Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 4089 1299621 1296840 2026-06-22T09:37:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299621 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Рәсем:MontreGousset001.jpg|thumb|right]] [[Файл:AnalogClockAnimation1_2hands_1h_in_6sec.gif|thumb|Ваҡытты күҙәтеү өсөн [[хронометр]] ҡулланыла (мәҫәлән, [[сәғәт]])]] '''Ваҡыт''' — физик һәм психик процестарҙың үтеү формаһы, үҙгәреү ихтималлығы шарты<ref>{{Источник/НФЭ|Время|Смирнов А. В.|url=http://iph.ras.ru/elib/0669.html}} </ref>. [[Философия]]ның һәм [[Физика]]ның төп төшөнсәләренең береһе, бөтә объекттарҙың йәшәү оҙайлығы [[Физик дәүмәл үлсәме|үлсәме]], процестарҙа уларҙың торошо һәм процестарҙың үҙҙәренең бер-бер артлы алмашыныуы, үҙгәреүе һәм үҫеше характеристикаһы{{sfn|Матяш|с=281|2007}}, шулай уҡ берҙәм [[арауыҡ-ваҡыт]] координаталарының береһе, уның тураһында төшөнсә [[сағыштырмалыҡ теорияһы]]нда үҫешә. [[Фәлсәфә]]лә — ул [[Кире ҡайтмаҫ процесс|кире ҡайтмаҫ]] ағым (бер генә йүнәлештә — [[үткән]]дән [[хәҙерге ваҡыт]] аша [[киләсәк]]кә ағыусы)<ref>[https://web.archive.org/web/20120126072220/http://www.philosophy.nsc.ru/journals/philscience/2_03/00_NABER.htm Существует ли «стрела времени?», А. И. Гулидов, Ю. И. Наберухин]</ref>. [[Метрология]]ла — [[физик дәүмәл]], халыҡ-ара физик дәүмәлдәр системаһының ете төп дәүмәлдәренең береһе ({{lang-en|International System of Quantities}}, {{lang-fr|Système International de grandeurs}}, ISQ)<ref>{{книга|заглавие = Международный словарь по метрологии: основные и общие понятия и соответствующие термины|ответственный = Пер. с англ. и фр.|оригинал = International vocabulary of metrology — Basic and general concepts and associated terms (VIM)|ссылка = http://mathscinet.ru/slaev/records/images/SlaevChun02.pdf#page=16|издание = 2-е изд., испр|место = СПб.|издательство = НПО «Профессионал» |год = 2010 |страниц= 82|isbn = 978-5-91259-057-3}}</ref>, ә ваҡыт үлсәү берәмеге «[[секунд]]» — [[Халыҡ-ара берәмектәр системаһы]]ның (СИ) ете төп берәмегенең береһе({{lang-fr|Le Système International d’Unités, SI}}, {{lang-en|International System of Units, SI}}). == Ҡулланылған тамғалауҙар == Ваҡытты тамғалау өсөн ғәҙәттә [[латин алфавиты]]ның ''t'' символы — {{lang-la|[[wikt:tempus|tempus]]}} («ваҡыт») йәки [[грек алфавиты]]ның τ символы ҡулланыла<ref>''[[Сена, Лев Аронович|Сена Л. А.]]'' Единицы физических величин и их размерности. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1977. — С. 284.</ref>. Математик формулаларҙа йыш ҡына ваҡыт буйынса функцияның сығарылмаһы дифференцияланыусы үҙгәреүсән өҫтөндә нөктә менән тамғалана (мәҫәлән, Лагранж формулаһында <math>L(q_i, \dot q_i, t),</math> бында <math>q_i</math> — [[дөйөмләштерелгән координаталар]]). == Ваҡыт үҙенсәнлектәре == Ваҡыт үҙенең бер йүнәлешле (ҡарағыҙ: [[Стрела времени]]), бер үлсәмле булыуы, бер нисә симметрия үҙенсәнлекле булыуы менән характерлана{{sfn|Мостепаненко|с=28|1966}}. Шулай уҡ ваҡыт физик дәүмәл булараҡ ниндәйҙер [[иҫәпләү системаһы]]нда [[периодлы процестар]] менән билдәләнә, уларҙың ваҡыт шкалаһы ''тигеҙһеҙ'' ([[Ер]]ҙең [[Ҡояш]] тирәләй әйләнеү процесы йәки кеше пульсы), шулай уҡ ''тигеҙ'' булырға мөмкин. Тигеҙ эталон иҫәпләү системаһы «билдәләмә буйынса» һайлана; элегерәк, мәҫәлән, уны [[Ҡояш системаһы]]ның есемдәре хәрәкәте менән бәйләгәндәр (эфемерида ваҡыты), хәҙерге ваҡытта [[атом ваҡыты]] шулай тип һанала, ә [[секунд]] эталоны — тышҡы [[Ҡыр (физика)|ҡырҙар]] тарафынан ҡуҙғыу булмағанда, цезий-133 атомының төп торошонда ике [[Үтә йоҡа структура|үтә йоҡа]] [[Энергетик кимәл|кимәл]] араһында күсешкә ярашлы нурланыштың 9 192 631 770 периоды. Был билдәләмә — ирекле алынмаған, ә эксперименталь физика үҫешенең хәҙерге этабында кешелеккә билдәле булған иң теүәл периодик процестар менән бәйле<ref>{{книга |автор = [[Карнап, Рудольф|Рудольф Карнап]] |часть = Глава 3. Измерения и количественный язык |заглавие = Философские основания физики: Введение в философию науки |оригинал = R. Carnap. Philosophical Foundations of Physics: an introduction to the philosophy of science |ссылка = http://weknowyou.ru/lib/Book-16-28.html |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Прогресс |год = 1971 |том = |страницы = |страниц = 392 |серия = |isbn = |тираж = }}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. == Ваҡыт физикаһының хәл ителмәгән проблемалары == * Ғөмүмән ни өсөн ваҡыт [[Хәрәкәт (философия)|аға]]?{{sfn|Физика времени|с=215|1987}} * Ни өсөн ваҡыт һәр саҡ [[Ваҡыт уғы|бер йүнәлештә]] аға?{{sfn|Физика времени|с=195|1987}} * [[Хронон|Ваҡыт кванттары]] бармы?{{sfn|Физика времени|с=186|1987}} * Ни өсөн ваҡыт бер үлсәмле?{{sfn|Физика времени|с=216|1987}} * [[Эйнштейн тигеҙләмәләре]]нең ҡайһы бер сығарылыштарында [[Йомоҡ ваҡытҡа оҡшаш кәкре|Йомоҡ ваҡытҡа оҡшаш һыҙыҡтар]] бар. Моғайын, был [[дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]]нда ваҡыттың геометрик тасуирламаһының тулы булмауын һәм дөйөм сағыштырмалылыҡ теорияһын, ваҡыттың тәртип бәйләнеше булараҡ үҙсәнлектәрен биреүсе [[Топология|топологик]] аксиомалар өҫтәү кәрәклеген дәлилләйҙер<ref>''[[Чудинов, Энгельс Матвеевич|Чудинов Э. М.]]'' Теория относительности и философия. — М.: Политиздат, 1974. — С. 242.</ref>. == Ваҡыт иҫәбе == Классик, шулай уҡ релятивистик физикала ваҡытты иҫәпләү өсөн арауыҡ-ваҡыттың ваҡыт [[координата]]һы ҡулланыла (релятивистик осрағындае — шулай уҡ арауыҡ координаталары), шуның менән бергә (ғәҙәттәгесә) [[киләсәк заман]] өсөн [[ыңғай һан|«+» тамғаһы]], ә [[үткән заман]] өсөн [[тиҫкәре һан|«-» тамғаһы]] ҡулланыу ҡабул ителгән. Ләкин ваҡыт координатаһының мәғәнәһе классик һәм релятивистик осраҡта төрлөсә (ҡарағыҙ: [[Ваҡыт күсәре]]). === Астрономияла, навигацияла һәм социаль тормошта ваҡыт === {{Якорь|astro}[[Астрономия]]ла һәм [[Навигация|навигацияла]] ваҡыт Ер шарының тәүлек әйләнеше менән бәйле. Ваҡыт иҫәбе өсөн бер нисә төшөнсә ҡулланыла. * [[Урындағы ҡояш ваҡыты|Урындағы ысын ҡояш ваҡыты]] (''local apparent solar time'') — төш ваҡыты Ҡояштың урындағы меридиан аша (тәүлек хәрәкәтендә иң юғары нөктә) үтеүе буйынса билдәләнә. Башлыса, навигация һәм астрономия мәсьәләләрендә ҡулланыла. Был ҡояш сәғәте күрһәткән ваҡыт. * [[Урындағы ҡояш ваҡыты|Урындағы уртаса ҡояш ваҡыты]] (''local mean solar time'') — йыл дауамында Ҡояш саҡ ҡына тигеҙһеҙ хәрәкәт итә (айырма ±15 мин), шуға күрә шартлы рәүештә уртаса ҡояш ваҡыты менән тап килеүсе тигеҙ ағыусы ваҡыт индерелә. Был һәр географик оҙонлоҡ өсөн үҙенең үҙ ваҡыты. * [[Бөтә донъя ваҡыты]] (Гринвич ваҡыты, GMT) — башланғыс меридиандағы (Гринвич эргәһенән үтә) уртаса ҡояш ваҡыты. Аныҡ бөтә донъя ваҡыты атом сәғәттәре ярҙамында иҫәпләнә һәм UTC ({{lang-en|Universal Time Coordinated}}, [[Бөтә донъя координацияланған ваҡыт]]) тип атала. Был ваҡыт бөтә ер шары өсөн бер тигеҙ ҡабул ителгән. Астрономияла, навигацияла, космонавтикала һәм башҡаларҙа ҡулланыла. * [[Йондоҙ ваҡыты]] — яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенең өҫкө кульминацияһы буйынса билдәләнә. Астрономияла һәм навигацияла ҡулланыла. * Астрономик ваҡыт — юғарыла бөтә һанап кителгәндәр өсөн дөйөм төшөнсә. * [[Бүлкәт ваҡыты]] — Һәр тораҡ пунктта үҙ урындағы ҡояш ваҡыты булыу уңайһыҙ булғанлыҡтан, ер шары 24 [[сәғәт бүлкәте|сәғәт бүлкәтенә]] бүленгән, уның сиктәрендә ваҡыт бер үк тип иҫәпләнә, ә күрше сәғәт бүлкәтенә күсеү менән теүәл 1 сәғәткә үҙгәрә. * [[Декрет ваҡыты]] — «[[бүлкәт ваҡыты]] плюс бер сәғәт» тип ваҡыт иҫәпләү тәртибе. 1930 йылда СССР-ҙың бөтә территорияһында сәғәт уҡтары 1 сәғәткә алға күсерелә. Мәҫәлән, Мәскәү, рәсми рәүештә икенсе сәғәт бүлкәтендә урынлашһа ла, Гринвичтан +3 сәғәткә айырылған ваҡыт ҡуллана башлай. Күп йылдар дауамында СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә декрет ваҡыты төп [[гражданлыҡ ваҡыты]] булып тора. * [[Йәйге ваҡыт]] (''daylight saving time, summer time'') — сәғәт уҡтарын ваҡытлы күсереү, яҙ 1 сәғәткә алға, көҙ 1 сәғәткә артҡа. * [[Урындағы ваҡыт]] (''standard time, local standard time'') — ярашлы территория урынлашҡан [[сәғәт зонаһы]] ваҡыты. Төшөнсә Рәсәйҙә 2011 йылда ''бүлкәт ваҡыты'' һәм ''декрет ваҡыты'' төшөнсәләре урынына федераль закон менән индерелә. === Ваҡыт үлсәү берәмектәре === {{Main|Единицы измерения времени}} {| class="wikitable" |- ! Исеме !!Оҙайлығы |- | [[Гигайыл]] || 1 000 000 000 йыл (Ҡояштың һәм Ерҙең йәше яҡынса 4,5 гигайыл тәшкил итә) |- | [[Меңйыллыҡ]] (Миллениум) || 1000 йыл |- | [[Быуат]], йөҙйыллыҡ || 100 йыл |- | [[Индикт]] || 15 йыл |- | [[Унйыллыҡ]] || 10 йыл |- | [[Йыл]] || 365/366 тәүлек |- | [[Квартал (үлсәү берәмеге)|Квартал]] || 3 ай — ¹/₄ йыл |- | [[Ай]] || ≈ 3 декада — 28-31 тәүлек, ләкин йышыраҡ 30 тәүлек тип иҫәпләйҙәр |- | [[Декада]] || 10 тәүлек |- | [[Аҙна]] || 7 тәүлек |- | [[Алтыкөнлөк]] || 6 тәүлек |- | [[Бишкөнлөк]] || 5 тәүлек |- | [[тәүлек]] || аҙнаның ¹/₇-е |- | [[Сәғәт]] || тәүлектең ¹/₂₄-е |- | [[Минут]] || сәғәттең ¹/₆₀-е |- | [[Секунд]] || минуттың ¹/₆₀-е |- | [[Терция (ваҡыт берәмеге)|Терция]] || секундтың ¹/₆₀-е |- | Сантисекунд || 10⁻² секунд |- | Миллисекунд || 10⁻³ секунд (пуляның ҡыҫҡа арауыҡта хәрәкәте) |- | Микросекунд || 10⁻⁶ секунд |- | Наносекунд || 10⁻⁹ секунд (кристалдың өҫкө йөҙөндә буш урындар диффузияһы) |- | Пикосекунд || 10⁻¹² секунд (кристаллик рәшәткә тирбәлеүҙәре, химик бәйләнештәр барлыҡҡа килеү һәм өҙөлөү) |- | Фемтосекунд || 10⁻¹⁵ секунд (атомдар тирбәлеүе, ЭМ-ҡырҙың яҡтылыҡ тулҡынында тирбәлеүе) |- | Аттосекунд || 10⁻¹⁸ секунд (рентген диапазонындағы ЭМ-тирбәлеүҙәр периоды, күп электронлы атомдарҙың эске ҡатлам электрондары хәрәкәте) |- | Зептосекунд || 10⁻²¹ секунд (ядро реакциялары динамикаһы) |- | Иоктосекунд || 10⁻²⁴ секунд (тотороҡло булмаған элементар киҫәксәләрҙең барлыҡҡа килеүе/тарҡалыуы) |} ==== Геологияла ==== * [[Эон (геология)|Эон]] ({{lang-grc|αἰών}} «быуат, эпоха») [[геология|геологияла]] — барышында [[эонотема]] барлыҡҡа килгән геологик тарих ваҡыт аралығы; бер нисә [[Геологик эра|эраны]] берләштерә. * [[Геологик эра|Эра]] — [[Геохронологик шкала|геохронологик шкаланың]] бүлеге, [[Эон (геология)|эондың]] аҫинтервалы, мәҫәлән [[Кайнозой]] (кайнозой эраһы). ''Геологик эраларҙың'' күпселеге ''[[геологик период|геологик периодтар]]'' тип аталған бәләкәйерәк берәмектәргә бүленәләр. * [[Геологик дәүер|Дәүер]] — [[Геохронологик шкала|геохронологик шкала]] берәмеге, [[геологик период|геологик периодтың]] өлөшө, [[Геологик быуат|геологик быуаттарға]] бүленә. [[Стратиграфия]]ла геологик бүлеккә тап килә, йәғни геологик дәүер — ул Ерҙең палеонтологик һәм геологик тарихында, ярашлы геологик бүлек барлыҡҡа килтергән тоҡомдар ҡатламы барлыҡҡа килгән йәки ҡатлам булып ултырған ваҡыт аралығы. * [[Геологик период|Период]] — [[Геохронологик шкала|геохронологик шкаланың]] бүлеге, [[геологик эра|геологик эраның]] аҫинтервалы. * [[Геологик ярус|Быуат]] — [[стратиграфик бүлек]], [[геологик бүлек|геологик бүлеккә]]буйһонған дөйөм [[Стратиграфия|стратиграфик]] шкаланың берәмеге. [[Стратиграфик зона|Стратиграфик зоналарға]] бүленә. Бер [[геологик быуат|геологик быуат]] дауамында барлыҡҡа килгән һәм [[Ер]]ҙең геологик үҫешенең билдәле бер этабына яуап биргән [[тау тоҡомо|тау тоҡомдары]] ҡатламын берләштерә. Уның өсөн һәм тик уның өсөнгенә хас булған төрҙәр, тоҡомдар, ырыуҙар менән ҡылыҡһырлана. * [[Стратиграфия]] ({{lang-lat|stratum}} «түшәмә, ҡатлам» һәм {{lang-grc|γράφω•}} (''gráfo'') «яҙам, һыҙам, һүрәт төшөрәм» һүҙҙәренән) — [[фән]], [[геология]]ның ултырма [[Тау тоҡомо|тау тоҡомдарының]] [[Сағыштырма геологик йәше|сағыштырма геологик йәшен]] билдәләү, тоҡом ҡатламдарын айырыу һәм төрлө геологик ҡатламдарҙы корреляциялау тураһында бүлеге. Стратиграфия өсөн мәғлүмәттең төп сығанаҡтарының береһе — [[Палеонтология|палеонтологик]] билдәләүҙәр. [[Археология]]ла стратиграфия тип [[культуралы ҡатлам]]дарҙың бер-береһенә ҡарата һәм уларҙы ҡаплаусы тәбиғи тоҡомдарҙың үҙ-ара урынлашыуы атала. Был урынлашыуҙы асыҡлау табылмаларҙы даталау өсөн киҫкен әһәмиәткә эйә (''даталауҙың стратиграфик ысулы'', [[планиграфия]]). ==== Тарихта ==== * d-[[Дәүер]] ([[Яңырыу дәүере|Яңырыу]] дәүере, [[Торғонлоҡ осоро|Торғонлоҡ]] дәүере) * [[Эра]] * Период, осор * [[Быуат]] ==== Музыкала ==== {{заготовка раздела}}{{main|Метроном}}{{также|Темп (музыка)}} Музыкала такт оҙонлоғо менән ваҡыт үлсәменең абсолют берәмектәре араһында теүәл тап килеүҙе булдырыу өсөн, ғәҙәттә [[BPM (музыка)|BPM]] берәмектәрендә күрһәтелгән метроном һуғыу йышлығы ҡулланыла ала. ({{lang-en|beats per minute}} — «минутына һуғыуҙар»)<ref>[http://metronomid.ru/metronome-tempo-table/ Таблица темпов метрономов]</ref>. ==== [[Интернет]]та ==== * Бит — тәүлектең ¹/₁₀₀₀ өлөшө, йәғни 1 мин 26 сек самаһы. Был дәүмәл 1998 йылда, хронометрҙарҙың яңы серияһын рекламалау кампанияһы сиктәрендә, [[Swatch]] компанияһы тарафынан бөтә сәғәт бүлкәттәре өсөн берҙәм тәүлек ваҡытын күрһәткәндә ҡулланырға тәҡдим ителә. Исеме {{lang-en|beat}} «һуғыу, такт һәм ваҡытты һуғыу» һүҙенән ([[бит]] менән бутамаҫҡа, {{lang-en|bit}}). ==== [[Индуизм]]да ==== * [[Кальпа]] — «[[Брахма]] көнө», 4,32 миллиард йыл дауам итә һәм 1000 маха-юганан тора (4 юга буйынса периодтар). === [[Метрология]] === Ваҡыт һан яғынан ниндәйҙер һандар менән ҡылыҡһырлана. Ваҡыт аралығы тип был һүҙҙең һан мәғәнәһендә, ҡаралған мәлдәрҙә сәғәт күрһәтеүҙәренең айырмаһын аңлайҙар. Ваҡытты үлсәү өсөн хеҙмәт иткән периодик процестар барған теләһә ниндәй есем йәки есемдәр системаһы [[сәғәт]] булып хеҙмәт итә ала.<ref>''[[Сивухин, Дмитрий Васильевич|Сивухин Д. В.]]'' Общий курс физики. Механика. — М., Наука, 1979. — Тираж 50 000 экз. — с. 22</ref>. ==== Эталондар ==== * [http://www.vniiftri.ru/ Ваҡыт, йышлыҡ берәмектәренең һәм ГЭТ 1-98 милли ваҡыт шкалаһының тәүге дәүләт эталоны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402082956/https://vniiftri.ru/ |date=2022-04-02 }} — [[ВНИИФТРИ]]-ла («Бөтә Рәсәй физика-техник һәм радиотехник үлсәмдәрҙең фәнни-тикшеренеү институты»нда) һаҡлана. * [http://www.vniiftri-irk.ru/category/etalonnaya-baza/vtoricniy-etalon-vremeni-castotu-skali-vremeni/ ВЭТ 1-5 йышлыҡ һәм ваҡыт дәүләт эталонының эталон-күсермәһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181107152745/http://www.vniiftri-irk.ru/category/etalonnaya-baza/vtoricniy-etalon-vremeni-castotu-skali-vremeni/ |date=2018-11-07 }} (Иркутскиҙа ВНИИФТРИ-ҙың көнсығыш-себер филиалында урынлашҡан). * ВЭТ 1-10-82 йышлыҡ һәм ваҡыт берәмектәренең икенсе эталоны — [[СНИИМ]]-да (Себер дәүләт метрология фәнни-тикшеренеү институты) һаҡлана (Новосибирск). * Халыҡ-ара эталондар. ==== Ағымдағы ваҡытты иҫәпләү саралары (автономлы) ==== * [[Календарь (баҫма матбуғат)]] (көнлөк/йыллыҡ иҫәп). * [[Сәғәт]]. * [[Йышлыҡ стандарты]]. ==== Ваҡыт интервалдарын барлыҡҡа килтереү саралары ==== * [[Таймер]]. * [[Ҡом сәғәте]]. * [[Метроном]]. * Калибрланған [[тотҡарлыҡ һыҙығы]]. ==== Ваҡыт интервалдарын үлсәү саралары ==== Ваҡытты үлсәү өсөн составында ''Ваҡыт интервалдарын тергеҙеү саралары'' — тотороҡло [[Тактлы импульстар генераторы|импульстар генераторы]] ([[маятник]], [[Кварцлы генератор|кварцлы]] йәки башҡа генераторҙар) булған төрлө [[Калибровка|калибрланған]] [[Үлсәү приборы|приборҙар]]: * [[Секундомер]] * интервалдарҙы үлсәү блогы булған электрон-иҫәпләү [[йышлыҡ үлсәгес]]е * [[Осциллограф]] ==== Ағымдағы ваҡытты билдәләүҙең үҙәкләштерелгән ысулдары ==== * [[Теүәл ваҡыт хеҙмәте]] ярҙамында телефон буйынса. * Теүәл ваҡыттың аудио- йәки визуаль сигналдарын тапшырыусы теле- йәки радиопрограммалар. * Махсус сигналдар ҡулланып махсус радиостанциялар (мәҫәлән, [[RWM]], [[DCF77]] кеүек) аша тапшырылған теүәл ваҡыт сигналдарын ҡабул иткес буйынса. * Компьютер буйынса Интернетта махсус сервис селтәре ярҙамында һәм локаль селтәрҙәрҙә (мәҫәлән, [[NTP]] кеүек). * Ваҡытты '''[[GPS]]''' аша белергә мөмкинлек биреүсе техник саралар ярҙамында == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Этернализм]] * [[ISO 8601]] * [[Многомерное время]] * [[Управление временем]] * [[Собственное время]] * [[Динамическое время]] * [[Эфемеридное время]] * [[Система единого времени]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{книга |автор=[[Бом, Дэвид|Бом Дэвид]] |заглавие=Специальная теория относительности |место=М. |издательство=Мир |год=1967 |страниц=285 |ref=Специальная теория относительности }} * ''Бурдун Г. Д., Базакуца В. А.'' Единицы физических величин. — Харьков: Вища школа, 1984. * {{книга |автор= |часть=Время |ссылка часть=http://yunc.org/%D0%92%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F |заглавие=[[Энциклопедический словарь (Педагогика)|Энциклопедический словарь]] юного физика |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=В. А. Чуянов (сост.) |издание= |место=М. |издательство=Педагогика |год=1984 |том= |страницы=[https://archive.org/details/libgen_00167424/page/n45 43]—44 |столбцы= |страниц=352 |серия= |isbn= |doi= |тираж= |ref= }} * ''Громов М. Н.'' [http://www.drevnyaya.ru/vyp/2009_2/part1.pdf Время и его восприятие в Древней Руси] // [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]]. 2009. № 2 (36). С. 7-17. * {{ВТ-ЭСБЕ|Время, системы измерения}} * Знаки времени в славянской культуре: от барокко до авангарда. М.: Институт славяноведения РАН, 2009. * {{БРЭ |статья=Время |id=2333769 |автор=[[Кобзев, Артём Игоревич|Кобзев А. И.]] (Время в китайской культуре), [[Лысенко, Виктория Георгиевна|Лысенко В. Г.]] (Время в индийской философии), [[Гайденко, Пиама Павловна|Гайденко П. П.]] (Время в философии Нового времени) |том=6 |страницы=26—29 |ref=Кобзев, Лысенко, Гайденко }} * {{книга |автор=Кауфман У. |заглавие=Космические рубежи теории относительности |место=М. |издательство=Мир |год=1981 |страниц=352 |ref=Космические рубежи теории относительности |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/index.html }} * [[Маслов, Алексей Александрович|Маслов А. А.]] [http://ec-dejavu.ru/t-2/Time_China.html Представление о времени в Китае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124134210/http://ec-dejavu.ru/t-2/Time_China.html |date=2022-01-24 }} // [[Маслов, Алексей Александрович|Маслов А. А.]] Китай: колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала. — М.: Алетейя, 2003. — С. 9−15. * {{книга |автор=[[Мостепаненко, Александр Михайлович|Мостепаненко А. М.]], Мостепаненко М.В. |заглавие=Четырехмерность пространства и времени |место=Л. |издательство=Наука |год=1966 |страниц=189 |ref=Мостепаненко }} * {{книга |автор=Матяш Т. П. (ред.) |заглавие=Философия науки |место=Ростов на Дону |издательство=Феникс |год=2007 |страниц=441 |ref=Матяш }} * {{книга |автор=[[Неванлинна, Рольф|Неванлинна Р.]] |заглавие=Пространство, время и относительность |место=М. |издательство=Мир |год=1966 |страниц=229 |ref=Неванлинна }} * {{книга |автор=[[Пригожин, Илья Романович|Пригожин И.]], Стенгерс И. |заглавие=Время, хаос, квант. К решению парадокса времени |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2003 |страниц=240 |isbn=5-354-00268-0 |ref=Время, хаос, квант }} * {{книга |автор=[[Пригожин, Илья Романович|Пригожин И.]] |заглавие=От существующего к возникающему. Время и сложность в физических науках |место=М. |издательство=КомКнига |год=2006 |страниц=296 |isbn=5-484-00313-X |ref=От существующего к возникающему }} * {{книга |автор=[[Райхенбах, Ханс|Райхенбах Х.]] |заглавие=Философия пространства и времени |место=М. |издательство=Прогресс |год=1985 |страниц=344 |ref=Рейхенбах }} * {{книга |автор=[[Райхенбах, Ханс|Райхенбах Х.]] |заглавие=Направление времени |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2003 |страниц=360 |ISBN=5-354-00275-3 |ref=Рейхенбах }} * ''[[Ли Смолин]]''. [https://web.archive.org/web/20090223192453/http://www.chronos.msu.ru/RREPORTS/smolin_atomy/smolin_atomy.htm Атомы пространства и времени], «В мире науки», апрель 2004. * ''Яворский Б. М., Детлаф А. А.'' Справочник по физике. — М.: Наука, 1981. * {{книга |автор=Стритер Р., Вайтман А. С. |заглавие=PCT, спин и статистика и всё такое |место=М. |издательство=Наука |год=1966 |страниц=251 |ref=PCT, спин и статистика и всё такое }} * ''[[Хапаева, Дина Рафаиловна|Хапаева Д.]]'' [http://ec-dejavu.ru/t-2/Time-2.html Время собственное (Время в культуре XX—XXI вв.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325024127/http://ec-dejavu.ru/t-2/Time-2.html |date=2022-03-25 }} // Хапаева Д. Герцоги республики в эпоху переводов: Гуманитарные науки и революция понятий. — М.: [[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]], 2005. — С. 204−215. * {{книга |автор=Чернин А.Д. |заглавие=Физика времени |место=М. |издательство=Наука |год=1987 |страниц=224 |ref=Физика времени |ссылка=http://www.math.ru/lib/book/djvu/bib-kvant/kvant_59.djvu }} * ''[[Черняков, Алексей Григорьевич|Черняков А. Г.]]'' Онтология времени. Бытие и время в философии [[Аристотель|Аристотеля]], [[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерля]] и [[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггера]]. СПб.: Высшая религиозно-философская школа, 2001.- 460 с. * ''Шполянский В. А.'' Хронометрия — М.: Машиностроение, 1974. * ''Ярская-Смирнова В. Н.'' Истоки концептуализации времени в древнегреческой философии и современные направления анализа времени //Тр. Тбилис. ун-та.— Тбилиси, 1989.— Т. 292. * ''[[Марелье, Карл Йохан|Masreliez C. Johan]]''; [https://www.amazon.com/Progression-Time-expansion-powers-universe/dp/1456574345/ref=sr_1_1?s=books&ie=UTF8&qid=1355530586&sr=1-1&keywords=C.+Johan+Masreliez ''The Progression of Time'' — How expanding space and time forms and powers the universe] (Прогрессия Времени: Как расширение пространства и времени формирует космическое пространство и приводит в движение Вселенную.), Amazon, Createspace [[Печать по требованию]], 340 c. (2012). ISBN 1-4565-7434-5. * {{книга |автор=Whitrow G. J. |заглавие=Time in history: views of time from prehistory to the present day |место= |издательство=[[Oxford University Press]] |год=1989 |страниц=217 |страницы= |isbn=9780192852113 |ссылка=https://books.google.ru/books?id=o8Nb5KLBxVQC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |язык=en }} * {{книга |автор={{нп2|Уитороу Дж.|Уитроу, Джон|en|Gerald James Whitrow}} |заглавие=Естественная философия времени |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2003 |страниц=400 |ISBN=5-354-00247-8 |ref=Уитроу }} * {{книга |автор=Мюллер Ричард А. |заглавие=Сейчас. Физика времени |место=М. |издательство=Манн, Иванов и Фербер |год=2017 |страниц=368 |ISBN=978-5-00100-574-2 |ref=Мюллер }} * {{книга |автор=[[Баландин, Рудольф Константинович|Рудольф Баландин]] |заглавие=Подлинная история времени |место=М. |издательство=[[Эксмо]] |год=2009 |страниц=288 |ISBN=978-5-699-38710-6 |серия=Никола Тесла и магия науки |ref=Баландин }} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Викисловарь = время |Викицитатник = Время |Проект = Время }} * [http://www.chronos.msu.ru Институт исследований природы времени при МГУ] * [http://elementy.ru/lib/430939 Как расщепляют мгновение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121209015318/http://elementy.ru/lib/430939 |date=2012-12-09 }} * [http://intellect-video.com/2047/Gordon-vremya-online/ Передачи Гордона про время] * [http://univertv.ru/video/psihologiya/socialnaya_psihologiya/paradoks_vremeni/?mark=science1 Парадокс времени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720215401/http://univertv.ru/video/psihologiya/socialnaya_psihologiya/paradoks_vremeni/?mark=science1 |date=2011-07-20 }} — видеолекция [[Зимбардо, Филипп|Филиппа Зимбардо]] * [http://elementy.ru/time Проект И. Иванова «Масштабы: Времена» на сайте «Элементы»] {{внешние ссылки}} {{Единицы измерения и стандарты времени}} {{Философия времени}} {{Сутки}} [[Категория:Физик дәүмәлдәр]] [[Категория:Ваҡыт]] imc2jhvdto0s3gmmdd9tvvut6888t78 0 6248 1299585 1279853 2026-06-21T17:05:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299585 wikitext text/x-wiki {{Гимн |исем=Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны |рәсем=Hymn of Bashkortostan.jpg |имҙа=Гимндың ноталары |рәсем киңлеге=200 |текст авторы=[[Рәшит Шәкүр]], [[Рауил Бикбаев]] (башҡортса), Фәрит Иҙрисов, Светлана Чураева (урыҫса) |композитор=Фәрит Иҙрисов |ил=[[Рәсем:Bash flag gerb.png|50px|left]] [[Башҡортостан]] ([[Рәсәй]] составында) |ҡабул ителгән=12 [[Ҡарасай]] 1993 |текст ҡулланыуға индерелгән =18 [[Һарысай]] 2008 йыл |аудиофайл=Anthem of Bashkortostan.ogg }} '''Башҡортостан Республикаһы Дәүләт гимны''' — [[Башҡортостан]]дың дәүләт символы. [[1993 йыл]]дың [[12 октябрь|12 октябрендә]] ҡабул ителгән. Гимндың тексы [[2008 йыл]]дың [[18 сентябрь|18 сентябрендә]] раҫланған.<ref name="litnews">http://www.litnews.ru/news/2008091914.php ''18 сентября Государственное Собрание - Курултай Республики Башкортостан утвердил республиканский гимн.'' Литературные Новости. 19 September 2008.</ref> == Һүҙҙәре == === Башҡорт телендә === {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- |bgcolor="#007AFF"|<div style="display:inline;color:#FFFFFF"><center>'''Кириллица'''</center></div> |bgcolor="#FFFFFF"|<div style="display:inline;color:#FFD700"><center>'''Латин алфавиты'''</center></div> |bgcolor="#007A00"|<div style="display:inline;color:#FFFFFF"><center>'''Ғәрәп яҙыу(яңы имлә)'''</center></div> |- |<poem><small>'''Беренсе куплет:'''</small> Башҡортостан, һин һөйөклө ғәзиз ер, Халҡыбыҙҙың изге Ватаны. Сал Уралдан ҡалҡа бар тарафҡа Тыуған илдең тыныс ал таңы. <small>'''Ҡушымта:'''</small> ''Дан һиңә, Башҡортостан!'' ''Илен һөйгән азат халҡыңа дан!'' ''Рәсәй менән бөйөк берҙәмлектә'' ''Сәскә ат, Башҡортостан!'' <small>'''Икенсе куплет:'''</small> Башҡортостан, һин хөрмәтле данлы ил, Еңеү яулап алға бараһың. Киләсәккә яҡты нур-моң сәсә Һинең ғорур рухлы байрағың. <small>'''''Ҡушымта'''''</small> <small>'''Өсөнсө куплет:'''</small> Республикам, йондоҙ булып балҡы һин, Күкрәп йәшә, гүзәл илебеҙ. Тыуған ерҙә һүнмәҫ усағыбыҙ, Тыуған телдә тынмаҫ йырыбыҙ. <small>'''''Ҡушымта'''''</small><ref name="litnews"/><ref>http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2363 ''РЕСПУБЛИКАБЫҘҘЫҢ ҮҘ ПРЕЗИДЕНТЫ, ГЕРБЫ, ФЛАГЫ, ГИМНЫ БАР.'' Киске Өфө. 14 Octobet 2014.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120513073317/http://bashkortostan.ru/upload/symbol/Gimn_bash1.jpg Башҡортостан Республикаһы рәсми сайтында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны башҡорт телендә яҙмаһы]</ref> </poem> |<poem><small>'''Berense kuplet:'''</small> Başqortostan, hin höyöklö ğäziz yer, Xalqıbıđđıñ izge Watanı. Sal Uraldan qalqa bar tarafqa Tıwğan ildeñ tınıs al tañı. <small>'''Quşımta:'''</small> ''Dan hiñä, Başqortostan!'' ''İlen höygän azat xalqıña dan!'' ''Räsäy menän böyök berđämlektä'' ''Säskä at, Başqortostan!'' <small>'''İkense kuplet:'''</small> Başqortostan, hin xörmätle danlı il, Yeñew yawlap alğa barahıñ. Kiläsäkkä yaqtı nur-moñ säsä Hineñ ğorur ruxlı bayrağıñ. <small>'''''Quşımta'''''</small> <small>'''Ösönsö kuplet:'''</small> Respublikam, yondođ bulıp balqı hin, Kükräp yäşä, güzäl ilebeđ. Tıwğan yerđä hünmäŧ usağıbıđ, Tıwğan teldä tınmaŧ yırıbıđ. <small>'''''Quşımta'''''</small></poem> |dir="rtl"|<poem>‎<small>'''١-سىُ كوپلىُت:'''</small> باشقۇرتۇستان، ھین ھۇیۇكلۇ عەزیز یىُر، ‎حالقىُبىُذذىُڭ ئیزگىُ ۋاتانىُ. ‎سال ئورالدان قالقا بار تارافقا ‎تىُوعان ئیلدىُڭ ࢭتىُنىُس ئال تاڭىُ. <small>'''قوشىُمتا:'''</small> ''‎دان ھیڭە، باشقۇرتۇستان!'' ‎''ئینىُن ھۇیگەن ئازات حالقىُڭا دان!'' ‎''رەسەی مىُنەن بۇیۇك بىُرذەملىُكتە'' ‎''سەسكە ئات، باشقۇرتۇستان!'' <small>'''٢-سىُ كوپلىُت:'''</small> ‎باشقۇرتۇستان، ھین حۇرمەتلىُ دانلىُ ئیل، ‎یىُڭىُو یاولاپ ئالعا باراھىُڭ. ‎كیلەسەككە یاقتىُ ࢭنور-ࢭمۇڭ سەسە ‎ھینىُڭ عۇرور ࢭروحلئ بایراعىُڭ. <small>'''''قوشیُمتا'''''</small> <small>'''٣-سۇ كوپلىُت:'''</small> ‎رىُسپوبلیكام، ࢭیۇندۇذ ࢭبولىُپ بالقىُ ھین، ‎كوكرەپ یەشە، گوزەل ئیلىُبىُذ. ‎تىُوعان یىُرذە ھونمەث ئوساعىُبىُذ، ‎تىُوعان تىُلدە تىُنماث ࢭیىُرىُبىُذ. <small>'''''قوشىُمتا'''''</small></poem> |} === Татар телендә === {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- |bgcolor="#007AFF"|<div style="display:inline;color:#FFFFFF"><center>'''Кириллица'''</center></div> |bgcolor="#FFFFFF"|<div style="display:inline;color:#FFD700"><center>'''Латин алфавиты'''</center></div> |bgcolor="#007A00"|<div style="display:inline;color:#FFFFFF"><center>'''Ғәрәп яҙыу(яңы имлә)'''</center></div> |- |<poem><small>'''1-че куплет:'''</small> Башкортстан, син сөекле газиз җир, Халкыбызның изге Ватаны. Чал Уралдан калка бар тарафка Туган илнең тыныч ал таңы. <small>'''Кушымта:'''</small> ''Дан сиңа, Башкортстан!'' ''Илен сөйгән азат халкыңа дан!'' ''Россия белән бөек бердәмлектә'' ''Чәчкә ат, Башкортстан!'' <small>'''2-че куплет:'''</small> Башкортстан, син хөрмәтле данлы ил, Җиңү яулап алга барасың. Киләчәккә якты нур-моң чәчә Синең горур рухлы байрагың. <small>'''''Кушымта'''''</small> <small>'''3-че куплет:'''</small> Республикам, йолдыз булып балкы син, Күкрәп яшә, гүзәл илебез. Туган җиргә сүнмәс учагыбыз, Туган телдә тынмас җырыбыз. <small>'''''Кушымта'''''</small><ref>[http://www.azatliq.org/content/article/1201492.html Башкортстан гимны сүзләре тәнкыйтьләнде]</ref></poem> |<poem><small>'''1-çe kuplet:'''</small> Başqortstan, sin söyekle ğäziz cir, Xalqıbıznıñ izge Watanı. Çal Uraldan qalqa bar tarafqa Tuğan ilneñ tınıç al tañı. <small>'''Quşımta:'''</small> ''Dan siñä, Başqortstan!'' ''İlen söygän azat xalqıña dan!'' ''Rusiä belän böyek berdämlektä'' ''Çäçkä at, Başqortstan!'' <small>'''2-çe kuplet:'''</small> Başqortstan, sin xörmätle danlı il, Ciñü yawlap alğa barasıñ. Kiläçäkkä yaqtı nur-moñ çäçä Sineñ ğorur ruxlı bayrağıñ. <small>'''''Quşımta'''''</small> <small>'''3-çe kuplet:'''</small> Respublikam, yoldız bulıp balqı sin, Kükräp yäşä, güzäl ilebez. Tuğan cirgä sünmäs uçağıbız, Tuğan teldä tınmas cırıbız. <small>'''''Quşımta'''''</small></poem> |dir="rtl"|<poem>‎<small>'''١-چىُ كوپلىُت:'''</small> باشقۇرتستان، سین سۇيىُكلىُ عەزيچیز جير، ‎حالقىُبىُزنئڭ ئيزگىُ ۋاتانىُ. ‎چال ئورالدان قالقا بار تارافقا ‎توعان ئيلنىُڭ ࢭتىُنىُچ ئال تاڭىُ. <small>'''قوشىُمتا:'''</small> ''‎دان سیڭە، باشقۇرتستان!'' ‎''ئیلىُن سۇیگەن ئازات حالقىُڭا دان!'' ‎''روسیە بىُلەن بۇیىُك بىُردەملىُكتە'' ‎''چەچكە ئات، باشقۇرتستان!'' ‎<small>'''٢-چىُ كوپلىُت:'''</small> ‎باشقۇرتستان، سین حۇرمەتلىُ دانلىُ ئیل، ‎جیڭو یاولاپ ئالعا باراسىُڭ. ‎كیلەچەككە ياقتىُ ࢭنور-ࢭمۇڭ چەچە ‎سینىُڭ عۇرور ࢭروحلىُ بایراعىُڭ. <small>'''''قوشىُمتا'''''</small> <small>'''٣-چىُ كوپلىُت:'''</small> ‎رىُسپوبلیكام، ࢭیۇلدىُز ࢭبولیچىُپ بالقىُ سین، ‎كوكرەپ یەشە، گوزەل ئیلىُبىُز. ‎توعان جیرگە سونمەس ئوچاعىُبىُذ، ‎توعان تىُلدە تىُنماس ࢭجىُرىُبىُز. <small>'''''قوشىُمتا'''''</small></poem> |} === Урыҫ телендә === {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- |bgcolor="#007AFF"|<div style="display:inline;color:#FFFFFF"><center>'''Кириллица'''</center></div> |bgcolor="#FFFFFF"|<div style="display:inline;color:#FFD700"><center>'''Латин алфавиты'''</center></div> |bgcolor="#007A00"|<div style="display:inline;color:#FFFFFF"><center>'''ХАФӘ Транскрипцияһы'''</center></div> |- |<poem><small>'''I''' Башкортостан, Отчизна дорогая, Ты для нас священная земля. С Урала солнце всходит, озаряя Наши горы, реки и поля. <small>'''Припев:'''</small> ''Славься, наш Башкортостан!'' ''Судьбой народу ты для счастья дан!'' ''С Россией мы едины – и всегда'' ''Процветай, Башкортостан!'' '''II''' Башкортостан – ты наша честь и слава. Доброй волей, дружбой ты силён. И стяг твой реет гордо, величаво – Он свободой, братством окрылён. <small>'''''Припев'''''</small> '''III''' Республика, сияй звездой прекрасной, Ты ликуй в свершеньях и трудах! Родной очаг пусть никогда не гаснет, Пусть ведут нас песни сквозь года. <small>'''''Припев'''''</small><ref name="litnews"/><ref>http://www.bashinform.ru/news/170511-tekst-gosudarstvennogo-gimna-respubliki-bashkortostan/ ''Текст Государственного гимна Республики Башкортостан''. башинформ.рф. 18 September 2008.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120513072658/http://bashkortostan.ru/upload/symbol/Gimn_rus.jpg Башҡортостан Республикаһы рәсми сайтында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны урыҫ телендә яҙмаһы]</ref></poem> |<poem>'''I''' Baškortostan, Otčizna dorogaja, Ty dlja nas svjašcennaja zemlja. S Urala solnce vshodit, ozarjaja Naši gory, reki i polja. <small>'''Pripev:'''</small> ''Slavjsja, naš Baškortostan!'' ''Sudjboj narodu ty dlja sčastjja dan!'' ''S Rossijej my jediny – i vsegda'' ''Procvetaj, Baškortostan!'' '''II''' Baškortostan – ty naša čestj i slava. Dobroj volej, družboj ty siljon. I stjag tvoj rejet gordo, veličavo – On svobodoj, bratstvom okryljon. <small>'''''Pripev'''''</small> '''III''' Respublika, sijaj zvezdoj prekrasnoj, Ty likuj v sveršenjjah i trudah! Rodnoj očag pustj nikogda ne gasnet, Pustj vedut nas pesni skvozj goda. <small>'''''Pripev'''''</small></poem> |<poem>'''I''' [bəʂkərtɐˈstan ǀ ɐˈt͡ɕːiznə dərɐˈɡajə ǀ] [ˈtɨ dlʲɪ ˈnas svʲɪˈɕːenːəjə zʲɪmˈlʲæ ‖] [s‿ʊˈralə ˈsont͡sɪ ˈfsxodʲɪt ǀ ɐzɐˈrʲæjə] [ˈnaʂɨ ˈgorɨ ǀ ˈrʲekʲɪ ˈi ˈpolʲə ‖] <small>'''[prʲɪˈpʲef]'''</small> [ˈslafʲsʲə ǀ ˈnaʂ bəʂkərtɐˈstan ǁ] [sʊdʲˈboj nɐˈrodʊ ˈtɨ dlʲɪ ˈɕːæsʲtʲjə ˈdan ǁ] [s‿rɐˈsʲijɪj ˈmɨ jɪˈdʲinɨ ǀ ˈi fsʲɪɡˈda] [prət͡svʲɪˈtaj ǀ bəʂkərtɐˈstan ǁ] '''II''' [bəʂkərtɐˈstan ǀ ˈtɨ ˈnaʂə ˈt͡ɕesʲtʲ ˈi ˈslavə ǀ] [ˈdobrəj ˈvolʲɪj ǀ ˈdruʐbəj ˈtɨ sʲɪˈlʲɵn ǁ] [ˈi ˈsʲtʲæk ˈtvoj ˈrʲejɪt ˈgordə ǀ vʲɪlʲɪˈt͡ɕævə ǀ] [ˈon svɐˈbodəj ǀ ˈbrat͡stvəm ɐkrɨˈlʲɵn ǁ] <small>'''[prʲɪˈpʲef]'''</small> '''III''' [rʲɪsˈpublʲɪkə ǀ sʲɪˈjæj zvʲɪzˈdoj prʲɪˈkrasnəj ǀ] [ˈtɨ lʲɪˈkuj f‿svʲɪrˈʂɛnʲjəx ˈi trʊˈdax ǁ] [rɐdˈnoj ɐˈt͡ɕæk ˈpusʲtʲ nʲɪkɐɡˈda ˈnʲe ˈgasʲnʲɪt ǀ] [ˈpusʲtʲ vʲɪˈdut ˈnas ˈpʲesʲnʲɪ ˈskvosʲ ˈgodɐ ǁ] <small>'''[prʲɪˈpʲef]'''</small><ref>https://easypronunciation.com/en/russian-phonetic-transcription-converter Based on EasyPronunciation's Russian "IPA Translator".</ref></poem> |} == Авторҙары == '''Көй''' * Фәрит Иҙрисов '''[[Башҡорт теле]]ндә һүҙҙәр''' * [[Рәшит Шәкүр]], [[Рауил Бикбаев]] '''[[Урыҫ теле]]ндә һүҙҙәр''' * Фәрит Иҙрисов, Светлана Чураева '''[[Татар теле]]ндә һүҙҙәр''' * [[Татар теле]]ндә һүҙҙәр авторы рәсми танылмаған һәм билдәһеҙ. Әммә [[татар теле]]ндә һүҙҙәр яҙмаһы бар<ref>[http://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%94%D3%99%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%82_%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BD%D1%8B Татар Википедияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны татар телендә яҙмаһы] </ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостан гербы]] * [[Башҡортостан флагы]] == Һылтанмалар == * [http://www.bashkortostan.ru/upload/symbol/gimn_bash.mp3 Башҡортостан Республикаһы рәсми сайтында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны башҡорт телендә аудиояҙма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111116061154/http://bashkortostan.ru/upload/symbol/gimn_bash.mp3 |date=2011-11-16 }} * [http://www.bashkortostan.ru/upload/symbol/gimn_rus.mp3 Башҡортостан Республикаһы рәсми сайтында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны урыҫ телендә аудиояҙма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111116055642/http://bashkortostan.ru/upload/symbol/gimn_rus.mp3 |date=2011-11-16 }} * [http://www.bashkortostan.ru/upload/symbol/gimn_n.php Башҡортостан Республикаһы рәсми сайтында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны ноталары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130406235847/http://www.bashkortostan.ru/upload/symbol/gimn_n.php |date=2013-04-06 }} * [http://bash.bashkortostan450.ru/goverment/symbolics/gerb-gimn.html «Рәсәй менән 450 йыл» сайтында герб һәм гимн тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071104040819/http://bash.bashkortostan450.ru/goverment/symbolics/gerb-gimn.html |date=2007-11-04 }} * [http://bashgazet.ru/obshestvo/5506-gimn-mineke-tgel-ul-halytyy.html «Башҡортостан» гәзитендә Фәрит Иҙрисов менән әңгәмә: «Гимн минеке түгел, ул — халыҡтыҡы!» (№229 (26319), 17 ноябрь, шәмбе, 2012 йыл)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Башҡортостан}} {{БТ}} [[Категория:Башҡортостандың дәүләт символдары]] [[Категория:Гимндар]] 5dnvr4ifry9jp9krseac7v04dpgf1it 0 10342 1299588 1299093 2026-06-21T19:59:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299588 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Баҡалы | оригинальное название = {{lang-ba|Баҡалы}} | герб = | флаг = | lat_deg = 55.176353 | lon_deg = 53.802647 | CoordAddon = type:city_region:RU-BA | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = муниципаль район | район = Баҡалы районы | район в таблице = Бакалинский район{{!}}Бакалинский | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Баҡалы ауыл советы | поселение в таблице = Бакалинский сельсовет (Бакалинский район){{!}}Бакалинский сельсовет | C в регион = нет | внутреннее деление = | глава = Андреев Александр Георгиевич | дата основания = | первое упоминание = XVIII быуат | прежние имена = | статус с = 1924 йыл | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав =[[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]], [[керәшендәр]] | конфессиональный состав =мосолман-сөнниҙәр, православтар | этнохороним = бакалинец, бакалинцы <ref name="этнохороним">{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|39}}</ref> | почтовый индекс = 452650 | телефонный код = 34742 | цифровой идентификатор = 80207807001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Баҡалы''' ({{lang-ru|Бакалы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. Баҡалы районының һәм ауыл советының административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябр]]енә халыҡ һаны 9568 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452650, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80207807001. == Географик урыны һәм инфраструктураһы == Баҡалы ауылы — [[1930 йыл|(1930]]—[[1963 йыл]]дар һәм [[1964 йыл]]дан) [[Баҡалы районы]] һәм [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)|Баҡалы ауыл Советы]] үҙәге. [[Өфө]]нән төньяҡ-көнбайышҡа 175 километрҙа, [[Туймазы]] тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 75 километрҙа, [[Бәләбәй]]-[[Николаевка (Борай районы)|Николаевка]]-[[Туймазы]]-Баҡалы һәм [[Кушнаренко]]—[[Саҡмағош]]—Баҡалы, Баҡалы—[[Үрге Йәркәй]] автомобиль юлында, [[Сөн]] йылғаһы буйында урынлашҡан. [[2002 йыл]]ғы мәғлүмәттәр буйынса, [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] йәшәй. Баҡалыла ике урта [[мәктәп]], шул иҫәптән 1-се һанлы Баҡалы урта мәктәбе, насар ишетеүсе балалар өсөн коррекцион мәктәп-интернаты бар, балалар сәнғәт мәктәбе, профессиональ лицей, 3 [[балалар баҡсаһы]], балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, үҙәк район дауаханаһы, 2 Мәҙәниәт йорто (4 художество үҙешмәкәр халыҡ коллективы), «Керәшен» милли-мәҙәни үҙәге, үҙәк һәм балалар китапханалары, музей, сиркәү, [[мәсет]] бар. == Тарихы == [[XVII быуат]]та [[Ҡырғыҙ]], [[Биләр]] һ. б. улустарҙың [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә йәшәгән. Аҫаба башҡорттар [[игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. [[XVIII быуат]] башында, [[1736 йыл]]дан яңы суҡындырылған татар-керәшендәр күсеп килгән. [[1730 йыл|1730]]-сы йылдар — төбәккә Кама аръяғы нығытмаларын төҙөү менән бәйле, урыҫтар килә. Аҫаба башҡорттар ерендә [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре һәм ҡатнаш милләтле ауылдар барлыҡҡа килә. Шул осорҙан урыҫ мәҙәниәте — крайҙағы рухи тормоштоң айырылғыһыҙ өлөшө. Бер үк ваҡытта Ырымбур сик һыҙығында хәрби хеҙмәт үтеүсе татар-керәшендәр урындағы мәҙәниәт үҫешендә мөһим роль уйай. Нуғайбәк-казактар һуңыраҡ, 1842 йылда, Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышы]] осоронда төбәктә В. И. Торнов һәм И. И. Ульянов етәкләгән баш күтәреүселәр менән генерал А. Л. Ларионов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында ҡаты һуғыштар барған. Баҡалы һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре [[Башҡортостан]]дың көнбайышында мөһим стратегик пункт булған, шуның өсөн уларҙың һәр ваҡыт ҡаршы яҡтарҙың иғтибар үҙәгендә булыуы осраҡлы түгел. [[1834 йыл]]да бында дәүләт һәм биләмә крәҫтиәндәре, [[Ырымбур казак ғәскәре]] [[казактар]]ы теркәлгән. [[1865 йыл]]да 166 хужалыҡта 1001 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]], тимерселек менән шөғөлләнгәндәр. [[XVIII быуат|XVIII]] һәм [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһында крайҙа [[баҡыр]] [[мәғдән]]е табылған, һәм ул Г. И. Осокиндың [[Үрге Троицкий (Баҡалы районы)|Үрге Троицк заводы]]н тәьмин иткән. Ул заманда край территорияһының 80%-н тәшкил иткән урманды (бигерәк тә поташный заводтарына сеймал сифатында) сәнәғәттә файҙаланыу ҙур ҡолас алған. [[XIX быуат]]тан уҡ [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] төбәктең төп мәҙәни һәм сауҙа-сәнәғәт үҙәге булған [[XIX быуат]]тың уртаһынан [[Ҡазан]], [[Минзәлә]], [[Бәләбәй]] һәм [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] сауҙагәрҙәре эре сауҙа килешеүҙәре төҙөгән. == Ауылдың XX быуаттағы үҫеше == [[1917 йыл]]ға тиклем Баҡалыла улус идаралығы, 2 училище, земство дауаханаһы, дарыухана, 20-нән ашыу кибет булған, баҙар һәм йәрминкәләр ойошторолған. [[1906 йыл]]да 2 сиркәү, земство мәктәбе, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, дарыуханаһы булған земство дауаханаһы, һыу тирмәне, 6 тимерлек, слесарь һәм ауырлыҡ үлсәү оҫтаханалары, 8 бакалея, 7 мануфактура, 2 тимерҙән эшләнгән әйберҙәр, 2 башлыҡ, һыра һәм 2 шарап кибете, икмәк запасы һаҡлау мөгәзәйе булған. [[1918 йыл]]дың февралендә район сираттағы крәҫтиән һуғышы үҙәге була, Баҡалы ауылында «Ҡарағош» штабы урынлашҡан. [[1917 йыл]]ғы [[Октябрь революцияһы]]на тиклем район [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] составындағы улус була. [[1918 йыл|1918]]—[[1924 йыл]]дарҙа [[Баҡалы районы]] биләмәһенә 9 улус, шул иҫәптән [[Илеш]], [[Шаран]] улустары, ингән. Һуңынан [[1930 йыл]]ға тиклем Баҡалы биләмәһе [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-]]ның [[Бәләбәй кантоны]] Баҡалы улусы тип аталған. [[Баҡалы районы]] [[1930 йыл |1930 йыл]]дың [[20 август|20 авгус]]ында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән ойошторола. [[1930 йыл|1930]]-сы йылдарҙа ҡул хеҙмәте күп була әле. Халыҡ тракторҙарға, полуторка машиналарға ғәжәпләнеп ҡараны, ләкин кешеләр, көстәрен йәлләмәй, хеҙмәт итте. Тәүге клубтар, балалар баҡсалары һәм яслиҙар төҙөлә, [[радио]] барлыҡҡа килә. [[1933 йыл]]да ауыл хужалығы өсөн кадрҙар әҙерләй башлайҙар. [[1923 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нда тәүге коллектив хужалыҡ өлгөләре барлыҡҡа килә. Шул йылда Буғабаш ауыл советы биләмәһендә «Аң» һәм Кольцов исемендәге ике бәләкәй коммуна барлыҡҡа килә. [[1925 йыл]]да, берләшеп, «Фордзон» тракторын һатып алалар, ул МТС ойошторолғанға тиклем районда берҙән-бер трактор була. [[1930 йыл]]да 15 колхоз булған. [[1932 йыл]]дың яҙында МТС ойошторола. Ул сәсеү майҙаны 20 мең гектарҙан ашыу булған 30 колхозды берләштергән. [[1933 йыл]]да районда ударник-колхозсыларҙың I слёты була. [[1941 йыл|1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда баҡалылар әүҙем ҡатнаша. [[Баҡалы районы]] 16,5 мең самаһы улын фронтҡа оҙата, һәм 6 мең самаһы ир-егет яу яланында ятып ҡала. Уларҙың батырлығын наградалары дәлилләй. Тылда башлыса [[ҡатын-ҡыҙҙар]] һәм ҡарттар эшләгән. Баҡалы ере алты Советтар Союзы Геройы бирҙе: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]], [[Карманов Афанасий Георгиевич]], [[Нурҡаев Талип Латип улы]], [[Петров Михаил Петрович]], [[Соколов Михаил Анисимович]], [[Утин Василий Ильич]]. [[Костин Яков Дмитриевич]], [[Туснолобов Степан Сергеевич]], [[Варфоломеев Василий Михайлович]], [[Зотов Виктор Никифорович]] [[Дан ордены]]ның тулы кавалерҙары булып ҡайта. [[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусы һәм етәкләүсе, [[Чехословакия]] Геройы [[Мурзин Даян Баян улы |Даян Баян улы Мурзин]], [[Польша]]ның милли геройы Александр Васильевич Кузнецов кеүек кешкләр Баҡалы районын данланы. Хәрби традицияларҙы йәштәр дауам итә. 300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ [[Афғанстан]]да һәм [[Чечен Республикаһы]]нда хәрби бурысын үтәне. 11 егет башын һалды. [[XX быуат]]тың 50-се йылдарында электр уты тоҡандырыла. Баҡалынан 5 саҡрым алыҫлыҡта [[Сөн]] йылғаһында һигеҙ колхоз көсө менән 105 КВт ҡеүәтле гидроэлектростанция төҙөлгән. Йорттарҙа ут барлыҡҡа килгән, шунан [[электр]]ҙы [[колхоз]] производствоһында файҙалана башлағандар. [[1962 йыл]]да территория үҙгәртеп ҡорола, территория [[Туймазы районы]] составына инә. [[1964 йыл]]да [[Баҡалы районы]] ҡайтанан тергеҙелә, [[1967 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нан [[Шаран районы]] бүленеп сыға. [[1960 йыл|1960]]-сы йылдарҙа төҙөлөш комплексы әүҙем үҫешә башлай. Район үҙәгендә генә түгел, башҡа [[ауыл]]дарҙа ла типовой [[мәктәп]]тәр, балалар баҡсалары, төҙөкләндерелгән айырым [[йорт]]тар барлыҡҡа килгән. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа бер биш йыллыҡта ике биш йыллыҡ йөкләмәләре үтәлгән. Мәҫәлән, И. А. Селиванов етәкселегендәге «Совет» колхозы ҡошсолары В. Бикбов, Р. Саватеев, Е. Исавлина, Т. Измайлова әҙерләү пунктына план буйынса 1 450 000 урынына 2 млн 910 мең йомортҡа тапшырған. Иң лайыҡлы хеҙмәтсәндәр [[республика |республика]], [[район]] исеменән съездарҙа сығыш яһаны, [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе]] (ВДНХ) наградалары алды. [[1970 йыл]]дың [[Август|авгус]]ында Баҡалыла [[Сөн]] йылғаһы аша күпер төҙөлә. Һуңғы егерме биш йылда районда ҙур темптар менән төҙөлөш алып барылған. Район үҙәгендә ике ҡатлы йорттар һәм биналар төҙөлдө. Мәҙәниәт һарайы асылды. Районда газ үткәрелә, юлдарға асфальт түшәлә, киң ҡоласлы шәхси торлаҡ төҙөлөшө йәйелдерелә. Билдәле игенселәр, малсылар, оҫталар һаны йылдан-йыл арта барған<ref> {{БЭ2013|80626}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.travellers.ru/city-bakaly-(bakalinskijj-rajjon)|title=Бакалы (Бакалинский район), население, экономика, история|publisher=www.travellers.ru|accessdate=2017-11-09}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||| |- | 1906 ||1200|||| |- | 1920 йыл 26 август||2400|||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||4439||2120||2319 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||5079||2505||2574 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||6150||3080||3070 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||7903||4288||3615 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||8057||3771||4286 |- | 2002 йыл 9 октябрь||9514||4491||5023 |- | 2010 йыл 14 октябрь||9568||4541||5027 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Бөйөк Ватан һуғышы батырҙары == ;Алты Советтар Союзы Геройы: * [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]] * [[Карманов Афанасий Георгиевич]] * [[Нурҡаев Талип Латип улы]] * [[Петров Михаил Петрович]] * [[Соколов Михаил Анисимович]] * [[Утин Василий Ильич]] ;Дан орденының тулы кавалерҙары: * [[Костин Яков Дмитриевич]] * [[Туснолобов Степан Сергеевич]] * [[Варфоломеев Василий Михайлович]] * [[Зотов Виктор Никифорович]] * [[Мурзин Даян Баян улы]] — '''Чехословакия геройы''', Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Чехословакияла партизан хәрәкәте ойоштороусыһы һәм етәксеһе булған. * [[Кузнецов Александр Васильевич]] — '''Польшаның милли геройы'''<ref>[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuznecov/t/9336 Национальный герой Польши Кузнецов Александр Васильевич]</ref>. == Билдәле кешеләре == * [[Антонова Нина Васильевна]] (2.12.1935) — [[украиндар|украин]] [[СССР|совет]] киноактёры, [[Киев]]тың А. Довженко исемендәге киностудияһында күп йылдар төрлө тематикалағы ике тиҫтә ярымға яҡын, шул иҫәптән ире режиссёр Анатолий Буковский ҡуйған фильмдарҙа уйнай. [[Украина ССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1980). * [[Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы]] (1.12.1968), иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011). * [[Дьяков Владимир Анатольевич]] (14.06.1919—16.11.1995), ғалим-тарихсы. 