеенко на сайте «ФанЛиб»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420161737/http://fanlib.ru/BooksList.aspx?AuthorId=53dc9433-a083-4713-bb24-82ba09bdb51e |date=2021-04-20 }}
* [http://militera.lib.ru/prose/russian/avdeenko_ao/index.html Роман «Чёрные колокола» на сайте «Военная литература»]
* [http://militera.lib.ru/prose/russian/sb_pogranichnaya_zastava/13.html Повесть «Следопыт» на сайте «Военная литература»]

=== Мәғлүмәт ===

* [http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=1b395f8 Информация о книгах Александра Авдеенко на сайте «Библус»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200917121409/http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=1b395f8 |date=2020-09-17 }}
* [http://magazines.russ.ru/authors/a/avdeenko/ Информация об Александре Авдеенко в «Журнальном Зале»]
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Соцреалист яҙыусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 40 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«За отличие в охране государственной границы СССР» миҙалы менән наградланғандар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:XX быуат сценаристары]]
[[Категория:Рәсәй сценаристары]]
[[Категория:СССР сценаристары]]
[[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат публицистары]]
[[Категория:Рәсәй публицистары]]
[[Категория:СССР публицистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса публицистар]]
[[Категория:XX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:СССР яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1996 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:16 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>m8z5t6aurgvzpvxre1zzwztwkktjn1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аплаксин Андрей Петрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167906</id>
    <revision>
      <id>1299562</id>
      <parentid>990477</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T05:59:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11294" sha1="koj3hnt9847evf2mwvz329eotxiqmod" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Аплаксин Андрей Петрович''' ({{OldStyleDate2|22|июнь|1879|10}}, [[Санкт-Петербург]] — [[21 декабрь]] [[1931 йыл|1931]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — рус архитекторы, граждандар инженеры, рәссам, археолог, реставратор, рус архитектураһы  тарихсыһы, әҙәбиәтсе.

== Биографияһы ==
1898—1904 йылдарҙа  Граждандар инженерҙары институтында уҡый.  1906 йылда Павловка хәрби училищеһын тамамлай. Гвардия  подпоручигы дәрәжәһендә запасҡа китә.

Санкт-Петербург дини консисторияһында эшләй ([[1900 йыл|1900]] йылдарҙа).

Санкт-Петербург епархияһы архитекторы (1906—1914 йй.). [[Санкт-Петербург]]тағы Сампсониевск һәм Ҡазан соборҙарын реставрациялаған. 

[[1914]]—[[1928]] — хәрби хеҙмәттә. Мәскәүҙә эшләй, хәрби һәм тимер юл төҙөү менән шөғөлләнә.

[[1928]]—[[1931]] йылдарҙа — Ғилми институтының педагогика уҡытыусыһы,

1930 йылдың авгусынан алып 1931 йылдың декабренә тиклем — «Экспортлес» акционерҙар йәмғиәтенең баш инженеры.

[[Ленинград]]та Смоленск зыяратында ерләнә(1-я юл, уч. 135).

== Төҙөлөштәр һәм проекттар ==

=== Санкт-Петербург — Петроград ===

* Оло Сампсониевск проспекты, № 53 — Кашин Сретенский монастыры ихатаһы. [[1907]]—[[1909]],  Анна Кашинская сиркәүе.
* Оло Сампсониевск проспекты,  № 39а, № 41, ихата — «Юбилей» йорт,  Сампсониевск соборы эргәһендә сиркәү һәм сторожка,  [[1908 йыл|1908]]—[[1909 йыл|1909]],  Н. Е. Лансер ҡатнашлығында
* Чкалов проспекты,  № 23 — Ленин урамы, № 43 —  Новгород губернаһында ағас сирекәү менән Ягодинский Введенский ҡатын-ҡыҙҙар монастыры. [[1910 йыл|1910]]—[[1911 йыл|1911]]  (Һаҡланған).
* Петроград яғының Кесе проспекты,  № 69/Подрезов урамы,  № 14 — Ҡазан Вышневолоцк монастырь ихатаһының Ҡазан сиркәүе. [[1910 йыл|1910]]—[[1912 йыл|1912]]. (Яңыртылған).
* Расстанный үтеп йөрөү урыны,  № 7а — Волков зыяратында  Успение сиркәүе.  [[1910 йыл|1910]]—[[1913 йыл|1913]] йыл (Һаҡланған).
* Роменский урамы,  № 12.  Мәскәү митрополиты Петр  сиркәүе менән  —  Творожковский Изге Троица ҡатын-ҡыҙҙар монастыры ихатаһы, [[1911 йыл|1911]]—[[1913 йыл|1913]] йыл
* Воронеж урамы,  № 110 —   Пекин православие дини миссияһы ихатаһының  Ҡазан сиркәүе, [[1911 йыл|1911]]—[[1913 йыл|1913]] йыл (Һаҡланған).
* Введенский урамы,  № 9 — Введениский сиркәүенең  килем йорто. [[1912 йыл|1912]]—[[1913 йыл|1913]] 
* 10-сы Красноармейская урамы (Измайлов полкының 10-сы ротаһы),  № 19 —  Благовещен ҡатын-ҡыҙҙар монастырының Бежецкий ихатаһы. [[1913 йыл|1913]]—[[1915 йыл|1915]] йыл (Яңыртылған).
* Троица майҙанында Изге  Троица соборы. 1915 й.; ябыҡ конкурс.
* Петроград-Охта вокзалы (конкурс; 1-се премия)
&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;220&quot; heights=&quot;220&quot;&gt;
Файл:Sampsonievsky Cathedral Chapel.jpg|Сампсониевский соборы янында сиркәү
Файл:Церковь Анны Кашинской (вид со стороны Б.Сампсониевского пр.).JPG|Изге  Анна Кашинская сиркәүе
Файл:Tserkvy SPb 02 2012 4505.jpg|[[Церковь Петра Митрополита (Санкт-Петербург)|Петр Митрополит сиркәүе]]
Файл:PodrezovaChurch.jpg|Ҡазан сиркәүе
Файл:Volkovo Kladbische SPb photo 27-28156.jpg|Волково зыяратында Успение Богородица сиркәүе.
Файл:Pekinskaia Missia SPb photo 12-12602.jpg|Пекин дини миссияһының Ҡазан сиркәүе
&lt;/gallery&gt;

=== Санкт-Петербург — Петроград губернаһы ===

* Вычелобок. Лужский өйәҙе. Покрова  Богородица сиркәүе. 1907—1909 йылдар
* Яңы Островно  (Теплые  ключи, Маркизовское, Сергиев полигон). Лужский өйәҙе.  Спас Прелбражение сиркәүе. 1907—1909 йылдар
* [[Ленинград өлкәһе]]. Лодейнопольский районы, Оять станцияһы. Введено-Оять монастыры: Богоявление Господня ғибәҙәтханаһы ([[1908 йыл|1908]]—[[1910 йыл|1910]]  йылдар; һаҡланмаған)
* Дибуны. Петр һәм Павел сиркәүе. 1912—1914 йылдар
* Сиверский, Петербурго-Варшава тимер юлы  станцияһы,  Царскосельский өйәҙе. Спас-Преображенск сиркәүе. 1912—-1914 йылдар
* Гвоздно. Где өйәҙе. Дамиан һәм Косьма сиркәүе. 1909—1912 йылдар
* Моцкий погост (хәҙер — Мда ауылы). Гдов өйәҙе. Георгий Победоносец сиркәүе. 1910 йылғы проект,  1914 йылда проенкт редакцияһы&lt;ref&gt;[http://aplaksin.ru/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%B8/2.html Церковь вмч. Георгия Победоносца в с. Мда.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615094814/http://aplaksin.ru/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%B8/2.html |date=2020-06-15 }}&lt;/ref&gt;.
* Иҫке Ладога. Николай монастыры.
* Дубки — Н. В. Сазиков имениеһы, Мәскәү -Виндаво-Рыбинск тимер юлынгың Батецкая станцияһы янында. Изге Рух Сиркәүе. Һаҡламаған.
* [[Ивангород]]. Николай Илецк монастырының ихатаһы. 1913—1915 йылдар.  Һаҡланмаған.
* Усть-Ижорала Александр Невский сиркәүенең причт йорто.

== Реставрациялау һәм тикшеренеүҙәр  эштәре ==

* Ҡазан соборы. 1911 йыл
* Сампсониевск соборы. 1908—1909 йылдар
* Пантелеймоновск сиркәүе. 1912 йыл,  Г. А. Косяков менән бергә
* Шапки ауылында Покров  Богородица сиркәүе. 1911—1914 йылдар
* Ямбургта Изге  Екатерина соборы

== А.П. Аплаксиндың баҫма эштәре ==

* Сампсоновский собор в С.-Петербурге. 1709—1909. СПб.: т-во Р. Голике и А. Вильборга. 1909 г.
* Казанский собор. Историческое исследование о соборе и его описание. СПб. 1911 г.
* Русское церковное искусство и его современные задачи. Доклад, прочит. 8-го января 1911 г. на IV Съезде русских зодчих в присутствии его имп. высочества вел. кн. Петра Николаевича. СПб. 1911 г.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* Зодчие Санкт-Петербурга. XIX — начало XX века / сост. В. Г. Исаченко; ред. Ю. Артемьева, С. Прохватилова. — СПб.: Лениздат, 1998. — 1070 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-289-01586-8&lt;/nowiki&gt;.
* {{Мәҡәлә|автор=[[Слёзкин, Алексей Валерьевич|Слёзкин А. В.]]|заглавие=Произведения архитектора А. П. Аплаксина в контексте храмостроения неорусского стиля|издание=Архитектурное наследство. Выпуск 50.|издательство=М.: URSS|год=2009 г.|страницы=362-379}}
* Творчество добра. Петербургский архитектор Андрей Петрович Аплаксин (1879—1931). Фишер М. СПб.: ТО «Балтийская звезда». 2013 г.
* ''Белоножкин А. Е.'' Санкт-Петербургский епархиальный архитектор А. П. Аплаксин: жизнь и творчество (кандидатская диссертация). СПб., 2006. (см. [http://www.dissercat.com/content/sankt-peterburgskii-eparkhialnyi-arkhitektor-ap-aplaksin-zhizn-i-tvorchestvo автореферат])
* ''Белоножкин А. Е.'' Санкт-Петербургский епархиальный архитектор А. П. Аплаксин. — СПб: Невский мир, Лики России, 2013 — 384 с. — ISBN 978-5-9905233-1-9 (Невский мир), ISBN 978-5-87417-444-6 (Лики России)

== Һылтанмалар ==

* [http://oyatsky.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=29&amp;Itemid=36 Аплаксин А. П. на сайте Введено-Оятского монастыря]
* [http://aplaksin.ru/аплаксин-а-п.html Сайт, посвящённый А. П. Аплаксину] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201209145324/http://aplaksin.ru/%D0%B0%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BD-%D0%B0-%D0%BF.html |date=2020-12-09 }}
[[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]]
[[Категория:1931 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:21 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:1879 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 июндә тыуғандар]]
[[Категория:Архитекторҙар]]</text>
      <sha1>koj3hnt9847evf2mwvz329eotxiqmod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астар — Решт — Казвин тимер юлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174108</id>
    <revision>
      <id>1299568</id>
      <parentid>1285298</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T07:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10364" sha1="o0ps7431nvq5v9d9xwl61mk55gibfjo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Астар — Решт — Казвин тимер юлы''' — [[Рәсәй тимер юлдары|Рәсәй]], [[Әзербайжан]] һәм [[Иран]]дың ғәмәлдәге тимер юлдарын тоташтырып эшләйәсәк һәм әлеге ваҡытта төҙөлөүсе транспорт коридоры. Проект «Төньяҡ — Көньяҡ» халыҡ-ара транспорт коридоры сиктәрендә ғәмәлгә ашырыла, уның маҡсаты — Рәсәй, Әзербайжан, Иран һәм [[Һиндостан]]дың транспорт-мәғлүмәт магистралдәрен интеграциялау&lt;ref&gt;[http://news.day.az/83738.html Началась реализация проекта международного транспортного коридора «Север-Юг»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}. Day.az. 22 июня 2007 года.&lt;/ref&gt;.

Астар — Решт — [[Ҡәзвин|Казвин]] проекты Иран территорияһында яңы тимер юл тармағын төҙөүҙе күҙҙә тота, ул Әзербажандың Астар ҡалаһын Ирандың Астар, Решт һәм [[Ҡәзвин|Казвин]] ҡалалары менән тоташтырасаҡ&lt;ref&gt;[http://news.day.az/8445.html Армения может быть включена в проект строительства нового железнодорожного пути между Азербайджаном, Россией и Ираном]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}. Day.az. 4 июня 2004 года.&lt;/ref&gt;.

2019 йылда Астар (Әзербайжан) — Астар (Иран) һәм Решт — Казвин участкаһы файҙаланыуға тапшырыла.

== Тарихы ==
Элек [[Тәһран|Тәһран]] һәм [[Мәскәү]] араһындағы тимер юл бәйләнеше [[Нахичеван Автономиялы Республикаһы|Нахичеван автономиялы республикаһы]] (Әзербайжан), Әрмәнстан һәм [[Грузия]] территориялары аша үткән була. Әммә әрмән-әзербайжан ҡарабах конфликты һәм унан һуң Әрмәнстандың Нахичеванды блокадалауы һәм Әрмәнстан менән Әзербайжан араһындағы хәрби низағ тимер юлының был тармағын ҡулланыуға тотҡарлыҡ була&lt;ref&gt;[http://news.day.az/184779.html Очередной крах транспортных надежд Армении: В Ереване опоздали на поезд]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}. Day.az. 10 декабря 2009 года.&lt;/ref&gt;.

2005 йылда юл төҙөү тураһындағы өс яҡлы килешеүгә ҡул ҡуйыла&lt;ref&gt;[http://news.day.az/24395.html Азербайджан, Россия и Иран подписали соглашение о строительстве железнодорожной магистрали Казвин-Решт-Энзели-Астара]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}. Day.az. 4 мая 2005 года.&lt;/ref&gt;. Уның сиктәрендә Иран территорияһында оҙонлоғо яҡынса 350 километр тимер юлы төҙөү ҡарала, Әзербайжан территорияһында ла Астар һәм Әзербайжан-Иран сигендә оҙонлоғо 8,5 км булған тимер юлын һалыу, шулай уҡ Әзербайжан территорияһында ғәмәлдәге тимер юлын реконструкциялау ҙа күҙаллана. Проекттың хаҡы 200 миллион АҠШ доллары тип баһалана&lt;ref&gt;[http://news.day.az/151640.html В Баку прибудет министр транспорта России]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}. Day.az. 30 марта 2009 года.&lt;/ref&gt;, шуларҙың 20 миллион доллары корридорҙың Әзербайжан өлөшөн төҙөүгә һәм реконструкциялауға тотонола&lt;ref&gt;[http://news.day.az/83194.html Транспортники Азербайджана, России и Ирана обсудят вопросы строительства коридора «Север-Юг»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}. Day.az. 18 июня 2007 года.&lt;/ref&gt;. 2006 йылда төҙөлә башлай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ady.az/ru/news/read/1026/43|title=В Иране состоялось открытие железной дороги Казвин-Решт|publisher=ady.az|accessdate=2019-03-27}}&lt;/ref&gt;.

=== Астар — Решт участкаһы ===
[[2018 йыл|2018 йылдың]] 8 февралдә һынау өсөн Рәсәйҙән йөк поезды сыға һәм Ирандың Астар станцияһына барып етә&lt;ref&gt;[http://tass.ru/ekonomika/4942072 Тестовый поезд пущен из Азербайджана в Иран по железной дороге]. ТАСС. 8 февраля 2018 г.&lt;/ref&gt;. 2018 йылдың март аҙағында Астар (Әзербайжан) — Астар (Иран) тимер юлы участкаһы файҙаланыуға тапшырылғандан һуң тимер юлының Иран участкаһы, Астар станцияһы һәм төҙөлгән йөк поездары терминалы Әзербайжанға 25 йыллыҡ срокка ҡуртымға тапшырыла&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/2395750.html Азербайджан инвестирует $60 млн в железнодорожную станцию в Иране] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190307054003/https://regnum.ru/news/2395750.html |date=2019-03-07 }}. ИА REGNUM. 26 марта 2018 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.trend.az/business/economy/3028665.html Азербайджан увеличит пропускную способность грузового терминала в Астаре]. Trend. 5 марта 2019 г.&lt;/ref&gt;. Ошо тимер юлы ярҙамында 11 ай эсендә 270 мең тоннанан ашыу йөк ташыла&lt;ref&gt;[http://vzglyad.az/news/131674 Джавид Гурбанов: Экономические связи между Азербайджаном и Ираном еще больше укрепятся]. Взгляд. 6 марта 2019 г.&lt;/ref&gt;.

Решт -Астар тимер юл төҙөлөшөн 2021 йылға тамамлау планлаштырыла. Әзербайжан был участканы төҙөү өсөн Иранға 500 миллион [[АҠШ доллары|АҠШ долларына]]&lt;nowiki/&gt; льготалы кредит бирә&lt;ref&gt;[https://www.azernews.az/region/141401.html Qazvin- Rasth railway opens today]. AzerNews. 22 November 2018&lt;/ref&gt;.

=== Решт — Казвин участкаһы ===
2009 йылда Иран Решт һәм Казвин араһындағы тимер юл участкаһын төҙөй башлай&lt;ref&gt;[http://news.day.az/210954.html Представитель минтранса ИРИ рассказал о преимуществах проекта «Север-Юг» для Азербайджана и Ирана]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}. Day.az. 25 мая 2010 года.&lt;/ref&gt;.

Тәүге этапта был корридор буйынса йылына 6 миллион тонна, артабан — 15-20 миллион тонна йөк ташыу планлаштырыла. Решт — Казвин тимер юлының рельефы төрлө булған урындарҙан үтеүе сәбәпле, Иран тимер юл проекты иң ҡатмарлы тип таныла. Тимер юлдың был тармағында оҙонлоғо ярашлы рәүештә 25 һәм 8 км булған 22 тоннель һәм 15 күпер төҙөлә.

2018 йылдың 22 ноябрендә Казвин — Решт тимер юлы буйлап беренсе һынау поезы үтә. Тимер юл коридорының 164 км оҙонлоғондағы участкаһында төп юлды асыу тантанаһы 2019 йылдың мартында Иран президенты Хәсән Рухань&lt;ref&gt;[https://financialtribune.com/articles/domestic-economy/97038/instc-irans-qazvin-rasht-railway-to-roll-on-wednesday INSTC: Iran’s Qazvin-Rasht Railway to Roll on Wednesday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327124726/https://financialtribune.com/articles/domestic-economy/97038/instc-irans-qazvin-rasht-railway-to-roll-on-wednesday |date=2019-03-27 }}. Financial Tribune. 5 марта 2019 г.&lt;/ref&gt;, Әзербайжан иҡтисад министры Шаһин Мустафаев, [[Пакистан]] һәм [[Ираҡ|Ираҡтың]] рәсми кешеләре ҡатнашлығында үткәрелә.

== Шулай уҡ ҡара ==
* Ҡаҙағстан тимер юлдары — Төркмәнстан — Иран
* Баку — Тбилиси — Карс тимер юлы

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://news.day.az/economy/737130.html Иран назвал сроки строительства железной дороги Решт-Астара]
* [http://novosti.az/transport/1684.html Решается финансирование дороги Решт-Астара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112143735/http://novosti.az/transport/1684.html |date=2016-11-12 }} 
[[Категория:Халыҡ-ара тимер юлдар]]
[[Категория:Әзербайжан тимер юлдары]]
[[Категория:Иран тимер юлдары]]</text>
      <sha1>o0ps7431nvq5v9d9xwl61mk55gibfjo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әсәд Әсмә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179744</id>
    <revision>
      <id>1299508</id>
      <parentid>1227244</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T14:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8338" sha1="meo7yrdwy050u94ecqhynoxblv5y84j" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әсмә әл-Әсәд''' ({{lang-ar|أسماء الأسد}}), ҡыҙ сағында '''Әсмә Фәүәз әл-Әхрәс''' ({{lang-ar|أسماء فواز الأخرس}}) ({{ДатаРождения|11|08|1975}}, {{МестоРождения|Лондон}}, [[Бөйөк Британия]]) — [[Сүриә]]ләге беренсе леди, ил президенты Бәшәр Әсәдтең ҡатыны.

== Биографияһы ==
Әсмә Лондонда 1975 йылдың 11 авгусында тыуған. Ғаиләһе Сүриәнең Хомс ҡалаһынан. Атаһы — консультант-кардиолог Фәүәз Әхрәс, әсәһе — отставкалағы дипломат (илсе) Сәхәр Отри әл-Әхрәс. Әсмә лондон ҡыҙҙар мәктәбендә уҡый, Лондон университеты Корль колледжының компьютер технологиялары һәм француз әҙәбиәте буйынса отличие менән тамалай.&lt;ref&gt;{{cite news|first=Oliver |last=Harvey |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/features/2514525/Sexy-Brit-bringing-Syria-in-from-the-cold.html |title=Sexy Brit bringing Syria in from the cold |publisher=The Sun |date=2009-07-03 |accessdate=2011-03-26}}&lt;/ref&gt; После Университеттан һуң, [[Deutsche Bank|Дойче банк]]та хеджирование бүлегендә Европа һәм Алыҫ Көнсығыш клиенттары менән эшләй. [[1998 йыл]]да [[J. P. Morgan]]дың инвестициялар бүлегендә биотехнологик һәм фармацевтик компанияларҙың ҡушылыуы һәм йотолоуы буйынса белгес булып эшләй. Компанияның нью-йорк бүлеге офисында европа һәм америка клиенттарының ҡушылыуы буйынса 4 ҙур килешеү төҙөй.&lt;ref name=&quot;vogue&quot;&gt;{{cite news |last=Buck |first=Joan Juliet |url=http://www.vogue.com/vogue-daily/article/asma-al-assad-a-rose-in-the-desert/ |title=Asma al-Assad: A Rose in the Desert |publisher=[[Vogue (magazine)|Vogue]] |date=2011-02-25 |accessdate=2011-03-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225204927/http://www.vogue.com/vogue-daily/article/asma-al-assad-a-rose-in-the-desert/ |date=2011-02-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.syrianembassy.us/first_lady.html The First Lady] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521010308/http://www.syrianembassy.us/first_lady.html |date=2012-05-21 }}, Embassy of Syria in Washington D.C.&lt;/ref&gt;
[[Файл:Bashar and Asmaa al-Assad in Moscow.jpg|thumb|Бәшәр һәм Әсмә Мәскәүҙә]]
Әсмә Сүриәгә [[2000 йыл]]дың ноябрендә ҡайта һәм декабрҙә Бәшәр Әсәдкә кейәүгә сыға. 
Уларҙың өс балаһы бар: Хафиз, Зәйни һәм Кәрим.

'''Әсмә әл-Әсәдтең''' ата-әсәһе [[Бөйөк Британия]]ла йәшәй&lt;ref&gt;[https://www.infox.ru/usefull/250/207587-asma-al-asad-doc-svoego-naroda Асма Әсәд: дочь своего народа?]&lt;/ref&gt;.

== Сәләмәтлеге ==
2018 йылдың авгусында президент хакимиәте матбуғат хеҙмәте Сүриә беренсе ледийы Дамаскта иртә стадиялағы яман шеш менән госпиталгә ятҡанлығын белдерә&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/08/08/2018/5b6af06b9a79478932bc8444 Супругу Башара Асада госпитализировали с онкологическим заболеванием]&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 27 ғинуарында Сүриә президенты канцелярияһы Дамаск хәрби госпиталендә Әсмә Әсәдтең күкрәк яман шешенә операция эшләнеләр, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5c4ddaf39a7947608c8aaa2f Врачи успешно удалили опухоль супруге президента Сирии]&lt;/ref&gt;.
 
2019 йылдың 4 авгусында Әсмә Әсәд яман шеште еңде тиелә һәм төҙәлеүгә барыуы билдәләп үтелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.vesti.ru/videos/show/vid/806315/|title=Асма Әсәд победила рак|date=4 августа 2019|publisher=[[Вести.ру]]|accessdate=2019-08-07}}&lt;/ref&gt;.

[[2021 йыл]]дың 8 мартында Әсмә [[COVID-19]] менән сирләй тигән хәбәр тарала&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Президент Сирии Башар Әсәд заразился коронавирусом вместе с женой.|url=https://yandex.ru/news/instory/Prezident_Sirii_Bashar_Asad_zabolel_koronavirusom--e4f11063b3229a4b3e8bce1a15a7788b?lr=213&amp;content=alldocs&amp;stid=QLlY70PTPxeshLbl1Km1&amp;persistent_id=134964520&amp;from=story&amp;nw=1615275478000|website=[[Яндекс.Новости]]|date=8 марта 2021 года}}&lt;/ref&gt;, әммә был яңылыҡ ялған тигән икеләнеү бар&lt;ref&gt;{{Cite news|title=«Коронный» ход: Әсәда заподозрили в симуляции болезни.|author=[https://news.ru/author/190/ Игорь Январёв]|url=https://news.ru/near-east/koronnyj-hod-asada-zapodozrili-v-simulyacii-bolezni/?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=desktop|website=news.ru|date=10 марта 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20100121085204/http://www.gzt.ru/topnews/world/277483.html В исламском обществе нет брошенных сирот и оставленных на произвол судьбы женщин] // GZT.ru
* ''Мария Мономенова'' [http://ruskline.ru/analitika/2013/08/30/krotkaya Кроткая. Встреча с супругой президента Сирии Асмой аль-Асад…] // Русская народная линия, 29 августа 2013
* [https://www.gazeta.ru/lifestyle/style/2018/04/a_11720239.shtml Асма Асад: как увяла роза пустыни. За что на Западе ненавидят Асму Асад] // [[Газета.Ru]], апр 2018
* [https://web.archive.org/web/20120521010308/http://www.syrianembassy.us/first_lady.html The First Lady: Asma Akhras al-Assad], Syrian Embassy in Washington, D.C.
* [https://web.archive.org/web/20110430172623/http://www.syriatrust.org/site/ The Syria Trust for Development] - official website
* [https://web.archive.org/web/20101007134532/http://www.fw-magazine.com/content/first-lady-asma-al-assad-when-we-talk-about-damascus-we-are-talking-about-history-itself First Lady Asma al-Assad: When we talk about Damascus, we are talking about history itself] // Forward Magazine, March 2008
* [https://web.archive.org/web/20101109144546/http://www.fw-magazine.com/content/first-lady-syria-harvard The First Lady of Syria at Harvard] // Forward Magazine, June 2008
* [https://web.archive.org/web/20110325022800/http://www.forwardsyria.com/story/87 What Michelle Obama can learn from Asma al-Assad] // Forward Magazine, July 2008
* ''Joan Juliet Buck'' [http://www.vogue.com/vogue-daily/article/asma-al-assad-a-rose-in-the-desert/ Asma al-Assad: A Rose in the Desert]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225204927/http://www.vogue.com/vogue-daily/article/asma-al-assad-a-rose-in-the-desert/ |date=2011-02-25 }} // [[Vogue]], 25 February 2011
* [https://www.infox.ru/usefull/250/207587-asma-al-asad-doc-svoego-naroda Асма Асад: дочь своего народа?]&lt;/ref&gt;.
{{ВС}}
[[Категория:Лондон университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Әсәд ғаиләһе|Әсмә]]
[[Категория:Бәшәр Әсәд]]
[[Категория:Лондонда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1975 йылда тыуғандар]]
[[Категория:11 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>meo7yrdwy050u94ecqhynoxblv5y84j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179888</id>
    <revision>
      <id>1299504</id>
      <parentid>1296586</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T13:59:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="267633" sha1="g2xjejcg5e0iaoc4i9af4h8791bz298" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте (геноцид)''' ({{Lang-hy|Հայոց Ցեղասպանություն}}, төр. Ermeni soykırımı — әрмән геноциды, төр. Ermeni Kırımı — әрмәндәрҙе ҡырыу; әрмән телендә Մեծ Եղեռն һүҙбәйләнеше йыш ҡулланыла [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]]: — ''Иҫ китерлек яуызлыҡ'') — [[1915 йыл]]да (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса [[1923 йыл]]ға саҡлы дауам иткән) [[Ғосман империяһы]] властары контролдә тотҡан территорияларҙа ойошторолған һәм тормошҡа ашырылған [[геноцид]]{{Sfn|Bournoutian|1994}} Геноцид физик юҡ итеү һәм граждандарҙы уларҙы һис шикһеҙ үлемгә дусар иткән насар шарттарға көсләп күсереү йәғни депортациялау{{Sfn|Саркисян|1995}}юлы менән тормошҡа ашырылған.

Әрмәндәр геноциды бер нисә стадияла: әрмән һалдаттарын ҡоралһыҙландырыу, сик буйында йәшәүсе әрмәндәрҙе депортациялау, көс ҡулланып күсереү законын ҡабул итеү, әрмәндәрҙе күпләп күсереү һәм үлтереү аша башҡарылған. Ҡайһы бер тарихсылар был яуызлыҡҡа 1890-сы йылдарҙағы үлтереүҙәрҙе, Смирналағы һуйышты һәм 1918 йылда төрөк ғәскәрҙәренең Кавказ аръяғындағы ҡанһыҙ эш итеүен дә индерә (1918—1923 йылдарҙа Ғосман империяһы һәм Әрмәнстан Республикаһы бүлеген ҡара).

Геноцидты төп ойоштороусылар [[Йәш төрөктәр]] йошмаһы лидерҙары: Мәһмәт Талаат, Әхмәт Жемаль һәм Энвер паша, шулай уҡ «Айырым ойошма» етәксеһе Бехаэддин Шакир һанала. Ғосман империяһында әрмәндәр геноциды менән бер үк ваҡытта ассирийҙар геноциды һәм понтий гректары геноциды ла алып барылған. Әрмән диаспораһының күпселек өлөшө Ғосман империяһынан ҡасҡан әрмәндәрҙән барлыҡҡа килгән.

«Геноцид» терминын үҙ ваҡытында уның авторы Рафаэль Лемкин Ғосман империяһында [[әрмәндәр]]ҙе һәм [[Өсөнсө рейх|нацистик Германия]] оккупациялаған территорияларҙа йәһүдтәрҙе күпләп үлтереүҙе билдәләү өсөн тәҡдим итә. Әрмәндәрҙе күпләп юҡ итеү (геноцид) [[Холокост]]тан һуңғы тарихта өйрәнелеү буйынса икенсе акт булып тора. [[1915 йыл|1915 йылдың 24 майҙа]] [[Антанта|союздаш илдәрҙең]] ([[Бөйөк Британия]], [[Франция]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) берлектәге Декларацияһында әрмәндәрҙе күпләп үлтереү тарихта тәүге тапҡыр кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт{{Sfn|Dadrian|2005|p=75}} тип танылды.

Хәҙерге заман [[Төркиә]]һе һәм [[Әзербайжан]] шулай уҡ, был илдәрҙең рәсми [[тарих]]намәһе геноцид фактын инҡар итә, әммә күп һанлы әрмән ҡорбандарын таный.

== Тарихи тәүшарттар ==
[[Файл:Map_of_Historical_Armenia_by_Britannica_1994.jpg|мини|370x370пкс|[[Британ энциклопедияһы|Британник]] Энциклопедияһына ярашлы, Тарихи Әрмәнстан. Ҡыҙыл-һары төҫ менән Бөйөк Әрмәнстан территорияһы, йәшел төҫ менән — Византия Әрмәнстаны йәки Кесе Әрмәнстан, миләүшә төҫ менән — Киликий Әрмәнстаны, һары төҫ менән — [[Әрмәнстан|Әрмәнстан Республикаһы]] күрһәтелгән]]
[[Әрмәндәр|Әрмән этносы]] б. э. т. VI быуатта хәҙерге замандағы көнсығыш [[Төркиә]] һәм Әрмәнстан территорияһында, үҙ эсенә [[Арарат]] тауын һәм [[Ван (күл)|Ван]] күлен алған төбәктә формалаша. Б. э. т. II быуатҡа әрмәндәр Арташес I батша власы аҫтында берләшә, Бөйөк Әрмәнстан дәүләте барлыҡҡа килә. Бөйөк Тигран II батша хакимлыҡ иткәндә уның территорияһы иң ҙур була: империя сиктәре көнбайышта [[Евфрат]], [[Урта диңгеҙ]] һәм [[Фәләстин]]ды индереп, көнсығышта [[Каспий диңгеҙе]]нә тиклем йәйрәп ятҡан була&lt;ref&gt;{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44264/Cultural-life|заглавие=Armenia}}:&lt;/ref&gt;. Б. э. IV быуаты башында Әрмәнстан дәүләт дине булараҡ [[христианлыҡ]]ты рәсми ҡабул иткән беренсе ил була. 405 йылда ғалим Месроп Маштоц беренсе әрмән алфавитын булдыра, ә V быуаттың беренсе яртыһында [[Библия|Тәүрат (Библия)]] [[әрмән теле]]нә тәржемә ителә. Христианлыҡ ҡабул итеү, бүленгәндән һәм дәүләтселеген юғалтҡандан һуң, әрмән этносын берләштергән төп фактор булып торған, ә Әрмән апостол сиркәүе милли тормоштоң мөһим институты була. 428 йылда Бөйөк Әрмәнстан юҡҡа сыға, һәм VII быуатҡа тиклем Көнбайыш Әрмәнстанда византийҙар, ә Көнсығыш Әрмәнстанда — фарсылар идара итә. VII быуат уртаһынан Әрмәнстан территорияһының күп өлөшө ғәрәптәр хакимлығы аҫтында була. 860-сы йылдарҙа [[Әрмән батшалығы]] Багратидтар династияһы власы аҫтында үҙенең бойондороҡһоҙлоғон тергеҙә. 1045 йылда Әрмәнстан баш ҡалаһын — Ани ҡалаһын яулай.1080 йылда кенәз Рубен I Киликий Әрмән дәүләтенә нигеҙ һала, 1198 йылда кенәз Левон II батша титулын ҡабул итә. 1375 йылда мысыр мәмлүктәре Киликияны баҫып ала, һөҙөмтәлә бойондороҡһоҙ әрмән дәүләте йәшәүҙән туҡтай. Артабан әрмән дәүләтселеге ҡалдыҡтары Таулы Ҡарабахта (Хамс мәликлектәре) һәм Сюникта (Зангезур) ғына һаҡланған. [[Ислам|Мосолмандар]] (ғәрәп Ғәббәсиҙәре, сәлжүктәр һәм [[Уғыҙҙар|төрки уғыҙ]], фарсылар) тарихи Әрмәнстан территорияларына күп тапҡырҙар һөжүм иткәндә, христианлыҡтан баш тартырға теләмәүсе әрмәндәрҙең илбаҫарҙарға дини ҡапма-ҡаршы тороуы, емергес һуғыштар, әрмән халҡының күпләп күсеп китергә мәжбүр булыуы был биләмәләрҙә әрмән халҡының һаны кәмеүгә килтерә.

== Ғосман империяһы халҡы һәм терминология ==
[[Файл:Armenian_population_map_1896.jpg|справа|мини|280x280пкс|Ғосман Империяһының көнсығыш өлкәләрендә (''Көнбайыш Әрмәнстан'') 1896 йылда әрмән халҡының таралып ултырыуы]]
[[XIX быуат]] аҙағында [[Ғосман империяһы]] халҡы этник яҡтан төрлө була. Унда бер нисә мосолман этносы: [[төрөктәр]], [[курдтар]], [[ғәрәптәр]], черкестар һәм башҡа Төньяҡ Кавказдан сыҡҡан халыҡтар була, христиан этностары араһында [[әрмәндәр]], гректар, болгарҙар һ. б. айырылып тора. Шулай уҡ Ғосман империяһында [[йәһүдтәр]] һәм башҡа ҡайһы бер халыҡтар вәкилдәре йәшәгән. Шул иҫәптән, бигерәк тә [[Әбделхәмит II|Ғәбделхәмит II]] солтан идара иткән осорҙа (1876—1909), юғары хөкүмәт вазифалары биләгән ғосман офицер корпусы сафында ғәрәптәр ҙә хеҙмәт итә.

[[XX быуат]] башына тиклем «төрөк» (Türk) этнонимы йыш ҡына кәмһетеү мәғәнәһендә ҡулланыла. «Төрөктәр» тип [[Кесе Азия|Анатолияның]] төрки телле крәҫтиәндәрен, уларҙың наҙанлығынан көлөү (мәҫ. ''kaba türkler'' «тупаҫ төрөктәр») маҡсатында, атағандар. XX быуат башында власҡа [[йәш төрөктәр]] килгәндән һуң, төрөк милләтсе сәйәсәте билдәлеоек ала, пантюркизм рәсми идеологияға әйләнә, ә «төрөк» этнонимы кире коннотацияһын (ҡара: «Әрмәндәрҙе ҡырыуҙы ойоштороу» бүлеге) юғалта. Шуға ҡарамаҫтан, күп кенә ғәрәптәр империяның ахырына тиклем үҙҙәрен «ғосман» тип һанаған.

Ғосман империяһы тарҡалыуы алдынан булған ваҡиғаларҙы тасуирлағанда, әгәр билдәле этник төркөмдәр булмаһа (мәҫәлән, күсмә курд ҡәбиләләре) мосолман халҡы өсөн «мосолман» йәки «ғосман» терминын ҡулланғандар, әлбиттә, ҡәтғи әйткәндә, әрмәндәр ҙә формаль рәүештә һуңғыларына индерелгән. Беренсе донъя һуғышы дәүерендә ғосман ғәскәренә солтанға буйһонған бөтә халыҡтар вәкилдәре тиерлек, шул иҫәптән әрмәндәр ҙә ингән. Аңлатыусы термин ҡулланыла империяһы Беренсе донъя һуғышы тамамланғанға тиклем, империяның дәүләт институттарын биреү өсөн башлыса «оттоман» йәки «ғосман», был атама рус тарихнамәһендә (мәҫәлән, Рус-төрөк һуғышы (1877—1878) ҡабул ителһә лә, һирәгерәк «төрөк» термины ҡулланылған.

Әрмәндәрҙе үлтереүҙә күп мосолман этностары, шул иҫәптән [[курдтар]] һәм черкестар ҡатнашҡан, әммә йыш ҡына был ғәмәлдәр вазифалы төрөктәр күрһәтмәһе нигеҙендә башҡарылған.

== Ғосман империяһында әрмән мәсьәләһе ==
[[Файл:Turkey_in_Asia,_1909.jpg|слева|мини|278x278пкс|6 әрмән виләйәте күрһәтелгән Азия Төркиәһе. 1903 йылғы карта]]
[[Ғосман империяһы]] әрмәндәре, мосолман булмағанлыҡтан, икенсе дәрәжәле кеше — [[зимми]] һаналған. Әрмәндәргә ҡорал йөрөтөү тыйылған, улар күберәк һалым түләргә тейеш булған. Христиан әрмәндәр судта шаһит булыу хоҡуғынан мәхрүм ителгән.

Әрмән халҡының 70%-ын ярлы крәҫтиәндәр тәшкил итеүгә ҡарамаҫтан, мосолман халҡы араһына ҙур коммерция талантына эйә хәйләкәр һәм уңышлы әрмән стереотибы таралған. Үҙ сиратында, байып киткән әрмәндәр мосолман халҡында даими асыулы ҡараш тыуҙырған&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Н. А. Кузнецова|заглавие=&quot;Иран в первой половине XIX века&quot;|ответственный=Ю.В.Ганковский|издание=|место=Москва|издательство=Наука|год=1983|страницы=173|страниц=265|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Әрмәндәргә ҡарата нәфрәт ҡалаларҙа хәл ителмәгән социаль мәсьәләләр һәм ауыл хужалығында ресурстар өсөн көрәш менән көсәйтелгән. Был процесс мөһәжирҙәр —[[Кавказ|Ҡавказдан]] (Кавказ һуғышы һәм 1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы) һәм яңы төҙөлгән балҡан дәүләттәренән, шулай уҡ ҡырым татарҙары, йәғни, ҡасаҡтар артыуы арҡаһында ҡатмарлашҡан. Христиандар ерҙәренән ҡыуып ебәргәнлектән, ҡасаҡтар үҙ нәфрәтен урындағы христиандарға күсергән. Әрмәндәрҙең шәхси һәм коллектив хәүефһеҙлек яҡлау мөмкинлеге дәғүәләре һәм шуның менән бергә Ғосман империяһында уларҙың хәленең насарайыуы көнсығыш проблемаһының бер өлөшөн тәшкил иткән &quot;әрмән мәсьәләһе&quot;н барлыҡҡа килтергән.

[[1882 йыл]]да Эрзерум өлкәһендә әрмәндәрҙе курд һәм башҡа күсмә ҡәбиләләрҙең талауҙарын һаҡлау маҡсатына хеҙмәт итерлек беренсе әрмән берекмәһе — «Ауыл хужалығы йәмғиәте» булдырылған. [[1885 йыл]]да, платформаһы мәғариф һәм пропаганда ярҙамында әрмән үҙбилдәләнешенә нигеҙ һалырға тейеш булған, шулай уҡ дәүләт террорына ҡаршы тороуҙы күҙ уңында тотҡан Арменакан тип аталған беренсе әрмән сәйәси партияһы булдырыла. [[:ru:1887 год|1887 йылда]] бөтә этник төркөмдәрҙең революцияла ҡатнашыуы юлы менән [[:ru:Западная Армения|төрөк Әрмәнстанын]] азат итеү һәм бойондороҡһоҙ [[Социализм|социалистик]] дәүләт барлыҡҡа килтереүҙе маҡсат итеп ҡуйған Гнчакян социал-демократик партияһы барлыҡҡа килә. Ниһәйәт, [[1890 йыл]]да [[Тбилиси|Тифлиста]] иң радикаль Дашнакцутюн партияһының беренсе съезы үтә. Партия программаһы Ғосман империяһы сиктәрендә автономия булдырыуҙы, бөтә халыҡ төркөмдәре өсөн азатлыҡ һәм тигеҙлек булдырыуҙы ҡараған, ә социаль өлөшөндә яңы йәмғиәттең төп элементтары булараҡ крәҫтиән коммуналары төҙөүгә таянған.

== 1894—1896 йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп үлтереү ==
[[Файл:1895erzurum-victims.jpg|мини|300x300пкс|Эрзурум ҡырылышы, [[1895 йыл]]]]
1894—1896 йылдарҙа күп тиҫтә, хатта йөҙләгән мең әрмәндең ғүмерен өҙгән күпләп үлтереүҙең өс төп: Сасун ҡырылышын, [[1895 йыл]]дың көҙ һәм ҡышы империяның бөтә территорияһында әрмәндәрҙе үлтереү, [[Истанбул]]да һәм Ван районында әрмәндәрҙе ҡырыу эпизодтарын үҙ эсенә ала. Бындай яуызлыҡтың сәбәбе булып урындағы әрмәндәрҙең протесы торған. Иң ҡанлыһы һәм өйрәнелмәгәне икенсе фазаһы. Властарҙың ҡырылыш ойоштороуҙа ҡатнашыуы әлегә тиклем ҡаты бәхәстәр предмет булып тора.

Сасун (гавар) районында курд юлбашсылары әрмән халҡына күтәргеһеҙ һалым һалалар. Шул уҡ ваҡытта ғосман хөкүмәте элек курд талауҙарын иҫәпкә алып, ғәфү ителгән дәүләт һалымдарын түләүҙе талап итә. Икенсе йылға ла курдтар һәм ғосман чиновниктары әрмәндәрҙән һалым түләүҙәрен талап итә, әммә ҡаршылыҡҡа осрай. Уны баҫтырырға Дүртенсе атлы армия корпусы ебәрелә. Һөҙөмтәлә 3 меңләп кеше үлтерелә. Бөйөк Британия, [[Франция]] һәм [[Рәсәй]] тикшереү буйынса комиссия ойошторорға тәҡдим итә, әммә [[Порта]] уны кире ҡаға&lt;ref name=&quot;Bloxham-51-57&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Кинросс 606&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-219-221&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Robert Melson 59-61&quot; /&gt;.

[[Файл:“Le Rire”, Number 134, May 29, Paris, 1897.jpg|thumb|left|200px|Абдулхәмид II солтанға карикатура «Le Rire», 29 май, Париж, 1897]]
Әрмән проблемалары яйға һалынмауға ризаһыҙлыҡ белдереп, Гнчакян Социал-демократик партияһы [[1895 йыл]]дың сентябрендә ҙур демонстрация ойошторорға ҡарар итә, әммә уларҙың юлын полиция бүлә. Башланған атыштан тиҫтәләгән әрмән үлтерелә һәм йөҙәрләгәне яралана. Полиция әрмәндәрҙе тотоп ''софтар''ға — ислам уҡыу йорттары уҡыусыларына бирә, һәм улары таш бәреп туҡмап язалайҙар. Ҡырылыш 3 октябргә тиклем дауам итә&lt;ref name=&quot;Bloxham-51-57&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-221-222&quot; /&gt;. 8 октябрҙә Трабзонда мосолмандар меңләгән әрмәнде үлтерә һәм тереләй яндыра. Был ваҡиға ғосман властарының Көнсығыш Төркиәлә: Эрзинжан, Эрзурум, Гөмөшхан, Байбурт, Урфала, Битлиста әрмәндәрҙе күпләп юҡ итеү яуызлығы булып тарихҡа кергән&lt;ref name=&quot;Кинросс&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222-226&quot; /&gt;.

Дашнактар күп халыҡ йыйылған акцияларҙан туҡталып тороуға ҡарамаҫтан, [[1895 йыл]]ғы ҡырыу Истанбулдағы Оттоман банкын баҫып алыу ҡарарына килтерә. [[1896 йыл]]дың 26 авгусында Оттоман банкына баҫып инә, шартлатыу менән ҡурҡытып, европа персоналын аманат итеп ала, төрөк хөкүмәтенән вәғәҙә иткән сәйәси реформалар талап итә. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә рәсәй илселеге вәкиле һәм банк директоры Эдгар Винсент һөжүм итеүселәрҙе шәхси хәүефһеҙлек гарантиялары менән бинанан китергә күндерәләр. Әммә властар, дашнактар төркөмө банктан китеп өлгөрмәҫ элек үк, әрмәндәргә һөжүмде рөхсәт итә. Ике көн эсендә властарҙың юл ҡуйыуы арҡаһында 6 меңдән ашыу кеше үлтерелә&lt;ref name=&quot;Кинросс&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226&quot; /&gt;.

[[1894]]—[[1896 йыл]]дарҙағы ҡырыуҙың ҡорбандарын иҫәпләп бөтөү мөмкин түгел. Был осорҙа, көс ҡулланыу ваҡиғалары тамамланыуға тиклем, Төркиәлә булған лютеран миссионеры Иоһаннес Лепсиус, немец һ. б. сығанаҡтарҙы файҙаланып, түбәндәге статистика йыйған: үлтерелгәндәр — {{nobr|88 243}} кеше, бөлгөнлөккә төшөрөлгән — {{nobr|546 000}} кеше, таланған ауыл һәм ҡалалар — 2493, ислам диненә күсерелгән ауылдар — 456, мәсхәрәләнгән сиркәү һәм монастырҙар — 649, мәсетткә әйләндерелгән сиркәүҙәр — 328&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224&quot; /&gt;. Кинросс, үлтерелгәндәрҙең дөйөм һанын баһалап, 50—100 мең цифрын килтерә&lt;ref name=&quot;Кинросс&quot; /&gt;, Блоксхэм — 80—100 мең&lt;ref name=&quot;Bloxham-51&quot; /&gt;, Ованнисян — 100 меңгә яҡын&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222&quot; /&gt;, Адалян һәм Тоттен — 100 меңдән 300 меңгә тиклем&lt;ref name=&quot;Charny 287&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Totten 23&quot; /&gt;, Дадрян — 250—300 мең тиҙәр&lt;ref name=&quot;Shelton 71&quot; /&gt;, Сюни — 300 тысяч человек&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat 99&quot; /&gt;.