1960—1995 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Славяноведение һәм балканистика институты ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (1966). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich Башҡорт энциклопедияһы — Дьяков Владимир Анатольевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421203446/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich |date=2016-04-21 }}</ref>. * [[Зотов Виктор Никифорович]] (25.05.1925—16.07.1996), педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры (1953). Уҡсылар дивизияһының айырым миномёт полкы миномётсыһы. Дан ордендарының тулы кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). * [[Костин Яков Дмитриевич]] (20.10.1917—20.09.1993) — Дан орденының тулы кавалеры. Ил һаҡсыһы булараҡ, 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержант<ref>[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich Башҡорт энциклопедияһы — Костин Яков Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421154100/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich |date=2016-04-21 }}{{V|08|10|2017}}</ref>. * [[Маҡулов Айрат Һәүбән улы]] (27.10.1934—28.07.2017), ғалим-иҡтисадсы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—2002 йылдарҙа — эшҡыуарлыҡ иҡтисады кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1990), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1992)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Маҡулов Айрат Һәүбән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010182947/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly</ref><ref> {{БЭ2013|80626}}</ref>. * [[Сәйетов Илдар Ширҡәт улы]] ([[25 ғинуар]] [[1957 йыл]] — [[14 октябрь]] [[2020 йыл]]) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ (2002) артисы. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019). == Хәтер == Биш меңдән ашыу кеше орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Бөгөн яугирҙәр иҫтәлегенә Баҡалының иң матур урамдары уларҙың исемдәре менән атала. Тыуған ил азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштарҙа һәләк булған баҡалылар хөрмәтенә район үҙәге Баҡалыла һәм башҡа ауылдарҙа обелисктар һәм һәйкәлдәр ҡалҡып сыҡты. == Иҫтәлекле урындары == Баҡалы ауылы эргәһендәге Маты йылғаһы тамағындағы Ҡарағай урмандары — тәбиғәт һәйкәле. == Рәүиз мәғлүмәттәре == === 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары === * [https://basharchive.ru/census/1917/10980/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Бакалы, Белебеевский уезд, Бакалинская волость; фонд , опись , дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Баҡалы районы]] == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} * Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.) == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|80626}} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1832-ba-aly-auyl-ba-aly-r-ny-ge|автор=Ғафаров Ғ. Ә.}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Bakal-stub}} {{Баҡалы районы ауылдары}} [[Категория:Баҡалы районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] [[Категория:Сөн буйындағы тораҡ пункттар]] 1awf05d8e3qbrbecp9pzq9jdk3rw1pz 0 10630 1299579 1297852 2026-06-21T12:41:29Z Belokatai patriot 42452 1299579 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Яңы Балаҡатай''' ({{lang-ru|Новобелокатай}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 5961 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452580, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80210822001. == География == Урал тау итәгендә Оло Эйек йылғаһы Буйында Васелга йылғаһы Ҡушылған урында, Өфөнән төньяҡ-көнсығышҡа табан 210 км алыҫлыҡта (автомобиль юлдары буйлап 341 км) һәм Ункурда тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Яҡында Ғына һәм Балаҡатай заказнигы урынлашҡан [[Балаҡатай һыуһаҡлағысы]] Һәм [[Балаҡатай заказнигы]]. == Тарих == Ауылға [[Красноуфимск]] һәм [[Көңгөр]] өйәҙҙәре күсеп килгән урыҫтар нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр документтарҙа 1804. унда Элек Малухина ауылы барлыҡҡа килгән, һуңынан ул яңы балаҡатайға әйләнгән<ref name=":0">https://belokikm.ru/selo-novobelokataj-stranitsy-istorii/</ref> <ref>https://belokikm.ru/ulitsa-krasnaya-gorka/</ref>. [[XX]] быуат башында ауыл иң ҙур һәм бай ауылдарҙың береһе була [[Златоуст өйәҙе|Златоуст өйәҙе]], [[Өфө губернаһы|Өфө губернаһы]]. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы йылдарында]] ауылда 1918-1919 йылдарҙа була. Яңы Балаҡатайҙа Совет власы 1919 йылда тулыһынса урынлаштырыла. 1930 йылда ауыл яңы ойошторолған райондың үҙәге була, һәм унда күп һанлы район етәкселек органдары һәм учреждениелары урынлаша Йылдар [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыш]] 600-ҙән ашыу кеше фронтҡа китә, шуларҙың 200-ҙән ашыуы һәләк була<ref name=":0" />. == һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||2673||1216||1457||45,5%||54,5% |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||5147||2456||2691||47,7%||52,3% |- | 2002 йыл 9 октябрь||5912||2788||3124||47,2%||52,8% |- | 2010 йыл 14 октябрь||5961||2836||3125||47,6%||52,4% |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Иҫтәлекле урындар == '''Һәйкәлдәр''' <nowiki>*</nowiki>«Азат Итеүсе Яугирҙарға, Ватан өсөн һуғышта һәләк булған яҡташ геройҙарға Дан»һәйкәле. <nowiki>*</nowiki> 1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы Башланыуы иҫтәлекле билдәһе. <nowiki>*</nowiki> «Фронтҡа киткән Яңы Балаҡатай мәктәбе Уҡытыусыларына " иҫтәлекле стела. <nowiki>*</nowiki> "Яңы Балаҡатайҙың Тәүге халҡына" иҫтәлекле таш. '''Туғандар ҡәберҙәре''' <nowiki>*</nowiki> 1918-1920 йылдарҙа Совет власы өсөн көрәшселәрҙең туғандаш ҡәбере..». '''Археологик ҡомартҡылар''' ''Яңы Балаҡатай I туҡталышы'' Ауыл үҙәгендә, Оло Эйек йылғаһының һул ярында 16 метрлыҡ йырын нигеҙендә<ref name=":1">https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/</ref>. ''Яңы Балаҡатай II туҡталышы'' Бәлки, боҙланыу осоро кешеләренең тағы бер торағы барҙыр, Сөнки Яр буйы урамында траншея һалғанда мамонт бивены табылған<ref name=":1" />. ''Яңы Балаҡатай ҡурғаны'' Ауылдан төньяҡ-көнсығышҡа табан 1,5 км Алыҫлыҡта, Васелга йылғаһының уң ярындағы терраса, «Кукуй» күпере<ref name=":2">https://belokatay-kultura.ru/2016/12/23/informatsiya-ob-obektah-kulturnogo-naslediya-raspolozhennyh-na-territorii-belokatajskogo-rajona/</ref>. ''Яңы Балаҡатай I ҡурғандары'' ''Яңы Балаҡатай II ҡурғандары'' ''Балаҡатай ҡурғандары'' 1864 йылда, 1,5 вер. Ауылдан Оло Эйек йылғаһы буйында ике ҡурған бар. 1992 йылда ҡурғандарҙы эҙләү һөҙөмтә бирмәй<ref name=":2" />. == Билдәле шәхестәре == * [[Крохалёв Фёдор Сергеевич]] — совет ғалимы-иҡтисадсыһы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор. * [[Кузнецов Леонид Иванович]] — [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|именлек органдары]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 1998 йылдан [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте]]нең [[Красноярск крайы]] буйынса идаралығы начальнигы, генерал-лейтенант (1999); 2001—2006 йылдарҙа [[Рәсәй Президенты]]ның [[Урал федераль округы]]ндағы тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары. Контрразведканың почётлы хеҙмәткәре. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры. * [[Никанорова Татьяна Леонидовна]] — опера йырсыһы (меццо-сопрано), Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 2007 йылдан Екатеринбург дәүләт академия опера һәм балет театрында эшләй. * [[Малухин Павел Матвеевич]] — совет һәм рәсәй спортсыһы. САҢҒЫ ярыштары буйынса СССР-ҙың спорт мастеры. Саңғы ярыштары һәм башҡалар буйынса башҡортостан чемпионы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|25|09|2019}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|25|09|2019}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15598-ya-y-bala-ataj-auyl-bala-ataj-r-ny-m-ya-y-bala-ataj-a-s-ge}}{{V|25|09|2019}} * [http://ufagen.ru/places/belokataysky/newbelokatay.html Новобелокатай. Сайт «Генеалогия и архивы»]{{ref-ru}} {{V|25|09|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балаҡатай районы ауылдары}} [[Категория:Балаҡатай районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] n125t5yna69u6gbrxzbe9hv9vcmctt7 0 29934 1299596 1249318 2026-06-21T23:07:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299596 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Бетау |төп исеме = Bethau |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 40|lat_sec 0 |lon_dir= E |lon_deg = 13|lon_min = 0|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Виттенберг (район) |теҙмәләге район = Виттенберг (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = Бургомистр |башлыҡ = Зильке Ноак |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 5,67 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 77 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 182 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6925 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = WB |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 91 025 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Бетау''' ({{lang-de|Bethau}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 182 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 5,67 км². Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6925 һәм автомобиль коды — WB. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ Рәсми сайт]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210140559/http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ |date=2012-02-10 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 7ohnid3p0fikz9m8cyhnfnggipczcde 0 30572 1299600 1101779 2026-06-22T01:19:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299600 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Боббау |төп исеме = Bobbau |ил = Германия |герб = DE-ST 15-0-82-015 Bobbau COA.png |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 42|lat_sec 41 |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 16|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 2 район |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Дитер Ульман |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 7,94 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 75-89 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1661 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6766 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = ABI и BTF(элек) |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 82 020 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.Bobbau.de.vu |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Боббау''' ({{lang-de|Bobbau}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 1661 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 7,94 км². Диңгеҙ кимәленән 75-89 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6766 һәм автомобиль коды — ABI и BTF(элек). == Һылтанмалар == * [http://www.Bobbau.de.vu Рәсми сайт]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061203023854/http://www.bobbau.de.vu/ |date=2006-12-03 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 9v6hx89am8qedjbbtq9619zvga4swqs 0 64935 1299620 1277950 2026-06-22T09:30:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299620 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме = Ватикан |Оригиналь исеме = {{lang-lat|Status Civitatis Vaticanæ}}<br>{{lang-it|Stato della Città del Vaticano}} |Эйәлек килеш = Ватикана |Герб = Coat of arms of the Vatican City.svg |Гимн исеме = Inno e Marcia Pontificale |Аудио = United States Navy Band - Inno e Marcia Pontificale.ogg |Идара итеү төрө = [[абсолют теократик монархия]] |Дәүләт дине = [[Католицизм]] |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =54 |lat_sec =12.3 |lon_dir =E |lon_deg =12 |lon_min =27 |lon_sec =12.2 |region = |CoordScale =5000 |Картала = Location Vatican City Europe.png |Рәсми тел = [[Латин теле|латин]], [[Итальян теле|итальян]] |Нигеҙләнгән/Нигеҙләнгән = |Бойондороҡһоҙлок датаһы = [[11 февраль]] [[1929]]<ref group="note">Латеран килешеүе буйынса.</ref> |тан бойондороҡһоҙлоҡ = [[Италия]] |Баш ҡала = |Эре ҡалалар =- |Етәкселәрҙең вазифалары = [[Рим Папаһы]]<br>[[Камерленго]] |Страны-соседи = |Территория буйынса урыны = 279 |Территория = 0,44 |% һыу өҫтө = |Этнохороним = |Халҡы буйынса урыны = 225 |Халыҡ = 836<ref name=cia>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vt.html Vatican City]. CIA — [[The World Factbook]]{{ref-en}}</ref> |Иҫәп алыу йылы = 2012 |Халыҡ тығыҙлығы = 1891 |ЭТП = |ЭТП-ны иҫәпләү йылы = |ЭТП буйынса урыны = |Йән башына ЭТП = |Валюта = [[Евро]] |Домен = [[.va]] |Телефон коды = 39 06 698 |Сәғәт бүлкәте = +1<ref group="note">Үҙәк Европа ваҡыты ҡабул ителгән</ref> |Иҫкәрмәләр = {{иҫкәрмәләр|group=note}} }} '''Ватика́н''' {{lang-it|Stato della Città del Vaticano}}, ''' Ватика́н дәүләт ҡалаһы''' исеме ҡулланыла<ref>Гуценко К. Ф., Ковлер А. И. Конституционное право: Энциклопедический словарь / Отв. ред. и рук. авт. коллектива С. А. Авакьян. — М.: НОРМА-ИНФРА-М, 2000. — 688 с. — ISBN 5-89123-409-2</ref>) — [[Рим]] эсендә Италия менән берләштерелгән кәрлә дәүләт-анклав (донъяла иң бәләкәй дәүләт). Үҙенең исемен Mons Vaticanus тауы исеменән алған, латин телендә vaticinia «күрәҙәлек итеү урыны» тигәнде аңлата. Халыҡ-ара хоҡуҡта Ватикандың статусы — Изге Тәхеттең (Святой Простол) ярҙамсы үҙаллы территорияһы, Рим католик сиркәүенең юғары дин башлыҡтары резиденцияһы. Ватикандың суверенитеты үҙаллы (милли) түгел, ул Изге Тәхеттең үҙаллылығынан килә. Икенсе һүҙ менән әйткәндә, Ватикан халҡы түгел, ә Папа тәхете үҙаллы булып тора. Сит ил дипломатик миссиялары Ватикан ҡала-дәүләткә түгел, Изге Престолға тәғәйенләнә. Изге Престолға тәғәйенләнгән сит ил илселәре һәм вәкилдәре, Ватикан ере бәләкәй булғанға, Римдә урынлашалар.<ref>[http://www.tursvodka.ru/countries/vatican/russian_embassy/ Адрес посольства Ватикана в Италии]</ref> БМО менән Изге Престол (Ватикан түгел) 1957 йылдан бирле хеҙмәттәшлек итә һәм даими күҙәтеүсеһе булып тора.<ref>[http://www.holyseemission.org/short_history.html at Holyseemission.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516093428/http://www.holyseemission.org/short_history.html |date=2007-05-16 }}{{недоступная ссылка|http://www.holyseemission.org/short_history.html}}</ref> 2004 йылдан БМО-ла Изге Простол хоҡуҡтары киңәйтелә. Бынан тыш 2008 йылдың августынан Ватикан [[Интерпол]] менән даими хеҙмәттәшлек итә<ref>[https://web.archive.org/web/20120302222052/http://www.interpol.int/Public/icpo/Members/default.asp List of Member States]</ref><ref>http://www.interpol.int/Public/Icpo/Members/dates.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724083440/http://www.interpol.int/Public/Icpo/Members/dates.pdf |date=2011-07-24 }}</ref>. == Тарихы == Боронғо дәүерҙә Ватиканда кеше йәшәмәй, сөнки [[Боронғо Рим]]дә был урын изге тип иҫәпләнгән. 326 йылда [[христианлыҡ]] урынлашҡас, изге Пётр ҡәберлеге өҫтөндә Константин базиликаһы төҙөлә, шул осорҙан бирле бында кешеләр йәшәй башлай. [[VIII быуат]] уртаһында барлыҡҡа килгән Папа дәүләте Апеннин ярымутрауының ҙур өлөшөн биләй, әммә 1870 йылда уны Италия короллеге тар-мар итә. Хәҙерге хәлдә 1929 йылдың 11 февралендә Б. Муссолини хөкүмәтенең Латеран килешеүҙәре һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. == Сәйәси система == Ватикан — Изге Престол идара иткән абсолют теократик [[монархия]]. Рим Папаһы ҡулында абсолют закон сығарыу, башҡарма власть һәм суд, ул суверенитетты тотоусы булып тора. Рим Папаһын кардиналдар ғүмерлеккә һайлап ҡуя. Рим Папаһы үлгәс, йәки тәхетән баш тартҡас, яңы Папа [[инаугурация]]һына тиклем, уның бурысын [[камерленго]] башҡара<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/catholic/582/Камерленго Камерленго] / Католическая энциклопедия. EdwART. 2011.</ref>. == География == [[Файл:Vatican City annex.jpg|thumb|400px|Ватикандың рәсми планы (Латеран килешеүенең ҡушымтаһы). Планда төҫтәр менән күрһәтелгән: һоро — Ватикан дәүләт-ҡалаһы биләмәһе; асыҡ һоро — Италия хоҡуҡ тәртибен һаҡлаған Ватикан биләмәһе.]] [[Файл:Vt-map.png|thumb|Ватикан картаһы]] Ватикан [[Рим]]дың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә [[Ватикан тауы]]нда урынлашҡан, [[Тибр]]ҙан бер нисә йөҙ метр алыҫлыҡта. Бөтә яҡтан да Италия менән сиктәш, дөйөм сик оҙонлоғо 3,2 км. Сик оборона стенаһы менән тура килә. [[Изге Пётр соборы]] майҙан алдындағы сик һыҙаты овал формаһындағы майҙан булып тора. == Иҡтисад == Ватикан иҡтисады — коммерцияла булмаған планлы иҡтисад. Бөтә донъялағы католиктарҙан йыйылған иғәнә, беренсе сиратта, табыш сығанағы булып тора. 2003 йылда килем 252 миллион доллар, сығым — 264 миллион доллар. [[Туризм]], почта маркаларын һатыу, монета-сувенирҙар һатыу, [[музей]]ға инеү өсөн аҡса йыйыу килемдең бер өлөшөн тәшкил итә. Музейҙарҙа эшләүселәр, баҡсасылар, урам һепереүселәрҙең күбеһе Италия граждандары. == Халҡы == Ватикандың барлыҡ халҡы Изге Престол подданныйҙары. 2005 йылдың 31 декабренә ҡарата Изге Престол подданныйҙары 557 кеше була. Шуларҙың 58-е кардиналдар, 293-ө Папа вәкәлләте кешеләре, 62 кеше руханиҙар, 101 кеше гвардия ағзалары, һәм дингә ҡағылышы булмаған 42 кеше. 1983 йылда бер генә [[никах]] та теркәлмәгән. Ватиканда гражданлыҡ был илдә тыуыу факты буйынса ла, нәҫел буйынса ла бирелмәй. Гражданлыҡ Изге Престолға хеҙмәт иткәндә бирелә, һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге тамамланғас туҡтатыла.<ref>[http://patriarchia.ru/db/text/245870.html В Ватикане зарегистрированы 557 граждан]</ref> 1929 йылда Ватикан һәм Италия араһында төҙөлгән Латеран килешеүенә ярашлы, әгәр кешенең Ватикан гражданлығы туҡтатылһа, уның башҡа ил гражданлығы булмаған осраҡта уға Италия гражданлығы бирелә. Этник яҡтан, Швейцария гвардияһын иҫәпкә алмағанда, күбеһе [[итальяндар]]. «Көндөҙгө» халыҡ иҫәбенә, дәүләттән ситтә йәшәүсе, эшкә килгән 3000 итальян керә. [[Файл:San pietro.jpg|thumb|200px|Изге Пётр соборы һәм майҙаны]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Красиков А. А.'' Ватикан: история и современность. М., 1991 * Музеи Ватикана. Рим. М., 1974 * Колупаев В. Е. Российско-ватиканские отношения в ХХ веке: новые документы Русского зарубежья // Современная Европа : Журнал общественно-политических исследований. 2011, № 3. С. 106—111. * Колупаев В. Е. Восточные коллекции Ватикана // Восточная коллекция. 2008. № 4. 135—142. == Һылтанмалар == {{Навигация1 | Тема = Ватикан | Портал = | Викисловарь = Ватикан | Викиучебник = | Викицитатник = | Викитека = | Викивиды = | Викиновости = Категория:Ватикан | Викисклад = Vaticano | Метавики = | Проект = }} * [http://www.vatican.va/ Официальный сайт Святого Престола] — на немецком, английском, испанском, французском, итальянском, португальском языках и латыни * [http://www.vaticanstate.va/ Официальный сайт государства Ватикана] — на итальянском, английском, немецком, испанском, французском языках * [http://www.vaticanstate.ru/ Государство Град Ватикан] — сайт Ватикана на русском языке * [http://vaticancity.cc/ Сайт о Ватикане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120221165441/http://vaticancity.cc/ |date=2012-02-21 }} — история, культура достопримечательности Ватикана * [http://aroundoftheworld.ru/italy/vatican.html Город — государство Ватикан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130224041011/http://aroundoftheworld.ru/italy/vatican.html |date=2013-02-24 }} — статья о Ватикане, его истории и достопримечательностях * [http://benediktxvi.ru/index.php?option=com_content&amp;task=section&amp;id=8&amp;Itemid=56 Статьи о Ватикане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209035706/http://benediktxvi.ru/index.php?option=com_content&task=section&id=8&Itemid=56 |date=2015-02-09 }} — сайт о Бенедикте XVI {{Библиоинформация}} {{Европа илдәре}} [[Категория:Ватикан]] [[Категория:Ҡала-дәүләттәр]] [[Категория:Изге ҡалалар]] [[Категория:Кәрлә дәүләттәр]] [[Категория:Абсолют монархиялар]] [[Категория:Унитар дәүләттәр]] [[Категория:Диңгеҙгә сығыу юлы булмаған илдәр]] [[Категория:Европа баш ҡалалары]] 2r5prkasxe7njj9z7y2z10lh1ltt7sq 0 74935 1299617 1284079 2026-06-22T07:57:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299617 wikitext text/x-wiki {{Организация | название = Бөтә донъя банкы | альтернативное = <!-- Место для официальных языков ООН --> {{lang-en|'''World Bank'''}} <br> {{lang-fr|Banque mondiale}} <br> {{lang-es|Banco Mundial}} <br> {{lang-de|Weltbank}} <br> <!-- Место для официальных языков ООН -->| логотип = The World Bank logo.svg | подпись = | тип = [[Халыҡ-ара ойошма]] | членство = 189 (188 халыҡ-ара танылған дәүләт һәм [[Косово]])<ref>[http://www.worldbank.org/en/about/leadership/members Member Countries]</ref><ref>[http://www.vsemirnyjbank.org/ru/about/leadership/members Страны-члены]</ref> | тип_центра = Штаб-квартира | центр = {{USA}},<br>[[Вашингтон (Колумбия округы)]]<br>Өҫтәмә офистары:<br>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTABOUTUS/EXTANNREP/EXTANNREP2K6/0,,contentMDK:21046854~menuPK:2915768~pagePK:64168445~piPK:64168309~theSitePK:2838572,00.html#NOTE002 төрлө илдәрҙә<br> 100-ҙән артыҡ вәкилдәре,] <br>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTRUSSIANHOME/EXTRUSSIANCOUNTRIES/ECAINRUSSIANEXT/RUSSIAINRUSSIANEXT/0,,menuPK:447376~pagePK:141159~piPK:64152516~theSitePK:447318,00.html шул иҫәптән Мәскәүҙә] | язык = [[инглиз теле|инглиз]] | должность_руководителя1 = '''Президент''' | имя_руководителя1 = {{флаг|USA}} [[Дэвид Малпасс]] | событие_основания1 = | дата_основания1 = [[27 декабрь]] [[1945 йыл]] | событие_основания2 = | дата_основания2 = [http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTRUSSIANHOME/EXTRUSSABOUTUS/0,,contentMDK:21489439~pagePK:51123644~piPK:329829~theSitePK:2871872,00.html Бәйләнеш өсөн мәғлүмәт] | событие_основания3 = | дата_основания3 = | событие_основания4 = | дата_основания4 = | сайт = http://www.worldbank.org/ |lat_dir =N |lat_deg =38.8990 |lon_dir =W |lon_deg =77.0425 |CoordScale = 20000 |region =US }} '''Бөтә донъя банкы''' (шулай уҡ '''Донъя банкы''', {{Lang-en|The World Bank}}) — финанс һәм техник ярҙам ойоштороу маҡсатында булдырылған халыҡ-ара финанс ойошмаһы<ref>[http://www.worldbank.org/eca/russian/ Официальный сайт Всемирного банка на русском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804123701/http://www.worldbank.org/eca/russian/ |date=2009-08-04 }}</ref>. Үҫеш процесында Бөтә донъя банкы һәр төрлө структура үҙгәрештәрен кисергәнгә күрә, төрлө этаптарҙа Бөтә донъя банкы термины аҫтында төрлө ойошмалар күҙаллана. Баштараҡ Бөтә донъя банкы [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Көнбайыш Европа]] һәм [[Япония]]ға тергеҙеүҙә ярҙам иткән Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкы менән ассоциациялана. Һуңғараҡ, 1960 йылда, Халыҡ-ара үҫеш ассоциацияһы ойошторола, ул әлеге банктың сәйәсәте менән бәйле функцияларҙың бер өлөшөн үҙ өҫтөнә ала. Ысынында әлеге ваҡытта Бөтә донъя банкы аҫтында ике ойошманы күҙ алдында тоталар: * Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкы; * Халыҡ-ара үҫеш ассоциацияһы. Төрлө ваҡытта Бөтә донъя банкы проблемаларын хәл итеү өсөн булдырылған тағы ла өс ойошма ҡушыла<ref>[https://web.archive.org/web/20120716001316/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTRUSSIANHOME/EXTFAQSRUSSIAN/0,,contentMDK:20692067~menuPK:1805709~pagePK:98396~piPK:51137780~theSitePK:1805315,00.html ЧАВО о Всемирном банке]</ref>: * Халыҡ-ара финанс корпорацияһы; * Инвестициялар гарантиялары буйынса күп яҡлы агентлыҡ; * Инвестиция бәхәстәрен көйләү буйынса халыҡ-ара үҙәк. Биш ойошма ла Бөтә донъя банкы ойошмалары төркөмөнә инә һәм Бөтә донъя банкы төркөмө тип атала. Айырым осраҡтарҙа Бөтә донъя банкы аҫтында элеккесә Бөтә донъя банкы эшмәкәрлеге нигеҙен тәшкил иткән Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкы күҙаллана. == Тарихы == [[Файл:WhiteandKeynes.jpg|справа|мини|[[Джон Мейнард Кейнс]] (уңда) һәм Гарри Декстер Уайт Бреттон-Вудс конференцияһында.]] Бөтә донъя банкы АҠШ-та 1944 йылда Бреттон-Вудс конференцияһы һөҙөмтәләре буйынса төҙөлгән ике эре финанс ойошмаһының ([[Халыҡ-ара валюта фонды]] менән бер рәттән) береһе булып тора. 45 илдән килгән делегаттар, шул иҫәптән [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] вәкилдәре, [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуңғы донъя хужалығы ҡоролошон һәм иҡтисадын тергеҙеү мәсьәләләрен тикшерәләр<ref>Goldman, Michael. ''Imperial Nature: The World Bank and Struggles for Social Justice in the Age of Globalization''. New York: Yale University Press, 2005 pp. 52-54</ref>. Советтар Союзы Конференцияның иң әүҙем ҡатнашыусыларының береһе булып тора, ләкин һуңынан Халыҡ-ара валюта фонды һәм Бөтә донъя банкы эшмәкәрлегендә ҡатнашыуҙан баш тарта, сөнки уның уставына ярашлы, Америка ҡушма Штаттарынан айырмалы рәүештә, ҡабул ителә торған ҡарарҙарға СССР-ҙың йоғонто яһау мөмкинлеге булмай. 1945 йылдан алып 1968 йылға тиклем эшмәкәрлегенең башланғыс стадияһында Бөтә донъя банкы кредит алыусыларға талаптарҙың артыуы арҡаһында әүҙем кредитлауҙы тормошҡа ашырмай. Банктың икенсе президенты Джон Мак-Клой етәкселегендә Франция беренсеүтескә алыусы итеп һайлана, уға $250 млн кредит бирелә. Бынан тыш, [[Франция|Францияға]] кредит биреү шарты булып коммунистарҙың коалицион хөкүмәтендә ҡатнашмау тора.<ref name="WI">[https://books.google.ru/books?id=KODdZ4fux5UC&pg=PA64&lpg=PA64&dq=Credit+France+in+1947+250&source=bl&ots=_4-KMs4gFm&sig=L-Z71LPNkBOfn7TRD5bABq49gJo&hl=ru&ei=xpbNSsSFCofA-Qb1t4WBAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2#v=onepage&q=Credit%20France%20in%201947%20250&f=false Wall, Irwin M. The United States and the making of postwar France, 1945—1954] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105053627/http://books.google.ru/books?id=KODdZ4fux5UC&pg=PA64&lpg=PA64&dq=Credit+France+in+1947+250&source=bl&ots=_4-KMs4gFm&sig=L-Z71LPNkBOfn7TRD5bABq49gJo&hl=ru&ei=xpbNSsSFCofA-Qb1t4WBAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2#v=onepage&q=Credit%20France%20in%201947%20250&f=false |date=2012-01-05 }} {{Недоступная ссылка|число=21|месяц=05|год=2013|url=https://books.google.ru/books?id=KODdZ4fux5UC&pg=PA64&lpg=PA64&dq=Credit+France+in+1947+250&source=bl&ots=_4-KMs4gFm&sig=L-Z71LPNkBOfn7TRD5bABq49gJo&hl=ru&ei=xpbNSsSFCofA-Qb1t4WBAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2#v=onepage&q=Credit%20France%20in%201947%20250&f=false|id=20091008}}</ref>. Тағы ике дәғүәсе ([[Польша]] һәм [[Чили]]) ярҙам ала алмай. Артабан Бөтә донъя банкы, Маршалл планын тормошҡа ашырып, Икенсе донъя һуғышы арҡаһында емерелгән иҡтисадты тергеҙеүсе [[Көнбайыш Европа]] илдәрен кредитлауҙа әүҙем ҡатнаша. Был планды финанслауҙы күбеһенсә Бөтә донъя банкы тәьмин итә. 1968—1980 йылдарҙа Бөтә донъя банкы эшмәкәрлеге үҫештәге илдәргә ярҙам итеүгә йүнәлелә. Бирелгән кредиттарҙың күләме һәм структураһы арта, ул иҡтисад инфраструктуранан алып социаль мәсьәләләрҙе хәл итеүгә тиклемге төрлө тармаҡтарын үҙ эсенә ала. Был осорҙа Бөтә донъя банкын етәкләгән Роберт Макнамара банк эшмәкәрлегенә технократик идара итеү стилен алып килә, сөнки уның АҠШ-тың оборона министры һәм «Форд» президенты вазифаһында етәкселек тәжрибәһе була. Макнамара потенциаль кредит алыусыларға мәғлүмәт биреүҙең яңы системаһын булдыра, был кредит шарттарын хәл итеү ваҡытын ҡыҫҡарта. 1981 йылда АҠШ-тың ул саҡтағы президенты [[Рональд Рейган]] тәҡдиме буйынса Клаузен Макнамараны Бөтә донъя банкы президенты вазифаһында алмаштыра. Был осорҙа башлыса өсөнсө донъя илдәренә финанс ярҙам күрһәтелә. 1980—1989 йылдар осоронда кредитҡа бәйлелекте кәметеү маҡсатында өсөнсө донъя илдәренең иҡтисадын үҫтереүгә йүнәлтелгән кредитлау сәйәсәте үткәрелә. Бындай сәйәсәт социаль маҡсаттарҙы хәл итеүгә бирелгән кредиттарҙы кәметеүгә килтерә. 1989 йылдан алып Бөтә донъя банкы сәйәсәте төрлө хөкүмәткә ҡарамаған ойошмаларҙың , атап әйткәндә, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау менән бәйле булғандарҙың, тәнҡит йоғонтоһо аҫтында һиҙелерлек үҙгәрештәр кисерә. Һөҙөмтәлә төрлө маҡсаттарҙа бирелгән кредиттар даирәһе киңәйә. == Маҡсаттары һәм бурыстары == Хәҙерге ваҡытта Мең йыллыҡ декларацияға ярашлы, Бөтә донъя банкы мең йыллыҡ үҫеш маҡсаттарына өлгәшеүгә иғтибарын йүнәлтә<ref>[http://go.worldbank.org/0JT7UJLI10 Всемирный банк. Цели]{{Недоступная ссылка|date=Январь 2020|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Өсөнсө мең йыллыҡҡа күсеү осоронда БМО эгидаһы аҫтында халыҡ-ара ойошмаларҙың тырышлығын йүнәлтеү өсөн һигеҙ маҡсат билдәләнә. 2015 йылға ҡарата мең йыллыҡ үҫеш маҡсаттарына өлгәшееү өсөн түбәндәгеләр инә: # фәҡирлекте һәм аслыҡты бөтөрөү; # гендер тигеҙлеген пропагандалау һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын һәм мөмкинлектәрен киңәйтеүҙе ҡеүәтләү; # дөйөм башланғыс белем биреүҙе тәьмин итеү; # балалар үлемен кәметеү; # әсәләр һаулығын яҡшыртыу; # ВИЧ/СПИД, [[малярия]] һәм башҡа ауырыуҙар менән көрәш; # тирә-яҡ мөхиттең тотороҡло үҫешен тәьмин итеү; # үҫеш өсөн глобаль партнерлыҡ төҙөү. Кеше үҫешенең глобаль проблемаларын хәл итеү маҡсатында Бөтә донъя банкы,МБРР кредитлау механизмын ҡулланып, урта килемле илдәргә был илдәрҙең баҙар кимәленә тап килгән [[процент]] ставкалары буйынса кредит бирә. Бөтә донъя банкының тағы бер финанс учреждениеһы — МАР аҙ тәьмин ителгән илдәргә минималь процент ставкалары буйынса кредит бирә. == Эшмәкәрлек йүнәлештәре һәм төрҙәре == Бөтә донъя банкы составындағы тығыҙ бәйләнештә булған ике учреждение — Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкы (МБРР) һәм Халыҡ-ара үҫеш ассоциацияһы (МАР) — түбән процентлы, нуль процентлы йәки халыҡ-ара капитал баҙарына сығыу мөмкинлеге булмаған йәки бындай уңайһыҙ шарттарҙа инеү мөмкинлеге булмаған илдәргә гранттар рәүешендә кредиттар бирә. Башҡа финанс ойошмаларынан айырмалы рәүештә, Бөтә донъя банкы табыш эҙләмәй. МБРР баҙар нигеҙендә эшләй, үҙенең юғары кредит рейтингы менән файҙалана, был уға үҫештәге илдәрҙәге клиенттары иҫәбенән түбән процентлы ставкалар буйынса аҡса алырға мөмкинлек бирә. Банк был эшмәкәрлеккә ҡағылышлы эксплуатация сығымдарын, был маҡсатта тышҡы финанслау сығанаҡтарын ҡулланмайынса, үҙ аллы ҡаплай<ref name="PS">[http://go.worldbank.org/YGC42BLUW0 Продукты и услуги Всемирного банка]{{Недоступная ссылка|date=Январь 2020|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Бөтә донъя банкы төркөмө өс йылға бер ил менән хеҙмәттәшлегк нигеҙе булараҡ ҡулланылған документ әҙерләй: «Бөтә донъя банкы төркөмө стратегияһы». Стратегия банктың кредит һәм аналитик һәм консультация хеҙмәттәре программаларын аныҡ үҫеш маҡсаттары менән бергә һәр кредит алыусы илдең аныҡ үҫеш маҡсаттары менән бәйләргә ярҙам итә. Стратегия фәҡирлек мәсьәләһен хәл итеүгә мөмкин тиклем ҙур йоғонто яһай алған һәм динамик социаль-иҡтисади үҫешкә булышлыҡ иткән проекттарҙы һәм программаларҙы үҙ эсенә ала. Бөтә донъя банкының директорҙар советына тәҡдим ителгәнгә тиклем стратегия бурыслы ил хөкүмәте һәм башҡа подразделениелар менән тикшерелә. === Аҡса туплау === МБРР-ҙың үҫештәге илдәргә биргән кредиттары башлыса донъя финанс баҙарында ААА ышаныслылыҡ рейтинглы облигацияларҙы һатыу иҫәбенә финанслана. Кредитлауҙан ҙур булмаған табыш алып, МБРР үҙ [[капитал]]ынан байтаҡ килем ала. Был капитал күп йылдар дауамында тупланған резервтарҙан һәм Бөтә донъя банкы ағзаһы булған 189 дәүләттең иғәнәләренән туплана. МБРР табышты операция сығымдарын ҡаплау, өлөшләтә МАР-ға күсереү һәм илдәрҙең бурыс йөкләмәһен еңеләйтеү өсөн ҡуллана<ref name="Oper"/>. Донъяның иң ярлы илдәрен процентһыҙ кредиттар һәм гранттар буйынса финанслауҙың донъялағы иң ҙур сығанағы булған МАР өс йылға бер тапҡыр 40 донор ил тарафынан тулыландырыла. МАР өҫтәмә аҡса ала, сөнки илдәр процентһыҙ кредиттарҙы 35 йылдан 40 йылға тиклем ҡайтара ала .Был сара һуңынан тағы кредит биреү өсөн ҡулланыла. Бөтә донъя банкы кредитлау буйынса дөйөм операцияларҙың яҡынса 40 проценты МАР-ға тура килә. === Кредиттар === МБРР һәм МАР аша Бөтә донъя банкы кредиттарҙың ике төп төрөн бирә: инвестиция кредиттары һәм үҫеш кредиттары.<ref name="Oper"/>. Төрлө тармаҡтарҙа социаль-иҡтисади үҫеш проекттары сиктәрендә тауарҙар, эштәр һәм хеҙмәттәр етештереүҙе финанслау өсөн инвестиция кредиттары бирелә. Проектты финанслау өсөн кредит алыусынан алынған ғариза проекттың иҡтисади, финанс, социаль һәм экологик яҡтан яраҡлы булыуын тәьмин итеү өсөн баһалана. Кредит буйынса һөйләшеүҙәр стадияһында Банк һәм кредит алыусы проект сиктәрендә хәл ителергә тейешле үҫеш бурыстары, проект компоненттары, көтөлгән һөҙөмтәләр, проектты тормошҡа ашырыуҙың һөҙөмтәлелеге эталондары һәм уны тормошҡа ашырыу планы, шулай уҡ кредит средстволарын бүлеү графигы тураһында килешә. Проектты тормошҡа ашырыу барышында Банк средстволарҙы файҙаланыуҙы күҙәтә һәм проект һөҙөмтәләрен баһалай. Банк хеҙмәткәрҙәренең яҡынса 30 проценты даими вәкиллектәрҙә эшләй, вәкиллектәрҙең һаны бөтә донъяла 100-гә яҡын. МАР-ҙың оҙайлы мөҙҙәтле кредиттары процентһыҙ, әммә уларға бирелгән аҡсаның 0,75 проценты күләмендә ҙур булмаған йыйым һалына. МАР йыйымы ҡулланылмаған кредит суммаһының нулдән 0,5 процентҡа тиклем тәшкил итә; 2006 финанс йылында әлеге йыйымдың ставкаһы 0,33 процент кимәлендә билдәләнә. Бөтә донъя банкы ҡаҙнаһы МБРР-ҙың бөтә кредитлау һәм кредитлау операциялары менән идара итә һәм Бөтә донъя банкы төркөмө составындағы башҡа учреждениеларҙы хеҙмәтләндерә. === Гранттар === Бөтә донъя банкы гранттар рәүешендә финанс ярҙам күрһәтә<ref name="Oper">[http://go.worldbank.org/NKSPL8N520 Операции Всемирного банка]{{Недоступная ссылка|date=Январь 2020|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Гранттарҙың маҡсаты — инновацияларҙы дәртләндереү, ойошмаларҙың хеҙмәттәшлеге һәм проекттар өҫтөндә эшләүҙә урындағы подразделениеларҙың ҡатнашыуы иҫәбенә проекттарҙы эшләүҙе еңелләштереү. Һуңғы йылдарҙа туранан-тура финансланған йәки партнерлыҡ мөнәсәбәттәр сиктәрендә идара ителгән МАР гранттары киләһе маҡсаттарҙа ҡулланылған: * юғары бурыслы илдәр өсөн бурысты еңеләйтеү; * канализация һәм һыу хеҙмәтенең һөҙөмтәлелеген күтәреү; * [[малярия]] кеүек йоғошло ауырыуҙарҙы кәметеү өсөн иммунизация һәм вакцинациялау программаларына булышлыҡ итеү; * ВИЧ/СПИД пандемияһы менән көрәш; * граждандар йәмғиәте ойошмаларына ярҙам итеү; * парник газдарын сығарыуҙы кәметеү өсөн стимулдар булдырыу. === Башҡа хеҙмәттәр === Бөтә донъя банкы ағза — илдәргә финанс ярҙамын ғына күрһәтеп ҡалмай. Уның эшмәкәрлеге шулай уҡ үҫештәге илдәргә кәрәкле аналитик һәм консультация хеҙмәттәре күрһәтеүгә йүнәлтелгән.<ref name="Oper"/>. Ил сәйәсәтен анализлау һәм илдәрҙә социаль-иҡтисади хәлде яҡшыртыу һәм халыҡтың йәшәү шарттарын яҡшыртыу буйынса тейешле тәҡдимдәр әҙерләү Бөтә донъя банкы эшенең бер өлөшө булып тора. Банк тирә-яҡ мөхит, фәҡирлек, сауҙа һәм глобалләшеү, иҡтисади һәм тармаҡ тикшеренеүҙәре кеүек мәсьәләләрҙең киң спектры буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә. Банк илдәрҙең иҡтисади перспективаларын, шул иҫәптән, мәҫәлән, банк йәки финанс секторы, сауҙа, фәҡирлек һәм социаль яҡлау системаларын анализлай. Донъя банкы үҙ көсөн шулай уҡ мәғарифҡа һәм илдең үҫеш проблемаларын хәл итеүгә йүнәлтә. Бөтә донъя банкы институты ({{Lang-en|[http://go.worldbank.org/53LOBQ2OK0 World Bank Institute]}}) сәйәсмәндәр, бизнесмендар, техник белгестәр, граждандарҙың башҡа категориялары менән, шулай уҡ юғары уҡыу йорттары, төрлө илдәрҙән уҡыу үҙәктәре менән эшләй.<ref>[http://go.worldbank.org/53LOBQ2OK0 Сайт Института Всемирного банка]{{Недоступная ссылка|date=Январь 2020|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Бөтә донъя банкы өлкәһендәге эшмәкәрлек төрҙәре: === Эшмәкәрлек йүнәлештәре === Әлеге ваҡытта Банк үҫештәге илдәрҙең иҡтисадының бөтә тармаҡтарында тиерлек 1800-ҙән ашыу проектты финанслау менән шөғөлләнә. Мәҫәлән, [[Босния һәм Герцеговина]]ла микрокредит үҫеше, [[Гвинея]]ла СПИД-ты иҫкәртеүҙе камиллаштырыу, [[Бангладеш]]та ҡыҙҙарҙың белем алыуына булышлыҡ итеү, [[Мексика]]ла һаулыҡ һаҡлауҙы яҡшыртыу, иғлан ителгән [[Көнсығыш Тимор|Көнсығыш Тиморҙы]] тергеҙеүгә булышлыҡ итеү һәм [[Һиндостан|Һиндостанға]] Гуджаралағы емергес ер тетрәүҙән ҡотолорға ярҙам итеүт<ref name="Pp">[http://go.worldbank.org/4SRHW0N560 Всемирный банк. Проекты]{{Недоступная ссылка|date=Январь 2020|bot=InternetArchiveBot}}</ref>.{{Col-begin}} {{Col-break}} * [[Фаҡирлек]] проблемалары * [[Аҙыҡ-түлек]] менән тәьмин итеү проблемалары * [[Ауыл хужалығы]], [[урман хужалығы]] һәм ерҙе ҡулланыу менән бәйле <br> иҡтсадтың башҡа секторҙарының үҫеше * [[Коррупция]] менән көрәш * [[Вируслы ауырыуҙар]]ҙың таралыуы менән көрәш * [[Малярия]] менән көрәш * Балалыҡ һәм үҫмерлек проблемалары * Балаларҙы эксплуатациялау проблемалары * [[Энергетика]] үҫеше һәм <br> яңы энергия сығанаҡтарын эҙләү проблемалары * [[Иҡтисади сәйәсәт]] үҫештәге илдәрҙең бурыс проблемалары * Үҫеш стратегияларҙы булдырыу * Үҫешкән илдәрҙә [[инвестиция]]лар проблемалары * [[мөғариф]] проблемалары * Тирә-яҡ мөхите проблемалары * [[Климат]] үҙгәрештәре проблемалары һәм уның кеше тормошона йоғонтоһо * Кешелек үҫешенең һәм айырым төбәктәрҙең стратегик проблемалары {{Col-break}} * Иҡтисад үҫеше, [[һалым һалыу]], бурыстар проблемалары * [[Финанс көрсөгө]] * Банк системаһының, [[финанс баҙары]], түләү системалары үҫеше * [[Глобалләшеү]] * Хаҡтарҙың артыуы, [[доно]] илдәр проблемалары * [[Урбанизация]] * [[Муниципаль финанстар]] * Мираҫты һаҡлау проблемалары * [[Транспорт]] * [[Сауҙа]] * [[Һыу менән тәьмин итеү]] һәм йыуынты һыуҙар канализацияһы проблемалары * Публикациялар, семинарҙар * [[Гендер]] айырмалары * [[Миграция]] проблемалары * [[Газ]], [[нефть]] * [[Тау тоҡомдарын сығарыу сәнәғәте]] * [[Интернет]] һәм [[коммуникациялар]] * [[Хоҡуҡ]] һәм үҫеш * Иҡтисадтың шәхси секторы үҫеше {{Столбцы/конец}} Әлеге ваҡытта Банк үҫештәге илдәрҙең иҡтисадының бөтә тармаҡтарында тиерлек 1800-ҙән ашыу проектты финанслау менән шөғөлләнә. Төрлө эшмәкәрлек өлкәләрендәге проекттар финанслана. Мәҫәлән, [[Босния һәм Герцеговина]]ла микрокредитлау үҫеше, Гвинеяла СПИД профилактикаһы һөҙөмтәләренең артыуы, Бангладешта ҡыҙҙарҙың белем алыуына булышлыҡ итеү, Мексикала һаулыҡ һаҡлау һөҙөмтәләрен арттырыу, бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән [[Көнсығыш Тимор|Көнсығыш Тиморҙың]] тергеҙелеүе һәм Һиндостанға ер тетрәү эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ярҙам күрһәтеү<ref name="Pp"/>. == Банк эшмәкәрлеге менән идара итеү == [[Файл:Jim_Yong_Kim_(cropped).jpg|мини|Бөтә донъя банкы президенты Джим Ен Ким]] Бөтә донъя банкы — акционерҙар йәмғиәте, ойошмаға 188 илдең акционерҙары инә<ref name="O">[http://go.worldbank.org/Y8LP9WLI60 Всемирный банк. Организационная структура]{{Недоступная ссылка|date=Январь 2020|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Ҡатнашыусы илдәрҙең тауыштар һаны уларҙың Банк капиталындағы өлөшөнә бәйле, ә был үҙ сиратында уларҙың глобаль иҡтисадтағы өлөшө менән билдәләнә. Был акционерҙар Идарасылар советына инә, Идарасылар Советы Банктың ҡарарҙар ҡабул итеү һәм сәйәсәт алып барыу буйынса иң юғары органы булып тора.Ҡағиҙә булараҡ, финанстар министрҙары идарасы вазифаһын биләйҙәр. губернаторҙар — ҡатнашыусы илдәрҙең финанс министрҙары. Идарасылар советы үҙенең кәңәшмәләрен Бөтә донъя банкы һәм [[Халыҡ-ара валюта фонды]] идарасылары советтары ваҡытында йылына бер тапҡыр үткәрә. Идарасылар советы ултырыштары араһында Банк менән идара итеү буйынса аныҡ вәкәләттәр Банктың [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтондағы]] штаб-фатирында туранан-тура эшләгән 25 башҡарма директорға бирелгән<ref name="O"/>. Башҡарма директорҙар Директорҙар советын ойоштора, уны Банк Президенты етәкләй. Директорҙар советы иң ҙур акциялар пакетына эйә булған ағза дәүләттәрҙең мәнфәғәттәрен сағылдырған биш башҡарма директорҙан тора: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Япония]], [[Германия]], [[Франция]] һәм [[Бөйөк Британия]]. Ҡалған башҡарма директорҙар илдәр төркөмөн булдыра.. Директорҙар советы, ҡағиҙә булараҡ, аҙнаһына ике тапҡыр йыйыла һәм банк операцияларына дөйөм идара итеүҙе тәьмин итә, шул иҫәптән бөтә кредиттарҙы раҫлау һәм Банк операцияларына ҡағылышлы башҡа ҡарарҙар ҡабул итеү өсөн яуаплылыҡты ла үҙ эсенә ала: * кредиттарҙы һәм гарантияларҙы раҫлау; * банк эшмәкәрлегенең дөйөм принциптарын билдәләү; * Банк бюджетын раҫлау; * илдәргә ярҙам итеү стратегияларын формулировкалау; * бурыс алыуға һәм башҡа финанс мәсьәләләренә ҡағылышлы ҡарарҙар ҡабул итеү. Бөтә донъя банкы президенты (әлеге ваҡытта Давид Милпас) идара ултырыштарына рәйеслек итә һәм Банк менән дөйөм идара итеү өсөн яуаплы. Йола буйынса Бөтә донъя банкы Президенты Банктың иң эре акционеры булған АҠШ гражданы була. Президент идарасылар советы тарафынан биш йыллыҡ мөҙҙәткә һайлана һәм ҡабаттан һайлана ала. Төбәктәр, секторҙар, эшмәкәрлек һәм башҡа аныҡ функциялар өсөн биш вице-президент, шул иҫәптән өс өлкән вице-президент һәм ике башҡарма вице-президент яуаплылар. Өлкән вице-президент — бөтә донъя банкының баш экономисы банк үҫеш стратегияһы өҫтөндә эшләй. Бөтә донъя банкы донъяның йөҙҙән ашыу илендә офистар булдырған, унда яҡынса 10 000 кеше эшләй.<ref name="О нас">[http://go.worldbank.org/WYOV717GD0 Всемирный банк. Основные факты]{{Недоступная ссылка|date=Январь 2020|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. === Бөтә донъя банкы президенттары<ref name="Presidents">[http://www.rulers.org/intorgs2.html#worldbank World Bank. Presidents]</ref> === {| class="standard" style="text-align:center" width="75%" ! align="center" width="60%" |Президент ! align="center" |Вазифаны биләгән осор |- | align="left" |Юджин Мейер ([[:en:en:Eugene Meyer|Eugene Meyer]]) |18 июнь 1946 — 17 март 1947 |- | align="left" |Джон Макклой ([[:en:en:John Jay McCloy|John Jay McCloy]]) |17 март 1947 — 1 июль 1949 |- | align="left" |Р Юджин Блэк ([[:en:en:Eugene R. Black, Sr.|Eugene «Gene» Robert Black, Sr.]]) |1 июль 1949 — 1 ғинуар 1963 |- | align="left" |Джордж Д. Вудста ([[:en:en:George D. Woods|George D. Woods]]) |1 ғинуар 1963 — 1 апрель 1968 |- | align="left" |Роберт С. Макнамара ([[:en:en:Robert S. McNamara|Robert S. McNamara]]) |1 апрель 1968 — 1 июль 1981 |- | align="left" |В Элден Клозный ([[:en:en:Alden W. Clausen|Clausen Алдрин W.]]) |1 июль 1981 — 1 июль 1986 |- | align="left" |В Барбер Конэбла ([[:en:en:Barber B. Conable|B. Barber Conable]]) |1 июль 1986 — 1 сентябрь 1991 |- | align="left" |Льюис Та. Преста ([[:en:en:Lewis T. Preston|T. Lewis Preston]]) |1 сентябрь 1991 — 4 май 1995 |- | align="left" |Фрэнк Ричард ([[:en:en:Richard Frank|Richard Frank]]), и. о. |1995 4 май — 1 ғинуар 1995 |- | align="left" |Д Джеймс Вулфенсон ([[:en:en:James David Wolfensohn|James David Wolfensohn]]) |1 июнь 1995 — 1 июнь 2005 |- | align="left" |Иҙән Вулфовица ([[:en:en:Paul Wolfowitz|Wolfowitz Paul]]) |1 июнь 2005 — 1 июль 2007 |- | align="left" |Роберт Зеллика ([[:en:en:Robert Zoellick|Robert Zoellick]]) | 1 июль 2007 — 1 июль 2012 |- | align="left" |Джим Ен Ким ([[:en:en:Jim Yong Kim|Jim Yong Kim]]) | 1 июль 2012 — 1 февраль 2019 |- | align="left" |Дэвид Малпасс ([[:en:en:David Malpass|David Malpass]]) |5 апрель 2019 |} == Ағзалыҡ == Бөтә донъя банкы ағзаһы булыу өсөн [[Халыҡ-ара валюта фонды]]нда ағза булыу шарты булып тора, йәғни МБРР ағзаһы иң тәүҙә Халыҡ-ара валюта фонды ағзаһы булырға тейеш. Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкы 189 ағза илдән тора, Халыҡ-ара үҫеш ассоциацияһының 173 ағзаһы бар.<ref>{{Cite web|url=http://www.worldbank.org/ru/about/leadership/members#1|title=Страны-члены|publisher=www.worldbank.org|accessdate=2016-05-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.worldbank.org/ru/about/leadership/members#2|title=Страны-члены|publisher=www.worldbank.org|accessdate=2016-05-11}}</ref>. Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкы Уставына ярашлы, һәр илдең устав капиталында билдәле бер квотаһы бар, тауыштар ҡарарҙар ҡабул иткәндә квотаға пропорциональ бүленә. 2006 йылға ҡарата ошолай тауыштар ошолай бтрелә: {| | {| class="standard" !Ил !Өлөшө, % |- |АҠШ |16,39 |- |Япония |7,86 |- |Германия |4,49 |- |Франция |4,30 |- |Бөйөк Британия |4,30 |- |Ҡытай |2,78 |- |Һиндостан |2,78 |- |Италия |2,78 |} | | | {| class="standard" !Ил !Өлөшө, % |- |Канада |2,78 |- |Рәсәй |2,78 |- |Сәғүд Ғәрәбстаны |2,78 |- |Нидерланд |2,21 |- |Бразилия |2,07 |- |Бельгия |1,81 |- |Испания |1,75 |- |Швейцария |1,66 |} | | | {| class="standard" !Ил !Өлөшө,% |- |Австралия |1,53 |- |Иран |1,48 |- |Венесуэла |1,27 |- |Мексика |1,18 |- |Аргентина |1,12 |- |Башҡа илдәр 164 |29,90 |- |Барыһы |100,00 |} |} == Бөтә донъя банкы һәм Рәсәй == [[Файл:Vladimir_Putin_4_April_2002-1.jpg|мини| [[Путин Владимир Владимирович|В.]] [[Путин Владимир Владимирович|Путин]] менән Дж. Вулфенсондың осрашыуы]] [[Файл:Structura_Kredita_WB.jpeg|мини|Рәсәйгә кредит биргән Бөтә донъя банкы структураһы<ref name="CiG"/>]] [[1991 йыл|1991 йылдың]] көҙөндә Бөтә донъя банкы үҙенең ваҡытлыса вәкиллеген [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] аса. 1992 йылдың 7 ғинуарында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Халыҡ-ара валюта фондына һәм Бөтә донъя банкы төркөмөнә ҡушылыу тураһында ғариза бирә. 1993 йылдың башында банк Мәскәүҙә даими вәкиллек аса, әлеге ваҡытта унда 70-кә яҡын кеше эшләй, башлыса Рәсәй граждандары.. 1993 йылдың июнендә банк [[Париж]]да Рәсәйҙә иң юғары өҫтөнлөклө реформаларҙы тикшереү һәм уға бәйле сит ил ярҙамын координациялау маҡсатында күп яҡлы кәңәшмә ойоштора. Бөтә донъя банкы Рәсәйгә структура реформалары үткәреү өсөн бөтәһе 13 миллиард долларҙан ашыу суммаға кредиттар бирә<ref name="CiG"/>. 1995 йылдың 1 ғинуарынан 2005 йылдың 1 июненә тиклем Джеймс Д. Вольфенсон Бөтә донъя банкы президенты вазифаһын биләй. Рәсәй Федерацияһында беренсе тапҡыр 1995 йылдың октябрендә була һәм шул ваҡыттан алып йыл һайын Рәсәйгә рәсми визит менән килә.2005 йылдың 1 июненән 2007 йылдың 30 июненә тиклем Бөтә донъя банкы президенты Пол Вольфовиц булаул шулай уҡ ул Рәсәйҙә була. 2007 йылдың 30 июненән 2012 йылдың 1 июленә тиклем Роберт Золлик Донъя банкы президенты була. Хеҙмәттәшлек барышында Бөтә донъя банкы Рәсәйгә төрлө өлкәләрҙә дөйөм суммаһы 10,5 миллиард долларҙан ашыу суммаға 70-тан ашыу проектты тормошҡа ашырыу өсөн аҡса биреүҙе хуплай<ref>{{Cite web|author=|datepublished=1 ноября 2016|url=https://www.mid.ru/vsemirnyj-bank-vb-/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/2511066|title=Сотрудничество России со Всемирным банком|publisher=Министерство иностранных дел Российской Федерации|accessdate=2020-01-27}}</ref>. Башҡа илдәрҙәге кеүек үк, Бөтә донъя банкы үҙ бурыстары сиктәрендә аналитик эшмәкәрлеккә һәм консультацияларға ҙур иғтибар бүлә.<ref name="TenFacts">[http://digitalmedia.worldbank.org/tenthings/eca/russianfederation/index-russia-lang.html 10 фактов: Чего Вы не знали о деятельности Всемирного банка в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618010750/http://digitalmedia.worldbank.org/tenthings/eca/russianfederation/index-russia-lang.html |date=2012-06-18 }}</ref>. Рәсәйҙәге иҡтисади хәл тураһында отчеттарҙы даими баҫтырып сығара<ref name="ДЭР">[http://go.worldbank.org/PZ2F2MIH00 Доклады Всемирного банка об экономики России]{{Недоступная ссылка|date=Январь 2020|bot=InternetArchiveBot}}</ref><ref name="RER">[http://go.worldbank.org/6HBRBYQ7G0 Russian Economic Reports]{{Недоступная ссылка|date=Январь 2020|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Бынан тыш, Мәскәүҙә урынлашҡан Глобаль үҫеш проблемаларын өйрәнеү үҙәге һәм Банктың Йәмәғәт мәғлүмәт үҙәге Рәсәй партнерҙары менән тәжрибә һәм белем уртаҡлашырға ярҙам итә. 2021 йылдың сентябрендә Быға тиклем Төркиә һәм Көнсығыш Тимор өсөн ошондай уҡ вазифа биләгән Давид Хэйт Апурва Санги урынына Бөтә донъя Рәсәй банкының баш иҡтисадсыһы итеп тәғәйенләнә.<ref>{{Cite web|url=https://www.banki.ru/news/lenta/?id=10952358|title=Дэвид Найт назначен главным экономистом Всемирного банка по России|publisher=[[Банки.ру]]}}</ref>. == Тәнҡит == Бөтә донъя банкы эшмәкәрлеген элек-электән төрлө хөкүмәткә ҡарамаған ойошмалар, ғалимдар, улар араһында күренекле урын биләгән иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаты һәм Бөтә донъя банкының элекке баш иҡтисадсыһы [[Джозеф Стиглиц]], тәнҡитләйҙәр<ref name="ДС">{{Cite web|url=http://www.rusreforms.ru/stigpage.htm#other}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903232009/http://www.rusreforms.ru/stigpage.htm#other |date=2009-09-03 }}</ref>. Атап әйткәндә, Дж. Стиглиц ХВФ, Бөтә донъя банкы, АҠШ хөкүмәте иҡтисадсылары әҙерләгән үҫештәге илдәргә ҡарата сәйәсәтте хаталы тип атай<ref name="ДС1">[http://www.rusreforms.ru/st.htm Стиглиц Д. ЧЕЛОВЕЧЕСКОЕ ЛИЦО ГЛОБАЛИЗАЦИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091129155540/http://www.rusreforms.ru/st.htm |date=2009-11-29 }}</ref>. Ул шулай уҡ Рәсәйҙең тәҡдимдәргә ҡолаҡ һалыуын һәм халыҡтың реаль килемдәренең кәмеүен кисереүен, шул уҡ ваҡытта Ҡытай артынан эйәрмәүен һәм иҡтисади күтәрелеш кисереүен билдәләне. Атап әйткәндә, Джозеф Стиглиц Бөтә донъя банкының Рәсәйгә ҡарата сәйәсәтенә ҡырҡа кире ҡараш белдерә, күсеү осорондағы шок терапияһын тәнҡитләй<ref name="ДС1"/>. [[Файл:Worldbank_protest_jakarta.jpg|мини|Бөтә донъя банкы эшмәкәрлегенә ҡаршы протест демонстрацияһы, [[Джакарта]], 2004 йыл.]] Донъя иҡтисады үҫешен анализлау бөтә донъя банкы программаларының тотороҡло һәм ғәҙел иҡтисади үҫеште тәьмин итмәүен күрһәтә. Ошо менән бәйле Банкка баҫым көсәйә. Был банк менән бәйле булыуына баҫым көсәйә бара. Милли һәм халыҡ-ара кимәлдәге хөкүмәткә ҡарамаған ойошмалар Бөтә донъя банкы сәйәсәтенә альтернативаларҙы асыҡ һәм демократик рәүештә ҡтикшереүҙе талап итә башлай<ref name="Стуканов">{{Cite web|author=Стуканов А.А.|datepublished=|url=http://www.irex.ru/press/pub/polemika/05/stu/|title=Бедные страны и богатый Всемирный банк|publisher=|accessdate=2009-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100213194516/http://www.irex.ru/press/pub/polemika/05/stu/|archivedate=2010-02-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100213194516/http://www.irex.ru/press/pub/polemika/05/stu/ |date=2010-02-13 }}</ref>. 2001 йылда АҠШ Конгресы комиссияһы халыҡ-ара финанс ойошмаларының эшмәкәрлеген баһалай һәм Бөтә донъя банкы проекттарының 60 проценты уңышһыҙлыҡҡа осраған тигән һығымтаға килә. Бөтә донъя банкы фәҡирлек менән көрәшкә йүнәлтелгән, әммә һуңғы биш йылда бындай ярҙамға мохтаж «ярлы» дәүләттәр кредиттарҙың 1 процентын ғына алған. Ошо ваҡыт эсендә донъяла фәҡирлек кимәле бер аҙ кәмей, әммә быны Бөтә донъя банкы эшмәкәрлеге менән генә аңлатып булмай. Бөтә донъя банкынан финанс ярҙамы алмаған дәүләттәр уңышҡа өлгәшә. Төп ярҙам пакеттарын алған илдәрҙә фәҡирлек менән менән бәйле хәл тағы ла насарая.<ref name="CiG">[http://www.cig-bc.ru/library/74190/91354/ Всемирный банк: направления деятельности, критика его политики. Информационно-аналитический бюллетень № 98 CiG Business Consulting]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Foundation Heritage фондының тикшеренеү үҙәге донъя банк кредиттарының иң ярлы илдәргә йоғонтоһон анализланы. 1980 −2003 йылдарҙа 105 «ярлы» дәүләт кредит һәм гранттар ала. Һөҙөмтәлә, 39 илдә [[эске тулайым продукт]] кәмей, 17 илдә — ЭТП үҫеше минималь була (нулдән 1 процентҡа тиклем), 33 илдә — уртаса (1-4 %). Тик 12 алыусы ғына иҡтисади үҫеш темптарын һиҙелерлек арттыра алған. [[Африка]]ла хәл тағы ла хөртөрәккә әйләнә. Бында 48 ил Бөтә донъя банкы аҡсаһын ала, уларҙың өсәүһе генә иҡтисади яҡтан уңышлы үҫешә алған, 23-ендә иҡтисади көрсөк билдәләнгән<ref name="CiG"/>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * * [[Халыҡ-ара валюта фонды]] * [[Глобалләшеү]] == Һылтанмалар == * [https://www.vsemirnyjbank.org/ru/about/leadership/members Страны-члены Всемирного банка] * [http://www.worldbank.org/eca/russian/ Официальный сайт Всемирного банка на русском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804123701/http://www.worldbank.org/eca/russian/ |date=2009-08-04 }} * [https://web.archive.org/web/20090614053452/http://geo.worldbank.org/ Карта деятельности Всемирного банка]{{Ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20120727042313/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,pagePK:158889~piPK:146815~theSitePK:223547,00.html World Bank Data and Analysis on Poverty and Economic Growth in South Asia]{{Ref-en}}. [[Категория:1945 йылда нигеҙләнгән ойошмалар]] [[Категория:Халыҡ-ара финанс ойошмалары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Бөтә донъя банкы төркөмө]] axgljlnvz0nbrxrtl2dqjt04gz0eypk 0 88376 1299597 1179154 2026-06-22T00:15:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299597 wikitext text/x-wiki {{Компания карточкаһы |название = Билдинг-баҡса |прежние названия = |логотип = |тип = |основана = [[2012]] |основатели = [[Шилкина Марина Александровна|Марина Шилкина]] (нигеҙләүсе)<br />Ольга Целовальникова (координатор){{sfn|Эксперт|2014|с=27}}<br />Станислав Шилкин (милексе){{sfn|Эксперт|2014|с=28}} |упразднена = |причина упразднения = |преемник = |расположение = |ключевые фигуры = |листинг на бирже = |отрасль = мәғариф |продукция = |оборот = йылына 60 млн һум («Эксперт» журналы мәғлүмәттәре буйынса){{sfn|Эксперт|2014|с=28}} |операционная прибыль = |чистая прибыль = |активы = |капитализация = |число сотрудников = |материнская компания = |дочерние компании = |сайт = http://билдингсад.рф }} '''Билдинг-баҡса''' ({{lang-ru|Билдинг-сад}}) — 2012 йылда ойошторолған Рәсәй балалар баҡсаһы селтәре, һәм тағы ла франшиза буйынса таралған шул уҡ исемдәге бизнес-модель. Селтәргә Яңы проекттарҙы үрләтеү буйынса стратегик инициативалар агентлығы булышлыҡ күрһәтә{{sfn|Эксперт|2014|с=28}}. == Тарих == Билдинг-баҡса [[Шилкина Марина Александровна|Марина Шилкина]] менән 2012 йылда [[Һамар]] ҡалаһында ойошторола<ref>{{cite web|url=http://билдингсад.рф/-project_page_5|title=О нас|publisher=Билдинг-сад|accessdate=2015-05-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150511071519/http://xn--80abgdcubwu5b.xn--p1ai/-project_page_5 |date=2015-05-11 }}</ref><ref>{{статья|автор=Шабалина, Ирина|заглавие=Через четыре года здесь будет билдинг-сад|ссылка=http://samarskieizvestia.ru/document/14654|место=Самара|издательство=Самарские известия|год=2012|номер=158}}</ref>. Башта был Һамар ҡалаһының «Филиппок» балалар баҡсаһы була, һуңынан ул «Билдинг-баҡса»ға әйләндерелгән{{sfn|Эксперт|2014|с=26}}. 2012 йылдың авгусында Билдинг-баҡсаны шулай уҡ [[Мәскәү өлкәһе]]нең Наро-Фоминск ҡалаһында төҙөргә планлаштырыла<ref>{{статья|автор=Скрипко Елена|заглавие=Билдинг-сад|ссылка=http://www.cgnf.ru/art_open.php?id=3361|место=Наро-Фоминск|издательство=Центр города|год=2012|номер=31}}</ref>, ә шул уҡ йылдың ноябрендә Билдинг-баҡсаны Мәскәү өлкәһенең Ивантеевка ҡалаһында төҙөргә йыйынғандар<ref name="РИА Новости">{{cite news|url=http://ria.ru/mosobl/20121128/912545955.html|title=Первый в подмосковной Ивантеевке билдинг-сад откроется в январе|date=28 ноября 2012|publisher=РИА Новости|accessdate=2015-05-03|archiveurl=https://archive.is/Wk79y|archivedate=3 мая 2015}}</ref>. 2013 йылдың майында шул уҡ өлкәнең Сергиев-Посад ҡалаһында бер Билдинг-баҡса асырға планлаштырылған<ref>{{статья|автор=Дударева Ольга|заглавие=Что за детский сад?|ссылка=http://insidesp.ru/article/chto-za-detskij-sad|автор издания=Интервью брал Александр Вронский|тип=Интервью|издательство=Inside|год=2013|номер=3}}</ref>. 2014 йылдың 7 мартында [[Иркутск өлкәһе]]ндә тәүге Билдинг-баҡса Шелехов ҡалаһында асыла<ref>{{cite web|url=http://www.regnum.ru/news/cultura/1775736.html|title=Первый "Билдинг-сад" открыли в Приангарье|date=7 марта 2014|publisher=Регнум|accessdate=2015-05-03|archiveurl=https://archive.is/uB8aX|archivedate=3 мая 2015}}</ref>. Сорғот ҡалаһында проектта саф һауала йөрөү урыны булмағанлыҡтан туҡтатыла<ref>{{cite news|url=http://www.business-magazine.ru/2014/news/bilding-sadyi-tormozyat/|title=«Билдинг-сады» тормозят|last=Гладущенко|first=Евгения|date=7 октября 2014|publisher=Бизнес-журнал|accessdate=2015-05-03|archiveurl=https://archive.is/Vgl7U|archivedate=3 мая 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518090051/http://www.business-magazine.ru/2014/news/bilding-sadyi-tormozyat/ |date=2015-05-18 }}</ref>. «Эксперт» журналы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2014 йылда селтәрҙә 30 балалар баҡсаһы иҫәпләнгән. Бынан башҡа франшиза буйынса тағы ла Рәсәйҙең 5 субъектында 109 балалар баҡсаһы һәм 2014 йылдың йәйендә шул уҡ йылдың көҙөнә ҡарай йәнә биш төбәктә асырға планлаштырылған{{sfn|Эксперт|2014|с=26}}. Проектты нигеҙләгән Марина Шилкинанан алынған «Ведомости» гәзите мәғлүмәттәре буйынса, 2013 йылға ҡарата билдинг-баҡсалар 17 Рәсәй Федерацияһы субъекттарында презентацияланған һәм 2014—2016 йылдарҙа уларҙы Рәсәйҙең 14 төбәгендә төҙөргә планлаштырылған<ref>{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2013/11/27/bilding-sad-ekonomit-kazne-milliardy-rublej|title=Истории успеха: «Билдинг-сад» экономит казне миллиарды рублей|last=Шилкина|first=Марина|date=27 ноября 2013|publisher=Ведомости|accessdate=2015-05-03|archiveurl=https://archive.is/Gz86L|archivedate=3 мая 2015}}</ref>. == Бизнес-модель == Селтәрҙең бизнес-моделе артабанғыса: тығыҙ төҙөлөшлө урындарҙа күп ҡатлы йорт һалыусы төҙөлөүсе йортто планлаштырғанда аҫҡы ҡаттарҙа балалар баҡсаһы өсөн урын ҡалдырыуы мөмкин. Һуңынан проектты эшләгән ваҡытта ул баҡсаны етәкләгән эшҡыуар менән ҡаралырға тейеш. Даими рәүештә муниципаль берәмектәре һәр бер уҡыған балаға субсидия түләргә, һәм ул субсидияның дәүмәле дәүләт балалар баҡсаларында һәр бер балаға киткән сығымдарға тиң булырға тейеш. Баҡса етәксеһе үҙ сиратында балалар аҫрауға киткән хаҡын субсидия суммаһына кәметә{{sfn|Эксперт|2014|с=27}}. == Баһалар == 2012 йылда был проектты Рәсәй премьер-министры [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] хуплай. «Социаль проекттар» йүнәлешендәге проекттарҙы үрләтеү департаментының директор урынбаҫары Ирина Петрунина Билдинг-баҡса проекты хаҡында ыңғай фекерен әйтә{{sfn|Эксперт|2014|с=28}}. Шул уҡ йылда Мәскәү өлкәһе хөкүмәте проектты ҡабул итә һәм уны үҙенең балалар баҡсаларындағы урындарҙың күп етешмәгән муниципаль берәмектәренә тәҡдим итә<ref name="РИА Новости" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{статья|автор=Петрова, Валентина|заглавие=Все в сад|ссылка=http://www.nb-fund.ru/files/pages/00014/expert.pdf|издательство=Эксперт|год=2014|номер=26|страницы=26—28|ref=Эксперт}} [[Категория:Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ]] [[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ ойошмалары]] kxe648f9btamszfp9wzgu59e7mpgbsk 0 96814 1299578 1283338 2026-06-21T12:03:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299578 wikitext text/x-wiki {{Озеро |Название = Байкал |Национальное название = bxr/Байгал далай |Изображение = Olchon Shaman Rock.jpg |Подпись = [[Ольхон]] утрауындағы Шаман-скала |Координаты = 53/13/N/107/45/E |CoordScale = 5000000 |Страна = Россия |Регионы = Бүрәт Республикаһы/Иркутск өлкәһе |Высота над уровнем моря= 456÷457<ref>[http://www.izdatgeo.ru/pdf/gipr/2009-3/17.pdf По постановлению Правительства РФ № 234 от 26 марта 2001 г. — в тихоокеанской системе высот] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711214427/http://www.izdatgeo.ru/pdf/gipr/2009-3/17.pdf |date=2019-07-11 }}</ref> |Длина = 636<ref name="Бухаров А. А. Байкал в цифрах" /> |Ширина = 79,5<ref name="Бухаров А. А. Байкал в цифрах" /> |Площадь = 31 722<ref name="INTAS">[http://users.ugent.be/~mdbatist/intas/morphometry.htm A new bathymetric map of Lake Baikal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160521143844/http://users.ugent.be/~mdbatist/intas/morphometry.htm |date=2016-05-21 }} INTAS Project 99-1669. Ghent University, Ghent, Belgium; Consolidated Research Group on Marine Geosciences (CRG-MG), University of Barcelona, Spain; Limnological Institute of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences, Irkutsk, Russian Federation; State Science Research Navigation-Hydrographic Institute of the Ministry of Defense, St. Petersburg, Russian Federation. Morphometric data.</ref> |Объём = 23 615,39<ref name="INTAS" /> |Длина береговой линии = 2000<ref name="Бухаров А. А. Байкал в цифрах">{{книга | автор = Бухаров А. А. | заглавие = Байкал в цифрах (краткий справочник) | ссылка = | издание = | место = [[Иркутск]] | издательство = Изд-во ИП «Макаров С. Е.» | год = 2001 | страниц = 72 | серия = | isbn = | тираж = }} [http://www.obaykale.ru/baykal-obshie-dannye_15_1.htm Выборочные данные из этого справочника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106202431/http://www.obaykale.ru/baykal-obshie-dannye_15_1.htm |date=2009-01-06 }}</ref> |Наибольшая глубина = 1642<ref name="Бухаров А. А. Байкал в цифрах" /> |Средняя глубина = 744,4<ref name="INTAS" /> |Тип минерализации = |Солёность = 0,120 ‰<ref name="Галазий Г. И. Байкал в вопросах и ответах">{{книга |автор = Галазий Г. И. |язык = ru |заглавие = Байкал в вопросах и ответах |ссылка = http://az-kozin.narod.ru/kniga_o_baikale.html |издание = |место = |издательство = |год = 1989 |страниц = |isbn = |тираж = }}</ref> |Прозрачность = 40<ref name="Галазий Г. И. Байкал в вопросах и ответах" /> |Площадь водосбора = 570 000<ref name="Бухаров А. А. Байкал в цифрах" /> |Впадающие реки = Селенга/Үрге Ангара/Баргузин (йылға) |Водная система = Ангара/Енисей/Кар диңгеҙе |Вставка = {{ЮНЕСКО |Официальное название = |Название = |Тип = тәбиғи |Критерии = vii, viii, ix, x |ID = 754 |Регион = |Включение = 1996 }} |Позиционная карта = Россия Иркутская область |Позиционная карта 1 = Россия Бурятия }} '''Байкал, Байғал''' ({{lang-bxr|Байгал далай}}) — Көнсығыш Себерҙең көньяғында урынлашҡан донъялағы иң тәрән күл. Сөсө һыуҙың иң ҙур тәбиғи тупланмаһы. Барлыҡҡа килеүе буйынса тектоник күлдәр төркөменә инә, йәғни ер ҡабығының шылыуы, сатнап һыныуы һәм ярылыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән. Күлдең һәм яр буйҙарының тәбиғәте иҫ киткес бай, үҙенсәлекле флораһы (үҫемлектәр донъяһы) һәм фауна (хайуандар донъяһы) менән дан тота. Хайуандарының күпселек төрҙәре эндемиктарға керә (ер шарының башҡа ерҙәрендә осрамай). Урындағы халыҡ һәм илебеҙҙә йәшәүселәрҙең күптәре Байкалды диңгеҙ тип тә атай<ref name="autogenerated2">{{книга | автор = [[Колотило, Леонид Григорьевич|Колотило Л. Г.]] | заглавие = Военные моряки Байкала: проблемы исторической реконструкции деятельности военных моряков российского флота по физико-географическому изучению и освоению озера Байкал в XVIII—XX вв | ссылка = | издание = | место = {{СПб.}} | издательство = Наука | год = 2004 | страницы = | страниц = 560 | серия = | isbn = 5-02-025048-1 | тираж = }}</ref>. == География == ===Географик урыны һәм йырынының үлсәмдәре=== [[Файл:Байкал в районе Максимихи, Бурятия.JPG|300px|thumb|left|Байкал [[Бүрәт Республикаһы]] Максимиха ауылы районында]] [[Файл:Baikal.Zmeinaya buhta.JPG|300px|thumb|left|Чивыркуй ҡултығы ([[Бүрәт Республикаһы]])]] Байкал Азияның нәҡ уртаһында, [[Иркутск өлкәһе]] менән [[Бүрәт Республикаһы]] сиктәрендә урынлашҡан. Ул төньяк-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай ҙур ярым ай формаһында 620 км оҙонлоҡҡа һуҙылған. Киңлеге уртаса 24-79 км. Төбө диңгеҙ кимәленән 1186,5 метрға түбәнерәк, ә өҫкө йөҙө 455,5 метрға бейегерәк. Утрауҙарын иҫәпләмәйсә, һыу өҫтө майҙаны 31 722 км² — был яҡынса [[Бельгия]] йәки [[Нидерланд]]тың майҙанына тиң. Был күрһәткес буйынса Байкал донъя күлдәре араһында етенсе урын биләй. Яр буйҙарының һуҙымы — 2100 км. Күл тау һырттары һәм түбәләс сусаҡтар менән уратып алынған үҙенсәлекле бер соҡор эсендә урынлашҡан<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Байкальские горы}}</ref>. Көнбайыш яры өҙөк-өҙөк ҡаялы, ә көнсығыш яры һөҙәгерәк (урыны менән тауҙар ярҙан унар километрға арыраҡ). === Тәрәнлеге === [[Файл:Lakes scheme.png|thumb|Байкалдың тәрәнлеге [[Каспий диңгеҙе]] һәм [[Танганьика]] күле менән сағыштырғанда]] Байкал — Ерҙәге иң тәрән күл. Тәрәнлегенең иң юғары дәүмәле — 1642 м<ref name="INTAS" /> — 1983 йылда ГУНиО МО СССР<ref name="autogenerated2" /> ойошторған экспедиция тарафынан гидрографик эштәр барышында аныҡланған. Уны Л. Г. Колотило менән А. И. Сулимов төньяҡ киңлектең 53°14′59″ һәм көнсығыш оҙонлоҡтың 108°05′11″ координаталарына тап килгән нөктәлә үлсәгән (G) (O). Был мәғлүмәттәр картаға 1992 йылда индерелгән<ref>{{книга | автор = | часть = | заглавие = Озеро Байкал. Средняя часть. От устья реки Селенги до мыса Ижимей. М. 1:200000. Адмиралтейский № 62061 | ссылка = | ответственный = | место = {{СПб.}} | издательство = ГУНиО | год = 1992 | страницы = | страниц = | isbn = | тираж = }}</ref> һәм артабан 2002 йылда Байкалдың яңы батиметрик картаһын төҙөү өсөн ойошторолған бельгия-испан-рәсәй уртаҡ проекты сиктәрендәге эштәр: һыу ятыу майҙанынының 1 312 788 нөктәһендә тәрәнлеге үлсәнеү һөҙөмтәһендә (акустик зондлау, батиметрик мәғлүмәт, эхолокация, сейсмик профилләү ысулдары менән) раҫланған. Күлдең уртаса тәрәнлеге лә шаҡтай юғары — 744,4 м<ref name="INTAS" />.Был күп кенә тәрән тигән күлдәрҙең дә күрһәткестәрен уҙып китә. Ерҙә Байкалдан тыш тик ике генә күлдең тәрәнлеге 1000 метрҙан ашыу: Танганьика (1470 м) и Каспий (1025 м)<ref name="earth06">[http://earth06.narod.ru/ko.htm Крупнейшие озера мира]</ref><ref name="obaykale">[http://www.obaykale.ru/baykal-obshie-dannye_04.htm Физико-географическая характеристика оз. Байкал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208164146/http://www.obaykale.ru/baykal-obshie-dannye_04.htm |date=2012-02-08 }}</ref>. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Антарктидалағы Восток (Көнсығыш) күле 1200 метрҙан<ref>[http://eco.rian.ru/ecoinfogr/20110201/328989174.html РИА Новости. Инфографика. Уникальное озеро Восток в Антарктиде]</ref> күп тиһәләр ҙә, ул «ысын» мәғәнәһендәге күл түгел. Берҙән, ул өҫ яғынан 4 км ҡалынлығында боҙ ҡатламы ҡаплап торған ябыҡ арауыҡ эсендә. Икенсенән, һыуы ғәйәт ҙур баҫым аҫтында булып, «өҫкө йөҙө», йәғни, боҙ аҫтындағы «һыу кимәле» төрлө урындарҙа 400 метрға тиклем айырыла. Шуға ла, тәрәнлеге «ғәҙәти» күлдәрҙеке кеүек түгел. === Һыу күләме === [[Файл:Ruchey vpadayuschij v Bajkal 01.jpg|200px|thumb|right|Байкалға ҡойоусы шишмәләрҙең береһе<ref>[http://www.flickr.com/photos/nagy/45230326/ One of the many rivers flowing into the lake] — ''[[Flickr]]'' {{ref-en}}</ref>]] Байкалдың һыу тупланмаһы — 23 615,39 км³ (донъя күлдәрендәге сөсө һыу тупланмаһының 19 процентын тәшкил итә, ә барлыҡ күлдәрҙә сөсө һыу күләме — 123 мең. км³. Был күрһәткес буйынса Байкал донъяла [[Каспий диңгеҙе|Каспийҙан]] ҡала икенсе урын биләһә лә, Каспийҙың һыуы тоҙло. Бөйөк күлдәрҙең бөтәһе бергә лә (''Верхнее, Мичиган, Гурон, Эри, Онтарио'') һыу микдары буйынса Байкалдан ҡалыша. Байкалда Ладога <ref name="baikal1">[http://baikal.ru/ru/baikal/faqs/ Байкал. Общие цифры.] ЦНИТ ИГУ. — Baikal.ru</ref> күлендәгенә ҡарағанда һыу 25 мәртәбә күберәк. ===Ҡушылдыҡтары === XIX быуаттағы тикшеренеүҙәр буйынса Байкалға ҡушылыусы даими 336 йылға һәм шишмәләр асыҡланған. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 544 йәки 1123 тигән һандар ҙа килтерелә (был дөйөм алғанда, ваҡытлы ғына булған ҡушылдыҡтарҙы ла иҫәпләгәндә). Шулай уҡ, хужалыҡ эшмәкәрлеге һәм Байкал климатының үҙгәреүе һөҙөмтәһендә XIX быуаттан алып, уны тулыландырыусы 150-гә яҡын һыу сығанағы юҡҡа<ref name="Галазий Г. И. Байкал в вопросах и ответах" /> сығыу ихтималы бар. Иң эре ҡушылдыҡтары — Селенга, Үрге Ангара, Баргузин, Турка, Снежная, Сарма. Күлдән ағып сығыусы йылға — Ангара<ref>{{ВТ-ВЭС|Байкальское озеро}}</ref><ref name="Саркисян С. Г. Байкал">{{книга | автор = Саркисян С. Г. | заглавие = Байкал | ссылка = | издание = | место = {{М.}} | издательство = Гос. изд-во географической литературы | год = 1955 | страниц = 80 | серия = | isbn = | тираж = }}</ref>. Бөтәһе даими ҡушылдыҡтар — 336<ref name="Галазий Г. И. Байкал в вопросах и ответах" />.. == Һыуҙың сифаты == [[Файл:Baikal 1739.jpg|310px|thumb|left|Байкал күле ғәйәт үтә күренмәле]] [[Һыу]]ының төп үҙенсәлектәре — унда минераль һәм органик ҡушылмаларҙың бик әҙ миҡдарҙа булыуы; шулай уҡ, [[кислород]]ҡа үтә лә бай булыуы. Бының төп сере — тәне аша һыуҙағы органик ҡалдыҡтарҙы һөҙөүсе ''эпишура'' тигән микроскопик ҡыҫаланың тереклегенә бәйле. Байкал эпишураһы ({{lang-la|Epischura baicalensis}}) — ҡыҫала һымаҡтарҙың ишкәк аяҡлылар төркөмендәге планктон төр (''Copepoda''). Байкал күлендә генә тереклек итә (эндемик). Был үтә күренмәле ҡыҫаланың иң ҙурҙары 1,5 мм тирәһе генә була. Күлдең бөтә ҡатламын биләп һәм 90 %-тан ашыу биомассаһын етештереп, экосистемаһында иң мөһим урын алып тора. Байкалдағы ылымыҡтарҙың күп өлөшен Эпишура ҡуллана һәм үҙе лә байкал омуле өсөн төп аҙыҡ булып хеҙмәт итә. Күлдең таҙалығы бары шул ҡыҫаланың эшмәкәрлегенә генә бурыслы. Байкал һыуы бик һалҡын.Өҫкө ҡатламдарында температура йәй көнө лә +8…+9&nbsp;°C-тан үтмәй, ә айырым ҡултыҡтарында +15&nbsp;°C тирәһенә етә. Тәрән ҡалламдарында температура — +4&nbsp;°C тирәһе генә. Шулай уҡ, айырым ҡултыҡтарында максималь температура — +23&nbsp;°C -ҡа еткән осраҡтар ҙа теркәлгән<ref name="baikal-t">[http://baikal.ru/ru/baikal/faqs/baikal_info_weather.html Погода на Байкале] ЦНИТ ИГУ. — Baikal.ru</ref>. Һыу ғәжәйеп үтә күренмәле. Күл төбөндә 40 м тиклем тәрәнлектәге таштар һәм башҡа әйберҙәр ап-асыҡ күренеп ята. Был ғәҙәттә яҙғыһын, күл зәңгәрһыу төҫкә кергәс шулай була. Ә инде йәй һәм көҙ мәлдәрендә һыуҙың үтә күренеүсәнлеге 8-10 м тиклем кәмеп тора. Был мәлдә күлдең өҫкө ҡатламдары йылыныуҙан үҫемлек һәм хайуандар геүләп үрсей башлай. Һыуы ла күкһел йәшел һәм йәшел төҫкә инә. Байкал һыуында минераль тоҙҙар бик әҙ булғанлыҡтан (96,7 мг/л<ref name="Галазий Г. И. Байкал в вопросах и ответах" />), уның шундайын таҙа һәм үтә күренмәле һыуын ҡыуҙырылған һыу урынына тотоноп була. == Боҙ == Уртаса алғанда 9 ғинуар — 4 май араларында Байкал тулыһынса боҙ менән ҡаплана (Ангараның тамағындағы 15-20 км һуҙымындағы бәләкәй генә өлөшенән башҡа). Һыу юлы пассажир һәм йөк транспорты өсөн июндән сентябрға тиклем асыҡ була; фәнни-тикшеренеү эштәре лә һыу юлы асылыу менән башланып боҙ ятҡансы, май айынан ғинуарға тиклем дауам итә. [[Файл:Лёд Байкала.jpg|300px|thumb|Байкал боҙо]] [[Файл:Baikal lake Crack in the ice.jpg|thumb|300px|Боҙ ҡатламын тикшереү (СВП Хивус-10)]] [[Файл:Шаман-скала.JPG|300px|thumb|Олхон утрауындағы Шаман ҡаяһы мороно]] == Һыу төбө == [[Файл:Новый Энхалук.JPG|300px|thumb|right|Яңы Энхэлукта ҡояш байыу (Бурят Республикаһы)]] Байкалдың һыу аҫты рельефе үҙенсәлекле. Бөтә яр буйы һайлыҡтар (шельф) һәм һыу аҫты һөҙәклектәренән тора. Күл аҫты тау һырттары һәм һыу аҡты һайлыҡтары менән айырымланған өс соҡорҙан тора:Көньяҡ, Урта һәм Төньяҡ соҡорҙар.Уларҙы Академик һәм Селенгин һырттары айырып тора. Ольхондан Ушкань утрауҙарына ҡарай һуҙылған Академик һырт-иң бейеге. Оҙонлоғо 100 км, иң бейек өлөше һыу төбөнән −1848 м. Байкал төбөндәге ултырма тоҡомдарҙың ҡалынлығы (гравиметрик ысул менән төшөрөп алынған) 6 мең метрға етә. Тимәк, Байкал аҫтында Ерҙең иң бейек тауҙарының береһе күмелеп ҡалған (6000 м +1848 м.)<ref>[http://www.baikalnature.ru/guides/86575 Глубина и рельеф дна Байкал — Озеро Байкал — BaikalNature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915230433/http://www.baikalnature.ru/guides/86575 |date=2011-09-15 }}</ref>. === Утрауҙары һәм ярымутрауҙар === Байкалда 27 утрау (Ушкань, Ольхон, Ярки һәм башҡалар). Иң ҙуры — Ольхон. Оҙонлоғо 71 км, киңлеге — 12 км, майҙаны — 729 км²<ref>{{статья | автор = Хороших П. П. | заглавие = Находки в пещерах острова Ольхон | ссылка = http://www.obaykale.ru/baykal-arheologiya_2.htm | издание = Природа | тип = | год = 1955 | номер = 11 | страницы = 110—111 }}</ref> (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса −700 км²<ref name="Бухаров А. А. Байкал в цифрах" />)). Күлдең уртаһында ғына тиерлек, уның көнбайыш яры яғынан урынлашҡан. Иң ҙур ярымутрау — Изге танау (Святой Нос). === Ер тирбәлешенең әүҙемлеге === [[Файл:Озеро Байкал.JPG|thumb|left|Байкал күленең яры]] [[Файл:Побережье Байкала в Сухой.jpg|thumb|left|Байкал яры Ҡабан районының Сухая ауылы янында.(Бурят Республикаһы)]] Байкал ер тирбәлеше бик әүҙем булған райондарҙың береһе: бында даими рәүештә MSK-64 көсөргәнешлек шкалаһы буйынса 1-2 балл тирәһендә ер тетрәүҙәре булып тора. Әммә көслө һелкенеүҙәр ҙә булып ала. 1862 йылда Кударинскта ер һелкенеү 10 балға етеп, Селенга дельтаһының төньяҡ өлөшө (200 км² майҙан) һыу төбөнә китә. 1300 кешеһе булған 6 ауыл урынында Провал ҡултығы барлыҡҡа килә. Тарихтағы көслө ер тетрәүҙәрҙәр: 1903 йылда (Байкал), 1950 йылда (Мондинск), 1957 йылда (Муйск), 1959 йылда (Среднебайкальск). Среднебайкальскиҙағы ер тетрәүҙең эпицентры Сухая ҡасабаһы эргәһендә (көньяҡ-көнсығыш яр буйы) Байкалдың төбөнә тура килә. Көсө 9 балға етә. Улан-Удэ менән Иркутскиҙа 5 - 6 балл тирәһенә етеп, йорттарҙың, ҡоролмаларҙың стеналарына зыян килә. Һуңғы тапҡыр Байкалда ер тетрәүҙәр 2008 йылдың авгусында (9 баллов) һәм 2010 йылдың февралендә (6,1 балла) булып үткән. === Климаты === [[Файл:Байкал.jpg|thumb|Күлдә йыш ҡына штормдар булып тора]] Байкал һыуы яр буйы климатына ярайһы ғына йоғонто яһай: ҡыштары — йылыраҡ, йәйҙәре — һалҡынсараҡ. Яҙ эргәләге райондарҙағына ҡарағанда 10-15 көнгә һуңыраҡ килә, ә көҙ оҙайлыраҡ була. Һауа температураһының иң юғары ҡиммәте −34°С-ҡа еткән осраҡтар булғылай. Ә уртаса температура һуңғы йылдарҙа<ref>[http://ria.ru/science/20151015/1302513526.html Средняя годовая температура на Байкале повысилась на 2 градуса]</ref> арта бара. Байкалдың ҡояшлы көндәренең тулайым оҙайлығы бик ҙур: мәҫәлән, Ҙур Голоуст ҡасабаһында ул 2524 сәғәткә етә, йәғни Ҡара диңгеҙ буйы курорттарыныҡынан күберәк. Ҡояшһыҙ көндәр унда йылына — 37-нән, ә Ольхон утрауында 48-ҙән артмай. Климатының төп үҙенсәлектәре баргузин, сарма, верховик, култук тигән исемдәрен йөрөткән байкал елдәренә бәйле. == Күлдең килеп сығышы == [[Файл:Baikal.A2001296.0420.250m-NASA.jpg|thumb|Байкалдың йыһандан күренеше]] Байкалдың килеп сығышы тураһында бәхәстәрҙең тынғаны юҡ. Ғалимдәр фекеренсә, күлгә 25-35 млн йәш. Был Байкалдың уникал тәбиғи күл икәнлеген күрһәтә. Сөнки, күлдәрҙең ғүмере 10-15 мең йыл тирәһе генә. Ләм ултырыу һөҙөмтәһендә улар яйлап һайыға һәм һаҙлыҡҡа әүерелә, бигерәк тә, боҙлоҡ һөҙөмтәһендә дәүерендә барлыҡҡа килгәндәре. Әммә геология-минералогия фәндәре докторы А. В. Татаринов 2009 йылда Байкал күле йәшерәк булырға тейеш тигән фекер менән сығыш яһай. Байкалда тикшереү алып барған «Мир» экспедицияларының икенсеһендә быны иҫбатлаусы дәлилдәр ҙә табыла. Мәҫәлән, күлдең төбөндәге бысраҡ атыусы вулкандарҙың эшмәкәрлеге хәҙерге яр һыҙатына −8 мең, ә тәрән һыулы өлөштәренә 150 мең генә йәш<ref>{{cite web|author=Иван Щеглов.|date=1 июля 2009|url=http://sibir.rian.ru/science/20090702/81801811.html|title=Новые погружения «Миров» на Байкале укрепили гипотезу о молодости озера|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-07-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/617l6JYPj|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224133242/http://sibir.ria.ru/science/20090702/81801811.html |date=2015-02-24 }}</ref> булырға тейеш тигән һығымта яһарға нигеҙ бирә. Һис бәхәсһеҙ, күл риф соҡоронда урынлашҡан һәм төҙөлөшө менән Үле диңгеҙҙең бассейына оҡшаған. Ҡайһы бер эҙәрмәндәр, Байкал тау һыртының арҡырыға ярылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, тип аңлаталар (трансформного разлома). Икенселәре, ҡайнар тау тоҡомдары тишеп сығып яһалған соҡорҙа хасил булған тип фараз итә (наличие под Байкалом мантийного плюма). Өсөнсөләре, Евразия һәм Һиндостан плиталары бәрелешеүҙән барлыҡҡа килгән ярыҡ тип аңлата (пассивным рифтингом в результате коллизии Евразийской плиты и Индостана). Әле лә, ер тирбәлештәре һөҙөмтәһендә, Байкалдағы әүерелештәр бер туҡтауһыҙ дауам итә. Күл төбөнөң аҫҡараҡ төшөүе, базальттың өҫкә ағып сығыуынан барлыҡҡа килгән вакуум ҡыуышлыҡтарынан тип фаразлауҙар ҙа бар (дүртенсел дәүер четвертичный период). == Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы == [[Файл:Chayki v Chivyrkuyskom zalive.JPG|thumb|left|Чивыркуй ҡултығында аҡсарлаҡтар (Бүрәт Республикаһы)]] [[Файл:Байкал 2008 вид с сопки.jpg|thumb|Көҙгө Байкал]] Байкалда 2600 төр һәм ярымтөр һыу хайуандары йәшәй. Төрҙәрҙең күплеге Байкал һыуының бөтөн ҡатламдарының да кислородҡа ныҡ бай булыуына бәйле. Күбеһе — эндемиктар, йәғни тик ошо һыу ятҡылығында<ref name="Байкаловедение2009">Байкаловедение : учеб. пособие / Н. С. Беркин, А. А. Макаров, О. Т. Русинек. — Иркутск : Изд-во Ирк. гос. ун-та, 2009. — 291 с.</ref> ғына осрай (1000 эндемик төр, 96 ырыу, 11 семья — эндемиктәр). 27 төр балыҡ Байкалдан башҡа бер ҡайҙа ла осрамай<ref name="baikal-nature">[http://lake.baikal.ru/ru/articles/ecology/endemics.html Эндемики Байкала] Научно-образовательный центр «Байкал»</ref>. 100%-ы менән эндемиктар: нематодалар ''Mermitidae'' (28 төр), селәүсендәр ''Polychaeta'' (4төр), губкалар ''Lubomirskiidae'' (14), грегарин ''Gregarinea'' (6), изопод-ҡыҫалалар ''Isopoda'' (5), веснянкалар ''Plecoptera'' (2). Амфипод-ҡыҫалаларҙың (350-нән 349-ы, 99 %) искорпен һымаҡ балыҡтарҙан (32-нән 31-е, 96 %) — күлдең эндемиктары. Яҫы селәүсендәрҙән 90 % төр турбеллярия (150-нән 130) һәм ҡабырсаҡлы ҡыҫалаларҙың (150-нән 132) эндемиктар. 61-ҙән 36 төр һәм ярымтөр балыҡтар (59 %), 2 семья (13,3 %) һәм 12 ырыу (37,5 %)<ref name="Байкаловедение2009" /><ref name="Кожов1947">Кожов М. М. Животный мир озера Байкал. — Иркутск : ОГИЗ, 1947. — С. 3-303.</ref><ref name="Кожов1962">Кожов М. М. Биология озера Байкал. — М. : Изд-во АН СССР, 1962. — 316 с.</ref><ref name="список2001">Аннотированный список фауны озера Байкал и его водосборного бассейна. Байкал / О. А. Тимошкин [и др.]. — Новосибирск : Наука, 2001. — Т. 1, кн. 1. — 831 с.</ref> — эндемиктар. Эндемиктарҙан ҡыҫала эпишура күл зоопланктонының 80 % биомассаһын тәшкил итә һәм аҙыҡ сылбырының иң мөһим өлөшө булып тора. Ул фильтр ролен үтәй: һөҙөп туҡлана һәм һыуҙы таҙартып тора. Байкал олигохеттары (әҙ төклө селәүсендәре) зообентостың 70-90 % биомассаһын тәшкил итә (84,5%-ы — эндемиктар). Күлде таҙартыуҙа ҡатнашҡан бентофаг-балыҡтар (һыу төбөндә туҡланыусылар) йыртҡыс умыртҡаһыҙҙар өсөн аҙыҡ сығанағы булып торалар. Күлдең төбөндә газдарҙың тәбиғи әйләнешен тәъмин итәләр, органик ҡалдыҡтарҙы. тарҡатыуҙа ҡатнашалар. Байкалдың тере бала тыуҙырыусы голомянка тигән балығы бигерәк тә ҡыҙыҡ. Тәне 30 % майҙан тора. Көн һайын аҙыҡ эҙләп төпкөлдән һайлыҡтарға тиклем арауыҡтарҙы байҡап сығып өлгөрә. Байкалда шулай уҡ, байкал омуле, бәрҙе, сиг, байкал мәрсене (''Acipenser baeri baicalensis''), шамбы, ҡыҙыл балыҡ, суртан һәм башҡалар тереклек итә. Байкалдың тағын бер үҙенсәлектәренән береһе- сөсө һыу губкаларының бик ныҡ тәрәндә лә осрауы. Шулай уҡ ҡарағыҙ: Байкал ҡоштары, Һуҫар, Байкал нерпаһы һәм Байкал күленең Әҙ төклө селәүсендәре (Олигохеты). == Халҡын һәм Байкалды өйрәнеү == [[Файл:Bajkal vblizi Slyudyanki 01.jpg|thumb|Байкал Слюдянка ҡалаһы янында]] === Халыҡтары === 1930 йылдарҙа урындағы халыҡтарҙан яҙып алған мәғлүмәттәр буйынса, XII—XIII быуаттарға тиклем Байкал эргәһендәге ерҙәрҙә баргуты тигән халыҡ йәшәгән. Аҙаҡ көнбайыштан бүрәттәр күсеп килгәндәр. Тәүҙә Байкалдың көнбайыш ярына, унан Байкал аръяғына килеп ултырғандар. Байкал эргәһендә тәүге урыҫ күскенселәре XVII аҙағында — XVIII быуат башында күренә башлай<ref>{{cite web|author=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://www.poimai.ru/baikal_lake/article832.html|title=Предания об истории заселения и освоения края|work=|publisher=Поймай.Ru|accessdate=2010-07-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/617lA4iWJ|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106040939/http://www.poimai.ru/baikal_lake/article832.html |date=2012-01-06 }}</ref><ref>{{cite web|author=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://ozerobaikal.info/baikal/public/legenda_baikal/92-o-zaselenii-burjatami-vostochnojj-sibiri.html|title=О заселении бурятами Восточной Сибири|work=|publisher=озероБайкал.инфо|accessdate=2010-07-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/617nnaUQh|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926202325/http://ozerobaikal.info/baikal/public/legenda_baikal/92-o-zaselenii-burjatami-vostochnojj-sibiri.html |date=2011-09-26 }}</ref>. Урыҫтарҙан беренсе булып Байкал менән танышыусы казак Курбат Иванов булған. ===«Байкал» топонимы === [[Файл:Baikal south.jpg|thumb|справа|Күл ярҙары Большие Коты ҡасабаһы янында]] Аныҡ ҡына аңлатмаһы юҡ.Түбәндә иң киң таралған фараздар килтерелә: * «Байырку» тигән ил һәм халыҡ исеменән (байегу, байирку, баюрку)<ref>{{книга | автор = [[Бартольд, Василий Владимирович|Бартольд В. В.]] | заглавие = Сочинения | место = М. | издательство = Наука | год = 1968 | том = 3 | страницы = 341 | страниц = | isbn = }}</ref><ref name="gurulyov">Цит. по: {{книга | автор = Гурулёв Станислав Андреевич | заглавие = Что в имени твоём, Байкал? | ответственный = Ответственный редактор доктор филологических наук Лубсан Доржиевич Шагдаров | место = Новосибирск | издательство = Наука | год = 1982 | страниц = 112 | isbn = | тираж = 50000 }}</ref>. * Бурәт телендәге бай «тора» и гал «ут» тигән һүҙҙәрҙән (риүәйәттәр буйынса, Байкал ут бөркөп торған тауҙа барлыҡҡа килгән<ref name="gurulyov" /><ref>{{книга | автор = {{nobr|Дриженко Д. К.}} | заглавие = Лоция озера Байкал | место = Спб. | год = 1908 | страниц = | isbn = }}</ref><ref>{{книга | автор = {{nobr|Румянцев Г. Н.}} | заглавие = Баргузинские летописи | издание = 2-е изд | место = Улан-Удэ | издательство = | год = 1956 | страницы = 56 | страниц = | isbn = }}</ref><ref>{{книга | автор = | часть = Откуда взялось название «Байкал» | заглавие = Байкальские легенды и предания | викитека = | ответственный = Фольклорные записи Лазаря Ефимовича Элиасова | издание = 2-е доп. и перераб. изд | место = Улан-Удэ | издательство = Бурятское книжное издательство | год = 1984 | страницы = 70 | страниц = 256 | isbn = | тираж = 29000 }}</ref>). * Бурәт телендәге «ҡеүәтле аҡмаҫ һыу»<ref name="gurulyov" /><ref>{{публикация|статья | автор = Данзанов Ц. | заглавие = По поводу одной гипотезы | издание = За науку в Сибири | год = 1974 | месяц = 1 | день = 23 | ref = }}</ref> тигән һүҙҙәрҙән. * Бурәт телендәге байхаа «натураль, тәбиғи, тереклек итеүсе»<ref name="gurulyov" /><ref>{{статья |автор = Буянтуев Б. Р. |заглавие = К вопросу о происхождении названия «Байкал» |издание = Известия АН СССР, серия геогр. |год = 1951 |номер = 5 |страницы = |doi = |issn = }}</ref>. * Бурәт телендәге «бай ут»<ref name="gurulyov" /><ref>{{статья |автор = Мурзаев Э. М., Умурзаков С. У. |заглавие = Гидронимы Иссык-куль и Байкал |издание = Известия АН СССР, серия геогр. |год = 1974 |номер = 6 |страницы = |doi = |issn = }}</ref> тигән һүҙҙәрҙән. * Яҡут телендәге ''баай'' — «бай» и ''кюёл'' — «күл»<ref name="gurulyov" /><ref>{{книга | автор = Цыдендамбаев Ц. Б. | заглавие = Бурятские исторические хроники и родословные | место = Улан-Удэ | издательство = | год = 1972 | страницы = 481 | страниц = | ref = }}</ref><ref>{{книга | автор = | часть = Бый-гал | ссылка часть = | заглавие = Байкальские легенды и предания | оригинал = | ссылка = | викитека = | ответственный = Фольклорные записи Лазаря Ефимовича Элиасова | издание = 2-е доп. и перераб. изд | место = Улан-Удэ | издательство = Бурятское книжное издательство | год = 1984 | страницы = 71 | страниц = 256 | isbn = | тираж = 29000 }}</ref>. * Яҡут телендәге байхал, байгъал «диңгеҙ», «ҙур, тәрән һыу»<ref name="gurulyov" /><ref>{{статья |автор = Рыгдылон Э. Р. |заглавие = О названиях «Байкал» и «Ангара» |издание = Известия АН СССР, серия геогр. |год = 1953 |номер = 5 |страницы = |doi = |issn = }}</ref><ref>{{книга | автор = | часть = Статья «Байкал» | заглавие = Географические названия Республики Бурятия: топонимический словарь. | ответственный = Сост. И. А. Дамбуев, Ю. Ф. Манжуева, А. В. Ринчинова. Научный редактор Л. В. Шулунова, д-р филол. наук | место = Улан-Удэ | издательство = Издательско-полиграфический комплекс ФГОУ ВПО ВСГАКИ | год = 2006 | страницы = 34 | страниц = 241 | isbn = 5-89610-083-3 }}</ref>. * Ғәрәп телендәге Бахр-ал-Бака «күҙ йәштәре тыуҙырыусы диңгеҙ», «ҡот осҡос диңгеҙ»<ref name="gurulyov" /><ref>{{публикация|статья | автор = Мальцев Ю. | заглавие = Загадка названия озера Байкал | издание = За науку в Сибири | год = 1973 | месяц = 10 | день = 17 | ref = }}</ref>. * Бурәт телендәге «Байгаал-далай», "киң, ҙур һыу ятҡылығы, далай — «икһеҙ-сикһеҙ, ер йөҙө, юғары»<ref name="gurulyov" /><ref>{{статья |автор = Мурзаев Э. М., Умурзаков С. У. |заглавие = Гидронимы Иссык-куль и Байкал |издание = Известия АН СССР, серия геогр. |тип = |год = 1974 |номер = 6 |страницы = |doi = |issn = }} со ссылкой на работы М. Н. Мельхеева</ref>. * Юкагир телендәге вайгуол «ағып килгән ағастарҙың ярҙа ятып ҡалған өйөмө»<ref>{{публикация|книга | автор = Бурыкин Алексей Алексеевич | заглавие = Иноязычная ономастика русских документов XVII–XIX вв., относящихся к открытию и освоению Сибири и Дальнего Востока России, как исторический источник. Автореф. дис. на соискание учёной степени доктора исторических наук | ссылка = http://test.vak.ed.gov.ru/common//img/uploaded/files/BurykinAA.pdf | место = Санкт-Петербург | издательство = | год = 2011 | isbn = | ref = }}</ref><ref>{{cite web |url = http://lingsib.iea.ras.ru/ru/languages/yukagir.shtml |title = Юкагирский язык |work = Языки народов Сибири, находящиеся под угрозой исчезновения |publisher = Отдел Севера и Сибири ИЭА РАН |accessdate = 2013-09-30 }}</ref>. Себерҙең тәүге [[урыҫтар|урыҫ]] ергиҙәрҙәре Байкалды [[эвенк теле]]ндәге «Лама» (диңгеҙ) исеме менән йөрөткәндәр. Ә инде XVII быуаттың икенсе яртыһынан бурәттәрҙең атамаһына (бур. Байгал) күскәндәр. Тик бүрәттәрәҙәге «г» өнөн үҙҙәренә еңелерәк әйтелә торған «к» өнөнә алыштыралар. Ҡытай карталарында һәм һүрәтләмәләрендә күл «Байхэ» — Төньяҡ диңгеҙ; Снежная йылғаһы — «Удулхэ» (балыҡлы йылға); Лена йылғаһы — «Зулхэ». === Байкалды өйрәнеүсе күренекле эҙәрмәндәр, сәйәхәтселәр, яҙыусылар === [[Файл:Baikal sea.png|thumb|1699—1701 йылдарҙа С. У. Ремезов тарафынан эшләнгән карта. Иркутск һәм уның эргәһендәге ерҙәрҙең схемаһы бирелгән. Масштаб күҙәтелмәй. Байкал бик бәләкәй итеп күрһәтелгән. Себер картаның һул яғынан, аҫҡы мөйөшендә]] [[Файл:Омуль на рожне.JPG|thumb|Ҡолғала Байкал омуле]] * Протопоп Аввакум * Бородин Леонид Иванович * Верещаги, Глеб Юрьевич * Гагемейстер Леонтий Андрианович * Галазий Григорий Иванович * Георг, Иоганн Готлиб * Годлевский Виктор Александрович * Головин Фёдор Алексеевич * Дорогостайский Виталий Чеславович * Дыбовский Бенедикт Иванович * Дриженко Фёдор Кириллович * Кож, Михаил Михайлович * Колчак Александр Васильевич * Колотил Леонид Григорьевич * Коряков Евгений Алексеевич * Кюхельбекер, Михаил Карлович * Лут Борис Филиппович * Мессершмидт Даниэль Готлиб * Распутин Валентин Григорьевич * Рагузинский-Владиславич Савва Лукич * Ремезов Семён Ульянович * Семерной, Виктор Петрович * Соймонов Фёдор Иванович * Спафарий Николай Гаврилович * Туровцев Виктор Владимирович * Фиалков Владимир Абрамович * Черский Ян Доминикович * Чехов Антон Павлович * Шерстянкин Павел Павлович * Штейнгейль Владимир Иванович === Тәрәнгә ерҙе быраулау === 1990 йылдарҙа Рәсәй, АҠШ һәм Япония ғалимдары берлегендә Байкалды өйрәнеү өсөн тәрәнгә быраулау халыҡ-ара проекты тормошҡа ашырыла. Быраулау ҡышҡыһын, боҙ араһында туңып ултырған карап аша башҡарыла. Быраулау-күл төбөндәге ултырма тоҡомдың киҫеме ярҙамында уның тарихын ентекләп өйрәнергә мөмкинлек бирә; Евразияның климатындағы үҙгәрештәрҙе аныҡларға ярҙам итә. === Нейтрин телескоп === Күлдең төпкөл өлөштәрен өйрәнеү 1993—1998 йылдарҙа тәрән һыулы нейтрин телескоп НТ200 төҙөлөп, байтаҡ эштәр башҡара. Юғары энергиялы <ref>{{cite web|author=Вохмянина К.|date=|url=http://nuclphys.sinp.msu.ru/neutrino/newtrino_s/baik.htm|title=Байкальский подводный нейтринный телескоп|work=|publisher=|accessdate=2010-07-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/617noDNiO|archivedate=2011-08-22}}</ref> (нейтрино) нейтрон өлөшсәләре ярҙамында күлдең төбөн енетекләп тикшереү мөмкинлеге асыла. 2010 йылдан алып тағы ла камилыраҡ нейтрин телескоп НТ1000 төҙөлә башлаған. Эшләй алыу күләме (эффективным объёмом) 1 км³ буласаҡ <ref>[http://baikalweb.jinr.ru/gvd/GVD.pdf НТ1000. Научно-Технический Проект Глубоководного Нейтринного Телескопа Кубокилометрового Масштаба на оз. Байкал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006081807/http://baikalweb.jinr.ru/gvd/GVD.pdf |date=2014-10-06 }}, 2010</ref><ref>[http://www.ogirk.ru/news/2012-04-13/20029.html На дне Байкала появится второй телескоп] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150919135747/http://www.ogirk.ru/news/2012-04-13/20029.html |date=2015-09-19 }}, 13.04.2012</ref><ref>[http://www.physdep.isu.ru/AB2013/QW/bnt.html БАЙКАЛЬСКИЙ НЕЙТРИННЫЙ ТЕЛЕСКОП] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010094928/http://www.physdep.isu.ru/AB2013/QW/bnt.html |date=2013-10-10 }}, Физический факультет Иркутского государственного университета</ref>. 2017 йылға тиклем төҙөлөп бөтөүе ҡүҙаллана. === Байкалда «Пайсистар» === Байкалда кеше тарафынан идара ителә торған тәүге ҡоролмалар 1977 йылда төшөрөлә башлай. Был «Пайсис» атамалы канада ҡоролмалары күлдең тәрән урындарын өйрәнеү маҡсатында алдырылған. Лиственничное ҡултығында 1410 м-ға тиклем еткән булһа, 1991 йылда «Пайсис» Ольхондың көнсығыш яғынан 1637 м тәрәнлеккә төшөп етә. === Байкалда «Мир» === 2008 йылдың йәйендә Байкалды һаҡларға булышлыҡ итеүФонды тарафынан Байкалда «Мир» фәнни-тикшереү экспедицияһы ойошторола Кеше тарафынан идара ителеүсе «Мир» тәрән һыу ҡоролмаһы бөтәһе 52 тапҡыр Байкал төбөнә төшөп,<ref>{{статья |автор = Сагалевич А.М. |заглавие=Глубоководные обитаемые аппараты "Мир" на Байкале|ссылка=http://baikalfund.ru/mediacache/8cd4b098-8d4d-4bb1-a1c9-415133a637dc.pdf|издание=Природа|тип=журнал|год=2013|номер=№ 5|страницы=С. 38-46|doi=|issn=}}</ref><ref>{{cite web|author=Максим Кошмарчук.|date=10 сентября 2008|url=http://eco.rian.ru/discovery/20080910/151149492.html|title=«Миры» завершили изучение Байкала в 2008 году, совершив 52 погружения|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-07-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/617np7c9T|archivedate=2011-08-22}}</ref> тикшеренеү эштәре башҡара. Ғалимдар тарафынан күл төбөнән. һыу, грунт, микроорганизм өлгөләре (пробалары) алынып П. П. Ширшов исемендәге РАН-дың океанологии институрына тапшырыла. Экспедиция 2009—2010 йылдарҙа ла дауам итә. == Экология == [[Файл:Байкал зимой близ истока Ангары.JPG|thumb|Иркутск районының Листвянка ауылы яныда ҡышҡы Байкал]] Байкал күле үҙенсәлекле (уникаль) экосистема булараҡ,уны һаҡлауҙың хоҡуки нигеҙҙәре 1999 йылда ҡабул ителгән «Байкал күлен һаҡлау тураһында»<ref>Федеральный закон [http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_121962/ «Об охране озера Байкал»] от 01.05.1999 № 94-ФЗ</ref> Федераль закон тарафынан көйләнә. Ошо Федераль законға ярашлы, Байкал тәбиғи биләмәһендә хужалыҡ һәм башҡа бөтә төр эшмәкәрлектең айырым режимы булдырылған. Рәсәй Федерацияһы Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте тарафынан тыйылған эшмәкәрлек төрҙәре раҫланған. Байкалдың бысраныуы төш урындарҙа ғына, айырым эре сәнәғәт ҡалдыҡтары ташланыуға. Бәйле булып ала. {{начало цитаты}}Байкал тәбиғи биләмәһендә күлдең экосистемаһы хужалыҡ эшмәкәрлеге(антропоген) күҙгә күренеп үҙгәрештәр кисерә. Байкалды бысратыусылар исемлегендә иң билдәлеһе -Байкал целлюлоз-ҡағыҙ комбинаты(Целлюлозно-бумажный комбинат).Әммә күлгә иң күп бысраҡ Селенга йылғаһынан ағып төшә<ref name="Grachev">Грачёв М. А. [http://www.lin.irk.ru/grachev «О современном состоянии экологической системы озера Байкал»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220105127/http://lin.irk.ru/grachev/ |date=2014-02-20 }} // Лимнологический институт СО РАН</ref>.