== Йәш төрөктәрҙең власҡа килеүе. Киликий ҡырылышы ==
[[Файл:Adanabodies.JPG|thumb|Адана, 1909 йыл]]
1860-сы йылдарҙа Абдулхәмид II (1876—1909) солтан хакимлығы осоронда Ғосман империяһында таралыу алған буржуаз-либераль конституцион идеялар [[йәш төрөктәр]] хәрәкәтендә сағылыш тапты. 1894 йылда «Берләшеү һәм прогресс» (Иттихад, {{lang-tr|İttihat ve Terakki}}) йәшерен йәмғиәтенең, ниндәй дин тотоуға ҡарамай, «ҡанлы» солтан режимына, деспотизм һәм тиранияға ҡаршы көрәшергә саҡырған беренсе листовкаһы тарала. Йәш төрөктәрҙең әрмән милли партиялары һәм македон азатлыҡ көрәше лидерҙары ла ҡатнашҡан II конгресында (Париж, 1907) конституцияны тергеҙеү һәм парламент саҡырыу «Декларация»һы ҡабул ителә. Ул империяның бөтә халыҡтарын Абдулхәмид режимын ҡолатыуға йүнәлтелгән дөйөм ихтилалға саҡыра&lt;ref name=&quot;осм&quot;&gt;Барышников В. Н. (отв. ред.), АКАДЕМИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ ТЕОРИИ И ИСТОРИИ ИМПЕРИЙ — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского государственного университета, 2012. — 728 с.&lt;/ref&gt;.

1908 йылдың 24 июлендә Абдулхәмид ҡайһылыр юл ҡуйыуға барырға була, 24 июлдә конституцияны тергеҙеү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. Йәш төрөктәрҙең еңеүе империяның мосолман һәм әрмән халҡын дәртләндереп ебәрә. Әммә «Берләшеү һәм прогресс» партияһын сәйәси партияға әйләндергәндә (1908 йылдың октябре), империя өсөн мөһим булған милли мәсьәлә яңы партия программаһының панғосманизм идеологияһына (ниндәй дин тотоуҙарына ҡарамаҫтан, солтандың бөтә подданныйҙары — «ғосмандар») яраҡлашҡан булыуын күрһәтә&lt;ref name=&quot;осм&quot; /&gt;.

Йәш төрөктәр халыҡтың бөтә ҡатламы араһында ла популярлығын юғалта башлай. Улар, элекке милли өлкәләрҙе автономлаштырыу вәғәҙәләренән баш тартҡанлыҡтан, милли-сәйәси көстәрҙең хуплауын да юғалта&lt;ref name=&quot;осм&quot; /&gt;. Йәш төрөктәр түңкәрелеше Төркиәлә йәшәүсе әрмән халҡы көткән һиҙелерлек ыңғай үҙгрештәр килтермәй&lt;ref name=&quot;ген&quot;&gt;[http://www.genocide.ru/enc/adana-massacre.htm АДАНСКИЕ ПОГРОМЫ 1909 // Genocide.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911090535/http://www.genocide.ru/enc/adana-massacre.htm |date=2017-09-11 }}&lt;/ref&gt;.

1909 йылдың 13 апреленә ҡаршы төндә, Абдулхәмид хуплауы менән, баш ҡала гарнизоны һалдаттарының контрреволюцион болаһы тоҡана. Шул уҡ ваҡытта [[Адана]]ла әрмән халҡын ҡырыу башлана. 2 мең әрмән үлтерелеүенә ике көн үткәненән һуң ғына властар ҡыҫылырға була. Ҡалаға килгән армия подразделениелары боласылар менән бергә ҡаланың әрмәндәр йәшәгән биләмәләренә һөжүм итә һәм тулыһынса яндыра. Бөтә [[Киликия]] буйлап, Кахраманмараш һәм Кессабҡа тиклем, погромдар ойошторола&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 230-233&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 60-62&quot; /&gt;.
[[Файл:Autonomus Armenian province project 1913.png|мини|1913 йылда Рәсәй империяһы, Әрмән милли ассамблеяһы һәм Әрмән католикосаты тарафынан тәҡдим ителгән Ғосман империяһы составында Автономмялы әрмән провинцияһы]]
[[Файл:Armenian reform package in Ottoman Empire 1912-1914.png|мини|1914 йылдың 8 февралендә Ғосман империяһы һәм Рәсәй империяһы вәкилдәре ҡул ҡуйған һәм Бөйөк державалар тәғәйенләгән генераль инспекторҙар идаралығы аҫтында 2 провинция булдырыуҙы күҙ уңында тотҡан Ғосман империяһындағы әрмән реформалары Ахырғы проектына ярашлы, Төрөк Әрмәнстанын административ-территориаль бүлеү.]]

Йәш төрөктәр ысынында Абдулхәмид осоронда әрмән халҡының ерҙәрен тартып алыуҙы таный һәм был территорияларға мөһәжирҙәрҙең күсеп килеүен хуплай. Истанбул болаһын баҫтырғандан һуң, йәш төрөктәр халыҡты көсләп төрөкләштереү кампанияһын башлай һәм төрөк этник маҡсатына ярашлы булмаған ойошмаларҙы тыя. {{nobr|400 000}} мөжәһир Анатолияла урынлаша, һәм был империяла мосолмандарҙың артыуына килтерә, әйтер кәрәк, [[XIX быуат]] уртаһында мосолман булмағандар халыҡтың 56 %-ҡа яҡынын тәшкил иткән. Төрөк буржуаз революционерҙар [[Иттихат]] партияһы менән хеҙмәттәшлек итеүҙе туҡтатып, әрмән сәйәси партиялары тағы ла европа державаларына яҡлау эҙләп мөрәжәғәт итә. 1914 йылға Рәсәй төрөк властарынан Төрөк Әрмәнстанына ҡарата етди юл ҡуйыуҙарға өлгәшә. Күп йылдарға һуҙылған һөйләшеүҙәрҙән һуң, Рәсәй һәм башҡа европа державалары менән берлектә әрмән виләйәттәрендә реформалар үткәреү буйынса Килешеү төҙөлә, үҙгәрештәр алты әрмән өлкәһе һәм [[Трапезунд]] ҡалаһынан ике зона төҙөргә, һәм Порта менән үҙ-ара килешеп эшләгән европа державалары вәкилдәре тарафынан идара ителергә тейеш була.&lt;ref name=&quot;Bloxham 62-65&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;&lt;ref&gt;(''Речь идёт о [http://istmat.info/node/27316 Соглашении о проведении реформ в Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803225755/http://istmat.info/node/27316|date=2018-08-03}}, заключённом [[Гулькевич, Константин Николаевич|К. Н. Гулькевичем]] и [[Саид Халим-паша|Саид-Халимом]] 26 января 1914 года''){{sfn|Astourian|1990|p=136}}{{sfn|Sunny|2016|pp=220—221}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bloxham|2005|pp=62—65}}{{sfn|Akçam|2007|pp=97—102}}, сөнки &quot;әрмән реформалары&quot;н үткәреү буйынса бөтә башҡа килешеүҙәр — айырым алғанда, Берлин конгресының 61-се статьяһы һәм 1895 йылдың октябрендә [[Абдулхәмид II]] иғлан иткән Әрмәнстанда реформалар үткәреү тураһында Декрет — фәҡәт ҡағыҙҙа ғына ҡала һәм төрөк дәүләтенең әрмәндәргә ҡарата мөнәсәбәтен тағы ла күберәк дәрәжәлә тәрәнәйтә{{sfn|Sunny|2016|pp=220—221}}{{sfn|Dadrian|2005|pp=70—71}}{{sfn|Akçam|2007|p=43}}. Был реформалар планын әрмән дәүләтселегенә юлда беренсе аҙым икәнен һәм Оттоман империяһының ҡурҡыныс менән янауын йәш төрөктәр режимы ҡарашында әрмән мәсьәләһен тағы киҫкенләштергән. Эске эштәр министры һәм хакимлыҡ итеүсе триумвират ағзаһы Талаат-паша реформаларҙан баш тартыу маҡсатында алты көнсығыш-анатолий виләйәтенән әрмән халҡын күсереү сараларын эшләй башлай{{sfn|Роган |2018|loc=| с=65|name=}}. Төркиә менән Рәсәй араһында һуғыш хәрәкәттәре башланыр алдынан ысынында ике айлап алдараҡ, Төркиә был килешеүҙе юҡҡа сығара. {{sfn|Роган|2018|с=218}}.

== Беренсе донъя һуғышы. Әрмәндәр геноциды ==

=== Әрмәндәрҙе физик юҡ итеүҙе ойоштороу ===
{{Фоторяд|ш1=188|Mehmet Talat Pasha.jpg|ш2=170|Ismail Enver.jpg|ш3=165|Ahmed Djemal portrait Project Gutenberg eText 10338.png|текст=Йәш төрөктәр триумвираты: Мәһмәд Талаат паша, Энвер паша, Әхмәд Жәмал паша|align=left}}
[[Иттихат]] революцияһынан һуң, [[1908 йыл]]да төрөктәр алдына яңы берҙәйлек (идентичность) эҙләү мәсьәләһе килеп баҫа. Империя оттоман берҙәйлеге Ғосман империяһы халҡының төрлө төркөмдәре хоҡуҡтарын тигеҙләүсе һәм төрөктәрҙе империя халҡы статусынан мәхрүм иткән конституцияһы менән күҙҙән төшә. Бынан тыш, империя идеологияһы пантөрөклөк агрессив идеология һәм ислам доктринаһы алдында отола. Үҙ сиратында, ислам идеологияһы позициялары күрше шәһит дәүләттәре [[Иран|Персия]] барлығын һәм Иттихат лидерҙарының атеистик донъяға ҡарашын иҫәпкә алмай.

Йәш төрөктәрҙең иң абруйлы идеологы социолог һәм шағир Зия Гёкальп Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыу принциптарын аныҡ итеп әйтеп биргән. Был принциптар төрки телдәрҙә һөйләшеүсе мосолмандар йәшәгән Туранды, әйтер кәрәк, Туран территорияһы төрөк этносының бөтә ареалын индерергә тейеш була. Төрки булмаған халыҡты властан ғына түгел, хатта граждандар йәмғиәтенән дә ситләштерә торған был концепция Ғосман империяһында йәшәүсе әрмәндәр һәм башҡа этник аҙсылыҡ ҡабул итерлек булмай. Империяның төп халҡы өсөн иң уңайлы пантөрөклөк бер нисә йыл дауамында Иттихат лидерҙарының бөтәһе тиерлек төп идеология һымаҡ ҡабул ителгән. [[Әрмәндәр]], тәүге сиратта, дини ҡараштан, моғайын, хаталанып, тиңдәштереп,&lt;ref name=&quot;ref1915&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;, төрөклөктө исламға ҡарағанда кәмерәк яуызлыҡ тип һанай. [[1912 йыл]]ғы Балҡан һуғышы осоронда әрмәндәрҙең күбеһе ғосманлыҡҡа, ә 8 меңдән ашыу үҙ ирке менән ҡушылыусы әрмән һалдаты — төрөк ғәскәрҙәрендә әһәмиәтле роль уйнай. Инглиз илсеһе шаһитлыҡ итеүенсә, әрмән яугирҙәре бик ныҡ ҡыйыулыҡ күрһәткән. Үҙ сиратында, Гнчак һәм Дашнакцутюн әрмән партиялары ғосмандарға ҡаршы позицияла торған. [[Тифлис]]тағы дашнактар вәкиле Төркиәгә ҡаршы операцияларҙа әрмән яҡлы отрядтарҙы туплаған, ә гнчаксы вәкилдәре Кавказдағы рәсәй штабына хәрби ярҙам тәҡдим иткән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Astourian 68-69&quot; /&gt;.
 
[[1914 йыл]]дың 2 авгусында [[Ғосман империяһы|Төркиә]] [[Германия империяһы]] менән, уның төп пункттарының береһе булып Рәсәй мосолман халыҡтарына сығыуҙы тәьмин итеү һәм әрмәндәр йәшәйалмаһын өсөн, Ғосман империяһының көнсығыш сиктәрен үҙгәртеү буйынса йәшерен герман-төрөк килешеүенә ҡул ҡуйған. Был сәйәсәт [[1914 йыл]]дың 30 октябрендә Төркиә һуғышҡа ингәндән һуң, оттоман хөкүмәте тарафынан асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. Мөрәжәғәттә бөтә төрки раса вәкилдәренең «тәбиғи» берләшеүе тураһындағы раҫлау ярылып ятҡан&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Astourian 68-69&quot; /&gt;.
[[Файл:NY Times Armenian genocide.jpg|thumb|180px|Миллион әрмән үлтерелгән һәм ҡыуылған. [[New York Times]], 1915 йылдың 15 декабре]]
Германия менән Ғосман империяһы араһында килешеү төҙөлөү менән, христиандарҙың мөлкәтен ғәҙелһеҙ тартып алыу башлана. [[1914 йыл]]дың ноябрендә [[йыһат]] иғлан ителә, һәм был мосолман халыҡтарында христиандарға ҡаршы шовинизмды көсәйтә. Энвер һәм Жемал бойороғо буйынса, Фронттарҙа атакалар ваҡытында [[Истанбул]]дың британ һәм француз халҡы тере ҡалҡан сифатында файҙаланылған. Дошман территорияһында йәшәгән бола башлау ихтималлығы булған этник общиналарҙы файҙаланыу стратегияһы киң таралған: шулай, [[Ғосман империяһы|Төркиә]] [[Рәсәй империяһы]] мосолмандарын йыһатҡа ҡушылырға саҡыра, Бөйөк Британия һәм Ирландия Берләштерелгән короллеге ғәрәп ихтилалдарын әүҙем хуплаған, ә [[Германия империяһы]] — украин милләтселәренә ярҙам иткән. Ғосман властары Дашнакцутюнды, еңеүгә өлгәшкән осраҡта, төрөк идаралығына буйһонған әрмән районы булдырыуҙы вәғәҙәләп, Рәсәй Кавказ аръяғында йәшәүсе әрмәндәрҙең баш күтәреүен ойоштороуға ылыҡтырмаҡсы була. Әммә Дашнакцутюн вәкилдәре, һәр яҡта ҡалған әрмәндәр үҙ хөкүмәтенә тоғро ҡалырға тейеш тип белдерә&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;. Бындай баш тартыуҙан ене сыҡҡан «Тешкилят-и Махсуса|Махсус ойошма» етәксеһе Бехаэддин Шакир дашнактарҙың бер ниә лидерын атырға бойора. Фронттың икенсе яғында, министр иностранных дел Рәсәй империяһы сит илдәр министры әрмән һәм курдтарҙы Төркиәлә ихтилалдар ойоштороуҙа файҙаланырға тигән бойороҡ сығара. Кавказ наместнигы Воронцов-Дашков Илларион Иванович әрмәндәрҙе Рәсәйгә ярҙам итергә саҡыра һәм Рәсәй Төркиәнең әрмән төбәктәрен автономлаштырыу планы өҫтөндә эшләй тигән вәғәҙә бирә, әммә был вәғәҙәләр алдан уйланылған алдаҡ була: Һуғыштан һуң Хәрби-диңгеҙ һәм Ауыл хужалығы министрлыҡтарының һуғыштан һуң Ғосман империяһының әрмән халҡы күп йәшәгән райондарын көсләп ҡушыу тәҡдимдәре булыуына ҡарамаҫтан, империяның юғары етәкселеге, дөйөм алғанда, әрмән милләтселеге менән бәрелешмәҫ өсөн, был перспективаны хупламаны. Шуның өсөн хәрби мәнфәғәт аҡланған хәлдә генә рәсәй ғәскәрҙәре Анатолияға үтә алды; инглиз илсеһе Джордж Уильям Бьюкенен әйткәнсә, сит ил эштәре министры Сазонов Сергей Дмитриевич рәсәйлеләр «Эрзерумдан көнбайышҡа табан артыҡ ер баҫып алыу теләге менән янмай» тигән)&lt;ref name=&quot;holquist&quot;/&gt;. Воронцов-Дашков планы буйынса, Кавказда, Көнбайыш Төрөк Әрмәнстанында һәм Кажар Фарсыстанында урыҫтар етәкселек иткән ҡораллы әрмән отрядтары булдырыуҙы күҙ уңында тотҡан. [[1878 йыл]]да Төркиәнең Рәсәй баҫып алған территориялары әрмәндәренән, шулай уҡ Төркиәнән ҡасып килгән әрмәндәрҙән төҙөлгән биш батальон формалашҡан. Әрмән подразделениелары, төрөк территорияларындағы әрмәндәр ихтилалға күтәрелеүенә иҫәп тотоп, Төркиә сигендә урынлаштырыла. Анатолия әрмәндәре, Рәсәйҙән үҙ ирке менән килгән кешеләрҙән ярҙам алып, үҙоборонаға әҙерләнәләр. Төркиә тарафынан ҡотҡоға бирелгән Кавказ мосолмандары араһында ла шуға оҡшаш үҙойоштороу барған. Әрмәндәр һәм төрөктәр араһында низағтар, Ван ҡалаһы янындағы телеграф һыҙығында диверсия һәм [[1914]] йыл аҙағында — [[1915 йыл]] башында Битлистағы локаль бәрелештәр. Төп әрмән халҡы ғосмандарға ҡаршы сәйәсәтте хупламаған. Курдтар араһында алып барылған рәсәй агитацияһы һөҙөмтә бирмәгән. Ысынында, низағта ҡатнашҡан ҡапма-ҡаршы яҡтарҙың дошман территорияһындағы «этник ҡәрҙәштәр»ҙе яяҡлау кәрәклеге тураһындағы хәбәрҙәре урындағы халыҡты пушка ите сифатында файҙаланыуҙы битлеккә йәшерә&lt;ref name=&quot;Bloxham 71-75&quot; /&gt;.

Фарсыстанды һәм Рәсәй Кавказ аръяғын Төркиә баҫып алғандан һуң, бер нисә мең мосолмандың үҙ ирке менән ғосман ғәскәрҙәренә ҡушылыуы Рәсәй сигендә йәшәгән ир-егеттәрҙе йәлеп итеү маҡсатында ойошторолған. Шуға оҡшаш сәйәсәт Төркиә әрмәндәренә лә ҡулланылған. Күргәҙмә һымаҡ ҡаты саралар көнсығыш Анатолияның хәрби һәм регуляр булмаған формированиелары өсөн әрмәндәргә мөғәмәләһе бирелгән «ҡағиҙәгә таянған уйын» булған, урындағы тип һаналмаған теләһә ниндәй инцидентты баҫтырыу өсөн яуыз алымдар ҡулланыуҙа икеләнмәгәндәр. Әммә [[1915 йыл]]дың март аҙағына тиклем әрмәндәрҙе ҡырыу буласаҡ болаларҙы булдырмауҙы иҫкәртеү маҡсатында ойошторолған, һәм был уны артабанғы ахырғы көсләп күсереүҙәрҙән һәм Иттихат лидерҙары йәшерергә ынтылған үлтереүҙәрҙән бик ныҡ айырылған&lt;ref name=&quot;Bloxham 71-75&quot; /&gt;.

{|class=&quot;graytable&quot;
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Armenian Genocide Museum-Institute 7.JPG|center|270px]]
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Mother and child during the Great Famine of Mount Lebanon 2.jpg|center|150px]]
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Armenian woman kneeling beside dead child in field.png|280px]]
  |-
 |align=&quot;center&quot;|
 |align=&quot;center&quot;|
 |align=&quot;center&quot;|
 |}

=== Тәүге ҡыйралыштар ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; | '''Ғосман империяһының сит ил эштәр министры Мәһмәд Талаат паша АҠШ илсеһе Моргентау (өлкән) Генри]]'''&lt;ref name=&quot;Morgenthau 221&quot; /&gt;:&lt;br&gt;
«…беҙ әрмәндәрҙең дүрттән өлөшөнән ҡотолдоҡ инде, улар хәҙер Битлиста ла, Ванда ла, Эрзерумда ла юҡ. Әрмәндәр һәм төрөктәр араһында бер-береһен күрә алмаусанлыҡ хәҙер шулай көслө, уларҙан ҡотолоу кәрәк. Беҙ шулай эшләмәһәк, улар беҙҙә аҙағыраҡ үс аласаҡ»
|}
Йәшерен төрөк-герман хәрби килешеүе төҙөлөлөү менән, [[Иттихат]] дөйөм мобилизация иғлан итә, уның һөҙөөмтәһендә барлыҡ сәләмәт әрмән ир-егете армияға саҡырыла. Тәүге саҡырыу 20—45 йәшлектәр категорияһын, артабанғы икеһе — 18—20 һәм 45—60 йәшлектәрҙе солғай. Тиҙҙән, Беренсе донъя һуғышына инеү менән, Ғосман империяһы бер нисә фронтта хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Ғосман ғәскәрҙәренең Рәсәй һәм Фарсыстан территорияһына баҫып инеүе әрмәндәргә ҡаршы репрессиялар ареалының ҙурайыуына килтерә: 1914 йылдың нобренән 1915 йылдың апреленә тиклем 4—5 мең әрмән ауылы талана һәм дөйөм алғанда {{nobr|27 000}} әрмән һәм бик күп ассирийлылар үлтерелгән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

[[1915 йыл]]дың ғинуарында көнсығыш фронтта барған Һарығамыш алышында Энвер пашаның ғәскәрҙәрен урыҫ армияһы тар-мар итә. Һөҙөмтәлә ғосман армияһы Тәбриз һәм Хой ҡалаларынан алып ташлана. Рәсәй армияһының еңеүенә Рәсәй империяһында йәшәүсе әрмәндәрҙең үҙ теләге менән алышыуы күп дәрәжәлә ярҙам итте, һәм Иттихатҡа бөтә әрмәндәрҙең хыянаты тураһында пропаганда алып барыу мөмкинлеге бирҙе&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

Энвер, Конья архиепискобына хат ебәреп, Һарығамыш алышы осоронда төрөк әрмәндәренең лояллеге өсөн асыҡтан-асыҡ рәхмәт әйтә. Энвер хатында Сивас әрмән офицерының уның ғүмерен һаҡлап ҡалыуы тураһында ла хәбәр итә&lt;ref name=&quot;officer&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Лейтенант Ованес Агинян, который вскоре погиб на фронте&lt;/ref&gt;, который вынес его с поля боя во время панического бегства&lt;ref name=&quot;r_Kevorkian_250&quot;&gt;{{Книга:Раймонд Кеворкян:Геноцид армян: Полная история|pages=250}}&lt;/ref&gt;. Эрзерумдан Константинополгә тиклем ул шулай уҡ төрөк әрмәндәренә «ғосман хөкүмәтенә тулыһынса тоғро» булғандары өсөн рәхмәт әйтә. Әммә Константинополдә Энвер «Танин» гәзитен нәшерләүсе һәм ғосман парламенты вице-президентына еңелеү әрмән хыянаты һөҙөмтәһе булды һәм әрмәндәрҙе көнсығыш өлкәләрҙән көсләп сығарыу ваҡыты етте ти{{Sfn|Bournoutian|1994|p=47}}. Асатурян Энверҙың позицияһы үҙгәреүенпрестижын һаҡлау һәм еңелеү өсөн аҡланыу алымы ти&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;. Февралдә ғосман әрмәндәренә ғәҙәттән тыш саралар ҡулланыла. Ғосман армияһының {{nobr|100 000}}гә яҡын әрмән һалдаты ҡоралһыҙландырыла, әрмән милләтле граждандарҙың 1908 йылдан бирле рөхсәт ителгән ҡоралы тартып алына. Шаһиттар һөйләүенсә, ҡоралһыҙландырғандан һуң, әрмән хәрбиҙәрен ҡанһыҙ рәүештә муйындарынан һуйып үлтергәндәр йә тереләй күмеп язалағандар&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

[[Ғосман империяһы]]ндағы АҠШ илсеһе өлкән Генри Моргентау ҡоралһыҙландырыуҙы әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенең прелюдияһы тип атаған&lt;ref name=&quot;Morgenthau 302—304&quot; /&gt;. Ҡайһы бер ҡалаларҙа властар күмәк халыҡты репрессияға дусар итеү менән янаған, шулай уҡ, властар билдәләгән һандағы ҡорал килтергәнсегә тиклем, төрмәләрҙә аманат итеп йөҙәр миллионлап кешене тотҡан. Әрмәндәрҙе ҡоралһыҙландырыу кампанияһы аяуһыҙ язалар менән оҙатылған. Йыйылған ҡоралды фотоға төшөрөп, «хыянат» дәлиле сифатында Истанбулға ебәрелгән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

=== Әрмәндәрҙе көсләп күсереү ===
[[Файл:Instruction of the Ministery of the Interior on april 24.png|thumb|left|210px|1915 йылдың 24 апрелдә Истанбулдың әрмән интеллигенцияһын ҡулға алыуы һәм көсләп күсереүе тураһында Эске эштәр министрлығының документы]]
Әрмәндәрҙе ҡоралһыҙландырыу Ғосман империяһының әрмән халҡына ҡаршы, күмәк халыҡты, мародёрҙар бандаларынан йәки аслыҡтан һәм һыуһап үлеү ҡурҡынысы аҫтына, сүллеккә ҡыуыу кеүек системалы кампаниялар үткәреү мөмкинлеген биргән. Империяның һуғыш эсендәге сик буйы райондарынан ғына түгел, бөтә төп үҙәктәренән тиерлек көсләп күсереү&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-247-248&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 270-272&quot; /&gt;. Геноцидты ойоштороусылар империяның көнсығыш провинцияларын тулыһынса әрмәндәрҙән таҙартыу, шул иҫәптән әрмәндәрҙе был провинцияларҙа автономия дәғүәләшә алмаҫлыҡ аҙ һанда ҡалдырыу бурысы ҡуйған{{sfn|Роган|2018|с=226}}

Баштараҡ властар, яҡшы теләкле хөкүмәт, хәрби ихтыяждан сығып, әрмәндәрҙе яңы өйҙәргә күсереүҙе әҙерләй, тип алдап, сәләмәт ирҙәрҙе йыйған. Был ир-егеттәрҙе төрмәгә япҡандар, һуңынан ҡаланан сүллеккә сығарып, шунда утлы ҡоралдан атып йә сәнсеп юҡ иткәндәр. Һуңынан ҡарттарҙы, ҡатын-ҡыҙҙыһәм балаларҙы йыйып, уларға ла күсереү хәбәрен еткергәндәр. Уларҙы колоннаға теҙеп, жандармдар конвойы аҫтында ҡыуғандар. Кем юлын дауам итә алмай, хатта йөклө ҡатындарҙы ла, үлтергәндәр. Жандармдар, мөмкин тиклем оҙон маршрут һайлап, кешеләрҙе, һыуһағанлыҡтан йә астан һуңғы кеше үлгәнсе, атларға һәм шул уҡ маршруттан кире килергә мәжбүр иткәндәр&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

Көсләп күсереүҙең беренсе фазаһы 1915 йылдың апрель башында Сөләйманлы (Зәйтүн) һәм Дёртйол әрмәндәрен кү сереүҙән башланған. 24 апрелдә [[Истанбул]]дың әрмән элитаһы, Александретта һәм Адана әрмән халҡы ҡулға алына һәм көсләп күсерелә. [[9 май]]ҙа Ғосман империяһы хөкүмәте Кесе Азия (Анатолия) әрмәндәрен компакт йәшәгән урындарынан көсләп күсереү ҡарарын ҡабул итә. Күсерелеүсе әрмәндәр урыҫ армияһы менән хеҙмәттәшлек итеүенән ҡурҡҡанлыҡтан, көньяҡҡа күсереү ҡаралған була, әммә һуғыш ығы-зығыһында был бойороҡ үтәлмәй ҡала. Ван ихтилалынан һуң, көсләп күсереүҙең 4-се фазаһына ярашлы, сик буйында һәм Киликияла йәшәүсе бөтә әрмәндәр ҙә күсерелергә тейеш була&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 276-284&quot; /&gt;.

[[1915 йыл]]дың 26 майында Мәһмәд Талаат паша тыныс тормош осоронда хөкүмәткә ҡаршы сығыусыларға арналған «Депортация тураһындағы закон» иғлан итә. [[1915 йыл]]дың 30 майында Законды мәжлес раҫлай. Әрмәндәр аталмаһа ла, закон уларға ҡағылғаны аңлашылып торған. [[1915]] йылдың 21 июнендә, көсләп күсереүҙең һуңғы актында, Талаат Ғосман империяһының ун провинцияһында йәшәүсе «бөтә әрмәнде лә», дәүләткә файҙалы тип танылғандарын ғына ҡалдырып, көсләп һөрөргә бойора. Депортация өс принципҡа ярашлы атҡарыла: 1) &quot;ун процент принцибы&quot;на ярашлы, мосолмандар менән сағыштырғанда, төбәктә әрмәндәр 10%-тан артырға тейеш түгел, 2) көсләп күсерелгәндәрҙең өй һаны 50-нән артырға тейеш түгел, 3) көсләп күсерелгәндәргә тәғәйенләнгән урындарын үҙгәртеү тыйылған. Әрмәндәргә үҙ мәктәптәрен асыу тыйылған, әрмән ауылдары араһындағы юл бер-береһенән биш сәғәтлектән кәм булмаҫҡа тейеш. Бөтә әрмәндәрҙе лә көсләп күсереү талабы ҡуйылһа ла, сит ил граждандары был процестың шаһиты булмаһын тигәндән сығыптыр, [[Истанбул]] һәм [[Әдирнә]] ҡалаларында йәшәгән әрмән халҡының ҙур ғына өлөшө күсерелмәй ҡала. Измир ҡалаһының әрмән халҡын, әгәр әрмәндәр күсерелә ҡалһа, ҡала сауҙаһы бөлгөнлөккә төшәсәк, тип фекер йөрөткән губернатор Рәхим бей ҡотҡара. [[5 июлдә]] депортация сиктәре көнбайыш провинциялары (Анкара, Эскешәһәр]] һ. б.), Киркук, Мосул, [[Евфрат]] үҙәне һ. б. иҫәбенә киңәйтелә. [[1915 йыл]]дың 13 июлендә Талаат депортация «әрмән мәсьәләһен ахырынаса хәл итеп ҡуйыр өсөн» үткәрелде, тип иғлан итә, һәм был ысынында Ғосман империяһында әрмән проблемаһын бөтөрөүҙе аңлатҡан&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 276-284&quot; /&gt;.

=== Тәүге депортациялар ===
[[1915 йыл]]дың март уртаһында британ-француз көстәре [[Дарданелл]]ға һөжүм итә. [[Истанбул]]да баш ҡаланы Эскешәһәргә күсереү һәм урындағы халыҡты эвакуациялау буйынса әҙерлек эштәре башлана. Әрмәндәрҙең союздаштарына ҡушылыуынан ҡурҡып, Ғосман империяһы хөкүмәте Истанбул һәм Эскешәһәр араһындағы әрмән халҡын күсерергә ниәтләй. Шул уҡ ваҡытта Иттихат үҙәк комитетының бер нисә ултырышы була, һәм унда «Тәшкиләт-и Махсуса|Специальная организация» ойошмаһы башлығы Бехаэддин Шакир көнсығыш Анатолияла әрмән төркөмдәренең эшмәкәрлеген раҫлаған дәлилдәр килтерҙе. &quot;Эске дошман&quot;дың ҡурҡынысы «тышҡы дошманға» ҡарағанда кәм түгел ти Шакир. Уға киңерәк вәкәләт бирелә. Март аҙағында — апрель башында &quot;Махсус &quot; Иттихат радикаль эмиссарҙары, шул иҫәптән, артыҡ ҡанһыҙ ысул, ҡулға алыуҙар һәм язалауҙар, менән Рәшид-бей ({{lang-tr|Reşit Bey}}) ҡорал таптырған, ә һуңыраҡ әрмәндәрҙе үлтереүсе фанатикка әйләнә. Акчам Танер әрмәндәрҙе дөйөм көсләп ҡыуып сығарыу ҡарары мартта уҡ ҡабул ителгән була тигән фаразлау бар.
&lt;ref&gt;Akcam, Taner, «Armenien und der Völkermord: Die Istanbuler Prozesse und die türkische Nationalbewegung». Hamburg: Hamburger Edition, 1996. P.59&lt;/ref&gt;
, әммә Истанбулдан көсләп күсереү үткәрелмәүе ул мәлгә әрмәндәрҙең яҙмышы һуғыштың артабан нисек барышына бйле булғандыр тип фаразларға була&lt;ref name=&quot;Bloxham 78-80&quot; /&gt;.

Йәш төрөктәрҙең, депортация әрмәндәрҙең Көнсығыш фронтта лояль булмауы менән бәйле тип раҫларға маташыуына ҡарамаҫтан, әрмәндәрҙең беренсе көсләп күсерелеүе Әхмәд Жемаль паша етәкселегендә көнсығыш фронты менн күршеләш райондарҙа түгел, ә Кесе Азияның (Анатолия) үҙәгенән ([[Киликия]]{{Sfn|Роган|2018|с=271}}) [[Сүриә]]гә йүнәлтелгән. Мысыр кампанияһында еңелгәндән һуң, ул Сөләймәнле (Зәйтун) һәм Дүртөйлө әрмән халҡын потенциаль ҡурҡыныс тип таныған һәм, союздаш державаларҙың үтеп инеүе осрағын күҙ уңында тотоп, үҙенең контроле аҫтындағы территорияның этник составын үҙгәртеү маҡсатынан беренсе тапҡыр әрмәндәрҙе көсләп күсереүҙе тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 276-284&quot; /&gt;. Әрмәндәр депортацияһы 8 апрелдә быуаттар дауамында өлөшләтә бойондороҡһоҙ булған һәм төрөк властары менән ҡапма-ҡаршылыҡлы мөнәсәбәттәрҙә торған Зәйтун ҡалаһынан башлана. Был хәрәкәтте нигеҙләү маҡсатында Зәйтун әрмәндәре һәм Рәсәй хәрби штабы араһында йәшерен килешеү барлығы тураһындағы хәбәр килтерелгән, әммә Зәйтүн әрмәндәре бер ниндәй ҙә дошманлыҡ саралары күрһәтмәгән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 82-83&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide&quot; /&gt;.

[[Файл:Armrefugees.jpg|thumb|left|300px|Дейр-эз-Зор концентрацион лагерында ҡасаҡ әрмәндәр үле ат кәүҙәһе янында]]
Ҡалаға өс мең төрөк һалдаты индерелә. Зәйтундең цйәш ирҙәренең бер өлөшө, төрөк һалдаттарына һөжүм иткән бер нисә дезертирҙы ла ҡыҫтырып, әрмән монастырына ҡаса һәм унда оборона ойоштороп, әрмән сығанаҡтарына ярашлы, монастырь яулап алынғансы, 300 һалдатын (төрөктәр майор һәм һигеҙ һалдат тип күрһәтә) юҡ итә. Әрмән яғы хәбәрҙәренән билдәле булыуынса, һалдаттарға һөжүм итеү уларҙың әрмән ауылдарында ҡылған әшәкелектәре өсөн үс алыу сараһы була. Зәйтун ҡалаһы әрмән хаҡының күпселеге боласыларҙы хупламаған, әрмән общинаһы лидерҙары боласыларға бирелергә кәңәш итә һәм хөкүмәт ғәскәрҙәренең уларҙы язаға тарттырыуына ҡамасауламай. Әммә ғосман чиновниктарының аҙ өлөшө генә әрмәндәрҙең тоғролоғон танырға әҙер була, күпселеге Зәйтун әрмәндәренең дошман менән хеҙмәттәшлек итә тип ышанған. Эске эштәр министры Талаат Константинополдәге әрмән патриархына дезертирҙарҙы тотоп биргәне өсөн әрмән халҡына рәхмәт белдерә. Әммә һуңыраҡ был ваҡиғаларҙы сит ил державалары менән дөйөм ихтилалдың өлөшө — төрөк тарихнамәһе ҡарашын нығыта. Төп әрмән халҡы ғосман армияһына ҡаршы тороуҙы хупламаһа ла, барыбер Зәйтун әрмәндәрен Дер-зор лагерына йә сүллеккә ҡыуалар, һәм унда һуңыраҡ әрмәндәрҙе йә үлтергәндәр, йә аслыҡтан әм сирҙәрҙән үлеүгә дусар итеп, ҡалдырғандар. Зәйтундан һуң, шундай уҡ яҙмыш [[Киликия]]ның башҡа ҡалаларын да көткән. Бындай депортациялар Вандағы ваҡиғаларға тиклем булған, һәм быны ғосман властары әрмәндәргә ҡаршы кампанияны нигеҙләү өсөн ҡулланғандар. Ғосман хөкүмәте башҡарған эштәр үҙ-ара тура килмәгәнсә ине, әммә ул империяның бөтә территорияһын биләмәгәйне әле&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 82-83&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide&quot; /&gt;.

Зәйтун әрмәндәрен көсләп күсереү геноцидты ойоштороу менән бәйле мөһим мәсьәләне асыҡлай. Әрмәндәрҙең ҡайһы бер өлөшө Сүриәнән һәм Ираҡтан алыҫ урынлашҡан Коньяға — һуңынан, нигеҙҙә, әрмәндәр шунда күсерелгән. Әхмәд Жемал паша шәхсән Месопотамияны түгел, боеприпастарҙы ташыуға ҡаршылыҡ булдырмаҫ өсөн, Коньяны һайланым, тп раҫлаған. Әммә апрелдән һуң һәм Жемал юрисдикцияһы аръяғына күсерелеүсе әрмәндәрҙең бер өлөшө Коньяға оҙатыла, һәм был депортация планының 1915 йылдың апрелендә үк булғанлығына ишаралай&lt;ref name=&quot;Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide&quot; /&gt;.

=== Ван ихтилалы ===
[[Файл:Russian soldiers Sheykhalan 1915.jpg|мини|right|230px|Урыҫ һалдаттары Шейхалан ауылында тереләй яндырылғн әрмәндәрҙең ҡалдыҡтары эргәһендә, 1915 йыл]]

Һарығамыш һуғышында тар-мар ителгәндән һуң, [[Ван]] ҡалаһы төрөк яғы өсөн дә, урыҫ яғы өсөн дә мөһим стратегик ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған. [[1914 йыл]]дан, ҡалала ҙур йоғонтоға эйә булған Дашнакцутюн ойошмаһы йәшерен рәүештә күп ҡорал йыйған була. После подхода российских добровольцев под командованием Озанян Андраник Торосович етәкселегендәге үҙ теләге менән һуғышта ҡатнашҡан рәсәйлеләр Һарайға (Ван) яҡынлашҡандан һуң, ғосман властары дашнактарҙан төрөк армияһынан ҡасҡан әрмән дезертирҙарын тотоп биреүен талап итә, ҡала менән телефон бәйләнешен өҙә, урындағы халыҡты талау менән шөғөлләнә. Һөҙөмтәлә, бер яҡтан һалдаттар менән чете (мосолман бандиттары) араһында һәм икенсе яҡтан әрмән үҙоборона төркөмдәре араһында бәрелештәр тоҡана. [[1915 йыл]]дың февралендә империяла әрмәндәр күпселекте тәшкил иткән берҙән-бер өлкәнең Ван ҡалаһы губернаторы итеп, Энверҙың ҡәйнеше — көс ҡулланыуға тартымлығы менән билдәле, ҡорал тартып алыу кампанияһында әрмән халҡын ҡурҡыу аҫтында тотҡан Жәүдәт-бей тәғәйенләнә. Жәүдәт яңы ғына Фарсыстанға (Иран) уңышһыҙ походтан ҡайтҡан була, уны бер нисә мең курд һәм черкес регуляр булмаған һалдаты йәки «итсе батальондары» оҙатып йөрөй. [[1914 йыл]] аҙағында Төркиә хөкүмәте, Вн районындағы әрмәндәрҙе һәм ҡайһы бер фарсы ҡәбиләләрен Төркиәнең дошмандары ҡоралландыра, тип раҫлап, Ванда ихтилал булыу мөмкинлеген билдәләй. Вандағы әрмән лидерҙары властарҙы тынысландырырға маташа һәм Жәүдәткә буйһоноуы тураһында әйтә. [[1915 йыл]]дың март башында Жәүдәт Чатак әрмәндәренән, үлем язаһы һәм ғаиләләрен көсләп күсереү менән янап, 18 йәштән алып 45 йәшкә тиклемге бөтә ир-атты (4000 ир-егет, шулай уҡ күп һанлы дезертирҙар) армия эшселәре сифатында биреүҙе талап итә. Әрмәндәр 400 кеше генә бирә, ә ҡалғандары өсөн «иреккә сығарыу һалымы» (закон рөхсәт иткән армия хеҙмәтен үтәмәгән өсөн билдәле бер сумма аҡса түләү) түләргә тәҡдим итә, Жәүдәт был үтенесте кире ҡаға. Жәүдәт 8 кешенән торған әрмән-төрөк төркөмөн Шадах ауылына бер әрмәнде төрмәгә ултыртыу тарихын асыҡлау буйынса ебәрә. Юлда төркөмдәге бөтә дүрт әрмән дә үлтерелә. 17 апрелдә Жәүдәт &quot;итсе батальондары&quot;н Чатак әрмәндәрен ҡырырға ебәрә, әммә тәртипкә күнмәгән ғәскәр иң яҡын әрмән ауылдарына һөжүм итә&lt;ref name=&quot;Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The great game of genocide? 76-78&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 265-267&quot; /&gt;.

Күмәк халыҡты үлтереүҙәр 19 апрелдә башлана, Ван ҡалаһы янында 2500-гә тиклем әрмән, ә яҡындағы бер нисә көндә 50 меңләп әрмән үлтерелә. Әрмәндәргә һөжүмде Иттихат ойошторғанын һуңыраҡ Вандың ике генерал-губернаторы, Ибраһим Арвас һәм Хасан Ташин таный&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;. Мосолмандарға, үлем менән янап, әрмәндәрҙе яҡлау тыйылған. Ван әрмәндәре, һөжүм көтөп, бер нисә аҙна дауамында ҡаланың үҙҙәре йәшәгән өлөшөн нығытҡан һәм дүрт аҙна дауамында һөҙөмтәле ҡаршылыҡ күрһәтә. Вандың әрмән өлөшө халҡы 30 мең кешенән торған, шуларҙың 1500 ҡоралланған була. Ҡоралды ваҡ һөнәрселек етештереүе (кустарный) ысулы менән эшләгәндәр. 16 майҙа, урыҫ армияһы Ванға яҡынлашҡас, төрөктәр китергә мәжбүр була. Урыҫ генералы Николаев Ванда әрмән хөкүмәтен иғлан итә. Алты аҙнанан урыҫтар, китә алырлыҡ әрмәндәрҙе үҙҙәре менән алып, сигенә&lt;ref name=&quot;Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The great game of genocide? 76-78&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 265-267&quot; /&gt;.

Ван ваҡиғалары алдан әҙерләнгән характерҙа булмай, әрмәндәр Фарсыстанғапотенциаль ҡасыу өсөн коридорҙы һаҡларға тырышҡан, ә Жәүдәт күҙенә күренгән &quot;әрмән ихтилалы ҡурҡынысы&quot;н баҫыу маҡсатында репрессиялар ҡулланған. Уның хәрәкәте ул осорға хас булмаған. Шул уҡ ваҡытта происходили восстания курдов в районе Битлис районында курдтар ихтилалы һәм Башҡалда ассирийҙар ихтилалы ҡупҡан&lt;ref name=&quot;The great game of genocide? 76-78&quot; /&gt;.

=== Депортацияларҙың дауамы ===
[[Файл:522px-AmbassadorMorgenthautelegram.jpg|thumb|left|200px|АҠШ илсеһе Моргентау (өлкән) Генри АҠШ Дәүләт департаментына телеграммаһында (1915 йылдың 16 июле) әрмәндәрҙе юҡ итеүҙе ''«раса буйынса тамырынан ҡоротоу кампанияһы»'' тип тасуирлай]]
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:37em; max-width: 37%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Оттоман чиновнигы Сәйед Әхмәдтең Трапезундтан әрмәндәрҙе һөрөү процедураһын тасуирлауы'''&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;:&lt;br&gt;
Башта ғосман чиновниктары балаларын тартып алды, уларҙың ҡайһы берен Трапезундтағы америка консулы ҡотҡарырға тырышып ҡараны. Трапезунд мосолмандары әрмәндәрҙе яҡлаған өсөн үлем язаһы янауы тураһында иҫкәртелгәйне. Шунан өлкән ир-атты, улар хеҙмәттә ҡатнашырға тейеш, тип айырҙылар. Ҡатын-ҡыҙҙы һәм балаларҙы, һаҡ аҫтында һәм хәүефһеҙлек гарантиялары менән, Мосул яғына алып киттеләр, артабан ирҙәр ҡаланан сығарылды һәм алдан ҡаҙылған канауҙар янына ҡуйып атып үлтерелде. Ҡатын-ҡыҙҙарға һәм балаларға, талаусы һәм көсләүсе «четтес» һөжүмдәре ойошторолдо, ә һуңынан уларҙы үлтерҙеләр. Хәрбиҙәргә &quot;четтес&quot;тарҙың хәрәкәтенә ҡамасауламҫҡа тигән ҡәтғи бойороҡ бирелгәйне. Тартып алынған балалар ҙа шулай уҡ ҡаланан сығарылып үлтерелде. Дети на попечении Америка консулы ҡарамағындағы балалар ҙа, Сивасҡа ебәрелеү һылтауы менән, алынды һәм, кәмәләргә ултыртып диңгеҙгә сығарылды һәм сәнсеп үлтерелде, мәйеттәре ҡапсыҡтарға һалынып, диңгеҙгә ташланды. Бер нисә аҙнанан ҡайһы бер мәйеттәр Трапезунд ярҙарында табылды. Июлдә Сәйед Әхмәдкә Трапезунд әрмәндәренең 120 ир-аттан, 400 ҡатын-ҡыҙҙан һәм 700 баланан торған һуңғы конвойын оҙатыу эше ҡушыла. Башта конвойҙан бөтә ирҙәр ҙә айырып алынды, аҙаҡ Сәйед Әхмәдкә уларҙың барыһының да үлтерелеүе тураһында хәбәр итәләр. Юл буйҙарында меңәрләгән әрмән кәүҙәһе ятҡан. &quot;Четтес&quot;тарҙың бер нисә төркөмө пытались взять из конвойҙан ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы алырға маташты, әммә Сәйед Әхмәд уларға әрмәндәрҙе биреүҙән баш тартты. Юл буйында ул 200-гә яҡын баланы, улар тураһында хәстәрләргә вәғәҙә биргән мосолман ғаиләләренә биреп китте. Кемахта Сәйед Әхмәдкә әрмәндәрҙе, улар үлеп бөткәнсе, конвойларға ҡушыла. Уға әрмәндәрҙең был партияһын Эрзерумдан килгән жандармерия вәкиле Мөхәммәд Эффенди командалыҡ иткән төркөмгә ҡуша алды. Эффенди аҙаҡ Сәйед Әхмәдкә ул төркөмдөң Евфрат ярына килтерелеүен һәм, конвойҙан айырып алынып, «четтес» бандалары ҡулынан юҡ ителеүен әйтте. Матур әрмән ҡыҙҙары систематик рәүештә күмәк халыҡ алдында көсләнә, һәм һуңынан, шул иҫәптән трапезунд чиновниктары тарфынан үлтерелә ине. Сәйед Әхмәд Эрзурумда әрмәндәрҙе үлтереүҙе ойоштороусылар тип Шакир Бехаэддинды, Трапезундта — Наил бейҙе, Кемахта — Эрзинжандан парламент ағзаларын атаны. «Четтес» штабтары Кемахта урынлашҡайны.
|}
Дөйөм депортация алдан әҙерләнмәгән булһа ла, [[1915 йыл]]дың март кәңәшмәләренән һуң, Иттихат вәкилдәре әрмәндәрҙе күпләп юҡ итергә кәрәклеге тураһында агитация йәйелдерә. Ван ваҡиғалары һәм үлтерелгән 150 000 мосолман тураһындағы рәсми төрөк статистикаһы мәғлүмәттәренә (Хәлил Берктай 1915 йылда бөтә көнсығыш Анатолияла әрмәндәр 12 мең мосолманды үлтергән тип баһалай) таяныу ғосман властары өсөн шулай уҡ әрмәндәргә ҡаршы хәрәкәт атҡарыуға сәбәп була.
24 апрелдә Константинополдә 235 күренекле әрмән ҡулға алына һәм артабан һөргөнгә оҙатыла. Шуның артынса уҡ 600 әрмән, һуңынан тағы 5 мең әрмән әсирлеккә алына. Уларҙың күпселеге Истанбул янында үлтерелә. Был яуызлыҡ законға таянып эшләнмәгән, ә АҠШ илсеһе Моргентау (өлкән) Генри менән һөйләшкәндә, Талаат был ҡара эште «үҙоборона» булараҡ ҡылыҡһырлай. 30 майҙа Ғосман империяһы министрҙар советы хәрби командалыҡҡа халыҡтың ҡораллы ҡаршылығын баҫтырырға һәм хыянатта йәки шпионаж менән шөғөлләнеүҙә ғәйеплеләрҙе көс ҡулланып күсерергә рөхсәт иткән закон ҡабул ителә. Законлы төҫ бирер өсөн, һөргөнгә оҙатылғандарҙы һаҡлау һәм юғалған мөлкәтенә компенсация түләү күҙ уңында тотолорға тейеш булһа ла, ысынында иһә был шарттарҙың береһе лә үтәлмәй. Әрмәндәрҙе юҡ итеүҙә төп ролде Эрзерумда урынлашҡан һәм башлыса «четтес» — төрмәләрҙән сығарылған енәйәтселәрҙән торған йәғни {{nobr|34 000}} ағзаһы булған «Айырым ойошма» — Тәшкиләт-и Махсуса шөғөлләнгән. «Айырым ойошма» туранан-тура Талаатҡа буйһонған. Был ойошма 1914 йылдың декабрендә, әрмәндәрҙе көсләп күсереүҙең рәсми сәбәбе тип аңлатылған Ван ваҡиғаларынан ярты йыл алдараҡ, сигенеүсе урыҫ ғәскәрҙәре ҡалдырып киткән райондарҙа әрмәндәргә ҡаршы ойошторолған репрессияларҙа үҙен беренсе тапҡыр күрһәтә. Күп кешене үлтереүҙәрҙә илдең махсус хеҙмәттәре башында тороусы һәм махсус үлем эскадрондары булдырыусы Шакир Бехаэддин әүҙем ҡатнашҡан&lt;ref name=&quot;Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;see also suni&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;роль специальной организации&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;.