{{конец цитаты|источник=Михаил Александрович Грачёв, РАН академигы, ЛИН СО РАН директоры}}. Байкал тәбиғи биләмәһендә 2010 йылдағы экологик енәйәттәрҙең күбеһе ағастарҙы һәм ҡыуаҡлыҡтарҙы законһыҙ ҡырҡыу менән (енәйәттәрҙең 78,5 %-ы), рөхсәтһеҙ һыу хайуандарын тотоу һәм үҫемлектәрен файҙаланыу (12,4 %); урмандарға зыян килтереү менән (8,0 %); рөхсәтһеҙ һунар итеү, һыуҙы бысратыу, ветеринар ҡағиҙәләрҙе боҙоу, үҫемлектәрҙең сирҙәре һәм ҡоротҡостарына ҡаршы көрәш ҡағиҙәләренең боҙолоуына (0,9 %) бәйле. Иң күп енәйәттәр Бүрәт Республикаһында теркәлгән — 42,7 %<ref>Государственный доклад [http://www.geol.irk.ru/baikal/baikal.htm «О состоянии озера Байкал и мерах по его охране в 2010 году» // Охрана озера Байкал]</ref>. === Күҙәтеүҙәр нәтижәһе === 2002—2007 йылдарҙа төрлө зарарлы матдәләрҙең рөхсәт ителгән микдары (ПДК). Таблицала В ПДК ҡиммәтенең артып китеү осраҡтарының йышлығы (тикшереү өсөн алынған өлгөләрҙең дөйөм һанынан проценттарҙа иҫәпләнгән<ref>{{cite web|url=http://www.mnr.gov.ru/files/part/9921_part2.1.doc|title=ВОДНЫЕ РЕСУРСЫ РЕК И ИХ КАЧЕСТВО|3=|archiveurl=http://www.webcitation.org/69y3E4PDs|archivedate=2012-08-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029203003/http://www.mnr.gov.ru/files/part/9921_part2.1.doc |date=2013-10-29 }}</ref>): {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !Күрһәткес !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 |- ! [[Химическое потребление кислорода|ХПК]] | 30 | 24 | 25 | 29 | 26 | 30 |- ! [[Биохимическое потребление кислорода|БПК₅]] | 24 | 31 | 26 | 17 | 9 | 15 |- ! Тимер | 85 | 91 | 89 | 83 | 87 | 88 |- ! Баҡыр | 70 | 79 | 93 | 85 | 96 | 97 |- ! Цинк | 22 | 18 | 15 | 15 | 9 | 9 |- ! Алюмин | 0 | 3 | 20 | 51 | 0 | 7 |- ! Марганец | 0 | 80 | 80 | 100 | 0 | 93 |- ! Фенолдар | 25 | 14 | 36 | 29 | 26 | 3 |- ! Нефть продукттары | 19 | 12 | 18 | 24 | 0 | 28 |- ! Фторидтар | 0 | 31 | 40 | 40 | 0 | 57 |} === Күл бысраныуҙың төп сығанаҡтары === Селенга йылғаһы күлдең иң ҙур ҡушылдыҡтарының береһе. Унан килгән һыу ағымы йылына 30 км³<ref name="Grachev" />. Был Байкалға койолған йылға һыуҙарының яртыһынан ашып китә. Монголии биләмәләренән Селенги йылғаһы бассейны аша Байкалды бысратыусы булып Улан-Батор, шулай уҡ Заамаралағы алтын табыусы предприятие, Орхон менән Хараа-Гол йылғаларының <ref name="RGO">[https://web.archive.org/web/20130822172704/http://www.rgo.ru/2011/08/selenga-bajkal-otryady-vstretilis/ «Селенга-Байкал»: отряды встретились] // Новости Русского географического общества 19 августа 2011</ref> үрге ағымында файҙалы ҡаҙылмалар табыусы предприятиелар тора. Бынан тыш, Дархан ҡалаһының сәнәғәт предприятиеларын, төньяҡ Монголияның төҙөлөш комбинаттарын, тире эшкәртеүсе фабрикаларын, ҡорос иретеүсе заводын, аҙыҡ сәнәғәте предприятиеларын эсенә алған эре индустриаль үҙәгенән бысраҡ һыу ағып төшә<ref name="RGO" />. Рәсәй биләмәләрендә Селенга йылғаһын бысратыусы Улан-Удэ ҡалаһы. Уның таҙартҡыс ҡоролмалары сәнәғәт, коммуналь хужалыҡтар<ref name="Koncept">[http://fcp.economy.gov.ru/cgi-bin/cis/fcp.cgi/Fcp/ViewFcp/View/2012/359/ Концепция ФЦП «Охрана озера Байкал и социально-экономическое развитие Байкальской природной территории на 2012—2020 годы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190209122346/http://fcp.economy.gov.ru/cgi-bin/cis/fcp.cgi/Fcp/ViewFcp/View/2012/359/ |date=2019-02-09 }}</ref> түккән бысраҡ һыуҙарҙы тейешле кимәлгә еткереп таҙалай алмай. Бүрәт Республикаһында Байкал бассейнына ҡараған тораҡ пункттарының күбеһендә таҙартҡыс ҡоролмалары ныҡ туҙған, ә ҡайһылырында улар бөтөнләй юҡ. Нисә йылдар инде, Селенга йылғаһының Стеклозавод ҡасабаһы эргәһендә нефть продуктары менән бысраныуына кәртә ҡуя алмайҙар. Уның төп ҡушылдыҡтары<ref name="Koncept" /> аша — Байкал аръяғы өлкәһендәге Чикой и Хилок йылғаларынан да Байкалға байтаҡ ҡалдыҡтар ағып төшә. Байкалға янаған иң ҡурҡыныс хәүеф — сәнәғәт һәм көнкүреш ҡалдыҡтары. Ҡалдыҡтарҙың бик әҙ өлөше генә юҡ ителә (эшкәртелә). Джидинск вольфрам-молибденового комбинатының (ул хәҙер эшмәкәрлеген туҡтатҡан инде) 1934—2001 йылдар эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә тупланған ҡалдыҡтар, Закаменск ҡалаһының өстән бер өлөшөн ағыулап, үтә лә зыян килтерә. Байкал күленә унан әле булһа иң ҡурҡыныстар исемлегендәге химик элементтар ағып төшөүен дауам итә. Байкал тәбиғи биләмәһендә <ref name="Koncept" />. Закаменск районындағы Модонкуль йылғаһы — гидрохимик күрһәткестәре буйынса иң бысраҡ йылғалар иҫәбендә. === Целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты === БЦБК Байкал яны биләмәләрендә һыуҙы, атмосфераны ағыулап торҙо 1966 йылда Байкал целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты (БЦБК) сафҡа кереү менән, уның эргәһендә күлдең төбө эшлектән сыға башлай (дегратация). Һауаға бүленеп сыҡҡан газ һәм туҙандан БЦБК эргәһендәге тайгала кире күренештәрбашлана, ағас баштары ҡорой башлай, урмандың кибеүе күҙәтелә <ref>{{cite web|author=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://www.magicbaikal.ru/ecology/bcbk.htm|title=Байкальский ЦБК|publisher=«Магия Байкала»|accessdate=2010-07-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/617nzWBvt|archivedate=2011-08-22}}</ref>. 2008 йылдың сентябрендә комбинатта һыу әйләнешенең йомоҡ системаһын булдыралар. Әммә сығанаҡтарҙан күренеүенсә <ref>{{cite web|author=Георгий Кузнецов.|date=17 декабря 2008|url=http://www.discoverbaikal.ru/node/174|title=Переход БЦБК на систему замкнутого водооборота не сделал озеро чище|publisher=«[[Восточно-Сибирская правда]]»|accessdate=2010-07-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/617o0BlCa|archivedate=2011-08-22}}</ref>, система эшкә яраҡһыҙ булып сыға. Шуға ла, бер айҙан комбинатты ябалар. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары менән 2010 йылдың 13 ғинуарынан тыйыу туҡтатылып, 2010 йылдың 8 июленән комбинат яңынан эшен башлап ҡарай. 2010 йылдың июлендә «Мир» ҡоролмалары тарафынан комбинат эргәһендә күл төбөнән ләм өлгөләре алына. Ундағы диоксиндың күрһәткестәре ғәйәт ҙур була (ә ул тереклектең бар төрө өсөн дә бик ҡурҡыныс ағыу булып тора), хатта төньяҡ һәм үҙәк өлөштәрендәгенән 40-50 тапҡырға күберәк була. Тикшереү өсөн өлгөләр төрлө тәрәнлектәрҙән алынып, күпселегендә диоксин микдары рөхсәт ителгән миҡдарҙан 3-8 тапҡыр <ref>http://www.greenpeace.org/russia/Global/russia/report/baikal/BaikalDioxin.doc {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924060351/http://www.greenpeace.org/russia/Global/russia/report/baikal/BaikalDioxin.doc |date=2015-09-24 }}</ref><ref>[http://www.igc.irk.ru Институт геохимии им. А. П. Виноградова СО РАН]</ref> артыҡ икәнлеге асыҡлана. 2013 йылдың февраленән Рәсәй Хөкүмәте комбинатты ябырға тип ҡарар сығара. Сентябрҙан комбинатта эштәр туҡтатылып, предприятияның хеҙмәткәрҙәрен ҡыҫҡартыу башлана<ref>[http://ria.ru/eco/20130916/963391341.html Байкальский ЦБК остановил производство]</ref>. 2013 йылдың 28 декабренән Рәсәй Хөкүмәте комбинат урынында «Рәсәй ҡурсаулыҡтары» <ref>[http://ria.ru/eco/20130916/963391341.html На месте Байкальского ЦБК появится экспоцентр «Заповедники России»]</ref>. экспоүҙәк (экспоцентр) төҙөргә ҡарар итә. === Байкал — һыуһаҡлағыс === 1956 йылдан күл гидроэлектроэнергетикала ҡулланыла башлай. Иркутск һыуһаҡлағысының бер өлөше булып, ундағы һыу кимәле 1 м <ref>{{статья | автор = Суходолов А. | заглавие = Электроэнергетика Иркутской области | ссылка = http://www.sbras.ru/HBC/article.phtml?nid=171&id=15 | издание = Наука в Сибири | тип = | год = | номер = 5—6 (2141—2142), 13 февраля 1998 | страницы = }}</ref> тиклем күтәрелә. 1959—1962 йылдарҙа Иркутск ГЭС-ғы <ref name="ovchinnikov2006" /> быуалағы һыу артыуына бәйле, күл кимәле 1,2 м-ға арта. Һыу кимәленең йыл эсендә 1,34 метрға тирбәлеүе, ә дөйәм алғанда уртаса 0,8 метрға артыуы 500 км² тиклем ерҙәрҙең һыу аҫтында ҡалып, яр буйындағы урмандарҙың һәм башҡа үҫемлек бергәлектәренең хөртәйеүенә килтерә. Ярҙары емерелеп (абразия процестары), яр һыҙаттары унар метрға сигенә. Ярка утрауы янында яр 100-350 метрға сигенеп, уны өлөштәргә бүлгеләй<ref name="ovchinnikov2006">{{статья|автор=Овчинников Г. И. и др.|заглавие=Природно-антропогенный геоморфогенез побережья озера Байкал|ссылка=http://baikalfund.ru/mediacache/fb71201e-9180-4c29-936e-4395f21cc588.pdf|издание=География и природные ресурсы|год=2006|номер=2|страницы=58-63}}</ref><ref name="tulohonov2009">{{статья|автор=Тулохонов А. К.|заглавие=Системный подход к природопользованию в Байкальском регионе|ссылка=http://www.izdatgeo.ru/pdf/gipr/2009-3/17.pdf|издание=География и природные ресурсы|тип=научный журнал|год=2009|номер=3|страницы=17-22}}</ref>. Һыу кимәленең түбән төшөүе яр буйҙарын ашай, уя, емерә, ел эрозияһына килтерә, ә үтә ныҡ түбәнәйгәндә ҡултыҡтар кибеп, ыуылдырыҡ сәсә һәм ҡоштарҙың оя ҡороу урындары юҡҡа сыға, башҡа хайуандарҙың <ref>{{cite web|url=http://tass.ru/sibir-news/1663815|title=Ученые Бурятии: понижение уровня воды в озере Байкал вызовет экологическую катастрофу|date=22.12.2014|publisher=ТАСС|accessdate=2015-06-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2015/02/12/baikal.html|title=Мокрое дело. Урез воды в Байкале - ниже критического уровня|last=Юрков|first=Анатолий| date=12.02.2015|publisher=Российская газета|accessdate=2015-06-24}}</ref> тереклегенә лә насар йоғонто яһай. Шуға ла, Рәсәй Хөкүмәтенең ҡарары (ҡарар № 234, 26 март 2001 йыл) менән, хужалыҡ һәм башҡа эшмәкәрлек мәлендә Байкал күлендә һыу кимәленең тирбәлештәре тымыҡ океан системаһы буйынса <ref name="tulohonov2009" /><ref>[http://geol.irk.ru/baikal/baikal/rep_2013/pdf/baikal2013_p1-1-1-1.pdf Уровень озера] // Гос. доклад «О состоянии озера Байкал и мерах по его охране в 2013 году»</ref> 456 м — 457 м арауыҡтарынан үтмәҫкә тейеш. === Көнсығыш нефть үткәргесенә бәйле хәлдәр === Төп статья: Көнсығыш нефть үткәргесе «Транснефть» компанияһы Байкал эргәһенән үтеүсе «Көнсығыш Себер — Тымыҡ океан» нефть үткәргесен төҙөй. Тәүҙә трасса күл ярының эргәһенән тиерлек үтергә тейеш була. Ул саҡта, нефть түгелеү ихтималы булып, Байкалға экологик хәүеф янар ине. Күп һанлы ҡаршылыҡ саралары <ref>{{cite web|url=http://www.regnum.ru/dossier/446.html|title=Все ссылки в сюжете «Нефтепровод „Восточная Сибирь — Тихий океан“»|publisher=ИА [[REGNUM]]|accessdate=2010-07-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/617o1wE2Y|archivedate=2011-08-22}}</ref> үтеп, шулай уҡ 2006 йылдың 18 мартында меңәрләгән кешеле митинг һөҙөмтәһендә, [[В. В. Путин]] Томскиҙа Себер губернаторҙары менән кәңәшмә үткәрә. Унда Байкалдың төньяҡ ярынан 40 км яҡын килмәҫлек итеп проектты үҙгәртергә ҡуша. «Транснефть» Байкал һыуйыйғыс зонаһынан 350-400 км арыраҡ итеп, нефть үткәргесенең яңы маршрутын төҙөй . === Байкал — Бөтә донъя тәбиғи мираҫы === 1996 йылда Байкал Бөтөн донъя тәбиғи мираҫы исемлегенә индерелә (ЮНЕСКО)<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/754 UNESCO World Heritage Centre. Lake Baikal]</ref>. === Браконьерлыҡ === Байкал тәбиғи биләмәһендә иң сетерекле хәл булып браконьерлыҡ тора. Рөхсәтһеҙ ауланған йәнлектәрҙең күбеһе — Байкал нерпаһы һәм, бигерәк тә, балалары. Уларҙың һаны ҡыҫҡарыуына йәмәғәт иғтибарын йәлеп итеү өсөн 2003 йылдан 25 май Нерпа көнө (День нерпёнка) тип билдәләнгән. 2011 йылда ыуылдырыҡ сәсеү мәлендә омул балығын тотоу ике мәртәбәгә артып киткән<ref>[http://www.vsp.ru/social/2011/10/15/516776 Цифры] // «Иркутский репортёр» 15 октября 2011</ref>. Күлдә тотолған балыҡтарҙың яртыһынан күбе рөхсәтһеҙ тотола<ref>[https://web.archive.org/web/20131025061753/http://www.rgo.ru/2010/07/bajkal-v-setyax-brakonerov/ Байкал в сетях браконьеров] // Новости Русского географического общества июль 2010</ref>. === Байкалды һаҡлау менән шөғәлләнеүсе ойошмалар === * Байкал күлен һаҡлауға булышлыҡ итеү фонды * «Байкал экологик тулҡыны» * Ҡырағай тәбиғәттең Бөтөн донъя фонды * Рәсәй Гринписы * Экологик фонд «Таҙа Байкал» * ФП «Байкалды бергәләп һаҡлайыҡ» == Фәнни тикшеренеүҙәр == === Фәнни ойошмалар === * Байкал ҡурсаулығы * Байкальский институт природопользования СО РАН * Байкал тикшеренеү үҙәге (АНО) * Байкал музейы (ИНЦ СО РАН) * Иркутск дәүләт университеты, Биология ғилми-тикшеренеү институты * Иркутск өлкә край өйрәнеү музейы * Рус географик йәмғиәтенең Иркутск өлкә бүлеге * Лимнологик институт (СО РАН) * Байкал яны милли паркы == Туризм == [[Файл:Tourists on Baikal.jpg|thumb|Туристар Байкалда]] [[Файл:Baikal Railway, Tunnel 27, East portal, Russia.jpg|thumb|Тиҫтәләгән тимер юл туннеленең береһе]] [[Файл:Бурятские юрты.JPG|thumb|left|Катунь ҡасабаһында бурәт тирмәләре]] Байкалға төрлө юлдар аша барып була. Ғәҙәттә, тәүҙә Иркутск, Улан-Удэ йәки Северобайкальск, кеүек эре ҡалаларға киләләр.Унан һуң ентекле итеп маршрутты асыҡлап була. Иркутск менән Улан-Удэ араһындағы Транссебер магистрале буйлап килгәндә, күҙ алдында ғына барып еткәнсе һоҡланғыс күренештәре менән күл йәйелеп ята. Иркутсктан 65 км алыҫлыҡта ғына, Ангараның Байкалдан сыҡҡан ерендә, яр буйында Листвянка ҡасабаһы ята. Был туристарҙың иң күп килгән урыны.Өлкә үҙәгенән автобус йәки теплоход менән сәғәт тирәһендә генә килеп етеп була. Бында бик күп экскурсиялар, әүҙем ял төрҙәре ойошторола. Күл буйлап круиздар ҙа тап ошо ҡасабанан башлана. Маршруттар Листвянка ҡасабаһынан Большие Коты ҡасабаһына тиклем, Изге танау (Святой Нос) ярымутрауына, Ольхон утрауына һәм башҡа урындарға. Байкал ярында Слюдянка менән Байкальск ҡалалары урынлашҡан. Слюдянкала тулыһынса мәрмәрҙән эшләнгән тимер юл вокзалы бар. Байкальскта тау саңғыһы трассаһы эшләй, ә йәйгелек ҡояшлы көндәрҙә күтәргес кабиналарҙан күлдең ҡаршы яры менән Байкал һырттары һәйбәт күренә Күлдең көнсығыш яры яғындағы Баргузин ҡултығы — туристарҙың яратҡан урыны. Унда «Байкал гаваны» туристик-рекреацион зонаһы урынлашҡан. Максимиха ауылынан Изге танау (Святой Нос) ярымутрауына тур алырға була. Бында һыбай һәм йәйәү сәйәхәттәр ҡаралған. Көньяҡтараҡ Яңы Энхэлук, Заречье, Сухая ҡасабалары урынлашҡан. Уларҙа ял йорттары булдырып, уңайлы шарттар тыуҙырып (шулай уҡ, юрталарҙа), ҡунаҡтар ҡабул итеп туристарға хеҙмәт күрһәтеүсе шәхси хужалыҡтар бар. Энхэлук менән Сухой араһында Загза көкөртле водород ҡайнар сығанағы урынлашҡан (загза йылғаһына яҡын ғына). Байкалдың иң хозур урыны — ҡарап туйғыһыҙ бухталары, сихри утрауҙары, шифалы сығанаҡтары менән данлыҡлы Чивыркуй ҡултығы. Изге танау (Святой Нос) ярымутрауындағы түбәләрҙән ҡултыҡҡа бик матур күренештәр асыла. Унда Усть-Баргузин ҡасабаһы аша баралар. Селенга йылғаһы тамағынан 30 км көньяҡтараҡ, Посольский сор ҡултығында Байкальский Прибой — Култушная рекреацион зонаһы урынлашҡан. Бында туристарҙы хеҙмәтләндереүсе туристик базалар күп. Күлдең төньяғында Хакусы курорт бар. Унда Нижнеангарск һәм Северобайкальсктан теплоходта ғына һәм ҡышын боҙҙан барып була. Күл тирәләй Ҙур Байкал Һуҡмағы — экологик һуҡмаҡтар селтәре булдырылған. Улар аша туристар өсөн Байкалдың һоҡланғыс тәбиғәте менән танышырға, иҫ киткес күренештәре менән хозурланырға бөтә мөмкинлектәр ҙә бар. === Күренекле урындары === Байкал һәм уның эргәһендә тәбиғәт ҡомартҡылары, мәҙәни ҡомартҡылар, тарихи урындар, археологияға бәйле күренекле урындары бик күп. Уларҙың ҡайһы берҙәре: * Шаман-таш ҡаяһы * Чивыркуй ҡултығы * Баргузин ҡултығы * Ушкань утрауы * Песчаная бухтаһы * Ольхон утрауында Шаман ҡаяһы мороно * Лударь мороно * Рытый мороно * Черск (пик) үре — диңгеҙ кимәленән 2090 м * Байкал тирәләй тимер юлы * Фролиха (әрәмә) == Факттар == * Байкалдың барлыҡ һыуын, (23 615,390 км³<ref name="INTAS" />), Рәсәй халҡына бүлеп бирһәң(141 927 297 кеше<ref>''Росстат — Федеральная служба государственной статистики.'' [http://www.gks.ru/free_doc/2010/popul10-Pr.xls Предварительная оценка численности постоянного населения субъектов Российской Федерации на 1 января 2010 года и в среднем за 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331213404/https://www.gks.ru/free_doc/2010/popul10-Pr.xls |date=2022-03-31 }}</ref>), һәр береһенә 166,4 мең кубометр һыу тура килә. Был сама менән 60-ар тонналы 2773 тимер юл цистернаһы. * Күлде тикшереү менән шөғәлләнеүселәрҙән Л. Г. Колотило (к. г. н) «Байкал хаҡы<ref>[http://old.rgo.ru/2011/11/cena-bajkala/ Цена Байкала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004115744/http://old.rgo.ru/2011/11/cena-bajkala/ |date=2015-10-04 }}</ref>»нда яҙыуынса, күл һыуының утилитар баһаһы 236 триллион доллар. Уның мәҡәләһе ҙур ғына <ref>[http://www.oceanology.ru/cena-bajkala/ Сколько стоит Байкал? Опубликовано на сайте «Океанология» 20.01.2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111020042/http://www.oceanology.ru/cena-bajkala/ |date=2012-11-11 }}</ref><ref>[http://i-news.kz/news/2011/12/08/6185494.html Сколько стоит Байкал выяснили ученые]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://geoblog.rgo.ru/blog/na-syshe/ Геоблоги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103185410/http://geoblog.rgo.ru/blog/na-syshe/ |date=2012-11-03 }}</ref> ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, шулай уҡ «Рәсәй Гринписы»нда ла<ref>[http://www.greenpeace.org/russia/ru/news/blogs/baikal/blog/38270/ Сайт «Гринпис России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407203420/http://www.greenpeace.org/russia/ru/news/blogs/baikal/blog/38270/ |date=2019-04-07 }}</ref>. Уның төп нигеҙҙәре 2012 йылдың 27 ноябрендә (авторын әйтмәйенсә генә) В. В. Жириновскийҙың «Яңылыҡтар 24» телеканалында биргән интервьюһында әйтеп кителә<ref>[http://www.infpol.ru/news/667/140804.php Жириновский предложил продавать воду Байкала]</ref>. == Байкал тураһында риүәйәттәр һәм уйҙырмалар == * Риүәйәттәр буйынса Байкал бабайҙың 336 улы-йылғалары һәм бер ҡыҙы-Ангара булған икән. Бөтә улдары ла атайына һыу алып киләләр, ә ҡыҙы Енисей йылғаһына ғашиҡ булған да, атайының һыуын һөйгәненә ташый ти. Йәне көйгән Байкал ҡыҙын ҡәһәрләп, уға ҙур ғына ҡаяташ һелтәгән. Был ҡая — «Шаман-таш», Ангарың башланған ғына ерендә, инешендә ята. * Икенсе бер риүәйәттәр буйынса Байкалдың берҙән-бер ҡыҙы — Ангара Енисейға ғашиҡ була ла, уның янына ҡасып китә.Атаһы уның юлын быумаҡсы булып, юлына «Шаман-таш» ташлай. Әммә Ангара уны урап үтә лә, артабан йүгерә икән. Шунан Байкал уны кире бормаҡсы булып, артынанүҙенең бер уланын — Иркутаны ебәрә. Уныһы Ангараны йәлләй ҙә кире борола. Ниһайәт, Ангара Енисейға барып етә һәм улар икәүләшеп аға башлай <ref>[http://www.baikal-center.ru/books/element.php?ID=97741 Дочь Байкала Ангара и богатырь Енисей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305130447/http://baikal-center.ru/books/element.php?id=97741 |date=2016-03-05 }} Информационный портал Байкал-Lake</ref>.. == Фильмдар == * 1965йылда М. Горький исемендәге ки-ностудия «Байкалға килегеҙ» тигән кинокомедия төшөрә. * 1969 йылда М. Горький исемендәге киностудия «Күл янында» фильмен төшөрә. * 1992 йылда «Леннаучфильм» киностудияһы «Байкал тураһында риүәйәттәр» тигән фәнни-популяр фильм төшөрә (режиссёр-оператор В. Петров. Фильмдә күлдең географик һәм тәбиғи үҙенсәлектәре, шулай уҡ халҡының тарихы бәйән ителә. * 2011 — Евгений Гришковец ҡатнашлығында Сатисфакция нәфис фильм төшөрөлгән. Фильм Байкал ярында, Листвянка ҡасабаһында төшөрөлә (отель «Маяк»). * 2011 — нәфис фильм «Байкалға»<ref>{{cite news|url=http://www.rg.ru/2011/10/13/reg-sibfo/film.html|title=Первый фильм|author=Ирина Садыкова|date=13 октября 2011|publisher=«Российская газета-Неделя» — Восточная Сибирь №5606 |accessdate=2011-11-03}}</ref>. * 2012 — нәфис фильм «Байкалға — 2». == Байкал филателияла == {| class="graytable" |+ | width="20%" align="center"|[[Файл:1959 CPA 2386.jpg|100px]] | width="20%" align="center"|[[Файл:1966. Байкалдың промысла әһәмиәтендәге балыҡтары.jpg|100px]] | width="20%" align="center"|[[Файл:1966 CPA 3400.jpg|100px]] | width="20%" align="center"|[[Файл:1966_CPA_3399.jpg|100px]] |- | align="center"|[[1959]] йыл: Байкал күле | align="center"|[[1966]] йыл: Байкалдың промысла әһәмиәтендәге балыҡтары | align="center"|[[1966]] йыл: Байкал мәрсене | align="center"|[[1966]] йыл: Байкал бәрҙеһе |} == Сығанаҡтар == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Байкал |Викисловарь = Байкал |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Байкал |Викигид = Озеро Байкал }} {{Внешние ссылки нежелательны}} * {{книга|часть=Озеро Байкал (физическая карта, масштаб 1:1 250 000)|заглавие=[[Национальный атлас России]]|ссылка часть=http://национальныйатлас.рф/cd1/248-249.html|место=М.|издательство=Роскартография|год=2004|том=1|страницы=248—249|страниц=496|тираж=3000|isbn=5-85120-217-3}} * [http://ozerobaikal.info/ озеро Байкал.инфо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802092913/http://ozerobaikal.info/ |date=2017-08-02 }} — информационный сайт о Байкале * [http://nature.baikal.ru/ Природа Байкала] * [http://maps.yandex.ru/-/CVvoA0Il Байкал] на сервисе [[Яндекс.Панорамы]] * [http://www.greenpeace.org/russia/ru/campaigns/193600 Проект «Озеро Байкал»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101014161413/http://www.greenpeace.org/russia/ru/campaigns/193600 |date=2010-10-14 }} // [[Гринпис]] * [http://www.nhpfund.ru/nominations/baikal.html Объект Всемирного наследия ЮНЕСКО «Озеро Байкал»] на сайте Фонда «Охрана природного наследия» {{Всемирное наследие в России}} {{Семь чудес России}} {{Байкал}} {{Библиоинформация}} {{Һайланған мәҡәлә|гидрология|география}} [[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]] [[Категория:Байкал]] [[Категория:Рәсәй күлдәре]] [[Категория:Рәсәйҙә бөтә донъя мираҫы]] lf7pw2blpkp7s27j4z6yqdd905aq4bt 0 109693 1299628 1239954 2026-06-22T11:43:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299628 wikitext text/x-wiki {{coord|53|26|25|N|55|59|30|E|display=title}} {{Компания карточкаһы | название = «Витязь машиналар эшләү компанияһы» акционер йәмғиәте | логотип = [[Файл:IZTM.gif|180px]] | тип = [[акционер йәмғиәте]] | листинг на бирже = | девиз = Ваҡыт һынауы үткән технологиялар | основана = [[1977]] | прежние названия = «Витязь» машиналар төҙөү компанияһы» асыҡ акционер йәмғиәте, «Витязь» Ишембай транспорт машиналары эшләү заводы» асыҡ акционер йәмғиәте,«Ишембайтрансмаш» асыҡ акционер йәмғиәте, «Ишембай транспорт машиналары эшләү заводы» дүәләт унитар предприятиеһы, Рубцовск машиналар тәҙәү заводының Ишембай филиалы | основатели = | расположение = {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Ишембай]] | ключевые фигуры = гендиректоры И. Н. Арыҫланов | отрасль = машиналар эшләү | продукция = һаҙҙа йөрөүсе техника, автобустар өсөн мостар | оборот = | операционная прибыль = | чистая прибыль = | число сотрудников = | материнская компания = НПК «[[Уралвагонзавод]]» акционер йәмғиәте | дочерние компании = «Витязь-сервис» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт, «СКБ-Витязь» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт | сайт = http://www.bolotohod.ru/ }} '''«Витязь» машиналар эшләү компанияһы»''' — юғары үтеү һәләтле транспорт саралары эшләү заводы («Витязь» сауҙа маркаһы), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай]] ҡалаһында урынлашҡан. Предприятие шулай уҡ ҡала автобустары һәм троллейбустар өсөн юғары класлы мостар, һыу йылытыу ҡаҙандары ла эшләп сығара. == Тарихы == [[Файл:Здание_компании_Витязь.jpg|слева|мини|200x200пкс|"Витязь"машиналар төҙөү компанияһы" акционерҙар йәмғиәтенең административ бинаһы]] Заводҡа 1977 йылдың 20 майында нигеҙ һалына, 1981 йылдың октябрендә беренсе изделие эшләнә. 1994 йылда ике звенолы сылбырлы «Витязь» транспортерҙары фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһына лайыҡ була (РФ Президентының 1994 йылдың 10 июнендәге 1187 һанлы «1994 йылда фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияларын биреү тураһында»ғы Указы<ref>[https://web.archive.org/web/20131029195908/http://www.pravoteka.ru/pst/1038/518994.html Правота.ру — РФ Президенты Указы, 10 июнь, 1994 г.]</ref>). Бүләкләнеүселәр араһында Савельев Владимир Иванович, «Витязь» төркөмөнә ҡараған транспортерҙарҙың беренсе генераль конструкторы ла бар. Ике звенолы транспортерҙар идеяһын биреүсе һәм уны тормошҡа ашырыусы баш конструктор Осколков Константин Владимирович яңы техника эшләгәне өсөн 1981 йылда Ленин орденына лайыҡ була. 2005 йылда ИЗТМ «Витязь» машиналар эшләү компанияһы" асыҡ акционерҙар йәмғиәте милкенә күсә. 2008 йылда завод «Силәбе трактор заводы — Уралтрак» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт аша «Уралвагонзавод» бронялы танктар холдингына инә<ref>[http://www.agidel.ru/?new=5023 Ишимбайский «Витязь» составына керәсәк бронетанковое холдинг «Уралвагонзавод»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928140749/http://www.agidel.ru/?new=5023 |date=2013-09-28 }}</ref>. 2014 йылда «Витязь» машиналар төҙөү компанияһы» акционерҙар йәмғиәтенә үҙгәртелә<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/81452/ «Витязь»]{{V|21|04|2021}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * ДТ-10 * ДТ-30 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * {{БЭ|81452}}{{V|21|04|2021}} * http://подметки.рф/news/?id=391{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://vatandash.ru/index.php?article=116 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192553/http://vatandash.ru/index.php?article=116 |date=2016-03-04 }} * http://www.youtube.com/watch?v=Gc0oEWE7pCc [[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]] [[Категория:1977 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] 9rarj6fonpykwp4anl2dm9xyvu5mkqm 0 112200 1299590 1051071 2026-06-21T20:41:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299590 wikitext text/x-wiki {{Языки в | страна = Белоруссия | изображение = | размер_изображения = | подпись = | официальные = [[Белорус теле]], [[Рус теле|Русса]] | полу-официальные = | национальные = | неофициальные = | основные = | автохтонные = | региональные = | местные = | меньшинств = [[ Белоруссияла поляк теле]], [[Украин теле]], [[Литва теле]] | иммигрантов = | иностранные = | жестовые = | клавиатура = | изображение_клавиатуры = | источники = | дополнительная_метка = | дополнительно = }} Белорус Республикаһы конституцияһына ярашлы, илдә дәүләт телдәре булып, белорус һәм рус теле һанала. Әммә телдәрҙе ҡулланыу дәрәжәһе төрлөсә. СССР ваҡытында рус теле белорус теленән өҫтөнлөк алған ситуация булдырыла. Әлеге көндә рус теле белорустарҙың бөтә өлкәләрендә лә өҫтөнлөк ала. Рус телендә бөтә рәсми документтар тултырыла, документ эше лә бөтә ойошмаларҙа ла рус телендә алып барыла һәм шулай уҡ бөтә киң мәғлүмәт саралары ла башлыса рус телендә эшләй. Белоруссия граждандарының көндәлек тормошонда ла рус теле белорус теленән алда йөрөй. Баш ҡала Минскиҙа, бөтә үҙәк өлкәләрҙә һәм илдең эре ҡалаларында рус телендә аралашалар. Ә инде бәләкәйерәк ҡалаларҙа белорус, рус телен ҡатыштырып һөйләшәләр, был осраҡ трасянка тип атала. Трасянканы рәсми шәхестәр ҙә үҙ телмәрендә йыш ҡуллана. Ике телде рәсми рәүештә бергә ҡатыштырып һөйләү ҡайһы саҡта яҙылыуы, әйтелеүе буйынса рус теленең дә, белорус теленең дә нормаларына тура килмәгән ситуация барлыҡҡа килтерә<ref>[http://dengi.onliner.by/2012/02/23/fotofakt-na-kupyure-v-50-000-rublej-mikrotekst-mirski-zamak-napisan-s-oshibkoj Фотофакт: на купюре в 50 000 рублей микротекст «МІРСКІ ЗАМАК» написан с ошибкой — Деньги onliner.by]</ref>. Саф белорус теле көнкүрештә, башлыса ауыл ерҙәрендә генә ҡулланыла. Ҡалаларҙа, Белоруссия Республикаһының баш ҡалаһында ул бары тик йәмғиәттең патриотик рухтағы интелегенция вәкилдәре тарафынан ғына файҙаланыла. Рәсми документтарҙа белорус телен башлыса Мәҙәниәт министрлығы ғына ҡуллана. Төп милли төркөм араһында белорус теле поляктарҙа (көнкүрештә 40,% белорус телен, 50,9 % рус телен), белорустарҙа (26,1 % белорус телен, 69,8 % рус телен) йыш файҙаланыла. Шулай уҡ белорус теле йәһүдтәр (2,0 % /95,9 %), рустар (2,1 %/96,5 %) араһында ла бер аҙ файҙаланыла<ref>[https://web.archive.org/web/20101031001146/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.9-0.pdf Языки на которых разговаривают дома]</ref> Белоруссияла күрше [[Польша]], [[Украина]] һәм [[Литва]] халҡының телдәрендә лә һөйләшәләр. Гродненск менән Брест өлкәһендә һәм шулай уҡ Минск өлкәһенең көнбайышында, йәғни 1939 йылға тиклем Польша составына ингән территорияларҙа поляк теле киң таралыу алған. Поляк теле рәсми тел булып һаналмаһа ла, ул киң мәғлүмәт сараларында ҡулланыла, поляк телендәге мәктәптәр асылған. Белоруссия бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, поляк теленең роле күпкә үҫә төшә. Көнбайыш Белоруссия халҡының да күбеһе ниндәйҙер дәрәжәлә ошо телдә һөйләшә. Белоруссияла поляк теле үҫешен координациялаусы орган булып, Белоруссия поляктары союзы тора. Бында шулай уҡ, украин һәм литва телдәре лә киң таралыу алған. Украин теле Брест һәм Гомель өлкәһенең көньяҡ райондарында, ә литва теле көнсығыштағы Гродненск өлкәһенең ҡайһы бер райондарында файҙаланыла. Белоруссияла тел толерантлығы күҙәтелә. Милли әҙселек вәкилдәрен һиҙелерлек дискриминациялау билдәләнмәгән. Күп кенә белорустар аҫаба халыҡтың телен үҫтереүгә етәрлек кимәлдә көс һалмағаны өсөн хөкүмәтте ғәйепләй. [[1995 йыл]]дағы референдум һөҙөмтәләре буйынса урыҫ теленә белорус теле менән бер статус бирелә. Белоруссияла 1999 һәм 2009 йылдарҙа телдәр нисбәте: {| class="wikitable" |- ! !! беларус !! урыҫ !! башҡалар |- | 1999 (туған тел) || 73,7 % || 21,9 % || 4,4 % |- | 1999 (көнкүреш теле) || 36,7 % || 62,8 % || 0,5 % |- | 2009 (туған тел) || 53, 2 % || 41,5 % || 5,3 % |- | 2009 (көнкүреш теле) || 23,4 % || 70,2 || 6,4 % |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * ''Г. Пашков и др.'' Республика Беларусь: энциклопедия в 6 т. Т. 1 — Минск, БелЭн\2005 * [http://mowaznaustwa.ru/2011/10/31/s-stankevich-rusifikacyya-belaruskaj-movy-%D1%9E-bssr-i-supraci%D1%9E-rusifikacyjnamu-pracesu/ ''С. Станкевіч'' РУСІФІКАЦЫЯ БЕЛАРУСКАЕ МОВЫ Ў БССР І СУПРАЦІЎ РУСІФІКАЦЫЙНАМУ ПРАЦЭСУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190627212733/http://mowaznaustwa.ru/2011/10/31/s-stankevich-rusifikacyya-belaruskaj-movy-%D1%9E-bssr-i-supraci%D1%9E-rusifikacyjnamu-pracesu/ |date=2019-06-27 }} * Рэферэндум у Беларусі, 1995|Тэкст закона аб мовах у рэдакцыі 1990 года * [http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=71687&idate=2010-12-30/ Бітва за роднае слова. Публікацыя ў газеце «Звязда» у 3 частках, прысвечаная стану беларускай мовы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20101030210223/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.11-0.pdf/ Мовы насельніцтва Беларусі паводле перапісу 2009] == Һылтанмалар == * Национальный статистический комитет Республики Беларусь - Перепись населения 2009 Статистические публикации. [[Категория:Белоруссия телдәре]] dqfr9kigbpu2pnjn1njyxt0x3gc9yna 0 112318 1299592 1291246 2026-06-21T21:34:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299592 wikitext text/x-wiki '''Белорус һумы '''({{Lang-be|рубе́ль}}; ISO коды — ''BYN''<ref>[http://www.currency-iso.org/dam/isocy/downloads/dl_currency_iso_amendment_161.pdf Amendment 161 to ISO 4217]</ref>, 2000 йылдың 1 ғинуарына тиклем — ''BYB'', 2000 йылдың 1 ғинуарынан 2016 йылдың 1 июленә тиклем — ''BYR'') — [[Беларусь|Белоруссияның]] рәсми [[Валюта|валютаһы]].  Символы — '''Br'''<ref name="Утвержден Правлением Национального банка Республики Беларусь">[http://www.nbrb.by/Press/Print/?nId=247 Национальный банк Республики Беларусь | пресс-релизы]</ref>. 2000 йыл өлгөһөндәге  100, 500, 1000, 5000, 10 000, 20 000, 50 000, 100 000 һәм 200 000 һум номиналлы банкноталар яйлап әйләнештән сығарыла бара,  2009 йыл өлгөһөндәге 5, 10, 20, 50, 100, 200 һәм 500 һум номиналлы банкноталар, йәнә 2009 йыл өлгөһөндәге 1, 2, 5, 10, 20 һәм 50 тин, 1 һәм 2 һум номиналлы ваҡ аҡсалар индерелә. == Атамаһы == «Р''убль''» (һум) атамаһы 1990-сы йылдар башында Белоруссия  совет һумынан баш тартҡас ҡабул ителә. Ул саҡта йәмәғәт эшмәкәрҙәре араһында милли валютаны  «талер» тип атарға тәҡдим итеүселәр була <ref name="taler">[http://nn.by/1998/09/06.htm НАША НІВА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407114911/http://nn.by/1998/09/06.htm |date=2009-04-07 }}</ref><ref name="kp-20120223">{{Cite web|title=Расследование «КП»: белорусского «зайчика» списали из детской книжки!|url=http://kp.by/daily/25840.3/2811879/|archiveurl=http://www.webcitation.org/68dAtwVm3|archivedate=2012-06-23|author=Геннадий Можейко.|lang=ru|publisher=«Комсомольская правда»|date=2012-02-23|accessdate=2012-03-05}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(урыҫ.)<span id="cxmwBYc" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwBYc" tabindex="0"> «Комсомольская правда»</span>&#x20;<span id="cxmwBYc" tabindex="0">(2012-02-23).</span>&#x20;<small id="cxmwBYc" tabindex="0">[http://kp.by/daily/25840.3/2811879/ Тәүге сығанаҡтан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} архивланған 23 июнь 2012.</small>&#x20;<small id="cxmwBYc" tabindex="0">5 март 2012 тикшерелгән.</small></ref>, һәм мәсьәлә Юғары Совет Президиумында ҡарала, ләкин ҡатнашыусыларҙан тик Нил Гилевич ҡына талерҙы хуплап һүҙ әйтә<ref>[http://www.svaboda.org/forum/37250.html Форум]</ref>. == Тарихы == === СССР тарҡалғандан һуңғы хәл === [[Файл:Belarus-1992-Consumer's_Card-20-1.jpg|слева|мини| 20 белорус купонына бирелгән ҡулланыусы карточкаһы, 1992 йыл]] 1992 йыл башында, дөйөм совет аҡса системаһы тарҡалғас, Белоруссияла купон системаһы, унан һуң [[Беларусь Республикаһының Милли банкы|Милли банкт]]<nowiki/>ың хисаплашыу билеттары индерелә. Рәсми [[Валюта курсы|алмашыу курсы]] буйынса бер хисаплашыу билетына 10 совет һумы бирелә. 1992 йылдың 1  июленән ҡулаҡсаһыҙ белорус һумдарында иҫәп-хисап операциялары үткәрелә башлай. 1993 йылдың июль аҙағында совет һумдарын әйләнештән сығарыу башлана. Белорус һумы ил территорияһында берҙән-бер законлы түләүҙәр сараһы булып ҡала. Шул уҡ йылдың сентябрендә [[Ҡаҙағстан]], [[Әрмәнстан]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], Үзбәкстан һәм  Тажикстан яңы типтағы һум зонаһы ойоштороу тураһынағы яңы килешеүгә ҡул ҡуйһа ла, был идея үҫеш алмай, һәм белорус һумы милли валюта булып ҡалыуын дауам итә.  === Деноминацияланыуҙары === Тәүҙә 1992—1994 йылдарҙа белорус һумы 1 белорус  һумы (1992 йыл сығарылышы) өсөн 10 совет һумы нисбәтендә йөрөй. 1994 йылда белорус һумын 10 тапҡырға деноминациялау үткәрелә. 2000 йылдың 1 ғинуарынан Белоруссияла һум тағы бер мәртәбә деноминациялана (1000 тапҡырға), был сара милли валютаны тотороҡландырыу маҡсатын да ҡуя.  2000 йылда индерелгән һумдың ваҡ аҡса берәмектәре булмай. 2016 йылдың 1 июлендә белорус  валютаһын 10 000 тапҡырға деноминациялау үткәрелә, шулай уҡ ваҡ аҡса берәмеге —  тин (копейка) индерелә. === 2000—2015 йылдарға иҡтисади күҙәтеү === Милли банк сәйәсәтендә һум курсының кимәлен тотоуҙы тәьмин итеү өҫтөнлөк ала — Рәсәй яғы шуны талап итә. Алмаштырыу пункттарында [[АҠШ доллары|долларҙар]] һатыу рөхсәт ителә. Резидент булмаған банктарға эске валюта баҙарына  юл асыла һәм тышҡы иҡтисади операцияларҙа һумды файҙаланыу буйынса сикләүҙәр бөтөрөлә. Милли банктың сәйәсәте һәм тышҡы ҡулай факторҙар белорус һумының тотороҡланыуына килтерә. Иҡтисадтағы һәм һалым өлкәһендәге (өҫтәлмә хаҡҡа һалым — 20 проценттан 18 процентҡа, әйләнеш һалымы 4,5-тән 4,15 процентҡа  тиклем түбәнәйә һ.б.)  ыңғай үҙгәрештәр ерлегендә, 2004 йыл башынан 2008 йыл аҙағына тиклем  белорус һумының [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] доллары һәм Рәсәй һумына ҡарата курсы ғәмәлдә үҙгәрешһеҙ ҡала. 2005 йылда милли валюталарҙағы банк депозиттарының даими үҫеше күҙәтелә<ref>Новости tut.by — [http://news.tut.by/elections/62703.html В 2005 году вклады населения в национальной валюте выросли на 56,5 %] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091108144210/http://news.tut.by/elections/62703.html |date=2009-11-08 }}</ref>. Күпмелер ваҡыт инфляция тиҙлеге лә кәмей, мәҫәлән,  2002 йылда ул  34,8 % тәшкил итһә, 2003 — 25,4 %,  2004 — 14,4 %,  2005 — 8,0 %,  2006 йылда 6,6 % була. Валютаның рәсми курсы йәшерен күрс менән тулыһынса тигеҙләшә, шул арҡала йәшерен валюта баҙары ла юҡҡа сыға.  2006 йылдың 16 мартында Францияның BNP Paribas  банкы банк-ара баҙарҙа белорус һумын АҠШ долларына ҡарата котировкалай башлай. Банк ике яҡлы котировка ҡуллана — ул белорус валютаһын АҠШ долларына ҡарата һата һәм һатып ала. Милли банк идараһы рәйесе урынбаҫары Василий Матюшевский был ваҡиғаны әһәмиәтле тип баһалай:<ref>[http://www.br.minsk.by/index.php?article=27056 Наши рубли в США]</ref><blockquote class="">Был шуны күрһәтә: донъяның төп финанс институттары беҙҙең кредит сәйәсәте, шул иҫәптән белорус һумы, тотороҡланыуын ҡыҙыҡһынып күҙәтә. Белорус һумына инвестициялау объекты булараҡ ҡыҙыҡһыныу барлыҡҡа килә </blockquote>Беларусь Республикаһы Милли банкы идараһы рәйесе Петр Прокопович әйтеүенсә, белорус һумы [[2010 йыл|2010 йылға]] тулыһынса конвертациялана торғанға әйләнергә тейеш була<ref>Новости tut.by [http://news.tut.by/70532.html Прокопович: Белорусский рубль может стать полностью конвертируемым в 2010 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212235826/http://news.tut.by/70532.html |date=2008-02-12 }}</ref>. 2010 йылдың ғинуар-апрелендә инфляция 3,1 % (2009 йылдың ошо уҡ осоронда — 6,5 %) тәшкил итә<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/11/ic_news_114_330986/ В январе-апреле инфляция в Белоруссии в апреле составила 3,1 %] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522155945/http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/11/ic_news_114_330986 |date=2017-05-22 }}</ref>. 2009 йылдың 2 ғинуарынан [[Беларусь Республикаһының Милли банкы|<nowiki/>]] [[Беларусь  Республикаһының Милли банкы]] белорус һумы курсын сит ил валюталары кәрзиненә бәйләү  механизмына күсә, бер ыңғайҙан уны АҠШ долларына ҡарата 20,5 процентҡа девальвациялай<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,3916150,00.html Deutsche Welle: Белорусский рубль девальвирован на 20,5 процентов по отношению к доллару]</ref>. 2010 йылдың ғинуар—мартында резидент булып торған хужалыҡ субъекттары тарафынан сит ил валютаһын һатып алыуҙың саф күләме 1 миллиард 497,1 миллион АҠШ доллары тәшкил итә  (2009 йылдың ошо осоронда — 955,4 миллион АҠШ доллары)<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/13/ic_news_114_331152/ Спрос на валюту в Беларуси растет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002015913/http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/13/ic_news_114_331152/ |date=2015-10-02 }}</ref>. 2011 йылғы финанс кризисы һөҙөмтәһендә макроиҡтисади күрһәткестәр һиҙелерлек насарая: инфляция 108,7 процентҡа етә,  ҡайтанан финанслау ставкаһы 10 процент кимәленән 45 процентҡа етә (аҫҡа ҡара). Көҙҙән алып һум курсы Белоруссия валюта-фонд биржаһындағы һатыуҙар һөҙөмтәһенән сығып билдәләнә башлай. Белорус һумы курсы АҠШ долларына ҡарата 2010 йылдың 31 декабрендәге 3000 һумдан 2014 йылдың 31 декабрендә 11 900 һумға тиклем түбәнәйә (халыҡ һатып алған валютаға өҫтәлгән 20 процент комиссияны ла иҫәпләгәндә  — 14 мең һум).  2014 йыл йомғаҡтары буйынса Беларусь Республикаһында инфляция 16,2 процент тәшкил итә<ref>[http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/tseny/operativnaya-informatsiya_4/ob-izmenenii-potrebitelskih-tsen-v-dekabre-2014-g/ Об изменении потребительских цен в декабре 2014 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150110191046/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/tseny/operativnaya-informatsiya_4/ob-izmenenii-potrebitelskih-tsen-v-dekabre-2014-g/ |date=2015-01-10 }}</ref>. ==== Рәсәй менән валюталарҙы ҡушыу мәсьәләһе ==== Идара итә башлағандан алып президент [[Лукашенко Александр Григорьевич|А. Лукашенко]] РФ менән берләшеү йүнәлешендә әүҙем эшләй. Тәүҙә берҙәм Рәсәй-Белоруссия валютаһы индереү тураһында һүҙ бара. 1999 йылда ҡабул ителгән «Союз Дәүләте төҙөү тураһында договор»ҙың 13-сө статьяһы  берҙәм аҡса берәмеге индереүҙе күҙҙә тота. 2000 йылдың 30 ноябрендә Минскиҙа Беларусь Республикаһы менән Рәсәй араһында берҙәм аҡса берәмеген индереү һәм Союз дәүләтенең берҙәм эмиссия үҙәген ойоштороу тураһында дәүләт-ара килешеүгә ҡул ҡуйыла. Уға ярашлы, 2005 йылдың 1 ғинуарынан Рәсәй һумы уртаҡ аҡса берәмеге итеп файҙаланыла башларға, ә 2008 йылдың 1 ғинуарынан Союз дәүләтенең берҙәм аҡса берәмеге индерелергә тейеш була. Был үҙәкте ҡайҙа урынлаштырыу һәм уға контроллек итеүҙе кем ғәмәлгә ашырылырға тейешлеге тураһында оҙон-оҙаҡ фекер алышыуҙар һәм бәхәстәр бара — [[Мәскәү]] булырға тейешме ул, Минскимы әллә башҡа өсөнсө ҡаламы. 2005 йылдың сентябрендә Союз Дәүләтенең Министрҙар Советы ултырышынан һуң Рәсәй премьер-министры [[Фрадков Михаил Ефимович|Михаил Фрадков]] журналистарға Рәсәйҙең һәм Белоруссияның 2006 йылдан берҙәм валюта индереүгә әҙер түгеллеге хаҡында иғлан итә.  Фрадков былай ти:<ref>[http://www.ucpb.org/?lang=rus&open=1753 Россия и Беларусь не готовы к введению единой валюты с 2006 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080731172910/http://www.ucpb.org/?lang=rus&open=1753 |date=2008-07-31 }}</ref><blockquote class="">Был тема көн тәртибенән алынмай, мәсьәлә көн үҙәгендә тора, ул ғына ла түгел, берҙәм валюта Рәсәйҙең дә, Белоруссияның да, тотош Союз Дәүләтенең дә мәнфәғәтендә эшләһен өсөн кәрәкле шарттар тыуҙырыусы комплекслы ҡарарҙар зарурлығын аңлау барлыҡҡа килде </blockquote>Бөгөнгө көнгә Белоруссияла [[Рәсәй һумы]] берҙәм валюта сифатында индерелмәгән әле. Эксперттар бының ғәмәлгә ашыу мөмкинлеген һәм ваҡытын  баһалауҙа төрлө фекерҙәр әйтә.  ==== Алтын-валюта резервтары ==== ХВФ методологияһы буйынса, Белоруссияның халыҡ-ара резерв активтары  2004 йылда  54,4 процентҡа арта һәм 2005 йылдың 1 ғинуарына  $ 770,2 миллион тәшкил итә; милли билдәләмәлә 17,1 процентҡа арта һәм $ 1,047 миллиард тәшкил итә. 2006 йылдың 1 ғинуарына илдең халыҡ-ара резерв активтары ХВФ мәғлүмәттәрен таратыуҙың махсус стандарты билдәләмәһе буйынса  $ 1296,5 миллион тәшкил итә. Милли банктың сит ил валютаһындағы, ҡиммәтле металдар һәм аҫыл таштарҙағы тулайым активтары $ 1629,6 миллион була (йыл эсендә $ 449,7 миллионға артҡан). Илдең алтын запасы 25,02 тонна тәшкил итә (валюталағы эквиваленты — $ 412,7 миллион). Белоруссияның ХВФ методикаһы буйынса хисапланған резерв активтары 2007 йылдың декабренә — $ 4182,2 миллион (йыл башынан алып 202,4 процентҡа артҡан)<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2008/01/09/ic_news_114_283537/ Международные резервные активы Беларуси увеличились в три раза | Белорусские новости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213030536/http://naviny.by/rubrics/finance/2008/01/09/ic_news_114_283537/ |date=2008-02-13 }}</ref>; 2008 йылдың 1 мартына — $ 4 миллиард 352,9 миллион<ref>[http://news.tut.by/economics/104901.html Международные резервы Беларуси по сравнению с началом года выросли на 170 млн долларов и составляют 4,3 млрд долларов США] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315021125/http://news.tut.by/economics/104901.html |date=2008-03-15 }}</ref>; 2015 йылдың 1 ғинуарына 5 059 миллион АҠШ доллары тәшкил итә. Беларусь Республикаһының ХВФ методологияһы буйынса хисапланған халыҡ-ара резерв активтары — һәр йылдың 1 ғинуарына (млн. USD)<ref>[http://nbrb.by/statistics/reserveAssets/assets.asp Международные резервные активы Республики Беларусь], ''Национальный банк Республики Беларусь''</ref>: 2011 йылдың 20 октябрендә Милли банк идараһы рәйесе Надежда Ермакова белдереүенсә, Милли банктың алтын-валюта резервтарының 74 проценты (4,7 миллиард долларҙың 3,5-е) — банктар алдындағы СВОП килешеүҙәре буйынса бурыстар. Шулай итеп, ғәмәлдә алтын-валюта резервтары 1,2 миллиард доллар ғына тәшил итә<ref>[http://afn.by/news/i/158899 Ермакова: 74 % ЗВР Нацбанка — это валютный долг перед банками]</ref><ref>[http://nn.by/index.php?c=ar&i=62128 Прыступ шчырасці Ермаковай: золатавалютных рэзерваў няма зусім]</ref>. 2013 йылдың 1 мартына Беларусь Милли банкының алтын һаҡламы, 2012 йыл эсендә 1,6 тоннаға артып, 33,3 тоннаға етә<ref>[http://news.tut.by/economics/330850.html Золотой запас Нацбанка за 2012 год вырос на 1,6 тонны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120051012/http://news.tut.by/economics/330850.html |date=2013-01-20 }}</ref>. 2016 йылдың 1 ғинуарына илдең алтын һаҡламы 38,1 тонна тәшкил итә. ==== Ҡайтанан финанслау ставкаһы ==== {{Врезка|Выравнивание=right|Заголовок=Ставка рефинансирования в 2011-16 годах<ref name="RefinancingRate">[http://www.nbrb.by/statistics/MonetaryPolicyInstruments/RefinancingRate Ставка рефинансирования]</ref>|Содержание=<timeline> ImageSize = width:300 height:500 PlotArea = left:70 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:50 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:12 align:left bar:01.01.2011 from:0 till:11 bar:16.03.2011 from:0 till:12 bar:20.04.2011 from:0 till:13 bar:18.05.2011 from:0 till:14 bar:01.06.2011 from:0 till:16 bar:22.06.2011 from:0 till:18 bar:13.07.2011 from:0 till:20 bar:17.08.2011 from:0 till:22 bar:01.09.2011 from:0 till:27 bar:14.09.2011 from:0 till:30 bar:14.10.2011 from:0 till:35 bar:11.11.2011 from:0 till:40 bar:12.12.2011 from:0 till:45 bar:15.02.2012 from:0 till:43 bar:01.03.2012 from:0 till:38 bar:02.04.2012 from:0 till:36 bar:16.05.2012 from:0 till:34 bar:20.06.2012 from:0 till:32 bar:18.07.2012 from:0 till:31 bar:15.08.2012 from:0 till:31 bar:12.09.2012 from:0 till:30 bar:13.03.2013 from:0 till:29 bar:17.04.2013 from:0 till:27 bar:15.05.2013 from:0 till:25 bar:10.06.2013 from:0 till:24 bar:16.04.2014 from:0 till:23 bar:19.05.2014 from:0 till:22 bar:16.07.2014 from:0 till:21 bar:13.08.2014 from:0 till:20 bar:09.01.2015 from:0 till:25 bar:01.04.2016 from:0 till:24 bar:01.05.2016 from:0 till:22 bar:01.07.2016 from:0 till:20 bar:17.08.2016 from:0 till:18 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:01.01.2011 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4) bar:16.03.2011 at: 2 text: 12% shift:(0,-4) bar:20.04.2011 at: 2 text: 13% shift:(0,-4) bar:18.05.2011 at: 2 text: 14% shift:(0,-4) bar:01.06.2011 at: 2 text: 16% shift:(0,-4) bar:22.06.2011 at: 2 text: 18% shift:(0,-4) bar:13.07.2011 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:17.08.2011 at: 2 text: 22% shift:(0,-4) bar:01.09.2011 at: 2 text: 27% shift:(0,-4) bar:14.09.2011 at: 2 text: 30% shift:(0,-4) bar:14.10.2011 at: 2 text: 35% shift:(0,-4) bar:11.11.2011 at: 2 text: 40% shift:(0,-4) bar:12.12.2011 at: 2 text: 45% shift:(0,-4) bar:15.02.2012 at: 2 text: 43% shift:(0,-4) bar:01.03.2012 at: 2 text: 38% shift:(0,-4) bar:02.04.2012 at: 2 text: 36% shift:(0,-4) bar:16.05.2012 at: 2 text: 34% shift:(0,-4) bar:20.06.2012 at: 2 text: 32% shift:(0,-4) bar:18.07.2012 at: 2 text: 31% shift:(0,-4) bar:15.08.2012 at: 2 text: 30,5% shift:(0,-4) bar:12.09.2012 at: 2 text: 30% shift:(0,-4) bar:13.03.2013 at: 2 text: 28,5% shift:(0,-4) bar:17.04.2013 at: 2 text: 27% shift:(0,-4) bar:15.05.2013 at: 2 text: 25% shift:(0,-4) bar:10.06.2013 at: 2 text: 23,5% shift:(0,-4) bar:16.04.2014 at: 2 text: 22,5% shift:(0,-4) bar:19.05.2014 at: 2 text: 21,5% shift:(0,-4) bar:16.07.2014 at: 2 text: 20,5% shift:(0,-4) bar:13.08.2014 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:09.01.2015 at: 2 text: 25% shift:(0,-4) bar:01.04.2016 at: 2 text: 24% shift:(0,-4) bar:01.05.2016 at: 2 text: 22% shift:(0,-4) bar:01.07.2016 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:17.08.2016 at: 2 text: 18% shift:(0,-4) </timeline>}}1990-сы йылдарҙа һәм 2000-се йылдарҙың  беренсе яртыһында инфляция кәмегән шарттарҙа Беларусь Республикаһының Милли банкы иҡтисад үҫешен дәртләндереү маҡсатында ҡайтанан финанслау ставкаһын да яйлап кәметә. Мәҫәлән,  2004 йыл башына ул — 28 %, 2005 йыл башына — 17 %, 2006 йыл башына — 11 %, 2007 йыл башына 10 % була<ref name="RefinancingRate">[http://www.nbrb.by/statistics/MonetaryPolicyInstruments/RefinancingRate Ставка рефинансирования]</ref>. Беларусь Республикаһы һатып алған тәбиғи газ хаҡының ҡапыл ҡиммәтләнеүе шарттарында 2007 йыл башында валютаға һорауҙың киҫкен үҫеүе һөҙөмтәһендә  ҡайтанан финанслау ставкаһын 10 проценттан 11 процентҡа тиклем арттырыу ҡарала, әммә хәл тотороҡланғас, бер нисә этапта ҡабат 10 процентҡа тиклем төшөрөлә (2007 йылдың 1 октябренә)<ref>[http://news.tut.by/95329.html Ставка рефинансирования Нацбанка Беларуси с 1 октября снижена до 10 % годовых — Экономика и бизнес] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212235831/http://news.tut.by/95329.html |date=2008-02-12 }}</ref>. 