18 апрелдә Эрзерум янында күмәк төрөк йыйылған митингта әрмәндәрҙе хыянатта ғәйепләйҙәр һәм әрмәндәргә ярҙам иткән мосолмандарҙы ла әрмәндәр яҙмышы көтөүен иҫкәртәләр. Алдағы аҙналар дауамында Эрзерум өлкәһе әрмәндәре төрөктәрҙең һөжүме сериялары объектына әйләнә. Май уртаһында Хыныс һәм уның тирә-яғында ҡырылыш ойошторола — {{nobr|19 000}} әрмән үлтерелә. Өлкәнең башҡа ауылында йәшәгән әрмәндәр Эрзерумға көсләп күсерелә, һәм күбеһе аслыҡтан, һыу эсмәү һәм ябығып хәлһеҙләнеү арҡаһында үлә, ә ҡалғандарын Кемах тарлауығы текә битләүҙәренән йылғаға ырғытҡандар. Эрзерумдың 65 мең әрмән халҡынан күбеһе июнь — июль дауамында көсләп күсерелгән һәм Кемах тарлауығында үлтерелгән, ҡалғандары [[Алеппо]] һәм [[Мосул]]ға күсерелә, бик һирәге генә тере ҡала. Эрзерумда мөһим хәрби объекттарҙа 100-гә яҡын әрмән хеҙмәт иткән. Эрзинжан әрмәндәре лә шулай уҡ Кемах тарлауығында үлтерелә. Эрзерум өлкәһенең тағы бер ҡалаһы Байбурт әрмәндәренән башта аҡсаларын һәм, хәүеф янамаясағында ышандырып, йәш ҡыҙҙарын тартып алғандар, һуңынан уларға &quot;четтес&quot;тар һөжүм иткән. Эрзинжанға ҡасып китергә маташыусыларҙы жандармдар атып үлтергән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258&quot; /&gt;.

Орду ҡатын-ҡыҙы һәм балалары, Самсунға сығарылыу һылтауы менән, баржаларға тейәлә, һуңынан диңгеҙгә сығарыла һәм борттан ырғытыла. 1919 йылдағы трибунал барышында Трапезунд полицияһы начальнигы өлкә губернаторы бүләге сифатында йәш әрмән ҡыҙҙарын Истанбулға Иттихат лидерҙарына ебәргәнлеген таныны. Ҡыҙыл ярымай дауаханаһындағы әрмән ҡыҙҙарын Трапезунд губернаторы наложница итеп тотҡан һәм мәсхәрәләүгә дусар иткән&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86&quot; /&gt;. Көнбайыш Әрмәнстандың көньяҡ өлөшөн Жәүдәт һәм уның «итсе батальондары» (''төр.'' kesab taburi) әрмәндәрҙән таҙартҡан. Битлис әрмәндәре закон боҙмауына ҡарамаҫтан, Жәүҙәт башта уларҙан выкуп талап иткән, һуңынан уларҙың күпселеген аҫтырған. 25 июлдә ҡаланы Жәүдәт ғәскәре уратып алған, һәм ҡыҫҡа ваҡыт ҡамауҙан һуң, ҡаланың рмәндәр йәшәгән өлөшө бирелгән. Ир-ат үлтерелгән, йәш ҡыҙҙарҙы урындағы төрөктәргә һәм курдтарға биргәндәр, ҡалған әрмәндәрҙе көньяҡҡа оҙатҡандар һәм Тигр йылғаһында батырғандар. Битлиста барлығы {{nobr|15 000}} әрмән үлтерелгән, уларҙың өйҙәре төрөк һәм курд мөжәһирҙәренә бирелгән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258&quot; /&gt;.

Шул уҡ ваҡытта Битлис янындағы әрмән халҡы ла һуйылған. Битлистан һуң Жәүдәт, төрөк һәм курдтарҙың һөжүмдәренән һуң бер аҙға тыныслыҡ урынлашҡан Муш ҡалаһы районына килә. Жәүдәт өлкәгә килгәндән һуң, әрмән общинаһы лидерҙарын язалау башлана, ир-ат штыктар менән сәнсеп үлтерелә, ҡатын-ҡыҙ һәм бала-саға, ат һарайына ҡыуып керетелеп, тереләй яндырыла. Артабан Жәүдәт һәм төрөк-курд отрядтары Сасунға һөжүм итә, һәм был ҡалала йәшәгән әрмәндәр боеприпастары һәм ризығы бөткәнсе ҡаршы тора. Ҡара диңгеҙ буйындағы ҡалаларҙа әрмәндәрҙе караптарға тейәгәндәр һәм батырғандар. Протестант һәм католик конфессияларына ҡараған әрмәндәр ҙә юҡ ителгән. Харпутта, 13 мең әрмән һалдаты менән, америка миссионерҙары нигеҙ һалған Евфрат колледжы студенттары һәм уҡытыусылары үлтерелгән. Америка протестант миссионерҙары етәкселегендә Мерзифонда эшләгән Анатолия колледжы әрмәндәре лә шундай ҡот осҡос яҙмышҡа дусар ителгән. Марсовандың 12 мең әрмәненең күпселеген һөргөнгә оҙатҡандан һуң, америка илсеһе аша колледж президенты Энверҙан һәм Талааттан колледж ағзалары өсөн хәүефһеҙлек гарантияларын ала, әммә округ губернатор, гарантия тураһында белмәүгә һылтанып, ҡалған әрмәндәрҙе сүллеккә көсләп күсерә һәм улар шунда һәләк була. Католик конфессияға ҡараған Анкара әрмәндәре лә көсләп күсерелә&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258&quot; /&gt;.
&lt;!--
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:40em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Из воспоминаний Такуи Левонян, 1900 года рождения'''&lt;ref name=&quot;Adalian-81-83&quot;&gt;''Rouben Paul Adalian''. The Armenian Genocide // {{Книга:Totten, Parsons, Charny. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts|81—83}}&lt;/ref&gt;:&lt;br&gt;От [[Палу (Элязыг)|Палу]] до Тигранакерта ([[Диярбакыр|Диарбекир]]) нас сильно мучали, и мы очень страдали. Не было воды и еды. У моей матери было что-то в сумке, она давала нам немного время от времени. Мы шли весь день, в течение 10 до 15 дней. На ногах уже не оставалось обуви. Наконец мы достигли Тигранакерта. Там мы помылись у воды, размочили немного сухого хлеба который у нас был и поели. Прошёл слух что губернатор требует от армян очень красивую 12-летнюю девочку… Ночью они пришли с фонарями ища такую девушку. Они нашли её, отобрали у рыдающей матери и сказали что вернут её потом. Позже они вернули ребёнка, почти мёртвого, в ужасном состоянии, оставив его на коленях матери. Мать громко рыдала, и конечно ребёнок, не вынеся произошедшего, умер. Женщины не могли успокоить её. Наконец женщины попытались вырыть яму с помощью орудия одного жандарма, и похоронили девочку. Там была большая стена и моя мать и несколько женщин написали на ней «Здесь похоронена Шушан».
|}
В отличие от прежних депортаций, которые не отличали невиновных с точки зрения властей армян от «виновных» в пределах местных армянских общин, депортации из [[Киликия|Киликии]] уже не делали различия между армянскими революционными и лоялистическими сообществами. Эти депортации не зависели также от близости к границе и касались всех армян Османской империи. Этим депортированным не предоставлялась еда, что означало фактическую смерть от голода. Им не обеспечивалась защита, и по дороге они подвергались грабежам и насилию нерегулярных османских сил, курдских, черкесских и других мусульманских племён, в результате чего до конечного пункта в пустыне доходило около 20 %. То же самое происходило с армянами всей Восточной Анатолии. Армяне западных провинций относительно беспрепятственно дошли до Дер Зора, где впоследствии в большинстве умерли или были убиты. Считается, что практика общего разрушения армянских общин Анатолии началась 24 апреля 1915 года, когда были арестованы и депортированы в Анкару лидеры армянской общины Константинополя. К середине июня почти все они были убиты. А к этому времени уже были почти полностью уничтожены армянские общины Битлиса и [[Эрзерум]]а. 9 июня министерство внутренних дел направило губернатору Эрзерума требование продать имущество депортированных армян, возвращение которых уже не ожидалось. В течение лета ареал депортаций расширялся, включая районы современной Сирии. Согласно плану депортаций, армяне не должны были превышать 10 % местного населения, что отражало страх младотурок перед концентрацией армян. Есть основания предполагать, что убийства до 150 000 человек в лагерях вокруг пустыни Дер Зор были совершены черкесами, чеченцами и арабами, чтобы не допустить скопления большого количества армян в одном месте&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 270-272&quot; /&gt;.

Одно из самых ярких свидетельств резни оставили четыре арабских оттоманских чиновника, перешедшие на сторону русских и впоследствии рассказавшие подробности депортации [[Сайкс, Марк|Марку Сайксу]]. Так, по словам лейтенанта Саида Ахмеда Мухтэра Аль-Бааджа, находившегося в [[Трапезунд]]е в 1915 году, он знал, что высылка армян означает резню, и ему был известен официальный приказ расстреливать дезертиров без суда. Лейтенант Саид Ахмед сообщил, что в секретном приказе вместо слова «дезертиров» было «армян», что свидетельствует о понимании центральной властью преступности своих действий и желании их скрыть&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265-2&quot; /&gt;.
 --&gt;
Әрмәндәрҙе үлтереү менән бер рәттән урлашыу һәм талау киң таралған. Сауҙагәр Мәхәмт Али ({{lang-tr|Mehmed Ali}}), Асент Мостафа һәм губернатор Трапезунд губернаторы Жемал Азми {{nobr|300 000}} алып {{nobr|400 000}} төрөк алтын фунтына (ул осорҙа {{nobr|1 500 000}} АҠШ доллары) тиң әрмән байлығын үҙләштергән. Алепполағы америка консулы Вашингтонға: Төркиәлә «талауҙың гигант схемаһы» йәйелдерелгән тип доклад яһай. Трапезундтағы консул Трапезундтағы Иттихат комиссарының өйө талауҙан килгән өлөштөң алтыны һәм башҡа ҡиммәтле таштары менән тулған тип хәбәр иткән&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86&quot; /&gt;.

[[Файл:Armenianmothermourning.jpg|thumb|right|250px|Әрмән әсә биш балаһының мәйете янында]]

Йәй ахырына империялағы әрмән халҡының күп өлөшө үлтерелгән була. Ғосман властары был яуызлыҡты йәшерергә маташһа ла, Европаға барып етә алған ҡасаҡтар Төркиәлә әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте барғанын еткерәләр. 27 апрелдә әрмән [[католикос]]ы АҠШ һәм Италияға һуйышты туҡтатыу буйынса ҡыҫылыуҙарын үтенә. Союздаш державалар төрөк һәм курдтарҙың әрмәндәрҙе үлтереүҙәрен асыҡтан-асыҡ ғәйепләне, әммә һуғыш шарттарында уларҙың яҙмышын еңеләйтеү буйынса бер ни ҙә эшләй алманы. Был яуызлыҡты рәсми рәүештә тикшергәндән һуң, Бөйөк Британияла «Отношение к армянам в Османской империи» тип исемләнгән документтар китабы баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;The treatment of Armenians in the Ottoman Empire&quot; /&gt;, Европала һәмАҠШ-та ҡасаҡтарға ярҙамға аҡса йыя башлайҙар. Үҙәк һәм көнбайыш Анатолия әрмәндәрен юҡ итеү 1915 йылдың авгуынан һуң да дауам иткән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-565-567&quot; /&gt;.

Рәсәй властары һәм йәмәғәтселеге ҡасаҡтарға (тәүҙә фәҡәт христиандарға ғына, ә 1916 йылдың яҙынан — мосолмандарға ла) гуманитар ярҙам күрһәтергә тырышып ҡарай, бының өсөн башында генерал Михаил Тамамшев торған махсус ведомство ойошторолған. Бөтә Рәсәй ҡалалар союзы булышлығы менән рәсәй армияһы оккупациялаған территорияларҙа ашханалар селтәре ойошторолған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан хәрби фекерләү өҫтөнлөк ала — шулай, 1916 йылдың авгусында года командующий Рсәй империяһының Кавказ армияһы командиры (1914—1918)генерал Юденич Николай Николаевич әрмән ҡасаҡтарына ташлап киткән тыуған ерҙәренә ҡайтыуҙы тыя: «Төркиәлә беҙ яулаған ерҙәргә халыҡтың ҡайтыуы иртәрәк, сөнки был төбәктәрҙе аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү былай ҙа бик ҡатмарлы»; ҡалғн халыҡ армия ихтыяжын өсөн тылда ауыл хужалығы хеҙмәтенә йәлеп ителә. Һуңғараҡ оккупацияланған райондарҙың генерал-губернаторы генерал Пешков шулай уҡ 1916 йылдың авгусында төрөк һөжүме башланыр алдынан Ван, Битлис һәм Муш ҡалаларынан Басенға һәм Игдирға 50 мең әрмәнде күсереү тәжрибәһен иҫләп (эвакуациянан һуң, рәсәй властары күскенселәрҙе аҙыҡ-түлек һәм медикаменттар менән тәьмин итеү көрсөгөнә терәлгәйне), асыҡтан-асыҡ был тыйыуҙы «кәрәкмәгән паника һәм ҡорбандар»ға барып етмәһен өсөн, тип нигеҙләгән. 1915 йылдың яҙында Юденич, аҙыҡ-түлек проблемаһы менән бәйле, шулай уҡ, әрмәндәр менән бергә 4-се казак корпусын ризыҡ менән тәьмин итеү бурысын ҡуйып, курдтар ташлап киткән Алашкерт, Диядин һәм Баязетҡа казактарҙы күсереүҙе тәҡдим итә. Һәм был граждандар адинистрацияһы һүҙҙә хуплау тапһа ла, тормошҡа ашмай ҡала. Башҡа фронттарҙағы кеүек, рәсәй армияһы, хәрби хәлдән сығып, урындағы халыҡты көсләп күсерергә мәжбүр булған: шулай, Эрзерум янындағы ун саҡрым оҙонлоғондағы фронт буйы зонаһынан 10 меңдән ашыу әрмән туранан-тура ҡала районына күсерелә, һәм был аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙе тағы ла ҡатмарлаштыра. Әрмән халҡы 1915йылдың июнендә Арарат отряды командующийы генерал-майор Николаев Андрей Михайловичтың курдтарға Ван янына ҡайтырға рөхсәт биреүе менән риза булмай. Рәсәй властары әрмән халҡы күсенеүенең хәрби һәм гуманитар маҡсатын уйлағанынан тыш, генерал-губернатор Пешков бөтә әрмәнде лә Ван күленән көнсығышҡа, ә курдтарҙы — көньяҡҡа күсереүҙе күҙ уңында тотҡан масштаблы акцияны планлаштырған; [[Трабзон|Трапезунда]] һәм Эрзерум райондарында һуғышҡа тиклем йәшәгән әрмәндәргә генә рөхсәт ителгән; төрлө милләт халыҡтарын айырым йәшәтеү маҡсатында апартеид режимы булдырыу тәҡдим ителгән. Хәйер, был план да шулай уҡ тормошҡа ашырылмай ҡалған&lt;ref name=&quot;holquist&quot;&gt;{{статья|автор= Peter Holquist.|заглавие= The Politics and Practice of the Russian Occupation of Armenia, 1915—February 1917|ответственный = Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark|издание= A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire|место= Oxford|издательство= Oxford University Press|год= 2011|страницы= 151—174}}&lt;/ref&gt;.

=== Әрмәндәргә медицина эксперименттары яһау ===
[[Файл:Nød i Armenia - fo30141712130022 302.jpg|thumb|270px]]
Оттоман әрмәндәрен юҡ итеүҙе аҡлау сифатында биологик нигеҙләү файҙаланылған. Әрмәндәрҙе «хәтәр микробтар» тип атап, уларға мосолмандар менән сағыштырғанда түбәнерәк статус бирелгән. Был сәйәсәттең төп пропагандисы, беренсе булып көсләп күсерелеүселәрҙең аяҡтарына даға ҡағыуҙы тәҡдим иткән доктор Рәшид Мәһмәт, Диярбакыр губернаторы булған. Рәшид шулай уҡ, Христосты язалағанға оҡшатып, әрмәндәрҙең ҡул-аяҡтары киреп ҡаҙаҡлауҙы ла ҡулланған&lt;ref name=&quot;Dictionary of Genocide-21-22&quot; /&gt;. Рәсми төрөк энциклопедияһы ''төр.'' Türk Ansiklopedisi 1978 йылда Рәшидты «бик шәп патриот» тип ҡылыҡһырлай&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide-126-148&quot; /&gt;.

Мәғҡул (приемлемый) көнкүреш шарттары һәм медикаменттар булмауы төрөк армияһында һәр унынсы һалдаттың ғүмерен ҡыйған эпидемиялар таралыуға килтерә. Өсөнсө армия табибы Сәлим Тәүфиҡ ''төр.'' Tevfik Sağlam тимгелле тиф йәки ҡарамыҡҡа (сыпной тиф) ҡаршы вакцина эшләп сығарыу өсөн центральной больнице Эрзинжан үҙәк дауаханаһында әрмән һалдаттарында һәм хәрби училищелар кадеттарында эксперименттар үткәргән, һәм уларҙың күпселеге вафат булған. Ситләтелгән дәлилдәр был эксперименттарҙа Шакир Бехаэддин ҡатнашыуына күрһәтә. Эксперименттарҙа пациенттарға тиф йоҡторолған ҡан һалдыртыусы Истанбул медицина мәктәбе профессоры Хәмди Суат Акнар ''төр.'' Hamdi Suat Aknar ҡатнашҡан. Һуғыш тамамланғандан һуң, истанбул трибуналы был эште ҡарағанда, Хәмди Суат, «киҫкен психоз» мире асыҡланыу сәбәпле, медицина мәктәбе клиникаһына мәжбүри дауаныуға һалына&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77&quot; /&gt;.

Бөгөн Төркиәлә Хәмди Суат төрөк бактериологияһына нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә, һәм Истанбулда уның йорт-музейы бар. Уның эксперименттарын Оттоман ҡораллы көстәре баш санитар инспекторы Сөләймән Нуман ({{lang-tr|Süleyman Numan}}) хуплай. Эксперименттар Төркиәләге немец врачтарының һәм бер нисә төрөк табибының протесына алып килә. Уларҙың береһе Жемал Хәйдар ({{lang-tr|Cemal Haydar|}}), эксперименттар барышын күргәнлектән, [[1918 йыл]]да эске эштәр министрына асыҡ хатында уларҙы «ҡырағай» һәм «фәнни енәйәт» тип атаған. Хәйдарҙы Эрзинжандағы Ҡыҙыл ярымай дауаханаһының баш табибы доктор Сәләхетдин хуплай, властарға медицина эксперименттары үткәреүҙе ойоштороуҙа ғәйеплеләрҙе эҙләүҙә ярҙам итеүҙәрен үтенеп мөрәжәғәт итә . Оборона министрығы үҙен ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаҡһа ла, Хәйдар һәм Сәләхетдин күрһәтеүҙәрен раҫлаған. Хәйдар медицина эксперименттары һөҙөмтәһендә йөҙәрләгән әрмән үлтереүеүен ҡабатлап әйтә, Сәләхетдиндең ғаризаһынан уны өндәшмәҫкә күндереү маҡсатынд баҫым яһағандары күренә. Күсеү осороноң сәйәси буталсыҡлығы һөҙөмтәһендә эксперимент уҙғарыусылар язанан ҡотолоп ҡала. Хәмди Суат һуңыраҡ үҙенең «судҡа тарттырылған енәйәтселәр менән тәжрибә үткәреп» тикшеренеү һөҙөмтәләрен баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77&quot; /&gt;.

1919—1920 йылдарҙа Төрөк хәрби трибуналы үткәргән тикшереү һөҙөмтәһендә, Трапезундтың санитар-гигинеа хеҙмәттәре һәм һаулыҡ һаҡлау департаменты етәксеһе Али Сейб ({{lang-tr|Ali Saib}}) тарафынан әрмән балаларын һәм йөклө әрмән ҡатындарын ағыулау факттары билдәле була. Ағыуҙы ҡабул итергә баш тартҡандарҙы уны йоторға мәжбүр иткәндәр йәки диңгеҙгә батырғандар. Көсләп күсерелгәндән һуң, Месопотамия лагерҙарына барып еткән тере әрмәндәрҙе Сейб, морфий йә ағыулы матдәләрҙең үлемесле дозаһын ҡаҙап, үлтергән. Француз һәм төрөк шаһиттары дауаханаларҙа һәм мәктәптәрҙә балаларҙы ағыулау факттарын раҫлаған. Сейб балаларҙы шулай уҡ мобиль пар мунсаларында ({{lang-tr|Etüv|}}) артыҡ эҫе пар ҡулланып үлтергән&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 77-80&quot; /&gt;.

=== Әрмәндәрҙең оборонаһы ===
Антиохия янындағы [[Муса тауы]] районында йәшәгән әрмән халҡы, ҡыйралышты алдан һиҙенеп, [[1915 йыл]]дың июлендә властарҙан тауға ҡасып китә һәм унда ете аҙна дауамында ғосман ғәскәрҙәренең атакаларын кире ҡағып, уңышлы оборона ойоштора. 4 меңгә яҡын кешене француз судноһы ҡотҡара һәм [[Порт-Саид]]ҡа алып сыға. Оборона тотоусыларҙың бер өлөшө Француз әрмән легион сафына баҫа һәм [[1918 йыл]]да Арар янында төрөктәргә ҡаршы һуғышҡанда айырыуса батырлыҡ күрһәтә. Муса тауы (Муса-даг) оборонаһы тураһында Франц Верфелдең «Сорок дней Муса-Дага» тигән киң билдәле китабында яҙылған&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267&quot; /&gt;.

Ойошҡан ҙур ҡпршылыҡ күрһәтеү тағы ла Урфа үҙоборонаһында&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-618-621&quot;&gt;{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=618—621}}&lt;/ref&gt;, Муш&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-345-349&quot;&gt;{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=345—349}}&lt;/ref&gt;, Сасун үҙоборонаһында (1915) һәм [[Ван алышы]]нда күренә.

=== Төрөктәрҙең һәм немецтарҙың әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенә ҡаршы сығыштары ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Теодор Рузвельт&lt;ref name=&quot;Letters of Theodore Roosevelt&quot; /&gt;, АҠШ президенты (1901—1909):'''&lt;br&gt;
«Әрмәндәрҙе биләгән ҡот осоу, — атҡарылған факт. Байтаҡ дәрәжәлә был ул халыҡтың һуңғы дүрт йыл дауамында пацифизм сәйәсәте яҡлы булыуы һөҙөмтәһе. … әрмән ҡырылышы — был һуғыштың иң ҙур енәйәте, һәм Төркиәгә ҡаршы сығыш яһай алмайбыҙ икән, тимәк — беҙ уларҙы уҙындырабыҙ тигән һүҙ
|}.
Әрмәндәргә ярҙам иткәне өсөн үлем язаһы ҡаралғанлыҡтан, мосолмандар яғынан әрмәндәргә ярҙамды өйрәнеүе ҡыйынлаша, һәм шуның өсөн дә ярҙам йәшерен башҡарылған. Шуға ҡарамаҫтан, әрмән балаларын төрөк ғаиләләре тәрбиәләп үҫтереүе, шулай уҡ әрмән халҡын үлтереүҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан ғосман чиновниктарының протест күрһәтеү осраҡтары күп булған. [[Алеппо]] ҡалаһы башлығы Мәһмәд Жәләл бей Әрмәндәрҙе көсләп күсереүгә ҡаршы сыға, «әрмәндәр һаҡлана һәм йәшәү хоҡуғы — һәр бер кешенең тәбиғи хоҡуғы» ти, һәм әрмән халҡына ҡаршы йүнәлтелгән теләһә ниндәй репрессияларҙы тыя. Шулай уҡ Смирна губернаторы Рәхми бей һәм Әдирнә (Адрианополь) губернаторы Хажи Адил бей был яуызлыҡтан баш тарта. Жәләл бей [[1915 йыл]]дың июнендә ҡала менән идара итеүҙән ситләтелә. Дер-Зор сүллегендә урынлашҡан концентрацион лагерь командиры Али Суэд Бей, әрмәндәрҙең яҙмышын еңеләйтергә тырышҡаны өсөн, вазифаһынан алына, һәм уның урынына әрмәндәргә ҡарата сиктән тыш ҡәбәхәтлек ҡылған Зәки бей тәғәйенләнә. Йәш төрөктәр лидерҙарының береһе Әхмәд Жемал паша үҙенең мемуарҙарында әрмәндәргә ҡаршы атҡарлыған енәйәттәрҙән ҡото осоуы һәм уларҙың яҙмышын еңеләйтергә тырышыуы тураһында яҙған, әммә тарихсылар уның һүҙҙәрен шикләнеп ҡабул итә&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271&quot; /&gt;.

Төрөктәргә союздаш булған немец яғы вәкилдәре күп осраҡта әрмәндәргә ҡаршы репрессияларға юл ҡуйҙылар. Немец илсеһе барон фон Вангенһайм, консулдары ентекле мәғлүмәт еткереп торһа ла, ваҡ-төйәк боҙоуҙарға ҡарата ғына протест белдергән. Фон Вангенһаймдан ҡала өсөнсө немец илсеһе граф фон Вольф-Меттерних Иттихаттың ғәмәлдәрен әрмәндәрҙе юҡ итеүгә йүнәлтелгән шовинизм тип баһалаған. Немец миссионеры Иоһаннес Лепсиус [[1915 йыл]]да Истанбулға барған, әммә уның Энверҙан әрмәндәрҙе ҡурсалау үтенестәре яуапһыҙ ҡалған. [[Германия]]ға ҡайтҡас, Лепсиустың Төркиәләге әрмәндәрҙең хәленә йәмәғәтселек фекерен йүнәлтергә тырышыуы уңышҡа өлгәшмәй. Фельдмаршал фон Гольце эргәһендә хеҙмәт иткән доктор Армин Вегнер ҙур фотографиялар архивы йыя. Уның төрөк конвойы алып китеп барған әрмән ҡатынының фотоһы әрмәндәргә ҡаршы геноцид символына әүерелде. [[1919 йыл]]да Вегнер [[АҠШ]] президенты Вильсонға әрмәндәрҙе юҡ итеү тураһында ентекләп яҙа. Мартин Нипаж ({{lang-de|Martin Niepage}}), Алеппо техник мәктәбенең немец преподавателе, 1916 йылда сыҡҡан китабында әрмәндәрҙе ҡырағайҙарса үлтереүҙәр тураһында яҙған&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271&quot; /&gt;.

{|class=&quot;graytable&quot;
 |+
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:Armeniagen6a.jpg|center|200px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:Morgenthau336.jpg|center|200px]] 
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:Marcharmenians.jpg|center|200px]]
 | align=&quot;center&quot; | [[File:Russian soldiers Sheykhalan 1915.jpg|center|200px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 |-
 | align=&quot;center&quot; | Үлтерелгән әрмәндәрҙең ҡалдыҡтары (1918 йылда&lt;br&gt;АҠШ илсеһе (өлкән) Генри Моргентауҙың китабында баҫылған фотография 
 |
 | align=&quot;center&quot; | Алеппола юҡ ителгән әрмәндәр&lt;ref name=&quot;The Independent, 27-03-1920&quot; /&gt;
 | align=&quot;center&quot; | Ҡораллы һаҡ аҫтында&lt;br&gt;әрмәндәр колоннаһы хәрәкәт итә. 1915 йылдың апреле
 | align=&quot;center&quot; | Урыҫ һалдаттары әрмән ауылы Шейхаланда, 1915 йыл. Был фотография 1917 йылда Тифлиста баҫылып сыҡҡан «Ҡасаҡтар альбомы »нда табылған 62 фотоның береһе.
 |
 |}

=== Әрмән халҡын юҡ итеү буйынса төп райондар картаһы. Концентрацион лагерҙар ===
[[Файл:Armenian Genocide Map-ru.svg|thumb|800px|center]]

== 1918—1923 йылдарҙа Ғосман империяһы һәм Әрмәнстан Республикаһы ==
Мудрос тыныслыҡ килешеүе шарттары буйынса, союздаш державалар төрөктәрҙе мотлаҡ язаларға һәм әрмәндәрҙе бүләкләргә тейеш булған. Британия, стратегик юлдарҙы контролгә алыуҙы, хәрби әсирҙәрҙе азат итеүҙе һәм төрөк ғәскәрҙәренең Кавказ аръяғынан китеү мәсьәләһе буйынса ныҡышып, алты әрмән виләйәтенән төрөк ғәскәрҙәрен сығарыу талабын был виләйәттәрҙә на право союзников ввести в эти «бола сығыу осрағында» союздаштар ғәскәр индереү хоҡуғына эйә булыуы менән алмаштырырға ризалашты. Шуға ҡарамаҫтан, [[Антанта|союзные страны]] составындағы союздаш илдәр килешеүҙең был пунктын үтәргә йыйынманылар. Эриван губернаһынан эвакуацияланғанда, нимә алып була, шуны: аҙыҡ-түлек запасын, йорт хайуандарын, эш ҡоралдарын, кейем-һалым, йорт йыһаздары (мебель), хатта ишектәрҙе, тәҙрәләрҙе һәм тимер юл шпалдарын талап алдылар.[[1918 йыл]]дың декабрендә әрмән армияһы Александрополь ҡалаһын яулағанда, тимер юлда бер локомотив йә тимер юл вагоны ла булмай. Зима [[1918]]—1919 йылдарҙағы ҡыш миҙгелендә аҙыҡ-түлеге, кейеме һәм медикаменттары булмаған Әрмәнстанда кеше күпләп ҡырыла. Аслыҡ һәм һыуыҡта тере ҡалғандар тимгелле тиф ҡорбаны булды. Һөҙөмтәлә {{nobr|200 000}} әрмән, йәғни Әрмәнстан халҡының 20%-ы вафат булды. [[1919 йыл]]да 1000 кешегә: тыуыу — 8,7, үлеү — 204,2 кеше тәшкил итә. Ғосман армияһының сигенгән саҡта Әрмәнстанды талауын тарихсылар геноцидтың дауамы тип баһалай&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-304-313&quot; /&gt;.

Төрөк әрмәндәрен ҡыуыу һәм юҡ итеү процесы завершился серией военных кампаний в [[1920 йыл]]да Киликияға ҡабаттан ҡайтҡан ҡасаҡтарҙы үлтереү һәм Ататөрк Мостафа Кәмал командалығындағы ғәскәрҙәрҙең Смирнала әрмән кварталын ҡырыуы һымаҡ хәрби кампаниялар серияһы булып тамамланды, һуңынан, көнбайыш державалар баҫымы аҫтында, тере ҡалғандарға күсеп китергә рөхсәт бирелде. Смирналағы иң һуңғы компакт йәшәүсе әрмән общинаһын юҡ итеү менән, Төркиәләге әрмән халҡы үҙенең тарихи тыуған илендә ғәмәлдә йәшәүен тамамланы. Тере ҡалған ҡасаҡтар, бер нисә тиҫтә илдә әрмән диаспораһы булдырып, донъя буйлап таралды&lt;ref name=&quot;Rouben Paul Adalian:The Armenian Genocide&quot; /&gt;.

== Бәхәсле мәсьәләләр. Демография, сроктар һәм «ахырғы ҡарар» ҡабул итеү ==

=== Төркиәнең әрмән халҡы ===
Сәйәси яҡтан нимә өҫтөн тип билдәләнеүҙән сығып ҡарағанда, ҡорбандар һаны иң бәхәсле мәсьәләләрҙең береһе булып тора. Баһалау ситләтегән билдәләргә һәм шаһиттар күрһәтмәләренә нигеҙләнгәнлектән, ҡорбандар һанын теүәл иҫәпләү мөмкин түгел. Ғосман империяһындағы әрмән халҡы иҫәбе шундай билдәләрҙең береһе булып тора.

Әрмән мәсьәләһе килеп тыуған мәлдән, мосолман халҡы араһында әрмәндәр бары тик әһәмиәте аҙ булған аҙсылыҡ тәшкил иткәнен күрһәтеүҙән башлап әрмәндәрҙең Төркиәләге демографик абруйы сәйәси мәсьәләгә әйләнде. [[1864]]—[[1866 йыл]]дарҙа Тәнзимәт реформалары ышығында Эрзерум виләйәте, элекке Әрмәнстан губернаторлығы муташәрифтәр ({{lang-tr|Mutasarrıf}}) идара иткән ете өлөшкә бүленә. Эрзерум виләйәте территорияларының бер өлөшө Диарбаҡыр иленә (провинция) бирелә. Шуға ҡарамаҫтан, әрмәндәр виләйәттең әһәмиәтле генә өлөшөн тәшкил итә, һәм 1878 йылда Эрзерум виләйәте, уның составынан тоташ райондар алыныу һәм башҡа райондарҙы ҡушыу юлы менән 4 ил барлыҡҡа килә: Эрзерум, Ван, Хаккяри һәм Муш. [[1886 йыл]]да Порта Әрмән ҡалҡыулығын вағыраҡ административ берәмектәргә бүлә. [[1895 йыл]]да райондарҙы яңынан үҙгәртеп ҡороу ойошторола, 8 виләйәт 6 яңы административ берәмеккә берләштерелә. Демографик иҫәп алып барғанда, Ғосман хөкүмәте төрөктәрҙе, туркомандарҙы, курдтарҙы, ҡыҙылбаштарҙы, езидтарҙы һ. б. бергә иҫәпләһә лә, ортодоксаль (Әрмән апостол сиркәүе) әрмәндәрҙе католик һәм протестант әрмәндәрҙән, гректар һәм сүриәлеләрҙән айырған&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-265-267&quot; /&gt;.

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Профессор Израэль Чарни&lt;ref name=&quot;Барсегов-623&quot; /&gt;:'''&lt;br&gt;
«Әрмәндәрҙе сәйәси юҡ итеү күп яҡлап иғтибарҙы йәлеп итә, шул иҫәптән, ҡанһыҙ XX йөҙйыллыҡта күп кешене үлтереүҙең иртә өлгөһө булды, һәм уны күптәр Холокостың «репетицияһы» тип таный».
|}
Ғосман империяһының [[1844 йыл]]ғы халыҡ йәниҫәбе буйынса, Азия Төркиәһендә {{nobr|2 000 000}} әрмән була. [[1867 йыл]]ғы Парижда ойошторолған Бөтә донъя күргәҙмәһендә империя етәкселеге Кесе Азияла {{nobr|2 000 000}} әрмән һәм европа Төркиәһендә {{nobr|400 000}} әрмән булыуын билдәләне. Әрмән патриархаты мәғлүмәттәренә ярашлы, 1878 йылда Ғосман империяһында {{nobr|3 000 000}} әрмән: {{nobr|400 000}} — европа Төркиәһендә, {{nobr|600 000}} — көнбайыш Кесе Азияла, {{nobr|670 000}} — Сивас, Трапезунд, Кайсери һәм Диарбаҡыр виләйәттәрендә, Әрмән ҡалҡыулығында {{nobr|1 330 000}} әрмән булған. [[1881]]—[[1893 йыл]]дарҙағы рәсми йәниҫәптә әрмәндәр һаны киҫкен {{nobr|1 048 143}} кәмей. Карс һәм Ардагандағы [[1878 йыл]]ғы юғалтыуҙарҙы иҫәпләгәндә лә, әрмәндәр һанының шул дәрәжәлә кәмеүен фәҡәт цифрҙар менән манипуляция тип кенә аңлатып була. Ғосман хөкүмәтенең йыл һайын теркәлгән яҙмаһында (ежегодник) мосолман булмаған ирҙәр түләгән 1882 йыл һалымы ({{lang-tr|Salname}}) {{nobr|462 870}} төрөк фунты күләмендә иҫәпләнгән булған, әммә шул уҡ ежегодникка ярашлы, Төркиәнең министрҙар советы был һалым килеме ике тапҡырға артыҡ булыр тип көткән, һәм ошо факт та ситләтеп мосолман булмаған халыҡтың ике тапҡыр кәмеүен раҫлай. Рәсми йәниҫәп элек әрмәндәр йәшәгән ҡалаларҙа әрмәндәрҙең булмауын күрһәткән. [[1907]]—[[1908 йыл]]дарҙағы ғосман йәниҫәбе шул уҡ һорауҙар тыуҙыра. Шул йәниҫәпкә ярашлы, армянское население Эрзерум, Битлис һәм Ван ҡалаларының әрмән халҡы, 1894—1896 йылдарҙағы ҡырылышҡа ҡарамаҫтан, шул уҡ күләмдә булған. Раймонд Кеворкян, демографик мәғлүмәттәрҙе енлекләп өйрәнеп, был йәниҫәп әрмән халҡын ысын иҫәпләүгә оҡшамаған, бары тик алдағы йәниҫәп мәғлүмәтен ҡабаталау булған тигән һығымта яһай. [[1912 йыл]]да әрмән патриархияһы Ван, Битлис, Элязыг, Диарбаҡыр һәм Эрзерум виләйәттәрендә әрмән һанын {{nobr|804 500}} кеше тип баһалай. [[1914 йыл]]да патриархия теүәлерәк иҫәпләү башҡара — империя территорияһында {{nobr|1 845 450}} әрмән була. Әрмән халҡының миллиондан ашыу кешегә кәмеүен фәҡәт 1894—1896 йылдарҙағы күп һанда кеше үлтереү, әрмәндәрҙең Төркиәнән ҡасыуы һәм көслөк менән ислам динен ҡабул иттереү менән генә аңлатып була. Бынан тыш, әрмәндәр йәшәгән барса тораҡ пункттарға ла, әгәр ҙә уларҙы курд ҡәбиләләре үҙ ҡулында тотһа, патриархия иҫәпселәре инә алмағанлыҡтан, йәниҫәп тулы булмаған. Диарбаҡыр виләйәте миҫалында һәйбәт аңлашыла: рәсми мәғлүмәт буйынса, әрмән халҡы  {{nobr|73 226}} кеше, патриархия иҫәпләүенә ярашлы — {{nobr|106 867}}, ә 1915 йылдың яҙында виләйәттән {{nobr|120 000}} рмән көсләп күсерелгән. Рәсми ғосман статистикаһы 1915 йылда империяла {{nobr|1 295 000}} әрмәән йәшәй тип баһалай&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278&quot; /&gt;.

«Британника»ға ярашлы, 1 миллиондан алып 3,5 миллионға тиклем тигән билдәләү бар&lt;ref name=&quot;britannica-armenian-massacres&quot; /&gt;. Хәҙерге заман күҙлегенән Ғосман империяһында әрмән халҡы һаны {{nobr|1 500 000}} &lt;ref name=&quot;Erik Jan Zürcher&quot; /&gt;{{Sfn|Bournoutian|1994|p=47}}  {{nobr|2 500 000}}&lt;ref name=&quot;Lise Noël&quot; /&gt; кеше тәшкил иткән.

=== Ҡорбандар иҫәбе ===
[[Файл:Геноцид армян.jpg|thumb|right|300px|Әрмән етемдәре ҡар өҫтөндә приютҡа ҡабул итеү сиратын көтә. Фото Армин Вегнер фотоһы]]
[[Файл:Near East relief american flour sacks and the Armenians in syria.png|300 px|right|thumb|Ҡасаҡ әрмән балаларының он ҡапсығынан тегелгән кейеме]]
Әрмән халҡының дөйөм һанын нигеҙ итеп алып, ҡорбандар иҫәбен конкрет билдәләү мөмкин (ҡара [[#Армянское население Турции]])&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272&quot; /&gt;. Ҡорбандар иҫәбен баһалауға йоғонто яһаусы тағы бер параметр булып әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенең дауамлылығы тора: хәҙерге баһалар тулы булмаған 1915 йыл&lt;ref name=&quot;eoe-54-1&quot; /&gt; һәм 1915 йылдан алып 1923 йылға тиклемгеосорҙо ала&lt;ref name=&quot;Rummel 224—225&quot; /&gt;.

1915 йылдың 28 сентябрендә Диярбаҡыр губернаторы Рәшид бей Талаатҡа телеграммаһында өлкәнән {{nobr|120 000}} әрмәнде һөрҙөм типяҙа, ә рәсми ғосман статистикаһы ике тапҡыр кәмерәк һандар күрһәткән булған&lt;ref name=&quot;Suny, Göçek, Naimar, 136-137&quot; /&gt;. 1915 йылдың авгусында Энвер-паша Эрнсту Якхҡа ({{lang-de|Ernst Jackh}}) һәләк булған {{nobr|300 000}} әрмән тураһында хәбәр итә. Иоһаннес Лепсиусҡа ярашлы, 1 миллионға яҡын әрмән үлтерелгән, 1919 йылда Лепсиус үҙенең баһаһын яңынан ҡарны  — {{nobr|1 100 000}} кеше. Уның мәғлүмәттәре буйынса, Кавказ аръяғына [[1918 йыл]]да ғосмандар баҫып ингән ваҡытта ғына было убито от 50-нән алып 100 меңгә тиклем әрмән үлтерелә. «Немецкий союза помощи» ({{lang-de|Deutscher Hilfsbund}} Deutscher Hilfsbund für christliches Liebeswerk im Orient) вәкиле Иоһанн Вильһельм Эрнст Зоммер (''ингл.'' Johann Wilhelm Ernst Sommer) көсләп күсереүселәр һанын {{nobr|1 400 000}} тип, ә тере ҡалғандарҙың — {{nobr|250 000}} тип баһаланы&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272&quot; /&gt;. 1915 йылдың 20 декабрендә [[Алеппо]]лағы Германия консулы Рёсслер рейхсканцлерға, әрмән халҡының дөйөм һаны 2,5 миллион тип алынһа, һәләк булыусылар һаны {{nobr|800 000}}, хатта шунан да күберәк булыуы ихтимал тигән. Бер үк ваҡытта, әрмән халҡының һанын 1,5 миллион тип алғанда, һәләк булыусылар һанын пропорциональ рәүештә кәметергә кәрәк (йәғни, һәләк булыусылар иҫәбе {{nobr|480 000}} булыуы ихтимал)&lt;ref name=&quot;armenocide.com-1915-12-20-DE-001&quot; /&gt;.

Лепсиусҡа ярашлы, {{nobr|250 000}}-нән алып {{nobr|300 000}} әрмән көслөк менән мосолманға әйләндерелгән, һәм был империяның ҡайһы бер мосолман лидерҙарының протесына килтерҙе. Кютахья мөфтөйө әрмәндәрҙе мосолманға әүерелдереү исламға ҡапма-ҡаршы тип иғлан итә. Дингә ышанмаған Йәш төрөктәр лидерҙарына ислам диненә күсереү дини мәғәнәгә эйә булмаған, әммә әрмән оҡшашлығын (идентичность) ҡаҡшатыу, әрмәндәр яғынан автономия йә бойондороҡһоҙлоҡ талаптарын күтәреп сығырлыҡ нигеҙҙе бөтөрөү — әрмәндәр һанын кәметеү кеүек сәйәси маҡсаттан сығып тормошҡа ашырылған&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272&quot; /&gt;.

Ҡорбандар иҫәбенең хәҙерге заман баһаһы {{nobr|200 000}} алып (ҡайһы бер төрөк сығанаҡтары&lt;ref name=&quot;Zuercher 115&quot; /&gt; һәм Стенфорд Шоу  «History of the Ottoman Empire and modern Turkey» хеҙмәтенең беренсе баҫмаһында&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;)  {{nobr|2 000 000}}-дан артыҡ әрмән (ҡайһы бер әрмән сығанаҡтары&lt;ref name=&quot;Zuercher 115&quot; /&gt; һәм Рудольф Руммель&lt;ref name=&quot;Rummel 224—225&quot; /&gt;) юҡ ителгән ти. Рональд Сюни бер нисә йөҙҙән алып 1,5 миллионға тиклем баһалау диапозонын атай&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat-114&quot; /&gt;. «Энциклопедия Османской империи» фекеренсә, иң консерватив баһалар ҡорбандар һанын {{nobr|500 000}} ти, ә әрмән ғалимдарының баһаһы иң күбе — 1,5 миллион&lt;ref name=&quot;eoe-54-2&quot; /&gt;. «Энциклопедия Британника»ға ярашлы, {{nobr|600 000}}-ҙән алып {{nobr|1 500 000}} әрмән һәләк булған&lt;ref name=&quot;britannica-armenian-massacres&quot; /&gt;, Гюнтер Леви {{nobr|642 000}}&lt;ref name=&quot;Guenter Lewy 240&quot; /&gt;, Эрик-Ян Цюрхер  {{nobr|600 000}}-дән {{nobr|800 000}}-гә тиклем тип баһалай&lt;ref name=&quot;Zuercher 115&quot; /&gt;, Роджер Смит «миллиондан ашыу» тип атай&lt;ref name=&quot;Roger Smith 8&quot; /&gt;, «Энциклопедия геноцида» 1,5 миллион әрмән юҡ ителгән тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Rouben Paul Adalian 1999&quot; /&gt;, Рудольф Руммелгә ярашлы, {{nobr|2 102 000}} әрмән юҡ ителгән&lt;ref name=&quot;Таблица 10.2&quot;/&gt; (шуларҙан {{nobr|258 000}} — Ғосман империяһынан ситтә йәшәүселәр). Дуглас Говардҡа ярашлы, тарихсыларҙың күпселеге ҡорбандар һанын {{nobr|800 000}}-ҙән алып {{nobr|1 000 000}}-ға тиклем диапозонда тип баһалай&lt;ref name=&quot;Douglas Arthur Howard 83&quot; /&gt;. Ричард Ованнисян фекеренсә, һуңғы осорға тиклем иң таралған баһалау цифраһы {{nobr|1 500 000}}, әммә һуңғы ваҡытта Төркиәнең сәйәси баҫымы һөҙөмтәһендә был баһа кәмеү яғына яңынан ҡарала&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271&quot; /&gt;. Армен Марсубянға ярашлы, тарихсыларҙың күпселеге ҡорбандар һанын 1-ҙән алып 1,5 миллионға тиклем кеше тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Marsoobian-135&quot; /&gt;. Профиль энциклопедиялар түбәндәге баһаны бирә: «Encyclopedia of Genocide» — 1918 йылға 1 миллионға тиклем&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of genocide, 61&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|61|volume=1}}&lt;/ref&gt;, «Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity» — 1,2 миллион тирәһе&lt;ref name=&quot;Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide&quot; /&gt;, «Dictionary of Genocide» — һәләк булғандар 1 миллиондан кәм түгел, әммә 1,5 миллионға яҡын&lt;ref name=&quot;Totten 19&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|19}}&lt;/ref&gt;, Оксвордская энциклопедия экономической истории — 1,5 миллион һәләк булған{{sfn|Mokyr|2003|p=157}}.