2008 йылдың 1 июленән ҡайтанан финанслау ставкаһы йәнә 10,25 процентҡа тиклем арттырыла<ref>[http://news.tut.by/economics/112096.html С сегодняшнего дня повысилась ставка рефинансирования — Экономика и бизнес] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704105747/http://news.tut.by/economics/112096.html |date=2008-07-04 }}</ref>. 2011 йылда финанс кризисы арҡаһында бер нисә этапта 45 процентҡа еткерелә. Һуңынан Милли банк ҡайтанан финанслау ставкаһын түбәнәйтә башлай, әммә  финанс баҙарындағы хәлдең тағы киҫкенләшеүе сәбәпле 2015 йылдың 9 ғинуарында уны тағы 25 процентҡа еткерә<ref name="jan9">[http://people.onliner.by/2015/01/08/nb-15/ С 9 января Нацбанк отменяет валютный налог в обменниках и повышает на 5 % ставку рефинансирования]</ref>. ==== 2009 йылғы девальвация ==== 2009 йылдың 2 ғинуарында Беларусь Республикаһының Милли банкы тарафынан белорус һумының курсы  20 процентҡа түбәнәйтелә (девальвациялана). АҠШ доллар курсы —  Br2650, евро — Br3703, Рәсәй һумы  Br90,16 кимәлендә билдәләнә. Курстар түбәндәгесә үҙгәрә (йәйәләрҙә сағыштырыу өсөн — 1 ғинуарға): * 1 [[АҠШ доллары]] — 2650 (2200) * 1 [[евро]] — 3703 (3077,14) * 1 [[Рәсәй һумы]] — 90,16 (76,89) * 1 Украина гривнаһы — 329,19 (273,29) ==== 2011 йыл девальвацияһы ==== 2011 йылдың 24 майында Беларусь Республикаһының Милли банкы тарафынан белорус һумының курсы бер АҠШ долларына Br4930 кимәлендә, йәғни 56 процент самаһына, ҡабат түбәнәйтелә. Евро курсы — Br6914,82, Рәсәй һумы Br173,95 кимәлендә була<ref>[http://belapan.by/archive/2011/05/23/472499/ Нацбанк Беларуси повысил курс доллара к белорусскому рублю на 56 % — с 3,155 до 4,930] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731113406/http://belapan.by/archive/2011/05/23/472499/ |date=2017-07-31 }}, ''[//ru.wikipedia.org/wiki/БелаПАН БелаПАН]'' (23.05.2011)</ref>. Курстар түбәндәгесә үҙгәрә (йәйәләрҙә сағыштырыу өсөн — 23 майға): * 1 АҠШ доллары — 4930,00 (3155,00) * 1 евро — 6914,82 (4516,00) * 1 Рәсәй һумы — 173,95 (113,02) * 1 Украина гривнаһы — 616,67 (394,97) ===== 2011 йылдың 20 октябрендә курс түбәнәйеү ===== Беларусь Республикаһы Хөкүмәте менән Милли банкы белорус һумын берҙәм тотороҡло курсҡа сығарыу буйынса үткәргән  саралар планына ярашлы, 2011 йылдың 20  октябренә милли валюта курсы 52 процентҡа түбәнәйә, был ғәмәлдә 2011 йылдың 24 майынан башлап тағы бер девальвация үткәрелгәнен аңлата.  2011 йылдың 21 октябренән Br курстары (йәйәләрҙә сағыштырыу өсөн — 20 октябрҙә ҡарата): * 1 АҠШ доллары  — 8680,00 (5712,00) * 1 евро — 11 900,00 (7892,84) * 1 Рәсәй һумы — 277,00 (184,70) * 1 Украина гривнаһы — 1084,93 (713,91) Шулай итеп, беорус һумы 2011 йыл башынан төп валюталарға ҡарата 3 тапҡырға тиерлек осһоҙлана.   ==== 2014 йылдың декабре ==== 2012—2014 йылдарҙа белорус  һумының  долларға ҡарата йомшарыуы көнөнә 10 һумдан артмай.  2014 йылдың декабрендә ҙур тиҙлек менән арзанайған Рәсәй һумы артынса валюта алмаштырыу пункттарында белорус һумына ҡарата доллар менән евро курсы үҫергә тотона, ә Милли банк билдәләгән курс ғәмәлдә үҙгәршеһеҙ тора. 19 декабргә Минскиҙа халыҡҡа доллар — минималь 11500, максималь 11 990 һумға тиклем хаҡҡа һатыла<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/19/ic_news_114_451008/ В Беларуси отменены торги на валютной бирже] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731155201/http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/19/ic_news_114_451008 |date=2017-07-31 }}</ref>, ә рәсми курс  10 890 һум була. Гомелдә алмаштырыу пункттарында доллар һатыу курсы  13 000 һумға етә<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/18/ic_news_114_450985/ Фотофакт. В центре Гомеля евро продают по 15 тысяч] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308000704/http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/18/ic_news_114_450985 |date=2016-03-08 }}</ref>.  Александр Лукашенко<ref>[http://news.tut.by/economics/428458.html Лукашенко: Девальвации не будет(18.12.2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227190926/http://news.tut.by/economics/428458.html |date=2014-12-27 }}</ref> менән Петр Прокопович яңы девальвация булмаясағында ышандырһа ла,  19 декабрҙә  Милли банк халыҡҡа һатыла торған валютаға 30 процентлы «ваҡытлы» комиссия индерә<ref>[http://people.onliner.by/2014/12/19/val-10 Экстренные меры Нацбанка]</ref>. 29 декабрҙә Милли банк комиссияны  20 процентҡа ҡалдыра<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1110 О снижении размера комиссионного сбора при покупке населением иностранной валюты.]</ref>, бер үк ваҡытта һумды 7 процентҡа девальвациялай. 2014 йылда бөтә девальвация 24,7 процент тәшкил итә. ==== 2015 йылдың ғинуары ==== 5 ғинуарҙа йәнә бер тапҡыр девальвация үткәрелә, ул 7,1 процентлы була. Бер ыңғай комиссия 10 процентҡа ҡалдырып кәметелә.<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1112 О снижении размера комиссионного сбора при покупке населением иностранной валюты]</ref> 2015 йылдың 6 ғинуарынан Br курстары (йәйәләрҙә сағыштырыу өсөн — 5 ғинуарға): * 1 АҠШ доллары — 12 740,00 (11 900,00) * 1 евро — 15 230,00 (14 460,00) * 1 Рәсәй һумы — 218,00 (207,00) 8 ғинуарҙа 7,5 процентлы сираттағы девальвация була. Валюта һатып алыуға комиссия бөтөрөлә:<ref name="autogenerated1">[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1114 О мерах денежно-кредитной политики по стабилизации ситуации в финансовой сфере]</ref> 2015 йылдың 9 ғинуарынан Br курсы (йәйәләрҙә сағыштырыу өсөн  — 8 ғинуарҙға): * 1 АҠШ доллары — 13 760,00 (12 800,00) * 1 евро — 16 240,00 (15 300,00) * 1 Рәсәй һумы — 221,00 (209,50) 9 ғинуарҙа белорус һумы  2,18 процентҡа девальвациялана. Милли банк һум курсын сит ил валюталары кәрзиненә бәйләү  механизмын ҡабат файҙалана башлай. Кәрзиндә Рәсәй һумы өлөшө  40 процентҡа еткерелә, ә евро менән АҠШ доллары өлөштәре һәр береһе 30 процентҡа ҡалдырып кәметелә.<ref name="autogenerated1"/> 12 ғинуарҙа белорус һумы  1,78 процентҡа девальвациялана. 14 ғинуарҙа белорус һумы  4,745 процентҡа девальвациялана. Бер ай эсендә девальвация 29,4 процент тәшкил итә. ==== 2015 йылдың ноябре ==== 2015 йылдың 4 ноябрендә белорус һумына сираттағы деноминация иғлан ителә. 2016 йылдың 1 июленән  2000 йыл өлгөһөндәге банкноталар 2009 йыл өлгөһөндәге банкноталарға һәм ваҡ аҡсаға 10 000:1 нисбәтендә алмаштырыла башлай. Әйләнешкә ете төрлө ҡағыҙ аҡса (5, 10, 20, 50, 100, 200 һәм 500 һумлыҡ) һәм һигеҙ төрлө ваҡ аҡса  (1, 2, 5, 10, 20, 50 тинлек, 1 һәм 2 һумлыҡ) сығарыла<ref name="autogenerated2">[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1214 О проведении с 1 июля 2016 г.]</ref>. ==== 1995—2016 йылдарҙа курс үҙгәреүе графигы ==== Белорус һумы курсының АҠШ долларына ҡарата 1995—2016 йылдарҙа үҙгәреүе (бөтә курстар һәр йылдың 31 декабренә, шулай уҡ 2016 йылдың 30 сентябренә ҡарата бирелә); 1999 йылға тиклемге һандар — 2000 йылғы; унан һуңғылары  2016 йылғы деноминацияларҙы иҫәпкә алып бирелә<ref>[http://nbrb.by/statistics/rates/ratesDaily.asp Официальный курс белорусского рубля по отношению к иностранным валютам, устанавливаемый Национальным банком Республики Беларусь]</ref>. == Ваҡ аҡса == === 2009 йыл өлгөһөндәге ваҡ аҡса ===  2016 йылдың 1 июленән, белорус һумы тарихында тәүге тапҡыр, деноминацияға бәйле әйләнешкә ваҡ аҡсалар индерелә.  Элек Белоруссия донъяла  ваҡ аҡса сығарылмаған һирәк илдәрҙең береһе була. Иҫтәлекле тәңкәләр ара-тирә сығарылһа ла, улар әйләнештә осрамай тиерлек.   Тимер ваҡ аҡсалар Литва аҡса һуғыу йортонда һәм Кремница аҡса һуғыу йортонда етештерелә <ref name="producer">http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160704082220/http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231 |date=2016-07-04 }} Новые белорусские деньги сделаны в Евросоюзе</ref>. Бөтә тәңкәләрҙең аверсына герб һәм дәүләттең атамаһы, йәнә аҡсаны һуҡҡан йыл  яҙылған. Реверста — тәңкәнең номиналы менән төрлө  орнаменталь символдар. {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! colspan="9" | Әйләнештәге тәңкәләр |- ! colspan="3" | Һүрәте ! rowspan="2" | Номиналы ! rowspan="2" | Материалы ! rowspan="2" | Диаметры<br> (мм) ! rowspan="2" | Ҡалынлығы<br> (мм) ! rowspan="2" | Массаһы<br> (г) ! rowspan="2" | Ҡыры |- ! Аверс ! Реверс ! Ҡыр |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:1_kapeyka_Belarus_2009_obverse.png|45x45пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:1_kapeyka_Belarus_2009_reverse.png|45x45пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:1_kapeyka_Belarus_2009_edge.png|42x42пкс]] | <big>1 тин</big> | rowspan="3" |[[баҡыр]] менән ҡапланған ҡорос  | 15 | rowspan="3" | 1,25 | 1,55 | rowspan="3" | шыма |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:2_kapeykas_Belarus_2009_obverse.png|53x53пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:2_kapeykas_Belarus_2009_reverse.png|53x53пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:2_kapeykas_Belarus_2009_edge.png|54x54пкс]] | <big>2 тин</big> | 17,5 | 2,1 |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:5_kapeykas_Belarus_2009_obverse.png|59x59пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:5_kapeykas_Belarus_2009_reverse.png|59x59пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:5_kapeykas_Belarus_2009_edge.png|59x59пкс]] | <big>5 тин</big> | 19,8 | 2,7 |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:10_kapeykas_Belarus_2009_obverse.png|53x53пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:10_kapeykas_Belarus_2009_reverse.png|53x53пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:10_kapeykas_Belarus_2009_edge.png|50x50пкс]] | <big>10 тин</big> | rowspan="3" |еҙ менән ҡапланған ҡорос | 17,7 | 1,8 | 2,8 | rowspan="3" |өҙөк-өҙөк зырлы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:20_kapeykas_Belarus_2009_obverse.png|61x61пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:20_kapeykas_Belarus_2009_reverse.png|61x61пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:20_kapeykas_Belarus_2009_edge.png|58x58пкс]] | <big>20 тин</big> | 20,35 | 1,85 | 3,7 |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:50_kapeykas_Belarus_2009_obverse.png|67x67пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:50_kapeykas_Belarus_2009_reverse.png|67x67пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:50_kapeykas_Belarus_2009_edge.png|64x64пкс]] | <big>50 тин</big> | 22,25 | 1,55 | 3,95 |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:1_ruble_Belarus_2009_obverse.png|64x64пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:1_ruble_Belarus_2009_reverse.png|64x64пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:1_ruble_Belarus_2009_edge.png|63x63пкс]] | <big>1 һум</big> |<br> баҡыр-еҙ иретмәһе менән ҡапланған ҡорос  | 21,25 | 2,3 | 5,6 | зырлы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:2_rubles_Belarus_2009_obverse.png|71x71пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:2_rubles_Belarus_2009_reverse.png|71x71пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:2_rubles_Belarus_2009_edge.png|69x69пкс]] | <big>2 һум</big> | ҡулсаһы: еҙ менән ҡапланған ҡорос,<br> уртаһы: баҡыр-еҙ иретмәһе менән ҡапланған ҡорос  |<br> |<br> |<br> |<br> |- | align="left" colspan="9" |Һүрәттәрҙең масштабы — миллиметрға  3,0 пиксель. <br> |} === Иҫтәлекле тәңкәләр === Иҫтәлекле тәңкәләр 1996 йылдың 27 декабренән сығарыла башлай. Үҙ аҡса һуғыу йорто булмағанлыҡтан, затлы һәм затһыҙ металдарҙан иҫтәлекле тәңкәләр сит илдә һуғыла (Германияла, Литвала, Польшала, Рәсәйҙә һ. б. илдәрҙә).   2016 йылғы деноминация шарттары буйынса, элек сығарылған иҫтәлекле тәңкәләр алмаштырылмай һәм бөтә төр түләүҙәр өсөн үҙ хаҡы буйынса ҡабул ителергә тейеш.   == Банкноталар == === 1992—1999 йыл өлгөһөндәге банкноталар === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! colspan="10" |1992—1999 йылғы сериялары[http://www.nbrb.by/CoinsBanknotes/Banknotes/OutOfCircl] |- ! rowspan="2" | Йыл ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Номиналы ! rowspan="2" | Үлсәмдәре (мм) ! rowspan="2" | Төп төҫтәр ! colspan="2" |Һүрәтләнеше ! rowspan="2" |Әйләнешкә сығарылыу датаһы ! rowspan="2" |Әйләнештән алыныу датаһы |- ! Йөҙ яғы ! Кире яғы ! Йөҙ яғы ! Кире яғы |- | rowspan="11" | 1992 | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-0.5-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-0.5-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>50 тин</big> | rowspan="11" | 105×53 | алһыу<br> ҡыҙыл |тейен һүрәте | rowspan="11" | «Погоня» гербы һүрәте<br> | rowspan="8" |<br> 1992 йыл, 25 май | rowspan="20" |<br> 2001 йыл, <br> 1 ғинуар |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-1-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-1-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>1 рубль</big> | зәңгәр-йәшел<br> асыҡ зәңгәр | сабып барған [[ҡуян]] һүрәте |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-3-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-3-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>3 һум</big> | йәшел<br> ҡыҙыл һары |  [[Ҡондоҙ|ҡондоҙҙар]] һүрәте |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-5-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-5-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>5 һум</big> | зәңгәр<br> алһыу | [[бүреләр]] һүрәте |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-10-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-10-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>10 һум</big> | йәшел<br> ҡыҙыл һары |һеләүһен менән балаһы һүрәте |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-25-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-25-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>25 һум</big> | ҡыҙыл<br> көрән |[[мышы]] һүрәте |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-50-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-50-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>50 һум</big> | миләүшә<br> алыһу |Барибал айыуы һүрәте<br> <ref>[http://www.minsk2000.to/vokrug/money/ Краткая история белорусских денег]</ref> |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-100-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-100-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>100 һум</big> | көрән<br> көрән- һоро | [[Зубр]] һүрәте |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-200-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-200-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>200 һум</big> | асыҡ зәңгәр<br> һоро |Минскиҙағы вокзал алды майҙаны | rowspan="2" |<br> 1992 йыл, <br> 8 декабрь |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-500-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-500-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>500 һум</big> | миләүшә | Минскиҙағы Еңеү майҙаны |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-1000-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-1000-Reverse.jpg|105x105пкс]] | rowspan="2" | <big>1000 һум</big> | rowspan="2" | йәшел<br> зәңгәр<br> алһыу | rowspan="2" |Беларусь Милли фәндәр академияһы |<br> 1993 йыл, <br> 3 ноябрь |- | 1998 | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1998-Bill-1000-Obverse.jpg|110x110пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1998-Bill-1000-Reverse.jpg|110x110пкс]] | 110×60 |ҙур итеп төшөрөлгән «1000» һаны |<br> 1998 йыл, <br> 16 сентябрь |- | 1992 | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-5000-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-5000-Reverse.jpg|105x105пкс]] | rowspan="2" | <big>5000 һум</big> | 105×60 | rowspan="2" | алһыу<br> сирень | rowspan="2" |Минскиҙа Троицк биҫтәһе | «Погоня» геры һүрәте |<br> 1994 йыл, <br> 7 апрель |- | 1998 | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1998-Bill-5000-Obverse.jpg|110x110пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1998-Bill-5000-Reverse.jpg|110x110пкс]] | 110×60 |ҙур итеп төшөрөлгән  «5000» һаны |<br> 1998 йыл, <br> 16 сентябрь |- | 1994 | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1994-Bill-20000-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1994-Bill-20000-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>20 000 һум</big> | rowspan="6" | 150×69 |ҡыҡыл һары<br> йәшел |[[Беларусь Республикаһының Милли банкы|Беларусь  Республикаһы Милли банкы]] | «Погоня» гербы һүрәте |<br> 1994 йыл,<br> 28 декабрь |- | 1995 | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1995-Bill-50000-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1995-Bill-50000-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>50 000 һум</big> |һары <br> көрән | Брест ҡәлғәһенең Хелм ҡапҡаһы | «Брест ҡәлғәһе»<br> мемориалы  |йыл, <br> 15 сентябрь |- |1996 | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1996-Bill-100000-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1996-Bill-100000-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>100 000 һум</big> | һоро |Беларусь Республикаһының Милли академия опера һәм балет театры <br> <br> |Евгений Глебовтың  «Выбранніца» («Һайланған») балетынан күренеш |<br> 1996 йыл,<br> 17 октябрь |- | 1998 | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1998-Bill-500000-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1998-Bill-500000-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>500 000 һум</big> |ҡыҙыл |Минскиҙағы Профсоюздарҙың республика мәҙәниәт һарайы <br> <br> |бина фронтонына  ҡуйылған скульптуралар  |<br> 1998 йыл, 1 декабрь  |- | rowspan="2" | 1999 | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1999-Bill-1000000-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1999-Bill-1000000-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>1 000 000 һум</big> |асыҡ зәңгәр  | <br> Беларусь Республикаһының Милли художество музейы<br> <br> |И. Хруцкийҙың «Сәскәләр һәм емештәр менән ҡатынымдың портреты» картинаһынан фрагмент |<br> 1999 йыл,<br> 30 апрель |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1999-Bill-5000000-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1999-Bill-5000000-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>5 000 000 һум</big> |миләүшә |Минскиҙағы Спорт һарайы |«Раубичи» спорт комплексы |<br> 1999 йыл,  6 сентябрь |- | align="left" colspan="10" |<small>Һүрәттәрҙең масштабы —  миллиметрға 1,0 пиксель. </small> |} === 2000 йыл өлгөһөндәге банкноталар === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; margin-bottom: 46px;" ! colspan="9" |2000 йылғы серия[http://www.nbrb.by/CoinsBanknotes/BankNotes] |- ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Номиналы (һум) ! rowspan="2" | Үлсәмдәре (мм) ! rowspan="2" | Төп төҫтәре ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Әйләнешкә сығарылыу датаһы ! rowspan="2" | Әйләнештән алыныу датаһы  |- ! Йөҙ яғы ! Кире яғы ! Йөҙ яғы ! Кире яғы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-1-Obverse.jpg|110x110пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-1-Reverse.jpg|110x110пкс]] | <big>1</big> | rowspan="3" | 110×60 | йәшел |Беларусь Милли фәндәр академияһы | ҙур итеп төшөрөлгән  «1» һаны | rowspan="9" |<br> 2000 йыл, 1 ғинуар |<br> 2003 йыл, 1 апрель<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=98 Прекращается выпуск в обращение билетов Национального банка Республики Беларусь достоинством 1 рублей образца 2000 года]</ref> |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-5-Obverse.jpg|110x110пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-5-Reverse.jpg|110x110пкс]] | <big>5</big> | алһыу |Минскиҙың Троицк биҫтәһе | ҙур итеп төшөрөлгән «5» һаны |<br> 2004 йыл, 1 декабрь<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=199 Прекращается выпуск в обращение билетов Национального банка Республики Беларусь достоинством 5 рублей образца 2000 года]</ref> |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-10-Obverse.jpg|110x110пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-10-Reverse.jpg|110x110пкс]] | <big>10</big> | миләүшә |Беларусь Респуликаһы Милли китапханаһының иҫке бинаһы  | ҙур итеп төшөрөлгән  «10» һаны | rowspan="2" |<br> 2013 йыл, 1 март<ref name="vyv">[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120901015000.shtml Нацбанк Белоруссии прекращает выпуск банкнот номиналом 10 и 20 белорусских рублей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170909115754/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120901015000.shtml |date=2017-09-09 }}</ref> |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-20-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-20-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>20</big> | rowspan="3" | 150×69 | аҡһыл көрән |[[Беларусь  Республикаһының Милли банкы]] |Беларусь Республикаһының Милли банкы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-50-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-50-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>50</big> | ҡыҙыл |Брест ҡәлғәһенең Хелм ҡапҡаһы | «Брест ҡәлғәһе» мемориалы  |<br> 2015 йыл, 1 июль<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1070 НБРБ: О выводе из обращения банкнот Национального банка Республики Беларусь номиналом 50 рублей]</ref> |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:100-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:100-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150x150пкс]] | <big>100</big> | йәшел |Беларусь Республикаһының Милли академик Ҙур  опера һәм балет  театры <br> <br> | Евгений Глебовтың «Выбранніца» («Һайланған») балетынан күренеш | rowspan="9" |<br> 2017 йыл, 1 ғинуар |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-500-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-500-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>500</big> | rowspan="8" | 150×74 | көрән |Минскиҙағы Профсоюздарҙың мәҙәниәт һарайы | бина фронтонына ҡуйылған скульптуралар  |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:1000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:1000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150x150пкс]] | <big>1000</big> | асыҡ зәңгәр |Беларусь Республикаһының Милли художество музейы<br> <br> |И.Ф. Хруцкийҙың «Сәскәләр һәм емештәр менән ҡатынымдың портреты» (1838) картинаһынан фрагмент |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:5000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:5000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150x150пкс]] | <big>5000</big> | миләүшә |Минскиҙағы Сопрт һарайы | «Раубичи» спорт комплексы  |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:10000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:10000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150x150пкс]] | <big>10 000</big> | алһыу |Витебск панорамаһы  |Витебскиҙағы йәйге амфитеатр |<br> 2001 йыл, 16 апрель |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:20000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:20000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150x150пкс]] | <big>20 000</big> | зәйтүн |Гомелдәге Румянцевтар — Паскевичтар һарайы<br> <br> |А. Идзковский картинаһында  XIX быуаттағы Гомель һарайы |<br> 2002 йыл, 21 ғинуар |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:50000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:50000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150x150пкс]] | <big>50 000</big> |асыҡ зәңгәр |Мир замогы (Гродно өлкәһе)<br> <br> |замоктың биҙәү  элементтарынан коллаж |<br> 2002 йыл, 20 декабрь |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:100000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:100000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150x150пкс]] | <big>100 000</big> | ҡыҙыл һары |Несвиж замогы |Наполеон Орданың «Несвиж замогы» картинаһы |<br> 2005 йыл, 15 июль |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:200000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:200000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150x150пкс]] | <big>200 000</big> | йәшел<br> ҡыҙыл һары |Масленников исемендәге Могилев өлкә художество музейы<br> <br> <br> |музей бинаһының биҙәү элементтарынан коллаж |<br> 2012 йыл, 12 март |- | align="left" colspan="9" |<small>Һүрәттәрҙең масштабы — миллиметрға 1,0 пиксель.</small> |} === 2000 йыл өлгөһөндәге банкноталар (2010 йылғы модификация) === 2010 йылда яңы орфография ҡабул ителгәндән һуң 2000 йылғы 50 һумлыҡ һәм 50 000 һумлыҡ банкноталарҙағы яҙыу уға ярашлы итеп (''пяцьдз'''е'''сят'' урынына ''пяцьдз'''я'''сят)  ''үҙгәртелә<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&news=70484&backPage=13&page=100 Белорусский Партизан, В Беларуси ходят деньги с ошибками!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140902204801/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&news=70484&backPage=13&page=100 |date=2014-09-02 }}</ref><ref>[http://telegraf.by/2010/10/maladi-front-trebuet-ot-nacbanka-izmenit--nadpisi-na-den-gax.html «Малады Фронт» требует от Нацбанка изменить надписи на деньгах]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; margin-bottom: 46px;" ! colspan="9" |2010 йылғы серия |- ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Номиналы<br> (һум) ! rowspan="2" | Үлсәмдәре<br> (мм) ! rowspan="2" |Төп төҫтәр ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" |Әйләнешкә сығарылыу датаһы ! rowspan="2" |Әйләнештән алыныу датаһы |- ! Йөҙ яғы ! Кире яғы !Йөҙ яғы ! Кире яғы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2010-Bill-50-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2010-Bill-50-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>50</big> | 150×69 | ҡыҙыл |Брест ҡәлғәһендәге Хелм ҡапҡаһы | «Брест ҡәлғәһе» мемориалы  | rowspan="2" |<br> 2010 йыл, 29 декабрь |<br> 2015 йыл, 1 июль |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:50000-rubles-Belarus-2010-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:50000-rubles-Belarus-2010-b.jpg|150x150пкс]] | <big>50 000</big> | 150×74 | асыҡ зәъгәр |Мир замогы (гродно өлкәһе) |замоктың биҙәү элементтарынан коллаж  |<br> 2017 йыл, 1 ғинуар |- |} === 2000 йыл өлгөһөндәге банкноталар (2011 йылғы модификация) === Һаҡ билдәләрен көсәйтеү һәм визуаль элементтарын камиллаштырыу маҡстаында Беларусь Республикаһы Милли банкы сығарған 2000 йыл өлгөһөндәге  500, 1000, 10 000 һәм 20 000 һум номиналлы банкноталар урынына  2011 йылдың 15 мартында әйләнешкә Беларусь Республикаһы Милли банкының 2000 йыл өлгөһөндәге 2011 йылғы модификациялы 500, 1000, 10 000 һәм 20 000 һум номиналлы, 2011 йылдың 25 июлендә —  5000 һум номиналлы, 2011 йылдың 5 сентябрендә 100 һум номиналлы  банкноталар индерелә. {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! colspan="9" |2011 йылғы серия |- ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Номиналы (һум) ! rowspan="2" | Үлсәмдәре (мм) ! rowspan="2" | Төп төҫтәре ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Әйләнешкә сығарылыу датаһы  ! rowspan="2" | Әйләнештән алыныу датаһы |- ! Йөҙ яғы ! Кире яғы ! Йөҙ яғы ! Кире яғы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:100-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:100-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150x150пкс]] | <big>100</big> | 150×69 | йәшел |Беларусь Республикаһының Милли академик Ҙур опера һәм балет театры <br> <br> | Евгений Глебовтың  «Выбранніца» («Һайланған») балетынан күренеш |<br> 2011 йыл, 5 сентябрь | rowspan="6" |<br> 2017 йыл, 1 ғинуар |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2011-Bill-500-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2011-Bill-500-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>500</big> | rowspan="5" | 150×74 | көрән |Минскиҙағы Профсоюзарҙың республика мәҙәниәт һарайы |бина фронтонына ҡуйылған скульптуралар  | rowspan="2" |<br> 2011 йыл, 15 март |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2011-Bill-1000-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:1000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150x150пкс]] | <big>1000</big> | асыҡ зәңгәр |Беларусь Республикаһының Милли художество музейы<br> <br> |И.Ф. Хруцкийҙың «Сәскәләр һәм емештәр менән ҡатынымдың портреты» (1838) картинаһынан фрагмент<br> |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:5000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:5000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150x150пкс]] | <big>5000</big> | миләүшә |Минскиҙағы Спорт һарайы | «Раубичи» спорт комплексы  |<br> 2011 йыл, 25 июль |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:10000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:10000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150x150пкс]] | <big>10 000</big> | алһыу |Витебск <br> панорамаһы |Витебскиҙа йәйге амфитеатр | rowspan="2" |<br> 2011 йыл, 15 март |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:20000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2011-Bill-20000-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>20 000</big> | зәйтүн |Гомелдәге Румянцевтар —<br> Паскевичтар һарайы |А. Идзковский картинаһындағы  XIX быуатта Гомель һарайы   |- | align="left" colspan="9" |<small>Һүрәттәрҙең масштабы — миллиметрға 1,0 пиксель.</small> |} === 2009 йыл өлгөһөндәге банкноталар ===  2016 йылдың 1 июленән әйләнешкә яңы өлгөләге банкноталар индерелә<ref name="autogenerated2"/>. Һәр банкнота Белоруссияның бер өлкәһенә һәм Минск ҡалаһына арналған.   5 һумлыҡ номиналлы банкнота — Брест өлкәһенә, 10 һумлыҡ — Витебск өлкәһенә, 20 һумлыҡ — Гомель өлкәһенә, 50 һумлыҡ — Гродно өлкәһенә, 100 һумлыҡ — Минск өлкәһенә, 200 һумлыҡ — Могилёв өлкәһенә, 500 һумлыҡ  Минск ҡалаһына бағышланған. Купюраларҙы  [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британиялағы]] «Thomas De La Rue»<ref name="producer"/> фирмаһы — донъяла  валюта индустрияһы лидеры баҫҡан.   {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; margin-bottom: 106px;" ! colspan="8" |2009 йылғы серия |- ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Номиналы (һум) ! rowspan="2" | Үлсәмдәре (мм) ! rowspan="2" | Төп төҫтәре ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Әйләнешкә сығарылыу датаһы |- ! Йөҙ яғы ! Кире яғы ! Йөҙ яғы ! Кире яғы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:5_Belarus_2009_front.jpg|135x135пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:5_Belarus_2009_back.jpg|135x135пкс]] | <big>5</big> | 135×72 | ҡыҙыл һары<br> көрән |Каменец башняһы (Каменец, Брест өлкәһе) |тәүге славян торамалары темаһына коллаж:<br> күн билбау киҫәге, ағас тәгәрмәс, «Берестье» нығытмаһының бер өлөшө | rowspan="7" |<br> 2016 йылдың 1 июле |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:10_Belarus_2009_front.jpg|139x139пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:10_Belarus_2009_back.jpg|139x139пкс]] | <big>10</big> | 139×72 | асыҡ зәңгәр<br> зәңгәр |Спас- Преображение сиркәүе<br> (Полоцк, Витебск өлкәһе) |мәғрифәтселек һәм китап баҫыу темаһына коллаж:<br> китаптар, Ф. Скорина билдәһе, Ефросиния Полоцкаяның арҡысағы, орнамент өлөшө |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:20_Belarus_2009_front.jpg|143x143пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:20_Belarus_2009_back.jpg|143x143пкс]] | <big>20</big> | 143×72 | һары<br> ҡоңғорт һоро |Румянцевтар — Паскевичтар һарайы<br> (Гомель,  Гомель өлкәһе) |дини темаға коллаж:<br> ҡыңғырау, Туров инжилы, боронғо Туров ҡалаһы, семәр биҙәк |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:50_Belarus_2009_front.jpg|147x147пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:50_Belarus_2009_back.jpg|147x147пкс]] | <big>50</big> | 147×72 | йәшел<br> һары | Мир замогы<br> (Мир, Гродно өлкәһе) |сәнғәт темаһына коллаж:<br>  лира һәм лавр ботаҡтары, ҡанат, ҡағыҙ, нота станы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:100_Belarus_2009_front.jpg|151x151пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:100_Belarus_2009_back.jpg|151x151пкс]] | <big>100</big> | 151×72 | йәшел<br> ҡыҙыл һары | Несвиж замогы<br> (Несвиж, Минск өлкәһе) |театр һәм халыҡ байрамдары темаһына коллаж:<br> скрипка, бубен, жалейка,  слуцк билбауҙары, <br> «Калядная зорка» байрамы символдары, кәзә, «[[Вертеп (театр)|Батлейка]]<nowiki/>» театры |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:200_Belarus_2009_front.jpg|155x155пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:200_Belarus_2009_back.jpg|155x155пкс]] | <big>200</big> | 155×72 | фиолетовый<br> розовый |Масленников исемендәге Могилёв өлкә  художество музейы <br> (Могилёв,  Могилёв өлкәһе) |һөнәрселек һәм ҡала төҙөлөшө темаһына коллаж:<br> алтын асҡыс һәм Могилёв мисәте, мейес биҙәге, сүкелгән рәшәткәнең өлөшө |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:500_Belarus_2009_front.jpg|159x159пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:500_Belarus_2009_back.jpg|159x159пкс]] | <big>500</big> | 159×72 | бирюзовый<br> розовый |Беларусь Республикаһының Милли китапханаһы<br> (Минск) |әҙәбиәт темаһына коллаж:<br> ҡанат, ҡара һауыты, китап тыштары, абаға япрағы |- | align="left" colspan="8" |<small>Һүрәттәрҙең масштабы — миллиметрға 1,0 пиксель.</small> |} === Иҫтәлекле банкноталар === 2001 йылдың 1 ғинуарында 5500 дана тираж менән 2000 йыл өлгөһөндә 20 һум номиналлы иҫтәлекле банкнота баҫыла,  ул Беларусь Республикаһы Милли банкының 10 йыллығына арнала<ref>[https://www.nbrb.by/CoinsBanknotes/Banknotes/Commemorative/Pack/?id=42 НБРБ — Памятная банкнота, посвящённая 10-летию Национального банка Республики Беларусь]</ref>. 2001 йылдың 1 октябрендә Милли банк, өсөнсө мең йыллыҡҡа бағышлап,  2500 дана  «Миллениум» тигән банкноталар йыйылмаһы сығара. Йыйылмала — 2000 йыл өлгөһөндәге 10 банкнота:  1, 5, 10, 20, 50, 100, 500, 1000, 5000 һәм 10 000 һум номиналлы. 20 — 10 000 һумлыҡтар, кире яғына ҡыҙыл төҫтәге штамп  менән  «MILLENIUM» тигән яҙыу баҫылып, ғәмәлдән сығарылған. 1 — 10 һумлыҡтарҙа ундай штамп юҡ. Банкноталар бер төрлө  «аа 0000001 — аа 0002500» серия номерҙары менән берләштерелгән һәм зәңгәр конвертҡа һалынған <ref>[https://www.nbrb.by/CoinsBanknotes/Banknotes/Commemorative/Pack/?id=43 НБРБ — Памятные банкноты «Миллениум»]</ref>. 2003 йылдың 22 майында БРМБ 2000 йыл өлгөһөндәге 50 мең һумлыҡты сығара, ул «Мир» замок комплексының [[Бөтә донъя мираҫы|Бөтә донъя ЮНЕСКО мираҫына]] индерелеүенә бағышлана. <ref>[https://www.nbrb.by/CoinsBanknotes/Banknotes/Commemorative/Pack/?id=44 НБРБ — Памятная банкнота, посвящённая замковому комплексу «Мир»]</ref>. 2010 йылдың 1 декабрендә 2000 йыл өлгөһөндә 20 мең һумлыҡ банкнота сығарыла, ул Милли банктың 20 йыллығына арнала. Тиражы 3 мең була<ref>[https://www.nbrb.by/CoinsBanknotes/Banknotes/Commemorative/Pack/?id=45 НБРБ — Памятная банкнота, носвящённая 20-летию Национального банка Республики Беларусь]</ref>.  2016 йылдың 1 июлендә «Минең илем — Беларусь» тигән иҫтәлекле банкноталар йыйылмаһы сығарыла. Тиражы — 1000 комплект<ref>[https://www.nbrb.by/CoinsBanknotes/Banknotes/Commemorative/Pack/?id=46 НБРБ — Памятные банкноты «Моя страна — Беларусь»]</ref>. == Белорус һумының символы == [[Файл:Символ белорусского рубля.png|слева|70x70пкс|Белорус һумының яңы символы]] 2005 йылға тиклем белорус һумын ҡыҫҡартып яҙыу өсөн «рубль» һүҙенән традицион ҡыҫҡартмалар — '''р.''' һәм '''руб.''' ҡулланыла.  2005 йылдың 5 майында  [[Беларусь Республикаһының Милли банкы|Беларусь  Республикаһы Милли банкы]] идараһы милли валютаның яңы символын раҫлай.   '''Br''' символы Милли банктың  һәм башҡа коммерция банктарының сайттарында киң ҡулланыла. Эшлекле даирәләрҙә нигеҙҙә элеккесә  '''р.''' һәм '''руб. йөрөй''' 2025 йылда белорус һумының яңы билдәһе дизайнына конкурс үткәрелде, сөнки элекке ике хәрефле билдә популяр булып китмәне <ref group="Беларусь Республикаһы милли банкы сайты">https://www.nbrb.by/press/21805</ref>. <ref>[http://www.nbrb.by/statistics/Rates/CurrBasket/ Официальный курс белорусского рубля по отношению к иностранным валютам и корзине иностранных валют | Национальный банк Республики Беларусь]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.nbrb.by Национальный Банк Республики Беларусь] * [http://www.nbrb.by/statistics/rates/ratesDaily.asp Курсы ежедневно устанавливаемые Нацбанком Белоруссии(доступен архив)] * [https://web.archive.org/web/20110809183540/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/prices.htm Индексы цен по отдельным отраслям экономики] — Министерство статистики и анализа Республики Беларусь * [http://www.kp.ru/daily/25840.3/2811879/ Расследование «КП»: белорусского «зайчика» списали из детской книжки!] * [http://belbonistika.com Белорусская бонистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919201153/http://belbonistika.com/ |date=2018-09-19 }} [[Категория:Һум]] [[Категория:Белоруссия аҡсалары]] [[Категория:Белоруссия иҡтисады тарихы]] pkhcxtx5qh63btpi0uw18aum921naqq 0 112437 1299594 1287325 2026-06-21T21:49:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299594 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = '''Белорустар''' | самоназвание = беларус | численность = 10 млн-ға яҡын ([[2009]]) | расселение = {{BLR}}:<br />7 957 252 (2009 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу)<ref name="belstat.gov.by">[https://web.archive.org/web/20100917234113/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/bul_republic.rar Предварительные итоги переписи населения Беларуси 2009 г.]</ref> <br /> {{USA}}:<br />781 000<ref name="Joshua">[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=11065 Joshua Project]</ref><br /> {{RUS}}:<br />521 443 (2010 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу)<ref name="perepisrussia2010">{{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.gks.ru\free_doc\new_site\population\demo\per-itog\tab5.xls|title=Национальный состав населения Российской Федерации|work=Всероссийская перепись населения 2010 года|lang=|publisher=|accessdate=2011-12-16}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <br /> {{UKR}}:<br />275 763 (2001 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу)<ref name="perepisU">{{cite web|author=|datepublished=|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|title=Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык|lang=|publisher=||archiveurl=http://www.webcitation.org/6171e8TFd|archivedate=2011-08-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6171e8TFd}}</ref> {{LAT}}:<br />68 174 (2011 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу)<ref name="Национальности Латвии 2011">{{ref-lv}} [http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html Population Census 2011 — Key Indicators]</ref><br /> {{KAZ}}:<br />62 694 (2012 г.)<ref name="Каз2012">[https://web.archive.org/web/20121115130347/http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar Агентство Республики Казахстан по статистике. Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на 1 января 2012 года.]</ref> <br /> {{CAN}}:<br />4800<ref name="Joshua"/> — 50 000-70 000<ref>[http://multiculturalcanada.ca/Encyclopedia/A-Z/b3/2 Multicultural Canada. Migration, Arrival, and Settlement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101207040453/http://multiculturalcanada.ca/Encyclopedia/A-Z/b3/2 |date=2010-12-07 }}</ref><br /> {{POL}}:<br />47 000<ref name="Перепись 2011">2011 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәһе буйынса Польшала (был иҫәп алыуҙарҙа тәүге тапҡыр бер респондентҡа ике милләт күрһәтеү мөмкинлеге бирелә) 31 мең халыҡ иҫәпләнә. Уларҙың барыһы ла башҡа бер милләтте лә түгел, ә бары тик белорус милләтен генә күрһәтә. 6 мең кеше ике милләт араһынан белорус милләтен беренсе, тағы 10 мең кеше икенсе итеп күрһәткән. 16 мең кеше белорус милләтен мөмкин булған ике миллоәт араһынан беренсеһе йәки икеснесһе итеп күрһә, 15 мең кеше поляк милләтен күрһәтә(см. [https://web.archive.org/web/20120616192742/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf результаты Национальной переписи населения и жилищ Польши 2011 года]).</ref><br /> {{LIT}}:<br />35 900 (2010 йыл иҫәпләүҙәре)<ref>[http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF Департамент статистики Литвы. База статистических данных о населении Литвы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220143532/http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF |date=2016-12-20 }}</ref><br /> {{флагификация|Узбекистан}}:&nbsp; 15 000 (2016)<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/countries/UZ|title=Uzbekistan}}</ref><br /> {{AUS}}:<br />5400<ref name="Joshua"/> — 12 000-20 000<ref>«[https://web.archive.org/web/20041028074111/http://www.crc.nsw.gov.au/statistics/Sect1/Table1p08Aust.pdf Ancestry by Birthplace of Parent(s)]» ''Australia: 2001 Census''. 2001.</ref><br /> {{EST}}:<br />12 419 (2011 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу)<ref>[http://www.stat.ee/64847?parent_id=39107 REL 2011: В Эстонии проживают представители 192 национальностей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114082008/http://www.stat.ee/64847?parent_id=39107 |date=2016-11-14 }}</ref><br /> {{ARG}}:<br />3600<ref name="Joshua"/><br /> {{GB}}:<br />5300<ref name="Joshua"/><br /> {{MOL}}:<br />5000 — 10 000<ref>По переписи 1989 г. в Молдавской ССР (включая [[Приднестровье]]) было 19 608 белорусов.([http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=9 Демоскоп Национальный состав МССР 1989 г.])</ref><br /> {{флагификация|Приднестровье}}:<br />3811 (2004 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу)<ref>[[Днестр буйы]] юридик яҡтан Молдавияның өлөшө булып һанала, ә ысынбарлыҡта бары тик өлөшләтә танылған ике дәүләт: Көньяҡ Осетия менән [[Абхазия]] тарафынан ғына бойондороҡһоҙ дәүләт тип һанала. 2004 йылдың 5-12 октябрендәге Молдова Республикаһы халҡы иҫәбен алыу Днестр буйы халҡын иҫәпкә алмай ғына үткәрелә. 2004 йылдың 11-18 ноябрендә Днестр буйы Молдова Республикаһында үҙаллы халыҡ иҫәбен алыу ойошторола ([http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0213/panorm01.php#2 Демоскоп. 2004 йылдағы Днестр буйы Молдова Республикаһының халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре) </ref> <br /> {{KGZ}}:<br />1694 (2009 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу)<ref>[http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf Ҡырғыҙ Республикаһының статистика комитеты. Халыҡтың милли составы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113151445/http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf |date=2013-11-13 }}</ref> | үлгән = | архкультура = | тел = [[Русский язык|русский]], [[Белорусский язык|белорусский]] | раса = [[европеоидная раса]] | дин = [[православие]] (күпселек), [[католицизм]], [[протестантизм]] | ҡәрҙәш = [[рустар]], [[украиндар]] | инә = [[көнсығыш славяндар]] | үҙ эсенә ала = | сығышы = [[славяндар]] }} '''Белору́стар''' ({{lang-be|беларусы}}) — Көньяҡ славян халҡы, этнос, милләт. Дөйөм халыҡ иҫәбе — 10 миллион кеше. Башлыса, өҫтөнлөк алған милләт булараҡ (2009 йылда 83,7 %), [[Белоруссия]] территорияһында йәшәйҙәр. Белорустарҙың күбеһе күрше территорияларҙа: [[Рәсәй]], [[Польша]], [[Украина]], [[Латвия]] менән [[Литва]]ла йәшәй һәм унда әҙселекте тәшкил итә. Улар шулай уҡ, элекке [[СССР]] территорияһында ла урынлашҡан, бынан тыш, [[Канада]]ға, [[АҠШ]]-ҡа, [[Германия]]ға миграцияланған. Ғәҙҙәтә, белорустарға Полесье халҡы "полещук"тарҙы индерәләр. Улар араһында Пинск польесьеһының ''пинчук''тары үҙенсәлеклелеге менән айырылып тора<ref>[http://www.litrossia.ru/2006/16/00297.html Белорусское Полесье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212014505/http://www.litrossia.ru/2006/16/00297.html |date=2015-02-12 }} // Литературная Россия, № 16, 2006.</ref><ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Пинчуки}}</ref><ref>[http://brama.brestregion.com/nomer12-13/artic03.shtml Этническая структура населения Брестской области (к вопросу о «скрытых» этносах)] // Гістарычная брама, № 2-3 (12-13), 1999.