=== «Ахырғы ҡарар»ҙы ҡабул итеү ===
Төркиәлә йәшәгән әрмән халҡын юҡ итеү ҡарары ҡабул ителгән ваҡыт икенсе бәхәсле мәсьәлә булып тора. Был проблеманы ҡараусы тарихсылар  (Холокосты ҡараусы тарихсыларға оҡшап), ике төркөмгә бүленә: төрөктәр әллә ҡасанан әрмәндәрҙе юҡ итеү планын уйҙарында йөрөткән ти «интенционалистар», ә [[XIX быуат]] аҙағы — [[XX быуат]] башы ваҡиғалары [[1915 йыл]]да әрмәндәрҙе күпләп үлтереүҙең репетицияһы булған, һәм «функционалистар» ваҡиғалар осраҡлы характерлы һәм Беренсе донъя һуғышы осоронда әрмән ҡурҡынысы тураһындағы күҙаллауҙар тәьҫире аҫтында барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй. «Интенционалист» Ваагн Дадрян, мәҫәлән, бының сәбәбе үҙгәрештәргә буйһонмаусан догмаға ҡоролған ислам динендә тип иҫәпләй. Дадрян, муллалар әрмәндәргә ҡаршы йыһатҡа саҡырғандан һуң, үлтереүҙәр йышыраҡ осраҡта йома намаҙынан һуң ойошторолған тигән фекерҙе нигеҙләй. Уның оппоненттары, мосолмандарҙың әрмәндәрҙе ҡотҡарыу осраҡтарын килтереп, һәм Ғосман империяһында әрмәндәргә ҡаршы репрессиялар илдең, дини закондарҙың төп роль биләүенән баш тартып, модернизация юлына баҫҡан дәүерҙән — Тәнзимәт осоронан һуң башланған тип билдәләй. «Функционалистар», мәҫәлән, Рональд Григор Сюни һәм Дональд Блоксхэм, әрмән общинаһын юҡ итеү сәбәптәрен Ғосман империяһының Һарығамыш янында тар-мар ителеү эҙемтәһендә күрә. «Функционалистар»ҙың ҡарашын анализлағандан һуң, башҡа тикшеренеүсе, Асатурян, геноцид идеялары  социаль дискриминация һәм өҫтөнлөклө төркөмгә хас коллектив мифтар нигеҙендә өлгөрә ти. Шуға ҡарамаҫтан, тикшеренеүселәр араһында «ахырғы ҡарар» Ван ҡалаһындағы 1915 йылғы ихтилалдан һуң барлыҡҡа килгәндер тигән консенсусҡа ҡайтып ҡала. Был бәхәстә Ғосман империяһының бөтә тарихы әрмәндәрҙе юҡ итеү прелюдияһы ул, тип иҫәпләүсе Әрмәнстан тарихсылары, һәм әрмән общинаһын маҡсатлы юҡ итеүҙе бөтөнләй кире ҡағыусы Төркиә тарихсыларының күпселеге һуңғы сиктәге позицияны биләй&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Сюни, Ab Imperio&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham-69-71&quot; /&gt;.

Ричард Ованнисян: «1894 йылдан 1922 йылға тиклемге осорҙо 1890-сы йылдарҙа Абдулхәмидтең Ғосман империяһында әрмәндәр йәшәүен булдырмауҙы өҙлөкһөҙ көс менән туҡтатырға тырышыуының маҡсаты 1915 йылғы йәш төрөктәрҙекенә ҡарағанда бөтөнләй икенсе була. Ҡамауҙа ҡалған солтан иҫке тәртипте һаҡларға файҙаһыҙ тырышыуында күпләп әрмәндәрҙе ҡырыуға тотонған булһа, йәш төрөктәр иһә статусты юҡҡа сығарыу һәм унда әрмәндәргә урын булмаҫҡа тейешле яңы тәртип урынлаштырыу һәм иҫәптең яңы системаһын төҙөү маҡсатында әрмәндәрҙе юҡҡа сығарыу сәйәсәтен (геноцид) тормошҡа ашырған»&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226&quot; /&gt;.

== Мәҙәни мираҫты юҡҡа сығарыу ==
{{Фоторяд|ш1=200|Armenian monastery of s apostles in moush.jpg|ш2=175|Arakelots12.jpg|текст=Изге Апостолдар Монастыры, Муш ҡалаһы,&lt;br&gt; XX быуат башы һәм 2010 йыл фотографияһы|align=left}}
Әрмән халҡын юҡ итеү әрмән мәҙәни мираҫын юҡ итеү кампанияһы менән оҙатылған. Әрмәр һәйкәлдәре һәм сиркәүҙәре шартлатылған, зыяраттар баҫыуға әйләндерелеп һөрөлгән һәм кукуруза һәм бойҙай сәселгән, ҡалаларҙың әрмән кварталдары емертелгән йәки уларҙа, исемдәре үҙгәртелеп, төрөк һәм курд халҡы йәшәй башлаған&lt;ref name=&quot;Jones-157&quot; /&gt;.

Беренсе донъя һуғышына тиклем Төркиәлә әрмән сиркәүенең 30 епархияһы булған, әммә әрмән халҡын юҡҡа сығарғандан һуң, Константинополь патриархатлығы ҡарамағында берҙән-бер епархия тороп ҡалған&lt;ref name=&quot;Americana&quot;&gt;Armenian church /Encyclopedia Americana: Ankara to Azusa / Scholastic Library Pub., 2005 V.2 p.338-339 ISBN 0717201384, 9780717201389 {{oq|en|There are one or more Armenian dioceses in nearly every country having Armenian communities. Before World War I there were some 30 dioceses in Turkey alone, but with the extermination and expulsion of the Armenian population only one diocese remains. It is under the authority of the patriarchate in Istanbul.}}&lt;/ref&gt;.  [[1914 йыл]]да әрмән Константинополь Патриархатына 2549 мәхәллә, шул иҫәптән 200-ҙән ашыу монастырь һәм 1600 сиркәү ҡараған&lt;ref name=&quot;Kévorkian and Paboudjian&quot; /&gt;. Геноцид сәйәсәте үткәреү һәм этник таҙартыуҙар осоронда бик күп әрмән архитектураһы һәйкәлдәре емертелде. Күп ҡорамдар емертелде, тағы ла күберәк өлөшө мәсеттәргә һәм Каруан һарайҙар итеп үҙгәртелде. 1960 йылға тиклем төрөк сәйәсәте Төркиә территорияһында әрмәндәр йәшәгәнлеген раҫлаусы тарихи мәғлүмәтте планлы юҡҡа сығарыуға йүнәлтелде. Бары 1960-сы йылдарҙа ғына ғалимдар әрмән рухи мираҫын һәйкәлдәрен теркәү һәм ҡотҡарыу мәсьәләһен күтәреп сыға. 1974 йылда Төркиәлә ғалимдар тарафынан 913 әрмән сиркәүе һәм монастыры тиңләштерелә (идентифицированы). Был һәйкәлдәрҙең яртыһынан күбеһе беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән, ә ҡалған  252-һе емертелгән һәм тик 197-һенең торошон ғына яҡшыраҡ тип әйтеп була&lt;ref name=&quot;Robert Bevan&quot; /&gt;.

[[1980]]-се йылдар аҙағында һәм [[1990]]-сы йылдар башында британ тарихсыһы һәм яҙыусыһы Уильям Далримпл әрмән тарихи һәйкәлдәрен емереү дауам иткәнен раҫлаған миҫалдар таба. Күп һәйкәлдәр ер тетрәүҙәренән һәм властар иғтибарһыҙлығынан, шулай уҡ сиркәүҙәр аҫтында йәшертелгән әрмән хазиналарын эҙләүсе крәҫтиәндәр ғәмәлдәренән ҡаҡшай, аңлы рәүештә емертеү осраҡтары ла бар. Элегерәк француз тарихсыһы  Дж. М. Тьерри Ван ҡалаһындағы әрмән сиркәүенең планын тергеҙергә маташҡаны өсөн ситтән тороп өс айлыҡ хеҙмәткә хөкөм ителгән була. Ул шулай уҡ 1985 йылда властар Ошкаванкала әрмән сиркәүен емерергә теләгәнен, ләкин урындағы халыҡ уны ашлыҡ һаҡлау урыны итеп ҡулланыуын дауам итергә теләгәнен белдерә һәм уны һаҡлап алып ҡала. Уильям Далримпл фекеренсә, әрмән һәйкәлдәрен емереү төрөк рәсми кешеләренә һөжүм итеүсе әрмән милләтселәре терроры башланғандан һуң, шәбәйҙе тип билдәләй&lt;ref name=&quot;Robert Bevan&quot; /&gt;.
[[Файл:Geographical distribution of placenames of Armenian origin.svg|thumb|left|370px|Төркиәнең исемдәре үҙгәртелгән топонимдары картаһы]]

Уильям Далримплға ярашлы, әрмән мираҫын юҡҡа сығарыуҙың сағыу миҫалы — 1915 йылдан 1960-сы йылдар аҙағына тиклем кешеләргә инергә тыйылған Карс ҡалаһы янында урынлашҡан биш сиркәүҙән торған Хцконк монастырь комплексы. Шаһиттар күрһәтеүенсә, монастырь регуляр армия частары тарафынан динамит ярҙамында шартлатыла, күнекмәләр яһағанда, комплекс бинаһына хатта атырға ла рөхсәт ителгән. Тарихсы монастырҙы барып күргәндә, стеналары емертелеүгә дусар ителгән XI быуат Изге Саргис сиркәүе генә ҡалған була. Икенсе миҫал итеп һарайға әйләндерелгән ярым емерек Варагаванк сиркәүен атарға була. Ерзинжа эргәһендәге IX быуат базиликаһы транспорт инеп йөрөһөн өсөн стенаһында ҙур тишек яһалған келәткә әйләндерелгән була. Эдессалағы әрмән соборы (хәҙер Шанлыурфа) 1915 йылда янғын депоһы итеп үҙгәртеп ҡорола, ә  1994 йылда, мәсеткә кәрәкмәгән христиан ҡоролмаларын емереп, уны мәсет итеп үҙгәртәләр. 1987 йылда Европа парламенты Төркиәне архитектура һәйкәлдәрен һаҡлау шарттрарын яҡшыртырға саҡыра. Бөтә донъя һәйкәлдәр фонды ла шуға оҡшаш тәҡдим менән мөрәжәғәт итһә лә, сикләнгән уңышҡа өлгәшә тип әйтер кәрәк. Халыҡ-ара баҫым һөҙөмтәһендә Вн күле буйында урынлашҡан Изге Тәре (Ахтамар) Сиркәүе тергеҙелә&lt;ref name=&quot;Robert Bevan&quot; /&gt;.

Төркиәлә әрмәндәрҙе юҡ теү сәйәсәте башҡарылғандан һуң, әрмән исемдәре төрөк атамалары менән алмаштырыла. Әрмән мәҙәни һәйкәлдәре йә емертелә, йә бөтөнләй яраҡһыҙға әйләндерелә. Әрмәнстан тураһында хәтерҙе юҡҡа сығарыу ынтылышы «Әрмән яйлаһы» географик атамаһын «Көнсығыш Анатолия» тип үҙгәртеүҙә лә сағыла&lt;ref&gt;George J. Andreopoulos / Genocide: Conceptual and Historical Dimensions / University of Pennsylvania Press, 1997 p.127(pp.265) ISBN 0812216164, 9780812216165&lt;blockquote&gt; In Turkey, Armenian place-names were changed, and Armenian cultural monuments were obliterated or allowed to fall into disrepair. Attempts to eliminate the memory of Armenia included change of the geographical expression «Armenian plateau» to «Eastern Anatolia»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Немезида» операцияһы ==
[[Файл:Jemal morgue.jpg|thumb|250px|Әхмәд Жемал паша кәүҙәһе. 1922 йылдың 25 июлендә [[Тифлис]]та үлтерелә]]
[[1919 йыл]]да Дашнакцутюндың [[Бостон]]да үткән IX съезында әрмәндәрҙе үлтереүҙә ҡатнашҡан йәш төрөктәр лидерҙарын юҡ итеү ҡарары сығарыла. Операция боронғо грек үс алыу алиһәһе исемен ала — «Немезида». Заговорсылар төркөмөн башлыса геноцидтан ҡотолған һәм үҙ ғаиләләренең һәләк булыуы өсөн ҙур тәүәккәллек менән үс алырға ҡарар иткән әрмәндәр тәшкил иткән.

Операцияның иң билдәле ҡорбаны Ғосман империяһының эске эштәр министры һәм ғосман триумвираты ағзаларының береһе Мәһмәд Талаат паша була. Талаат, йәш төрөктәрҙең башҡа лидерҙары менән бергә 1918 йылда Германияға ҡаса, әммә днако был обнаружен и убит Согомон Тейлирян уны таба һәм 1921 йылдың мартында [[Берлин]]да үлтерә. Тейлирян ҡулға алынғанда йәмәғәтселек фекере уға ҡаршы була, әммә суд процесында әрмән халҡын күпләп үлтереү мәғлүмәттәре иғлан ителгәндән һуң, йәмәғәтселек фекере үҙгәрә. Ахырҙа «триумвират хөкүмәте ҡылған ғәмәлдәрҙән кисергән ғазаптар арҡаһында ваҡытлыса аҡылын юйыу» сәбәпле, енәйәт ҡылырға мәжбүр булған тип, Тейлирянды аҡлайҙар&lt;ref name=&quot;Totten-320&quot; /&gt;.

== 1919—1920 йылдарҙа Төрөк хәрби трибуналы ==
[[1918 йыл]]да Ғосман империяһы тар-мар ителгәндән һуң, Мудрос тыныслыҡ килешеүендә еңеүсе илдәр Төркиә хөкүмәтенән хәрби әсирҙәргә һәм әрмәндәргә енәйәт ҡылғандарҙы язаларуҙы талап итәләр. Иң тәү сиратта британ хәрби әсиҙәренә аяуһыҙ мөнәсәбәт өсөн, тик һуңынан ғына әрмәндәрҙе юҡ иткән өсөн язалауҙы талап итеүҙе ныҡышҡан Британия үҙенә бер айырым позицияла торған. Трибунал эше башланғанда, Иттихат ойошмаһының төп етәкселәре — Мәһмәд Талаат паша, Энвер паша, Әхмәд Жемал паша, Бехаэддин Шакир, доктор Селаникли Нәзим бей, Бәдри Осман һәм Жемал Азми — Төркиәнән ситкә ҡасып киткән.

Ғәйепләүгә ярашлы, көсләп күсереүҙәр хәрби ихтыяж йәки дисциплинар сәбәптәр арҡаһында барлыҡҡа килмәгән, ә [[Иттихат]] үҙәк комитеты тарафынан алдан уйланылған була, һәм уларҙың эҙемтәләре Ғосман империяһының ({{lang-tr|Memaliki Osmaniyenin hemen ee tarafnda}}) барлыҡ ерендә лә тойолоп торған. Дәлилләүҙәрҙе трибунал нигеҙҙә шаһиттар күрһәтмәләренән түгел, ә документтарҙан алған. Трибунал әрмәндәрҙе ойошҡан үлтереү Иттихат ({{lang-tr|taktil cinayeti}}) лидерҙары тарафынан ойошторолғанын раҫланған факт тип таба. Трибунал судта ҡатнашмаған Энверҙы, Жемалды, Талаат һәм доктор Нәзим бейҙе ғәйепле тип таба һәм уларҙы үлем язаһына тарттыра. Судта ҡатнашҡан өс ғәйепләнеүсе аҫып үлтереү үлем язаһына тарттырыла&lt;ref name=&quot;Armenian Genocide, court-martial of perpetrators&quot; /&gt;.

== Төрөк республикаһы һәм әрмән мәсьәләһе ==
{| &quot;Төркиә премьер-министры '''Тансу Чиллер. 1994 йылдың сентябре'''&lt;ref name=&quot;Identity Politics in the Age of Genocide-115&quot; /&gt;:&lt;br&gt;«Төрөк властары «әрмән мәсьәләһе» буйынса үҙ позицияларын әйтеп бирергә теләмәйҙәр тигән фекер дөрөҫ түгел. Беҙҙең позиция үтә лә асыҡ. Бөгөн һис шикһеҙ, тарихи факттар сағылышында әрмән дәғүәләре нигеҙһеҙ һәм иллюзор булып тора.  Һәр осраҡта ла әрмәндәр геноцидҡа дусар ителмәне».
|}
Төркиә республикаһы барлыҡҡа килгәс, сәйәси һәм интеллектуаль элита әрмән общинаһын юҡ итеүҙән йә реакцион-шовинистик сығыштарҙа һәм әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙа етәксе ролен үтәгән кешеләрҙән ары йөрөү ихтыяжын тойманы. Сәйәси элита нигеҙҙә күптәре әрмәндәрҙе юҡ итеүҙә шәхсән ҡатнашҡан һәм әрмәндәрҙе һәм гректарҙы көсләп күсереүҙән ҙур килем алған төбәк лидерҙары һәм ҡәбилә башлыҡтары менән коалицияла торған [[Иттихат]]тың элекке функционерҙарынан булған. Әрмән мәсьәләһен тикшереүгә ҡуйыу был коалицияны юҡҡа сығарыр ине&lt;ref name=&quot;Renewal and Silence&quot; /&gt;. [[1927 йыл]]дың октябрендә Республика партияһы съезында Мостафа Кәмал бер нисә көн дауамында төрөк милләте бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көөрәш аша төрөк милләте барлыҡҡа килгәне тураһында һөйләгән. Кәмал тексы рәсми төрөк тарихы сифатында ҡабул ителгән һәм дәүләт тарафынан изге хөрөфәтле (сакральный) йәки тейелгеһеҙ тип ҡаралған. Төркиәнең енәйәти ҡануниәте тарихтың кәмалса  фаразлауҙы тәнҡитләүҙе енәйәт тип атай, һәм шуның өсөн төрөк йәмғитәендә дебаттар мөмкин түгел&lt;ref name=&quot;Fatma Müge Göçek-42-52&quot; /&gt;. Рәсми статистика буйынса, [[1927 йыл]]да Төркилә {{nobr|77 400}} әрмән йәшәгән. Лозанна тыныслыҡ килешеүенә ярашлы, [[Төркиә]] әрмәндәргә хәүефһеҙлек гарантиялары, ирекле үҫергә һәм башҡа милли аҙсылыҡтарға биргән кеүек ҡайһы бер льготалар бирергә риза булып ҡул ҡуйған. Әммә был килешеүҙең положениелары үтәлмәгән. Төркиә әрмәндәре илдән ҡасып китеүен һәм йотолоуын дауам иткән. «Закон о фамилиях», принятый [[21 июня]] [[1934 йыл]]дың 21 июнендә ҡабул ителгән «Фамилиялар тураһында закон» гректарҙан, йәһүдтәрҙән һәм әрмәндәрҙән традицион фамилияларынан баш тартырға һәм яңы төрөк фамилияларын ҡабул итеүҙе талап иткән. Икенсе донъя һуғышы осоронда Төркиәлә бик күп сауҙагәрҙәрҙе — гректарҙы, йәһүдтәрҙе һәм әрмәндәрҙе бөлгөнлөккә төшөргән һайланма Мөлкәт һалымы (Варлык вергиси — Налог на имущество) ҡабул ителгән&lt;ref name=&quot;Киреев&quot; /&gt;.

Һуңғы йылдарҙа Төркиәлә академик фән, төрөк интеллектуалдарыы, матбуғат һәм граждандар йәмғиәте әрмән мәсьәләһен тикшереүгә сығара, һәм был милләтселәрҙең һәм төрөк хөкүмәтенең ҡаршылығына килтерә. Әрмән гәзите мөхәррире Грант Динк, яҙыусылар Орхан Памух һәм Әлиф Шәфәҡ, нәшриәтсе Раһип Зараколу «төрөксөлөктө» мәсхәрәләүҙә ғәйепләнде, Динк һәм Зараколу хөкөм ителде. [[2007 йыл]]ың 19 ғинуарында Грант Динк  17 йәшлек төрөк милләәтсеһе ҡулынан һәләк булды. Истанбулда уны һуңғы юлға оҙатҡанда тиҫтәләгән мең төрөк, плакаттарға «Беҙ бөтәбеҙ ҙә әрмән, беҙ бөтәбеҙ ҙә Гранттар» тип яҙып, демонстрация ойошторҙо. Шул уҡ ваҡытта төрөк йәмғиәтенең бер өлөшө Динкты үлтереүсене милли герой тип ҡабул итте&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide-306-316&quot; /&gt;.

== Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте (геноцид) тормошҡа ашырылыуын иҫбатлау ==
{{main|Доказательства геноцида армян}}
{{also|Турецкий военный трибунал 1919—1920 годов}}
[[Файл:Rafael de Nogales Mendez.png|thumb|150px|Рафаэль де Ногалес Мендес (1879—1936), ғосман армияһында хеҙмәт иткән [[Венесуэла]] офицеры, үҙенең китабында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу тураһында яҙған&lt;ref name=&quot;Rafael de Nogales&quot; /&gt;]]
Әрмәндәргә ҡаршы кампания системалы һәм үҙәкләштерелгән характерҙа булыуы файҙаһына иҫбатлауҙар төрөк булмаған шаһиттарҙың (консулдар, хәрбиҙәр, шәфҡәт туташтары, уҡытыусылар, миссионероҙар) дәлилдәре, төрөк чиновниктарынан һәм тере ҡалған әрмәндәрҙән алынған мәғлүмәттәр һөйләй. Маҡсатҡа ярашлы йүнәлештә әрмәндәрҙе юҡ итеүҙе ойошороу 1919—1920 йылдарҙа эшләгән Төрөк хәрби трибуналының йәш төрөктәр лидерҙарын йомғаҡлау ғәйепләүенә яҙылды. Хәҙерге көнгә тиклем төрөк архивтарынан әрмәндәрҙе маҡсатлы юҡ итеүҙе раҫлаусы документтар тәҡдим ителмәгән, һәм был күренеш документтарҙы юҡ итеү менән йәки бөгөн Төркиәлә хөкөм һөргән цензура менән бәйле булыуы ихтимал. 1920 йылда баҫылып сыҡҡан «Талаат телеграммалары» дәлилләнмәгән һәм ялған тип иҫәпләнә. Оригиналы Телеграммаларҙың төп нөсхәһе юҡ, әммә  Дадрян үткәргән анализ был телеграммаларҙың йөкмәткеһе йәш төрөктәрҙе фашлаусы процесс материалдары менән ситләтелгән дәлилдәр аша иҫбатлана. Әрмәндәр ташлап китергә мәжбүр ителгән территорияларға (ойошторолған ярҙам һәм планлаштырылған күсереү булмаһа, үҙҙәре теләгәндән генә Киликияға һәм Көнбайыш Әрмәнстанға килеп етеүе мөмкин булмаҫ ине) Фракия йә [[Болгария]] мөһәржирҙәре урынлаштырыла, һәм ошо факт та әрмәндәрҙе юҡ итеү программаһында бик юғары рәсми даирәләрҙең ҡатнашлығын иҫбатлаусы дәлил булып тора&lt;ref name=&quot;Naimark-XVI&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://novostik.com/vatikan-raskryl-zasekrechennye-dokumenty-o-genocide-armyan-zverstva-turok-shokiruyut/ Ватикан раскрыл засекреченные документы о Геноциде армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020161408/https://novostik.com/vatikan-raskryl-zasekrechennye-dokumenty-o-genocide-armyan-zverstva-turok-shokiruyut/ |date=2021-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

Төркиә Президенты [[Рәжәп Тайип Эрдоған]] 2019 йылда Төркиә теләгән бер ваҡытта 1915 йылғы ваҡиғаларҙы өйрәнеү өсөн архивтарҙы асырға әҙер тип хәбәр итте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/турция/турция-готова-открыть-архивы-для-изучения-событий-1915-года/1461421|title=https://www.aa.com.tr/ru/турция/турция-готова-открыть-архивы-для-изучения-событий-1915-года/1461421|publisher=www.aa.com.tr|accessdate=2020-02-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/askeri-arsivlerimizi-acmaya-haziriz-2048718|title='Askeri arşivlerimizi açmaya hazırız'|author=player-inline {display: inline-block;padding-bottom: 56 25%;position: relative;width: 100%;z-index: 5;} player-box {height: 100%;left: 0;position: absolute;top: 0;width: 100%;}$ ready{quarkPlayer = new QuarkPlayer, bufferLength:5, autoPlay: false, subTitles: false, showAds: true, showNotification: false|publisher=Milliyet|lang=tr|accessdate=2020-02-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eIm62OsO42E|title=Cumhurbaşkanı Erdoğan'dan Fransa'ya '1915 Olayları' Tepkisi!|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;

== Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (геноцидты) инҡар итеү ==
Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (әрмәндәргә ҡарата геноцидты) инҡар итеү ғәҙәттә айырым кешеләр йәки ойошмалар ойошторған геноцидты башҡа төрлө кире ҡағыуҙарынан айырмаһы, уны академик яҡтан респектабелле һәм сәйәси нигеҙләнгән тип һанап, Төрөк Республикаһын рәсми һәм һәр яҡлап хуплау булғанлыҡ менән бәйле&lt;ref name=&quot;diff&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;. Төрөк республикаһы әрмәндәргә ҡарата геноцидты инҡар итеү пиар-кампанияларына маҡсатына байтаҡ аҡса түгә һәм төрөк позицияһының дөрөҫлөгөн тәьмин иткән университеттарға иғәнәләр бирә. Төрлө парламенттар йәки хөкүмәттәр геноцидты таныу буйынса сираттағы тикшереү үткәреү мәсьәләһен күтәреп сыҡһа, Төркиә уларға дипломатик һәм сауҙа санкциялары һәм үҙ илендәге аҙсылыҡ тәшкил иткән халыҡтарға репрессиялар менән янай. Төркиә территорияһында ҡасандыр әрмәндәр йәшәгәнлегенең физик эҙҙәрен юҡ итер өсөн, илдә системалы рәүештә әрмән архитектураһы һәйкәлдәре емерелә&lt;ref name=&quot;Totten 21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham-221, 228&quot; /&gt;.

Инҡар итеүселәр түбәндәге раҫлауҙар модификацияһының ғәҙәттә береһе ҡабатлана&lt;ref name=&quot;Totten 21&quot; /&gt;:
* Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу бер ҡасан да булмаған;
* әрмәндәрҙең һәләк булыуы уларҙы һуғыш хәрәкәттәре барған ерҙән күсергәндә аслыҡтан һәм сирҙәрҙән һаҡланмау арҡаһында килеп сыҡҡан;
* йәш төрөктәр әрмәндәрҙе ҡырыуға маҡсатлы сәйәсәт үткәрмәгән;
* әрмәндәрҙең һәләк булыуы Ғосман империяһында барған граждандар һуғышы эҙемтәһе булған, был ваҡиға шулай уҡ төрөктәр ҙә күп ҡырылған.

== Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенең мәҙәниәттә сағылышы ==
[[Файл:Суренянц, «Попранная святыня», 1895.jpg|thumb|right|180px|Вардгес Акопович Суренянц, «Тапалған иң мөҡәддәс нәмә», 1895 йыл]]
1915 йылғы ваҡиғалар тураһында ''«Ғазапланған Әрмәнстан»'' (1919)тигән беренсе картинанан бары 15 минутыҡ ҡына өҙөк һаҡланған. «Минең халҡым ҡайҙа?» ({{lang-en|Where Are My People?}}, продюсеры Майкл Акопян) исемле беренсе документаль фильм ваҡиғаларҙың 50 йыллығына арналып 1965 йылда сыға. XX һәм XXI быуаттар сигендә бер нисә документаль фильм сыға: «Күҙгә күренмәгән Холокост» ({{lang-en|The Hidden Holocaust}}) иң һәйбәте. Иң билдәле фотографияларҙы немец Ҡыҙыл тәреһенән Армин Вегнер һәм АҠШ консулы Лесли Девис төшөргән&lt;ref name=&quot;Hagopian&quot; /&gt;. Төрөк республикаһы төрөк әрмәндәрен ҡырыу тураһында фильмдар төшөрөргә маташыуға кәртә ҡуя&lt;ref name=&quot;Dinah Shelton&quot; /&gt;. Ауыҙ-тел ижади традицияһы ҡырыуҙы тасуирлаған хикәйәләргә н геҙләнеп йырҙар ижад иткән, һәм улар геноцидты иҫбатлаусы дәлил булып тора&lt;ref name=&quot;Jonathan McCollum&quot; /&gt;. Музыкант әрмәндәрҙән торған System of a Down америка рок-төркөмө ижады йыш ҡына әрмәндәргә ҡарата геноцид тематикаһына ҡағыла. XIX быуат аҙағында уҡ әрмән рәссамы Вардгес Акопович Суренянц бер нисә картинаһын Көнбайыш Әрмәнстанда әрмәндәрҙе ҡырыуға арнаған&lt;ref name=&quot;Костина&quot; /&gt;. Аршиль Горкиҙың күп картиналары башынан үткән иҫтәлектәре нигеҙендә яҙылған&lt;ref name=&quot;Stephen Feinstein 108&quot; /&gt;.

1915 йылда һәләк булған алдынғы әрмән шағирҙарының береһе Сиаманто булған. Икенсе ҙур шағир Даниел Григорьевич Варужан шулай уҡ 24 апрелдә ҡулға алынған, һуңыраҡ, 19 августа, язалап үлтерелгән. Егише Чаренц Карс ҡалаһында тыуған һәм 1915 йылда ҡаршылыҡ хәрәкәте составында ҡот осҡос хәлдәрҙе башынан үткәргән Егише Чаренцтың күп шиғырҙары ҡырыуҙың дәһшәтле хәлдәрен тасуирлай. Әрмәндәр геноциды темаһына яҙылған иң билдәле әҙәби әҫәр — Франц Верфелдең «Муса тауында ҡырҡ көн» романы.

[[Ливан]]дағы Антелиас ҡалаһында әрмән католикосаты территорияһында 1950-се йылдарҙа төҙөлгән часовня — әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙың беренсе хәтер һәйкәле. 1965 йылда католикосат территорияһындағы Эчмиадзин монастырында күп хачкарҙарҙан торған геноцид ҡорбандарына бағышлап ҡуйылған һәйкәл һалына. 1990 йылда сүриә Дер Зор сүллегендә иҫтәлекле часовня төҙөлә, һәм бөгөнгө көнгә тиклем ул әрмәндәрҙе ҡырған урында ҡуйылған берҙән-бер һәйкәл булып тора&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of genocide, 102-104&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|102-104|volume=1}}&lt;/ref&gt;. [[1967 йыл]]да, әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙың 50 йыллығынан һуң ике йыл үтеүгә Совет Әрмәнстанында күп халыҡ ҡатнашҡан санкцияланмаған демонстрациялар үткәнлектән, [[Ереван]]да Цицернакаберд («Ҡарлуғас ҡәлғәһе») ҡалҡыулығыында мемориаль комплекс төҙөлөшө тамамлана. Бөгөн Цицернакаберд әрмәндәрҙең табыныу урыны булып тора һәм йәмәғәтселек фекере уны әрмән геноцидына бағышланған универсаль һәйкәл тип ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of genocide, 102-104&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Totten, 21&quot;&gt;Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, ISBN 0-313-34642-9, p. 21.&lt;/ref&gt;.

== Юридик яғы ==

=== Әрмәндәргә ҡарата геноцидты халыҡ-ара хоҡуҡи таныу ===
[[Файл:Nations recognising the Armenian Genocide.svg|thumb|400x400px|right|Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен геноцид тип рәсми рәүештә таныған дәүләттәр картаһы. Асыҡ-йәшел төҫ менән геноцидты өлкәләр йәки муниципалитеттар кимәлендә таныған дәүләттәр күрһәтелгән]]
[[Файл:Vladimir Putin, Tsitsernakaberd memorial complex RA.jpg|thumb|250px|[[Владимир Владимирович Путин]] 2013 йылда геноцид хәтеренә урынлаштырылған мемориаль комплекста.&lt;br&gt;«Рәсәй һәр ваҡыт әрмән халҡының ғазабын һәм һәләкәтен үҙенеке кеүек ҡабул итте. Әрмән халҡына ҡарата геноцид ҡорбандары алдында баштарыбыҙҙы түбән эйәбеҙ»&lt;ref&gt;Запись Путина книге почетных посетителей Музея-института геноцида армян в 2001 году// [http://noev-kovcheg.ru/mag/2013-23-24/4236.html Армяно-российская встреча на высшем уровне: хроника визита], Ноев Ковчег, декабрь 2013 года&lt;/ref&gt;]]

Союздаш илдәрҙең (Бөйөк Британия, Франция һәм Рәсәй империяһы) [[1915 йыл]]дың 24 майындағы берлектәге Декларацияһында әрмәндәрҙе ҡырыу беренсе танылған кешелеккә ҡаршы енәйәт тип билдәләнә&lt;ref name=&quot;Уголовное право России-753&quot; /&gt;:
{{Начало цитаты}}''Төркиәнең кешелеккә һәм цивилизацияға ҡаршы яңы енәйәттәре танылғанлыҡтан, Союздаш дәүләттәр хөкүмәттәре Юғары Портаны был енәйәттәре өсөн Ғосман хөкүмәтенең бөтә ағзаларының, шулай уҡ был ҡыйралышҡа йәлеп ителгән бөтә агенттарының шәхсән яуаплылығы тураһында иҫкәртәбеҙ.''
{{Конец цитаты|источник=[[1915]] йылдың 24 майы. Франция, Бөйөк Британия һәм Рәсәйҙең берлектәге декларацияһы}}
Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен таныу АҠШ әрмән лоббист ойошаларының төп маҡсаты &lt;!-- ANCA--&gt;, һәм таныуҙың үҙенән башҡа,&lt;!--так в источнике. «ANCA is much more vocal on demands for territory and reparations from Turkey than is the Assembly, however.» — в каком году? --&gt; Төркиәгә территориаль дәғүәләр һәм репарация түләү талаптары ҡуйылды. Геноцидты таныуға өлгәшеү маҡсатында, әрмән лоббистары парламентарийҙарҙы һәм йоғонто яһай алырлыҡ кешеләрҙе үҙ яғына йәлеп итә, төрлө илдәрҙең хөкүмәттәренә баҫым яһай, йәмәғәтселек тарафынан был мәсьәләнең киң яҡтыртылыуын ойоштора, был мәсьәлә менән шөғөлләнеүсе институттар (Зорян институты, Әрмән милли институты) булдырылған&lt;ref name=&quot;Heather Gregg 19&quot; /&gt;. Әрмән [[диаспора]]һы тулыһынса тиерлек геноцид ҡорбандарының туранан-тура тоҡомдарынан тора, һәм уларҙың Төркиәнең баҫымына ҡаршы торорлоҡ етерлек матди ресурстары бар&lt;ref name=&quot;Bloxham-223-224&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|223-224}}&lt;/ref&gt;.

[[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] өс тапҡыр: (1916&lt;ref name=&quot;usa-1916&quot; /&gt;, 1919&lt;ref name=&quot;usa-1919&quot; /&gt;, 1920&lt;ref name=&quot;usa-1920&quot; /&gt;)  йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу тураһында [[резолюция]] ҡабул итә.

Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (Геноцид армян) Европарламент (1987&lt;ref name=&quot;EuroParliament 1987&quot; /&gt;, 2000&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2000&quot; /&gt;, 2002&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2002&quot; /&gt;, 2005&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2005&quot; /&gt;, 2015&lt;ref name=&quot;europarlament_15_04_2015&quot;&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1906585 Европарламент призвал Турцию признать геноцид армян] // ТАСС, 15 апреля 2015 года&lt;/ref&gt;), Көньяҡ Африка илдәре парламенттары коалицияһы (Меркосур)&lt;ref&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.382/current_category.5/affirmation_detail.html South American Parliamentarians Coalition (MERCOSUR)], November 19, 2007&lt;/ref&gt;, [[Организация Объединённых Наций|БМО]]-ның Милли аҙсылыҡты дискриминациялауға юл ҡуймау һәм уларҙы һаҡлау Рамочный  конвенцияһы буйынса ярҙамсы комиссияһы&lt;ref name=&quot;CPDPM 1985&quot; /&gt;, Латин Америкаһы парламенты (2015) таный&lt;ref&gt;[http://www.panorama.am/ru/politics/2015/08/01/armenian-genocide/ Парламент Латинской Америки — Parlatino — признал Геноцид армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924084709/http://www.panorama.am/ru/politics/2015/08/01/armenian-genocide/ |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Цицернакаберд.jpg|thumb|left|Польша Премьер-министры Дональд Туск «Цицернакаберд»та&lt;ref name=&quot;panarmenian.net-45445&quot; /&gt;]]

Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте (Геноцид армян) донъяның күп илдәре һәм йоғонто яһай алырлыҡ халыҡ-ара ойошмалар тарафынан танылды һәм ғәйепләнде. Әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙы беренсе булып [[Уругвай]] парламенты ғәйепләп сыҡты&lt;ref name=&quot;HRR 1965&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UL 2004&quot; /&gt; (1965). Әрмәндәрҙе ҡырыуҙы шулай уҡ рәсми рәүештә [[Франция]] ''[[геноцид]]'' (халыҡ-ара ҡануниәткә ярашлы&lt;ref name=&quot;un-genocide&quot; /&gt;) һәм хөкөм итте (1998&lt;ref name=&quot;FNAL 1998&quot; /&gt;, 2000&lt;ref name=&quot;FSL 2000&quot; /&gt;, 2001&lt;ref name=&quot;FL 2001&quot; /&gt;, 2006&lt;ref name=&quot;génocide arménien&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-6043368&quot; /&gt;, 2012&lt;ref name=&quot;lenta.ru-24.01.2012-france&quot; /&gt;), [[Бельгия]]&lt;ref name=&quot;BSR 1998&quot; /&gt;, [[Нидерланды]]&lt;ref name=&quot;NPR 2004&quot; /&gt;, [[Швейцария]]&lt;ref name=&quot;SHCNCR 2003&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;A perfect injustice 14&quot; /&gt; — Швейцарияның Милли советы (Швейцария Федераль йыйылышының түбәнге палатаһы), [[Швеция]]&lt;ref name=&quot;A perfect injustice 14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;echo.msk-663181&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk-100311&quot; /&gt;, [[Рәсәй]]&lt;ref name=&quot;pravoteka-79044&quot; /&gt;, [[Польша]]&lt;ref name=&quot;PPR 2005&quot; /&gt;, [[Ливан]] (2000)&lt;ref name=&quot;Lebanon_Parliament_Resolution&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.161/current_category.7/affirmation_detail.html Lebanon Parliament Resolution, May 11, 2000]&lt;/ref&gt;, [[Италия]]&lt;ref&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.172/current_category.7/affirmation_detail.html Italy Chamber of Deputies Resolution, November 16, 2000]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://armeniangenocide100.org/ru/states/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426162110/http://armeniangenocide100.org/ru/states/ |date=2015-04-26 }}&lt;/ref&gt;, [[Литва]]&lt;ref name=&quot;LARD 2005&quot; /&gt;, [[Греция]]&lt;ref name=&quot;GHRPR 1996&quot; /&gt;, [[Словакия]]&lt;ref name=&quot;SR 2004&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nrsr.sk&quot; /&gt;, [[Кипр Республикаһы]]&lt;ref name=&quot;CHRR 1982&quot; /&gt;,[[Аргентина]] (2 закон, 5 резолюция)&lt;ref name=&quot;Affirmation.297&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Affirmation.374&quot; /&gt;, [[Венесуэла]]&lt;ref name=&quot;VNAR 2005&quot; /&gt;,
[[Чили]]&lt;ref name=&quot;rian-66798950&quot; /&gt;, [[Канада]] (1996&lt;ref name=&quot;CHCR 1996&quot; /&gt;, 2002&lt;ref name=&quot;CSR 2002&quot; /&gt;, 2004&lt;ref name=&quot;CHCR 2004&quot; /&gt;)&lt;ref name=&quot;A perfect injustice 14&quot; /&gt;, [[Ватикан]]&lt;ref name=&quot;VCC 2000&quot; /&gt;, [[Боливия]] (2014)&lt;ref&gt;[http://www.genocide-museum.am/rus/01.12.2014-Bolivia.php Боливия признает и осуждает Геноцид армян] (+ фото документа). Музей-институт Геноцида армян, 01.12.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Официальный сайт МИД Армении. [http://www.mfa.am/hy/press-releases/item/2014/11/30/bolivia_genocide/ Բոլիվիայի խորհրդարանի երկու պալատներն ընդունեցին Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և դատապարտման վերաբերյալ օրինագիծ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205061349/http://www.mfa.am/hy/press-releases/item/2014/11/30/bolivia_genocide/ |date=2014-12-05 }} (Обе палаты парламента Боливии приняли законопроект о признании и осуждении Геноцида армян){{ref-hy}}&lt;/ref&gt;,
[[Австрия]] (2015)&lt;ref name=&quot;Austria&quot;&gt;[http://www.parlament.gv.at/PAKT/PR/JAHR_2015/PK0383/index.shtml Полный текст] заявления парламента Австрии на её официальном сайте, 22.04.2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20150422/1060214464.html Парламент Австрии признал геноцид армян в Османской империи], РИА Новости, 22.04.2015&lt;/ref&gt;, [[Люксембург]] (2015)&lt;ref&gt;[http://news.am/rus/news/265613.html Парламент Люксембурга признал Геноцид армян] (+ фото документа), ИА News.am, 06.05.2015&lt;/ref&gt;, [[Бразилия]] (2015)&lt;ref&gt;[http://panarmenian.net/rus/news/192982/ 24-ой страной, признавшей Геноцид армян, стала Бразилия]&lt;/ref&gt;, [[Парагвай]] (2015)&lt;ref&gt;[http://odd.senado.gov.py/archivos/file/Proyecto%20de%20Declaracion%20%28Interes%20de%20esta%20HCS%20y%20reconoce%20el%20Genocidio%20Armenio%29.pdf Proyecto de Declaracion (Interes de esta HCS y reconoce el Genocidio Armenio)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020161401/http://odd.senado.gov.py/archivos/file/Proyecto%20de%20Declaracion%20(Interes%20de%20esta%20HCS%20y%20reconoce%20el%20Genocidio%20Armenio).pdf |date=2021-10-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.am/rus/news/293389.html Сенат Парагвая признал Геноцид армян]&lt;/ref&gt;, [[Германия]] (2016)&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20160602/1441975378.html Бундестаг признал геноцидом преступления против армян в 1915 году]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, [[Чехия]] (2017)&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/2268194.html Чехия «выполнила долг»: парламент страны признал Геноцид армян]&lt;/ref&gt;, [[Португалия]] (2019)&lt;ref&gt;[https://news.am/rus/news/509563.html Парламент Португалии признал Геноцид армян], ИА News.am, 26.04.2019&lt;/ref&gt;, [[АҠШ]]&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/us-news/2021/apr/24/joe-biden-armenian-genocide-recognition, Biden becomes first US president to recognise Armenian genocide, The Guardian, 2021]&lt;/ref&gt; (в 35 штатах на уровне закона)&lt;ref&gt;[http://www.armenian-genocide.org/current_category.11/affirmation_list.html Список штатов США, признавших геноцид армян] — Armenian National Institute&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Арег Галстян. [http://golosarmenii.am/article/27502/chto-budet--esli-vse-50-shtatov-priznayut-genocid Что будет, если все 50 штатов признают геноцид?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413222236/http://golosarmenii.am/article/27502/chto-budet--esli-vse-50-shtatov-priznayut-genocid |date=2015-04-13 }} // Голос Армении, 13.04.2015&lt;/ref&gt;, [[Латвия]]&lt;ref&gt;[https://www.delfi.lv/news/national/politics/saeima-deklaracija-atzist-un-nosoda-osmanu-imperijas-laika-istenoto-armenu-genocidu.d?id=53169427 Saeima deklarācijā atzīst un nosoda Osmaņu impērijas laikā īstenoto armēņu genocīdu, Sanita Upleja, Delfi, 2021]&lt;/ref&gt; хөкөм итте.

Ғосман империяһында әрмәндәрҙе ҡырыу бер нисә халыҡ-ара ойошмаһы тарафынан ҡаралды. 1984 йылда «Халыҡтарҙың даими трибуналы» Ғосман империяһының ғәмәлдәрен [[геноцид]] тип таныны&lt;ref name=&quot;Permanent Peoples' Tribunal&quot;&gt;April 16, 1984. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.66/current_category.5/affirmation_detail.html Permanent Peoples' Tribunal, Verdict of the Tribunal]&lt;/ref&gt;. 1997 йылда Геноцидты тикшереү халыҡ-ара ассоциацияһы ла шуға оҡшаш һығымтаға килде &lt;ref&gt;[http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf The Armenian Genocide Resolution Unanimously Passed By The Association of Genocide Scholars of North America] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721083219/http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf |date=2011-07-21 }}, The Armenian Genocide Resolution was unanimously passed at the Association of Genocide Scholars’ conference in Montreal on June 13, 1997.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.genocide-museum.am/eng/21.03.2009.php Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide], website of the IAGS, March 7, 2009 «that the Armenian Genocide is not an allegation, a personal opinion, or a point of view, but rather a widely documented fact supported by an overwhelming body of historical evidence.»&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Association of Genocide Scholars&quot;&gt;June 13, 1997. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html The Association of Genocide Scholars]&lt;/ref&gt;. 2000 йылдың 8 июнендә «The New York Times» һәм «The Jerusalem Post» гәзиттәрендә Беренсе донъя һуғышы осоронда 126 Холокосты тикшереүсенең (шулар араһында  Бауэр Иегуда, Чарни Израэль һәм Эли Визель) әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте томошҡа ашырылғаны бәхәсһеҙ тигән раҫлауы баҫылды&lt;ref name=&quot;Statement_by_126_Holocaust_Scholars&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.21/current_category.3/affirmation_detail.html Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers] // [[The New York Times]] и [[The Jerusalem Post]], June 8, 2000&lt;/ref&gt;. 2001 йылда ярашыу буйынса берлектәге төрөк-әрмән комиссияһы «Күсеү осорондағы ғәҙел хөкөм мәсьәләләре буйынса Халыҡ-ара үҙәк»кә 1915 йылғы ваҡиғалар геноцид булыу-булмауын бойондороҡһоҙ тикшереп, баһа биреү буйынса мөрәжәғәт итә. 2003 йылдың башында МЦППП, 1915 йылғы ваҡиғалар геноцид тигәндең бөтә билдәләмәләренә тап килә һәм был терминды ҡулланыу тулыһынса аҡлана тигән баһа бирҙе&lt;ref name=&quot;International Center for Transitional Justice&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.244/current_category.5/affirmation_detail.html International Center for Transitional Justice (ICTJ) Report Prepared for TARC]&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 28 октябрендә АҠШ-тың Вәкилдәр палатаһы әрмән халҡына ҡарата геноцидты таныу тураһында резолюция ҡабул итә&lt;ref name=&quot;СШАпризн1&quot;&gt;[https://www.bbc.com/russian/news-50219411 В США приняли резолюцию о признании геноцида армян в Османской империи], BBC, 28.10.2019&lt;/ref&gt;. Вәкилдәр палатаһы Резолюцияһы АҠШ формаль рәүештә әрмәндәргә ҡарата геноцидты таный тигәнде аңлата. Ул на вступает в силу без одобрения Сенат һәм АҠШ президенты хуплауынан башҡа үҙ көсөнә инә&lt;ref name=&quot;СШАпризн2&quot;&gt;[https://www.bbc.com/russian/features-50228936 Почему в США признали геноцид армян: геополитика и лоббисты], BBC, 29.10.19 {{oq|ru|Принятая в Палате представителей резолюция формально означает, что США признали геноцид армян. Она вступает в силу без одобрения Сената и президента США.}}&lt;/ref&gt;. Резолюция тәҡдим итеү (рекомендательный) характерында&lt;ref name=&quot;СШАпризн1&quot; /&gt;, АҠШ-тың геноцидты таныуы, бик ҙур несмотря на огромное символик мәғәнәле булыуына ҡарамаҫтан, дәүләт департаменты һәм америка дипломаттары позицияларына мотлаҡ йоғонто яһамай&lt;ref name=&quot;СШАпризн2&quot; /&gt;. Вәкилдәр палатаһынан артынса уҡ, 2019 йылдың 12 декабрендә АҠШ Сенаты бер тауыштан XX быуат башында Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙы геноцид тип таныу тураһында шуға оҡшаш резолюция ҡабул итә&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/ru/сенат-сша-признал-геноцид-армян-в-османской-империи/a-51649509 Сенат США признал геноцид армян в Османской империи] // Deutsche Welle, 12.12.2019&lt;/ref&gt;. 2021 йылдың 24 апрелендә  АҠШ президенты Джо Байден әрмән халҡына ҡарата геноцидты рәсми рәүештә таныны&lt;ref&gt;{{cite web|title=Statement by President Joe Biden on Armenian Remembrance Day|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/04/24/statement-by-president-joe-biden-on-armenian-remembrance-day/|website=whitehouse.gov|date=APRIL 24, 2021}}&lt;/ref&gt;.

Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (геноцидты) таныуы Төркиәнең Евросоюзға инеүенең мотлаҡ шарты булмаһа ла, әммә ҡайһы бер авторҙар, Европа союзы ағзалығына ынтылғанда, Төркиәгә быны башҡарырға тура киләсәк, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk-4290524&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mk.ru-76188&quot; /&gt;.

==== Инҡар итеүҙең криминаллашыуы ====
[[File:The Genocide Word by Raphael Lemkin.ogv|«Геноцид» термины авторы Рафаэль Лемкин терминдың килеп сығыуы тураһында һәм әрмән геноциды тураһында, (CBS News)]] 
[[Швейцария]]ла бер нисә кеше (төрөктәр) әрмәндәрҙе юҡ итеүҙе (геноцидты) инҡар иткән өсөн суд тарафынан хөкөмгә тарттырылды&lt;ref name=&quot;panarmenian-54518&quot;&gt;PANARMENIAN.net. 1 октября 2010. [http://www.panarmenian.net/rus/world/news/54518/ 150 дней тюремного заключения и 30 тысяч франков — так швейцарский суд наказал турок за отрицание Геноцида армян]&lt;/ref&gt;. [[2006 йыл]]дың октябрендә Францияның Милли йыйылышы Валери Буайе тәҡдим иткән Франция таныған геноцидтарҙы инҡар итеүҙе енәйәт тип таныу закон проекты ҡабул итте&lt;ref name=&quot;génocide arménien&quot;/&gt;; 1 йылға иректән мәхрүм итеү һәм {{nobr|45 000 евро}} штраф ҡараған закон проекты&lt;ref name=&quot;newsarmenia.ru-20111222-42585122&quot; /&gt;, 2011 йылдың 22 декабрендә ҡабаттан ҡабул ителде, ә 2012 йылдың 23 ғинуарында Сенат был ҡарарҙы раҫланы&lt;ref name=&quot;ntv.ru-263754&quot; /&gt;. Төркиә француздарҙың геноцидты инҡар итеү законын ғәйепләне&lt;ref name=&quot;lenta.ru-24.01.2012-reply&quot; /&gt;. Бер төркөм француз депутаттары ҡабул ителгән закондың ярашлы булыуы тураһында Франция Конституцион советына белешеү (запрос) бирҙе, һәм шундай яуап алды: танылған геноцид факттарын инҡар иткән өсөн яза тәҡдим иткән закон кешенең үҙ фекерен әйтеп бирә алыу һәм аралашыу конституцион хоҡуғына ҡул һуҙыу була&lt;ref name=&quot;BBC-120228&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gazeta.ru-4016413&quot; /&gt;. Конституцион советы ҡарарына яуап итеп, Николя Саркози министрҙарҙан закондың яңы редакцияһын эшләүҙе талап итте&lt;ref name=&quot;BBC-120221&quot; /&gt;.

2013 йылдың 17 декабрендә Кеше хоҡуҡтары буйынса европа суды (ЕСПЧ) швейцар суды асыҡтан-асыҡ әрмәндәргә ҡарата геноцидты инҡар иткәне өсөн Дога Перинчекты хөкөм итеүҙе кешенең үҙ фекерен әйтеп бирә алыу һәм аралашыу конституцион хоҡуғын боҙоу тип тапты, һәм Перинчекка бер ниндәй ҙә аҡсалата компенсация бирелмәне&lt;ref name=&quot;European_Court_of_Human_Rights&quot;&gt;[http://ria.ru/world/20131217/984705617.html ЕСПЧ: Швейцария нарушила права по делу об отрицании геноцида армян] // РИА Новости, 17.12.2013&lt;/ref&gt;. Ҡарарға айырым аңлатмала судтың Ҙур палатаһы суд геноцидтың криминаллашыуы мәсьәләһен принципта ҡараманы, был осраҡта суд Перинчектың әйтеүе фактын ғына ҡараны, һәм, суд фекере буйынса, уның сығышы нәфрәт һәм иҫәпләшмәүҙе сағылдырмай, һәм Перинчектың Кеше хоҡуҡтары буйына Европа конвенцияһының 10-сы статьяһы гарантиялаған һүҙ азатлығынан мәхрүм итә&lt;ref&gt;[http://echr.coe.int/Documents/Presse_Q_A_Perincek_ENG.pdf Q &amp; A. Grand Chamber judgment in the case of Perinçek v. Switzerland] // ЕСПЧ, приложение 27510/08 к решению суда&lt;/ref&gt;. --&gt;

=== Компенсация ===
2000 йылда Калифорния конгресы законы 1915 йылда һәләк булған әрмәндәрҙең вариҫтары халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса ярашлы страховой компанияларҙан компенсация алыу хоҡуғына эйә була. 2003 йылда {{нп5|New York Life Insurance Company|New York Life}} страховой компанияһы 1915 йылда ҡырылған әрмәндәрҙең туғандарына компенсация түләй башланы &lt;ref name=&quot;regnum-174306&quot; /&gt; (общая сумма компенсаций составляет примерно $20 млн&lt;ref name=&quot;regnum-210207&quot; /&gt;). Әммә 2009 йылдың авгусында АҠШ-тың Калифорния штаты арбитраж апелляция суды әрмәндәрҙең туғандарына страховой компенсация түләүҙе юҡҡа сығарырға ҡарар итә. Судья Дэвид Томпсон, «был ваҡиғалар АҠШ-тан мең миль алыҫлыҡта барған, шуның өсөн Калифорния штаты был кешеләр алдында яуаплылыҡ тотмай» тигән баһа бирә, һәм әрмәндәргә түләүҙәрҙең нигеҙе юҡ тип йомғаҡ яһай, һәм «АҠШ Федераль хөкүмәте әрмәндәргә ҡарата геноцидты таныу буйынса ҡарар ҡабул итмәй»&lt;ref name=&quot;news.am-2870&quot; /&gt;.

Француз «Акса»  страховой компанияһы ҡорбандар вариҫтарына компенсация ($17,5 млн) түләү йөкләмәһен ала&lt;ref name=&quot;regnum-1028092&quot; /&gt;.

=== Ҡорбандарҙы иҫкә алыу көнө ===
[[Файл:Tsitsernakaberd24.04.2009.JPG|thumb|250px|Еревандағы Цицернакабердты — әрмән геноциды мемориаль комплексын традицион барып күреү көнө, 2009 йылдың 24 апреле]]
Йыл һайын 24 апрелдә бөтә донъяла миллионлаған әрмән һәм башҡа милләттәр вәкилдәре әрмән интеллигенцияһының Истанбулдан көсләп күсерелгән көнөн һәм ҡорбандарҙы хәтерләй. Әрмәнстанда был дата мөһим әһәмиәткә эйә, ял көнө булып һанала.

Европа парламенты [[2015 йыл]]дың 15 апрелен 24 апрелдә Европала «Ғосман империяһында әрмән геноциды ҡорбандарын иҫкә алыу көнө» тип иғлан итте&lt;ref name=&quot;europarlament_15_04_2015&quot; /&gt;.

== Һәйкәлдәр ==
* Ҡырҡ яфа сигеүсе Соборында әрмәндәр геноциды һәйкәле, [[Алеппо]], [[Сүриә]] (1989).
* Хачкар — Һамар өлкәһе, Сызрань, «Әрмәндәр геноцидының 100 йыллығына». Йылға порты территорияһында (2015).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Отрицание геноцида армян]]
* [[Бойцы за справедливость в отношении геноцида армян]]
* [[Простите нас|Акция «Простите нас»]]
* [[Музей русско-армянской дружбы]]
* [[Армянские реформы|Соглашение об Армянских реформах]]
* [[Геноцид ассирийцев]]
* [[Геноцид понтийских греков]]
* [[Холокост]]
* [[Геноцид в Руанде]]

== Иҫкәрмәләр ==

=== Тәфсирҙәр ===
{{примечания|group=&quot;Комм&quot;|refs=
&lt;ref name=&quot;dicl&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;[https://vstrokax.net/istoriya/pervyj-dokument-v-dele/ Полный текст декларации]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;diff&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Например, в отличие от отрицания Холокоста, в основном обусловленным расовыми мотивами.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;degree&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Степень участия центральных властей в антиармянских действиях не всегда известна. Подробнее в статье [[Массовые убийства армян в 1894—1896 годах#Оценки и последствия|Массовые убийства армян в 1894—1896 годах]]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ref1915&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Так, во время убийств 1915 года помощь армянам иногда оказывалась мусульманскими лидерами, воспринимающими христиан как «людей [[Библия|книги]]» и, в отличие от расистской идеологии, имеющими место для совести.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Интервью османских офицеров Сайксу приводится сокращённо. Подробные цитаты приведены в книге {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=262—265}}&lt;/ref&gt;:&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;see also suni&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Шулай уҡ ҡарағыҙ интервью историка Халила Берктая из университета Сабанчи турецкой газете «Радикал» (Сюни, 2004).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;роль специальной организации&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Роль «Специальной организации» и Бехаэддина Шакира подробно рассмотрена в работе {{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}}, глава «The Decision for Genocide in Light of Ottoman-Turkish Documents»&lt;/ref&gt;

}}

=== Сығанаҡтар буйынса һылтанмалар ===
{{примечания|2|refs=

&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot;&gt;{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|62—68|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86&quot;&gt;{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|83—86|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77&quot;&gt;{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|70—77|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 77-80&quot;&gt;{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|77—80|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Robert Bevan&quot;&gt;[http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/1861892055.html Robert Bevan «The Destruction of Memory» pages 56—59. 2006, 240 pages] ISBN 1-86189-205-5&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Berger&quot;&gt;''Alan L. Berger.'' Bearing witness to the Holocaust, p. 55:&lt;blockquote&gt;Indeed, following the shock of the Holocaust, we have become aware of mass destruction that preceded and followed the Second World War. One thinks, for example, of the Armenian genocide of 1915—1923, of the Stalinist Gulag, Burundi, Biafra, Indonesia, Sudan, Ethiopia, and of the Cabodian «autogenocide».&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of genocide&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|161|volume=1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Auron&quot;&gt;{{Книга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|304}}&lt;blockquote&gt;When Raphael Lemkin coined the word genocide in 1944 he cited the 1915 annihilation of the Armenians as a seminal example of genocide.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Moses&quot;&gt;{{Книга:A. Dirk Moses:Genocide and settler society|21}}&lt;blockquote&gt;Indignant that the perpetrators of the Armenian genocide had largely escaped prosecution, Lemkin, who was a young state prosecutor in Poland, began lobbying in the early 1930s for international law to criminalize the destruction of such groups.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-51-57&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|51—57}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Кинросс 606&quot;&gt;{{Книга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи|606}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-219-221&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=219—221}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Robert Melson 59-61&quot;&gt;{{Книга:Robert Melson:Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust|59—61}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-221-222&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=221—222}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Кинросс&quot;&gt;{{Книга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи|600—611}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222-226&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=222—226}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=224—226}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=224}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-51&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|51}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide&quot;&gt;Vahakn N. Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide // Dinah L. Shelton. Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. Macmillan Reference, 2005. ISBN 0-02-865848-5, 9780028658483&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=222}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rummel2&quot;&gt;''R. J. Rummel.'' The Holocaust in Comparative and Historical Perspective. A Journal Social Issues, April 1, 1998 — Vol. 3, no. 2&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Charny 287&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|287}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Taner Akçam 68&quot;&gt;{{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|68}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Totten 23&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|23}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Taner Akçam 103&quot;&gt;{{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|103}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Shelton 71&quot;&gt;{{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|71}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Taner Akçam 116-117&quot;&gt;{{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|116—117}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat 99&quot;&gt;{{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|99}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Astourian. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization&quot;&gt;''Stephan H. Astourian''. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics|53—79}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 230-233&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=230—233}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876-1914&quot;&gt;Richard G. Hovannisian. The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876—1914 // Richard G. Hovannisian. The Armenian People from Ancient to Modern Times: Foreign dominion to statehood : the fifteenth century to the twentieth century. Palgrave Macmillan, 2004. ISBN 1-4039-6422-X, 9781403964229&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 60-62&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|60—62}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-47-58&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|39—48}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 62-65&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|62—65}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat 106-106&quot;&gt;{{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|106—106}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=233—238}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; &gt;{{Статья:Stephan Astourian:The Armenian Genocide: An Interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=239—245}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Astourian 68-69&quot;&gt;''Stephan H. Astourian''. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics|68—69}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 71-75&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|71—75}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Morgenthau 221&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|20}}. Шулай уҡ ҡарағыҙ Henry Morgenthau. Ambassador Morgenthau’s Story. Kessinger Publishing, 2004, ISBN 1-4191-0572-8, 9781419105722. P. 221&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=245—249}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Morgenthau 302—304&quot;&gt;Henry Morgenthau, Ambassador Morgenthau’s Story. Garden City, N.Y. 1918, pp. 302—304. «Before Armenia could be slaughtered, Armenia must be made defenseless.»&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 270-272&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|270—272|автор=Donald Bloxham.|часть=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 78-80&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|78—80}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249—250}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 82-83&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|82—83}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|221—243|автор=Aram Arkun.|часть=Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249—255}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The great game of genocide? 76-78&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|76—78}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 265-267&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|265—267|автор=Donald Bloxham.|часть=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=255—258}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The treatment of Armenians in the Ottoman Empire&quot;&gt;{{Книга:James Bryce:The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-565-567&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=565—567}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dictionary of Genocide-21-22&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|21—22}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide-126-148&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|126—148|автор=Hans-Lukas Kieser.|часть=From «Patriotism» to Mass Murder: Dr. Mehmed Reșid (1873—1919)}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=267}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=267—271}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Independent, 27-03-1920&quot;&gt;The Independent, March 27, 1920&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-304-313&quot;&gt;Richard G. Hovannisian. The Republic of Armenia // {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=304—313}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rouben Paul Adalian:The Armenian Genocide&quot;&gt;''Rouben Paul Adalian''. The Armenian Genocide // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rouben Paul Adalian 1999&quot;&gt;''Rouben Paul Adalian''. Treatment Of The Armenian Genocide In Representative Encyclopedias. // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|73}} ''«In all, it is estimated that up to a million and a half Armenians perished at the hands of Ottoman and Turkish military and paramilitary forces and through atrocities intentionally inflicted to eliminate the Armenian demographic presence in Turkey».''&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Таблица 10.2&quot;&gt;''[[Руммель, Рудольф|R. J. Rummel]]''. Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War. [http://www.hawaii.edu/powerkills/DBG.TAB10.2.GIF Таблица 10.2]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265-2&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=262—265}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Erik Jan Zürcher&quot;&gt;{{Книга:Zurcher:Turkey: A Modern History|114}}&lt;blockquote&gt;Estimates of the total number of Armenians in the empire vary, but a number of around 1,500,000, some 10 per cent of the population of Ottoman Anatolia, is probably a reasonable estimate.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Identity Politics in the Age of Genocide-115&quot;&gt;{{Книга:Identity Politics in the Age of Genocide|115}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lise Noël&quot;&gt;''Noël, Lise'' Intolerance: A General Survey, стр. 101: &lt;blockquote&gt;Starting in 1915, one and a half million Armenians (60 % of the population) were eliminated by the Turkish government during the First World War.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Suny, Göçek, Naimar, 136-137&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|136—137|автор=Hans-Lukas Kieser.|часть=From «Patriotism» to Mass Murder: Dr. Mehmed Reșid (1873—1919)}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=271—272}} &lt;blockquote&gt;Dr. Lepsius took considerable care with the figures he used, although perhaps he should have been more circumspect in accepting the figure of 1,845,450 given by the Armenian patriarchate in Constantinople as the number of Armenians living in the Ottoman Empire. Nevertheless, it is unlikely to be far wrong, if we accept the figures that Enver Pasha gave to Dr. Ernst Jackh as early as the end of August 1915 for the number of Armenians dead (300,000) and those quoted by the German Embassy on October 4, 1916. Of the approximately 2 million Armenians living in the empire, 1,500,000 had been deported and between 800,000 and 1,000,000 of those had been killed. Lepsius initially estimated the number of Armenians who had died in the empire at 1,000,000; in the 1919 edition of the Bericht he revised that figure to 1,100,000. Lepsius put the number of eastern Armenians killed during the Ottoman invasion of Transcaucasia in 1918 at between 50,000 and 100,000. Another German closely involved at the time, Ernst Sommer of the Deutscher Hilfsbund, estimated in 1919 that 1,400,000 Armenians had been deported, of whom at the time scarcely more than 250,000 were alive (Sommer, 1919). &lt;…&gt; Lepsius also estimated that the number of Armenians forcibly converted to Islam was between 250,000 and 300,000. There was no religious element in the forced conversions to Islam at this time. The Ittihadist rulers of the empire were unbelievers. By contrast, some Turkish Muslim leaders, imams and hodjas, expressed disapproval at what the Armenians were compelled to endure. The harsh measures against the Armenians of Kutahia were declared theologically invalid by the local mufti Forced conversion had instead a political motive: to destroy the Armenians' identity, to turn Armenians into «Turks» so that they would appear in the other column of statistics and thus weaken or nullify any Armenian demands for autonomy or independence. Some Armenians appear to have returned to their faith after the armistice, but no figures exist for them.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Zuercher 115&quot;&gt;{{Книга:Zurcher:Turkey: A Modern History|115}}&lt;blockquote&gt;The second controversy is over numbers: Turkish historians have put the number of deaths as low as 200,000, while the Armenians have sometimes claimed ten times as many. &lt;…&gt; Between 600,000 and 800,000 deaths seems most likely.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;britannica-armenian-massacres&quot;&gt;Энциклопедия Britannica, статья: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-Genocide Armenian Genocide].&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rummel 224—225&quot;&gt;''R. Rummel'' [https://books.google.com/books?id=N1j1QdPMockC&amp;pg=PA225&amp;dq=DEATH+BY+GOVERNMENT+10.2+serbians&amp;hl=ru&amp;ei=GlhFTYexCsPxsga0urzTDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false Death by government], табл. 10.1 и 10.2 на стр. 224—225&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Guenter Lewy 240&quot;&gt;''Guenter Lewy'', [https://books.google.com/books?ei=3E9GTaDyKMfKswb9hYGoDg&amp;ct=result&amp;sqi=2&amp;hl=ru&amp;id=6tdtAAAAMAAJ&amp;dq=armenians+in+ottoman+empire&amp;q=to+about+642,000#search_anchor The Armenian massacres in Ottoman Turkey: a disputed genocide], стр. 240 &lt;blockquote&gt;According to the numbers I have accepted (1,750,000 prewar population and 1,108,000 survivors) the death toll comes to about 642,000 lives &lt;…&gt;&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Roger Smith 8&quot;&gt;''Roger W. Smith''. The Armenian Genocide: Memory, Politics, and the Future // ''Richard G. Hovannisian''. The Armenian genocide: history, politics, ethics. Palgrave Macmillan, 1992. ISBN 0-312-04847-5, 9780312048471. Стр. 8. &lt;blockquote&gt;But denial can enter into the very fabric of a society, so that those who come after sustain and even intensify the denial begun by the perpetrators. The most strident and elaborate denial of genocide in history follows this pattern. The Turkish Republic, established in 1923, is not guilty of physical genocide against Armenians, but it continues to the present to deny that the Young Turk government engaged in massive destruction of Armenians from 1915 to 1918, resulting in the death of over one million persons, and the elimination of the Armenian people from its homeland of nearly 3000 years.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=271}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Douglas Arthur Howard 83&quot;&gt;''Douglas Arthur Howard'' [https://books.google.com/books?id=Ay-IkMqrTp4C&amp;lpg=PA83&amp;vq=%22The%20exact%20number%20of%20those%20who%20died%20is%20a%20matter%20of%20dispute,%20but%20most%20historians%20agree%20it%20was%20around%20800000%20to%201000000%20people.%22&amp;pg=PA83 The history of Turkey], P. 83. &lt;blockquote&gt;The exact number of those who died is a matter of dispute, but most historians agree it was around 800000 to 1000000 people.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Сюни, Ab Imperio&quot;&gt;{{Статья:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-69-71&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|69—71}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Armenian Genocide, court-martial of perpetrators&quot;&gt;''Vahakn N. Dadrian''. Armenian Genocide, court-martial of perpetrators // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Renewal and Silence&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|306—316|автор=Erik Jan Zürcher.|часть=Renewal and Silence. Postwar Unionist and Kemalist Rhetoric on the Armenian Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Fatma Müge Göçek-42-52&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|42—52|автор=Fatma Müge Göçek.|часть=Reading Genocide: Turkish Historiography on 1915}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Киреев&quot;&gt;{{Книга:Киреев:История Турции XX век}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Naimark-XVI&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|XVI|автор=Norman M. Naimark.|часть=Preface}} ''«That the muhacirs were moved as quickly as they were into Armenian houses and occupied Armenian farmland after the deportations attests to the strength of popular economic ambitions, as well as government policy, in the development of genocide»''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hagopian&quot;&gt;[[Акопян, Дж. Майкл|J. Michael Hagopian]]. Films, Armenian Documentary // {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|volume=I}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dinah Shelton&quot;&gt;Atom Egoyan. Films, Armenian Feature // {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|том=1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jonathan McCollum&quot;&gt;''Jonathan McCollum''. Music Based on the Armenian Genocide // {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|volume=II}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Костина&quot;&gt;{{Книга:Всеобщая история искусств:5|255}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Stephen Feinstein 108&quot;&gt;''Stephen C. Feinstein''. ART OF OTHER GENOCIDES // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|volume=2|pages=108}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;panarmenian.net-45445&quot;&gt;panarmenian.net. 12 марта 2010. [http://www.panarmenian.net/rus/world/news/45445/Премьерминистр_Польши_преклонил_колени_перед__Вечным_огнем_памяти_жертв_Геноцида Премьер-министр Польши преклонил колени перед Вечным огнём памяти жертв Геноцида].&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dictionary of Genocide&quot;&gt;Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs. Dictionary of Genocide: A—L, p. 21:&lt;blockquote&gt;The Armenian Genocide Institute-Museum was opened in Yerevan, Armenia, in 1995, as part of the events commemorating the eightieth anniversary of the beginning of the Armenian genocide (1915—1923) at the hands of the Young Turk regime.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Heather Gregg 19&quot;&gt;{{книга|автор= Heather S. Gregg.|заглавие = Divided They Conquer: The Success of Armenian Ethnic Lobbies in the United States|ссылка= http://web.mit.edu/cis/www/migration/pubs/rrwp/13_divided.pdf|издательство = Inter-University Committee on International Migration|год = 2002|pages = 19|allpages = 35}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;un-genocide&quot;&gt;[http://www.un.org/russian/documen/convents/genocide.htm «Конвенция о предупреждении и наказании преступления геноцида»] (Утверждена и предложена к подписанию и ратификации резолюцией Генеральной Ассамблеи ООН 260 A (III) от 9 декабря 1948 г.)&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ags&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html Международная ассоциация учёных по исследованию геноцида], 1997:&lt;blockquote&gt;That this assembly of the Association of Genocide Scholars in its conference held in Montreal, June 11—13, 1997, reaffirms that the mass murder of Armenians in Turkey in 1915 is a case of genocide which conforms to the statutes of the United Nations Convention on the Prevention and Punishment of Genocide. It further condemns the denial of the Armenian Genocide by the Turkish government and its official and unofficial agents and supporters.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;usa-1916&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.163/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Senate Concurrent Resalution 12, February 9, 1916]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;usa-1919&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.228/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Congress Act to Incorporate Near East Relief, August 6, 1919]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;usa-1920&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.164/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Senate Resolution 359, May 11, 1920]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EuroParliament 1987&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.152/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. June 18, 1987]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2000&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.171/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. November 15, 2000]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2002&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.217/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. February 28, 2002]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2005&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.341/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. September 28, 2005]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CPDPM 1985&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.169/current_category.6/affirmation_detail.html#15 United Nations Sub-Commission on Prevention of Discrimination and Protection of Minorities. July 2, 1985]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HRR 1965&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.166/current_category.7/affirmation_detail.html Uruguay Senate and House of Representatives Resolution, April 20, 1965]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UL 2004&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.282/current_category.7/affirmation_detail.html Uruguay Law, March 26, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;FNAL 1998&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.155/current_category.7/affirmation_detail.html France National Assembly Law, May 28, 1998]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;FSL 2000&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.154/current_category.7/affirmation_detail.html France Senate Law, November 7, 2000]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;FL 2001&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.170/current_category.7/affirmation_detail.html France Law, January 29, 2001]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;génocide arménien&quot;&gt;[http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp Proposition de loi complétant la loi n° 2001-70 du 29 janvier 2001 relative à la reconnaissance du génocide arménien de 1915] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211062533/http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp |date=2009-02-11 }}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BSR 1998&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.148/current_category.7/affirmation_detail.html Belgium Senate Resolution, March 26, 1998]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NPR 2004&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.355/current_category.7/affirmation_detail.html Netherlands Parliament Resolution, December 21, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SHCNCR 2003&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.277/current_category.7/affirmation_detail.html Switzerland (Helvetic Confederation) National Council Resolution, December 16, 2003]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pravoteka-79044&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120524231254/http://www.pravoteka.ru/pst/159/79044.html Заявление Государственной Думы Федерального Собрания РФ «Об осуждении геноцида армянского народа в 1915—1922 годах» от 14 апреля 1995 г]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PPR 2005&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.354/current_category.7/affirmation_detail.html Poland Parliament Resolution, April 19, 2005]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;LARD 2005&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.351/current_category.7/affirmation_detail.html Lithuania Assembly Resolution, December 15, 2005]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;GHRPR 1996&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.156/current_category.7/affirmation_detail.html Greece (Hellenic Republic) Parliament Resolution, April 25, 1996]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SR 2004&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.330/current_category.7/affirmation_detail.html Slovakia Resolution, November 30, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nrsr.sk&quot;&gt;[http://www.nrsr.sk/web/Default.aspx?sid=schodze/uznesenie&amp;MasterID=3484 Podané poslancom Františkom Mikloškom v rozprave o návrhu stanoviska Slovenskej republiky k začatiu prístupových rokovaní Európskej únie s Tureckou republikou (tlač 962)]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CHRR 1982&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.150/current_category.7/affirmation_detail.html Cyprus House of Representatives Resolution, April 29, 1982]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Affirmation.297&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.297/current_category.7/affirmation_detail.html Argentina Senate Declaration, March 31, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Affirmation.374&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.374/current_category.7/affirmation_detail.html Argentina Law, January 15, 2007]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;VNAR 2005&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.352/current_category.7/affirmation_detail.html Venezuela National Assembly Resolution, July 14, 2005]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CHCR 1996&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.149/current_category.7/affirmation_detail.html Canada House of Commons Resolution, April 23, 1996]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CSR 2002&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.220/current_category.7/affirmation_detail.html Canada Senate Resolution, June 13, 2002]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CHCR 2004&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.291/current_category.7/affirmation_detail.html Canada House of Commons Resolution, April 21, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;VCC 2000&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.167/current_category.7/affirmation_detail.html Vatican City Communiqué, November 10, 2000]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A perfect injustice 14&quot;&gt;{{Книга:A perfect injustice: genocide and theft of Armenian wealth|14}}&lt;blockquote&gt;At around the same time, on March 29, 2000, the Swedish Parliament passed a formal resolution recognizing the Armenian Genocide, this after a Swedish parliamentary report asserted that «An official statement and recognition of the genocide of the Armenian is important and necessary.» Sweden urged Turkey to do so as well. Canada also recognized the genocide. (The Italian and Austrian parliaments as well as the Swiss and the German parliaments recognized and debated this issue of the Armenian Genocide without a conclusion.)&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kévorkian and Paboudjian&quot;&gt;''Raymond Kévorkian and Paul B. Paboudjian''. Les Armeniéns dans l’Empire Ottoman à la veille du genocide. Editions d’art et d’histoire, 1992. ISBN 2-906755-09-5, 9782906755093&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;mk.ru-76188&quot;&gt;МК. 11 октября 2007. [http://www.mk.ru/old/article/2007/10/11/76188-armyanskiy-vopros-.html Армянский вопрос] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110529135040/http://www.mk.ru/old/article/2007/10/11/76188-armyanskiy-vopros-.html |date=2011-05-29 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Charny&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|79|1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 276-284&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|276—284|автор=Fuat Dündar.|часть=Pouring a People into the Desert. The “Definitive Solution” of the Unionists to the Armenian Question}}&lt;blockquote&gt;Despite the order to deport «all Armenians without exception» Armenians in some regions as well as a few Armenian families were spared &lt;…&gt; The main reason for the expulsion of Edirne was geopolitical: as the city was on the European border, any drastic movement could easily be observed by foreigners. Alarge number of foreigners also resided in Istanbul, the capital. For the case of Izmir, the deciding factor was the governor Rahmi Bey within the CUP and his belief that the removal of the Armenians would be the death sentence for the commerce of the city.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Уголовное право России-753&quot;&gt;{{книга
 |автор         =
 |заглавие      = Уголовное право России. Практический курс: учебник
 |ответственный = под общ. и науч. ред. [[Наумов, Анатолий Валентинович|А.&amp;nbsp;В. Наумова]]; Р.&amp;nbsp;А. Адельханян и др.
 |издание       = 4-е изд., перераб. и доп
 |место         = М.
 |издательство  = Волтерс Клувер
 |год           = 2010
 |страниц       = 800
 |страницы      = 753
 |isbn          = 5466004634, ISBN 978-5-466-00463-2
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-247-248&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=247—248}}&lt;blockquote&gt;Between April and August 1915 Armenians from almost all major centers of the empire were ordered to leave their homes, then were either killed near their towns or villages or else deported into remote regions, where, denied food and water, they rapidly died. These measures were undertaken against Armenians located both near the international frontier and far from the battle zone;&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-265-267&quot;&gt;{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=265—267}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278&quot;&gt;{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=267—278}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;eoe-54-1&quot;&gt;{{Книга:Encyclopedia of the Ottoman Empire|pages=54}}&lt;blockquote&gt;'''Armenian Massacres (Armenian Genocide)''' The term Armenian Massacres refers to the massive deportation and execution of ethnic Armenians within Ottoman-controlled territories in 1915. &lt;…&gt; This episode started in April 1915 during World War I, after the Ottomans suffered a major defeat at the hands of Russia.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;armenocide.com-1915-12-20-DE-001&quot;&gt;[http://www.armenocide.com/armenocide/armgende.nsf/$$AllDocs-de/1915-12-20-DE-001?OpenDocument Der Konsul in Aleppo (Rößler) an den Reichskanzler (Bethmann Hollweg) — Bericht, K.No. 116 / B.No. 2881, Aleppo den 20. Dezember 1915] на сайте armenocide.net&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat-114&quot;&gt;{{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|pages=114}}&lt;blockquote&gt;Estimates of the Armenians killed in the deportations and massacres of 1915—1916 range from a few hundred thousand to 1,500,000.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;eoe-54-2&quot;&gt;{{Книга:Encyclopedia of the Ottoman Empire|pages=54}}&lt;blockquote&gt;Although the precise circumstances of these events and the total number of dead are hotly contested be the scholars from the opposing political camps, even the most conservative estimates place Armenian losses at approximately half a million. The higher figure given by Armenian scholars is one and a half million dead.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Marsoobian-135&quot;&gt;''Armen Marsoobian.'' Genocides Aftermath: Reflections on Self and Responsibility // Alexander Kremer, John Ryder. Self and society: central European pragmatist forum, volume four. Rodopi, 2009. ISBN 90-420-2621-9, 9789042026216. P. 135 &lt;blockquote&gt;The turkish government’s position is that only 300000 armenians perished during the «troubles», while most historians place the number somewhere between a million and a million and a half.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jones-157&quot;&gt;''Adam Jones''. Genocide : a comprehensive introduction — 2nd ed. Routledge, 2011. ISBN 0-203-84696-6. P. 157&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Totten-320&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|320}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rafael de Nogales&quot;&gt;''Rafael de Nogales''. Cuatro años bajo la media luna (Madrid: Editora Internacional, 1924). Перевод на немецкий «Vier Jahre unter dem Halbmond: Erinnerungen aus dem Weltkriege» (Berlin: Verlag von Reimar Hobbing, 1925), английский «Four Years Beneath the Crescent» (London: Sterndale Classics, 2003).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249}}&lt;blockquote&gt;Although this topic has not yet received systematic analysis, it clearly points to official complicity at a very high level, since mujahirs from Thrace could not reach Cilicia or Turkish Armenia without organization and planning.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Letters of Theodore Roosevelt&quot;&gt;The Letters of Theodore Roosevelt (Cambridge, Mass: Harvard University Press, 1954), p. 6328.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Барсегов-623&quot;&gt;''Барсегов Ю. Г.'' [http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v1/607-626.htm#623 Геноцид армян. Ответственность Турции и обязательства мирового сообщества, т. 1, Раздел IV. Мнения экспертов по международному праву и геноциду, заключения юридических органов, судебные решения, относящиеся к ответственности за геноцид армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212081600/http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v1/607-626.htm#623 |date=2009-02-12 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide-306-316&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|306—316|автор=Ronald Grigor Suny and Fatma Müge Göçek.|часть=Introduction: Leaving It to the Historians}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Totten 21&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|21}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-221, 228&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|221, 228}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bbc-6043368&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_6043000/6043368.stm|title=Франция запрещает отрицание геноцида армян|date=2006-10-12|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;lenta.ru-24.01.2012-france&quot;&gt;{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/01/24/france/|title=Сенат Франции запретил отрицание геноцида армян|date=2012-01-24|publisher=Лента.Ру|lang=ru|accessdate=2012-03-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;echo.msk-663181&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.echo.msk.ru/news/663181-echo.html|title=Турция отзывает посла из Стокгольма из-за признания парламентом Швеции геноцида армян|date=2010-03-11|publisher=[[Эхо Москвы]]|lang=ru|accessdate=2012-04-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Bhn9sln?url=http://www.echo.msk.ru/news/663181-echo.html|archivedate=2012-02-04}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk-100311&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2010/03/100311_sweden_armenian_genocide.shtml|title=Швеция признала геноцид армян в Османской Турции|date=2010-03-11|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;rian-66798950&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.rian.ru/world/20070606/66798950.html|title=Сенат Чили принял осуждающий геноцид армян документ|date=2007-06-06|publisher=РИА «Новости»|lang=ru|accessdate=2012-03-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk-4290524&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4290000/4290524.stm|title=ЕС призывает Турцию признать геноцид армян|date=2005-09-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;newsarmenia.ru-20111222-42585122&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.newsarmenia.ru/politics/20111222/42585122.html|title=Национальное Собрание Франции принялo законопроект о криминализации отрицания Геноцида армян|date=2011-12-22|publisher=АМИ «Новости-Армения»|lang=ru|accessdate=2012-03-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405150203/http://www.newsarmenia.ru/politics/20111222/42585122.html |date=2012-04-05 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ntv.ru-263754&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.ntv.ru/novosti/263754/|title=Глава армянского МИДа благодарит французов в Facebook|date=2012-01-24|publisher=НТВ.Ru|lang=ru|accessdate=2012-04-17}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;lenta.ru-24.01.2012-reply&quot;&gt;{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/01/24/reply/|title=Турция сочла безответственным французский закон об отрицании геноцида армян|date=2012-01-24|publisher=Лента.Ру|lang=ru|accessdate=2012-03-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BBC-120228&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/02/120228_france_genocide_law_rejected.shtml|title=Франция не будет наказывать за отрицание геноцида армян|date=2012-02-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;gazeta.ru-4016413&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.gazeta.ru/politics/2012/02/29_a_4016413.shtml|title=«Мудрецы» попросили не злоупотреблять геноцидом|author=Александр Артемьев, Нарине Киракосян|quote=Пресекая оспаривание факта или юридической квалификации преступлений, (…) которые им самим признаются и квалифицируются как таковые, законодатель совершил неконституционное покушение на свободу выражения мнений и общения|date=2012-02-29|publisher=Газета.Ru|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BBC-120221&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2012/02/120221_rn_france_armenia_genocide.shtml|title=Саркози настаивает на новом законе об отрицании геноцида|date=2012-02-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;regnum-174306&quot;&gt;REGNUM. 30.10.2003. [http://www.regnum.ru/news/174306.html Американская страховая компания New York Life опубликовала список армян — жертв геноцида в Османской империи]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;regnum-210207&quot;&gt;REGNUM. 29.01.2004. [http://www.regnum.ru/news/210207.html Американская страховая компания New York Life выплатит $20 млн потомкам жертв Геноцида армян]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;news.am-2870&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.am/rus/news/2870.html|title=Калифорнийский суд отказал наследникам жертв Геноцида армян в выплате страховых компенсаций|date=2009-08-21|publisher=NEWS.am|lang=ru|accessdate=2012-04-17}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;regnum-1028092&quot;&gt;REGNUM. 15.07.2008. [http://www.regnum.ru/news/1028092.html Рассмотрение исков от наследников жертв Геноцида армян завершится до конца 2008 года]&lt;/ref&gt;

}}

== Әҙәбиәт ==

=== Китаптар ===
; урыҫ телендә
* {{Книга|автор=Джованни Гуайта|заглавие=Крик с Арарата. Армин Вегнер и геноцид армян|ссылка=https://www.ozon.ru/context/detail/id/5023604/|ответственный=|издание=|место=|издательство=Юнистрой СК|год=2005|страницы=|страниц=264|isbn=5-98789-025-3|isbn2=|тираж=4000}}
* {{книга|автор=[[Дживелегов, Алексей Карпович|Дживелегов А. К.]]|заглавие=Турция и Армянский вопрос|оригинал=Թուրքիան և Հայկական հարցը{{ref-hy}}|ссылка=http://publishing.ysu.am/files/Turqian_ev_haykakan_harcy.pdf|ответственный=Сост. {{ы|Е. Минасян}}|издание=|место=Ер.|издательство=[[Ереванский государственный университет|ЕГУ]]|год=2014|страниц=319|isbn=978-5-8084-1893-6|ref=Минасян}}
* {{книга|часть=Дипломатический архив|заглавие=Будущее устройство Армении. По официальным данным. Третья оранжевая книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004202984?page=1|место=Пг.|издательство=Освобождение|год=1915|том=8|страниц=93|ref=Дипломатический архив}} [https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_004202984/ Также доступна для скачивания на cайте НЭБ]
* {{книга|автор=Тунян В. Г.|заглавие=Армянский вопрос в русской печати: 1900—1917 гг|ссылка=https://armeniansite.ru/books/Tunyan_Armyanskii%20vopros%20v%20russkoi%20pechati.pdf|ответственный=Науч. ред. {{ы|А. С. Саргсян}}|издание=[[НАН РА]]; Музей — институт Геноцида армян|место=Ер.|издательство=Чартарагет|год=2000|страниц=244|ref=Тунян}}
* {{книга|автор= Зеленый А.С.|заглавие = Карта распределения армянского населения в Турецкой Армении и Курдистане с пояснительною запискою|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Ubb7AgAAQBAJ&amp;pg=PA1&amp;lpg=PA1&amp;dq=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0+%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8++%D1%81+%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9&amp;source=bl&amp;ots=FcFpAqFhEC&amp;sig=ACfU3U1i8C4GAGvMGoPqiPyjeO9MOnIAlw&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwinrvTbtNXuAhWHxIsKHb9lALUQ6AEwEHoECAsQAQ#v=onepage&amp;q=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B2%20%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8%20%20%D1%81%20%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9&amp;f=false|место = М.|издательство = Книга по требованию (репринт &quot;Воен. тип&quot;, 1895 год)|год = 2012|страниц=48|isbn= 978-545815573|ref = Зеленый }} [https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009968740/ Так же доступно на сайте НЭБ]
* {{книга|ссылка=http://publishing.ysu.am/files/100_letie_Genotsida_armyan.pdf|автор=В.Д. Камынин, А.В. Атанесян, А.В. Лямзин, С.В. Аствацатуров|заглавие=100-летие Геноцида армян в Османской империи: уроки истории. Сборник статей по материалам международной научно-практической конференции 20 апреля 2015 г. в Уральском федеральном университете|ответственный=А.Г. Баблоян|год=2016|издательство=ЕГУ|allpages=124|isbn=978-5-8084-2108-0}}
; инглиз телендә
* {{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}}
* {{книга|автор=Akçam T.|заглавие=A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility{{ref-en}}|издательство=Macmillan|год=2007|allpages=500|isbn=1466832126|isbn2=9781466832121|ref=Akçam}}
* {{Книга:Munsell, Bliss:Turkey and the Armenian Atrocities: A Reign of Terror from Tartar Huts to Constantinople Palaces}}
* {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics}}
* {{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat}}
* {{Книга:Robert Melson:Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust}}
* {{Книга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide}}
* {{Книга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи}}
* {{Книга|ref=Mokyr|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ssNMAgAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false|заглавие=The Oxford Encyclopedia of Economic History.|ответственный=Joel Mokyr|год=2003|часть=Armenia|место=NY|издательство=Oxford University Press|allpages=2824|volume=5|isbn=9780195105070}}
* {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}
* {{Книга:James Bryce:The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce}}
* {{Книга:Samuel Totten:Pioneers of genocide studies}}
* {{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915}}
* {{Книга:Vahakn N. Dadrian:The history of the Armenian genocide: ethnic conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus}}
* {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2}}
* {{Книга|ref=Bournoutian|ссылка=https://books.google.ru/books?id=CquTz6ps5YgC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false|автор=George A. Bournoutian|заглавие=An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires|ответственный=James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas|год=1994|часть=Armenian|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=CquTz6ps5YgC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false|место=Westport, Conn.|издательство=Greenwood press|allpages=840|isbn=9780313274978}}
* {{Книга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide}}
* {{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}}
* {{Книга:Totten, Parsons, Charny. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts}}
* {{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians}}
* {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity}}
* {{Книга:Киреев:История Турции XX век}}
* {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: cultural and ethical legacies}}
* {{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide}}
* {{Книга:Identity Politics in the Age of Genocide}}
* {{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire}}
* {{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History}}
** {{Книга:Раймонд Кеворкян:Геноцид армян: Полная история}}
* {{книга|автор=[[Роган, Юджин|Eugene Rogan]]|заглавие=The Fall of the Ottomans The Great War in the Middle East|язык=en|издательство=Basic Books|год = 2015|страниц=460|isbn=978-0-465-02307-3|ref =Rogan}}
** {{книга|автор=Юджин Роган|заглавие=Падение Османской империи. Первая мировая война на Ближнем Востоке, 1914–1920 гг|оригинал=The Fall of the Ottomans: The Great War in the Middle East. By Eugene Rogan|место=М.|Издательство= Альпина Нон-фикшн|год=2018|allpages=560|isbn=978-5-91671-762-4|ref=Роган}}

=== Мәҡәләләр ===
; урыҫ телендә
* {{статья|автор=Ошеровский Л.Я|заглавие=Идея автономного строя в Турецкой Армении под протекторатом России|ссылка=|издательство= Пятигор. арм. ком. по оказанию помощи добровольцам-дружинникам и беженцам армянам|место= Пятигорск|год=1915|том=|страницы= 15 с|ref=Ошеровский}}
* {{статья|автор=Ошеровский Л.Я|заглавие=Трагедия армян-беженцев|ссылка=|издательство= Книгопечатня Г.Д. Сукиасянца|место= Кисловодск|год=1915|том=|страницы= 23 с|ref=Ошеровский2}}
* {{статья |автор=Пономарёв В. А.|заглавие=К вопросу о геноциде армянского народа в Турции и Закавказье XIX—ХХ вв |оригинал= |ссылка=http://sun.tsu.ru/mminfo/000063105/320/image/320-119.pdf |автор издания= |издание=Вестник Томского государственного университета |тип= |место= |издательство= |год= 2009|месяц= |число= |том= |выпуск= |номер= 320|страницы= 119—122|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Пономарёв}}
* {{статья|автор    = Дадрян В.|заглавие = Дети как жертвы геноцида: пример армян|ссылка   = http://www.genocide.ru/lib/dadrian/children.htm|язык     = |ответственный = Отв. ред. проф. [[Барсегов, Юрий Георгиевич|Ю. Г. Барсегов]]|издание  = Вестник Армянского института международного права и политологии в Москве |тип      = Сб|место    = М.|год      = 2004|том      =|номер    = 1|страницы = 74−90|issn     = }}
* ''Раймонд Кеворкян.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2709725 Логика ненависти не изжита]. Огонёк № 15, 20 апреля 2015.
* {{статья|ссылка=http://hpj.asj-oa.am/5257/1/1995%2D1(111).pdf|ref=Саркисян|автор=Саркисян Е. К.|заглавие=Армянский вопрос и Россия в 1912—1914 гг.|год=1995|место=|издательство=|том=|страницы=111—124|издание=Historical-Philological journal|номер=1}}
; инглиз телендә
* {{Статья:Stephan Astourian:The Armenian Genocide: An Interpretation}}
* {{статья|автор=[[Дадрян, Ваагн|Vahakn N. Dadrian]]|заглавие=The Armenian Genocide: an interpretation{{ref-en}}|ссылка=http://www.seyfocenter.com/wp-content/uploads/2016/10/America_and_the_Armenian_Genocide_of_1915__Studies_in_the_Social_and_Cultural_History_of_Modern_Warfare_.pdf|ответственный={{нп5|Винтер, Джей|Winter Jay||Jay Winter}}|издание=America and the Armenian Genocide of 1915|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=2003|pages=52—100|ISBN=0521829585|ISBN2 = 9780521829588|ref=Dadrian}}
* {{статья|автор= [[Дадрян, Ваагн|Vahakn N. Dadrian]]|заглавие= Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide{{ref-en}}|ссылка=|издание= Dinah L. Shelton. Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. Vol. 1 (A—H)|издательство= Macmillan Reference|год= 2005|pages= 67—76|ISBN= 0-02-865992-9|ref= Dadrian}}
* {{Статья:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}
* {{статья|автор=[[Суни, Рональд Григор|Ronald G.Suny]]|заглавие=«They Can Live in the Desert but Nowhere Else»: Explaining the Armenian Genocide One Hundred Years Later{{ref-en}}|ссылка=https://www.juniata.edu/offices/juniata-voices/media/volume-16/vol16-Suny.pdf|место=Juniata College, Pennsylvania|издательство=Juniata Voices|год= 2016|Месяц=April|pages=208—229|ref=Sunny}}
* {{Статья:Selim Deringil:Mass Conversions of Armenians in Anatolia during the Hamidian Massacres of 1895–1897}}

=== Нәфис әҙәбиәт ===
* {{Книга|автор=Верфель, Франц|заглавие=Сорок дней Муса-Дага. Роман|ответственный=Пер. с нем. Н. Гнединой и Вс. Розанова|место=СПб.|издательство=Симпозиум|год=2010|страниц=904|isbn=978-5-89091-437-8|isbn2=}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема = Геноцид армян
|Портал =
|Викицитатник = Геноцид армян
|Викитека =
|Викиновости =
}}
* [http://www.genocide-museum.am/ Официальный сайт музея-института геноцида армян (Ереван, Цицернакаберд)] ([http://www.genocide-museum.am/rus/photos_of_armenian_genocide.php коллекция фотографий]){{ref-en}}{{ref-hy}}{{ref-tr}}
* [https://web.archive.org/web/20171011031006/http://www.genocidescholars.org/sites/default/files/document%09&amp;#91;current-page:1&amp;#93;/documents/IAGSArmenian%20Genocide%20Resolution%20_0.pdf Международная ассоциация учёных по исследованию геноцида]
* [https://web.archive.org/web/20150210202307/http://armeniangenocide100.org/ru/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян]
* [http://www.genocide.ru/ Геноцид армян в Турции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005043441/http://www.genocide.ru/ |date=2006-10-05 }} — история, документы, свидетельства, фотографии, карты.
* [http://www.armenian-genocide.org/ Armenian National Institute (ANI)]{{ref-en}}
* [http://anca.org/ Armenian National Committee of America]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20160305081053/http://armenocide.am/ Armenian Genocide]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20150210202307/http://armeniangenocide100.org/ru/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян]{{ref-ru}}
* {{YouTube|JgT95fH--ng|Кавказский фронт 1914-1915 гг. Геноцид армян турками 1915. Лекция Б.Г. Кипниса}}

{{Библиоинформация}}
[[Категория:Әрмәндәр геноциды]]
[[Категория:Погромдар]]
[[Категория:Халыҡтарҙы күсереү]]
[[Категория:Этник таҙартыуҙар]]
[[Категория:Геноцид]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында Кавказ фронты]]
[[Категория:Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында]]
[[Категория:Гуманитар һәләкәттәр]]
[[Категория:Төркиә тарихы]]</text>
      <sha1>g2xjejcg5e0iaoc4i9af4h8791bz298</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александров Виктор Михайлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180434</id>
    <revision>
      <id>1299544</id>
      <parentid>1258085</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T02:40:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13117" sha1="c4d3azew6io43d9zncf34816jw8a0c4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Александров Виктор Михайлович''' ([[1 ғинуар]] [[1936 йыл]], [[Дондағы Ростов]] — [[6 декабрь]] [[2012 йыл]], [[Мәскәү]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-механигы, һығылмалыҡ теорияһының контактлы мәсьәләләре өлкәһендә хеҙмәттәр авторы. Физика-математика фәндәре докторы, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995).

== Биографияһы ==
1953—1958 йылдарҙа [[Ростов дәүләт университеты]]ның физика-математика факультетының (РДУ) механика бүлегендә уҡый{{Sfn|Механика в Московском университете|2005}}. Академик [[Ворович Иосиф Израилевич-Гиршевич|И. И. Ворович]]тың уҡыусыһы.

1963 йылда кандидатлыҡ, ә 1972 йылда — докторлылыҡ диссертациялары яҡлай. РДУ-ның «Һығылмалылыҡ теорияһы» һәм «Теоретик гидроаэромеханика» кафедраларында (1973—1977 йылдарҙа һуңғыһында мөдир булып), шулай уҡ РДУ-ның ғәмәли математика һәм механика ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.

1978 йылда СССР Фәндәр академияһының (хәҙер — РФА-ның) Механика проблемалары институтына (ИПМ) «Үҙле һығылмалы есемдәр механикаһы» лабораторияһына эшкә күсә, ә һуңынан оҙаҡ йылдар ошо институтта «Тотош мөхитле деформацияланған есемдәрҙең үҙ-ара тәьҫир итешеү механикаһы» лабораторияһы менән етәкселек итә. 1981 йылдан алып бер үк ваҡытта [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның һығылмалылыҡ теорияһы кафедраһы профессоры вазифаһында эшләй {{Sfn|Механика в Московском университете|2005|с=266}}. Шулай уҡ [[Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты]]нда уҡыта.

Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса Милли комитет, Трибология буйынса милли комитет, Рәсәй Фәндәр академияһының деформацияланған ҡаты есемдәр механикаһы буйынса фәнни советы, Трибология буйынса ведомство-ара ғилми совет бюроһы ағзаһы. Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1996) һәм мөхбир ағзаһы (2000){{Sfn|Механика в Московском университете|2005|с=266—267}}.

1995 йылда «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеменә лайыҡ була, 2002 йылда ғалимдар коллективы составында «Тотош мөхиттәр механикаһының динамик контактлы мәсьәләләре» эштәр циклы өсөн 2001 йыл өсөн Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты була{{Sfn|Механика в Московском университете|2005|с=266—267}}&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?727071 Указ Президента Российской Федерации от 5 августа 2002 года № 831 «О присуждении Государственных премий Российской Федерации 2001 года в области науки и техники»]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
В. М. Александров — механикала яңы фәнни «Тотош мөхиттәр механикаһының ҡатнаш сиктәш шарттары булған классик булмаған мәсьәләләре» йүнәлешенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Механика мәсьәләләр менән бер рәттән, В. М. Александров беренсе төр интеграль Фредгольм тигеҙләмәләре менән бәйле ҡатмарлы математик мәсьәләләрҙе уңышлы хәл итә. Уның ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһенә стандарт булмаған билдәләүсе нисбәтле һыҙыҡлы-деформацияланған мөхиттәрҙең контакт мәсьәләләре, контакт ваҡытында туҙыу мәсьәләләре, ҡатмарлы геометрия осрағында һығылмалы есемдәрҙең контакт мәсьәләләре, йоҡа стеналы көсөргәнеш концентраторлы һығылмалы есемдәрҙең ныҡлығы мәсьәләләре {{Sfn|Александров, Мхитарян|1983}}{{Sfn|Александров, Сметанин, Соболь|1993}}, шулай уҡ тышлыҡтар һәм пластиналар теорияһы, шул иҫәптән уларҙың шыйыҡлыҡ йәки деформацияланған мөхит менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе мәсьәләләре инә&lt;ref&gt;[http://mtt.ipmnet.ru/ru/Issues.php?y=2013&amp;n=2&amp;p=144 Некролог. Виктор Михайлович Александров (01.01.1936—06.12.2012)]&lt;/ref&gt;.

В.M. Александровтың хеҙмәттәрендә, ҡытыршы есемдәр өсөн һыҙыҡлы булмаған туҙыу осрағында һәм ышҡылыу тыуҙырған йылылыҡ бүленеүен иҫәпкә алып һыҙыҡлы булмаған ышҡылыу законы осрағында контакт проблемалары, шулай уҡ контактҡа ингән өҫлөктәрҙең иреүенә бәйле күп кенә контакт туҙыу мәсьәләләре ҡуйыла һәм хәл ителә. Ул тәҡдим иткән бындай проблемаларҙы хәл итеү ысулы күренештең төп характеристикалары өсөн ҙур һәм ҡыҫҡа туҙыу ваҡытында асыҡланған асимптотик тарҡалыуҙарҙы төҙөү мөмкинлеген бирә.{{Sfn|Механика в Московском университете|1992|с=102}}.

В. М. Александровтың баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре һаны 350-нән ашыу, шулар иҫәбендә туғыҙ монография. В. М. Александров 30 физика-математика фәндәре кандидаты әҙерләй, шуларҙың 7-һе һуңыраҡ докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, дәрәжәле ғилми журналдарҙың мөхәрририәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша, фәнни һәм махсуслаштырылған советтар ағзаһы була. Ул механика буйынса иң оҙайлы семинарҙарҙың береһен етәкләй&lt;ref&gt;[http://vuz.exponenta.ru/PDF/seminar.html Сайт «Архив задач по механике и математике»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913191747/http://vuz.exponenta.ru/PDF/seminar.html |date=2011-09-13 }}&lt;/ref&gt;, уларҙың ултырыштары һаны 600-ҙән артып китә.

== Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре ==
* {{Китап|автор=Александров В. М., Мхитарян С. М.&amp;nbsp;|заглавие=Контактные задачи для тел с тонкими покрытиями и прослойками|место=М.|издательство=Наука|год=1983|страниц=488|ref=Александров, Мхитарян}}
* {{Китап|автор=Александров В. М., Коваленко Е. В.&amp;nbsp;|заглавие=Задачи механики сплошных сред со смешанными граничными условиями|место=М.|издательство=Наука|год=1986|страниц=336}}
* {{Китап|автор=Александров В. М., Сметанин Б. И., Соболь Б. В.&amp;nbsp;|заглавие=Тонкие концентраторы напряжений в упругих телах|место=М.|издательство=Физматлит|год=1993|страниц=224|isbn=5-02-014867-9|ref=Александров, Сметанин, Соболь}}
* {{Китап|автор=Александров В. М., Пожарский Д. А.&amp;nbsp;|заглавие=Неклассические пространственные задачи механики контактных взаимодействий упругих тел|место=М.|издательство=Факториал|год=1998|страниц=288|isbn=5-88688-035-6}}
* {{Китап|заглавие=Механика контактных взаимодействий|ответственный=Под ред. И. И. Воровича, В. М. Александрова|место=М.|издательство=Физматлит|год=2001|страниц=672|isbn=5-9221-0154-4}}
* {{Китап|автор=Александров В. М., Чебаков М. И.&amp;nbsp;|заглавие=Аналитические методы в контактных задачах теории упругости|место=М.|издательство=Физматлит|год=2004|страниц=304|isbn=5-9221-0519-1}}
* {{Китап|автор=Александров В. М., Чебаков М. И.&amp;nbsp;|заглавие=Введение в механику контактных взаимодействий|издание=2-е изд|место=Ростов-н/Д|издательство=ООО «ЦВВР»|год=2007|страниц=114|isbn=5-94153-089-7}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|заглавие=Механика в Московском университете / Под ред. [[Рыбников, Константин Алексеевич|К. А. Рыбникова]]|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1992|страниц=168|isbn=5-211-01979-2|ref=Механика в Московском университете}}
* {{Китап|заглавие=Механика в Московском университете / Под ред. [[Тюлина, Ирина Александровна|И. А. Тюлиной]], Н. Н. Смирнова|место=М.|издательство=Айрис-пресс|год=2005|страниц=352|isbn=5-8112-1474-X|ref=Механика в Московском университете}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=53971 Фәнни хеҙмәттәре В. М. Александров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220523001851/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=53971&amp;option_lang=rus |date=2022-05-23 }} MathNet на портал. Ba
[[Категория:СССР ғалимдары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:2012 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:6 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Дондағы Ростовта тыуғандар]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Ростов дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>c4d3azew6io43d9zncf34816jw8a0c4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аносов Дмитрий Викторович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180465</id>
    <revision>
      <id>1299561</id>
      <parentid>1280741</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T05:29:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12169" sha1="73c77uccwgfsebojh9tl0y7u0godkmy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Аносов Дмитрий Викторович''' ([[30 ноябрь]] [[1936 йыл]], [[Мәскәү]] — [[5 август]] [[2014 йыл]], шунда уҡ&lt;ref&gt;[http://www.mi.ras.ru/ Математический институт им. В. А. Стеклова РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180505173755/http://www.mi.ras.ru/ |date=2018-05-05 }}&lt;/ref&gt;) — [[СССР]] һәм Рәсәй [[Математик|математигы]], академик, динамик системалар һәм [[Дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләр]] теорияһы, дифференциаль геометрия һәм топология буйынса белгес. Физика-математика фәндәре докторы (1966) СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1990, математика бүлеге), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1992), [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының]] атҡаҙанған профессоры.

Динамик системалар теорияһының ҡайһы бер төшөнсәләре Аносов исемен йөрөтә, мәҫәлән, «Аносов системаһы», «Аносов диффеоморфизмдары»&lt;ref&gt;[http://www.mathnet.ru/links/92855d83027eae1ce599623d6d532799/mp839.pdf ''Ю. С. Ильяшенко''. Памяти Д. В. Аносова. Матем. просв., сер. 3, 19, Изд-во МЦНМО, М., 2015, 70-71]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Химия өлкәһе ғилми хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Виктор Яковлевич Аносов (1891, [[Һарытау]] — 1972, Мәскәү), физик-химик анализ өлкәһендә белгес, [[Пермь дәүләт университеты|Пермь университетының]] аналитик һәм техник химия кафедраһы мөдире, [[А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты|А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты|А. И. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институты профессор]]ы, Мәскәүҙә Н. С. Курнаков исемендәге Дөйөм һәм органик булмаған химия институтында ғилми хеҙмәткәр. Әсәһе — Нина Константиновна Воскресенская, шулай уҡ Һарытауҙа тыуған.

1953 йылда МДУ-ның механика-математика факультетына уҡырға инә, 1958 йылда уны тамамлай. Икенсе курста уҡығанда, Л. С. Понтрягиндың дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы буйынса фәнни семинарына йөрөй башлай һәм бер аҙҙан уның уҡыусыһына әүерелә (икенсе ғилми етәксеһе — Е. Ф. Мищенко). Беренсе курс эше неон лампалы релаксацион тирбәлеүҙәр генераторы эшен математик тасуирлауға арнала&lt;ref name=&quot;floid&quot;&gt;[http://www.math.ru/lib/files/pdf/mehmat/mm2.pdf Д. В. Аносов. Интервью в сборнике «Мехматяне вспоминают»]&lt;/ref&gt;.

1958 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институты аспирантураһына уҡырға инә, уны 1961 йылда уңышлы тамамлай (етәксеһе — Л. С. Понтрягин). 1961 йылда «Осреднение в системах обыкновенных дифференциальных уравнений с „быстроколеблющимися“ решениями» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=&quot;floid&quot;/&gt;. 1965 йылда «Геодезические потоки на замкнутых римановых многообразиях отрицательной кривизны» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/5208/2#pict Каталог РНБ]&lt;/ref&gt;.
1988 йылда, Л. С. Понтрягин вафат булғандан һуң, ул В. А. Стеклов исемендәге математика институтында ойошторған дифференциаль тигеҙләмәләр буйынса семинарҙың етәксеһе булып китә (башта Р. В. Гамкрелидзе һәм һуңыраҡ —  А. А. Болибрух һәм Ю. С. Ильяшенко менән берлектә)&lt;ref&gt;[http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=8772 Общероссийский математический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310101507/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8772&amp;option_lang=rus |date=2010-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

В. А. Стеклов исемендәге математика институтының ябай дифференциаль тигеҙләмәләр бүлеге һәм [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетында динамик системалар теорияһы кафедраһы мөдире (2000—2014). Төп хеҙмәттәре динамик системалар теорияһы, дифференциаль тигеҙләмәләр, дифференциаль геометрия һәм топология буйынса.

Д. В. Аносов 2014 йылдың 5 авгусында вафат була. [[Мәскәү]]ҙә Троекуров зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://www.mccme.ru/anosov Страница памяти на сайте ][[МЦНМО]]&lt;/ref&gt;.

2017 йылда Д. В. Аносовтың бер төркөм уҡыусылары һәм коллегалары «Systems of Modern Dynamical Theory: Dmitry to A Anosov Victorovich Tribute» (by edited Anatole Katok, Yakov Pesin, Rodriguez Hertz Federico. Providence: American Society Mathematical, 2017. — 323 pp.) коллектив йыйынтығын нәшер итә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
Мәскәү математик йәмғиәте премияһы (1965), СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1976), Рәсәй Фәндәр академияһының А. М. Ляпунов премияһы (2001), Александр фон Гумбольдт премияһы лауреаты.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны — Лидия Ивановна (МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусы). Ҡыҙы — Ольга Дмитриевна Аносова (МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусы, физика-математика фәндәре кандидаты)&lt;ref name=&quot;floid&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&amp;paperid=1586&amp;what=fullt&amp;option_lang=rus Дмитрий Викторович Аносов (к шестидесятилетию со дня рождения)]
* [http://www.mathnet.ru/links/92855d83027eae1ce599623d6d532799/mp839.pdf ''Ю. С. Ильяшенко''. Памяти Д. В. Аносова. Матем. просв., сер. 3, 19, Изд-во МЦНМО, М., 2015, 70-71]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Мищенко Е. Ф.'' [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=tm&amp;paperid=986&amp;what=fullt&amp;option_lang=rus От ответственного редактора Трудов МИАН.]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Тр. МИАН, том 216, Наука, М., 1997.
* ''Аносов Д. В.'' [https://web.archive.org/web/20131014173955/http://molod.eduhmao.ru/info/1/3525/ Взгляд на математику и нечто из неё]
* ''Аносов Д. В.'' [http://www.math.ru/lib/files/pdf/mehmat/mm2.pdf Интервью в сборнике «Мехматяне вспоминают»]
* [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=9652&amp;option_lang=rus Дмитрий Викторович Аносов (некролог).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107025015/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=9652&amp;option_lang=rus |date=2021-11-07 }} УМН, 70:2(422) (2015), 181—191

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|187|Аносова Дмитрия Викторовича}}
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=8772 Общероссийский математический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310101507/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8772&amp;option_lang=rus |date=2010-03-10 }}
* [http://isir.ras.ru/hisfotoarchive/private/gallery/msu+scienticts+in+sergey+novikov+photos.aspx?interval=1&amp;pi=9 Фотопортрет Д. В. Аносова] в галерее выдающихся учёных МГУ «Портрет интеллекта», созданной в 2005 г. к 250-летию университета (фото Сергея Новикова).
* [http://letopis.msu.ru/peoples/2142 Сведения на сайте «Летопись Московского университета»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211106141043/http://letopis.msu.ru/peoples/2142 |date=2021-11-06 }}
* [http://www.famous-scientists.ru/66/ Учёные России]
* {{Китап|заглавие=Большая русская биографическая энциклопедия (электронное издание)|часть=Аносов, Дмитрий Викторович|издание=Версия 3.0|место=М.|издательство=Бизнессофт, ИДДК|год=2007}}
* [http://www.mccme.ru/anosov Страница памяти на сайте] МЦНМО
[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:XXI быуат математиктары]]
[[Категория:XX быуат математиктары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2014 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:5 августа вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>73c77uccwgfsebojh9tl0y7u0godkmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арнольд Владимир Игоревич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180480</id>
    <revision>
      <id>1299565</id>
      <parentid>1291755</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T06:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39286" sha1="eamoq6klec4n2frmofb3eiyx5sx2bsk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Арнольд Владимир Игоревич''' ({{ВД-Преамбула}}) — СССР һәм Рәсәй [[Математик|математигы]], топология, [[Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы]], шыма сағылыштар һәм теоретик механика үҙенсәлектәре теорияһы өлкәһендә хеҙмәттәр авторы. [[XX быуат]]тың күренекле математиктарының береһе. СССР Фәндәр академияһы академигы (РФА-ның, 1990 йылдан, 1984 йылдан ағза-корреспонденты), АҠШ Милли Фәндәр академияһының (1983)&lt;ref&gt;[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/47101.html Vladimir Arnold]&lt;/ref&gt;, Француз Милли Фәндәр академияһының (1984), Лондон король йәмғиәтенең (1988), деи Линчеи Милли академияһының (1988), Америка фән һәм сәнғәт академияһының (1987), Америка философия йәмғиәтенең (1990), Европа академияһының (1991) сит ил ағзаһы. Физика-математика фәндәре докторы (1963), РФА-ның В. А. Стеклов исемендәге математика институтының төп ғилми хеҙмәткәре, [[Мәскәү дәүләт университеты]] һәм Париж-Дофин Университеты профессоры. Бик күп наградалар, Ленин премияһы (1965), Крафорд премияһы (1982), Вольф премияһы (2001), РФ Дәүләт премияһы (2007), Шао премияһы (2008) лауреаты.

== Биографияһы ==
Арнольд Владимир Игоревич 1937 йылдың 12 июнендә [[Одесса]]ла тыуа, [[Мәскәү]]ҙә үҫә һәм уҡый. Уның атаһы Арнольд Игорь Владимирович (1900—1948) математик була. Әсәһе Нина Алексадровна Арнольд (ҡыҙ сағында Исакович, 1909—1986), сәнғәт тарихсыһы була&lt;ref name=&quot;obituary&quot;&gt;{{Citation|first1=Sabir M.|last1=Gusein-Zade|author1-link=Sabir Gusein-Zade|first2=Alexander N|last2=Varchenko|author2-link=Alexander Varchenko|url=http://www.ems-ph.org/journals/newsletter/pdf/2010-12-78.pdf|title=Obituary: Vladimir Arnold (12 June 1937 – 3 June 2010)|journal=Newsletter of the European Mathematical Society|volume=78|date=December 2010|pages=28–29}}&lt;/ref&gt;. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында әсәһе менән [[Магнитогорск]] ҡалаһына эвакуациялана&lt;ref&gt;[https://yvng.yadvashem.org/nameDetails.html?language=en&amp;itemId=10415556&amp;ind=1 В. И. Арнольд в эвакуационных списках (музей Яд Вашем, Иерусалим)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://yvng.yadvashem.org/nameDetails.html?language=en&amp;itemId=10415496&amp;ind=1 Нина Александровна Арнольд (Исакович) в эвакуационных списках (1942)]&lt;/ref&gt;. 59-сы һанлы Мәскәү мәктәбендә уҡый. МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлай (1959), С. Н. Кружков менән бер төркөмдә уҡый.

[[Мәскәү дәүләт университеты]]нда Андрей Николаевич Колмогоровтың 20 йәшлек уҡыусыһы булараҡ&lt;ref&gt;[http://www.math.ru/history/people/arnold_vi Арнольд Владимир Игоревич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061112022730/http://www.math.ru/history/people/arnold_vi |date=2006-11-12 }} на сайте Истории математики math.ru&lt;/ref&gt;, [[1957 йыл]]да Арнольд, теләһә ниндәй бер нисә үҙгәреүсәнле өҙлөкһөҙ функцияны сикле һандағы ике үҙгәреүсәнле [[Функция (математика)|функцияларҙың]] комбинацияһы күренешендә күрһәтергә мөмкин булыуын күрһәтә, шуның менән Гильберттың өсөнсө проблемаһын хәл итә.

СССР Фәндәр академияһының ғәмәли математика институтында аспирантураны ваҡытынан алда тамамлай (1961) физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай&lt;ref&gt;Арнольд, В. И. [http://www.mccme.ru/arnold/ar-1961.djvu О представлении непрерывных функций трех переменных суперпозициями непрерывных функций двух переменных]. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата физико-математических наук. Московский ордена Ленина и ордена Трудового Красного Знамени государственный университет им. М. В. Ломоносова. Механико-математический факультет. — М., 1961. — 4 с.&lt;/ref&gt;. МДУ ректоры [[Петровский Иван Георгиевич|Г. И. Петровский]] тәҡдиме буйынса механика-математика факультетында уҡыта башлай (1961){{Sfn|О людях Московского университета|2019|с=349}}.

1963 йылдың 11 июнендә 26 йәшендә СССР Фәндәр академияһының ғәмәли математика институтында докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;Арнольд, В. И. [http://www.mccme.ru/arnold/ar-1963.djvu Малые знаменатели и проблема устойчивости в классической и небесной механике]. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора физико-математических наук. Московский ордена Ленина и ордена Трудового Красного Знамени государственный университет им. М. В. Ломоносова. Механико-математический факультет. — М., 1963. — 4 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CV&quot;&gt;[http://www.mccme.ru/arnold/Brief-cv-ru.htm Краткое CV Арнольда Владимира Игоревича на сайте mccme]&lt;/ref&gt; . Бынан һуң Арнольд [[1987 йыл]]ға тиклем [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда ([[1965 йыл]]дан профессор вазифаһында), 1986 йылдан алып һуңғы көнөнә тиклем В. А. Стеклов исемендәге математика институтында эшләй.

Интегралланыусы гамильтон системаларының тотороҡлолоғо тураһында Колмогоров — Арнольд — Мозер теоремаһының авторҙашы. Математиканы (динамик системалар теорияһы, һәләкәттәр теорияһы, топология, алгебраик геометрия), сингулярлыҡ теорияһын һәм классик механиканы үҫтерә.

В. И. Арнольд 400-ҙән ашыу мәҡәләләр һәм бик күп һандағы дәреслектәр һәм монографиялар баҫтырып сығара. Утыҙҙан ашыу китабы күп тапҡыр ҡабатлап баҫтырыла һәм донъяның бик күп теленә тәржемә ителә&lt;ref name=&quot;CV&quot;/&gt;.

В. И. Арнольд — ҙур фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы, уның уҡыусылары араһында: С. А. Баранников, И. А. Богаевский, Р.&amp;amp;nbsp;И.&amp;amp;nbsp;Богданов, А.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Варченко, В.&amp;amp;nbsp;А.&amp;amp;nbsp;Васильев, А.&amp;amp;nbsp;Б&amp;amp;nbsp;Гивенталь, В.&amp;amp;nbsp;В.&amp;amp;nbsp;Горюнов, С.&amp;amp;nbsp;М.&amp;amp;nbsp;Гусейн-Заде, А А. Давыдов, В.&amp;amp;nbsp;М.&amp;amp;nbsp;Закалюкин, М.. Э. Казарян, А.&amp;amp;nbsp;Г.&amp;amp;nbsp;Кушниренко, С.&amp;amp;nbsp;К.&amp;amp;nbsp;Ландо, А.&amp;amp;nbsp;И.&amp;amp;nbsp;Нейштадт, Н.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Нехорошев, А С. Пяртли, В. Д. Седых, А.&amp;amp;nbsp;Г.&amp;amp;nbsp;Хованский, А Н. Шошитайшвили һәм бик күп башҡалар&lt;ref&gt;[http://www.mccme.ru/arnold/Brief-cv-ru.htm#students Арнольд Владимир Игоревич на сайте mccme (Ученики)]&lt;/ref&gt;.

Арнольд симплектик геометрияны айырым фән булараҡ айырыу инициаторҙарының береһе булып тора.

В. И. Арнольд үҙенең математик ҡәтғилекте һәм физик интуицияны оҫта ҡатнаштырып асыҡ һөйләү стиле, шулай уҡ ябай һәм аңлайышлы уҡытыу стиле менән билдәле&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/03jun2010/arnold.html Во Франции во время курса лечения внезапно умер выдающийся российский математик Владимир Арнольд. Newsru.com.]&lt;/ref&gt;. Уның баҫмалары математиканың традицион бүлектәренә һәр ваҡыт яңы һәм ғәҙәттә [[Геометрия|геометрик]] ҡараш булып тора, бындай, мәҫәлән, [[Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмә|ябай дифференциаль тигеҙләмәләрҙе]] сығарыу. В. И. Арнольд байтаҡ дәреслектәр баҫтырып математиканың яңы өлкәләре үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Ләкин Арнольдтың китаптары, [[Математик иҫбатлау|иҫбатлау]] өсөн кәрәкле мәғлүмәт бирмәйенсә, тик интуитив аңлауға ғына нигеҙләнгән раҫлауҙар ингән теориялары булған өсөн тәнҡитләнәләр.

В. И. Арнольд XX быуат уртаһында йәшәгән математиканың абстракцияның юғары кимәлендә ҡәтғи [[аксиома]]тик формала сикләнгән яҙылышын булдырырға тырышыуҙарҙы тәнҡитләүсе булып тора. Ул башлыса Никола Бурбаки француз мәктәбенең әүҙемлеге арҡаһында билдәле булған был ҡараш башта Францияла, ә аҙаҡ башҡа илдәрҙә математика уҡытыуға кире йоғонто яһауына тәрән инана&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Математическая дуэль вокруг Бурбаки|издание=[[Вестник РАН]]|том=72|год=2002|номер=3|страницы=245—250|ссылка=http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_burbaki|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101227133650/http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_burbaki|archivedate=2010-12-27}}&lt;/ref&gt;.

Мәскәү математика йәмғиәте президенты (1996 йылдан алып).
1995—1998 йылдарҙа Халыҡ-ара математик союздың вице-президенты, 1999—2002 йылдарҙа уның башҡарма комитеты ағзаһы.
Америка фән һәм сәнғәт академияһының сит ил ағзаһы (1987), Лондон математика йәмғиәтенең почетлы ағзаһы.
Бойондороҡһоҙ Мәскәү университетының попечителлек советы рәйесе.
«[[:ru:Успехи математических наук|Успехи математических наук]]&lt;nowiki/&gt;» журналының редколлегия ағзаһы

Арнольд В. И. һуңғы ваҡытҡа тиклем Мәскәүҙә В. А. Стеклов исемендәге математика институтында һәм Париж-Дофин Университетында эшләй. 2009 йылға ҡарата Рәсәй ғалимдары араһында иң юғары цитаталау индексына эйә&lt;ref&gt;[http://www.scientific.ru/whoiswho/gt1000_8.html Список российских ученых с индексом цитируемости &gt;1000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505001413/http://www.scientific.ru/whoiswho/gt1000_8.html |date=2009-05-05 }}&lt;/ref&gt;. Арнольд күп мәсьәләләрҙең&lt;ref&gt;{{Китап|автор=В. И. Арнольд.|часть=Предисловие редактора и издателя|заглавие=Задачи Арнольда|ссылка=http://www.aha.ru/~phasis/rus/books/math-8.shtml|место=|издательство=Фазис|год=2000|страницы=2|страниц=464|серия=|isbn=5-7036-0060-X|тираж=}}&lt;/ref&gt; атап әйткәндә, йәнселгән һум тураһында мәсьәләнең авторы&lt;ref&gt;{{Китап|автор=В. И. Арнольд.|часть=Задача 1956-1|заглавие=Задачи Арнольда|ссылка=https://archive.org/details/isbn_570360060X|место=|издательство=Фазис|год=2000|страницы=[https://archive.org/details/isbn_570360060X/page/n12 2]|страниц=464|серия=|isbn=5-7036-0060-X|тираж=}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Могила_академика_Владимира_Арнольда.JPG|справа|мини|293x293пкс|В. И. Арнольдтың Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында ҡәбере..]]
2010 йылдың 15 июнендә Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/Russia/head/6675764/ Математик Владимир Арнольд похоронен на Новодевичьем кладбище] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617061136/http://news.rambler.ru/Russia/head/6675764/|date=2010-06-17}}&lt;/ref&gt; академик [[Гинзбург Виталий Лазаревич|Виталий Гинзбург]] менән йәнәш ерләнгән.

=== Ғаиләһе ===
* Атаһы — математик һәм методист, педагогия фәндәре докторы, РСФСР Педагогия фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, Мәскәү дәүләт университеты профессоры Арнольд Игорь Владимирович (1900—1948).
** Атаһы яғынан олатаһы — иҡтисадсы һәм статистик Арнольд Владимир Федорович (1872—1918), народник, «Опыт изучения крестьянских расходов по данным 50 описаний крестьянского хозяйства Херсонского уезда» (1898), «Общие черты агрономической техники и сельскохозяйственной экономики крестьянских хозяйств Херсонского уезда» (1902) һәм «Политико-экономические этюды» (1904) хеҙмәттәренең авторы.
** В. И. Арнольд атаһы яғынан — яҙыусы Б. С. Житковатың ейән ир туғаны (уның өләсәһе Арнольд Вера Степановнаның,ҡыҙ фамилияһы Житкова, ағайы була).
* Әсәһе — сәнғәт белгесе, Пушкин музейы хеҙмәткәре Арнольд Нина Александровна (ҡыҙ фамилияһы Исакович, 1909—1986).
** Әсәһе яғынан олатаһы — Исакович Александр Соломонович (1879—1938, атып үлтерелә) — адвокат, Одесса һыуытҡыс сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының ғилми хеҙмәткәре һәм уҡытыу бүлеге мөдире&lt;ref&gt;[http://paustovskiy-lit.ru/paustovskiy/mesta/odessa/paraleli-zhizni.htm Паралели жизни Паустовского и физика Тамма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010130230/http://paustovskiy-lit.ru/paustovskiy/mesta/odessa/paraleli-zhizni.htm |date=2019-10-10 }}: На его квартире по адресу Елизаветинская улица, дом 4, кв. 36, в 1919—1922 годах жил физик [[Тамм, Игорь Евгеньевич|И. Е. Тамм]].&lt;/ref&gt;. Уның апаһы Лидия Соломоновна Исакович (1884—1962) физик Л. И. Мандельштамдың ҡатыны. Олатаһы — почетлы гражданин Соломон Леонтьевич Исакович (Федоров типография хеҙмәткәрҙәренә ярҙамлашыу йәмғиәте идараһы рәйесе) ҡатыны Рашель Моисеевна Исакович (ҡыҙ фамилияһы Бейленсон, 1853—1939) менән бергә 1893 йылдан Гаванна урамында № 10/12 килем йорто (Дерибасовская мөйөшө, № 22) хужаһы; 1908 йылда С. Л. Исакович вафат булғандан һуң йорт В. И. Арнольдтың олатаһы А С. Исаковичтың һәм уның ағаһының милкенә күсә.
** В. И. Арнольд әсәһе яғынан физиктар СССР Фәндәр академияһының Акустика институтының теоретик бүлеге мөдире Михаил Александрович Исаковичтың (1911—1982) һәм Бөтә Союз дәүләт фәнни әҙәбиәт китапханаһының физика бүлеге мөхәррире Наталья Александровна Райскаяның (тыумыштан Исакович, 1913—1988) туғаны; физик Л. И. Мандельштамдың (В. И. Арнольдтың өләсәһе Элеонора (Лея) Исааковна Исаковичтың, тыумыштан Мандельштам, 1886—1978, ҡустыһы) ейән туғаны&lt;ref&gt;''В. И. Арнольд'' [http://www.chayka.org/article.php?id=2146 Интервью журналу «Чайка»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''В. И. Арнольд'' [http://www.ega-math.narod.ru/Arnold3.htm «Истории давние и недавние»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Михаил Бинов'' [http://paustovskiy.niv.ru/paustovskiy/mesta/odessa/paraleli-zhizni.htm «Параллели жизни Паустовского и физика И. Е. Тамма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915214840/http://paustovskiy.niv.ru/paustovskiy/mesta/odessa/paraleli-zhizni.htm |date=2011-09-15 }}&lt;/ref&gt;.
* Ағайы — Арнольд Дмитрий Игоревич (1939—2019), физик.
** Ҡустыһы — Арнольд Виталий Дмитриевич (1968—2017), математик, уҡыусылар өсөн математик олимпиадалар ойоштороусы.
* Һеңлеһе Екатерина (1947)&lt;ref&gt;[http://1543.ru/people/ways/morti/arnold/Mand_Neizv_i_izvestn.pdf Долорес Иткина (при участии Виталия Арнольда) «Неизвестные и известные побеги ствола Мандельштам»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927034206/http://1543.ru/people/ways/morti/arnold/Mand_Neizv_i_izvestn.pdf |date=2020-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* 1957 — Мәскәү математик йәмғиәте премияһы&lt;ref&gt;[http://mms.mathnet.ru/conc.php Премия Московского математического общества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419004746/http://mms.mathnet.ru/conc.php |date=2017-04-19 }}&lt;/ref&gt;
* 1965 — [[Ленин премияһы]] (академик А. Н. Колмогоров менән бергә) — гамильтон системаларының тотороҡлоғо проблемаһы буйынса эштәр циклы өсөн.
* 1982 — Швеция короллеге фәндәр академияһынан Крафорд премияһы (Луис Ниренберг менән берлектә)
* 1992 — РФА-ның Н И. Лобачевский исемендәге премияһы.
* 1994 — Харви (Harvey Prize), Технион ([[Хайфа]]) премияһы
* 1999 — IV дәрәжә «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» ордены — ''ватан фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне, юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләгәне өсөн һәм Рәсәй Фәндәр академияһының 275 йыллығы айҡанлы''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/13952|title=Указ Президента Российской Федерации от 4 июня 1999 года № 701 «О награждении государственными наградами Российской Федерации работников Российской академии наук»}}&lt;/ref&gt;
* 2001 —  математика буйынса Вольф премияһы
* 2001 — математик физика өлкәһендә [[:ru:Премия Дэнни Хайнемана в области математической физики|Дэнни Хайнеман]] премияһы
* 2007 — [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы|Рәсәй Дәүләт премияһы]] — ''математика үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;961971|title=Указ Президента Российской Федерации от 12 мая 2008 г. № 753}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100607060234/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;961971 |date=2010-06-07 }}&lt;/ref&gt;
* 2007 — Черн саҡырылған профессоры
* 2008 — Шао премияһы&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/digest/showdnews.aspx?id=74175e58-8e13-440a-a75b-53631fa3ae03 Академик Арнольд: Математика у нас все ещё престижна], Эхо планеты, № 25-26, 2008 (Сайт РАН, 04.07.2008)&lt;/ref&gt; — ''математик физикаға ҙур мөһим өлөш индергән өсөн'' (Л.&amp;amp;nbsp;Д.&amp;amp;nbsp;Фаддеев менән берлектә)&lt;ref&gt;[http://www.ams.org/notices/200808/tx080800966p.pdf Arnold and Faddeev Receive 2008 Shaw Prize] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221007154713/http://www.ams.org/notices/200808/tx080800966p.pdf |date=2022-10-07 }}, Notices of the AMS, September 2008&lt;/ref&gt;

1992 йылда Европа математик конгресында пленар доклад яһай.

[[Пьер һәм Мария Кюри университеты|Пьер һәм Мария Кюри]] ([[Париж]], 1979), Уорик (Ковентри) (1988), Утрехт (1991), [[Болонья университеты|Болонья]] (1991), [[Комплутенсе университеты|Комплутенсе]] ([[Мадрид]]) (1994), [[Торонто университеты|Торонто]] (1997) университеттарының почетлы докторы.

== Уның хөрмәтенә аталғандар ==
* ABC ағымы (Arnold-Beltrami-Childress)
* Колмогоров — Арнольд — Мозер теорияһы
* Колмогоров — Арнольд теоремаһы
* Арнольд телдәре
* Арнольд сағылышы
* Арнольд диффузияһы
* Симплектоморфизмдарҙың хәрәкәтһеҙ нөктәләре тураһында Арнольд гипотезаһы
* Гильберт — Арнольд проблемаһы
* Астроном Людмила Карачкина Ҡырым астрофизика обсерваторияһында 1981 йылдың 7 сентябрендә асҡан [[:ru:(10031) Владарнольда|(10031) Владарнольда]] [[астероид]]ы В. И..Арнольд хөрмәтенә аталған.
* Йәнселгән һум тураһында Арнольд мәсьәләһе
* Арнольд принцибы (эпонимия тураһында)

== Ҡайһы бер баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре ==

=== Фәнни мәҡәләләре ===
* [http://www.pdmi.ras.ru/~arnsem/Arnold/arn-papers.html Список статей В. И. Арнольда]
* {{Мәҡәлә|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=О некоторых задачах псевдопериодической топологии|издание=[[Математическое Просвещение]]|выпуск=1|год=1997|ссылка=http://www.mccme.ru/free-books/matpros/i2010023.pdf.zip}}
* [http://kvant.mccme.ru/au/arnold_v.htm Статьи В. И. Арнольда]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в журнале Квант (1986—1998).

=== Интервью һәм популяр мәҡәләләре ===
{{Внешнее изображение|image1=[http://www.mccme.ru/dubna/2009/original/avi-7099.html ЛШСМ-2009 — В.И.Арнольд]|image2=[http://www.mccme.ru/dubna/2009/original/zz-IMG_7896.html ЛШСМ-2009 — В.И.Арнольд и В.Мошкин]|image3=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/arnold.jpg ЛШСМ-2006 00]|image4=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/arnold_i_hovansky.jpg ЛШСМ-2006 002]|image5=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/arnold_u_lesenki.jpg ЛШСМ-2006 003]|image6=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/arnold_u_doski.jpg ЛШСМ-2006 004]|image7=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/skopenkov_i_arnold2.jpg ЛШСМ-2006 005]|image8=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/uspensky_anosov_arnold.jpg ЛШСМ-2006 006]|image9=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/vanya_vitar_arnold.jpg ЛШСМ-2006 007]|image10=[http://www.mccme.ru/dubna/2005/courses/newpics/us_ar.jpg ЛШСМ-2005]}}

* [http://scepsis.ru/library/id_650.html «Новый обскурантизм и Российское просвещение»]
* [http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_vatikan «Антинаучная революция и математика»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130322033836/http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_vatikan |date=2013-03-22 }}
* [http://scepsis.ru/library/id_649.html «Нужна ли в школе математика?»]
* [http://scepsis.ru/library/id_652.html «О печальной судьбе „академических“ учебников»]
* [http://scepsis.ru/library/id_651.html Речь на парламентских слушаниях в Государственной Думе]
* [http://www.ega-math.narod.ru/Arnold2.htm «О преподавании математики»]
* [http://www.ras.ru/digest/showdnews.aspx?id=5e0e15b6-725a-4f4d-8e6f-46dc19bcd45e Интервью лауреата Государственной премии РФ В. И. Арнольда]
* [http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_dengi Ответы В. И. Арнольда на вопросы профессора Д. С. Шмерлинга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130322033640/http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_dengi |date=2013-03-22 }}
* [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/NATURE/BURBAKI.HTM Математическая дуэль вокруг Бурбаки]
* {{Мәҡәлә|автор=В. Губарев.|заглавие=Академик В. И. Арнольд: путешествие в хаосе|издание=[[Наука и Жизнь]]|номер=12|год=2000|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/5174/}}
* Ким Смирнов. Не плодите трусов! На вопросы «Кентавра» отвечает академик Владимир Арнольд (неопр.) (недоступная ссылка). Новая газета (23 июля 2007). Дата обращения: 6 июня 2010. Архивировано 31 октября 2009 года.

=== Китаптары ===
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Что такое математика?|nodot=1|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2002, 2008|страниц=104|isbn=978-5-94057-426-2|ссылка=http://ijevanlib.ysu.am/wp-content/uploads/2018/02/172693a48766b35a75ea84da8bd94fad.pdf}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Дополнительные главы теории обыкновенных дифференциальных уравнений|место=М.|издательство=Наука|год=1978}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Математические методы классической механики|место=М.|издательство=Наука|год=1989|издание=3-е изд|страниц=472}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Гюйгенс и Барроу, Ньютон и Гук|место=М.|издательство=Наука|год=1989|страниц=96|серия=Современная математика для студентов|isbn=5-02-013935-1|ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/arnold/ngbg.htm}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Теория катастроф|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|год=2004|страниц=128}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Задачи Арнольда|издательство=Фазис|год=2000|страниц=454|isbn=5-7036-0060-X}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Цепные дроби|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2001|страниц=40|isbn=5-94057-014-3|ссылка=http://www.mccme.ru/mmmf-lectures/books/books/book.14.pdf}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Геометрия комплексных чисел, кватернионов и спинов|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2002|страниц=40|isbn=5-94057-025-9|ссылка=http://www.mccme.ru/free-books/izdano/2002/VIA-kvatern.pdf}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Задачи для детей от 5 до 15 лет|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2004|страниц=16|isbn=5-94057-183-2|ссылка=http://ilib.mccme.ru/pdf/VIA-taskbook.htm}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Математическое понимание природы|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2009|страниц=144|isbn=978-5-94057-442-2}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Избранное-60|место=М.|издательство=[[Фазис]]|год=1997|страниц=770|isbn=5-7036-0034-0}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Истории давние и недавние|место=М.|издательство=[[Фазис]]|год=2002|страниц=92|isbn=5-7036-0077-4|ссылка=http://www.abitura.com/mathematics/arnold_3.htm}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Истории давние и недавние|место=М.|издательство=[[Фазис]]|год=2005|страниц=192|isbn=5-7036-0102-9|ссылка=http://scilib.uk.to/Math/Arnold/index.html}} Архивная копия от 16 сентября 2017 на Wayback Machine

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Аносов Д. В., Болибрух А. А., Васильев В. А., Вершик А. М., Гончар А. А., Громов М. Л., Гусейн-Заде С. М., Закалюкин В. М., Ильяшенко Ю. С., Козлов В. В., Концевич М. Л., Манин Ю. И., Нейштадт А. И., Новиков С. П., Осипов Ю. С., Севрюк М. Б., Синай Я. Г., Тюрин А. Н., Фаддеев Л. Д., Хесин Б. А., Хованский А. Г.'' [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&amp;paperid=1600&amp;what=fullt&amp;option_lang=rus Владимир Игоревич Арнольд (к шестидесятилетию со дня рождения)] // Успехи математических наук, том 52, выпуск 5, 1997.
* {{Мәҡәлә|автор=[[Маслов, Виктор Павлович|Маслов В. П.]]|заглавие=Переплетение траекторий жизни|издание=[[Троицкий вариант]]|номер=13(57N)|год=2010|ссылка=http://trv-science.ru/2010/07/06/perepletenie-traektorij-zhizni/}}
* {{Китап|автор=[[Садовничий, Виктор Антонович|Садовничий В. А.]]|издательство=Издательство Московского университета|тираж=3000|isbn=978-5-19-011397-6|серия=|страниц=356|страницы=348—355|год=2019|место=М.|часть=Владимир Игоревич Арнольд (1937—2010)|издание=3-е изд., дополненное|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=О людях Московского университета|ссылка часть=|ref=О людях Московского университета}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=Ушёл Арнольд|издание=[[Троицкий вариант]]|номер=11(55N)|год=2010|ссылка=http://trv-science.ru/2010/06/08/trv55/}} (Номер посвящён памяти Владимира Игоревича Арнольда)
* {{Мәҡәлә|автор=Gregory S. Ezra, Stephen Wiggins.|заглавие=Vladimir Igorevich Arnold|издание=[[Physics Today]]|номер=|год=Dec 2010|pages=74—76|ссылка=http://ptonline.aip.org/journals/doc/PHTOAD-ft/vol_63/iss_12/74_1.shtml}} (недоступная ссылка)
* ''V. Goryunov and V. Zakalyukin'' [http://www.ams.org/distribution/mmj/vol11-3-2011/vladimir-arnold.html Vladimir I. Arnold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190709092536/http://www.ams.org/distribution/mmj/vol11-3-2011/vladimir-arnold.html |date=2019-07-09 }} // Moscow Mathematical Journal, Volume 11 (2011).

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|204|Владимира Игоревича Арнольда}}
* {{Official}}
* [http://letopis.msu.ru/peoples/2145 Биографическая информация на сайте Летопись Московского университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105063756/http://letopis.msu.ru/peoples/2145 |date=2021-11-05 }}
* [http://www.mccme.ru/arnold/ Личная страница на сайте МЦНМО]
* [https://www.mccme.ru/arnold/cv.htm Арнольд Владимир Игоревич: краткое CV]
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=4874 Страница на Общероссийском математическом портале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211010172602/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=4874&amp;option_lang=rus |date=2021-10-10 }}
* [https://web.archive.org/web/20100606004852/http://www.expert.ru/news/2010/06/03/vnezapno?esr=17 О Владимире Арнольде на сайте журнала «Эксперт»]
* [https://my.mail.ru/video/search?q=%22%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%20%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4%22 Владимир Арнольд. Документальный фильм из цикла «Острова»]
* [https://web.archive.org/web/20120928044349/http://novodevichiynecropol.narod.ru/arnold_vi.htm Могила В. Арнольда на Новодевичьем кладбище]

[[Категория:Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы академигы]]
[[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:XXI быуат математиктары]]
[[Категория:XX быуат математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Парижда вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:2010 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:3 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:Одессала тыуғандар]]
[[Категория:1937 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 июндә тыуғандар]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>eamoq6klec4n2frmofb3eiyx5sx2bsk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арипов Абдулла Ниғмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180674</id>
    <revision>
      <id>1299563</id>
      <parentid>1281868</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T06:28:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10666" sha1="0v80v0lkygg1cernl68vl2lggqk42tu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Арипов Абдулла Ниғмәт улы''' ({{lang-uz|Abdulla Nigʻmatovich Oripov}}; [[24 май]] [[1961 йыл]]) — [[Үзбәкстан]]дың дәүләт эшмәкәре. 2016 йылдың 14 декабренән Үзбәкстан Республикаһының дүртенсе премьер-министры&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3871109 Парламент Узбекистана утвердил Арипова премьер-министром республики — ТАСС]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Абдулла Ниғмәт улы Арипов 1961 йылдың 24 майында [[Үзбәк ССР-ы]]ның баш ҡалаһы [[Ташкент]]та тыуған. 1983 йылда Ташкент электр-техник институтын тамамлаған. Квалификацияһы — электр элемтәһе инженеры.

1983 йылдан 1992 йылға тиклем Ташкент телефон-телеграф станцияһында 1-се категориялы электрон инженер булып эшләй. Һуңынан 1993 йылдан алып яңы барлыҡҡа килгән [[Үзбәкстан Республикаһы]] Элемтә министрлығында баш белгес вазифаһында эшләй. 1993 йылдан 1995 йылға тиклем «Узимпэксалока» тышҡы сауҙа фирмаһы директоры урынбаҫары вазифаһын биләй. Бер аҙ ваҡыт Үзбәкстан Республикаһы Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығының төҙөлөш һәм тәьмин итеү бүлеге начальнигы вазифаһында эшләгән.