</ref>. == Халыҡтың килеп сығышы == Белорустарҙың килеп сығышы Юғары Поднепровье, Урта Подвинье, Юғары Понеманье территорияһында барлыҡҡа килгән. Уларҙың халыҡ булараҡ формалашыуы тураһында хронологик фекер юҡ. Ҡайһы бер тикшереүселәр Георгий Васильевич Штыхов, Михаил Александрович Ткачёв белдереүенсә, белорус этносы XIII быуатта уҡ булған, ә халыҡ булараҡ формалашыу процессы XVII—XVIII быуаттарҙа ғына башланған. Валентин Васильевич Седов белорус этник берләшмәһе XIII—XIV быуаттарҙа булдырылған тиһә, Моисей Яковлевич Гринблат XIV быуаттан XVI быуатҡа тиклем дәүерҙә тип һанай. Белорустарҙың килеп сығышы тураһында бер нисә концепция бар: * «Ҡәбилә» (Евфимий Фёдорович Карский, Моисей Гринблат, Митрофан Викторович, Довнар-Запольский, Владимир Иванович Пичета) — кривичи, радимичи, дреговичи, волынян көнсығыш славян ҡәбиләләренең этник консолидацияһы<ref>[http://www.yabloko.ru/Themes/Belarus/belarus-32.html ''Носевич В. В.'' Белорусы: становление этноса и «национальная идея»]</ref><ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/BELORUSI.html Белорусы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519104622/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/BELORUSI.html |date=2011-05-19 }} // Кругосвет</ref>; * «Боронғо рус» (Сергей Александрович Токарев, Пётр Николаевич Третьяков, Борис Александрович Рыбаков]], Борис Николаевич Флоря) — белорустар XII—XIII быуаттарҙа боронғо рус халҡы тарҡалыуы һөҙөмтәһендә килеп сыҡҡан. Икенсе фекер буйынса, берҙәм боронғо рус халҡы XVI—XVII быуаттарға тиклем үк йәшәгән<ref name="Флоря"> Борис Николаевич Флоря]] [http://izbornyk.org.ua/vzaimo/vz02.htm О некоторых особенностях развития этнического самосознания восточных славян в эпоху Средневековья — Раннего Нового времени] // Россия-Украина: история взаимоотношений / Отв. ред. А. И. Миллер, В. Ф. Репринцев, М., 1997. С. 9-27</ref>. * «Балт» Валентин Васильевич Седов — балттар этник ерлек булып тора, ситтән килгән славяндар менән үҙара ассимиляция һәм ҡушылыу һөҙөмтәһендә белорус этносы барлыҡҡа килә; * «Фин» Иван Антонович Ласкова — белорустарҙың ата-бабалары булып, фин-уғырҙар тора. XIX быуатта шулай уҡ поляк һәм бөйөк рус концепцияһы ла була. Уның асылы — белорустарҙың этник территорияһын боронғо поляк йәки боронғо бөйөк рус территорияһы итеп ҡарауҙа. == Этник тарихы == [[X быуат]]тың икенсе яртыһынан [[XIII быуат]]тың уртаһына тиклем хәҙерге Белоруссия территорияһында Полоцк кенәзлеге, Туров-Пинск кенәзлеге һәм Городенск кенәзлеге эре кенәзлектәр булып һанала. Ошо ваҡытта Белорус еренә христианлыҡ килә, Полоцкая менән Глубокск һәм Туровск менән Мозырск епархияларына нигеҙ һалына. Сиркәү славян теле нигеҙендә яҙма барлыҡҡа килә. XIII—XIV быуат урталарында литва һәм белорус ерҙәре [[Бөйөк Литва кенәзлеге]]н булдырыуға ерлек булып тора. XIII быуат уртаһынан 1569 йылға тиклем Бөйөк Литва кенәзлеге айырым дәүләт булып һанала, ә 1569 йылда Люблин унияһынан һуң һәм XVIII быуат аҙағына тиклем ошо конфедератив дәүләттең ике өлөшөнөң береһе сифатында Речь Посполитаяға инә [[Файл:Polish-Lithuanian Commonwealth (1619) compared with today's borders (Russian version).png|thumb|left|310px|Карта Речи Посполитой после Деулинского перемирия, совмещённая с картой границ современных государств<br /><u>'''Обозначения:'''</u> {{legend|#ffaec9|[[Корона Королевства Польского|Королевство Польское]] <small>(«Корона»)</small>}} {{legend|#ffc90e|[[Герцогство Пруссия]], вассал Короны}} {{legend|#dab9f4|[[Великое княжество Литовское]] <small>(«Литва»)</small>}} {{legend|#bccacb|[[Задвинское герцогство]], [[Кондоминиум_(международное_право)|кондоминиум]] Литвы и Короны}} {{legend|#efe4b0|[[Герцогство Курляндия и Семигалия]], вассал Литвы, а с 1569 года — Речи Посполитой}}]] [[XVIII быуат]] аҙағында өс Польша сиге, Речь Посполитой сиге һөҙөмтәһендә, белорус ерҙәре [[Рәсәй империяһы]] составына инә. Рәсәй империяһында, дәүләт булдырыусы өс яҡлы рус халҡы концепцияһына ярашлы, белорустар уның бер тармағы булараҡ ҡарала. Быны Измаил Иванович Срезневский, Николай Иванович Костомаров (шулай уҡ көнбайыш русизмды ҡарағыҙ) һәм башҡа тарихсылар, географтар, телселәр яҡлап сыға. Белорус халҡының үҙаллы булыу идеяһы беренсе тапҡыр «Гомон» халыҡсан төркөмө тарафынан тәҡдим ителә<ref name="Носевич">''Носевич В. Л.'' [http://vln.by/node/42 Белорусы: становление этноса и «национальная идея»] // Белоруссия и Россия: общества и государства. — М.: Права человека, 1998. — С. 11—30.</ref>. [[Файл:Belarusians 1903.jpg|thumb|200px|Карта распространения белорусского языка профессора Е. Ф. Карского. 1903 год.]] Көнбайыш Полесье украин телен таратыу урыны булып тора. 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һәм Белорус Совет Социалистик Республикаһы дәүләтселеген булдырғандан һуң белорус халҡы тормошонда киҫкен үҙгәрештәр башлана. Йәшәү шарттары үҙгәрә, грамоталыҡ үҫә, мәктәптәрҙә белорус телен уҡыту башлана, белорус әҙәби тел нормалары барлыҡҡа килә башлай. Был үҙгәрештәргә Белорус Совет социалистик Республикаһына 1939 йылда Көнбайыш Белоруссия территорияһының ҡушылыуы ла сәбәп булып тора. 80-се йылдар аҙағында белорус телен һәм мәҙәниәтен үҫтереү мәсьәләләре яңынан күтәрелә. 1991 йылдың авгусында Белорус Республикаһының дәүләт суверенитеты тураһындағы Декларацияһы 1990 йылда конституцион акт статусы ала һәм шул арҡала бойондороҡһоҙ Белоруссия барлыҡҡа килә. == Мәҙәниәте == Белорус мәҙәниәтенең дөйөм бер төрлөлөгөнән уның төбәк айырмалығы формалашҡан. Алты тарихи-этнографик районды айырып ҡарарға мөмкин: Поозёрье (ландшафт)|Поозёрье (төньяҡ), Поднепровье (көнсығыш), Үҙәк Белоруссия, Неман (Понеманье) (төньяҡ-көнбайыш), Көнсығыш һәм Көнбайыш Полесье. == Теле == Белорус теленең «Тарашкевица» булараҡ киңерәк билдәле булған тәүге кодификацияһы 1918 йылда тормошҡа ашырыла. 1933 йылда белорус дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәләренә реформа үткәрелә. Был үҙгәреш белорус орфографияһын рус орфографияһына яҡынайта, хәҙерге рәсми һәм киң таралған белорус тел нормаларын булдыра. 2009 йылғы иҫәп алыуҙар мәғлүмәте буйынса, 4 841 319 кеше (был 60,84 %) туған теле тип белорус телен күрһәтә. Бынан тыш, 1 009 935 (12,69 %) кеше был телде үҙе ирекле һөйләшкән икенсе тел тип билдәләй. Шулай итеп, 2009 йылда 5 851 254 (73,53 %) кеше үҙенең белорус телендә иркен аралашыуын белдерә. Шуға ҡарамаҫтан, 2 073 853 (26,06 %) кешенең был телдә бары тик өйҙә генә аралашыуы ла билдәле була<ref name="Perep2009">[https://web.archive.org/web/20110825202316/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/selected_nationalities.rar Предварительные результаты переписи 2009 года. Население отдельных национальностей по полу, возрасту, состоянию в браке, образованию, источникам средств к существованию, лингвистическим признакам.]</ref>. Был күрһәткестәр {{nobr|1=[[1999 йыл]]}} менән сағыштырғанда белорус теленең ҡулланылыу йәһәтенән үҫеш тенденцияһының кәмеүен күрһәтә. Иҫәп алыуҙар һөҙөмтәһенән күренеүенсә, 85,6 % белорус был телде туған теле тип һанаһа, 41,3 % ошо телдә өйҙә аралаша<ref>[https://web.archive.org/web/20120307153953/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/p6.php РАСПРЕДЕЛЕНИЕ НАСЕЛЕНИЯ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО НАЦИОНАЛЬНОСТИ И ЯЗЫКАМ В 1999 ГОДУ]</ref>. Белорустарға рус-белорус билингвизмы хас. Шуның менән бергә, күп кенә белорустар, башлыса эре ҡалаларҙа, күберәк рус телендә аралаша. Бында рус теле менән файҙаланыу дәрәжәһе ҙур. Мәҫәлән, 2 943 817 (37,00 %) белорус рус телен туған теле тип һанай, 1 206 439 кеше (15,16 %) рус телендә иркен аралашыуын, уны икенсе туған теле кеүек күреүен белдерә. Рус телендә иркен аралашҡан белорустарҙың суммар иҫәбе 4 150 256 кеше (52,16 %) тәшкил итә. Был өйҙә русса һөйләшеүселәр иҫәбенән 1,4 миллионға әҙерәк. Тикшереүҙәр һөҙөмтәһендә 34 % белорустың белорус телендә иркен аралашыуы, 6 % кешенең һәр саҡта ла ошо телдә һөйләшеүе, 74 % кешенең рус теле менән файҙаланыуы асыҡланған<ref>[http://www.euroradio.fm/ru/1022/reports/40295/ Социологи: Белорусы любят, но не отстаивают] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091107000935/http://www.euroradio.fm/ru/1022/reports/40295/ |date=2009-11-07 }}.</ref>. Белорустар араһында шулай уҡ, трасянка ла киң таралған. == Белорус милли кейеме == [[Белорус милли кейеме]] юғары мәҙәни ҡиммәткә эйә һәм белорус халҡының этник атрибуттарының береһе булып тора. Белорус костюмы тураһында яҙма таныҡлыҡтар байтаҡ: мәғлүмәт дөйөм тарих, тыуған яҡты өйрәнеү һәм махсус баҫмаларҙа осрай. Иоһанн Готлиб Георгиҙың «Рәсәй дәүләтендә йәшәүсе бөтә халыҡтарҙы тасуирлау» («Описание всех обитающих в Российском государстве народов») хеҙмәте юғары баһалана. Костюм тураһында мәғлүмәттәрҙе шулай уҡ Рәсәй империяһының Генераль штабы офицерҙарының XIX быуатта йыйған айырым томдарында туплаған материалдарҙа табырға мөмкин. == Дине == Бында башлыса православ дине өҫтөнлөк ала. Католик сиркәүенең мәғлүмәттәре буйынса, католиктар Белоруссия халҡының 14,5 % -ын тәшкил итә, был 1,4 миллиондан ашыу кеше тигән һүҙ<ref>[http://www.catholic.by/2/pl/belarus/dioceses/101100-stat.html Состояние на 1 марта 2009 г., данные опубликованные на www.catholic.by] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826175608/http://www.catholic.by/2/pl/belarus/dioceses/101100-stat.html |date=2011-08-26 }}</ref>. Үҙәк разведка идаралығы Белоруссия халҡында католиктарҙың, протестанттарҙың, иудейҙарҙың һәм мосолмандарҙың өлөшөнөң суммар баһаһын баҫтыра [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bo.html 20 % на 1997 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015203520/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bo.html |date=2015-10-15 }}; имеются и более низкие оценки [http://kzbb.org/ind.php?kzbb=statystyka&w=rzws&ac=p&id=6&idp= 2009 йылға Белоруссияла 4 13,19 % католиков ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}— [[Католицизм|католиктар]], күп булмаған грек-католик общиналары һәм шулай уҡ протестанттар, баптистар, пятидесятниктар һәм башҡалар бар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Белорус диаспораһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Белорусы}} * {{книга |автор= |часть=Белорусы|ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/15|заглавие=Этноатлас Красноярского края |оригинал= |ссылка=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas |викитека= |ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков ; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев |издание=2-е изд., перераб. и доп |место=Красноярск |издательство=Платина (PLATINA) |год=2008 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=224 |серия= |isbn=978-5-98624-092-3 |тираж= |ref=Этноатлас Красноярского края }} * ''Бандарчык, В. К.'' Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст. — {{Мн.}}, 1964. {{ref-be}} * Белорусское Полесье. Сборник этнографических материалов, собранных М. Довнаром-Запольским. — Вып. I. Песни пинчуков. — {{К.}}, 1895. * {{книга |автор = |часть = Белорусы |заглавие = Народы России. Атлас культур и религий |оригинал = |ссылка = |место = М. |издательство = Дизайн. Информация. Картография |год = 2010 |страниц = 320 |isbn = 978-5-287-00718-8}} * ''Булгаковский, Д. Г.'' Пинчуки. Этнографический сборник. — {{СПб.}}, 1890. * ''Гринблат, М. Я''. Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории. — {{Мн.}}, 1968. * Народы Европейской части СССР. — Т. 1. — {{М.}}, 1964. * Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 43 * ''Носевич, В. Л.'' Традиционная белорусская деревня в европейской перспективе. — {{Мн.}}, 2004. * ''Молчанова, Л. А.'' Материальная культура белорусов. — {{Мн.}}, 1968. * Россия. Полное географическое описание нашего Отечества. — Т. 9. // Под редакцией В.Семёнова. — {{СПб.}}, 1905. * Этнаграфiя Беларусi. Энцыклапедыя.― Мн., 1989 ISBN 5-85700-014-9 ; Белорустарҙың килеп сығышы тураһында мәҡәләләр<nowiki>:</nowiki> * ''Гринблат, М. Я.'' К происхождению белорусской народности (по поводу теории субстрата) // Советская этнография. — № 5, 1968. * ''Жучкевич, В. А.'' К вопросу о балтийском субстрате в этногенезе белорусов // Советская этнография. — № 1, 1968. * ''Канстанцінаў, Ф.'' Аб паходжанні беларускага народа. — Мн., 1948. * ''Карский, Е. Ф.'' Белорусы. Введение к изучению языка и народной словесности. — Вильна, 1904. * ''Седов, В. В.'' К происхождению белорусов // Советская этнография. — № 2, 1967. * ''Третьяков, П. Н.'' Восточные славяне и балтийский субстрат // Советская этнография. — № 4, 1967. * ''Третьяков, П. Н.'' У истоков древнерусской народности. — Л., 1970. * ''Филин, Ф. П.'' Образование языка восточных славян. — М.-Л., 1962. * ''Филин, Ф. П.'' Происхождение русского, украинского и белорусского языков: Историко-диалектологический очерк. — Л., 1972. * ''Чаквін, І. У.'' Фарміраванне беларускай народнасці / І. У. Чаквін // Этнаграфія беларусаў : Гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя / [В. К. Бандарчык і інш.]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1985. — С. 43—118. ;Диаспора * ''Голубева Н. А.''Беларускае замежжа=Белорусское зарубежье. — {{Мн.}}, 2010. {{Русь}} jr10twsdvq70c6581vh3nhragtd5x0v 0 112605 1299591 1235780 2026-06-21T20:49:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299591 wikitext text/x-wiki '''Белорусь халҡы''' — [[Беларусь Республикаһы]] территорияһында йәшәгән халыҡ. 2015 йылдың 1 апреленә ҡарата алынған мәғлүмәттәр буйынса, республика халҡы 9 481,1 мең кеше тәшкил итә<ref name=autogenerated5>[http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii-v-yanvare-sentyabre-2014-g/ О демографической ситуации в январе-сентябре 2014 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141116023501/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii-v-yanvare-sentyabre-2014-g/ |date=2014-11-16 }}</ref>. 2014 йыл башына халыҡ һанының үҫеше 9929 кеше була. 2014 йылдың ғинуар-сентябрен 2013 йылдың ошо осоро менән сағыштырғанда халыҡ һаны 75,3 процентҡа кәмегән һәм 1545 кеше тәшкил иткән<ref name=autogenerated5 />. Миграция үҫеше 2014 йылдың ғинуар-сентябренә 8 474 кеше була<ref name=autogenerated5 />. == Һаны == 2009 йылдағы иҫәп алыуҙар буйынса республика халҡы 9 млн. 503 кеше тәшкил итә<ref name="ЧислНас2009">[https://web.archive.org/web/20100918154233/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.1-0.pdf Численность населения Республики Беларусь и областей] // Перепись населения — 2009. Выходные регламентные таблицы.</ref> 2014 йылдың 1 октябренә халыҡ һаны 9 млн. 475 мең кеше була. {|class="wikitable" |<div style="width: 350px; height: 340px; overflow: auto;"> '''Беларусь халҡы иҫәбе<br> 1897—2014 йылдарҙа'''<br><small>(1897 йыл өсөн халыҡ һаны мәғлүмәттәре 9 февралдәге иҫәп алыуҙар буйынса; 1959 һәм 1970 йылдарҙағыһы 15 ғинуарҙағы; 1979 йылдағыһы 17 ғинуарҙағы; 1989 йылдыҡы 12 ғинуарҙағы; 1999 йылдыҡы 16 февралдәге иҫәп алыуҙары буйынса килтерелә </small> {| class="standard" style="text-align:center" ! rowspan="2"| йыл ! rowspan="2"|бөтәһе <br>мең кеше ! colspan="2"| ҡала халҡы ! colspan="2"|ауыл халҡы |- ! width="50px"| мең кеше ! width="25px"|өлөш ! width="50px"|мең кеше. ! width="25px"|өлөш |- |1897 || 6 674,0 || 899,0 || 13,5 % || 5 774,0 || 86,5 % |- |1913 || 6 899,1 || 990,1 || 14,3 % || 5 909,0 || 85,7 % |- |1926 || 4 986,0 || 848,0 || 17,0 % || 4 138,0 || 83,0 % |- |1939 || 8 912,2 || 1 854,8 || 20,8 % || 7 057,4 || 79,2 % |- |1940 || 9 046,1 || 1 924,5 || 21,3 % || 7 121,6 || 78,7 % |- |1941 || 9 092,0 || 1 968,7 || 21,7 % || 7 123,3 || 78,3 % |- |1950 || 7 709,0 || 1 619,5 || 21,0 % || 6 089,5 || 79,0 % |- |1951 || 7 781,1 || 1 726,0 || 22,2 % || 6 055,1 || 77,8 % |- |1952 || 7 748,7 || 1 827,3 || 23,6 % || 5 921,4 || 76,4 % |- |1953 || 7 693,4 || 1 902,8 || 24,7 % || 5 790,6 || 75,3 % |- |1954 || 7 685,6 || 1 988,9 || 25,9 % || 5 696,7 || 74,1 % |- |1955 || 7 757,2 || 2 064,4 || 26,6 % || 5 692,8 || 73,4 % |- |1956 || 7 850,2 || 2 115,7 || 27,0 % || 5 734,5 || 73,0 % |- |1957 || 7 910,0 || 2 195,7 || 27,8 % || 5 714,3 || 72,2 % |- |1958 || 7 961,6 || 2 309,4 || 29,0 % || 5 652,2 || 71,0 % |- |1959 || 8 055,7 || 2 480,5 || 30,8 % || 5 575,2 || 69,2 % |- |1960 || 8 147,4 || 2 605,1 || 32,0 % || 5 542,3 || 68,0 % |- |1961 || 8 233,3 || 2 745,4 || 33,3 % || 5 487,9 || 66,7 % |- |1962 || 8 335,2 || 2 870,6 || 34,4 % || 5 464,6 || 65,6 % |- |1963 || 8 435,4 || 2 988,2 || 35,4 % || 5 447,2 || 64,6 % |- |1964 || 8 479,8 || 3 092,3 || 36,5 % || 5 387,5 || 63,5 % |- |1965 || 8 557,9 || 3 208,6 || 37,5 % || 5 349,3 || 62,5 % |- |1966 || 8 655,7 || 3 336,6 || 38,5 % || 5 319,1 || 61,5 % |- |1967 || 8 761,8 || 3 472,5 || 39,6 % || 5 289,3 || 60,4 % |- |1968 || 8 838,7 || 3 607,2 || 40,8 % || 5 231,5 || 59,2 % |- |1969 || 8 915,0 || 3 752,7 || 42,1 % || 5 162,3 || 57,9 % |- |1970 || 8 992,2 || 3 890,6 || 43,3 % || 5 101,6 || 56,7 % |- |1971 || 9 048,7 || 4 018,3 || 44,4 % || 5 030,4 || 55,6 % |- |1972 || 9 118,1 || 4 164,3 || 45,7 % || 4 953,8 || 54,3 % |- |1973 || 9 182,4 || 4 326,7 || 47,1 % || 4 855,7 || 52,9 % |- |1974 || 9 251,4 || 4 491,0 || 48,5 % || 4 760,4 || 51,5 % |- |1975 || 9 317,2 || 4 649,1 || 49,9 % || 4 668,1 || 50,1 % |- |1976 || 9 360,5 || 4 795,5 || 51,2 % || 4 565,0 || 48,8 % |- |1977 || 9 406,2 || 4 932,2 || 52,4 % || 4 474,0 || 47,6 % |- |1978 || 9 463,5 || 5 075,1 || 53,6 % || 4 388,4 || 46,4 % |- |1979 || 9 532,5 || 5 234,3 || 54,9 % || 4 298,2 || 45,1 % |- |1980 || 9 591,8 || 5 361,5 || 55,9 % || 4 230,3 || 44,1 % |- |1981 || 9 662,9 || 5 505,6 || 57,0 % || 4 157,3 || 43,0 % |- |1982 || 9 736,1 || 5 649,7 || 58,0 % || 4 086,4 || 42,0 % |- |1983 || 9 800,6 || 5 788,7 || 59,1 % || 4 011,9 || 40,9 % |- |1984 || 9 869,4 || 5 939,6 || 60,2 % || 3 929,8 || 39,8 % |- |1985 || 9 929,0 || 6 077,4 || 61,2 % || 3 851,6 || 38,8 % |- |1986 || 9 986,4 || 6 215,1 || 62,2 % || 3 771,3 || 37,8 % |- |1987 || 10 042,8 || 6 346,6 || 63,2 % || 3 696,2 || 36,8 % |- |1988 || 10 089,7 || 6 488,4 || 64,3 % || 3 601,3 || 35,7 % |- |1989 || 10 151,8 || 6 641,4 || 65,4 % || 3 510,4 || 34,6 % |- |1990 || 10 188,9 || 6 731,9 || 66,1 % || 3 457,0 || 33,9 % |- |1991 || 10 189,8 || 6 805,1 || 66,8 % || 3 384,7 || 33,2 % |- |1992 || 10 198,3 || 6 856,3 || 67,2 % || 3 342,0 || 32,8 % |- |1993 || 10 234,6 || 6 899,3 || 67,4 % || 3 335,3 || 32,6 % |- |1994 || 10 243,5 || 6 927,0 || 67,6 % || 3 316,5 || 32,4 % |- |1995 || 10 210,4 || 6 932,2 || 67,9 % || 3 278,2 || 32,1 % |- |1996 || 10 177,3 || 6 934,7 || 68,1 % || 3 242,6 || 31,9 % |- |1997 || 10 141,9 || 6 938,0 || 68,4 % || 3 203,9 || 31,6 % |- |1998 || 10 093,0 || 6 946,1 || 68,8 % || 3 146,9 || 31,2 % |- |1999 || 10 045,2 || 6 961,5 || 69,3 % || 3 083,7 || 30,7 % |- |2000 || 10 002,5 || 6 967,4 || 69,7 % || 3 035,1 || 30,3 % |- |2001 || 9 956,7 || 6 979,6 || 70,1 % || 2 977,1 || 29,9 % |- |2002 || 9 900,4 || 6 982,9 || 70,5 % || 2 917,5 || 29,5 % |- |2003 || 9 830,7 || 6 973,5 || 70,9 % || 2 857,2 || 29,1 % |- |2004 || 9 762,8 || 6 968,0 || 71,4 % || 2 794,8 || 28,6 % |- |2005 || 9 697,5 || 6 965,4 || 71,8 % || 2 732,1 || 28,2 % |- |2006 || 9 630,4 || 6 956,7 || 72,2 % || 2 673,7 || 27,8 % |- |2007 || 9 579,5 || 6 963,9 || 72,7 % || 2 615,6 || 27,3 % |- |2008 || 9 542,4 || 6 989,2 || 73,2 % || 2 553,2 || 26,8 % |- |2009 || 9 513,6 || 7 027,1 || 73,9 % || 2 486,5 || 26,1 % |- |2010 || 9 500,0 || 7 077,1 || 74,5 % || 2 422,9 || 25,5 % |- |2011 || 9 481,2 || 7 122,4 || 75,1 % || 2 358,8 || 24,9 % |- |2012 || 9 465,2 || 7 175,0 || 75,8 % || 2 290,2 || 24,2 % |- |2013 || 9 463,8 || 7 220,9 || 76,3 % || 2 242,9 || 23,7 % |- |2014 || 9 468,1 || н.д. || н.д. || н.д. || н.д. |} |<div style="width: 350px; height: 340px; overflow: auto;"> {| class="wikitable sortable" Ағымдағы йылдың иҫәбе буйынса халҡы 50 меңдән ашыу булған ҡалалар <ref>[https://web.archive.org/web/20100911200139/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/census.php Национальный статистический комитет Республики Беларусь: Предварительные итоги переписи населения 2009 года]</ref> ! ҡала ! 1989 ! 1999 ! 2009 ! 2015 |- |[[Минск]]||1607,1||1680,5||1836,8||1938 |- |Гомель|| 497,5||475,5||482,7||517 |- |Могилёв|| 356,9||356,5||358,3||375 |- |Витебск|| 347,4||340,7||347,9||366 |- |Гродно|| 269,8||301,6||327,5||361 |- |Брест|| 256,0||286,4||309,8||336 |- |Бобруйск|| 220,9||220,7||215,1||218 |- |Барановичи|| 158,4||163,4||164,7||179 |- |Борисов||142,1||150,7||147,4||145 |- |Пинск|| 118,3||129,9||125,0||138 |- |Орша|||121,7||123,9||117,2||117 |- |Мозырь|||101,0||109,8||108,8||112 |- |Солигорск|||93,5||100,9||102,3||106 |- |Новополоцк|||93,4||105,6||98,1||102 |- |Лида|||91,3||100,7||97,6||100 |- |Молодечно|||90,3||96,6||94,3||95 |- |Полоцк|||76,6||82,5||82,5||85 |- |Жлобин|||56,2||71,2||75,9||76 |- |Светлогорск ([[Гомель өлкәһе]])|||69,5||73,3||70,0||69 |- |Речица|||69,4||66,7||64,7||66 |- |Жодино|||54,6||59,3||61,7||64 |- |Слуцк|||57,2||63,5||61,4||62 |- |Кобрин|||45,2||50,7||51,2||53 |} |} 1993 йылдан башлап, республика халҡының һаны кәмей. Бының төп сәбәбе — тыуымдың үлем кимәленән түбән булыуы. Шулай ҙа һуңғы йылдарҙа үлем осраҡтарының әҙәйеүе, тыуымдың артыуы күҙәтелә. Мәҫәлән, 2008 йылдың ғинуар-мартында тыуым күрһәткесе 10,5, ә 2007 йылдың ошо осоронда 10,3 була<ref name="news.tut.by"/>. 2012 йылдың тәүге 9 айында тыуым коэффициенты 12,0 промилль тәшкил итә. Үлем күрһәткесе иһә 2008 йылдың ғинуар-мартына — 14,5, 2007 йылдың ошо ваҡытына — 14,9, 2006 йылда — 14,3, 2005 йылда 14, 5 була. 2012 йылдың 9 айына был күрһәткес 13,2 промилль һанала. Бер йәшкә тиклемге балаларҙың үлем осрағы ла кәмей. Ҡалаларҙың 39 процентында һәм ҡала тибындағы ҡасабаларҙың 21 процентында тәбиғи артым билдәләнһә, ауыл ерҙәрендә, киреһенсә, тәбиғи кәмеү күҙәтелә<ref name="news.tut.by">[http://news.tut.by/109093.html Численность населения Беларуси — 9 млн 681 тысяча] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080809043638/http://news.tut.by/109093.html |date=2008-08-09 }}</ref>. 2007 йылдың мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ 0,06 процентҡа арта, миграция сальдоһы ыңғай һанала. Илгә инеүселәр сығыусыларға ҡарағанда күберәк була. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Иҫәп алыуҙар араһындағы осорҙа Белорусь халҡының һаны үҙгәреүе (райондар, өлкә буйһоноуондағы ҡалалар, Минск ҡалаһы) |width=25%"|[[Файл:Belarus population intercensal dynamic 1970-1979.png|center|150px]] |width="25%"|[[Файл:Belarus population intercensal dynamic 1979-1989.png|center|150px]] |width="25%"|[[Файл:Belarus population intercensal dynamic 1989-1999.png|center|150px]] |width="25%"|[[Файл:Belarus population intercensal dynamic 1999-2009.png|center|150px]] |- |1970—1979 |1979—1989 |1989—1999 |1999—2009 |} == 1950 йылдан демографик күрһәткестәр<ref>[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2.htm#2001] United Nations. Demographic Yearbooks</ref><ref>[http://www.belstat.gov.by/homep/en/main.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110403092907/http://belstat.gov.by/homep/en/main.html |date=2011-04-03 }} National Statistical Committee of the Republic of Belarus</ref> == {|class="wikitable" style="text-align: right;" |- ! !width="70pt"|Халыҡ һаны (x 1000) !width="70pt"|Тыуыусылар һаны !width="70pt"|Үлеүселәр һаны !width="70pt"|Тәбиғи үҫеш !width="70pt"|Тыуымдың дөйөм коэффициенты (1000-гә) !width="70pt"|Үлемдең дөйөм коэффициенты (1000-гә) !width="70pt"|Тәбиғи үҫеш (1000-гә) !width="70pt"|Тыуымдың суммар коэффициенты ! width="80pt"|Теркәләгән аборттар һаны |- |1950 |7 745 |197 200||62 000||135 200 |25.5||8.0||17.5 |- |1951 |7 765 |198 200||61 200||137 000 |25.5||7.9||17.6 |- |1952 |7 721 |191 100||64 200||126 900 |24.8||8.3||16.4 |- |1953 |7 690 |176 200||61 900||114 300 |22.9||8.0||14.9 |- |1954 |7 722 |193 100||61 600||131 500 |25.0||8.0||17.0 |- |1955 |7 804 |194 400||58 000||136 400 |24.9||7.4||17.5 |- |1956 |7 880 |199 500||56 000||143 500 |25.3||7.1||18.2 |- |1957 |7 936 |200 800||58 000||142 800 |25.3||7.3||18.0 |- |1958 |8 009 |207 700||53 700||154 000 |25.9||6.7||19.2 |- |1959 |8 112 |204 600||62 600||142 000 |25.2||7.7||17.5 |- |1960 |8 190 |200 218 |54 037 |146 181 |24.4 |6.6 |17.8 |style="color: blue" |2.80 |170 787 |- |1961 |8 284 |194 239 |53 682 |140 557 |23.4 |6.5 |17.0 |style="color: blue" |2.61 |178 290 |- |1962 |8 385 |185 302 |60 676 |124 626 |22.1 |7.2 |14.9 |style="color: blue" |2.57 |185 554 |- |1963 |8 458 |173 889 |58 291 |115 598 |20.6 |6.9 |13.7 |style="color: blue" |2.46 |191 137 |- |1964 |8 519 |161 794 |53 967 |107 827 |19.0 |6.3 |12.7 |style="color: blue" |2.36 |200 534 |- |1965 |8 607 |153 865 |58 156 |95 709 |17.9 |6.8 |11.1 |style="color: blue" |2.27 |205 999 |- |1966 |8 709 |153 414 |58 265 |95 149 |17.6 |6.7 |10.9 |style="color: blue" |2.28 |203 430 |- |1967 |8 800 |147 501 |61 263 |86 238 |16.8 |7.0 |9.8 |style="color: blue" |2.26 |203 722 |- |1968 |8 877 |146 095 |62 354 |83 741 |16.5 |7.0 |9.4 |style="color: blue" |2.23 |198 955 |- |1969 |8 957 |142 652 |65 912 |76 740 |15.9 |7.4 |8.6 |style="color: blue" |2.18 |191 637 |- |1970 |9 038 |146 676 |68 974 |77 702 |16.2 |7.6 |8.6 |style="color: blue" |2.30 |187 935 |- |1971 |9 112 |149 135 |68 511 |80 624 |16.4 |7.5 |8.8 |style="color: blue" |2.34 |190 169 |- |1972 |9 178 |147 813 |71 866 |75 947 |16.1 |7.8 |8.3 |style="color: blue" |2.36 |185 101 |- |1973 |9 245 |144 729 |73 927 |70 802 |15.7 |8.0 |7.7 |style="color: blue" |2.29 |193 503 |- |1974 |9 312 |146 876 |73 181 |73 695 |15.8 |7.9 |7.9 |style="color: blue" |2.24 |194 247 |- |1975 |9 367 |146 517 |79 701 |66 816 |15.6 |8.5 |7.1 |style="color: blue" |2.20 |194 710 |- |1976 |9 411 |147 912 |82 400 |65 512 |15.7 |8.8 |7.0 |style="color: blue" |2.16 |199 121 |- |1977 |9 463 |148 963 |84 565 |64 398 |15.7 |8.9 |6.8 |style="color: blue" |2.11 |202 146 |- |1978 |9 525 |151 053 |86 612 |64 441 |15.9 |9.1 |6.8 |2.08 |201 619 |- |1979 |9 590 |151 800 |90 837 |60 963 |15.8 |9.5 |6.4 |2.05 |203 446 |- |1980 |9 658 |154 432 |95 514 |58 918 |16.0 |9.9 |6.1 |2.04 |201 852 |- |1981 |9 732 |157 899 |93 136 |64 763 |16.2 |9.6 |6.7 |2.08 |202 340 |- |1982 |9 804 |159 364 |93 840 |65 524 |16.3 |9.6 |6.7 |2.02 |198 011 |- |1983 |9 872 |173 510 |97 849 |75 661 |17.6 |9.9 |7.7 |2.09 |207 461 |- |1984 |9 938 |168 749 |104 274 |64 475 |17.0 |10.5 |6.5 |style="color: blue" |2.14 |210 844 |- |1985 |9 999 |165 034 |105 690 |59 344 |16.6 |10.6 |5.9 |2.09 |200 888 |- |1986 |10 058 |171 611 |97 276 |74 335 |17.1 |9.7 |7.4 |style="color: blue" |2.10 |171 114 |- |1987 |10 111 |162 937 |99 921 |63 016 |16.2 |9.9 |6.2 |2.04 |163 761 |- |1988 |10 144 |163 193 |102 671 |60 522 |16.1 |10.1 |6.0 |2.03 |140 921 |- |1989 |10 171 |153 449 |103 479 |49 970 |15.1 |10.2 |4.9 |2.02 |256 041 |- |1990 |10 190 |142 167 |109 582 |32 585 |14.0 |10.8 |3.2 |1.91 |style="color: red" |260 839 |- |1991 |10 194 |132 045 |114 650 |17 395 |13.0 |11.2 |1.7 |1.80 |241 138 |- |1992 |10 217 |127 971 |116 674 |11 297 |12.5 |11.4 |1.1 |1.76 |240 387 |- |1993 |10 240 |117 384 |128 544 |style="color: red" |−11 160 |11.5 |12.6 |style="color: red" |−1.1 |1.62 |217 957 |- |1994 |10 227 |110 599 |130 003 |style="color: red" |−19 404 |10.8 |12.7 |style="color: red" |−1.9 |1.53 |212 533 |- |1995 |10 194 |101 144 |133 775 |style="color: red" |−32 631 |9.9 |13.1 |style="color: red" |−3.2 |1.40 |193 280 |- |1996 |10 160 |95 798 |133 422 |style="color: red" |−37 624 |9.4 |13.1 |style="color: red" |−3.7 |1.33 |174 098 |- |1997 |10 118 |89 586 |136 653 |style="color: red" |−47 067 |8.9 |13.5 |style="color: red" |−4.7 |1.25 |152 660 |- |1998 |10 069 |92 645 |137 296 |style="color: red" |−44 651 |9.2 |13.6 |style="color: red" |−4.4 |1.30 |145 339 |- |1999 |10 032 |92 975 |142 027 |style="color: red" |−49 052 |9.3 |14.2 |style="color: red" |−4.9 |1.31 |135 829 |- |2000 |9 988 |93 691 |134 867 |style="color: red" |−41 176 |9.4 |13.5 |style="color: red" |−4.1 |1.31 |121 895 |- |2001 |9 929 |91 720 |140 299 |style="color: red" |−48 579 |9.2 |14.1 |style="color: red" |−4.9 |1.28 |101 402 |- |2002 |9 866 |88 743 |146 665 |style="color: red" |−57 922 |9.0 |14.9 |style="color: red" |−5.9 |1.24 |89 895 |- |2003 |9 797 |88 512 |143 200 |style="color: red" |−54 688 |9.0 |14.6 |style="color: red" |−5.6 |style="color: red" |1.23 |style="color: blue" |80 174 |- |2004 |9 730 |88 943 |140 064 |style="color: red" |−51 121 |9.1 |14.4 |style="color: red" |−5.3 |1.23 |style="color: blue" |71 700 |- |2005 |9 664 |90 508 |141 857 |style="color: red" |−51 349 |9.4 |14.7 |style="color: red" |−5.3 |1.25 |style="color: blue" |64 655 |- |2006 |9 605 |96 721 |138 426 |style="color: red" |−41 705 |10.1 |14.4 |style="color: red" |−4.3 |1.33 |style="color: blue" |58 516 |- |2007 |9 561 |103 626 |132 993 |style="color: red" |−29 367 |10.8 |13.9 |style="color: red" |−3.1 |1.42 |style="color: blue" |46 287 |- |2008 |9 528 |107 876||133 879||style="color: red" |−26 003 |11.3||14.1||style="color: red" |−2.7 |1.48 |style="color: blue" |42 197 |- |2009 |9 507 |109 263||135 056||style="color: red" |−25 793 |11.5||14.2||style="color: red" |−2.7 |1.50 |style="color: blue" |35 967 |- |2010 |9 491 |108 050||137 305||style="color: red" |−29 255 |11.4||14.5||style="color: red" |−3.1 |1.49 |style="color: blue" |27 662 |- |2011 |9 473 |109 147||135 099||style="color: red"|−25 952 |11.5||14.3||style="color: red"|−2.7 |1.51 |style="color: blue" |26 858 |- |2012 |9 464 |115 893||126 531||style="color: red"|−10 638 |12.2||13.4||style="color: red"|−1.2 |1.62 |- |2013 |9 468 |117 997||125 326||style="color: red"|−7 329 |12.5||13.2||style="color: red"|−0.7 |1.67 |- |2014 |9 469 |118 534||121 542||style="color: red"|−3 008 |12.5||12.8||style="color: red"|−0.3 |1.69 |- |2015 |9 481 |119 509||120 130||style="color: red"|−621 |12.6||12.7||style="color: red"|−0.1 | |} <big>Белоруссия халҡының иҫәп диаграммаһы </big> {|class="whitetable" style="text-align:center" |+2014 йылда Белоруссия халҡының тәбиғи хәрәкәте. | width="32%"|[[File:Birth rate 2014 Belarus.png|center|250px]] | width="2%"| | width="32%"|[[File:Death rate 2014 Belarus.png|center|250px]] | width="2%"| | width="32%"|[[File:Natural growth 2014 Belarus.png|center|250px]] |- |Тыуым иҫәбенең дөйөм коэффициенты (1000-гә) | Үлем иҫәбенең дөйөм коэффициенты (1000-гә) | |Тәбиғи үҫеш (1000-гә) |} <gallery perrow=4 widths="500px" heights="270px"> File: 2016 йылға муниципаль берәмектәр буйынса Белоруссия халҡының тығыҙлығыjpg|thumb|. </gallery> {{-}} == Социаль күрһәткестәр == [[Файл:Pyramide Bielorussie.PNG|thumb|200px|Ил халҡының 2005 йылда енес һәм йәш буйынса күрһәткес пирамидаһы]] [[Файл:Belarus mortality.png|thumb|200px|1950—2011 йылдарҙа Белорусь халҡының үлем күрһәткесе]] 2012 йылда Белорусиялағы ғүмер оҙонлоғо 72,2 йәш һанала. Был күрһәткес ирҙәрҙең — 66,6 ҡатындарҙың 77,6 йәшенән үтмәй<ref>[https://web.archive.org/web/20131202234227/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/yearbook/2013/about.php Статистический ежегодник Республики Беларусь, 2013]. — С. 99.</ref>. Украина һәм Рәсәй менән сағыштырғанда был күрһәткес бер нисә тапҡырға юғарыраҡ, ә башҡа европа илдәренекенән күпкә түбәнерәк. Ҡатын-ҡыҙҙар менән ирҙәр араһындағы ғүмер оҙонлоғоноң айырмаһы ҙур проблема булып һанала. 2008 йылда был айырма 12 йыл иҫәпләнә. Ҡала ерҙәрендә был күрһәткес — 11, ауылда −14 тәшкил итә<ref>[http://news.tut.by/society/133478.html Продолжительность жизни в Беларуси — 70,5 лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102182618/http://news.tut.by/society/133478.html |date=2014-11-02 }}</ref>. 2013 йылдың 1 ғинуарына Белоруссияла 60 йәште уҙған кешеләр республика халҡының 19,64 % -тын тәшкил итә<ref name="ReferenceA">Щавелева М. В., Глинская Т. Н., Гулицкая Н. И. Тенденции демографических процессов в Республике Беларусь // Здравоохранение. — 2014. — № 1. — С. 21</ref> (по классификации ООН страна считается старой, если таких людей — 14 %)<ref name="ng.by">[http://www.ng.by/ru/issues?art_id=44546 Нас старость дома не застанет? (Беларусь рано или поздно придет к повышению пенсионного возраста)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120628185730/http://ng.by/ru/issues?art_id=44546 |date=2012-06-28 }}</ref>. Һуңғы йылдарҙа балалар һаны ла арта<ref name="ReferenceA"/>. 2008 йылда 100 ҡыҙға 106 малай тыуған. Бала табыусы ҡатындарҙың уртаса йәше — 26,8, тәүге балаһын табыусыларҙыҡы −24,4 йәш. <ref name=autogenerated1>[http://news.tut.by/society/137739.html 2008 йылда Белоруссияла 1,4 мең самаһы бала балиғ булмаған әсәләрҙән тыуа ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150414173329/http://news.tut.by/society/137739.html |date=2015-04-14 }}</ref>. 2011 йылға балалы ғаиләләр һаны 1205,6 мең була. Уларҙың 65,7%-ы бер генә балаға, 28,9 % -ты ике, өс йәки унан күберәк балаға ни бары 5 % ҡына ғаилә эйә<ref>[http://news.tut.by/society/254030.html Минтруда: в большинстве белорусских семей воспитывается один ребёнок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150414191303/http://news.tut.by/society/254030.html |date=2015-04-14 }}</ref>. 2008 йылда балиғ булмаған әсәләрҙән 1383 бала тыуған<ref name=autogenerated1/>. Иң юғары тыуым кимәле Брест өлкәһендә, ә түбән кимәл Витебск өлкәһендә күҙәтелә. Витебск өлкәһендә шулай уҡ, бөтә республика буйынса юғары үлем коэффициенты күҙәтелә. Ә Минск өлкәһендә был һан түбән. === Никахтар һәм өйләнешеүҙәр === 2012 йылда Белоруссияла 76 245 никах (был 1000 кешегә 8,1тигән һүҙ) һәм 39 034 айырылышыу теркәлгән (1000 кешегә 4,1). Иң күп никахлашыу Могилев өлкәһендә (8,4), иң әҙе Брест өлкәһендә (7,6) теркәлгән; ә иң күп айырылышыу осрағы Витебск һәм Гомель өлкәләрендә һәм Минск ҡалаһында (1000 кешегә 4,3), ә иң әҙе Брест өлкәһендә (3,7) һанала<ref name=yearbook2013 />. 2012 йылда тәүге тапҡыр никахҡа инеүҙең уртаса йәше — ирҙәр өсөн — 26,7 (1980 йылда — 24,3) һәм ҡатын-ҡыҙар өсөн 24,6 (1980 йылда 22,9); 2012 йылда икенсе тапҡыр никахҡа инеүҙең уртаса йәше ирҙәр өсөн — 40,5, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 37,6 йәш<ref name=yearbook2013 />. Никах һәм айырылышуҙар статистикаһы<ref name=yearbook2013>[https://web.archive.org/web/20131202234227/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/yearbook/2013/about.php Статистический ежегодник Республики Беларусь, 2013]. — С. 100—102.</ref>: {| class="wikitable" |- ! Йыл ! Никахтар һаны ! <small>(1000 кешенә)</small> ! Айырылышуҙар һаны ! <small>(1000 кешегә)</small> |- | 1970 | 83 658 | 9,3 | 17 060 | 1,9 |- | 1980 | 97 461 | {{рост}} 10,1 | 31 214 | {{рост}} 3,2 |- | 1990 | 99 229 | {{спад}} 9,7 | 34 986 | {{рост}} 3,4 |- | 1995 | 77 027 | {{спад}} 7,6 | 42 119 | {{рост}} 4,1 |- | 2000 | 62 485 | {{спад}} 6,3 | 43 512 | {{рост}} 4,4 |- | 2005 | 73 333 | {{рост}} 7,6 | 30 531 | {{спад}} 3,2 |- | 2010 | 76 978 | {{рост}} 8,1 | 36 655 | {{рост}} 3,9 |- | 2011 | 86 785 | {{рост}} 9,2 | 38 584 | {{рост}} 4,1 |- | 2012 | 76 245 | {{спад}} 8,1 | 39 034 | {{нет изменений}} 4,1 |} === Хеҙмәт ресурстары === {| class="wikitable" |- | [[Файл:Population under employable age in Belarus, 2014.png|300px]] | [[Файл:Population of employable age (share of total) in Belarus, 2014.png|300px]] | [[Файл:Population over employable age (share of total) in Belarus, 2014.png|300px]] |- | Эшкә яраҡлы йәштән бәләкәйерәк халыҡ өлөшө {{legend|red|20—23,6%}}{{legend|#ffa200|18—19,9%}}{{legend|yellow|16—17,9%}}{{legend|#c5ff60|13,8—15,9%}}<br> | Эшкә яраҡлы халыҡ иҫәбе{{legend|red|более 63%}}{{legend|#ffa200|60—62,9%}}{{legend|yellow|55—59,9%}}{{legend|#c5ff60|50—54,9%}}{{legend|#d8d8d8|менее 50%}} | Эшкә яраҡлы йәштән олораҡ халыҡ өлөшө{{legend|#920000|более 34,7%}}{{legend|red|30—34,6%}}{{legend|#ffa200|25—29,9%}}{{legend|yellow|20—24,9%}}{{legend|#c5ff60|17,2—19,9%}} |} === Уҡымышлылыҡ кимәле === Республика халҡы өсөн донъя үлсәме буйынса юғары белем кимәле характерлы. 2009 йылғы иҫәп алыуҙар һөҙөмтәһенә ярашлы, 10 һәм унан олораҡ йәштәгеләрҙең 17,9%-ы юғары, 25,6%-ы урта махсус белемгә эйә<ref>''Соколова Г. Н.'' Состояние и использование человеческого капитала в Республике Беларусь. // Социологический альманах. — 2015. — № 6. — С. 421.</ref>. === Ғаилә === 2009 йылдағы иҫәп алыуҙар һөҙөмтәһе республика халҡына аҙ балалыҡ хас тип күрһәтә, бер ғаиләг бер бала. Дөйөм ғаиләләрҙең 65,9 % -ы бер генә балаға, 28,3%-ы ике һәм 5,2%-ы өс һәм унан күберәк балаға эйә е<ref name=autogenerated7>''Привалова Н., Станишевская Л.'' Современные тенденции демографического развития Беларуси // Наука и инновации. — 2014. — Т. 2. — № 132. — С. 13</ref>. 2010 йыл башында тыуым кимәленең суммар коэффициенты яйлап үҫә. 2012 йылда Ауылда ул ҡала еренә ҡарағанда юғарыраҡ була. [<ref name=autogenerated7 />. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * ''Розенблат Е., Еленская И.'' [http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0105/analit03.php Динамика численности и расселения белорусских евреев в XX веке] // Диаспоры. — 2002. — № 4. — С. 27—52. * ''Шахотько Л. П., Куделка Д. Н.'' [http://demoscope.ru/weekly/2003/097/analit01.php Этноязыковый состав населения Беларуси] // Вопросы статистики. — 2002. — № 11. — С. 30—37. * [http://regnum.ru/news/1753866.html Белоруссия в 2013 году: политические итоги] // ИА REGNUM. — 13.01.2014. * [http://regnum.ru/news/1752886.html Белоруссия в 2013 году: экономические итоги] // ИА REGNUM. — 10.01.2014. * [https://web.archive.org/web/20140202114855/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/employment1.php О занятости населения в январе-ноябре 2013 г.] // Белстат. — 30.12.13 * [https://web.archive.org/web/20140528094018/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/demographics.php О демографической ситуации в январе-ноябре 2013 г.] // Белстат. — 27.12.13 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20121126082849/http://belstat.gov.by/index.htm Национальный статистический комитет Республики Беларусь]. * [http://charter97.org/bel/news/2007/07/05/doc Правительственная рекомендация использовать в рекламе образ многодетной семьи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928051559/http://charter97.org/bel/news/2007/07/05/doc |date=2007-09-28 }} * Чикалова И. Р. [http://rsijournal.net/page.php?id=204 Гендерная система (пост)советской Беларуси: воспроизводство и трансформация социальных ролей в публичной и приватной сфере]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Журнал Российские и славянские исследования, Вып. 4 — 2009 г. * [http://news.tut.by/society/163367.html В Беларуси женщины в среднем живут почти на 12 лет дольше мужчин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100311193727/http://news.tut.by/society/163367.html |date=2010-03-11 }} * [http://www.sb.by/post/149366/ Численность населения и продолжительность жизни белорусов] [[Категория:Беларусь халҡы]] [[Категория:Беларусь халыҡтары]] m35ikkcke2xeb0e8uy0u7tp2xb16nmk 0 113615 1299604 1285107 2026-06-22T03:31:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299604 wikitext text/x-wiki {{Крепость |Русское название = Брест ҡәлғәһе |Оригинальное название = Брест-Литовск ҡәлғәһе |Изображение = Brest Brest Fortress Kholm Gate 9209 2150.jpg |Подпись изображения = Холмск ҡапҡалары |Ширина изображения = |Современный статус = Мемориаль комплекс |Страна = Белоруссия |Название местоположения = |Местоположение = Брест |Основатель = Рәсәй империяһы |Первое упоминание = |Основание = |Основные даты = 1941 йылдың июнь-июле — Ҡәлғәне батырҙарса обороналау <br>'''Наградалары:''' {{Медаль Золотая Звезда|8 мая 1965|тип=город}} {{Ленин ордены|1965|тип=город}} |Начало строительства = 1833 |Окончание строительства = 1914 |Состояние = өлөшләтә һаҡланған |Сайт = http://www.brest-fortress.by/ }} {{Беларусь Республикаһының тарихи-мәҙәни байлығы|111Г000004}} '''Бре́ст ҡәлғәһе''' ({{lang-be|Брэсцкая крэпасць}}, '''Брест-Литовск ҡәлғәһе''') — Белоруссиялағы Брест ҡалаһының ситендә, Көнбайыш Бугҡа Мухавец йылғаһы ҡойған ерҙә, шулай уҡ Польшаның Тересполь гминынан алыҫ түгел (VI Тересполь форттары, Л Лебедев литерҙары VII Лобачёв, литеры И Жуки литерҙары, К Кобыляны литерҙары, О Корощин литерҙары). Герой-ҡалалар|Герой-ҡәлғә. == Төҙөү һәм ҡороу == {{see also|Брест ҡәлғәһенең форттары һәм оборона линиялары}} [[Файл:AFRE Brest-Litovsk.jpg|thumb|right|Брест ҡәлғәһенең карта-схемаһы, 1834 йыл тирәһе]] [[Файл:Brest forts1912.gif|thumb|right|Брест ҡәлғәһенең һәм уны уратҡан форттарҙың карта-схемаһы, 1912 йыл]] 1833 йылда иҫке ҡала үҙәге урынында ҡәлғә һәм Брест замогын хәрби топограф һәм инженер Карл Иванович Опперман проекты буйынса төҙөй башлағандар. Башта ваҡытлыса ер нығытмалар ҡоролған, 1836 йылдың 1 июнендә ҡәлғәнең тәүге нигеҙ ташы һалынған. Төп төҙөлөш эштәре 1842 йылдың 26 апреленә тамамланған. Ҡәлғә дөйөм майҙаны 4 км² һәм төп ҡәлғә һыҙаты оҙонлоғо 6,4 километрға һуҙылған цитаделдән һәм уны һаҡлаған өс нығытманан торған. Цитадель, йәки Үҙәк нығытма, әйләнәһе 1,8 км тәшкил иткән ҡыҙыл кирбестән һалынған ике ҡатлы казарма. Ике метр ҡалынлығындағы диуарҙарҙан торған цитаделдә 12 мең кеше һыйҙырышлы 500 каземат булған. Үҙәк нығытма Буг һәм Мухавец йылғалары тармаҡтар ҡушылған ерҙә барлыҡҡа килгән утрауҙа урынлашҡан. Был утрауҙар менән Мухавец йылғаһы һәм урҙар ярҙамында барлыҡҡа килгән яһалма утрауҙар күтәрмәле күперҙәр менән тоташҡан. Ул утрауҙарҙа 4 куртины һәм сығарып ҡуйылған 3 равелины һәм капонирҙары менән бергә, Кобринское (элекке иң ҙуры, Төньяҡ тип йөрөтөлгәне); Тереспольское, йәки 4 сығарып ҡуйылған люнеты менән Көнбайыш; Волынское, йәки 2 куртины һәм 2 сығарып ҡуйылған равелиндары менән Көньяҡ нығытмалары урынлашҡан. Элекке «казематландырылған редутта» хәҙер Рождество-Богородица монастыры тора. Ҡәлғә, казематтар урынлашҡан 10 метрлы ер өйөмө (вал) менән уратылған. Ҡәлғәнең һигеҙ ҡапҡаһының бары бишеһе һаҡланып ҡалған — Холмский ҡапҡаһы (цитаделдең көньяғында), Тереспольский ҡапҡаһы (цитаделдең көньяҡ-көнбайышында), Төньяҡ йәки Александровский (Кобрин нығытмаһының төньяғында), Төньяҡ-көнбайыш (Кобрин нығытмаһының төньяҡ-көнбайышында) һәм Көньяҡ (Волынь нығытмаһының көньяғында, Госпиталь утрауы). Бригидский ҡапҡаһы беҙҙең көндәргә саҡлы һаҡланмаған (цитаделдең көнбайышында), Брестский ҡапҡаһы (цитаделдең төньяғында) һәм Көнсығыш ҡапҡаһы (Кобрин нығытмаһының көнсығыш өлөшө). 1864-1888 йылдарҙа Эдуард Иванович Тотлебен проекты буйынса ҡәлғә модернизациялана (заманлаштырыла). Ул әйләнәһе 32 километрға еткән форттар ҡулсаһы менән уратылған, Кобринский нығытмаһы территорияһында Көнбайыш һәм Көнсығыш форттары төҙөлгән. 1876 йылда ҡәлғә территорияһындана архитектор Давид Иванович Гримм проекты буйынса Свято-Николаев православие храмы төҙөлгән. == Ҡәлғә 20 быуат башында == 1913 йылда нығытмаларҙың икенсе ҡулсаһы төҙөлә башлаған (уны проектлағанда, айырым алғанда, Дмитрий Михайлович Карбышев ҡатнашҡан), уның әйләнәһе 45 км булырға тейеш булған, ләкин ул һуғыш башланғансы төҙөлөп өлгөрмәгән. Беренсе Бөтә донъя һуғышы тоҡанғас, ҡәлғә бик етди оборонаға әҙерләнгән, ләкин 1915 йылдың 13 авгусына ҡаршы төндә дөйөм сигенеү барышында ҡәлғәне рус ғәскәрҙәре ҡәлғәне ҡалдырған һәм өлөшләтә шартлатҡан. 1918 йылдың 3 мартында Цитаделдә, Аҡ һарайҙа (Базилиане униат монастырының элекке сиркәүе, һуңынан офицер йыйылышы), Брест килешеүенә ҡул ҡуйылған. Ҡәлғә 1918 йыл һуңына саҡлы немецтар ҡулында, һуңынан поляктар контролендә булған. 1920 йылда совет-поляк һуғышы дәүерендә эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл армияһы тарафынан баҫылып алынған, ләкин тиҙҙән яңынан ҡулдан ысҡындырылған, һәм 1921 йылдағы Рига килешеүе буйынса ҡәлғә II Речь Посполитаяға күскән. Һуғыштарҙан тынып торған периодта ҡәлғә казарма, хәрби келәт һәм сәйәси төрмә (1930-сы йылдарҙа был ҡәлғәгә оппозицион сәйәси эшмәкәрҙәр тотҡонлоҡта тотолған) булараҡ файҙаланылған. == Брест-Литовский ҡәлғәһе коменданттары == * 19.3.1832 — 1839 йй. — генерал-майор Ляхович Александр Фёдорович * 1839 — 16.6.1846 йй. — генерал-лейтенант Пяткин Василий Гаврилович * 1848—1861 йй. — генерал-лейтенант Бартоломей Фёдор Фёдорович * 1861 — 8.04.1871 йй. — артиллериянан генерал Штаден Иван Евстафьевич * 04.1871 — 1876 йй. — генерал-лейтенант Ульрих Ромео Корнильевич * 30.8.1876 — 1884 йй. — генерал-лейтенант Качалов Иван Андреевич * 12.12.1884 — 03.1896 йй. — инфантериянан генерал Цытович Эраст Степанович * 25.04.1896 — 27.9.1897 йй. — генерал-лейтенант Скалон Василий Данилович * 27.09.1897 — 1902 йй. — инфантериянан генерал Латур-де-Бернгард Владимир Андреевич * 1.01.1903 — 09.1905 йй. — генерал-лейтенант Лазарев Пётр Степанович * 07.07.1906 — 24.06.1910 йй. — инженер-генерал Туманов Николай Евсеевич * 1910 — 31.5.1913 йй. — генерал-лейтенант Юрковский Владимир Иванович * 19.11.1913 — 01.09.1916 йй. — артиллериянан генерал Лайминг Владимир Александрович == 1939 йылда Брест ҡәлғәһен обороналау == {{main|Брест өсөн һуғыш (1939)}} [[Файл:Plisowski.jpg|right|thumb|180px|Константин Плисовский]] Икенсе Бөтә донъя һуғышы башланғандың иртәгәһенә, 1939 йылдың 2 сентябрендә , немецтар Брест ҡәлғәһен тәүләп бомбаға тотҡан: немец самолёттары, 10 бомба ташлаған һәм Аҡ һарайға зыян килтергән. Ҡәлғә казармаларында 35-се һәм 82-се пехота полктарының марш батальондары һ.б. осраҡлы частар, үҙҙәренең частарға оҙатылыуын көткән мобилизацияланған резервистар урынлашҡан булған. Ҡала һәм ҡәлғә гарнизоны генерал Францишек Клеебергтың «Полесье» оператив төркөмөнә буйһонған; 11 сентябрҙә гарнизон начальнигы итеп үҙе командалыҡ иткән подразделениеларҙан бер нисә батарея, ике бронепоезд һәм Беренсе Бөтә донъя һуғышынан ҡалған бер нисә «Рено FT-17» танктары ярҙам иткән, 2000-2500 кешенән торған һуғышҡа һәләтле 4 батальонға (өс пехота һәм инженер) тупланған төркөмгә командалыҡ итергә отставкалағы генерал Константин Плисовский тәғәйенләнгән. Ҡәлғәне һаҡлаусылар, танкҡа ҡаршы торорлоҡ ҡоралдары булмағанлыҡтан, танктарға буш ҡул ҡаршы торған. 13 сентябргә ҡәлғәнән хәрбиҙәрҙең ғаиләләрен эвакуациялағандар, күпер һәм үткәүелдәргә мина һалынған, төп ҡапҡалар танктар менән ҡапланған, тупраҡ өйөп эшләнгән вал-тауҙарҙа пехота өсөн окоптар ҡаҙылған. Бугтағы Брестҡа Көнсығыш Пруссиянан хәрәкәт иткән генерал Гейнц Гудериандың 19-сы бронетанк корпусы, көньяҡтан хәрәкәт иткән икенсе немец танк дивизияһына көстәрен ҡушырға ынтылған. Гудериан, ҡәлғә һаҡсыларына, көньяҡҡа сигенеү һәм «Нарев» поляк оператив төркөмө менән ҡушылыу мөмкинлеген бирмәйенсә, Брест ҡалаһын яуларға ниәт иткән. Ҡәлғә һаҡсылары менән сағыштырғанда, немец частары пехотаһы 2 тапҡырға, танктарҙа — 4 тапҡырға, артиллерияһы — 6 тапҡырға артыҡ булған. 1939 йылдың 14 сентябрендә 10-сы танк дивизияһы (разведка батальоны һәм 8-се танк полкы подразделениелары) ҡала һәм ҡәлғәне шундуҡ (с ходу) алырға маташҡан, ләкин FT -17 12 танкылары (ҡайһы бере сафтан сыҡһа ла) ярҙамында. Шул уҡ көндә немец артиллерияһы һәм авиацияһы ҡәлғәне бомбаға тотҡан. Икенсе иртәгә, аяуһыҙ урам һуғыштарынан һуң, немецтар ҡаланың күп өлөшөн биләгән. Һаҡлаусы яугирҙар ҡәлғәгә сигенгән. 16 сентябрь иртәһендә немецтар (10-сы танк һәм 20-се моторлаштырылған дивизия) ҡәлғәне штурмлаған, әммә уңышҡа өлгәшмәгән. Кискә табан немецтар таусыҡтың ялын яулаған, әммә артабан алға ынтыла алмаған. Ҡәлғә ҡапҡаһы янында торған ике FT-17 немец танкыларына ҙур юғалтыуҙар килтергән. 14 сентябрҙән башлап, 7 немец атакаһы кире ҡағылған, һәм бының менән бергә ҡәлғә һаҡсыларының 40 % һәләк булған. Штурм барышында Гудериандың адъютанты үлемесле яраланған. Яраланған Плисовский 17 сентябрҙән ҡәлғәне ташлап китергә һәм, Буг йылғаһы аша сығып, көньяҡҡа хәрәкәт итергә бойороҡ биргән. Зарарланмаған күпер аша сығып, ғәскәрҙәр Тереспольский нығытмаһына, артабан Тересполгә йүнәлгән. 22 сентябрҙә ҡәлғәне немецтар Ҡыҙыл армияның 29-сы танк бригадаһына тапшырған<ref>''Мельтюхов М. И.'' Советско-польские войны. Военно-политическое противостояние 1918—1939 гг. — {{М.