1995 йылдан 1996 йылға тиклем «ТашАфиналАЛ» берлектәге предприятиеһының генераль директоры булып эшләй. Артабан Үзбәкстан Республикаһы Элемтә министрлығының хосусилаштырыу һәм конкуренцияны үҫтереү бүлеге етәксеһе вазифаһында бер аҙ ваҡыт эшләй. 1997 йылда Үзбәкстан почта һәм телекоммуникациялар агентлығының баҙар үҙгәрештәре һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙары бүлеге етәксеһе вазифаһында эшләй. 1997 йылдан 2000 йылға тиклем Почта һәм телекоммуникацияларҙы үҫтереүгә дәүләт ярҙамы фонды директоры вазифаһында эшләгән. 2000 йылдан 2001 йылға тиклем Үзбәк почта һәм телекоммуникациялар агентлығының генераль директорының беренсе урынбаҫары вазифаһында эшләй.

[[Файл:Абдулла Арипов и Дмитрий Медведев.jpg|thumb|слева|250 px|Үзбәкстан Премьер-министры Абдулла Арипов һәм [[Дмитрий Медведев]], 2019 йыл]]

2001 йылдың 15 авгусынан Үзбәкстан почта һәм телекоммуникациялар агентлығының генераль директоры вазифаһында эшләй. 2002 йылдың 30 майында Үзбәкстан Республикаһы премьер-министры урынбаҫары — Элемтә һәм мәғлүмәт технологиялары мәсьәләләре буйынса комплекс етәксеһе — Үзбәкстан элемтә һәм мәғлүмәтләштереү агентлығының генераль директоры итеп тәғәйенләнә. 2005 йылдың 4 февраленән — премьер-министр урынбаҫары — Үзбәкстан Стратегик башланғыстар агентлығының генераль директоры, Мәғлүмәт системалары һәм телекоммуникациялар мәсьәләләре буйынса комплекс етәксеһе.

2009 йылдың октябренән — шулай уҡ социаль өлкә, фән, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, мәҙәниәт һәм [[БДБ]] буйынса партнёрҙар менән бәйләнеш өсөн яуап бирә. 2012 йылдың 22 авгусынан ул опалға эләгә. Премьер-министр урынбаҫары вазифаһынан алына (ул саҡта киң мәғлүмәт саралары уны Рәсәй МТС компанияһының «филиалы» — МТС-Үзбәкстан кәрәҙле операторы тирәләй ойошторолған конфликт менән эштән бушатыуҙы бәйләгәндәр)&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/world/2012/08/23/1025894.html СМИ: Узбекская «дочка» МТС сделала вице-премьера безработным] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161214192944/http://www.rosbalt.ru/world/2012/08/23/1025894.html |date=2016-12-14 }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың авгусынан 2016 йылдың сентябренә тиклем Ташкент ҡалаһының элемтә колледжында өлкән уҡытыусы булып эшләй. 2016 йылдың 14 сентябренән Үзбәкстан президенты вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы уны Үзбәкстан Республикаһы премьер-министры урынбаҫары — Йәштәр сәйәсәте, мәҙәниәт, мәғлүмәт системалары һәм телекоммуникациялар мәсьәләләре буйынса комплекс етәксеһе итеп тәғәйенләй&lt;ref&gt;[https://www.gazeta.uz/ru/2016/09/14/changes/ Абдулла Арипов вернулся в правительство]&lt;/ref&gt;.

=== Хөкүмәт етәкселегендә ===
2016 йылдың 12 декабрендә идара итеүсе Үзбәкстан Либераль-демократик партияһы съезында ({{lang-uz|O‘zLiDeP}}) Ариповтың кандидатураһы премьер-министр вазифаһына тәҡдим ителә&lt;ref&gt;{{cite web|title=Абдулла Арипов выдвинут на пост главы правительства Узбекистана|url=http://ru.sputniknews-uz.com/politics/20161212/4359985/Aripov-premier-vidvijeniye.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110020426/http://ru.sputniknews-uz.com/politics/20161212/4359985/Aripov-premier-vidvijeniye.html |date=2017-01-10 }}&lt;/ref&gt;, уның кандидатураһы 14 декабрҙә Закондар сығарыу палатаһы һәм Олий Маждис Сенатының берлектәге ултырышы барышында ҡарала һәм раҫлана&lt;ref&gt;{{cite web|title=Абдулла Арипов возглавил правительство Узбекистана|url=https://www.gazeta.uz/ru/2016/12/14/pm/}}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, биш ҡыҙы бар.

== Дәрәжәләре ==
Арипов — иҡтисади фәндәр кандидаты, доцент дәрәжәһенә эйә.

== Наградалары ==
* «Фидокорона хизматлари учун» («Фиҙәкәр хеҙмәттәре өсөн») ордены (2021 йыл)&lt;ref&gt;[https://www.uzdaily.uz/ru/post/61068 Абдулла Арипов награждён орденом «Фидокорона хизматлари учун» ]&lt;/ref&gt;
* «Мехнат шухрати» («Хеҙмәт даны») ордены (2006 йылдың 28 авгусы) — ''сәнәғәт, ауыл һәм һыу хужалығын, төҙөлөш, транспорт, элемтә һәм республика хеҙмәттәре өлкәһен донъя стандарттары кимәлендә үҫтереү, алдынғы технологиялар, фән һәм техника ҡаҙаныштарын производствоға индереү, халыҡтың көнкүрешен яҡшыртыуға, илдә тыныслыҡты һәм тотороҡлоҡто нығытыуға индергән күп йыллыҡ уңышлы хеҙмәте өсөн''&lt;ref&gt;О награждении в связи с 15-й годовщиной независимости Республики Узбекистан группы государственных служащих и работников производственной и социально-экономической сфер&lt;/ref&gt;.
* «Дустлик» («Дуҫлыҡ») ордены.
* II дәрәжә «Достык» ордены ([[Ҡаҙағстан]], 2021 йылдың 4 майы)&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/polit/3277280.html Премьер-министр Узбекистана получил казахстанский орден «Достык»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210524074656/https://regnum.ru/news/polit/3277280.html |date=2021-05-24 }}&lt;/ref&gt;
* II дәрәжә Исмоил Сомони ордены ([[Тажикстан]], 2018 йыл) — ''дуҫлыҡ һәм күршелек, шулай уҡ мәҙәни-гуманитар, социаль-иҡтисади һәм фәнни-техник бәйләнештәрҙе нығытыу, киңәйтеү һәм үҫтереү эшенә тос өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;[https://uz.sputniknews.ru/politics/20180830/9268558/Prezident-Tadzhikistana-nagradil-Aripova-i-Kamilova.html Президент Таджикистана наградил Арипова и Камилова]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{внешние ссылки}}
&lt;!-- {{Премьер-министры Узбекистана}}
{{Действующий Кабинет министров Республики Узбекистан}} --&gt;

[[Категория:XXI быуат хакимдары]]
[[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Үзбәкстан премьер-министрҙары]]
[[Категория:Ташкент мәғлүмәти технологиялар университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Иҡтисад фәндәре кандидаттары]]</text>
      <sha1>0v80v0lkygg1cernl68vl2lggqk42tu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексеев Михаил Егорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180792</id>
    <revision>
      <id>1299547</id>
      <parentid>1242885</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T02:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16489" sha1="pd981p5css5j99ke32xe91q7naeg3wv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алексеев Михаил Егорович''' ([[24 октябрь]] [[1949]], [[Мытищи]] — [[23 май]] [[2014]], [[Өфө]]) — СССР һәм Рәсәй лингвисы, Кавказды өйрәнеүсе, дағстан телдәренең типологияһы һәм сағыштырмаса -тарихи грамматикаһы буйынса белгес. Профессор, [[Фән докторы|филология фәндәре докторы]], ун йылдан ашыу Рәсәй Фәндәр академияһы Тел ғилеме институтының директор урынбаҫары.  Кавказ телдәре институтының бүлек мөдире.

== Биографияһы ==
Михаил Егорович Алекссев [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда  филология факультетының  структур  һәм ғәмәли лингвистика бүлеген тамамлай. Студент йылдарында [[Кавказ]]да арчин (1968, 1971) һәм хиналуг  (1970, 1971), Памирҙа (1969) шугнан телдәрен өйрәнеү буйынса  Структур  һәм ғәмәли лингвистика бүлеге экспедицияларында  ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://vborschev.narod.ru/app2.htm Экспедиции под руководством А. Е. Кибрика]&lt;/ref&gt;. [[1972 йыл|1972 йылда]] А.Е. Кибрик етәкселегендә «Значения основных падежей в арчинском и аварском языках» темаһына диплом яҡлай; дипломында [[Дағстан]]да ялан эштәрендә булған материалдарҙы  ҡуллана.  

1972—1975 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Тел ғилеме институтында аспирантурала уҡый, [[1975 йыл]]дың декабрь айында Г.А. Климов етәкселегендә «Проблема [[:ru:Аффектив|аффективной]] конструкции предложения» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1975 йылдан  — Рәсәй Фәндәр академияһы Тел ғилеме институтының Кавказ телдәре бүлегендә кесе, унан өлкән, төп ғилми хеҙмәткәр була. 1970  һәм унан һуңғы йылдарҙа  ялан эштәре барышында   Дағстан телдәрен  буйынса  (рутуль, крыз, будух, цез һ. б.)  өйрәнеүҙе  дауам итә.   Экспедицияларҙа йыйылған мәғлүмәттәр нах-дағстан телдәренең типологик характеристикаһында   (айырым алғанда, «Типология кавказских языков» монографияһында) һәм лезгин телдәренең сағыштырмаса-тарихи грамматикаһында ҡулланыла, шулай уҡ күп кенә лингвистик мәсьәләләр  өсөн материал булып хеҙмәт итә.  

[[1988 йыл]]да Тел ғилеме институтында «Сравнительно-историческая грамматика лезгинских языков» темаһына докторлыҡ диссертацияһы  яҡлай.  Бер аҙ ваҡыт РФ Мәғариф министрлығының Милли мәғариф проблемалары институтында баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй (1991—1995),  РФ Мәғариф министрлығының Рәсәй халыҡтары институтының төбәк телдәр һәм аҙсылыҡ телдәре  бүлеге мөдире  (1993—1997).  [[2001 йыл]]да Рәсәй Фәндәр академияһының Тел ғилеме институты директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары итеп һайлана,  [[2003 йыл]]дан  РФА Тел ғилеме институтында Кавказ телдәре бүлеге мөдире.

Кавказ белгестәренең Европа йәмғиәте ағзаһы;  Европаның лингвистик атласының редколлегия ағзаһы. «Кавказоведение» журналының баш мөхәррире,  «Кавказский вестник» журналының баш мөхәррире урынбаҫары,  &quot;Общественные науки: Серия «Языкознание» журналының редколлегия ағзаһы. Рәсәй дәүләт гуманитар университеты һәм РФА Тел ғилеме институты ҡарамағында диссертация советтарының ағзаһы.  

«Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнгән ([[1997 йыл|1997]]).

== Тикшеренеүҙәр өлкәһе ==
Нах-дағстан телдәрендә күсемле һәм күсемһеҙ ҡылымдарҙың семантик мәғәнәләрен, һөйләмдең төп моделдәрен  (эргатив, абсолют, генитив конструкциялар һ. б.) һәм килештәрҙең  синтаксик функцияларын тикшерә. 

С.А. Старостиндың дөйөм лезгин теле-нигеҙенең фонетик реконструкцияһына  таянып, морфология һәм синтаксис кимәлендә боронғо лезгин теленең структураһын реконструкциялай. Төрлө алымдарҙы  ҡулланыу нигеҙендә (глоттохронология, инновациялар берлеге) лезгин төркөмөнөң составы асыҡлана һәм хиналуг теле уның ағзаһы булмауы билдәләнә.  Артабан авар-анд телдәренең һәм нах-дағстан ғаиләһе телдәренең  сағыштырмаса-тарихи грамматикаһын төҙөй (исемдең материалдары морфологик категориялары материалында).

В.М. Заһиров менән берлектә «Школьный этимологический словарь [[:ru:Табасаранский_язык|табасаранского языка]]&lt;nowiki/&gt;» һүҙлеген төҙөй һәм баҫтырып сығара.   Шулай уҡ Б.М. Атаев менән берлектә «Этимологический словарь [[:ru:Аварский_язык|аварского языка]]&lt;nowiki/&gt;» һүҙлеген баҫмаға әҙерләй һәм ботлих-рус һүҙлеге өҫтөндә эшләй. 

Дағстандың бер нисә теленең (авар, лезгин,  табасаран, рутуль, будух) ҡыҫҡаса грамматик очерктарын төҙөй, «Языки мира: Кавказские языки» энциклопедик баҫмаһының мөхәррире сифатында сығыш яһай.  Яуаплы мөхәррир сифатында хәҙерге күп ғалимдарҙың хеҙмәттәрен баҫтырып сығара, шулай уҡ Кавказ ғилеме буйынса  классиктарҙың  (А.Н.Генко, Н.Ф.Яковлев, Е.А.Бокарев, Б.Б.Талибов һ. б.) хеҙмәттәрен  баҫмаға әҙерләй. «Кто есть кто в кавказоведении?» биобиблиографик һүҙлек-белешмәне һәм Кавказ ғилеме киң   библиографияны төҙөй (В. И. Кикилашвили менән берлектә)&lt;ref&gt;[http://eprints.iliauni.edu.ge/usr/share/eprints3/data/672/1/Библиография%20Миша%20-%20новая..pdf Библиография по кавказскому языкознанию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140529154733/http://eprints.iliauni.edu.ge/usr/share/eprints3/data/672/1/%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C%D0%B8%D1%88%D0%B0%20-%20%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F..pdf|date=2014-05-29}}&lt;/ref&gt;.

Милли мәғариф проблемалары институтында туған телдәрҙә әлифбалар  булдырыу мәсьәләләре менән шөғөлләнә; элек яҙмаһыҙ цез теле өсөн эксперименталь әлифба төҙөй.

Библияны тәржемә итеү институтында хеҙмәттәшлек итеп, библия китаптарын Дағстан халыҡтары теленә тәржемә итеүҙең редакторы сифатында сығыш яһай.  

Михаил Егорович Алекссев 2014 йылдың 23 майында Өфөлә вафат була.

== Төп хеҙмәттәре ==

=== Монографиялары ===

* Алексеев М. Е., Климов Г. А. Типология кавказских языков. М., 1980. (Переизд.: М.: Либроком, 2010. ISBN 978-5-397-01033-7)
* Алексеев М. Е. Вопросы сравнительно-исторической грамматики лезгинских языков. Морфология. Синтаксис. М., 1985.
* Алексеев М. Е. Сравнительно-историческая морфология аваро-андийских языков. М., 1988.
* Алексеев М. Е., Загиров В. М. Школьный этимологический словарь табасаранского языка. Махачкала, 1991.
* Алексеев М. Е. Алипби. Экспериментальный букварь цезского языка. М., 1993.
* Алексеев М. Е., Шейхов Э. М. Лезгинский язык. М.: Academia, 1997. («Языки народов России»)
* Алексеев М. Е., Атаев Б. М. Аварский язык. М.: Academia, 1998. — 144 с. («Языки народов России») ISBN 5-87444-065-8
* Алексеев М. Е. (сост.) Кто есть кто в кавказоведении? Биобиблиографический словарь-справочник. М.: Academia, 1999. — 196 с. ISBN 5-87444-107-7
* Алексеев М. Е., Шихалиева С. Х. Табасаранский язык. М.: Academia, 2003. — 140 с. («Языки народов России») ISBN 5-87444-196-4
* Алексеев М. Е. Сравнительно-историческая морфология нахско-дагестанских языков. Категории имени. М.: Academia, 2003. — 246 с. ISBN 5-87444-195-6
* Алексеев М. Е., Казенин К. И., Сулейманов М. С. Дагестанские народы Азербайджана: политика, история, культура. М.: Европа, 2006. ISBN 5-9739-0070-3
* Алексеев М. Е. Очерки истории отечественного кавказоведения. М.: Academia, 2008. — 280 с. ISBN 978-5-87444-363-6
* Алексеев М. Е. Перевод Библии на языки народов России: социолингвистические аспекты. М.: Academia, 2011. — 150 с. ISBN 978-5-87444-387-0
* Алексеев М.Е., Атаев Б.М., Магомедов М.А., Магомедов М.И., Мадиева Г.И., Саидова П.А., Самедов Дж.С. Современный аварский язык. Махачкала: ИЯЛИ ДНЦ РАН, Изд-во АЛЕФ, 2012.
* Алексеев М. Е., Азаев Х. Г. Ботлихско-русский словарь. М.: Academia, 2019. — 560 с. ISBN 978-5-87444-416-7

=== Мөхәрририәт аҫтындағы хеҙмәттәре ===

* Языки мира: Кавказские языки. / Ред. М. Е. Алексеев, Г.А.Климов, С.А.Старостин, Я.Г.Тестелец. М.: Academia, 1999; 2001. — 480 с.
* Задачи лингвистических олимпиад. 1965—1975 гг. / Ред. М. Е. Алексеев, В. И. Беликов, Е. В. Муравенко. М.: МЦНМО, 2006. — 576 с. ISBN 978-5-94057-216-9
* Гора языков… и ещё один. К 100-летию со дня рождения Е.А.Бокарёва. М., 2006. — 194 с.
* Удинский сборник: грамматика, лексика, история языка / Ред. колл.: М. Е. Алексеев (отв. ред.), Т. А. Майсак (отв. ред.), Д. С. Ганенков, Ю.А.Ландер. — М.: Academia, 2008. — 464 с.
* Дагестанский лингвистический сборник. Вып. 1—15. М.: Academia, 1995—2005. ([http://iling-ran.ru/library/misc/dagsbornik_contents.pdf список статей и языковой указатель])
* Кавказский лингвистический сборник. Вып. 16—20. М.: Academia, 2005—2010. ([http://iling-ran.ru/library/misc/dagsbornik_contents.pdf список статей и языковой указатель])

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://iling-ran.ru/beta/scholars/alexeev_m Алексеев Михаил Егорович] на сайте Института языкознания РАН
* [http://iling-ran.ru/beta/obit/alexeev obit: Михаил Егорович Алексеев (1949—2014)]: мемориальная страница
* [http://www.academpress.net/about/authors/detail/1903/ Алексеев Михаил Егорович на сайте издательства ACADEMIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091016093934/http://www.academpress.net/about/authors/detail/1903/ |date=2009-10-16 }}
* [http://www.dagpravda.ru/?com=materials&amp;task=view&amp;page=material&amp;id=8917 Языком науки о языках Дагестана (к юбилею М. Е. Алексеева)] (Дагестанская правда, 03.11.2009)
* [http://www.stengazeta.net/article.html?article=5960 Железная дверь. Поедем в Хыналык? Лингвистическая задача Михаила Алексеева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514033823/http://stengazeta.net/article.html?article=5960 |date=2013-05-14 }}
* ''Алексеев М. Е.'' [http://www.philology.ru/linguistics4/alekseev-99b.htm Андийский язык (Языки мира: Кавказские языки. М., 1999. С. 156—165)]
* ''Алексеев М. Е.'' [http://www.philology.ru/linguistics4/alekseev-99.htm Нахско-дагестанские языки (Языки мира: Кавказские языки. М., 1999. С. 220—228)]
* [http://www.philology.ru/linguistics4/alekseev-01.htm Алексеев М. Е. О некоторых показателях наклонения в восточнокавказских языках (Дагестанский лингвистический сборник. Вып. 9. М., 2001)]
[[Категория:Библия тәржемәселәре]]
[[Категория:Этимологтар]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2014 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:23 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1949 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>pd981p5css5j99ke32xe91q7naeg3wv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексеева Татьяна Ивановна (антрополог)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183325</id>
    <revision>
      <id>1299548</id>
      <parentid>1280736</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T02:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16622" sha1="eojz79z7wg3ommbrostcc1pcr694d10" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алексеева Татьяна Ивановна''' ([[7 декабрь]] [[1928 йыл]], [[Ҡазан]] — [[22 июнь]] [[2007 йыл]], [[Мәскәү]]) — СССР һәм Рәсәй [[Антропология|антропологы]],  Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2000), тарих фәндәре докторы, профессор, [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның  атҡаҙанған ғилми хеҙмәткәре. Рәсәй Фәндәр академияһы Археология институтының төп ғилми хеҙмәткәре, МДУ-ның Антропология музейында һәм Ғилми-тикшеренеү институтында физик антропология һәм кеше экологияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр етәксеһе,  Европа антропологтарының Рәсәй бүлеге  ассоциацияһы  рәйесе. Кешенең Бөтә донъя биологтары ассоциацияһы ағзаһы.

== Биографияһы ==
Татьяна Ивановна Алексеева 1928 йылдың 7 декабрендә [[Ҡазан]]да тыуа&lt;ref name=&quot;Akademio&quot;/&gt;. 1951 йылда  [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның биология факультетында  антропология кафедраһын тамамлай&lt;ref name=&quot;Antropologio&quot;/&gt;. Т.И. Алексееваның  артабан ғалим кеүек үҫешенә  совет антропологы  В.В.Бунак менән берлектәге оҙайлы эше ҙур йоғонто яһай&lt;ref name=&quot;PolitRu&quot;/&gt;.

1969 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (темаһы ''«Антропологический состав восточнославянских народов и проблемы их происхождения»'')&lt;ref name=&quot;Antropologio&quot;/&gt;. Оҙаҡ  ваҡыт Мәскәү дәүләт университетының Д.Н.Анучин исемендәге  Ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, ә һуңғы йылдарҙа был институттың һәм Мәскәү дәүләт университеты Антропология музейының  директоры була&lt;ref name=&quot;PolitRu&quot;/&gt;.

1991 йылдың 7 декабрендә Т. И. Алексеева  Рәсәй Фәндәр академияһының  ағза-корреспонденты итеп һайлана , Йәмәғәт һәм гуманитар фәндәр секцияһы («Рәсәй тарихы» белгеслеге). 2000 йылдың 26 майында тарих-филология фәндәре бүлеге (тарих секцияһы) буйынса Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана&lt;ref name=&quot;Akademio&quot;/&gt;.

Мәскәү дәүләт университеты биология факультетының антропология кафедраһында уҡыта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://anthrop.bio.msu.ru/istoriya.html|title=Из истории кафедры антропологии. Татьяна Ивановна Алексеева (1928—2007)|publisher=// Сайт кафедры антропологии [[биологический факультет МГУ|биологического факультета МГУ]]|accessdate=2017-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161102110231/http://anthrop.bio.msu.ru/istoriya.html |date=2016-11-02 }}&lt;/ref&gt;.  «Российская археология», «Вопросы антропологии», «Opus. Междисциплинарные исследования в археологии» журналдарының  мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора&lt;ref name=&quot;Antropologio&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rusanthropology.ru/index.php/spravochnik/im-memoriam/60-alekseeva-t-i|title=Алексеева Т. И.|publisher=// Сайт «Российская антропология» Содружества физических антропологов России|accessdate=2017-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203190706/http://www.rusanthropology.ru/index.php/spravochnik/im-memoriam/60-alekseeva-t-i |date=2017-02-03 }}&lt;/ref&gt;.

2007 йылдың 22 июнендә Мәскәүҙә вафат була.&lt;ref name=&quot;Akademio&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-2215.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-12|title=Алексеева Татьяна Ивановна. Историческая справка|publisher=// Официальный сайт [[Российская академия наук|РАН]]|accessdate=2017-01-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Antropologio&quot;/&gt;. Пятницкий зыяратында ире антрополог Валерий Павлович Алексеев менән йәнәш ерләнә&lt;ref name=&quot;PolitRu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.polit.ru/news/2007/06/25/alekseeva/|title=Россия лишилась выдающегося антрополога|publisher=// Сайт «[[Полит.ру]]»|accessdate=2017-01-31}}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==

* В. П. Алексеев һәм Т. И. Алексеева иҫтәлегенә «Алексеева уҡыуҙары» үтә.
* 2018 йылдың 5 декабрендә Ғилми-тикшеренеү институтында һәм Мәскәү дәүләт университетының Антропология музейында Рәсәй һәм Японияның фәнни  «Физиологическая антропология и экология человека: аспекты изучения современного и древнего населения» симпозиумы эш башлай  антропология музейы эш башлай (РФА академигы Т.И.Алексееваның  90-йәш тулыуына)&lt;ref&gt;[http://www.antropos.msu.ru/index.html Новости НИИ и Музея антропологии]&lt;/ref&gt; .

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Т. И. Алексееваның фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре   этник антропология һәм кеше экология өлкәһенә ҡарай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-2215.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-11|title=Алексеева Татьяна Ивановна. Направления деятельности|publisher=// Официальный сайт [[Российская академия наук|РАН]]|accessdate=2017-01-31}}&lt;/ref&gt;. Кеше расалары һәм популяциялары араһында антропологик айырмаларҙың килеп сығышын өйрәнгәндә, ул «адаптив типтағы» формалашыу гипотезаһын тирә-яҡ мөхит йоғонтоһона мираҫ итеп беркетелгән биологик реакция нормаһы булараҡ күрһәтә, ул кеше тарафыннан ойкумендар үҙләштереүҙең  башланғыс стадияларында барлыҡҡа килгән һәм кешелек тарихының төрлө осорҙарында — хатта хәҙерге заманға тиклем күрһәтелә.   СССР-ҙың һәм Монголияны үҙ эсенә алған  бөтә территорияларҙа антропологик экспедицияларҙың ойоштороусыһы һәм етәксеһе була&lt;ref name=&quot;Antropologio&quot;/&gt;

Ҡыңғырау рәүешле кубоктар мәҙәниәте халҡының  славян антропологик тибына&lt;ref name=&quot;perev&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Перевезенцев, Сергей Вячеславович|Перевезенцев С. В.]] |заглавие=Россия. Великая судьба|место=М.|издательство=Белый город|год=2009|страниц=704|isbn=978-5-7793-1855-6|тираж=5000}} — С. 16—17.&lt;/ref&gt; тура килгәнлеген билдәләй

Хәҙерге [[Австрия]], [[Швейцария]], Төньяҡ [[Италия]], Көньяҡ [[Германия]], [[Венгрия]] һәм [[Балҡан ярымутрауы]]ның төньяҡ-көнбайыш территорияһын  үҙ эсенә алған боронғо рус (һәм хатта хәҙерге заман Днепр буйы) халҡының һәм Альп алды  зонаһы халыҡтарының антропологик яҡынлығын асыҡлай һәм нигеҙләй&lt;ref name=&quot;Antropologio&quot;/&gt;.

[[Физик антропология|Антропология]] һәм этнография  ҡаҙаныштарын популярлаштырыуҙа әүҙем шөғөлләнә &lt;ref name=&quot;PolitRu&quot;/&gt;.

== Бүләктәре һәм премиялары ==

* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1999) —''Рәсәй Фәндәр академияһының 275 йыллығы айҡанлы ватан фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индереүе  һәм квалификациялы кадрҙар әҙерләү өсөн''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/13952|title=Указ Президента Российской Федерации от 4 июня 1999 года № 701 «О награждении государственными наградами Российской Федерации работников Российской академии наук»|publisher=// Официальный сайт Президента России|accessdate=2017-01-21}}&lt;/ref&gt;
* «Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы&lt;ref name=&quot;Antropologio&quot;/&gt;
* Н Н.Миклухо-Маклай исемендәге премия лауреаты — ''«Homo Sungirensis. Верхнепалеолитический человек: экологические и эволюционные аспекты исследования»  коллектв монография өсөн''&lt;ref name=&quot;Akademio&quot;/&gt;

== Баҫмалары ==
Көнсығыш Европа халыҡтарының этник антропологияһы проблемалары, кешене Ерҙең төрлө экологик урындарына, тарихи антропоэкология проблемаларына яраҡлаштырыу буйынса 250-нән ашыу ашыу ғилми хеҙмәт һәм монография авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән:

# Происхождение и этническая история русского народа // Труды Ин-та этнографии АН СССР. М., 1965 (В соавторстве с Бунаком В. В.)
# Этногенез восточных славян по данным антропологии. М.: МГУ, 1973.
# Истоки антропологических особенностей славян // Антропология и геногеография. – М., 1974. – С. 44.
# Географическая среда и биология человека. М.: Мысль, 1977.
# Адаптивные процессы в популяциях человека. М.: МГУ, 1986.
# Неолит лесной полосы Восточной Европы (антропология Сахтышских стоянок). Ред. Т. И. Алексеева. М.: Научный Мир, 1997. 191 с. (Ответственный редактор и автор 4 разделов)
# Восточные славяне. Антропология и этническая история. Ред. Т. И. Алексеева. М.: Научный Мир, 1999. 336 с. (Ответственный редактор и автор 4 разделов)
# Адаптация человека в различных экологических нишах Земли (биологические аспекты). М.: МНЭПУ, 1998. 280 с.
# Homo sungirensis. Эволюционные и экологические аспекты исследования человека верхнего палеолита. Ред. Т. И. Алексеева и Н. О. Бадер. М: Научный мир. 2000. 468 с. (Ответственный редактор и автор 4 разделов)
# [https://web.archive.org/web/20090228212835/http://www.ido.edu.ru/psychology/anthropology/ Антропология.] Онлайн учебник.

* {{БРЭ|статья=Алексеев, Валерий Павлович|id=1811460|автор=Алексеева Т. И.|том=1|страницы=459|ref=Алексеева}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* ''Арутюнов С. А.'' К юбилею Т. И. Алексеевой // Российская археология. 1998. № 4
* {{Китап|автор=[[Бужилова, Александра Петровна|Бужилова А. П.]]|заглавие=Татьяна Ивановна Алексеева (1928—2007)|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=2009|страниц=87|isbn=978-5-02-035428-9|ref=Бужилова}}

== Һылтанмалар ==

* Година Е. З. Алексеева, Татьяна Ивановна // Большая российская энциклопедия : электронная версия. — 2018. — Дата обращения: 21.02.2018.
* {{Сотрудник РАН|2215|Татьяны Ивановны Алексеевой}}
* [http://letopis.msu.ru/peoples/5575 Статья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220813205205/http://letopis.msu.ru/peoples/5575 |date=2022-08-13 }} на сайте «Летопись Московского университета»
* [http://isaran.ru/?q=ru/person&amp;guid=87C91369-0DCA-92DF-61AB-F70E0007AC5C Историческая справка] на сайте Архива РАН
* [http://gov.cap.ru/list4/publication/rec.aspx?gov_id=586&amp;pos=42&amp;id=93928 Публикация в газете «Наше слово» (Мариинско-Посадский район)]
* [https://web.archive.org/web/20131004213102/http://www.ido.rudn.ru/psychology/anthropology/biograf2.html Профиль] на сайте Института дистантного образования [[Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты|РУДН]]
* [http://isir.ras.ru/hisfotoarchive/private/gallery/msu+scienticts+in+sergey+novikov+photos.aspx?interval=1&amp;pi=6 Фотопортрет Т. И. Алексеевой] в галерее выдающихся учёных МГУ «Портрет интеллекта», созданной в 2005 г. к 250-летию университета (фото Сергея Новикова).
* [http://www.polit.ru/news/2007/06/25/alekseeva.html Некролог]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Полит.ру
* [https://web.archive.org/web/20120927205834/http://moscow-tombs.narod.ru/2007/alexeeva_ti.htm Могила В. П. и Т. И. Алексеевых]
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Рәсәй археологтары]]
[[Категория:Рәсәй этнографтары]]
[[Категория:СССР антропологтары]]
[[Категория:СССР этнографтары]]
[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Биология фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2007 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:22 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:Ҡазанда тыуғандар]]
[[Категория:1928 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>eojz79z7wg3ommbrostcc1pcr694d10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Артюр Рембо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185678</id>
    <revision>
      <id>1299566</id>
      <parentid>1287293</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T06:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27702" sha1="7y1kb0o1hj8pvmlbpa1ejt86z976a17" xml:space="preserve">{{Шәхес}}
'''Жан Николя Артюр Рембо''' ({{Lang-fr|Jean Nicolas Arthur Rimbaud}} {{Ipa|[aʁtyʁ ʁɛ̃ˈbo]}}; [[1854 йыл]]—[[1891 йыл]]) — [[Франция|француз]] шағиры.

== Биографияһы ==
Артюр Рембо 1854 йылдың 20 октябрендә Францияның төньяҡ-көнсығышында  Шарлевилдә тыуа. Фредерик Рембо (1814—1878) һәм Мари-Катрин-Витали Рембо (1825—1907) ғаиләһендә икенсе бала була{{Sfn|Lefrère|2001}}. Атаһы һөнәре буйынса хәрби, үҙенең хәрби карьераһының күп өлөшөн сит илдәрҙә үткәрә{{Sfn|Starkie|1973}}, [[Алжир]]ҙа хеҙмәт итә (1844—1850), ә 1854 йылда «император указы буйынса»{{Sfn|Lefrère|2001}}  Почётлы легион ордены менән бүләкләнә{{Sfn|Starkie|1973}} Капитан Рембо «ҡыҙыу, тыныс һәм йомарт»,{{Sfn|Starkie|1973}} оҙон мыйыҡлы һәм һаҡаллы егерь һымаҡ һүрәтләнә{{Sfn|Robb|2000}}. Әсәһе, тыумыштан Куиф, хәлле крәҫтиән ғаиләһенән булған. Малайға дүрт йәш булғанда, атаһы ғаиләһен ҡалдыра; шул ваҡыттан алып Артюрҙы әсәһе тәрбиәләй. Башланғыс белемде Рембо Шарлевиль лицейында ала. [[1870 йыл]]да тәүге шиғырын баҫтырып сығарғас, 16 йәшендә Рембо [[Франция]]ның төньяғы һәм [[Бельгия]]ның көньяғы буйлап сәйәхәткә сыға.

Ун ете йәшендә Рембо [[Париж]]да шағир Поль Верлен менән таныша һәм күпмелер ваҡыт уның яҡын дуҫы, һөйәре булып китә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/russian/news-38165145 «Пистолет, из которого был ранен Рембо, продан за 430 тысяч евро»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161201143619/http://www.bbc.com/russian/news-38165145 |date=2016-12-01 }}, BBC, 1.12.2016&lt;/ref&gt;. Верлен Рембоны Парижға саҡыра һәм уға юл хаҡын түләй.  
[[Файл:Arthur_Rimbaud_by_Vallotton.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/Arthur_Rimbaud_by_Vallotton.jpg/220px-Arthur_Rimbaud_by_Vallotton.jpg|слева|мини|Ф. Валлотон. Артюр Рембо портреты, 1898 й. тирәһе]]
Парижға килгәс, Рембо Верлендың йортонда төпләнә, әммә тиҙҙән Верлендың 17 йәшлек йөклө ҡатыны Матильда Моте тупаҫлығы һәм әшәкелеге өсөн уны ҡыуып сығара. Рембо сиратлап әҙәбиәтсе һәм тәнҡитсе Теодор Банвиль, шағир һәм шансонье Шарль Кро, композитор Жан (Эрнест) Кабане, рәссам Жан-Луи Форенда йәшәй. Верлен менән Рембо «Дрянные мальчишки» һәм «Чертыхатели» әҙәби түңәрәктәре йыйылыштарында ҡатнаша, дуҫлаша, иҫерткес эсемлектәр эсә, бәхәсләшә һәм татыулаша.

Октябрь аҙағында Рембо арҡаһында Верлендың Матильда менән тәүге ыҙғышы килеп тыуа. Рембо Моте ғаиләһенең «мещандарса мөхитен» ҡабул итмәй, ул Верленды ошо мөхиттән сығарырға тырыша.

Декабрь аҙағында «Дрянные мальчишки»ҙың сираттағы төшкө аш мәлендә  Рембо ғауға ҡуптарып, фотограф Каржды таяҡ-шпага менән еңелсә яралай; Рембо түңәрәктән ҡыуыла; Верлен уға Париждың XIV округында, Монпарнас районында  Кампань-Премьер урамында бер бүлмәне ҡуртымға ала.

Парижда Рембо Париж коммунаһы ихтилалында ҡатнаша.

1872 йылда Поль Верлен ғаиләһен ташлап китә  һәм Рембо менән [[Лондон]]ға китә. Бер аҙ шунда йәшәп, улар [[Европа]] буйлап сәйәхәт итә һәм ҡыҙыу бәхәстә абсент тәьҫире аҫтында Рембоның беләгенә атҡандан һуң, улар [[Брюссель|Брюсселдә]] айырылыша. Верлен ике йыл төрмәгә хөкөм ителә. Верлен менән айырылшҡандан һуң Рембо өйөнә, Роше фермаһына ҡайта. 

Шунан һуң Рембо 1880 йылға тиклем яҙышыуҙан туҡтай һәм донъя буйлап сәйәхәт итә. Һуңынан [[Африка|Африкала]] (башлыса [[Мысыр]] һәм [[Эфиопия|Эфиопияла]]), шулай уҡ [[Йемен]]да ул ҡәһүә, тәмләткестәр һәм тиреләр  менәнсауҙа менән шөғөлләнә. [[Эфиопия]]&lt;nowiki/&gt;ла оҙаҡ ваҡыт Харар ҡалаһында йәшәй, [[Аддис-Абеба]]ла Европа ҡоралы партияһын һатыу өсөн император Менелик Икенсегә бара&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://magazines.gorky.media/kreschatik/2021/2/rembo-v-efiopii.html|автор=Александр Рыбин|заглавие=Рембо в Эфиопии|год=2021|язык=русский|издание=журнал &quot;Крещатик&quot;|archivedate=2021-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211007021644/https://magazines.gorky.media/kreschatik/2021/2/rembo-v-efiopii.html}}&lt;/ref&gt;.

[[1891 йыл]]дың февраль айында Аденда (Йемен) Рембо уң тубығында ауыртыу һиҙә башлай. Башта артрит тип уйлай. Дауалау бер ниндәй ҙә һөҙөмтә килтермәй, һәм шул уҡ йылдың мартында ауыртыу шул тиклем көслө була, хатта ул Францияға дауаланыу өсөн юлланырға әҙерләнә. Китер алдынан Рембо [[Британия]] табиптарының береһе менән кәңәшләшә, ул Рембоға «туберкулез синовиты» тигән хата диагноз ҡуя, ашығыс аяҡтарын ампутацияларға тәҡдим итә. Рембо, финанс эштәрен яйға һалыр өсөн, Аденда 7 майға тиклем ҡала, шунан һуң L’Amazone пароходында кире Францияға 13 көнлөк сәфәргә сыға. Марселгә килеү менән уны госпиталгә («Hôpital de la Conception») һалалар, унда бер аҙнанан һуң, 27 майҙа, уң аяғын ампутациялайҙар. Операциянан һуңғы анализ уның һөйәк яман шеше, остеосаркома булыуын асыҡлай.

23 июлдән 23 авгусҡа тиклем ғаилә фермаһында ҡыҫҡа ваҡыт булғандан һуң Рембо кире Африкаға юлланырға маташа, ләкин юлда уның сәләмәтлеге шул тиклем насарая, уны шул госпиталгә алып баралар, бында уға һеңлеһе Изабель килә. Ауыртыу түҙеп торғоһоҙ була, һәм  1891 йылдың 10 ноябрендә, ул 37 йәшендә вафат була.

Рембоны, уның тыуған Шарлевиль ҡалаһында ерләйҙәр.

== Автор тере сағында баҫылып сыҡҡан әҫәрҙәре ==
[[Файл:Rimbaud_in_Harar.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Rimbaud_in_Harar.jpg/200px-Rimbaud_in_Harar.jpg|справа|мини|264x264пкс|Рембо Африкала ]]

* ([[1870 йыл|1870]]) Январь. la Revue pour tous йыйынтығында «Подарки сирот к Новому году» 
* Август. La Charge йыйынтығында «Три поцелуя» («Первый вечер») 
* ([[1872 йыл|1872]]) Сентябрь. «Вороны»  La Renaissance littérature et artistique йыйынтығында 
* ([[1873 йыл|1873]]) Октябрь. «Одно лето в аду» / ''Une Saison en Enfer''
* ([[1878 йыл|1878]]) Январь. «Маленькие бедняки» («Заворожённые») The Gentle-man’s Magazine йыйынтығында
* ([[1882 йыл|1882]]) Июнь. «Искательницы вшей» — Champsaur, Dinah Samuel ике дүртюллыҡ; 1889 йылдың сентябрендә яңынан нәшер ителә 
* ([[1883 йыл|1883]]) Октябрь. «Сидящие», «Пьяный корабль», «Искательницы вшей», «Заворожённые», «Вечерняя молитва», «Гласные», «Вечность» фрагменттары, «Париж заселяется вновь», шулай уҡ «Первые причастия»  Верлен тарафынан Lutèce йыйынтығында баҫылып сыға.
* ([[1884 йыл|1884]]) Апрель. Һанап кителгән шиғырҙар Верлен тарафынан  Les Poètes mauditis («Проклятые поэты») йыйынтығында баҫтырып сығарылған. 
* ([[1886 йыл|1886]]) Апрель. La Vogue йыйынтығында «Первые причастия» 
* Май-июнь. «Озарения», La Vogue һуңғы шиғырҙанынан ҡайһы берҙәрен индереп. Шулай уҡ айырым баҫылған
* ([[1888 йыл|1888]]) Июнь. «Шкаф», «Уснувший в ложбине» һәм «Заворожённые» Poètes lyriques français du XIXe siècle (Антология Лемерра)
* Октябрь. «Украденное сердце» фрагментын өҫтәп һәм «Голова фавна» шиғыры менән «Проклятые поэты» йыйынтығын яңынан нәшер итеү
* ([[1889 йыл|1889]]) Февраль-январь. La Revue indépendante йыйынтығында «За музыкой», «Богема», «Зло», «Предчувствие»  
* ([[1890 йыл|1890]]) Февраль.  Le Petit Ardennais йыйынтығында «Шкаф» һәм «Предчувствие» 
* Март.Мопассан китабында  «Гласные» «Бродячая жизнь» һәм La revue d’aujourd’hui «В зелёном кабаре» 
* Май. «Шкаф», «Предчувствие»  La Plume йыйынтығында (Le Petit Ardennais яңынан баҫылған)
* Сентябрь. La Vogue йыйынтығында «Парижская оргия, или Париж заселяется вновь» 
* ([[1891 йыл|1891]]) Ноябрь. Mercure de France йыйынтығында «Бал повешенных», «Венера Анадиомена» 

== Рембо хәҙерге мәҙәниәттә ==
XX быуатта Рембо  мираҫы бәхәс предметы була. Рембоның француз шиғриәтендә  танылған эйәрсендәре Гий Аполлинер һәм Поль Элюар булып тора. Рембоның донъяға ҡарашы һәм шиғриәте [[Генри Миллер]]ҙың ижадына йоғонто яһай, ул үҙенең рухи туғанлығын «Время убийц» эссеһында сағылдыра. 

Артюр Рембо [[XX быуат]]тың икенсе яртыһында киң популярлыҡ яулай. Уның образы [[кинематограф]]та бер нисә тапҡыр файҙаланыла. Кристофер Хэмптондың пьесаһы буйынса төшөрөлгән Агнешка Холландтың «Полное затмение» (1995) фильмы киң танылыу яулай, унда шағир ролен [[:ru:Ди_Каприо,_Леонардо|Леонардо Ди Каприо]] (фильм Рембо образының тарихи дөрөҫлөгөнә дәғүә итмәй), шулай уҡ  Верлен ролен Дэвид Тьюлис башҡара.

Дэвид Моррелл Джон Рэмбоны булдырғанда Рембо образы менән илһамлана. Автор «Первая кровь» китабының инеш һүҙендә Артюр Рембоны телгә ала, ул Морреллға үҙенең фамилияһының ҡатмарлы булыуы һәм уның яңғырашы менән яҙылышының тап килмәүе менән хәтерҙә ҡала. «Франция авторының һәм алманың исеме тап килде, мин бында көс шаңдауын тойҙом», - тип яҙа Моррелл.&lt;ref&gt;David Morrell, First Blood, Introduction&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ ул, Артюр Рембоның иң билдәле әҫәре «Одно лето в аду» (Une Saison en Enfer),  тип атала, Исеме Вьетнам әсирлегендә Джон Рэмбо тарафынан кисерелгән ғазаптар өсөн яраҡлы метафора була,- тип өҫтәй&lt;ref name=&quot;dmfaq&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110124180941/http://davidmorrell.net/faq.cfm?frompage=1&amp;StartRow=3&amp;maxrows=2 David Morrell FAQ: Where did you come up with the name Rambo?]&lt;/ref&gt;.

Артюр Рембоға арналған һәм Жан-Робер Ипустеги тарафынан башҡарылған президент [[Франсуа Миттеран]] заказы буйынса скульптура композицияһы — «Путник в башмаках, взлетевших кверху»({{lang-fr|l’Homme aux semelles devant}}), 1985 йылда Арсенал китапхана бинаһы алдында, [[Париж]]да, Сюлли урамында ҡуйыла. Скульптура исемендә Поль Верлендың Артюр Рембоға биргән ҡушаматы — «Путник в башмаках, подбитых ветром» ({{Lang-fr|l’Homme aux semelles de vent}})&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=|url=http://espritdescalier.de/blog/category/denkmale/|title=Rimbaud – L’homme aux semelles devant / de vent|publisher=// espritdescalier.de|accessdate=2012-01-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/65QJ8lwYM?url=http://espritdescalier.de/blog/category/denkmale/#|archivedate=2012-02-13|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120420205446/http://espritdescalier.de/blog/category/denkmale/ |date=2012-04-20 }}{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.
1991 йылда режиссёр Ришар Диндоның ''Arthur Rimbaud — Une biographie'' фильмы сыға. Фильмда актёрҙар Бернар Блош, Кристиана Коэнди, Мадлен Мари, Альбер Дельпи, Жан Дотремай, Бернар Фрейд, Ханс-Рудольф Тверенболд, Жак Боннаффе (тауыш) төшә.

Рембоның ижады шағирә һәм йырсы Патти Смитҡа ныҡ йоғонто яһай, һәм үҙ эштәрендә ул уның цитаталарын бер нисә тапҡыр телгә ала.

Юрий Соповтың «Артюр Рембо» (1919) поэмаһы.

[[Жан-Поль Сартр]]ҙың «Детство хозяина» әҫәрендә төп герой үҙен Рембо менән сағыштыра — «Үҙ-үҙеңде егерме йәшеңдә үлтерергә кәрәк ине», хәҙер Люсьен көҙгөгә йыш ҡарай һәм аҡрынлап үҙенең килбәтһеҙ йәш һомғоллоғона һоҡланырға өйрәнә. «Мин Рембо» — тип уйлай ул, кистәрен йомшаҡ хәрәкәттәр менән кейемдәрен һалып, һәм үҙенең, үтә матур сәскә кеүек, ғүмере ҡыҫҡа һәм фажиғәле булыуына ышана башлай»

[[Высоцкий Владимир Семёнович|Владимир Высоцкий]] шағирҙың исемен үҙенең «О фатальның датах и цифрах» шиғырында телгә ала.

Рембо шиғырҙары китабын «Теорема» кинофильмының төп персонажы Пьера Паоло Пазолини уҡый. 

Павел Кашиндың «Талисман» альбомында Рембоның шулай уҡ исемле шиғыры буйынса башҡарыусының авторлыҡ тәржемәһендә «Пьяный корабль» йыры бар&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://radiola.audio/pavel-kashin-talisman-2017/ |title=Павел Кашин — Талисман (2017). |accessdate=2017-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170706194851/https://radiola.audio/pavel-kashin-talisman-2017/ |archivedate=2017-07-06 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706194851/https://radiola.audio/pavel-kashin-talisman-2017/ |date=2017-07-06 }}&lt;/ref&gt;.

Артюр Рембоға Олег Митяев «Шарлевиль» йырын бағышлай (1991)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mityaev.ru/songs/311-sharlevil-(1991)|title=Шарлевиль Официальный сайт Олега Митяева|website=mityaev.ru|access-date=2022-01-04|archive-date=2022-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104151943/https://mityaev.ru/songs/311-sharlevil-(1991)|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2004 йылда танылған немец рәссамы-концептуалисы Оттмар Хёрль француз шағирының 150 йыллығы уңайынан Рембо ҡалаһының майҙанына уға арналған 800 скульптура ҡуя&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ardennes-culture.net/Rimbaud/modernite/800Bustes/800bustes.html |title=800 bustes disposés par Ottmar Hörl |website=Ardennes-culture.net |accessdate=2018-01-30 |archive-date=2018-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180131200629/http://www.ardennes-culture.net/Rimbaud/modernite/800Bustes/800bustes.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

2015 йылда «Артюр Рембо, роман с Хараром / Rimbaud, le roman de Harar» (реж. Жан-Мишель Джиан / Jean-Michel Djian)  документаль фильм сыға. 

Артюр Рембо «Проза бродячих псов» аниме һәм мангала персонаждарҙың береһе өсөн прототип булып тора.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{Refbegin|2}}
;На русском языке
* Миллер Г. [[Время убийц (эссе)|Время убийц]]. / Азбука-классика, 2005.
* ''Карре Ж.'' Жизнь и приключения Жана-Артура Рембо. / Пер. с фр. — СПб: Петербург — XXI век; Лань, 1994. (романизированная биография)
* ''Мурашкинцева Е. Д.'' Верлен. Рембо. — М.: ОЛМА-Пресс, 2001. — 352 с.
* ''Птифис П.'' Артюр Рембо. / Пер. с фр. (Серия «ЖЗЛ»). — М.: Молодая гвардия, 2000. — 408 с.
* ''Виль Р.'' Дневники Артюра Рембо. — Берлин: NG Verlag, 2013. — 156 с.
* ''Жан Батист Баронян'' Артюр Рембо. / Пер. с фр. (Серия «ЖЗЛ»). — М.: Молодая гвардия, 2013. — 272 с
* ''Рембо А.'' Поэтические произведения в стихах и прозе. / Пред. Л. Г. Андреева, комм. М. В. Толмачёва. — М.: Радуга, 1988. (подробный комментарий к стихотворениям)
* ''Обломиевский Д. Д.'' Артюр Рембо. // Французский символизм. — М.: Наука, 1973. — С. 183—227.
* ''Степанов Ю. С.'' Семантика «цветного сонета» Артюра Рембо. // Известия АН СССР. Сер. лит. и яз. — М.: 1984. — т.43. — № 4. — С. 341—347.
* ''Горбовская С. Г.'' Анализ флорообразов в поэме А.Рембо «Что говорят поэту о цветах» // European Social Science Journal. 2014. № 11-1 (50). С. 109—116.
* ''Васильев И. Е., Комаров К. М.'' [[Маяковский, Владимир Владимирович|Маяковский]] и Рембо (к проблеме типологических схождений) // Вестник Курганского государственного университета. Серия: Гуманитарные науки. 2008. № 14. С. 18-21.
* ''Журбин А. А.'' Рембо — [[Губанов, Леонид Георгиевич|Губанов]]: сравнительная характеристика художественного метода // Геология, география и глобальная энергия. 2006. № 6. С. 174—179.
* ''Найман Е. А.'' Неожиданная встреча: [[Кант, Иммануил|Кант]] и Рембо // Вестник Томского государственного университета. 1999. № 267. С. 29-30.
* ''Ворожихина К. В.'' «Странствия по душам» [[Фондан, Бенжамен|Бенджамена Фондана]]: Артюр Рембо // Философские науки. 2015. № 9. С. 116—122.
* ''Полещук П. О.'' Концепция «нового человека» в творчестве Артюра Рембо и русских футуристов //В сборнике: Русский язык, литература и культура в пространстве АТР Материалы международного форума. 2016. С. 302—305.
* ''Компарелли Р.'' [[Поплавский, Борис Юлианович|Б.Поплавский]] и А. Рембо: проблема поэтического диалога // Вестник Томского государственного университета. 2015. № 394. С. 30-34.
* ''Токарев Д. В.'' Озарения Безобразова ([[Поплавский, Борис Юлианович|Б.Поплавский]] и А.Рембо) // Русская литература. 2010. № 2. С. 15-31.
* ''Нефёдова Л. К.'' Онтология поэтического слова Артюра Рембо. Москва, 2011. −2-е издание, стереотипное. −130 с. ISBN 978-5-9765-1207-8
* Рембо А. Стихи; «Последние стихотворения»; «Озарения»; «Одно лето в аду». / Пер. с фр. М.Кудинова. — М., «Наука», 1982 (серия «[[Литературные памятники]]»).
* Рембо А. Стихотворения. Серия «Билингва». М., [[Текст (издательство)|Текст]], 2011.

;На других языках
* {{Citation|title=Rimbaud: Œuvres complètes|year=1999|location=Paris|publisher=Pléiade (Éditions Gallimard)|editor-last=Adam|editor-first=Antoine|isbn=978-2070104765}}
* {{Citation|title=Œuvres de Rimbaud|year=1991|doi=Guyaux|location=Paris|publisher=Classiques Garnier|isbn=2-04-017399-4}}
* {{Citation|first1=Bernard|title=Reviens, reviens, cher ami. Rimbaud – Verlaine. L'Affaire de Bruxelles|year=2006|location=Paris|publisher=Éditions Calmann-Lévy|isbn=978-2702137215}}
* {{Citation|title=Rimbaud: Œuvres complètes|year=2004|location=Paris|publisher=Le Livre de Poche|editor-last=Brunel|editor-first=Pierre|isbn=978-2253131212}}
* {{Citation|first1=Ernest|title=Delahaye, témoin de Rimbaud|year=1974|author=Ernest Delahaye|location=Geneva|publisher=La Baconnière|isbn=978-2825200711}}
* {{Citation|title=Rimbaud, Complete Works, Selected Letters|year=2005|doi=Whidden|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-71977-4}}
* {{Citation|first1=Jean-Jacques|title=Arthur Rimbaud|year=2001|location=Paris|publisher=Fayard|isbn=978-2-213-60691-0}}
* {{Citation|first1=Graham|title=Rimbaud|year=2000|author=Graham Robb|location=New York|publisher=W.W. Norton &amp; Co|isbn=978-0330482820}}
* {{Citation|first1=Enid|title=Arthur Rimbaud|year=1973|author=Enid Starkie|location=London|publisher=Faber and Faber|isbn=0-571-10440-1}}
{{Refend}}

== Һылтанмалар ==

* {{ЖЗ|http://magazines.russ.ru/authors/r/rembo/|title=Артюр Рембо}}
* [http://www.krugosvet.ru/articles/113/1011325/1011325a1.htm Биография Артюра Рембо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302060006/http://www.krugosvet.ru/articles/113/1011325/1011325a1.htm |date=2009-03-02 }} на сайте «Кругосвет»
* [https://web.archive.org/web/20060212120609/http://www.mairie-charlevillemezieres.fr/htm/visite/museerimbaud.htm Музей Рембо в Шарлевиле]{{Fr icon}}
* [http://www.poetes.com/rimbaud/index.php Артюр Рембо. Избранные произведения]{{Fr icon}}
* [https://web.archive.org/web/20060405062349/http://www.mag4.net/Rimbaud/index.html Биография и поэзия]{{Fr icon}}{{Ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20060511204624/http://www.biblioweb.org/-RIMBAUD-Arthur-.html Биография, библиография, критика]{{Fr icon}}
* &quot;[https://magazines.gorky.media/kreschatik/2021/2/rembo-v-efiopii.html Рембо в Эфиопии]&quot;, рассказ (рус.)
* &quot;[http://primuzee.ru/news/571 Путешествие в Абиссинию и Харар]&quot;, Артюр Рембо (рус.)
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:XIX быуат шағирҙары]]
[[Категория:Франция шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1891 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:10 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1854 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>7y1kb0o1hj8pvmlbpa1ejt86z976a17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әтрап</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187904</id>
    <revision>
      <id>1299510</id>
      <parentid>1207254</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T14:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3050" sha1="gytlp26oc4mugh2pxh2mlstcoymw4i5" xml:space="preserve">'''Әтрап''' ({{Lang-tk|Etrap}}, {{Lang-ru|район, округ}}) — [[Төркмәнстан]]дың хәҙерге [[Административ-территориаль берәмек|административ-территориаль берәмегенең]] икенсе рәттәге территориаль берәмеге. [[Рәсәй]]ҙәге [[район]] аналогы.

== Тасуирламаһы ==
Төркмәнстан виләйәттәре әтраптарға бүленә, был элекке [[Төркмән Совет Социалистик Республикаһы|Төркмән ССР-ы]] өлкәләренең райондарға бүленешенә тап килә. Шулай уҡ Төркмәнстандың баш ҡалаһы — [[Ашхабад]] -  бер нисә ҡала әтраптарына бүленә. 

2016 йылдың 1 февраленә ҡарата Төркмәнстанда 50 әтрап, ҡалаларҙа 8 әтрап һәм әтрап хоҡуҡтары булған 15 ҡала була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|часть=әтрапские казыеты и казыеты городов с правами әтрапа|ссылка часть=https://books.google.kz/books?id=ihAlEAAAQBAJ&amp;pg=PT224|заглавие=Судебные системы Европы и Евразии|ссылка=https://books.google.kz/books?id=ihAlEAAAQBAJ|викитека=|ответственный=Под ред. [[Курбанов, Рашад Афатович|Р. А. Курбанова]], [[Гурбанов, Рамин Афад оглы|Р. А. Гурбанова]]|издание=Научно-энциклопедическое издание|место=|издательство=«Проспект»|год=2019|том=3. Евразия|страницы=224|страниц=422|серия=|isbn=5392291821|тираж=}}&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы ==
Әтрап һүҙе төркмән теленә [[ғәрәп теле]]нән ингән. [[Башҡорт теле]]ндә лә, төркмәндәрҙәге кеүек үк,&quot;тирә-яҡ, урата&quot; тигәнде аңлатҡан &quot;әтраф&quot; һүҙе бар &lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 861 бит; 758-се бит
&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* [https://web.archive.org/web/20120614082154/http://www.turkmenistan.gov.tm/_ru/laws/?laws=01fa Төркмәнстандың 2009 йылдың 18 апрелендәге законы] »Төркмәнстандың административ-территориаль ҡоролошо мәсьәләләрен хәл итеү тәртибе, дәүләт предприятиелары, ойошмалары, учреждениелары һәм башҡа объекттарға исем биреү һәм исем биреү тураһында&quot;.
[[Категория:Төркмәнстан административ бүленеше]]</text>
      <sha1>gytlp26oc4mugh2pxh2mlstcoymw4i5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әзербайжанда ислам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187923</id>
    <revision>
      <id>1299500</id>
      <parentid>1270741</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T12:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9284" sha1="mdtm09h0n0lnvkvfmsohdfb1l2wsctp" xml:space="preserve">[[Файл:View_of_Baku,_2004_(2).jpg|мини|300x300пкс|[[Баҡы]] мәсете күренеше менән панорама ]]
[[Әзербайжан]] халҡының күпселеге [[Ислам]] динен тота; Pew Research тикшеренеү үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, 2009 йылда ил халҡының яҡынса 99,2 проценты мосолман булған&lt;ref name=&quot;Pew Research&quot;&gt;{{Cite web|url=http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf|title=MAPPING THE GLOBAL MUSLIM POPULATION. A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population|publisher=Pew Research Center|date=2009-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/616xxgRkv?url=http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519092435/http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf |date=2011-05-19 }}&lt;/ref&gt;, Кавказ мосолмандар идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, шуларҙың мосолман динен тотоусы 85 % — [[шиғыйҙар]] ([[Жәғәфәри мәҙһәб]]), ҡалған 15 % -ын сөнниҙәр (башлыса [[Шәфиғи мәҙһәб]]) тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_en/atr_din.pdf|title=Religion|publisher=Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan — Presidential Library|date=|archiveurl=https://www.webcitation.org/616xyRI4u?url=http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_en/atr_din.pdf|archivedate=2011-08-21}} Религия. Управление делами Президента Азербайджанской Республики — Президентская библиотека&lt;/ref&gt;.


{{Bar box|title=Әзербайжанда Ислам|left1=Ислам|right1=Процент|float=right|bars={{bar percent|[[Шиғыйҙар]] |lightgreen|85}}
{{bar percent|[[Сөнниҙәр]] |green|15}}}}

== Тарихы ==
Хәҙерге Әзербайжан биләмәһенә [[ислам]] VII быуат уртаһында ғәрәптәр Кавказ аръяғына баҫып ингән ваҡытта үтеп инә. [[Ғүмәр ибн әл-Хәттаб]] хәлифә заманында ғәрәптәр 642 йылда [[Иран Әзербайжаны]] яғынан Фарсы Әрмәнстанының [[Нахичевань]] өлкәһенә һөжүм итә, уны ала һәм талай. Ир-аттың күптәрен үлтергәндәр, ә башҡаларын, ҡатындары һәм балалары менән бергә Джульфин кисеүе аша Аракс аръяғына сығарып, әсирлеккә алып киткәндәр. Ғәрәп тарихсыһы әл-Бәләҙири хәбәр итеүенсә, 654 йылда [[Усман ибн Әффан]] хәлифәнең бойороғо буйынса ғәрәп полководецы Сәлмән ибн Рабиға әл Бәхили бик күп төбәктәрҙе яулап ала.

[[Файл:Shemakha_Juma_Mosque_after_1902_earthquake_(2).jpg|мини|280x280пкс|[[Шемаха йома мәсете|VIII быуаттың йома мәсете]] емереклектәре. [[Шәмәхә (Әзербайжан)|Шәмәхә]]. 1902 йыл]]

=== Хижәп йөрөтөү тирәләй конфликт ===
[[2010 йыл]]дың 9 декабренда  Әзербайжандың мәғариф министры Мисир Мәрҙәнов урта мәктәп уҡыусылары мәктәпкә хижәп кейеп йөрөргә тейеш түгел тип иғлан итә&lt;ref&gt;
{{Cite news|title=Власти не боятся иранского аятоллу|publisher=Zerkalo.az|url=http://www.zerkalo.az/2011-01-06/short-news/15813-Xidjab-ayatollah-misirmardanov/print|date=2011-01-06|author=Р.Рустамов}}{{Недоступная ссылка|accessdate=Апрель 2019|fix-attempted=InternetArchiveBot}}
&lt;/ref&gt;. Мәғариф министры аңлатыуынса, ''«мәктәптәрҙә кейем-һалым буйынса аныҡ билдәләнгән ил закондары  бар»''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Баку произошли столкновения между верующими и полицией|publisher=ИА REGNUM|url=https://regnum.ru/news/1355475.html|date=2010-12-10|accessdate=2020-04-27|archivedate=2015-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151024225138/http://www.regnum.ru/news/1355475.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024225138/http://www.regnum.ru/news/1355475.html |date=2015-10-24 }}&lt;/ref&gt;. Әммә был диндарҙар араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра һәм хижәбты яҡлап ҡаршылыҡ акцияларына килтерә.''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Иран: декабрь 2010 г. Военно-политическая ситуация|publisher=Институт Ближнего Востока|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/01-02-11.htm|author=В.И.Сажин|accessdate=2012-02-15|archivedate=2011-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111123143015/http://iimes.ru/rus/stat/2011/01-02-11.htm}}&lt;/ref&gt;.

[[2011 йыл]]дың 2 ғинуарында Әзербайжан Ислам Партияһы лидеры Мөвсүм Самедов мәктәптә хижәп йөрөтөүҙе тыйыуға ҡәтғи ҡаршы сыға һәм властарҙың сәйәсәтен тәнҡитләй, &quot;әзербайжан халҡы күтәрелергә һәм деспотик режимға нөктә ҡуйырға тейеш&quot; тип иғлан итә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Председатель Исламской партии ответил на вопросы на суде|publisher=echo-az.com|url=http://www.echo-az.com/index.php?aid=14384|date=2011-01-06|author=Б. Сафаров|archive-url=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111215195005/http://echo-az.com/index.php?aid=14384|archivedate=2011-12-15}}&lt;/ref&gt;. Бер нисә көндән һуң ул һәм тағы бер нисә партия ағзаһы башта хулиганлыҡта ғәйепләнеп, ҡулға алына, ә һуңынан теракт әҙерләүҙә, законһыҙ ҡорал һәм шартлатҡыс матдәләр һаҡлауҙа, шулай уҡ власты көсләп тартып алырға йыйыныуҙа ғәйепләнә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Лидера Исламской партии Азербайджана обвинили в подготовке переворота|publisher=&quot;Лента.Ру&quot;|url=https://lenta.ru/news/2011/01/21/arrest/|date=2011-01-21|accessdate=2020-04-27|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305042954/http://lenta.ru/news/2011/01/21/arrest/}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылдың октябрендә суд ИПА-ның ете ағзаһын, шул иҫәптән партия рәйесен дә, төрлө сроктарға-10 йылдан 12 йылға тиклем иректән мәхрүм итә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Вынесен приговор членам Исламской партии Азербайджана|publisher=Агентство Международной информации TREND|url=http://www.trend.az/news/society/1941923.html|date=2011-10-07|accessdate=2012-02-15|archivedate=2012-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120114054024/http://www.trend.az/news/society/1941923.html}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
=== Сығанаҡтар ===

== Һылтанмалар ==
* [http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_ru/atr_din.pdf Әзербайжанда ислам. Әзербайжан республикаһы президенты эштәре Идаралығы Президент китапханаһы материалдары]
* [http://alizadeh.narod.ru/article/azerbaycan/1.html Әзербайжанда исламдың таралыуы һәм үҫеше (ҡыҫҡаса тарихи-мәҙәни күҙәтеү)]
* [http://www.azeri.ru/az/religiya/400/ Әзербайжанда дин]
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4413000/4413192.stm Әзербайжанда ислам факторы]
* [https://web.archive.org/web/20121225104558/http://ru.salamnews.org/ru/news/read/34919/v-azerbaydane-populyarni-filmi-muxtarname-i-xazrati-yusifnbsp Әзербайжанда «Мөхтәрнамә» һәм&quot;Хәҙрәти Йософ &quot; фильмдары популяр]
* [https://web.archive.org/web/20120812204856/http://sattarov.com/44654.html Islam, State, and Society in Independent Azerbaijan. Between Historical Legacy and Post-Soviet Reality — with special reference to Baku and its environs, Rufat Sattarov, Reichert Verlag, Wiesbaden, 2009] ISBN 978-3-89500-692-0

{{Европа по темам 2|ислам|Ислам|цвет=Ислам|Ватикан=1}}
{{Азия по темам 2|ислам|Ислам|цвет=Ислам}}
[[Категория:Әзербайжанда ислам]]</text>
      <sha1>mdtm09h0n0lnvkvfmsohdfb1l2wsctp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кахит Нериман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190153</id>
    <revision>
      <id>1299559</id>
      <parentid>1228557</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T05:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36034-52</username>
        <id>48140</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1299559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5911" sha1="pavxqzuc2o8o99e41ta8f5q7vyku16i" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Нериман Джахит''' (төр. Neriman Cahit; [[1937 йыл]]да тыуған, Крини ауылында, [[Кипр Республикаһы|Кипр]]) [[Кипр төрөктәре|төрөк-кипр]] шағирәһе һәм [[Әҙип|яҙыусыһы]], [[Педагогика|педагог]], йәмәғәт эшмәкәре. Төрөк-кипр шиғриәтенең төп фигураһы һәм төрөк милләтле Кипр ҡатын-ҡыҙҙарының хоҡуҡтарын әүҙем яҡлаусы булараҡ билдәле&lt;ref name=&quot;siir&quot;&gt;Turan, Metin. [http://turkoloji.cu.edu.tr/YENI%20TURK%20EDEBIYATI/metin_turan_cagdas_kibris_turk_siiri_egilimler.pdf Çağdaş Kıbrıs Türk Şiirinde Eğilimler/ Yönelimler] (Çukurova University) Retrieved on 26 January 2015.&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
1937 йылда Крини ауылында тыуа. Ғаиләләге өс ҡыҙ бала араһында ул иң өлкәне була, өс йыл үҙ ауылының башланғыс мәктәбенә йөрөй. Ата-әсәһе, яҡшыраҡ белем бирергә теләп, уны [[Никосия]]ла Мостафа [[Мостафа Кәмал Ататөрк|Кәмал]] Ататөрк исемендәге башланғыс мәктәпкә күсерә&lt;ref name=&quot;erguclu&quot;&gt;{{Cite web|last1=Ergüçlü|first1=Süleyman|title=Neriman Cahit|url=http://www.erguclu.eu/yasaminicinden/nerimancahit.htm|publisher=erguclu.eu|accessdate=25 January 2015}}&lt;/ref&gt;.

Һуңынан ҡыҙҙар өсөн асылған Виктория урта мәктәбендә уҡый. Мәктәпте тамамлағас, Педагогия колледжына уҡырға инә, әммә шул ваҡытта Кипрҙа грек һәм төрөк общиналары араһында низағтар башланыу сәбәпле, төрөк-киприоттар өсөн махсус рәүештә яңыраҡ ойошторолған педагогия колледжын күсергә мәжбүр була.

Уның тәүге шиғырҙары лирикаға ҡорола, әммә ваҡыт үтеү менән уның ижадында киҫкен социаль проблемаларға ла иғтибар бүленә башлай.

Үҙенең тәүге шиғырҙарын 1960 йылдарҙа ирҙәр псевдонимы аҫтында баҫтырып сығара, сөнки уның ғаиләһе Неримандың шиғриәт менән шөғөлләнеү ынтылышын хупламай. Үҙенең шиғырҙарында ул уҡытыусы булып эшләгән ауылдарҙа төрөк ҡатын-ҡыҙ-киприоттарының ауыр хәлен сағылдыра.

Үҙенең бөтә педагогик эшмәкәрлеге дауамында уның мәҡәләләре, шиғырҙары, тикшеренеүҙәре һәм интервьюлары төрөк-кипр гәзиттәрендә баҫыла. Ул Кипрҙа төрөк милләтле ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлаусыларҙың береһе булып һанала.

Уның беренсе китабы («К.Ö.S. Mücadele Tarihi» (KTÖS көрәше тарихы) 1987 йылда баҫылып сыға, унан һуң 1988 йылда тәүге шиғырҙар йыйынтығы баҫыла. Уның төрөк-кипр ҡатын-ҡыҙҙары проблемаларына арналған китабы 1989 йылда донъя күрә&lt;ref name=&quot;turk&quot;&gt;{{Cite web|title=Neriman Cahit|url=http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/Eklenti/11549,nerimancahitpdf.pdf?0|publisher=Turkish Ministry of Culture and Tourism|accessdate=25 January 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304090516/http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/Eklenti/11549,nerimancahitpdf.pdf?0 |date=4 March 2016 }}&lt;/ref&gt;.

Шул ваҡыттан алып ул шиғырҙары, интервьюлары, тикшеренеүҙәре һәм мәҡәләләренән торған бер нисә китап сығара. Әҫәрҙәрендә ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың Кипрҙағы һәм Никосия ҡалаларындағы хәле тураһында һөйләй.

Әҙәбиәт өлкәһендә кәмендә 15 наградаға, шул иҫәптән «Nokta» тип аталған төрөк журналы, Humanist International журналы һәм ''Халыҡ-ара''&lt;ref name=&quot;erguclu&quot;/&gt; төрки мәҙәниәте ойошмаһы наградаларына лайыҡ була&lt;ref&gt;{{Cite web|title=TÜRKSOY Press Awards|url=http://www.turksoy.org.tr/en/news/2014/03/20/turksoy_press_awards.html|publisher=TÜRKSOY|accessdate=25 January 2015|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20150125233951/http://www.turksoy.org.tr/en/news/2014/03/20/turksoy_press_awards.html |date=25 January 2015 }}&lt;/ref&gt;. Ҡатын-ҡыҙҙар тикшеренеү үҙәгенә нигеҙ һалыусы булып тора һәм әлеге ваҡытта Ҡытай-төрөк көндәлек гәзитендә ваҡытлыса мәҡәләләр яҙа.

Карьераһы дауамында киприот-төрөктәр уҡытыусылары союзында әүҙем фигура булып тора һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын, ирекле матбуғатты һәм профсоюздарҙы яҡлай&lt;ref name=&quot;erguclu&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1937 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Кипр яҙыусылары]]</text>
      <sha1>pavxqzuc2o8o99e41ta8f5q7vyku16i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200712</id>
    <revision>
      <id>1299513</id>
      <parentid>1298876</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T15:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6592" sha1="edb995o5dkz1w0y10fy23opq9gogl6h" xml:space="preserve">
{{Универсальная карточка}}'''Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов''' ([[7 февраль]], [[1837 йыл|1837]], [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]]&lt;ref name=&quot;nik&quot;&gt;Рауф Гизатуллин. [https://up74.ru/articles/obshchestvo/92902/ Троицкому ахуну покровительствовал сам император Николай II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923185312/https://up74.ru/articles/obshchestvo/92902/|date=2020-09-23}} — [[Южноуральская Панорама]], 13 марта 2017&lt;/ref&gt; - [[1921 йыл|1921, шул уҡ йыл]]) — [[ислам]] ғалимы, уҡытыусы, Хәлидиә-[[Нәкышбәндийә|Нәҡишбәндийә]] [[Суфыйлыҡ|суфыйсылыҡ]] тәртибе [[Шәйех|шәйехе]].

== Биографияһы ==
Әхмәтхәжи Рахманҡолов 1837 йылдың 7 февралендә [[Ырымбур губернаһы|Оренбург губернаһының]] [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһында XVIII быуат аҙағында [[Ҡазан губернаһы|Ҡазан губернаһынан]] [[Урал аръяғы|Урал аръяғына]] күсеп киткән башҡорттар ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;islamolog2&quot;&gt;[https://islamology.ru/content/%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D1%85%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B9/ Рахманкулов Ахмат-хазий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250814171942/https://islamology.ru/content/%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D1%85%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B9/|date=2025-08-14}} — Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. М.: 2006, 2018 — Исламология — первая русскоязычная электронная энциклопедия по исламу&lt;/ref&gt;.

Ул [[Йәдитселек|йәдиҙәр]] хәрәкәтендә ҡатнаша һәм тағы бер йоғонтоло Троица теологы [[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы|Зәйнулла Рәсүлевтең]] яҡын дуҫы була&lt;ref name=&quot;nik&quot;/&gt;. Рәсүлев һәм сауҙагәр Ғәбделвәли Яушев менән берлектә яңы фонетик алфавитты ҡулланып грамотаға өйрәтеүҙе ойоштора.

[[1876 йыл|1876 йылдың]] мартында Троицкиҙағы Беренсе собор мәсетенең ахуны итеп раҫлана.

1894 йылда Троицк имамы Мөхәммәт Бикмәтов менән берлектә, Әбделвәли Яушевтың матди ярҙамы менән «Мишҡәт әл-мәсәбих» («Яҡтылыҡтар урыны») хәҙистәр китабын баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;islamolog&quot;/&gt;.

1895 йылда мөфти М. Солтанов һәм Әбделвәли Яушев менән бергә Николай ул Нең корона таж кейеү тантанаһына саҡырыла. Троицкта Санкт-Петербургта һәм Чистай Россия мосолман хәрәкәтендә ҡатнашыусыларҙың кәңәшмәләрендә тәҡдим итә, унда 1905 йылда Түбәнге Новгородта үткән беренсе бөтөн рәсәй мосолман съезын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;islamolog&quot;/&gt;.

1905 йылда Анненский исемендәге «Тырышлыҡ өсөн» алтын миҙалы менән бүләкләнә.

ХХ быуат башында &quot;Дарульмоғәллимат&quot; мосолман ҡыҙҙар мәктәбендә лә уҡыта.

1921 йылда вафат була, тыуған яғындағы иҫке мосолман зыяратында ерләнә.

[[Троицк өйәҙе|Троицк районының]] Радут ауылында шәхси аҡсаһына мәсет төҙөлә, улы Хәсән имам булып китә.&lt;ref name=islamolog&gt;[https://islamology.ru/content/%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D1%85%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B9/ Рахманкулов Ахмат-хазий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250814171942/https://islamology.ru/content/%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D1%85%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B9/ |date=2025-08-14 }} — Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. М.: 2006, 2018 — Исламология — первая русскоязычная электронная энциклопедия по исламу&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы|Зәйнулла Рәсүлев]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://tatarica.org/tat/razdely/obrazovanie/sredne-specialnoe-obrazovanie/istoricheskie-obrazovatelnye-uchrezhdeniya/halidiya «Халидия» Татар энциклопедиясе] 
* Рәүф Гыйзатуллин. [https://up74.ru/articles/obshchestvo/92213/ Сәүдәгәрләр белән хаҗ. Мөселман гаилә хокукы мәсьәләләре, Троицк муллалары редакцияләгән] — Южноуральская панорама, 2017 елның 14 феврале.
* [https://troick.gov74.ru/troick/view/news.htm?id=10958959 Ахмадхаджи Абдулзахирович Рахманкулов (Ахун хазрат) (1837—1922)]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1921 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Нәҡшбәндиә]]
[[Категория:Йәдитселек]]
[[Категория:Троицкиҙа тыуғандар]]
[[Категория:1837 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>edb995o5dkz1w0y10fy23opq9gogl6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әли Әҙил шаһ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201165</id>
    <revision>
      <id>1299502</id>
      <parentid>1298175</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T13:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13181" sha1="31h8f1d2vj2otymh582mxc2bub2amik" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әҙил шаһ''', '''Әли Ҡули хан Әфшәр''' ({{Lang-az|Adil şah}} ([[1719 — 1749]]) — [[Мәшһәд]] наместнигы ([[1737 — 1747]]), Әфшәриҙәр династияһынан Ирандың икенсе шаһы ([[1747 — 1748]]), Әзербайжандың [[бәктәр бәге]], Нәдир шаһтың өлкән ағаһы&lt;ref&gt;{{cite web|url =https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B|title=  К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв.|website = |access-date = 2026-05-25|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Әҙил шаһ [[1719 йыл]]да [[Хөрәсән]] провинцияһында тыуған, Әзербайжан наместнигы һәм Фарсы шаһы [[Нәдир шаһ]]тың ағаһы Ибраһим хандың (яҡынса 1671—1738) оло улы. Әсәһе Ибраһим хандың тәүге ҡатыны, Тәүхид хан Солтан Әфшәрҙең ҡыҙы була.

[[1737 йыл]]да [[Нәдир шаһ]] үҙенең туғаны Әли Мирзаны (Әли-Ҡули хан) [[Мәшһәд]] наместнигы итеп тәғәйенләй. [[1743—1747]] йылдарҙа Әли-Ҡули хан [[Курдистан]]да зидтар, Хорезмда һәм Систанда [[үзбәктәр]] һәм [[ҡарағалпаҡтар]] ихтилалдарын баҫтырыуҙа ғәскәрҙәр менән етәкселек итә. [[1747 йыл]]дың апрелендә [[Нәдир шаһ]] бер туғанының улы Әли-Ҡули ханды Систан наместнигы итеп тәғәйенләй һәм уны шул провинциялағы ихтилалды баҫтырырға ебәрә. Әммә тиҙҙән Әли-Ҡули хан баш күтәреүселәр яғына сыға. [[1747 йыл]]дың июнендә [[Нәдир шаһ]] үҙе Систандағы ихтилалды баҫтырыу өсөн ғәскәр етәкләй. Әммә [[1747 йыл]]дың [[20 июнь|20 июнендә]] Хәбушанда ([[Хөрәсән]]) Нәдир шаһты заговорсы командирҙары үлтерә.

[[Нәдир шаһ]] үлгәндән һуң эре фарсы хәрби етәкселәре һәм вельможалары яңы шаһ һайлау өсөн йыйыла. Улар Нәдир шаһтың ир туғаны Систан наместнигы Әли Ҡули ханды һайлай. Яңы һайланған шаһ үҙ манифесында Нәдир шаһтың үҙенең бойороғо буйынса үлтерелеүе хаҡында иғлан итә. [[1747 йыл|1747 йылдың]] июлендә Әли Ҡули хан [[Исфаһан]]ға килә, унда Әҙил шаһ исеме менән тәхеткә ултыра&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B|title= Афшары|website = словари|access-date = 2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Әҙил шаһ Нәдир шаһ һалған бөтә һалымдарҙы бөтөрә һәм ағаһы тартып алған мөлкәтте кире ҡайтарырға ҡуша.

Тәхеткә дәғүә итеүселәрҙе бөтөрөү маҡсатында Әҙил шаһ Нәдир шаһтың улдарын һәм ейәндәрен үлтерергә ҡарар итә. Келатта Нәдир шаһтың оло улы һуҡыр Реза Ҡули мирза үҙенең 13 улы менән бергә үлтерелә. [[Мәшһәд]]ты Әҙил шаһ Нәдир шаһтың икенсе улы Насрулла мирзаны улдары менән бергә үлтерергә бойора. Реза Ҡули мирзаның улы 14 йәшлек Шәһрух ҡына иҫән ҡала. Нәдир шаһтың иң яҡын көрәштәштәренең күбеһе үлтерелә һәм төрмәгә ултыртыла.

[[1747 йыл]]да Нәдир шаһ вафат булғандан һуң Мазандарандағыҡаджарҙарҙың төрки ырыуы баш күтәрә. 1715—1758 йылдарҙа баш күтәреүселәргә Әстрабад, Горган, Мазандаран һәм Гилан бәктәр бәге Мөхәммәт Хәсән хан етәкселек итә. Яңы фарсы шаһы Әҙил шаһ (1747—1748) [[1758 йыл]] ғәскәр менән Мазандаранға юллана һәм ҡаджарҙар ихтилалын баҫтыра. Аға Мөхәммәт шаһ Ҡаджар, Мөхәммәт Хәсән хандың оло улы, Әҙил шаһ тарафынан әсирлеккә эләгә һәм уның бойороғо буйынса бестерелә.

Киләһе [[1748 йыл]]да Әҙил шаһтың өлкән ағаһы, [[Исфаһан]] наместнигы Ибраһим хан уға ҡаршы баш күтәрә. Әмир Аслан хан, [[Әзербайжан]] сардары, һәм Әҙил шаһтың хакимлығынан ҡәнәғәт булмаған башҡа күп фарсы сановниктары уның яғына күсә.

[[1748 йыл]]дың июнендә Иран [[Әзербайжан]]ында Саман-архы ерендә ағалы-ҡустылылар араһында хәл иткес алыш була. Яу ваҡытында Әҙил шаһтың күп һалдаттары ағаһы Ибраһим яғына сыға, ул еңеп яулай. Әҙил шаһ еңелә һәм [[Тәһран]]ға ҡаса. Ибраһим яҡлылар Әҙил шаһты әсирлеккә ала һәм һуҡыр итә. 1749 йылдың [[20 май]]ында [[Мәшһәд]]тә Әҙил шаһ үлтерелә.

== Ғәиләһе ==
Әҙил шаһ дүрт тапҡыр өйләнә. [[1736 йыл]]да Мәшһәдтә ([[Хөрәсән]]) [[Ҡазвин]] губернаторы Мирза Сәйет Мөхәммәт Али әл-Хөсәйен әл-Мәрәшиҙең ҡыҙы Зәйнәб ун-нисса Бәғүмгә өйләнгән. Икенсе никахы, 1736 йылдың декабрендә/1737 йылдың ғинуарында, Картли һәм Кахети короле Теймураз II-нең ҡыҙы грузин принцессаһы Кетеван менән була. [[1740 йыл|1740 йылдың]] октябрендә Чарджуйҙа (Бохара) өсөнсө тапҡыр Бохара ханының ҡыҙы Әбүлфейз хандың ҡыҙына өйләнгән. 1749 йылға тиклем Әҙил шаһ дүртенсе тапҡыр, Кахети короле Давид II-нең ҡыҙына өйләнгән. Әҙил шаһтың ете балаһы була (уларҙан ике улы ағаһы Нәдир шаһтың бойороғо буйынса тереләй ерләнә, ә ҡалған өсәүһен Шахрох үлтерә&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1724746|title= Али Адил-шах|website = Словари|access-date = 2026-05-26|lang = ru}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
[https://web.archive.org/web/20131021173500/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%90%D1%84%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B К. Рыжов. Все монархи мира. Мусульманский восток 15-20 вв. Афшары]

== Һылтанмалар ==
* [http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm The Afshar Dynasty]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230034306/http://www.royalark.net/Persia/afshar3.htm |date=2019-12-30 }}

{{Навигационная таблица
|имя = Иран шаһиншаһтары
|заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары
|класс_списков = hlist

|заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]]
|список1 =
* [[Бөйөк Кир II]]
* [[Камбис II]]
* [[Дарий I]]
* [[Ксеркс I]]
* [[Артаксеркс I]]
* [[Ксеркс II]]
* [[Секудиан]]
* [[Дарий II]]
* [[Артаксеркс II]]
* [[Артаксеркс III]]
* [[Арсес]]
* [[Дарий III]]

|заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]]
|список2 =
* [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]]
* [[Фраат II]]
* [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]]
* [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]]
* [[Готарз I]]
* [[Ород I]]
* [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]]
* [[Фраат III]]
* [[Ород II]]
* [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]]
* [[Пакор I]]
* [[Фраат IV]]
* [[Фраат V]]
* [[Муза Парфянская]]
* [[Ород III]]
* [[Вонон I]]
* [[Артабан III]]
* [[Тиридат III]]
* [[Вардан I]]
* [[Готарз II]]
* [[Вонон II]]
* [[Вологез I]]
* [[Вологез II]]
* [[Вологез III]]
* [[Хосрой (Ороз)]]
* [[Митридат IV]]
* [[Вологез IV]]
* [[Вологез V]]
* [[Вологез VI]]
* [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]]

|заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]]
|список3 =
* [[Ардашир Папакан]]
* [[Пероз|Пероз I]]
* [[Шапур I]]
* [[Ормизд I]]
* [[Бахрам I]]
* [[Бахрам II]]
* [[Бахрам III]]
* [[Нарсе]]
* [[Ормизд II]]
* [[Шапур II]]
* [[Арташир II]]
* [[Шапур III]]
* [[Бахрам IV]]
* [[Йездегерд I]]
* [[Бахрам V]]
* [[Йездегерд II]]
* [[Ормизд III]]
* [[Пероз]]
* [[Балаш (шахиншах)|Балаш]]
* [[Кавад I]]
* [[Замасп]]
* [[Хосров I Ануширван]]
* [[Ормизд IV]]
* [[Бахрам Чубин]]
* [[Хосров II Парвиз]]
* [[Кавад II]]
* [[Арташир III]]
* [[Фаррухан Шахрвараз]]
* [[Борандохт]]
* [[Азармедохт]]
* [[Хосров V]]
* [[Йездегерд III]]

|заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]]
|список4 =
* [[Исмәғил I]]
* [[Тахмасп I]]
* [[Исмәғил II]]
* [[Мухаммад Худабенде]]
* [[Бөйөк Ғәббәс I]]
* [[Сефи I]]
* [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]]
* [[Солейман Сефи]]
* [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]]
* [[Тахмасп II]]
* [[Ғәббәс III]]
* [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]]
* [[Сефевиды#Исмәғил III|Исмәғил III]]

|заголовок5 = [[Хотаки]]
|список5 =
* [[Мир Махмуд-шах|Мир Махмуд]]
* [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]]

|заголовок6 = [[әфшәриҙәр]]
|список6 =
* [[Надир-шах|Нәдир]]
* [[Али Адил-шах|Әли Әҙил]]
* [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]]
* [[Шахрох-шах|Шахрох]]

|заголовок7 = [[Зәндәр]]
|список7 =
* [[Али Мурад-шах|Әли Морат]]
* [[Джафар-шах|Джафар]]
* [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]]

|заголовок8 = [[Каджары (династия)|Ҡаджарҙар]]
|список8 =
* [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәт]]
* [[Фетх Али-шах|Фәтәли]]
* [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]]
* [[Насер ад-Дин Шах|Насретдин]]
* [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]]
* [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]]
* [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]]

|заголовок9 = [[Пәһләүиҙәр]]
|список9 =
* [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]]
* [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]]
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;

[[Категория:Иран хакимдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1749 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:20 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1719 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>31h8f1d2vj2otymh582mxc2bub2amik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әҡбәриә баҡсаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201238</id>
    <revision>
      <id>1299516</id>
      <parentid>1298607</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T15:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7630" sha1="3u93c9ssdekrt66jss76jasyn9xco4m" xml:space="preserve">{{Ук}}{{Всемирное наследие|1372}}
[[Файл:مجموعه_اکبریه،_مسجد_و_عمارت_و_باغ.jpg|мини|Аҡбарый баҡсаһы һәм һарай]]
'''Әҡбәриә баҡсаһы''' ({{lang-fa|باغ اکبریه}}) — [[Иран]]&lt;nowiki/&gt;да [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] объекты, Көньяҡ Хөрәсән провинцияһы, Бирдженд ҡалаһы&lt;ref name=&quot;WHS1372&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/1372 Персидский сад (1372)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129104724/https://whc.unesco.org/en/list/1372 |date=2021-11-29 }} на сайте [[Бөтә донъя мираҫы|Всемирного наследия]]&lt;/ref&gt;. 2011 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән Ирандың туғыҙ фарсы баҡсаһының береһе. Йыл һайын баса меңләгән урындағы һәм сит ил туристарын ҡабул итә. Музей һәм туризм киңлеге булараҡ файҙаланыла[[Бөтә донъя мираҫы|&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{Cite journal|last3=Russo|title=Forgotten edible heritage: the case study of the UNESCO Site of Akbarieh Garden in Iran|journal=Arboricultural Journal: The International Journal of Urban Forestry|date=2022|volume=44|issue=4|page=4|DOI=10.1080/03071375.2022.2085942|url=https://eprints.glos.ac.uk/11258/2/11258-Russo-%282022%29-Forgotten-edible-heritage.pdf|accessdate=2025-09-03|issn=2024-07-14}}&lt;/ref&gt;]]&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cite-bracket&quot;&gt;[&lt;/span&gt;2&lt;span class=&quot;cite-bracket&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.

== Тарихы ==
Был комплекстың төҙөлөшө Ҡаджарҙар осороноң башынан алып осор аҙағына тиклем һәм бер нисә этапта бара. Әкбәриә баҡсаһы 1880 йылда Ҡухистан һәм Систан хакимы Хешмәт әл-Мөлөк I тарафынан һалына. [[XX быуат]] башында, Ҡаджарҙар дәүере аҙағында, Хешмәт әл-Мөлөк I баҡсаны үҙенең рәсми резиденцияһы итеп файҙалана. 1978 йылға тиклем, Ҡухистан хөкүмәте урынлашҡан Әкбәриә баҡсаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Пәһләүиҙәр]] дәүере аҙағына тиклем урындағы хакимдар йәшәгән урын булып хеҙмәт иткән. Ул урындағы һәм сит ил ҡунаҡтары өсөн байрамдар, табындар үткәреү урыны булып хеҙмәт иткән. Торлаҡ баҡсаһы булараҡ файҙаланыуҙан тыш, унда ҡабул итеүҙәр, консуллыҡтар кеүек сит ил дипломатик миссиялары менән осрашыуҙар һәм һөйләшеүҙәр үткәреү өсөн дә файҙаланылған&lt;ref name=&quot;Journal&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Amani-Beni |first1=Majid |last2=Khalilnezhad |first2=Mohammad Reza |last3=Mahdizadeh |first3=Sara |title=Hierarchical access to the edible landscape: the Akbarieh Garden in Iran |journal=Landscape Research |date=2022 |volume=47 |issue=3 |page=336 |doi=10.1080/01426397.2021.2016667|s2cid=245465637 }}&lt;/ref&gt;.
Баҡсаның һуңғы хужаһы Әсәҙулла Әләм уны Әстән Ҡодс Рәзәүи йәмәғәт ойошмаһына васыят итеп ҡалдырған{{iw|Астан Кудс Разави||fa|آستان قدس رضوی}}. 1992 йылдан алып баҡса менән идара итеү һәм тәрбиәләү Ирандың Мәҙәни мираҫ, туризм һәм һөнәрселек министрлығы контролендә була{{iw|Министерство культурного наследия, туризма и ремёсел Ирана|Министерства культурного наследия, туризма и ремёсел Ирана|fa|وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی}}.&lt;ref name=&quot;Journal&quot; /&gt;.

== XXI быуат ==
Әле был баҡсаның һәм айырым йорттоң төрлө өлөштәрен Көньяҡ Хөрәсән мәҙәни мираҫ һәм туризм идаралығы файҙалана. Иртә ҡаджар осоронда төҙөлгән бүлек китапхана булараҡ файҙаланыла. Ҡаджар осоронда төҙөлгән үҙәк бүлек археология һәм антропология музейы булараҡ файҙаланыла&lt;ref&gt;[https://pinorest.com/mag/birjand-anthropology-museum/ «Антропологический музей Бирджанда; Путешествие в прошлое в особняке Акбарие»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250617210905/https://pinorest.com/mag/birjand-anthropology-museum/ |date=2025-06-17 }}. Журнал «Пинорест».&lt;/ref&gt;. Пәһләүи осоронда төҙөлгән өлөшө административ маҡсаттарҙа файҙаланыла, ә башҡа секциялары традицион ашхана һәм сәйхана булараҡ файҙаланыла. Был комплекстың ҡырағай йәнлектәр музейында көньяҡ Хөрәсән, бигерәк тә Бирженд ҡалаһының хайуандар донъяһының иҫ киткес, һирәк һәм ғәҙәти булмаған өлгөләре, шулай уҡ көньяҡ Хөрәсәндең иң һирәк осрай торған ҡош төрҙәре ҡуйылған. Бынан тыш, беренсе ҡатта Әкбәриә баҡсаһында урынлашҡан Археология һәм антропология музейында көньяҡ Хөрәсәндең йәшәү рәүешенә, ғөрөф-ғәҙәттәренә, шөғөлдәренә һәм һөнәрҙәренә арналған экспонаттар өлөшө ҡуйылған.

== Архитектура ==
Айырым йорттоң архитектура формаһы иран формаһында, рус архитектураһынан илһамланған, ә ислам архитектураһы менән берләшеү яңы архитектура стилен күрһәтә. Бина көҙгө залын, көмбәҙ-перголаны, кәрәҙ рәүешендәге мокарнасты һәм урындағы һәм сит ил сәйәси вәкилдәрен ҡабул итеү өсөн генә ҡулланылған тантаналы бандиҙы үҙ эсенә ала. Был тарихи ҡомартҡының архитекторы — оҫта Аллаһдад Джафари, ул уны Ҡаджар осоро башында төҙөгән.
== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Akbarieh-garden.jpg|Әҡбәриә баҡсаһы
Файл:Akbarieh-garden5.jpg|
Файл:Akbarieh Garden Axe2.jpg
Файл:Akbarieh-garden3.jpg
Файл:Recovered JPEG Digital Camera 1100.jpg
Файл:Bagh akbarie birjand.jpg
Файл:گل های باغ اکبریه.jpg
Файл:برف در صبح عمارت.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Иранда бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]</text>
      <sha1>3u93c9ssdekrt66jss76jasyn9xco4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-06-21</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201313</id>
    <revision>
      <id>1299501</id>
      <timestamp>2026-06-20T12:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Fields TR Bazar NH-181 Nilgiris Aug25 A7CR 07388-HDR.jpg</comment>
      <origin>1299501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="4737u2tguj15sgi2zbv923uevo79nnk" xml:space="preserve">Fields TR Bazar NH-181 Nilgiris Aug25 A7CR 07388-HDR.jpg</text>
      <sha1>4737u2tguj15sgi2zbv923uevo79nnk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-06-22</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201314</id>
    <revision>
      <id>1299573</id>
      <timestamp>2026-06-21T10:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Yellow-eyed Babbler in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 09.jpg</comment>
      <origin>1299573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="8jdo1ulwr0eqbpi5xhf5edsxeq5cwsz" xml:space="preserve">Yellow-eyed Babbler in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 09.jpg</text>
      <sha1>8jdo1ulwr0eqbpi5xhf5edsxeq5cwsz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-06-23</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201315</id>
    <revision>
      <id>1299574</id>
      <timestamp>2026-06-21T10:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Gazelles of Sunset.jpg</comment>
      <origin>1299574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="pdcs1rakexcwqj2fxx2pany9zwrtaaw" xml:space="preserve">Gazelles of Sunset.jpg</text>
      <sha1>pdcs1rakexcwqj2fxx2pany9zwrtaaw</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>