}}: Вече, 2001.</ref>. Брест ҡалаһын һәм Брест ҡәлғәһен совет яғына биргәндәге рәсми процедура ваҡытында Бреста вермахт һәм РККА-ның берлектәге парады ойошторолған. Формаль яҡтан, ул саҡтағы РККА-ның строй (саф) уставы талаптарынан сығып ҡарағанда, Брестты тантаналы тапшырыу процедураһы, парад тип тасуирлаһалар ҙа, парад булмаған<ref>[http://rkka.ru/docs/real/su38/10.htm Строевой устав РККА 1938 года]</ref>. Шулай итеп, Брест һәм Брест ҡәлғәһе СССР составына ингән. == Брест ҡәлғәһен 1941 йылда обороналау == {{main|Брест ҡәлғәһен обороналау}} [[File:Fortress-brest.svg|thumb|1941 йылғы Брест ҡәлғәһе нығытмалар системаһының план-схемаһы. 1. Кобрин нығытмаһы, 2. Волынь нығытмаһы, 3. Тереспольский нығытмаһы]] [[Файл:Brest-krepost.jpg|thumb|Брест ҡәлғәһе һаҡсылары (Пётр Кривоногов картинаһы)]] 1941 йылдың 22 июненә ҡәлғәлә 8 уҡсылар батальоны, 1 разведка, 1 артиллерия полкы һәм 2 артиллерия дивизионы (танктарға ҡаршы тороусы орудие (ПТО) һәм (ПВО), 6-сы Орёл уҡсылар дивизияһының һәм СССР-ҙың 4-се армияһына ҡараған 28-се уҡсылар корпусы 42-се уҡсылар дивизияһының 1-се формированиеһы корпус частарының уҡсылар полктары һәм подразделениеларҙың махсус подразделениелары, приписной составының сборы (йыйыны), 17-се Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Брест погранотряды, 33-сө айырым инженер полкы, СССР Эске эштәр халыҡ комиссариатының (НКВД) конвой ғәскәрҙәре 132-се батальоны, частар штабтары (дивизиялар һәм 28-се уҡсылар корпусы штабтары Бреста урынлашҡан булған), барлығы 9 мең кеше<ref>Ростислав Алиев. Штурм Брестской крепости. М.: Яуза-Эксмо, 2008, str. 218—238.</ref>, ғаилә ағзаларынан башҡа (хәрбиҙәрҙең 300 ғаиләһе) дислокацияланған булған. Немецтар яғынан ҡәлғәне штурмлау, күрше соединениелар (4-се немец армияһының 12-се армия корпусы 31-се һәм 34-се пехота дивизиялары) менән бергә 45-се пехота дивизияһына (17 меңгә яҡын кеше) ҡушылған булған. Өсөнсө рейхтың Барбаррос планына ярашлы ҡәлғәне һуғыштың тәүге көнөндә үк сәғәт 12-гә яулап алыу планлаштырылған булған. 22 июндең таңында, 4:15 сәғәттә <ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%B1%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2/35/117 4-се армия командующийының 1941 йылдың 22 июнендә дошмандың һөжүме һәм армия ғәскәрҙәренең хәрәкәте тураһындағы хәрби донесениеһы]</ref>Гарнизонға иҫкәртеүһеҙ, ҡәлғә һаҡсыларына аңмайҙан, артиллерия уты асылған. Бының һөҙөмтәһендә келәттәр, һыу үткәргес юҡ ителгән, элемтә туҡтатылған, гарнизонға бик ҙур юғалтыуҙар килтергән. 4:45 сәғәттә ҡаты һөжүм (штурм) башланған. Атака көтөлмәгән булғанлыҡтан, гарнизон берҙәм координацияланған ҡаршы тора алмаған һәм ҡаршы тороу бер нисә айырым нөктәлә алып барылған. Немецтарға ҡаты ҡаршы тороу Волынь һәм бигерәк тә Кобрин нығытмаларында барған, эш хатта штык менән һөжүм итеүгә тиклем барып еткән. 22 июнь, сәғәт 7:00 42-се һәм 6-сы уҡсылар дивизиялары Брест ҡәлғәһен һәм Брест ҡалаһын ҡалдырған<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%B1%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2/35/118 1941 йылдың 22 июне, 11:55 сәғәткә 4-се армия штабының 5-се һанлы хәрби донесениеһы]</ref>, әммә был дивизиялар һалдаттарының күпселеге ҡәлғәнән сыға алмаған. Тап ошо батырҙар көрәште дауам иткән дә инде. Тарихсы Р. Алиев баһалағанса, ҡәлғәнән 6 меңгә яҡын кеше сыға алған, ә 9 меңгә яҡыны унда тороп ҡалған<ref>[http://echo.msk.ru/programs/victory/720391-echo/ Брест ҡәлғәһе// «Мәскәү ҡайтауазы» радиостанцияһы тапшырыуы]</ref> 24 июндең кисенә немецтар Волынь һәм Тереспольский нығытмаларын алған, ә һуңғы гарнизондан ҡалған һалдаттар, ҡаршы тора алыуҙарында икеләнгәнлектән, төндә Цитаделгә күскәндәр. Шулай итеп, оборона Кобрин нығытмаһында һәм Цитаделдә тупланған. Был ваҡытта бөтә Кобрин нығытмаһы һаҡсылары (Пётр Михайлович Гаврилов командалығындағы 400 кеше) Көнсығыш фортында тупланған булған. Ҡәлғә һаҡсыларына көнөнә ут һиптергестәр (огнемёт) ҡулланып һөжүм иткән 7—8 атаканы кире ҡағырға тура килгән. 26 июндә Цитадель оборонаһының Өс арҡалы ҡапҡалар янындағы һуңғы участкаһы, 29 июндә — Көнсығыш форты яулап алынған<ref>Крыстыян Ганцэр. Памяць і забыццё: ушанаванне герояў Брэсцкай крэпасці. В: Сіябган Дусэт, Андрэй Дынько, Алесь Пашкевіч (ред.): Вяртанне ў Еўропу: Мінулае і будучыня Беларусі. Варшава 2011, стр. 141—147; тут стр. 141.</ref>. Ҡәлғәне ойошҡан рәүештә һаҡлау шунда туҡталған — айырым хәрәкәт иткән төркөмдәр һәм берәмек ҡаршы торған яугирҙар ғына тороп ҡалған. Дөйөм алғанда, 6-7 мең кеше немецтарға әсирлеккә эләккән<ref>Крыстыян Ганцэр. Памяць і забыццё: ушанаванне герояў Брэсцкай крэпасці. В: Сіябган Дусэт, Андрэй Дынько, Алесь Пашкевіч (ред.): Вяртанне ў Еўропу: Мінулае і будучыня Беларусі. Варшава 2011, стр. 141—147; тут стр. 143.</ref><ref>[http://eurocafe.by/lecture/2016/01/21/brestskaya-krepost-voyna-i-pamyat Кристиан Ганцер. Брестская крепость: война и память] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227161553/http://eurocafe.by/lecture/2016/01/21/brestskaya-krepost-voyna-i-pamyat |date=2017-02-27 }}</ref>. Ҡәлғә диуарҙарында һаҡланған яҙыуҙарҙың береһендә: «Я умираю, но не&nbsp;сдаюсь! Прощай, Родина|Мин үләм, ләкин бирелмәйем. Һау бул, Тыуған илем. 20/VII-41» тигән һүҙҙәр бар. 1941 йылдың 23 июлендә, йәғни һуғыштың утыҙ икенсе көнөндә Көнсығыш фортын обороналаусыларҙың командиры майор Гаврилов, рәсми мәғлүмәт буйынса, Брест ҡәлғәһенең һуңғы һаҡсыһы, ҡулға алынған<ref>Смирнов С. Брестская крепость. М.: Молодая гвардия, 1973, с. 155.</ref>. Көстәр нисбәте: 22 июнь төнөнә фортта 9 меңгә яҡын кеше һәм 300 офицер ғаиләһе булған. Йылғаның ҡаршы яғында дошмандың 45-се пехота дивизияһы урынлашҡан булған (17 меңгә яҡын кеше). Вермахттың юғалтыуҙары - 1121 кеше үлтерелгән һәм яраланған (453/668), был дивизияның штаттағы иҫәбенән 7 % тәшкил иткән (һуғыштың тәүге аҙнаһында бөтөн совет-герман фронтында гитлер армияһының дөйөм юғалтыуҙарының 5 проценты). Ҡыҙыл армияның юғалтыуҙары: 5000-дән 6000-гә яҡын һалдат әсирлеккә эләккән, 2000-гә яҡыны һәләк булған. === Ҡәлғәне һаҡлаусыларҙы хәтерләү === [[Файл:P BREST KREPOST.JPG|thumb|Мәскәүҙәге Билдәһеҙ һалдат ҡәбере эргәһендә Брест ҡәлғәһе тупрағы һалынған блок]] 1942 йылдың февралендә Орёл ҡалаһы эргәһендәге Кривцово районында немецтарҙың болхов группировкаһын ҡыйратыу барышында, тәүге тапҡыр Брест ҡәлғәһе оборонаһы тураһында ҡыйратылған 45-се пехота дивизияһы ҡағыҙҙары араһында табылған Брест-Литовскиҙы алыуҙы хәбәр иткән немец штаб донесениеһынан билдәле булған (СССР Оборона министрлығы Архивтарында һаҡланған, оп.7514, д.1, л.227-228). «Брест-Литовскиҙы алыу тураһында хәрби донесение» мәғлүмәттәренә таянып, «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзитенең 1942 йылғы 21 июнь һанында полковник М.Толченовтың «Брестта бер йыл элек» <ref>(Брест ҡәлғәһе. Яу урындары буйынса юл күрһәткес (путеводитель)./Ред. Гнедовец П. П.-М.:Воениздат, 1965, с.36.-120 с.)</ref> тигән мәҡәләһе баҫылған. 1948 йылда «Огонёк» журналында яҙыусы Михаил Златогоровтың «Брест ҡәлғәһе» тигән мәҡәләһе баҫылған; 1951 йылда рәссам Пётр Александрович Кривоногов «Брест ҡәлғәһен һаҡлаусылар» картинаһын яҙған. Ҡәлғә геройҙары иҫтәлеген тергеҙеүҙә яҙыусы һәм тарихсы Сергей Сергеевич Смирновтың, шулай уҡ уның инициативаһын хуплаған Константин Михайлович Симоновтың хеҙмәте ҙур. 1955 йылда Сергей Смирновтың «Буг ярындағы ҡәлғә» героик драмаһы, 1956 йылда Сергей Смирновтың «Брест ҡәлғәһе» документаль повесы баҫылып сыҡҡан, ә донъя экрандарына Константин Симонов сценарийы буйынса яҙылған «Үлемһеҙ гарнизон» нәфис фильм сыҡҡан (Венецияла уҙған Халыҡ-ара кинофестивалдең почётлы дипломына лайыҡ булған). Шул ваҡыттан Брест ҡәлғәһе совет халҡының ҡаҡшамаҫ сыҙамлылыҡ символы һәм СССР рәсми патриотик пропагандаһының мөһим символы итеп ҡабул ителгән. 1965 йылдың 8 майында Брест ҡәлғәһенә герой-ҡала (герой-ҡәлғә) исеме бирелгән. 1971 йылдан – мемориал комплексы. Мемориал «Брест герой-ҡәлғә» скульптор Александр Павлович Кибальников проекты буйынса төҙөлгән. Церемониалдар майҙанына Брест ҡәлғәһенең Оборона музейы һәм Аҡ һарай емереклектәре йәнәш тора. «Батырлыҡ» төп монументы уның композицион үҙәге булып тора, уның тиҫкәре яғында ҡәлғәне батырҙарса обороналауҙың айырым эпизодтарын һөйләүсе рельеф композициялары урынлаштырылған. Композиция яғынан монумент менән бәйле 3 яруслы некрополдә 850 кеше мәйеттәре ерләнгән. Элекке инженер идаралығының емереклектәре алдында Мәңгелек дан уты яна. Күҙәтеү майҙансығында 333-сө уҡсылар полкы казармаларының һәм башҡа оборона һәм торлаҡ ҡоролмаларының емереклектәре һаҡланған. 1972 йылдың 9 майында Брест ҡәлғәһе Мәңгелек уты янындағы 1-се Посҡа йәш армеецтар (юнармеец) тәүләп баҫҡан. 1984 йылдың 24 сентябрендә «Үлемһеҙ Брест малайҙары» тип аталған 1-се Пост музейы асылған. 1992 йылдың 23 февралендә мемориал территорияһында «Авиаторҙарҙың хәрби даны» музейы асылған<ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://www.ng.by/ru/issues?art_id=12474| title=Пост № 1| publisher=// ng.by| accessdate=2013-3-3| archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzQY8kyG| archivedate=2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625024122/http://ng.by/ru/issues?art_id=12474 |date=2012-06-25 }}</ref>. == Брест ҡәлғәһендә төрмә == 1863 йылғы поляк ихтилалы осоронда, 1751 йылда Брест ҡәлғәһенең Кобрин нығытмаһында, быға тиклем казармалар һәм дисциплинар батальон итеп файҙаланылған, таштан төҙөлгән элекке Бригиттки ордены монастырының бинаһы, баш күтәреүселәр өсөн хәрби-ялан, ә һуңынан тотҡондарҙы күсереү (пересыльный) төрмәһенә әйләндерелгән. [[Файл:Twierdza brzeska - satyra.jpg|thumb|right|«„Иң модалы поляк курорты“ циклынан: Буг буйындағы Брест». 1930 йылдың 5 октябрендә ойошторолған Брест процесы ҡарары менән оппозицион сәйәсмәндәрҙең Брест ҡәлғәһендә тотҡонлоҡта тотолоуына ҡарата карикатура]] Тотҡондарҙы күсереү (пересыльный) төрмәһе ҡәлғәлә Беренсе донъя һуғышына саҡлы булған. Бойондороҡһоҙ Польшала тотҡондарҙы күсереү (пересыльный) төрмәһен тик дәүләткә ҡурҡыныс менән янаған енәйәтселәр өсөн тәғәйенләнгән ҡаты режимлы төрмәгә әйләндергәндәр. Унда 1930 йылдың йәйендә ҡулға алынған поляк сеймының оппозицияла торған 21 депутаты тотолған (ҡарағыҙ: Брест процесы) 1930 йылдың 26 октябрендә Бреста уҙғарылған хөкөм процессында уларҙың барыһын да төрмәлә оҙайлы тотоу ҡарары сығарылған. 1938-1939 йылдарҙа был төрмәлә Степан Андреевич Бандера тотолған. 1939 йылда, Брест СССР составына ингәндән һуң, совет дәүләт хәүефһеҙлеге органдары ҡәлғә төрмәнһен сәйәси тотҡондар өсөн файҙаланған. 1941 йылдың 10 июненә төрмәлә 680 тотҡон һәм уларҙың күбеһе элекке поляк офицерҙары һәм белорус милләтселәре булған. 1941 йылдың 22 июнендә төрмә бинаһы вермахтың Һельмут фон Паннвиц командалыҡ иткән 45-се пехота дивизияһының разведка батальоны тарфынан баҫып алынған. Һуғыш барышында тотҡондарҙың бер өлөшө һәләк булған, ә ҡалғаны азат ителгән. 1955 йылда төрмә емереклектәре шартлатылған.<ref>[http://tyurma.com/brestskaya-tyurma-na-brigitkakh Брестская тюрьма — «На Бригитках»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150624035512/http://tyurma.com/brestskaya-tyurma-na-brigitkakh |date=2015-06-24 }}</ref> == Брест ҡәлғәһе мәҙәниәттә == Брест ҡәлғәһен обороналауға бик күп нәфис фильмдар бағышланған: «Үлемһеҙ гарнизон» (1956), «Мәскәү өсөн ҡаты алыш» киноэпопеяһы (беренсе фильм «Агрессия», сюжет һыҙығының береһе, 1985); «Мин — рус һалдаты» (Борис Львович Васильевтың «Списокта күрһәтелмәгән булған», 1995), берлектәге рәсәй-белорус фильмы «Брест ҡәлғәһе» (2010), шулай уҡ документаль «Брест ҡәлғәһе. Ғәскәрҙәр киҫешеүе», 2009 йылда Михаил Глушин төшөргән. 2010 йылда НТВ каналы Алексей Владимирович Пивоваровтың «Брест. Ҡәлғә геройҙары» фильмын күрһәтте. 2015 йылда ҡаҙағстан «Motor-Roller» рок-төркөмө «Рейхстагтың тап үҙенә» альбомына ингән «Брест ҡәлғәләре» («Брестские крепости») йырын сығарған<ref>[http://na-pervom-kanale.ru/cinema/VmRDNllNSkpLdWM/ Группа "Motor roller" (Казахстан). Песня "Брестские крепости". Альбом "По самый Рейхстаг" 2015 год. Муз., сл. - И. Аутов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, «na-pervom-kanale.ru».</ref>. {{Викитека-текст|ru|Указ Президиума ВС СССР от 8.05.1965 № 3573-VI|1965 йылдың 8 майында СССР Юғары Советы Президиумының № 3573-VI һанлы Бойороғо «Брест ҡәлғәһенә „Ҡәлғә-Герой“» почётлы исемен биреү тураһында}} == Фотографиялар == <center><gallery> Изображение:BrestFortress4.JPG|Тереспольский ҡапҡалары Изображение:BFrampart.jpg|Мемориалға хәҙерге төп инеү юлы менән Кобрин нығытмаһы валы Изображение:BFring.jpg|Цитадель Изображение:The monument to the heroes of the border guards.jpg|Сик һаҡлаусы батырҙарға һәйкәл </gallery></center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Брест ҡәлғәһенең форттары һәм оборона һыҙаттары * Александровский цитаделы * Новогеоргиевский ҡәлғәһе * Свято-Николаевский гарнизон соборы (Брест) == Әҙәбиәт == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * Сборник «Брест. Лето 1941 г. Документы. Материалы. Фотографии». Смоленск, Инбелкульт, 2016 * ''Алиев Р. Рыжов И.'' «Брест. Июнь. Крепость». Трилогия, 2012 (книга первая), 2013 (книги вторая и третья) * ''Алиев Р.'' Брестская крепость. Взгляд с немецкой стороны // Фронтовая иллюстрация № 5, 2008 * ''Алиев Р.'' Брестская крепость. М.: Вече, 2010 * ''Алиев Р.'' Штурм Брестской крепости. М.: Яуза-Эксмо, 2008 * ''Аникин В. И.'' Брестская крепость — крепость-герой. М.: Стройиздат, 1985. (Архитектура городов-героев). * ''Бешанов В. В.'' Брестская крепость. Минск, Беларусь, 2004 * ''Бобренок С.'' У стен Брестской крепости. Мн., 1960. * Брест. Энциклопедический справочник. Мн., 1987. * ''Ганцер Кристиан:'' Немецкие и советские потери как показатель продолжительности и интенсивности боев за Брестскую крепость. // Беларусь і Германія: гісторыя і сучаснасць. Выпуск 12. Мінск 2014, с. 44-52. [https://www.academia.edu/7039118/_] * ''Ганцэр Крыстыян.'' Памяць і забыццё: ушанаванне герояў Брэсцкай крэпасці. В: Сіябган Дусэт, Андрэй Дынько, Алесь Пашкевіч (ред.): Вяртанне ў Еўропу: Мінулае і будучыня Беларусі. Варшава 2011, стр. 141—147. * Героическая оборона / / Сб. воспоминаний об обороне Брестской крепости в июне —июле 1941 г. Мн., 1966. * ''Каландадзе Л.'' Дни в Брестской крепости. Тбилиси, 1964. * ''Куль-Сяльверстава С.'' Брэсцкі кадэцкі корпус // Беларускі гістарычны часопіс. 1998. № 3. * ''Лавровская И. Б., Кондак А. П.'' Брест. Путешествие сквозь века. Мн., 1999. * Памяць. Брэст: В 2 т. Мн., 1997. * ''Полонский Л.'' В осажденном Бресте. Баку, 1962. * ''Смирнов С.''|Смирнов Сергей Сергеевич [http://www.fire-of-war.ru/Brest-fortress/Brest-literatura-Smirnov1.htm Брестская крепость]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207020802/http://www.fire-of-war.ru/Brest-fortress/Brest-literatura-Smirnov1.htm |date=2013-12-07 }} (1963) * Смирнов Сергей Сергеевич (писатель)|''Смирнов С.'' Брестская крепость. М., 1970. * Смирнов Сергей Сергеевич (писатель)|''Смирнов С.'' Крепость на границе. М., изд. ДОСААФ, 1956. * Смирнов Сергей Сергеевич (писатель)|''Смирнов С.'' В поисках героев Брестской крепости. М., 1959. * Смирнов Сергей Сергеевич (писатель)|''Смирнов С.'' Рассказы о неизвестных героях. М., 1985. * ''Суворов А. М.'' Брестская крепость на ветрах истории. Брест, Редакция журнала «СЭЗ», 2004 * ''Суворов А. М.'' Форт V и другие форты Брестской крепости. Брест, Полиграфика, 2009 * ''Суворов А. М.'' Брестская крепость. Прикосновение к подвигу. Брест, Полиграфика, 2009, 2011 * ''Суворов А. М.'' Брестская крепость. Война и мир. Брест, Полиграфика, 2010 * {{книга |автор = Хаметов Махмут Исхакович |заглавие = Брестская крепость-герой |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1988 |страницы = |страниц = 176, [16] |серия = Города-герои (Воениздат) |isbn = 5-203-00047-6 |тираж = 65&nbsp;000 }} (в пер.) * ''Хмелевский Я. М.'' Справочник-календарь гор. Брест-Литовска на 1913 год. * Ganzer Christian. ''Czy «legendarna twierdza» jest legendą? Oborona twierdzy brzeskiej w 1941 r. w świetle niemeckich i austriackich dokumentów archiwalnych.'' In: Wspólne czy osobne? Miesca pamięci narodów Europy Wschodniej. Białystok/Kraków 2011, S. 37-47. * Ganzer Christian, Paškovič Alena. ''«Heldentum, Tragik, Kühnheit.» Das Museum der Verteidigung der Brester Festung."'' In: Osteuropa 12/2010, S. 81-96. [http://www.geschichtswerkstatt-europa.org/meldung-ansicht/items/aufsatz-heldentum-tragik-tapferkeit-veroeffentlicht.html?file=media/projekte/Ganzer%20Aufsatz%20Osteuropa.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121092759/http://www.geschichtswerkstatt-europa.org/meldung-ansicht/items/aufsatz-heldentum-tragik-tapferkeit-veroeffentlicht.html?file=media%2Fprojekte%2FGanzer%20Aufsatz%20Osteuropa.pdf |date=2012-01-21 }} * Geresz J. Twierdza niepokonana 1939: obrona cytadeli w Brześciu nad Bugiem we wrześniu 1939 r. Biała Podlaska; Międzyrzec Podlaski 1994. * Sroka J. Brześć nad Bugiem. Dzieje miasta i twierdzy. Biała Podlaska 1997. * Sroka J. Obrońcy twierdzy brzeskiej we wrześniu 1939 r., Biała Podlaska 1992. * Waszczukowna-Kamieniecka D. Brześć nezapomniane miasto. London, 1997. </div> == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.brest-fortress.by/ Официальный сайт Мемориального комплекса «Брестская крепость-герой»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621092524/http://www.brest-fortress.by/ |date=2012-06-21 }} * [http://maps.yandex.ru/?ll=23.656639%2C52.080820&spn=0.007339%2C0.001309&z=17&l=map%2Cstv&ol=stv&oll=23.656414%2C52.081005&ost=dir%3A-6.540157383638931%2C2.0103782285292042~spn%3A90%2C55.517081202120046 Брестская крепость] на сервисе [[Яндекс.Панорамы]]. * [http://fortification.ru/forum/index.php?board=18.0 Брестская крепость на форуме Русского фортификационного сайта] * [http://www.fire-of-war.ru/Brest-fortress/ Брестская крепость: материалы, публикации, книги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427030510/http://www.fire-of-war.ru/Brest-fortress/ |date=2007-04-27 }} * [http://www.echo.msk.ru/programs/victory/43504/ Брестская крепость. Выступление д.и.н., проф. Э. Г. Иоффе на радио «Эхо Москвы»] * [http://fortification.ru/forum/index.php?board=18.0 Оборона Брестской крепости на сайте «Русский фортификационный сайт»] * [http://www.ibrest.ru/archive/ Архивные материалы о Брестской крепости. На сайте ibrest.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223101121/http://www.ibrest.ru/archive/ |date=2014-02-23 }} {{СССР герой-ҡалалары}} [[Категория:СССР-ҙың герой-ҡалалары]] [[Категория:Брест биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Брест өлкәһе музейҙары]] [[Категория:Белоруссия ҡәлғәләре]] [[Категория:Белоруссияла Бөйөк Ватан һуғышы музейҙары]] [[Категория:Белоруссияла Бөйөк Ватан һуғышы һәйкәлдәре]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында нығытылған райондар]] 8r0f66hs74b2oev4p7ev2gyvbvw0s71 0 116891 1299587 1299090 2026-06-21T19:03:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299587 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ufa_TV_tower.JPG|справа|мини|359x359пкс|Телевизион вышкалы Өфө телеүҙәге]] == Тарихы == [[Башҡортостан]]да телевидение [[Өфө]] ҡалаһында телевизион вышкалы телеүҙәк төҙөгәндән һуң башланған. Бындай ҡарар [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы|Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының]] [[1956 йыл|1956]] йылдағы ҡарары менән ҡабул ителгән. Телевизион вышкалы һәм өс ҡатлы биналы Өфө телеүҙәге 1959 йылға төҙөлөп бөткән. Телебашняның бейеклеге 192 м. Телеүҙәк [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһының бейек ярында урынлашҡан. Өфөлә телеүҙәк төҙөү менән бер рәттән Өфө — Салауат радиореле линияһы булдырылған. Башҡорт студияһында тәүге һынау телевизион тапшырыуы 1958 йылдан 1959 йылға ҡараған яңы йыл төнөндә уҙғарылған. [[1959 йыл]]дың [[1 март]]ында Башҡортостан телевидениеһының даими тапшырыуҙары башлана, улар баштараҡ аҙнаһына өс тапҡыр һәм көнөнә 2,5 сәғәт кенә алып барыла. Өфө тапшырыуҙарын шулай уҡ [[Силәбе өлкәһе]]нең көнбайыш райондарында ла ҡарағандар. Республикала телевидение трансляцияларын ойоштороу өсөн 1959 йылдан телевизион ретрансляторҙар төҙөү дауам ителгән һәм 1964 йылда Башҡорт АССР-ында [[Бәләбәй], [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаларында ҡеүәтле радиотелевизион станциялары, шулай уҡ [[Нефтекама]], [[Белорет]], [[Дәүләкән]], [[Күмертау]], [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]], [[Сибай]], [[Учалы]], [[Яңауыл]] ҡалаларында, [[Красноусол]] ауылында бәләкәй ҡеүәтле 9 ретранслятор төҙөлгән. Башта телевидение тик урындағы тапшырыуҙарҙы ғына күрһәткән. [[1966 йыл]]дан, ретрансляцион вышкаларҙы Өфөгә еткәнсе төҙөгәндән һуң, Үҙәк телевидение каналдары тапшырыуҙарын трансляциялау башланған. Башта тик беренсе канал ғына трансляцияланған. 1967 йылдан телеүҙәк Өфөнән икенсе телевизион программаһын трансляциялай башлаған. Икенсе канал тапшырыуҙары урындағы тапшырыуҙар менән алмашлап алып барылған. УКВ приставка тамашасыға тапшырыуҙы үҙе һайлаған телдә ҡарау мөмкинлеген биргән. [[1975 йыл]]да Башҡортостан телевидениеһы төҫлөгә әйләнгән. Ҡазан — Өфө, Борай — Ҡариҙел, Салауат — Учалы радиореле линиялары төҙөлгән. Был республиканың 85 % халҡын телевидение уңайлыҡтары менән тәьмин итеү мөмкинлеген биргән. 1992 йылдан 1999 йылға саҡлы Өфөлә Булат Бәхтийәров һәм Флорид Саттаров нигеҙ һалған Уфе «Шарк-ТВ» телекомпанияһы тапшырыуҙар алып барҙы. Тапшырыуҙар «Петербург — Бишенсе канал» телеканалы, һуңғараҡ «ТВ-6» каналы менән берлектә алып барылды. 1998 йыл аҙағында банкротлыҡҡа яҡынлаған «Шарк ТВ» «ТВ-6» менән берлектә тапшырыуҙар алып барыу лицензияһын «Баш ҡала» телеканалына<font color="rgb(6,69,173)" size="2"><ref>{{Cite web|title=Телепашня. Первыми звездами башкирского телевидения стали партийные чиновники|url=http://www.mkset.ru/news/chronograph/10510/|date=06.05.2009|accessdate=2016-12-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161229174340/http://www.mkset.ru/news/chronograph/10510/ |date=2016-12-29 }}</ref> </font>тапшырҙы. 2001 йылда [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башкортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]], ә уның базаһында — [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]] («БСТ») ойошторола. Тапшырыуҙар ваҡыты тәүлегенә 18 сәғәт тәшкил итә. БСТ 50-нән артыҡ программа тапшыра, кинолар күрһәтә. Өфөлә «„Бөтөн Өфө“ продюсер үҙәге» муниципаль унитар предприятиеһы (МУП) эшләй.1999 йылдан бирле тулҡындарҙың дециметрлы диапазонында тапшырыуҙар алып бара, 2006 йылдан — Өфөнөң кабель селтәрендә, 2009 йылдан шулай уҡ [[Ишембай]], Нефтекама, Октябрьский, Стәрлетамаҡ ҡалаларында эшләй. == Хәҙерге осорҙағы торошо == Хәҙерге ваҡытта Башҡортостанда телевидение тамашасыға эфир каналдары, кабелдәр, интернет һәм [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы|юлдаш каналдары]], мобиль ТВ (смартфондар, Ipad) аша барып етә. Республика телеканалдарын юлдаш (спутник) телевидениеһы аша тапшырыу алып барылмай. Республика территорияһында 346 {{comment|эфир тапшырғысы|передатчик}} һәм Үҙәк телевидение (ҮТ) һәм республика ТВ-һы телеканалдарын трансляциялаған ҡеүәте 1-ҙән 5 кВт-ҡа еткән 4000 -гә яҡын ретрансляторҙар бар<ref>[http://tv-rb.ru/zona-pokrytiya/2011-10-01/7333 Зона покрытия | Башкирское спутниковое телевидение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919103234/http://tv-rb.ru/zona-pokrytiya/2011-10-01/7333 |date=2012-09-19 }}</ref>. Башҡортостанда 30-ға яҡын кабель телевидениеһы операторы бар. Республикала: Өфөнән үҙәк республика телевидениеһы, UTV Ҡала каналы, ҡала телевизион компаниялары (ТК «Салауат», «Галстрир»), [[Газпром Нефтехим Салауат|(«Газпром нефтехим Салауат» корпоратив телевидение]]һы<ref>[http://www.youtube.com/user/InfoSNOS?feature=watch ОАО «Газпром нефтехим Салават» — YouTube]</ref>), уҡыу йорттары телевидениеһы (Салауат ҡалаһының 1-се лицейы), йәштәр телевидениеһы эшләй. Өфө телеүҙәге бинаһында хәҙерге ваҡытта «[[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы|Башҡорт юлдаш]] [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы| телевидениеһы]]», «„Башҡортостан“ дәүләт телевизион һәм радиотапшырыуҙар компанияһы», «Башҡортостан радиоһы», «Спутник FM» радиоһы, «Юлдаш радиоһы» (2002 йылда «Радио-2» башлаған эште дауам итте), «Рәсәй-Башҡортостан» телеканалдары урынлашҡан. Республикала телевизион тапшырыуҙар өс телдә — урыҫ, башҡорт һәм татар телдәрендә алып барыла. == ТВ тапшырыуҙар == XX быуаттың 60—70-сы йылдарында БАССР ТВ-һында автономлы республикалар студияларының халыҡтар дуҫлығы фестивалдәре уҙғарыла ине. Мәғлүмәт еткереүсе тапшырыуҙар: «Республика яңылыҡтары», «Панорама» (хәҙер «Ватан»). ТВ-программалар: «Йыр менән хеҙмәтте данлайбыҙ», «Һаулыҡ», «Яҙыусы һәм заман», «Ер һәм кешеләр», «Яңы йыл уттары» («Новогодний огонёк»). Тапшырыуҙар <font style="background-color: rgb(254, 252, 224);">ц</font>иклдары: «Актуаль камера», «Биш йыллыҡ аҙымдары» («Шаги пятилетки»), «Гражданин тәрбиәләргә», «Байраҡсылар», («Знаменосцы»), «Яҙыусы трибунаһы», «Алдынғы комсомол төҙөлөшөндә» («На ударной комсомольской»), «Өсөнсө хеҙмәт семестры» («Третий трудовой»). Балалар һәм йәш үҫмерҙәр өсөн программалар: «Йәйғор» — «Радуга», «Эрудит» һ.б. Йәнле һөйләү программалары (ток‑шоу): «Башҡорт йыры» («Башкирская песня»), «Илһам» («Вдохновение»), «Йырым булһын бүләгем» («Дарю песню», башҡорт һәм татар телдәрендә), «Тамаша» («Представление»), «Тай-тулаҡ», «Артылыш», «Уҡ‑һаҙаҡ һәм талир тәңкәләр» («Лук-стрелы и серебряные монеты»), «Хазина» («Клад»), «Шаңдау» («Отзвук»), «Сәләм» («Салям»), «Добрый вечер», «Уфа‑417», «Сто вопросов», «Коммуналка», «Дебют». == Башҡорт телевидениеһының Һуңғы йылдарҙағы эшмәкәрлеге == 2017 йылдың башында БСТ каналының иртәнге мәғлүмәт-күңел асыу «Сәләм» тапшырыуының 15 йылы билдәләнде. Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн бай эстәлекле үҙ аллы «Тамыр» студияһы барлыҡҡа килде, кескәйҙәр өсөн «Сәңгелдәк» тапшырыуынан башланды был студия. «Байтус», «Портрет», «Перекличка» (урыҫ телендә), «Фәнташ», «Башҡорт телен өйрәнәм» («Я учу башкирский язык»), «Бауырһаҡ», «Ә-Ю-Я ҡаласығы», «Сулпылар», «Борсаҡ», «Физра» һ.б. тапшырыуҙар йәш тамашасыларҙы тәрбиәләү эшенә ҙур өлөш индерә. Башҡорт халҡының тарихын, мәҙәниәтен өйрәнеү, милли рухты нығытыу эшендә С. Хәмиҙуллиндың «Тарихи мөхит» («Историческая среда») фәнни-популяр телеочерктары, «Үткән ғүмер» тапшырыуҙар циклы, «Башҡорттар», «Байыҡ», «Башҡорт йыры» телевизион проекттары «Алтын тирмә» интеллектуаль уйыны һ.б. әһәмиәтле роль уйнай. Фәһем алырлыҡ, ижад кешеләренә арналған «Автограф», Янис Рамазанов һ.б. журналистар әҙерләгән «Замандаш», «Төнгө канал», «Өсөнсө ҡыңғырау», Рита Өмөтбаеваның «Байыҡ» хореографик проекттары, шулай уҡ Гөлдәр Ишҡыуатова, Зөһрә Ҡотлогилдина менән Нияз Мәһәҙиевтәрҙең хәҙерге замандың йүнселлек проблемаларына бағышланған «Бай», «Бай баҡса» тапшырыуҙары экрандарға яңынан-яңы тамашасыны йәлеп итә. Урыҫ телендә сыҡҡан «Большой чемодан» тапшырыуы күп илдәр, мәҙәниәттәр менән таныштыра. Актуаль проблемаларҙы халыҡҡа эҫе мәлендә еткергән ике телдә алып барылған «Телеүҙәк» (алып барыусы — Зөлфиә Рәхмәтуллина), («Телецентр» — алып барыусы Азамат Әлмөхәмәтов), «Интервью» тапшырыуҙары ла тамашасыны мәғлүмәт менән байыта, белешмә бирә. == Телекомпаниялар == * [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|ГТРК «Башкортостан»]] — төрлө жанрлы һәм йүнәлешле (сәйәсәт, иҡтисад, мәҙәниәт һәм сәнғәт, ижтимағи сфера, күңел асыу һ.б.) өс телдә алып барылған 50-гә яҡын программалы компания. * UTV Ҡала каналы — Өфө, Салауат, Стәрлетамаҡ, Ишембай, Нефтекама һәм Октябрьский ҡалаларындағы телеканал. * [[Күмертау]] ҡалаһындағы Йәштәр телевидениеһы Ассоциацияһы. * «Навигатор» медиа төркөмө ([[Ишембай]] ҡалаһындағы «„ИТРВ-АРИС“ ЯСЙ-ы (ООО) Ишембай телерадиотапшырыуҙар һәм бәйләнеш предприятиеһы»). * «Салауат» телекомпанияһы — [Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһында 1999 йылдан алып эшләй. * «Стәрлетамаҡ телевидениеһы» ЯСЙ-ы (ООО) * Стәрлетамаҡ интернет телевидениеһы<ref>[http://tv.cityopen.ru/ Стерлитамакское интернет телевидение | Tv.Cityopen.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919210911/http://tv.cityopen.ru/ |date=2012-09-19 }}</ref> * Яңауыл телевидениеһы<ref>[http://tvyanaul.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=46&Itemid=56 История] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513033101/http://www.tvyanaul.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=46&Itemid=56 |date=2012-05-13 }}</ref> — [[Яңауыл|Янауыл]] ҡалаһында 1993 йылдан бирле эшләй. == Ҡыҙыҡлы факттар == * Башҡортостандағы телевидениела Үҙәк телевидение каналдарының реклама блоктары урындағы реклама менән алмаштырыла. * Башҡортостан кабель телевидениеһы аша тапшырылған телевизион каналдар һаны 80-гә етә («Уфанет» компанияһы). * «Уфанет» компанияһы сайты буйынса республиканың 6 ҡалаһы урамдарынан тәүлек әйләнәһенә видеотрансляция алып барыла<ref>[http://maps.ufanet.ru/#ufa Карты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120718062717/http://maps.ufanet.ru/#ufa |date=2012-07-18 }}</ref>. * Башҡортостанда интерактив һанлы (цифрлы) телевидениеһын индереүгә әҙерлек алып барылды, һәм был эш башҡарылды ла инде.<ref>[http://www.televesti.ru/tvmir/1367-bashkortostan-gotov-k-vnedreniyu-interaktivnogo.html Башкортостан готов к внедрению интерактивного цифрового телевидения " ТелеВести.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030025811/http://www.televesti.ru/tvmir/1367-bashkortostan-gotov-k-vnedreniyu-interaktivnogo.html |date=2012-10-30 }}</ref> * Башҡорт телевидениеһының Online-каналдары : Башҡорт «Ҡурай» телеканалы, Башҡорт-Татар «Туған Тел» телеканалы<ref>[http://www.bashklip.ru/load/russia/bashkortostan/tugan_tel/1-1-0-2 Туган Тел онлайн | БашКлип.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923182526/http://www.bashklip.ru/load/russia/bashkortostan/tugan_tel/1-1-0-2 |date=2015-09-23 }}</ref>, «Бөтөн Өфө»<ref>[http://www.guzei.com/online_tv/watch.php?online_tv_id=3660 Смотреть ТВ Вся Уфа онлайн, Россия, Уфа — прямой эфир через интернет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527175852/http://guzei.com/online_tv/watch.php?online_tv_id=3660 |date=2012-05-27 }}</ref>, == Әҙәбиәт == * Башкирское телевидение. Уфа, 1984; * ''Синенко С. Г.'' Уфа старая и новая. — Уфа: Государственное республиканское издательство «Башкортостан», 2007. — 272 с. — 3000 экз. * ''Валеева А.'' Телевидение — жизнь моя. Главы из книги //журнал «Бельские просторы». 1999. № 11—12. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13462-televidenie|Телевидение|автор=Тоҡтаев В. И.}} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13313-televizion-tapshyryu|Телевизион тапшырыу|автор=Батталова Г. Т., Хәсәнова З. З.}} * [http://tv-rb.ru/online-bst Онлайн-вещание телеканала БСТ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919103042/http://tv-rb.ru/online-bst |date=2012-09-19 }} * [http://www.dissercat.com/content/istoriya-razvitiya-respublikanskogo-televideniya-i-ego-rol-v-organizatsii-kulturnoi-zhizni-n?_openstat=cmVmZXJ1bi5jb207bm9kZTthZDE7 Диссертация на тему: История развития республиканского телевидения и его роль в организации культурной жизни народов Башкортостана в 1956—2000 гг.] {{Башкортостан в темах}} [[Категория:Башҡортостандың киң мәғлүмәт саралары]] [[Категория:Рәсәй телевидениеһы]] akxd6m5wa62w9ubva34d0uu7qz0lh2v 0 128429 1299580 1181693 2026-06-21T14:20:52Z ~2026-36134-53 48145 кечкенә үзгәрешләр 1299580 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Әбү-Дәби'''<ref>{{Книга:СГНЗС|8|статья=Әбү-Дәби}}</ref> ({{lang+ar|ابوظبي|ғәзәл атаһы|әбү-ҙәби}}) — [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]нең һәм [[Әбү-Дәби]] әмирлегенең [[баш ҡала]]һы. Илдең сәйәси, сәнәғәт, сауҙа һәм мәҙәни үҙәге, уның БҒӘ ВВП-һына индергән өлөшө 56 % тәшкил итә([[2008]]). Ҡалала 1 000 000 кеше йәшәй<ref name="cia">. {{cite web | title = Middle East :: United Arab Emirates | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ae.html | publisher = Central Intelligence Agency | accessdate = 5 April 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190104010155/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ae.html |date=4 January 2019 }}</ref> ([[2013]]). == Тарихы == Әбү-Дәби 1760 йылда барлыҡҡа килгән<ref name="bre"/><ref name="geoenc">{{книга|автор=Котляков В. М. и др.|заглавие=Словарь современных географических названий|часть=Әбү-Дәби|место=Екатеринбург|издательство=Фактория|год=2006|ссылка=http://www.igras.ru/index.php?r=140&page=1&id=5902|publisher=Институт географии РАН|accessdate=2015-12-09}}</ref>. Археологик тикшереүҙәр был урында б.э.т. 3 мең йыл элек кеше йәшәгәнлеген асыҡлаған. БҒӘ-нең баш ҡалаһы нисек барлыҡҡа килгәнлеге тураһында [[легенда]] ла бар. [[Ғәрәптәр]]- Лива оазисы һунарсылары бер ғәзәлде күреп ҡалып, баҫтыра башлағандар. Ғәзәл сүл буйлап оҙаҡ ҡасып йөрөгән, шулай йөрөй торғас, һунарсыларҙы Фарсы ҡултығы ярына килтереп сығарып, һыуға ташланған да утрауға йөҙөп барып еткән. Һунарсылар уның артынан һыуға ташланалар һәм ғәзәл уларҙы эсер һыулы сығанаҡҡа килтерә. Шуның өсөн рәхмәт йөҙөнән һунарсылар ғәзәлде тере ҡалдыра, ә шунан йыраҡ түгел барлыҡҡа килгән ҡасабаны «ғәзәл атаһы», йәғни Әбү-Дәби (башҡортса ''ҙәби'' тип тә уҡырға була) тип атай башлайҙар<ref name="bekm">{{cite web|url=http://megabook.ru/article/Әбү-Дәби|title=Әбү-Дәби|publisher=Большая Энциклопедия Кирилла и Мефодия (2009)|accessdate=2015-09-13}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. XVIII быуатта Әбү-Дәби форттан һәм ҡәлғә эргәһенән яр буйлар теҙелгән балыҡсылар ҡыуышынан тора<ref name="bekm"/>{{не АИ|10|11|2016}}. XX быуат уртаһына тиклем урындағы халыҡтың төп кәсебе балыҡ тотоу һәм диңгеҙҙән ынйылы ҡабырсаҡ сығарыу була. 1793 йылда ҡасабаны [[Әбү-Дәб]]и әмирлегенең шәйехтәре үҙ резиденциялары өсөн файҙалана башлай<ref name="bre"/>. Ҡала үҫеше өсөн бик мөһим ваҡыиғалар 1958 йылда була — Әбү-Дәби янында тәүге [[нефть]] ятҡылыҡтары асыла<ref>{{cite web|url=http://s286010985.online.de/project/re/detail.php?ID=4290|author=Лебедев В.|title=Нефтяные «клады» эмиратов. Где они?|publisher=Издательский дом «Русские Эмираты»|accessdate=2015-12-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070838/http://s286010985.online.de/project/re/detail.php?ID=4290 |date=2016-03-04 }}</ref>. Ҡала илдең нефть сығарыу буйынса үҙәгенә әүерелә. 1960-сы йылдарҙа Әбү-Дәби бәләкәй генә балыҡсылар ҡасабаһы булһа, 30 йылдан ул урамдары киң, һанһыҙ күктерәр йорттар ҡалҡып сыҡҡан мегаполисҡа әүерелә<ref name="bekm"/>{{не АИ|10|11|2016}}. Бигерәк тә 1968 йылда биш йыллыҡ үҫеш планы ҡабул ителеү этәргес көс булып сыға;1971 йылда Әбү-Дәби [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]нең ваҡытлы баш ҡалаһына әүерелә. 1996 йылда ҡала БҒӘ-нең даими баш ҡала статусы ала<ref name="geoenc"/>. == Географияһы == Ҡала Фарсы ҡултығының көньяҡ-көнсығыш яғы утрауында материктан сирек километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Утрауҙы материк менән өс автомобиль күпере бәйләй (2010 йыл аҙағына)<ref name="bre">{{книга|автор =Воропаев А. И.|часть = Әбү-Дәби|заглавие =[[Большая российская энциклопедия]] |оригинал = |ссылка = |ответственный =С. Л. Кравец |издание = |место =М |издательство =Большая Российская энциклопедия |год = 2005|том =1 |страницы = 45|страниц =768 |серия = |isbn =5-85270-329-X |тираж =65 000 }}</ref>. === Климаты === Климаты тропиктарға хас, сүллек. Әбү-Дәби донъяның иң эҫе ҡалаларының береһе. Яуым-төшөм бик әҙ (йылына 50 мм самаһы), йәйгеһен температура 50 °C -ҡа етә яҙа. Ҡышҡы осорҙа һауа температураһы бер аҙ түбәнәйә. Иң йылы ай — август, уртаса температура +35,2 °C. Дүбәй климаты менән сағыштырғанда яуым-төшөм тағы ла әҙерәк, йәй тағы ла әҫерәк, ә ҡышҡыһын — һалҡынсараҡ. <div style="width:80%"> {{Климат города |Город_род=Әбү-Дәби |Источник=[http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/westasia/abu_dhabi_e.htm] | Янв_ср=18.5 | Янв_ср_осад=7.0 | Фев_ср=20.0 | Фев_ср_осад=21.2 | Мар_ср=22.8 | Мар_ср_осад=14.5 | Апр_ср=26.9 | Апр_ср_осад=6.1 | Май_ср=31.1 | Май_ср_осад=1.3 | Июн_ср=32.9 | Июн_ср_осад=0.0 | Июл_ср=34.8 | Июл_ср_осад=0.1 | Авг_ср=35.2 | Авг_ср_осад=1.5 | Сен_ср=32.6 | Сен_ср_осад=0.0 | Окт_ср=29.0 | Окт_ср_осад=0.0 | Ноя_ср=24.7 | Ноя_ср_осад=0.3 | Дек_ср=20.6 | Дек_ср_осад=5.2 | Год_ср=27.4 | Год_ср_осад=57.2 | Янв_ср_мин=13.4 | Янв_ср_макс=24.0 | Фев_ср_мин=14.9 | Фев_ср_макс=25.9 | Мар_ср_мин=17.2 | Мар_ср_макс=29.2 | Апр_ср_мин=20.4 | Апр_ср_макс=34.3 | Май_ср_мин=24.0 | Май_ср_макс=39.1 | Июн_ср_мин=26.1 | Июн_ср_макс=40.7 | Июл_ср_мин=28.9 | Июл_ср_макс=42.0 | Авг_ср_мин=29.6 | Авг_ср_макс=42.8 | Сен_ср_мин=26.7 | Сен_ср_макс=40.3 | Окт_ср_мин=22.8 | Окт_ср_макс=36.3 | Ноя_ср_мин=18.8 | Ноя_ср_макс=30.9 | Дек_ср_мин=15.3 | Дек_ср_макс=26.3 | Год_ср_мин=21.5 | Год_ср_макс=34.3 | Янв_а_макс=34.3 | Янв_а_мин=5.0 | Фев_а_макс=38.1 | Фев_а_мин=5.4 | Мар_а_макс=43.0 | Мар_а_мин=8.4 | Апр_а_макс=44.7 | Апр_а_мин=11.2 | Май_а_макс=46.9 | Май_а_мин=15.0 | Июн_а_макс=48.5 | Июн_а_мин=19.8 | Июл_а_макс=48.7 | Июл_а_мин=22.2 | Авг_а_макс=49.2 | Авг_а_мин=23.8 | Сен_а_макс=47.7 | Сен_а_мин=19.9 | Окт_а_макс=42.8 | Окт_а_мин=14.6 | Ноя_а_макс=37.7 | Ноя_а_мин=10.5 | Дек_а_макс=33.4 | Дек_а_мин=7.3 | Год_а_макс=49.2 | Год_а_мин=5.0 | Янв_вода=20 | Фев_вода=18 | Мар_вода=21 | Апр_вода=26 | Май_вода=28 | Июн_вода=30 | Июл_вода=32 | Авг_вода=33 | Сен_вода=32 | Окт_вода=30 | Ноя_вода=27 | Дек_вода=24 | Год_вода=27 |}} </div> == Транспорт == [[Файл:AbuDhabi02.JPG|thumb|250px|Ҡала үҙәге]] Тәрән һыулы диңгеҙ порты Зәид. Халыҡ-ара Әбү-Дәби аэропорты<ref name="bre"/>. Төп транспорт төрө — такси. Автобустар селтәре бар, туҡталыштарға өлөшләтә кондиционер ҡуйылған.Үҙәк автовокзалдан автобустар Әбү-Дәбигә ҡараған ҡалаларға ла (Әл-'Әйн, Мәҙина Зәед), башҡа әмирлектәргә лә йөрөй. 2015 йылда метро төҙөлөп бөтә. Ҡалала заманса материалдар менән эшләнгән һәр яҡҡа өсәр рәтле юлдар. Ғәҙәттә төньяҡтан көньяҡҡа — юлдар ({{lang-en|Roads}}), ә көнбайыштан көнсығышҡа урамдар урынлашҡан ({{lang-en|Streets}}). Урамдар уртаһынан бүлеп һыҙат ҡалдырыла, уға ғәҙәттә пальмалар ултыртылған. == Иҡтисады == Әбү-Дәбинең иҡтисади хәле уның нефть һәм газ сығарыусы эре региондың административ, финанс һәм транспорт үҙәге булып тороуы менән билдәләнә, бында хеҙмәт күрһәтеү өлкәһе ныҡ үҫешкән, иҡтисадында дәүләт секторы ҙур урын тота<ref name="bre"/>. Әбү-Дәби ҡала ситендәге Үмм-әнн-Нәр биҫтәһендә бик ҙур нефтехимик комплекс эшләй. Нефтт экспортҡа өлөшләтә Әбү-Дәбинең Зәид порты аша сығарыла. Икенсе биҫтәһе Әл-Муссафахта цемент, торба етештереүсе һәм и суднолар эшләүсе заводтар урынлашҡан. Шулай уҡ пластмасса, мебель, медицина ҡорамалдары етештерелә<ref name="bre"/><ref name="geoenc"/>. Ҡалала — финанс учреждениелары: халыҡ-ара фонд биржаһы, тауар биржаһы, финанс фьючерстары биржаһы, клиринг палатаһы, эре банкылар (шул иҫәптән Әбү-Дәби Милли банкыһы урынлашҡан<ref name="bre"/>. == Архитектураһы һәм иҫтәлекле урындары == === Ҡоролошо === Ҡаланың төп хеҙмәт тормошо — хөкүмәт учреждениелары һәм эре компаниялар офистары — Әбү-Дәбинең төньяҡ өлөшөндәге бер нисә кварталында ҡайнай, улар ҡаланың иҫ киткес матур яр буйына — 7 км оҙонлоҡтағы Корнишҡа терәлеп тора<ref name="geoenc"/>. Ҡаланың был өлөшөндә заманса күп ҡатлы, күктерәр бейек йорттар тығыҙ урынлашҡан, шул арҡала Әбү-Дәбине был прозван «Яҡын Көнсығыштың Манхеттены» тип атайҙар. Ҡаланың башҡа өлөшө — бай кешеләрҙең виллалары һәм таунһаустары. Ҡалала 20 ағастар ултыртылған урындар һәм парктар, уларҙы һуғарыр өсөн һыуҙы тоҙҙан таҙартыу ҡоролмалары файҙаланыла. Заманса төҫкә ҡала уҙған быуаттың 80-се йылдарында, уның менән уҙышҡан Дүбәйҙән дә алда ингән. Әлеге ваҡытта Әбү-Дәби Дүбәйҙән ҡалышмаҫҡа тырыша, метро төҙөү [һәм Саадиәт утрауы төҙөү хыялы менән яналар, уны ҡаланың төньяҡ-көнсығышында төҙөргә йыйыналар<ref name="bekm"/>{{не АИ|10|11|2016}}. === Иҫтәлекле урындары === Төп ҡомартҡыларҙың иң баһаланғаны — шәйех Зәйед мәсете, ул донъяла иң ҙурҙарынан, ә БҒӘ-лә иң ҙуры. Корниш яр буйында яңыртып төҙәтелгән верфь бар, унда ғәрәптәрҙең боронғо ағас кәмәләре — доу яһала. Ошонда уҡ Әл-Хусн форты, ул боронғо Әбү-Дәбинең беҙҙең көндәргә килеп еткән һирәк архитектура ҡоролмаларының береһе;бында хәҙер Документация һәм тикшеренеүҙәр үҙәге, унда әмирлектең архивы һаҡлана<ref name="bekm"/>{{не АИ|10|11|2016}}. '''Башҡа иҫтәлекле урындарынан''': * Ferrari World— Феррариның тәүге тематик паркы, донъя йөҙөнөң бина эсендә урынлашҡан бик ҙур күңел асыу урыны . * Al Bahar — парлы башня-небоскрёбтар, фасадтары уникаль — «хәрәкәтләнеп тороусан». * Capital Gate — ауып барған башня. * Aldar HQ — түңәрәк небоскрёб. Ҡала үҙәгендә заманса [[Мәсет|мәсет]]тәр һәм фонтандар («Далла», «Ынйылар», «Осор аҡҡоштар» һәм башҡалар)<ref name="bekm"/>. Ике йылға бер ҡалала IDEX халыҡ-ара ҡорал күргәҙмәһе үткәрелә<ref name="bre"/>. Нефть күргәҙмәһендә туристар төбәк тарихы буйынса видео- һәм аудиоматериалдар менән таныша ала. Ҡалаға яҡын ғына мәҙәни-этнографикӘл-Муссафах ауылы бар, унда илдең тарихи йәшәү рәүеше күрһәтелгән; ял һәм байрам көндәрендә туристар ғәрәп йырҙары һәм бейеүҙәрен тамаша ҡыла ала. Ҡала ҡунаҡтарында шулай уҡ боронғо кәсептәр — туҡыу, сиратыу һәм сигеү ҙә ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="bekm"/>. == Социаль өлкә == === Спорт === [[2009 йыл]]дан немец архитекторы Германом Тильке проекты буйынса эшләнгән Яс Марина тип аталған яһалма утрауҙа Әбү-Дәби гран-приһына Формула-1 уҙыштары үткәрелә. 2009 йылдың 9 — 19 декабрендә Әбү-Дәбинең «Шәйех Зәйед» һәм «Мөхәммәд бин Зәйед» стадиондарында футбол буйынса клуб чемпионаты үткәрелде. Әбү-Дәбиҙә «Аль-Джәзирә» спорт клубы, «Әл-Вахд» футбол клубы урынлашҡан. === Мәғариф === Ҡалала бер нисә эре уҡыу йорто, шул иҫәптән, Юғары технологик колледж, Шәйех Зәйед исмендәге университет бар<ref name="bre"/>. == Әҙәбиәт == * {{Книга:Густерин П.В.: Города Арабского Востока|2007}} == Һылтанмалар == * [http://www.abudhabi.ae/ Информационный портал Абу-Даби]{{ref-ar}} * [http://www.europe-autos.com/abu-dhabi-free-things/ Free Things to do in Abu Dhabi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100217113241/http://www.europe-autos.com/abu-dhabi-free-things/ |date=2010-02-17 }}{{ref-en}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Азия баш ҡалалары}} == Тышкы сылтамалар == [https://hafilatbalancechecksae.com/ Хафилат Баланс] [[Категория:Баш ҡалалар]] [[Категория:Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] bxeebqrstbotbbxme6spxi397wwjg0g 0 132803 1299607 1190954 2026-06-22T04:10:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299607 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Буйлов Пётр Захарович''' ([[17 апрель]] [[1951 йыл]]) — тренер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Еңел атлетика буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. Паралимпия уйындарының ике тапҡыр көмөш призёры (1988). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (1992), [[Почёт ордены|Почёт]] (2002) һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2000) ордендары кавалеры. == Биография == Петр Захарович Буйлов 1951 йылдың 17 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Өфө районы]]ның [[Нижегородка (Өфө районы)|Нижегородка]] ауылында тыуған<ref>[http://www.kremlin.ru/events/president/letters/10978 Петру Буйлову, старшему тренеру сборной команды России по лёгкой атлетике Федерации спорта слепых, заслуженному тренеру России]</ref>. 1971—1973 йылдарҙа Өфө иҫәпте механизациялау техникумында физик культура уҡытыусыһы булып эшләй. 1973—1975 йылдарҙа ДСО «Спартак» Башҡорт өлкә советының физик культура инструкторы булып эшләй. [[1975 йыл]]да Бөтә рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең Өфө уҡыу-етештереү предприятиеһында еңел атлетика буйынса тренер була. [[1980 йыл]]да [[Ленинград|П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын]] тамамлай. [[1986 йыл]]да Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең Башҡортостан Республикаһы идаралығының Мәҙәниәт йортонда өлкән тренер вазифаһын биләй. 1988—1992 йылдарҙа Халыҡ-ара һәм [[Европа]] һуҡырҙар спорт комитет рәйесе вазифаһын биләй. [[1988 йыл]]да Пётр Захарович СССР, БДБ, Рәсәй Милли Паралимпия йыйылма командаһының еңел атлетика буйынса өлкән тренеры булып эшләй<ref>[https://www.novayagazeta.ru/articles/2016/08/29/69684-uslyshat-rio-i-pobedit Услышать Рио и победить]</ref><ref>[https://paralymp.ru/sport/sports/paralimpiyskie-distsipliny-2/legkaya-atletika-2/ Легкая атлетика (Спорт слепых)]</ref>. Шулай уҡ әлеге ваҡытта еңел атлетика буйынса [[Өфө ҡалаһы]]ның МБОУ ДОД «Махсуслаштырылған балалар-үҫмерҙәр олимпия резервы спорт мәктәбе № 7» тренеры<ref>[http://www.person21.info/bio/157.htm Буйлов Пётр Захарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180603121056/http://www.person21.info/bio/157.htm |date=2018-06-03 }}</ref><ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/293 Буйлов Пётр Захарович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Буйловтың ҡырҡ йылдан ашыу тренерлыҡ карьераһында уның тәрбиәләнеүселәре [[Паралимпия уйындары]]нда 50-нән ашыу бүләк ала һәм 40-тан донъя рекорды ҡуя. Улар араһында: * [[Баталова Рима Аҡбирҙе ҡыҙы|Рима Баталова]] — 13 тапҡыр [[Паралимпия уйындары]] чемпионы (1988, 1992, 1996, 2000), 18-тапҡыр донъя чемпионы, 43 тапҡыр Европа чемпионы<ref>[https://regnum.ru/news/326003.html Башкирские спортсмены примут участие в Олимпийских играх для инвалидов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200617141127/https://regnum.ru/news/326003.html |date=2020-06-17 }}</ref>, * Елена Паутова — Йәйге [[Паралимпия уйындары]]ның ике тапҡыр чемпионы (2004, 2012), күп тапҡыр Рәсәй һәм донъя чемпионы<ref>[http://rsport.ru/rio2016_analytics/20160913/1068045260.html Тренер Буйлов: украинским братьям не звоню, не хочу вредить хорошим людям]</ref>, * Илдар Помыкалов — [[Паралимпия уйындары]]ның ике тапҡыр чемпионы (2000, 2004) һәм ике тапҡыр бронза призеры (1996, 2008), * Помыкалов Анатолий — 1988 йылда [[Паралимпия уйындары]]ның көмөш призеры, 12 тапҡыр СССР чемпионы, * Андрей Коптев — 2012 йылғы [[Паралимпия уйындары]] чемпионы, * Алексей Лабзин — 2012 йылғы [[Паралимпия уйындары]] чемпионы, * {{Тәржемәһеҙ 5|Кулинич-Сорокина, Анна|Анна Кулинич-Сорокина|en|Anna Kulinich-Sorokina}} — 2012 йылғы [[Паралимпия уйындары]]ның көмөш призеры, донъя чемпионы, 2013 йыл<ref>[http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/549204 Паралимпиада-2012. Метание копья. Анна Сорокина завоевала серебряную медаль]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, * Фәрзәт Тимербулатов — 1988 йылда [[Паралимпия уйындары]]ның ике тапҡыр көмөш призеры, * Светлана Ғәниева — [[Европа]] чемпионаты призеры һәм башҡа — күп спортсылар бар. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * РСФСР-ҘЫҢ атҡаҙанған тренеры (1988). * [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (1992)<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/2561 Указ Президента Российской Федерации от 03.12.1992 г. № 1511 О награждении государственными наградами Российской Федерации победителей Параолимпийских игр инвалидов в Барселоне]</ref>. * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1997)<ref>[http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemav/dok_leqtvi.htm О присвоении почётного звания «Заслуженный работник физической культуры РБ» работникам физической культуры и спорта]</ref>. * Орден «[[Башҡортостан Республикаһы]] алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2000). * Почёт Ордены (2001)<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/17973 Указ Президента Российской Федерации от 06.04.2002 г. № 356 О награждении государственными наградами Российской Федерации спортсменов, тренеров, работников физической культуры и спорта]</ref>. * Миҙал «Рәсәй Госкомспортына 80 йыл» (2003). * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2007)<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/25500 Указ Президента Российской Федерации от 09.05.2007 г. № 611 О награждении государственными наградами Российской Федерации]</ref>. * «[[Рәсәй]]ҙә олимпия хәрәкәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» Почёт Билдәһе (2008). * Александр Невский Ордены (2013)<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/36955 Указ Президента Российской Федерации от 25.03.2013 г. № 269 О награждении государственными наградами Российской Федерации]</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/news/555879-trener-iz-bashkirii-petr-buylov-nagrazhden-ordenom-aleksandra-nevskogo/ Тренер из Башкирии Петр Буйлов награжден орденом Александра Невского]</ref>. == Баҫмалары == * Шевцов А. В., Красноперова Т. В., Буйлов П. З. Адаптивная восстановительная коррекция мышечной системы легкоатлетов-паралимпийцев с нарушением зрения паравертербральным тренажером и стретч-массажем. — Адаптивная физическая культура. 2013, № 1 (53), с. 29-32<ref>[http://lesgaft.spb.ru/sites/default/files/dissertation/svedeniya_o_vedushchey_organizacii_vysoven.pdf Публикации сотрудников]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|73533}}{{V|14|04|2021}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренерҙары]] [[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса еңел атлеттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәрҙәре]] omeeic8b2mgfe8k6qwot3mhi4oytxta 0 133615 1299602 1279577 2026-06-22T03:26:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299602 wikitext text/x-wiki {{Тәржемә кәрәк}} {{НП-Белоруссия |статус = город |русское название = Брест |оригинальное название = Брэст |подчинение = өлкә әһәмиәтендәге ҡала |изображение = Brest Montage (2017).jpg |герб = Coat of Arms of Brest, Belarus.svg |флаг = Flag of Brest, Belarus.svg{{!}}border |описание герба = Брест гербы |описание флага = Брест флагы |ширина герба = 100 |ширина флага = 150 |lat_deg = 52|lat_min = 08|lat_sec = |lon_deg = 23|lon_min = 40|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты страны = 250 |размер карты региона = 250 |размер карты района = |вид региона=Область |регион = Брест өлкәһе |регион в таблице = Брестская область{{!}}Брестская |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |карта страны = |карта региона = |карта района = |внутреннее деление = Ленинский районы (Брест)<br>Мәскәү районы (Брест) |вид главы = Председатель горисполкома |глава = Рогачук Александр Степанович<ref>[http://city-brest.gov.by/struct/struktura-vlasti/Brestskij-gorodskoj-ispolnitelnyj-komitet/rukovodstvo-gorispolkoma/ Руководство Брестского городского исполнительного комитета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151005164116/http://city-brest.gov.by/struct/struktura-vlasti/Brestskij-gorodskoj-ispolnitelnyj-komitet/rukovodstvo-gorispolkoma/ |date=2015-10-05 }}</ref> |дата основания = X быуат |первое упоминание = 1019 |прежние имена = Берестье,<br>Брест-Литовск,<br>Брест-над-Бугом |статус с = |площадь =146,12<ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/upload/new%20structure/press%20service/GZK_2011.doc Государственный земельный кадастр Республики Беларусь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924022402/http://www.gki.gov.by/upload/new%20structure/press%20service/GZK_2011.doc |date=2015-09-24 }} (по состоянию на 1 января 2012 г.)</ref><ref name="pravo">[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D912b0053094&p1=1 РЕШЕНИЕ БРЕСТСКОГО ОБЛАСТНОГО СОВЕТА ДЕПУТАТОВ 11 сентября 2012 г. № 219 Об изменении границ некоторых административно-территориальных единиц Брестской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131211112252/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D912b0053094&p1=1 |date=2013-12-11 }}</ref> |вид высоты = Балтиҡ системаһы |высота центра НП = 141 |климат = уртаса-континенталь |официальный язык = |население = {{рост}} {{число|343985}}<ref name="belstat2017">[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/metodologiya-otvetstvennye-za-informatsionnoe-s_2/index_7193/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716182755/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/metodologiya-otvetstvennye-za-informatsionnoe-s_2/index_7193 |date=2017-07-16 }}</ref> |год переписи = 2017 |плотность = 2354 |агломерация = |национальный состав = [[белорустар]] — 82,13 %,<br>[[урыҫтар]] — 10,67 %,<br>[[украиндар]] — 4,16 %,<br>башҡалар — 3,04 %<ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20100821023258/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php Результаты переписи 2009 года]</ref> |конфессиональный состав = православие, католик, протестант динендәгеләр |этнохороним = брестчане, брестчанин, брестчанка |телефонный код = 162 |почтовый индекс = 224000 |почтовые индексы = |автомобильный код = 1 |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Brest, Belarus |сайт = http://city-brest.gov.by/ |язык сайта = ru |язык сайта 2 = |язык сайта 3 = |язык сайта 4 = |язык сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = Йылғалары |add3 = Мухавец, Көнбайыш Буг }} {{другие значения|Брест (значения)}} {{redirect|Берестье}} '''Брест'''<ref>1921 йылға '''Брест-Литовск''' тигән урыҫ атамаһы ҡулланылған.</ref> ({{lang-be|Брэст}}<ref>Шулай уҡ '''Берас(ь)це'''тигән варианты ҡулланыла, бигерәк тә тарашкевица ҡулланған текстарҙа.</ref>, Боронғо урыҫ телендәге традицион атамаһы Берестье, ''поляк.'' Brześć}}<ref>Элегерәк шулай уҡ ''поляк.'' Brześć Litewski һәм Brześć nad Bugiem атамалары ҡулланылған, был тағы ла бер польша ҡалаһы ''поляк.'' Brześć Kujawski айырыу маҡсатында, уның урыҫ телендәге атамаһы Бжесць-Куявский тип бирелә, элек ул «Брест-Куявский» тип аталған.</ref>) — [[Беларусь|Белоруссия]]ның көньяҡ-көнбайышындағы ҡала, Брест өлкәһе һәм Брест районының административ үҙәге. Ҡала биләмәһе — 146 12{{Nbsp}}км²<ref name="gki"/><ref name="pravo"/>. 2017 йылдың 1 ғинуарына ҡала халҡы иҫәбе 343 985{{Nbsp}} кеше тәшкил итте<ref name="belstat2017"/>.. Өлкәнең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Көнбайыш Бугҡа Мухавец йылғаһы ҡушылған ерҙә, [[Польша]] менән дәүләт сигендә, урынлашҡан. Бында ҙур тимер юл үҙәге, Мухавецта йылға порты, автомобиль юлдарының мөһим төйөнө килеп тоташа. {{comment|Ҡала башҡарма комитеты|Гоисполком}} рәйесе ҡала Башлығы булып тора — 2017 йылдың ноябрь аҙағына ҡарата мәғлүмәт буйынса — Александр Степанович Рогачук<ref>{{Cite web|title=Председатель Брестского городского исполнительного комитета|url=http://brest-region.gov.by/index.php/upravlenie/ispolnitelnaja-vlast/predsedateli-gorispolkomov/549-predsedatel-brestskogo-gorodskogo-ispolnitelnogo-komiteta-palyshenkov-aleksandr-sergeevich|accessdate=2017-11-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011051223/http://brest-region.gov.by/index.php/upravlenie/ispolnitelnaja-vlast/predsedateli-gorispolkomov/549-predsedatel-brestskogo-gorodskogo-ispolnitelnogo-komiteta-palyshenkov-aleksandr-sergeevich/ |date=2020-10-11 }}</ref>. 980 йылда ғына ''Берестово тип йөрөтөлһә лә, Берестье'' булараҡ ул 1019 йыл тирәһендә Повесть временных лет йлъяҙмаһында тәүге тапҡыр телгә алына: «на Берестове, в селци, еже зооуть ныне Берестовое»<ref name="Нерознак">{{Китап|автор=[[Нерознак, Владимир Петрович|Нерознак В. П.]]|заглавие=Названия древнерусских городов|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1983|страницы=19—21|страниц=208|тираж=28&nbsp;000}}</ref>. Телгә алыныу йылы буйынса, Брест — хәҙерге Беларусь Республикаһы территорияһындағы бишенсе ҡала, алдараҡ тик  Полоцк (862), Витебск (974), Туров (980) һәм Волковыск (1005) ҡалалары ғына телгә алынған. Үҙенең тарихи юлында ҡала бер нисә тапҡыр емерелгән һәм үҙенең дәүләтселеген үҙгәрткән; хәҙер [[Европа берләшмәһе|Европа {{comment|берләшмәһе|союзы}} һәм Евразия иҡтисади союзы биләмәләре сигендә урынлашҡан. == Тарихы == === Исеменең килеп сығышы === Брестың боронғо исеме — '''Берестье '''<ref>{{БСЭ3|автор= |статья= Брест }}</ref><ref>''Жураўскі А. І.'' [http://zagorodde.na.by/govor8_1.html Старадаўнія назвы гарадоў Беларусі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926215854/http://zagorodde.na.by/govor8_1.html |date=2011-09-26 }}{{ref-be}} // Навіны Беларускай акадэміі — Мінск. — 1992. — № 31 (660). — С. 3—5.</ref>. Иң билдәле фараз буйынса, ҡала исеме килеп сыҡҡан һүҙҙәр <nowiki>{{comment|«береста»|«туҙ»}}</nowiki>  һүҙенән (ҡайын ҡабығы ҡатламының тышы)<ref name="Говорящие камни Брестской крепости1">{{Cite web|title=Говорящие камни Брестской крепости|url=http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/globe/356/|archiveurl=https://www.webcitation.org/61A4eZY0L?url=http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/globe/356/|archivedate=2011-08-23|author=Козаченко Т.|work=Вокруг света|date=22.06.2007|description=В разделе «Неспокойная судьба Берестья»|accessdate=2009-04-18}} </ref><ref name="erre">[http://www.brest.by/city.php?gid=61 Брест. История] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215210620/http://www.brest.by/city.php?gid=61 |date=2007-12-15 }}, Брест.онлайн</ref>, килеп сыҡҡан, ә хәҙерге Брест формаһы, моғайын, яһалма — һүҙ «берест» һүҙенән ([[ҡарама]] төрө, Ulmus)<ref name="Нерознак" />. Икенсе фараз буйынса, исемдең «туҙ» һүҙенән сыҡҡан тигән аңлатмаһы  — сағыштырмаса һуңыраҡ, ул тәүҙәрәк көнбайыш балт һүҙе ''brasta-ға тарттырылған''— {{comment|«брод»|кисеү}} (прус телендә ''brastan ''рәүешендә һаҡланған, ә прустар Көнбайыш Белоруссия торған ятвягтарға туғандаш халыҡ булған). Был фаразды урындағы халыҡ араһында нығынған {{comment|гать (брод)|кисеү}} тураһында риүәйәт тә раҫлай. 1863 йылда сәйәхәтсе Павел Шпилевский Брест атамаһының килеп сығышы тураһында легенда яҙып алған, ул бай бер сауҙагәрҙең үҙенең иптәштәре менән [[Бөйөк Литва кенәзлеге]]нә сәйәхәте менән бәйле. Көтмәгәндә ылау юлын тирә яғында күп ҡайын үҫкән һаҙлыҡ тоҡарлаған. Юлсылар ағастарҙы киҫеп,  ҡайын түшәмәләр буйлап һәм һаҙлыҡ аша сыға алғандар. Улар ҙур йылға һәм уға ҡойоусы бәләкәй йылға менән барлыҡҡа килгән утрауға килеп сыҡҡандар. Барыһы ла уңышлы хәл ителгән өсөн, сауҙагәр, мәжүсилек аллаһы Велесҡа рәхмәт йөҙөнән, утрауҙа {{comment|мәжүсиҙәр ғибәҙәтханаһы|капище}} төҙөгән. Күпмелер ваҡыт үткәс, тауарҙарын уңышлы һатып, Литванан ҡайтып килешләй, сауҙагәр һәм уның иптәштәре тағы Велес ғибәҙәтханаһы янында туҡтаған,  йорт төҙөгән һәм Берестье тип аталған ҡалаға нигеҙ һалған. Ошо уҡ башҡа сығанаҡтар урынлашҡан. тәҡмин сюжет мәжүсиҙәр түгел, ә православие сиркәү төҙөй, аҙаҡ легендаға интерпретация артыҡ тойола. [[XII быуат|XII]]—[[XIII быуат|XIII]] быуат йылъяҙмаларында ла Берестий атамаһы осрай, [[XVI быуат]] тарихи документтарында — Бе́ресть (әле бик күптән түгел был атама тирә-яҡ халҡы һөйләшендә ҡулланылған). [[XVII быуат|XVII]] — [[XX быуат]] башында ҡала Брест-Литовский, ә һуңынан Брест-Литовск тип аталған<ref name="МЭС Брокгауза и Ефрона1">{{ВТ-МЭСБЕ|Брест-Литовск}}</ref>, был уның Бөйөк Литва кенәзлегендә  урынлашҡанын күрһәткән, шулай уҡ уны польша ҡалаһы мөмкинлек биреүен айырып Брест-Куявскийҙан айырыу мөмкинлеген дә биргән<ref>{{книга |автор = [[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = Географические названия мира: Топонимический словарь |ссылка = |викитека = |ответственный = Отв. ред. Р. А. Агеева |издание = 2-е изд |место = М. |издательство = Русские словари: Астрель: АСТ |год = 2002 |страницы = 81 |страниц = 512 |серия = |isbn = 5-17-001389-2 |тираж = 5000 }}</ref>, Польша составында булған саҡта ([[1921 йыл|1921]]—[[1939 йыл|1939]])  ҡала Брест-над-Бугом (''поляк.'' Brześć nad Bugiem, '' Бжещчь над ''Бу́гем тип әйтелә)<ref name="ССГН_Брест">{{Словарь современных географических названий|Брест}}</ref>, тип аталған, [[1939 йыл]]дың сентябренән — Брест<ref name="erre"/><ref name="ССГН_Брест"/>. === [[Урта быуаттар]] (XI—XV быуаттар) === Көнбайыш Буг һәм уның һул тармағы Мухавец йылғаһы барлыҡҡа килтергән моронда алып барылған[[Археология|археологик ҡаҙыныуҙар]] һөҙөмтәһендә ҡаланың боронғо булыуы раҫланған. Ғалимдар боронғо Брест ҡаласығы булыуын асыҡлаған (хәҙер [[Брест ҡәлғәһе]]нең Волынь нығытмаһы). Ул планында өс мөйөш формаһындағы, 1 гектарға яҡын майҙанлы, {{comment|детинец|одно из названий внутренней городской крепости, близкий по значению к слову кремль}}тан, {{comment|иҙәнгә терәлгән|напольный}} яғынан соҡор, ер {{comment|ур|вал}} һәм {{comment|текә ҡойма|частокол}} һәм детинец ҡаршыһындағы утрауҙа урынлашҡан кескәй ҡаласыҡтан (посад) тора. Детинецта ағас менән түшәлгән урамдар, ағас түшәлгән, 200-ҙән ашыу йорт һәм хужалыҡ ҡаралтыһы ҡалдыҡтары — ылыҫлы бүрәнәләрҙән төҙөлгән бер ҡатлы буралар ҡаҙып сығарылған. Ҡаҙыныу эштәре барышында эш ҡоралдары, йорт һауыт-һабаһы, төрлө биҙәүестәр һәм металл, быяла, таш, ағас һәм тире {{comment|эшләнмәләр|изделие}} табылған. Табыштар боронғо Русь һәм күрше илдәр менән  һөнәрселек, сауҙа һәм мәҙәни бәйләнештәр үҫеше тураһында һөйләй. Археологик тикшеренеүҙәр Брест дрегович — көнсығыш славян ҡәбиләләре берләшмәһе биләмәләрендә барлыҡҡа килгән тигән һығымта яһарға мөмкинлек бирә. Берестейский ҡаласығы [[XI быуат|XI]]—[[XIII быуат|XIII]] быуаттарҙа уҡ булған, детинецына [[X быуат|X]]—XI быуаттар сигендә нигеҙ һалынған. Хәҙер уның территорияһында «Берестье» археологик музейы булдырылған.<ref name="monuments.iatp.by">[http://monuments.iatp.by/brest/berestie.html Исторические места и памятники Беларуси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108135332/http://monuments.iatp.by/brest/berestie.html |date=2007-01-08 }}, monuments.iatp.by</ref> <ref name="monuments.iatp.by"/> [[XI быуат]]та Берестье [[Польша|поляк]] һәм литва биләмәләре {{comment|араһындағы|порубежье}} сауҙа үҙәге һәм ҡәлғә булған. Боронғо Берестье сауҙа юлдары киҫешкән ерҙә урынлашҡан. Уларҙың береһе Галич һәм Волынь [[Галиция-Волынь кенәзлеге|Русенән]] Көнбайыш Буг буйлап Польшаға, Балтиҡ буйына һәм [[Көнбайыш Европа]]ға, икенсеһе — Мухавец, Болота, Пина, [[Припять (йылға)|Припять]], [[Днепр]] йылғалары буйлап барып, Берестьены [[Киев]], Ҡара диңгеҙ буйы, Яҡ[[Яҡын Көнсығыш|ын Көнсығыш]] менән бәйләгән. Сик буйында урынлашҡанлыҡтан ҡала һәр ваҡыт эске үҙ-ара низағ һәм хәрби бәрелештәр объекты булған, ҡулдан-ҡулға күскән, таланған һәм емерелгән. 1016 йылда уны польша кенәзе Болеслав Храбрый баҫып алған. Бөйөк киев кенәзе Ярослав Мудрый Берестьеға 1017, 1022 һәм 1031 йылдарҙа поход ойошторған, һәм 1044 йылда уны Киев кенәзлегенә кире ҡайтарған. XII быуаттың икенсе яртыһында Берестье Владимир-Волынский кенәзлеге (1199 йылдан [[Галиция-Волынь кенәзлеге|Галицкий-Волынский кенәзлеге]]) составына инә, йылъяҙмаларҙа 1153 йылдан кенәз Владимир Андреевич, 1173 йылдан — кенәз Владимир Мстиславич биләмәһе булараҡ телгә алынған. Иртә  феодаль осорҙа Берестейский ерҙәренең иң ҙур ҡалаларының береһе булған, әммә урындағы юғары ҡатламдың тырышлығына ҡарамаҫтан, үҙаллы кенәзлек булып айырыла алмаған — ҡала сауҙа һәм һөнәрселек үҙәге булараҡ ҡына үҫешә. XII [[XII быуат|быуатта]], тағы ла поляктар яулап алған Берестьела, король Ғәҙел Казимир тарафынан ағас {{comment|һарай|замок}} ([[XIII быуат]]тың икенсе яртыһында яңынан ҡоролған), сауҙа каруандары өсөн нығытма төҙөлгән. Берестьела, тауарҙар үткәргән өсөн, мыт (пошлина) алғандар. Элеккесә предмет араһында ярыш ғибәрәт галицкий-волынский һәм поляк кенәздәре араһында бер-береһен уҙырға тырышыу предметы булған Берестейск ерҙәре 1240 йылдарҙа татар-монгол баҫып алыуы ҡурҡынысы аҫтында торған. [[XIII быуат]]тың икенсе яртыһында Берестье менән волынь кенәзе Владимир  Василькович идара иткән, ул ҡәлғә территорияһында 1276—1288 йылдарҙа таштан  башня-донжон, изге Пётр таш сиркәүен төҙөткән. Һуңынан был башня ҡала халҡына ҡаты ҡамауҙарҙа ҡотолоп ҡалыу мөмкинлеге биргән. 1319 йылда бөйөк литва кенәзе Гедимин «әллә ни ҙур ҡаршылыҡһыҙ» Берестейский ерҙәрен [[Бөйөк Литва кенәзлеге]]нә ҡушҡан<ref name="erre"/> 1379 йылда ҡала тевтон рыцарҙары һөжүменә дусар ителгән. Улар ҡәлғәне ала алмаған, тик ҡала талана һәм яндырыла. Тевтон орденының даими һөжүме менән бәйле һәм уға ҡаршы көрәш маҡсатында Бөйөк Литва кенәзлеге һәм Польша 1385 йылда союзы — Кревский унияһы төҙөгән. [[Файл:Brest_-_Archeological_museum_Bjarestse.JPG|мини|«Берестье» тарих-археологик музейында XIII быуат биналары ҡаҙылмалары]] [[XIV быуат]] аҙағында йылъяҙма {{comment|«Яҡын һәм алыҫ урыҫ ҡалалары исемлеге»|«Список русских городов дальних и ближних»}}ндә күрһәтелгән Берестье Бөйөк Литва кенәзлегенең  сауҙа һәм һөнәрселек үҙәге булған, унда 2 меңгә яҡын кеше йәшәгән. Урындағы сауҙагәрҙәр Көнбайыш Европаға йәнлек тиреһе, күн, урман, пенька, иген сығарған, тоҙ, буҫтау, ебәк, ҡағыҙ һәм башҡа күп нәмәләр алып килгән. [[Вильнюс|Вильна]], [[Киев]], [[Чернигов]], [[Мәскәү]] сауҙагәрҙәре Берестье аша үтеп йөрөгәндәр.  1380 йылда ҡалала каруанһарай төҙөлгән,  йәрминкәләр ойошторолған, һөнәрҙәр: көршәктәр яһау, тимерлектәр, күн, зәргәр ювелир, итек, тегеү, ағастан әйбеҙәр эшләү әүҙем үҫешкән. 1390 йылда магдебург хоҡуғы нигеҙендә белорус ҡалаларынан беренсе булып үҙидаралыҡ хоҡуғын алған. Ҡала менән идара итеү, сиратлап рәйес урынын биләгән лавниктарҙан, радецтарҙан, ике бурмистрҙан (католик һәм православиелы) торған рада тарафынан ғәмәлғә ашырылған. Бөйөк Литва кенәзе тәғәйенләгән войт ҡала башлығы, шулай уҡ суд башлығы ла булған. Ҡала власы уның эргәһендәге территорияға ла таралған. Гамотаға ярашлы, 1390 йылда магдебург хоҡуғына яҡынса 1500 гектар һөрөнтө ер, 1408 йылда — Козлович ауылы лайыҡ булған.<ref name="erre"/>. === Яңы заман. Күп һанлы һуғыштар (XV—XIX быуат) === 1409-1411 йылдарҙағы Польша короллеге һәм Бөйөк Литва кенәзлегенең Тевтон орденына ҡаршы Бөйөк һуғышы йылдарында Берестьеның артабанғы иҡтисади үҫеше тотҡарланған. 1409 йылдың декабрендә поляк короле Ягайло һәм бөйөк литва кенәзе Витовтың йәшерен осрашыуында тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы генераль алыш планы төҙөлгән. 1410 йылдың 15 июлендә булып үткән Грюнвальд ҡаты алышында Тевтон ордены тар-мар ителә; берләшкән армия составында Берестейск хоругвы һуғышҡан. 1441 йылғы Привилей Берестьены рәсми рәүештәБөйөк Литва кенәзлегенең төп ҡалаларының береһенә индергән. [[XV быуат]] аҙағына Берестьела 5 меңдән ашыу кеше, 928 иҫәпләнгән торлаҡ участкалары иҫәпләнгән. Ҡала һалым түләүҙән бер генә тапҡыр ҡотолоп ҡалмай. Был [[1500 йыл]]дан йылда ҡала ҡырым ханы Миңлегәрәй I ғәскәрҙәре тарафынан таланған. 1520 йылдан Берестье Подляшский воеводствоһының повет (өйәҙ) үҙәге, 1566 йылдан — Брест воеводствоһы үҙәге булып торған. 1554 йылда Сигизмунд Август II-нең {{comment|бойороғо|привилеп}} буйынса Берестьегә ике йылға ҡушылған урында сатырлы башня һүрәте төшөрөлгән герблы мисәт ҡулланыу мөмкинлеге бирелә. 1566 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ҡала 3 өлөштән: боронғо Берестье детинецында ҡоролған һарайҙан, «урындан» — Көнбайыш Буг һәм уның тармағы Мухавец йылғаһы ҡушылған ерҙә барлыҡҡа килгән утрауҙа урынлашҡан һәм күпер менән һарайға тоташтырылған һәм «Замухавечье» — Мухавец йылғаһының уң яҡ ярындағы территриянан торған. Ҡаланың 6-7 мең халҡы булған. Үҙәк (һарай) өлөшөндә магистрат һәм суд биналары, баҙар майҙаны, баҙар майҙаны, хәлле ҡала кешеләренең йорттары, сиркәү һәм монастырҙар урынлашҡан. Урамдар ағас менән тшәлгән, 1588 йылда суйырташлы түшәлгән юлдар барлыҡҡа килгән.<ref name="erre"/>. [[XVI быуат]]та Берестье Бөйөк Литва кенәзлегенең мөһим сауҙа-һөнәрсеек үҙәге булған. Брест сауҙагәрҙәре Көнсығыш Европаның мөһим сауҙа үҙәктәре: Слуцк, [[Минск]], Могилёв, поляк ҡалалары [[Варшава]], Познань, Торунь, Ломжа, Люблин, Урыҫ дәүләте ҡалалары менән тығыҙ сауҙа бәйләнештәре урынлаштырылған. XVI быуаттың беренсе яртыһында ҡаланың йыллыҡ тауар әйләнеше 750 мең һумға еткән, ә брест таможняһы дәүләт ҡаҙнаһы килемендә икенсе урын биләгән. В 1550-се йылдарҙа берестье старостаһы Николай Радзивилл Чёрный ҡалала типографияға, хәҙерге Белоруссия территорияһында тәүге типографияға нигеҙ һалған. 1563 йылда бында китап баҫыу эшенең күренекле ҡомартҡыһы, Берестье Тәүраты, баҫылған. XVI быуаттың икенсе яртыһы — [[XVII быуат]]тың беренсе яртыһында ҡала халҡының ижтимағи-сәйәси тормошонда католик монастырҙарҙа һәм православие сиркәүҙәрендә ойошторолған православие дини йәмғиәте ҙур әһәмиәткә эйә булған. Улар халыҡ мәҙәниәтен һәм телен һаҡлап ҡалырға ынтылған, типографиялар һәм дини йәмғиәт мәктәптәрен асҡан. 1596 йылда Брестта үткән сиркәү соборында [[Брест унияһы]] — Речь Посполитая территорияһында католик һәм православие церквей сиркәүҙәре берләшмәһе.<ref name="erre"/> [[Файл:Plan_of_Brest,_1657.jpg|слева|мини|Брестың 1657 йылдағы планы]] XVII быуаттың икенсе яртыһына ҡала үҙәге утрауҙа барлыҡҡа килгән (хәҙер [[Брест ҡәлғәһе]] цитаделе). Бында ратушаһы һәм кибеттәре, иезуит, базилиан, бернардинлы, униат сиркәүҙәре һәм синагогаларҙың таш биналары менән бергә сауҙа майҙаны ла булған. 1659 йылда Брест аҡса һуғыу йортона нигеҙ һалынған, һәм унда [[1664]]—1666 йылдарҙа, Бөйөк Литва кенәзлеге гербы, «погони» һүрәте, төшөрөлөп, ваҡ баҡыр аҡса — солид — сүкелгән. XVII быуатта Брест-Литовский хәрби конфедерацияларын (1605, 1612), Речь Посполитая сеймын йыйыу урыны булған (1653)<ref name="erre"/>. Ул ваҡытта Речь Посполитаяның баш ҡалаларының береһе булып торған Брест-Литовский сәскә атҡан. Быуат уртаһында ҡалала яҡынса 11 мең кеше иҫәпләнгән, ул илдең «ҡапҡаһы» тип һаналған. 1654-1667 йылдарҙағы рус-поляк һуғышы дәүерендә һәм 1655 йылда Речь Посполитаяға, ә 1656 йылда Рәсәйгә ҡаршы [[Швеция]] башлаған һуғыш осоронда Брест-Литвовский бер нисә тапҡыр хәрби хәрәкәттәр һыҙатында ҡалған. 1655 йылдың 15 ноябрендә новгород воеводаһы кенәз С А. Урусов командованиеһы аҫтындағы урыҫ ғәскәре Брест-Литовский янында Бөйөк Литва кенәзлеге гетманы П. Я. Сапега ғәскәрен тар-мар итә, ләкин ҙур гарнизоны булған нығытылған ҡаланы яулап ала алмай. 1657 йылда шведтар Брест ҡәлғәһен баҫып алған һәм ҡаланы бөлгөнлөккә төшөргән. 1660 йылдың ғинуарында Хованский етәкселегендәге урыҫ ғәскәре баҫып алған һәм ҡәлғә эсендә йәшеренгән бөтә кешене лә юҡ иткән. 1661 йылда уны тағы ла поляк-литва ғәскәре биләгән. Хованский ҡарымтаһы һөҙөмтәһендә Брест-Литовский ҡалаһы урыҫ ғәскәрҙәренең оҙайлы рейды барышында, башҡа ҡалалар кеүек үк, «һуңғы ҡаралтыһына тиклем туҙҙырылған һәм яндырылған», ҡала халҡынан «бик бәләкәй генә төркөм» тере ҡалған, магистраттың бөтә ағзалары лә һәләк булған, цех документтары һәм магистрат китаптары янып юҡҡа сыҡҡан.<ref name="erre"/>. [[Файл:Great nothern war map.JPG|thumb|upright=1.2|Бөйөк Төньяҡ һуғышы хәрәкәттәре картаһы]] 1700—1721 ылдарҙағы Төньяҡ һуғышында Саксония курфюрсы һәм польша короле Август II Көслө менән килешеүгә ярашлы, урыҫ армияһы [[1705 йыл]]да Речь Посполитая территорияһына инә. Ҡалала урыҫ армияһы тәьмин итеүсе провиант келәттәре булған. 1706 йылда сигенеүсе батша Пётр I ғәскәрҙәрен эҙәрлекләүсе швед ғәскәрҙәре Брест-Литовскийҙы баҫып алған һәм талаған. XVII быуаттың икенсе яртыһы — [[XVIII быуат]]тың беренсе яртыһы ҡала тарихында оҙаҡҡа һуҙылған һуғыш, аслыҡ һәм эпидемиялар арҡаһында иҡтисадтың киҫкен түбән тәгәрәүе менән һыҙатланған. Халыҡ һаны кәмей, һөнәрселек етештереүе һәм сауҙа ла түбән кимәлгә төшкән. Фәҡәт XVIII быуаттың икенсе яртыһында иҡтисадҡа йән өрөлә. Брест-Литовский Көнбайыш Бугта, иген, пенька, урман һ. б. сығарыу өсөн ҡулайлашҡан төп йылға порты булған. [[1770]]-се йылдарҙа литва һарай яны подскарбийы Антоний Тизенгауз Брест-Литовскийҙа 7 туҡыу станогы булған буҫтау фабрикаһына нигеҙ һалған.<ref name="erre"/> [[Файл:Constitution of May 3 in Lithuanian language.jpg|thumb|left|upright|1791 йылдың 3 май Конституцияһы]] XVIII быуат аҙағында ҡалала 3,5 мең халыҡ йәшәгән. [[1792 йыл]]да бында Тарговицкая конфедерацияһы етәкселәренең резиденцияһы булған. [[1795 йыл]]да Речь Посполитаяны өсөнсө тапҡыр бүлеү һөҙөмтәһендә Брест-Литовск Рәсәйгә ҡушылған. Башта өйәҙ ҡалаһы булараҡ, Слонимский, [[1797 йыл]]дан — Литовский, [[1801 йыл]]дан — Гродненский губернияларына ингән. Ҡала яйлап төҙөкләндерелгән, 1797 йылда унда 623 йорт, шуларҙың 21 таш булған, буҫтау фабрикаһы һәм араҡы ҡыуыусы винокуренный завод булған. Ҡалаға янғындар бик ҙур зыян килтергән: [[1802 йыл]]да 160-ҡа саҡлы йорт, [[1822 йыл]]да — ҡаланың сауҙа өлөшө (150 кибет) һәм 70 кеше йәшәгә торлаҡ янған<ref name="erre"/>. XIX быуат башында Францияның баш маршалы Мориц Саксонский, Брест тураһында әйткәндә, билдәләй: «''кто владеет в военное время этою твердыней, тот имеет великие выгоды над прилежащею страною''». 1807 йылда инженер-генерал Пётр Корнилович Сухтелен, Ғали йәнәптәренең, Брест-Литовск империяның көнбайыш сиктәрен һаҡлау буйынса терәк пунктына әйләнергә тейеш тип ҡушыуы буйынса, яңы ҡәлғәнең проектын төҙөй, сөнки быға тиклем сик ысынбарлыҡта асыҡ торған. ОӘммә [[Наполеон]]дың баҫып инеүе ниәтте тормошҡа ашырыуға ҡамасаулаған<ref name="Викитека ВЭС">{{ВТ-ВЭС|Брест-Литовск}}</ref>. === 1812 йылғы Ватан һуғышы. XIX быуат === [[1812 йыл]]ғы Ватан һуғышы йылдарында брест ере территорияһында француз армияһы генерал [[Александр Петровича Тормасов]] командалығындағы Өсөнсө көнбайыш урыҫ армияһының етди ҡаршылығына осрай. 25 июлдә Брест-Литовск янында генерал-майор А. Г. Щербатов етәкләгән урыҫ ғәскәрҙәренең алдынғы частары дошмандың кавалерия частарына һиҙелерлек зыян килтергән һәм француз ғәскәрҙәрен ҡаланы ҡалдырып китергә мәжбүр иткән. Ҡала эргәһендә хәрби бәрелештәр [[1812 йыл]]дың октябрь — ноябрь айҙарында ла дауам иткән<ref name="erre"/>. Һуғыш тамамланғандан һуң, урыҫ хәрбиҙәрҙе Брест-Литовскиҙа илдең көнбайышындағы нығытмалар системаһы элементы булараҡ ҡәлғә төҙөргә ҡарар итәләр. Брест-Литовск ҡәлғәһе 1830 йылда раҫланған проект буйынса ҡала территорияһында төҙөлгән. Һөҙөмтәлә 500 йыл буйы йәшәп килгән элекке ҡала ысынбарлыҡта юҡҡа сыҡҡан. 1835 йылда ҡала төҙөлөшө 2 километрға көнсығышҡа күсерелгән, ҡала һәм ҡәлғә ерҙәре араһында ыҙан билдәләре межевые знаки — бут ташынан эшләнгән бағаналар (уларҙың береһе Ленин һәм Гоголь урамдары мөйөшөндә һаҡланған) ҡуйылған. 1842 йылдың 26 апрелендә яңы ҡәлғәне асыу тантанаһы булған<ref>[http://brest-memorial.iatp.by/stroitelstwo.html Мемориальный комплекс Брестская крепость-герой], brest-memorial.iatp.by {{проверено|13|4|2009}} {{dead link}}</ref>. Брест-Литовск ҡәлғәһе [[1845 йыл]]да раҫланған Брест-Литовск гербында үҙенең һынланышын тапҡан: ике йылға ҡушылған моронда көмөш ҡалҡандарҙан түңәрәк, уның өҫтөндә ҡәлғә штандарты, гербтың өҫкө өлөшөндә — зубр — ул ваҡытта Брест-Литовск ингән Гродно губернаһының герб билдәһе<ref>[http://brestobl.com/gerb/bo1.html Брестская область герб — История герба], brestobl.com</ref>. [[Файл:Brest-Litovsk COA (Grodno Governorate) (1845).png|thumb|Брест-Литовскиҙың 1845 йылғы гербы|left|upright=0.4]] [[Рәсәй империяһы]] составында ҡала, ахырҙа, бөткөһөҙ һуғыш һәм баҫҡындарҙан ял итеү мөмкинлеген алған. Ләкин өйәҙ ҡалаһы Брест-Литовск элек Мухавец һәм Буг ике йылға араһында торған Речь Посполитаяның уңышлы һәм әһәмиәтле ҡалаһының тик тоноҡ күсермәһе генә булған. Иҡтисад аҡрын үҫешкән, ысынбарлыҡта ҡала стратегик ҡәлғәнең «ҡушымтаһы» ғына булған, уның тормошо тулыһынса хәрбиҙәр менән бәйләнгән. 1825 йылда ҡалала 11 меңгә яҡын кеше, 1845 йылда — 18 меңгә яҡын кеше йәшәгән. Брест-Литовскиҙа 250 кибет булған, аҙнаға 3 тапҡыр сауҙа ойошторолған, йыл һайын 2 йәрминкә уҙғарылған. Капитализм үҫеше менән бергә [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында — XX быуат башында элек өстән дүрте ағас өйҙәрҙән һәм барактарҙан торған ҡала яңынан төҙөлә башланған, таштан торлаҡ һәм йәмәғәт биналары, төрлө предприятиелар һәм оҫтаханалар һалынған, уның территорияһы киңәйгән. 1860-сы йылдарҙа Брест-Литовскиҙа 5 тәмәке фабрикаһы, 8 шәмдәр етештереүсе заводтар, күн, тегеү, буяу һәм башҡа оҫтаханалар эшләгән. 1861 йылда ҡалала 178 кибет, 60 харчевня, 5 туҡтап китеү йорто постоялый двор һәм 22 юл ыңғайы инеү йорто заезжий дом, корчма, кондитерскийҙар; халыҡ һаны — 20,9 мең кеше тәшкил иткән.<ref name="erre"/> XIX быуат аҙаында ҡаланың үҫеше Брест-Литовск ҡәлғәһен (1878—1888) масштаблы модернизациялау менән һәм, айырым алғанда, Брест-Литовскиҙы үҙәк һәм Рәсәйҙең көньяҡ-көнбайышы, Польша менән бәйләйәсәк тимер юлдарҙы {{comment|тиҙләтеп|форсированный}} төҙөү менән бәйле. 1869 йылда Брест-Литовск — [[Варшава]], 1871 году — [[Мәскәү]] — Брест-Литовск, 1873 йылда — [[Киев]] — Брест-Литовск, 1886 йылда — Брест-Литовск — Гомель тимер юлдары эксплуатацияға тапшырылған. 1886 йылда Брест үҙәк тимер юл вокзалы бинаһы төҙөлгән, һәм ул 1888 йылдан электр уты (залдарҙа, хеҙмәткәрҙәр өсөн бүлмәләрҙә һәм перрондарҙа 160 лампочка ҡуйылған) менән яҡтыртылған. 1889 йылда ҡалала 2663 бина, шуның 248 — таштан булған<ref name="erre"/>. 1895 йылғы {{comment|һәләкәтле|катастрофический}} янғын ҡала төҙөлөшөнөң күпселек өлөшөн, шул иҫәптән торлаҡ йорттарҙы, предприятиеларҙы һәм оҫтаханаларҙы, кибеттәрҙе, дауаханаларҙы һәм училищеларҙы, тимер юл вокзалын юҡҡа сығарған, ҡаланың үҙәге лә янған; зыян 5 миллион һум тәшкил иткән. [[Файл:Исаев Еремий.jpg|alt=Устроитель сквера на Думской площади в Брест-Литовске|thumb|Брест-Литовск ҡала башлығы. Сауҙагәр]] 1897 йылғы бөтә рәсәй йәниҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡы барыһы 46568 кеше, шулар араһында 25509 ир-ат һәм 21059 ҡатын-ҡыҙ. Шуларҙан 30260 кеше - иудейҙар һәм 12141 кеше — православие динен тотоусылар<ref>Гродненская губерния // [http://www.prlib.ru/elfapps/pageturner2d/viewer.aspx?orderdate=02.07.2011&DocUNC_ID=4952&Token=9JopSD8yRZGSC4Pn87joXw==&lang=ru-RU Населенные места Российской империи в 500 и более жителей с указанием всего наличного в них населения и числа жителей преобладающих вероисповеданий, по данным первой всеобщей переписи населения 1897 г.] / Предисл.: Н. Тройницкого. — {{СПб.}}: Общественная польза, 1905. — С. 44.</ref>. Туған телдәре тип: йәһүд — 30109, урыҫ — 10217, поляк — 3358, белорус — 1231, украин — 704 кеше күрһәткән<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=351 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, ҡалала һыу үткәргес тә, канализация ла булмаған; халыҡтың барыһы тиерлек Мухавец йылғаһының һыуы менән файҙаланған, 1896 йылда ҡалала 5 ҡойоноң ғына һыуы эсәргә яраған. 15 карауат урынлы бер дауахана эшләгән. 1865 йылда дүрт класлы гимназия, 1870-се йылдар аҙағында — дүрт класлы ҡала һәм сиркәү-мәхәллә училищелары, күркәм холҡло ҡыҙҙар хосуси пансионы эшләгән, [[1874 йыл]]дан — хосуси китапхана, 1885 йылдан — музыка-драматик һәүәҫкәрҙәр йәмғиәте булған, 1903—1904 йылдарҙа ике гимназия төҙөлгән. === XX быуат. Беренсе һәм Икенсе донъя һуғышы === [[Файл:Bfc_Brest_train_station.jpg|мини|Урыҫ ғәскәрҙәре сигенгән ваҡытта яндырылған Б[[Беренсе донъя һуғышы|еренсе донъя һуғышы йылдарында]]<nowiki/>ғы Брест-Литовск тимер юл вокзалы ([[1915 йыл|1915 йыл тирәһе]]).]] {{Китап|автор=Мельтюхов М.&nbsp;И.|заглавие=Советско-польские войны. Военно-политическое противостояние 1918—1939 гг|место=М.|издательство=Вече|год=2001}} [[Файл:Bfc Brest train station.jpg|thumb|Брест-Литовский железнодорожный вокзал в годы [[Первая мировая война|Первой мировой войны]] (около [[1915 год]]а), сожжённый при отступлении русских войск.]] В ходе [[Первая мировая война|Первой мировой войны]] 26 августа (8 сентября) 1915 года город был почти полностью сожжён отступающими русскими войсками<ref>[http://brest-memorial.iatp.by/1mirovaya.html Крепость Брест-Литовск в период Первой мировой войны] // Официальный сайт государственного учреждения «Мемориальный комплекс „Брестская крепость-герой“» {{dead link}}</ref>. С 9 (22) декабря 1917 года по 3 марта 1918 года в Брест-Литовске происходили мирные переговоры между Советской Россией и [[Германия|Германией]], по итогам которых были подписаны [[Брестский мир|Брест-Литовский мир между Советской Россией и Центральными державами]], а также [[Брестский мир (Украина — Центральные державы)|Брест-Литовский мир между Украиной и Центральными державами]], согласно последнему соглашению Германия и Австро-Венгрия передавали [[Украинская Народная Республика|Украинской Народной Республике]] территории современной Белоруссии к югу от линии [[Каменец]] — [[Пружаны]] с последующим уточнением границы смешанной германо-украинской комиссией с учётом этнического состава и пожеланий местного населения<ref name="firstworldwar.com">[http://www.firstworldwar.com/source/ukrainianpeacetreaty.htm The Peace Treaty of Brest-Litovsk February 9, 1918] ст.2</ref>, что привело к тому, что Брест-Литовск отошёл в состав Украины в качестве уезда [[Холмская губерния|Холмской губернии]]. Во время [[Советско-польская война|советско-польской войны]] в феврале 1919 года Брест-Литовск уже находился под контролем Польши. [[2 августа]] [[1920 год]]а, в результате контрнаступления, его заняли части Красной армии. А [[18 августа]], после [[Варшавская битва (1920)|поражения Красной армии под Варшавой]] город снова был занят польскими соединениями. По результатам [[Рижский договор (1921)|Рижского договора]] отошёл к Польше. С этого момента город известен как ''Брест-над-Бугом'', центр Полесского воеводства. {{External media |width = 200px |align = left |video1=[https://www.youtube.com/watch?v=h_PL3i8hC40 Совместный парад гитлеровцев и красноармейцев в Бресте] |topic = }} [[14 сентября]] [[1939 год]]а в ходе [[Польская кампания вермахта (1939)|вторжения в Польшу]] немецкий 19-й моторизованный корпус [[Бой за Брест (1939)|атаковал город]] и занял его; утром [[17 сентября]] немцами была занята и крепость. [[22 сентября]] Брест передан [[29-я танковая бригада (СССР)|29-й танковой бригаде]] Красной армии во время [[Совместный парад вермахта и РККА в Бресте (1939)|импровизированного парада]]<ref>{{книга|автор=Мельтюхов М.&nbsp;И.|заглавие=Советско-польские войны. Военно-политическое противостояние 1918—1939 гг|место=М.|издательство=Вече|год=2001}}</ref>, и вошёл в состав [[СССР]] как центр новообразованной [[Брестская область|Брестской области]] БССР<ref>[[:s:Постановление Президиума ВС БССР от 15.01.1940 об образовании Барановичской, Белостокской … и Пинской областей в составе Белорусской ССР|Постановление Президиума Верховного Совета Белорусской ССР «Об образовании Барановичской, Белостокской, Брестской, Вилейской и Пинской областей в составе Белорусской ССР»]]</ref> в соответствии с [[Договор о ненападении между Германией и Советским Союзом|Договором о ненападении между Германией и Советским Союзом]], известным также как «Пакт Молотова — Риббентропа»). По реке Западный Буг пролегла советско-германская [[демаркационная линия]]. [[22 июня]] [[1941 год]]а, в начале [[Великая Отечественная война|Великой Отечественной войны]], город и крепость одними из первых подверглись атаке германских войск. [[Оборона Брестской крепости]], в которой в момент атаки находилось около 6—7 тысяч советских воинов, а также члены семей командиров, стала символом стойкости, мужества и воинской доблести. Вместо нескольких часов, отводимых немецким командованием на овладение крепостью, [[45-я дивизия (Германия)|45-й дивизии вермахта]] пришлось, неся значительные потери, воевать здесь полную неделю, а отдельные очаги сопротивления просуществовали в течение месяца. Впоследствии двум участникам героической обороны — лейтенанту [[Кижеватов, Андрей Митрофанович|А. М. Кижеватову]] (посмертно) и майору [[Гаврилов, Пётр Михайлович|П. М. Гаврилову]] были присвоены звания Героев Советского Союза, многие другие из легендарного гарнизона были отмечены орденами и медалями. Оккупационными властями Брест был включён в состав [[Рейхскомиссариат Украина|рейхскомиссариата Украина]]. За годы немецкой оккупации было уничтожено около 40 000 жителей города<ref>{{книга|заглавие=Свод памятников истории и культуры Белоруссии. Брестская область|ответственный=под ред. С.&nbsp;В. Марцелова|место=Мн.|издательство=Белорусская Советская Энциклопедия|год=1990}}</ref>. Экономика Бреста фактически перестала существовать. Евреи Бреста были согнаны в организованное нацистами [[Брестское гетто]] и практически полностью уничтожены. [[28 июля]] [[1944 год]]а в ходе [[Люблин-Брестская операция|Люблин-Брестской операции]] город был освобождён войсками [[1-й Белорусский фронт|1-го Белорусского фронта]]. В честь этого события названа одна из улиц города (ул. 28 Июля). Также 28 июля отмечается День города<ref>{{cite web|date=2007-07-28|url=http://news.tut.by/society/91850.html|title=В Бресте празднуют день города|work=Новости TUT.BY|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HsEvTG97?url=http://news.tut.by/society/91850.html|archivedate=2013-07-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304213355/http://news.tut.by/society/91850.html |date=2016-03-04 }}</ref>. По результатам [[Ялтинская конференция|Ялтинской конференции]], прошедшей в феврале [[1945 год]]а, Брест оказался на территории, включённой в состав [[БССР]]. === Һуғыштан һуңғы йылдарҙа === [[Файл:ЦентрБрест.jpg|мини|Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге торлаҡ төҙөлөшө күренеше]] После окончания [[Вторая мировая война|Второй мировой войны]] Брест начал быстро развиваться как промышленный центр. Население города быстро увеличивалось. В феврале [[1947 год]]а был открыт первый автобусный маршрут «Железнодорожный вокзал — Волынка — Южный городок». С августа [[1955 год]]а по апрель [[1959 год]]а брестскую областную организацию коммунистической партии Белоруссии возглавлял [[Машеров, Пётр Миронович|П. М. Машеров]] — будущий первый секретарь ЦК КП Белоруссии<ref name="modern"/>. С [[1967 год]]а началось строительство нового крупного жилого микрорайона «Восток». В [[1981 год]]у начато троллейбусное движение. В [[1986 год]]у построен современный аэровокзальный комплекс<ref name="modern">[http://city.brest.by/topic.php?tid=344 История Бреста в датах и событиях. XX век (1941 г. — до наших дней)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118091149/http://city.brest.by/topic.php?tid=344 |date=2012-01-18 }}, city.brest.by {{проверено|13|4|2009}}</ref>. === Хәҙерге осорҙа === [[Файл:Brest_novostroyki.png|мини|Брестың яңы төҙөлгән йорттары]] С распадом Советского Союза и образованием [[Белоруссия|Белоруссии]], в составе которой Брест остался областным центром, поток туристов в Брест уменьшился<ref>{{cite web |author = |date = 22.06.2002 |url = http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2058000/2058996.stm#2 |title = День памяти и скорби |publisher = BBC |accessdate = 2009-04-19 |description = В разделе «Брестская крепость ветшает» |archiveurl = https://www.webcitation.org/61A4jIpoo?url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2058000/2058996.stm#2 |archivedate = 2011-08-23 }} </ref>. Вместе с тем Брестская крепость лидер по посещаемости в 2012 году и второе место после музея «Несвиж» в 2013 году<ref>{{Cite web|url=http://belchas.by/news/samye-populjarnye-dostoprimechatelnosti-belarusi%20.html|title=Самые популярные достопримечательности Беларуси|author=|work=|date=|publisher=}}</ref>. В 2013 году в этом историческом месте побывали 390 тысяч человек. В [[2000-е годы|2000-х годах]] ведётся благоустройство улиц города, строительство крупных жилищных объектов. Продолжается массовое жилищное строительство. В 2001 году открыт [[Рождество-Богородичный монастырь (Брест)|Рождество-Богородичный монастырь]]. 2010-е годы отмечены развитием дорожной инфраструктуры<ref>[http://virtualbrest.by/news23613.php Мост на Западном обходе торжественно открыли]</ref><ref>[http://virtualbrest.by/news44714.php Пионерская: светофоры, знаки, ограждения и широкая часть]</ref><ref>[http://www.vb.by/econom/realt/kobrinskii_most_rekonstrukcia.html Каким будет Кобринский мост?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323131711/http://vb.by/econom/realt/kobrinskii_most_rekonstrukcia.html |date=2018-03-23 }}</ref>. Активно развивается левобережная («заречная») часть города<ref>[https://news.tut.by/society/417686.html Половина жителей Бреста будет жить «за речкой»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810061808/https://news.tut.by/society/417686.html |date=2017-08-10 }}</ref>. В 2011 город затронули события [[Революция через социальные сети|Революции через социальные сети]].С 8 июня там стали проходить молчаливые митинги.<ref>{{Статья|автор = |заглавие = В Минске прошла акция "Революция через социальную сеть". Новости. БелаПАН (9 июня 2011). Проверено 5 июля 2011. Архивировано из первоисточника 13 августа 2012.|ссылка = http://news.open.by/country/55325|язык = |издание = |тип = |год = |месяц = |число = |том = |номер = |страницы = |issn = }}</ref> Ответом милиции стали задержания митингующих, но их численность все равно росла.<ref>{{Статья|автор = |заглавие = Сегодня «молчаливую» акцию в Минске будут крушить агенты КГБ и школьники, neva24.ru (29.06.2011)|ссылка = http://www.neva24.ru/a/2011/06/29/Molchalivuju_revoljuciju_v|язык = |издание = |тип = |год = |месяц = |число = |том = |номер = |страницы = |issn = }}</ref><ref>{{Статья|автор = |заглавие = Около 70 человек задержано на молчаливой акции в Бресте (фото), Белорусские новости (29.06.2011)|ссылка = http://naviny.by/rubrics/society/2011/06/29/ic_news_116_371150/|язык = |издание = |тип = |год = |месяц = |число = |том = |номер = |страницы = |issn = }}</ref> Однако власти приняли меры (ограничивали доступ на точки сбора митингующих, арестовывали митингующих и т. д.) и численность брестских демонстрантов стала падать. После акций 27 июля, которые прошли на рынках и площадях, был сделан перерыв. В сентябре они снова возобновились<ref>{{Статья|автор = |заглавие = В Солигорске на молчаливую акцию вышли единицы, в Бресте у гуляющих проверяли документы. Протесты в Беларуси. Naviny.by (21 сентября 2011). Проверено 24 сентября 2011. Архивировано из первоисточника 3 октября 2012.|ссылка = http://n1.by/news/2011/09/21/167006.html|язык = |издание = |тип = |год = |месяц = |число = |том = |номер = |страницы = |issn = }}</ref>,но из-за их малочисленности стали неэффективны и вскоре прекратились. Так же в 2011 рядом с Брестом прошла акция [[Стоп-бензин]]а.<ref>{{Статья|автор = |заглавие = Протест на "Варшавском мосту " (фото), Народная воля (14.06.2011)|ссылка = http://www.nv-online.info/by/183/society/32905/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83--(%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE).htm|язык = |издание = |тип = |год = |месяц = |число = |том = |номер = |страницы = |issn = }}</ref> [[Акции протеста в Белоруссии (2017)|Акции протеста в Белоруссии 2017]] года снова затронули Брест. 19 февраля собралось около 100 участников<ref>{{Cite news|title=В Бресте активисты кампании "За наш город" провели акцию за отмену декрета "о тунеядцах"|author=|url=https://news.tut.by/society/532101.html|work=TUT.BY|date=18 февраля 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170222061327/https://news.tut.by/society/532101.html |date=2017-02-22 }}</ref>, 26 февраля — 300 участников<ref>{{Cite news|title=Тысячи людей вышли на улицы в Витебске и Бобруйске|url=http://nn.by/?c=ar&i=186016&lang=ru|work=Наша Ніва|accessdate=2017-02-26|language=ru}}</ref>, а 5 марта уже 1000 до 2000 человек<ref>https://ria.ru/world/20170305/1489314882.html</ref>. === Брестағы йәһүд общинаһы тарихы === [[Файл:Arthur_levy034-Brest_Litowsk_1911.jpg|мини|247x247пкс|Брест-Литовскиҙағы йәһүд зыяраты (Б[[Беренсе донъя һуғышы|еренсе донъя һуғышы]] осорондағы фото)]] В [[1388 год]]у князь [[Витовт]] даровал Брестской [[Евреи|еврейской]] общине привилей, обеспечивший евреям свободу вероисповедания и определённые права в финансовом деле и торговле. На протяжении XIV—XVII вв. Брест являлся главным центром еврейских общин Великого княжества Литовского. В [[1411 год]]у князь Витовт позволил берестейским евреям построить синагогу и даже выделил бесплатно кирпич и глину. Большая каменная синагога славилась по всей Европе своей архитектурой и отделкой (в [[1842 год]]у она была разрушена при строительстве Брест-Литовской крепости). Местная еврейская община получила компенсацию, которая вместе с частными пожертвованиями позволила построить новую синагогу в [[1862 год]]у. Фундамент и стены бывшей Большой синагоги ныне — кинотеатр «Беларусь». По переписи 1860 года, в Бресте проживало {{число|19343}}{{nbsp}}человека, в том числе {{число|10320}}{{nbsp}}евреев. По переписи 1897 года в городе насчитывалось {{число|46586}}{{nbsp}}жителей, из них {{число|30608}}{{nbsp}}евреев (65,8 %). В 1939 году в Бресте проживало {{число|21518}}{{nbsp}}евреев (41,3 % от всего населения)<ref>[http://www.b-g.by/ru/14_2011/culture/8224/ В Бресте открылся музей «Евреи Бреста»]</ref>. В мае 1937 года в городе имел место еврейский погром, входе его было убито 3 еврея, более 50 евреев получили ранения. Еврейский квартал был разгромлен. Польский военный гарнизон города никак не препятствовал погрому, который продолжался 16 часов. Также городские власти и полиция не встали на защиту евреев<ref>Ronald Modras «Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce w latach 1933—1939» Homini Kraków 2014 str. 311</ref>. == Географияһы һәм экологияһы == === Географияһы === [[Файл:Muhavets_Brest.jpg|мини|Мухавец йылғаһы тамағына яҡын урында]] Географически центр Брестской области располагается в 320 км к юго-западу от [[Минск]]а<ref name="Брест. Энциклопедический справочник Стр.7">{{книга |автор = |часть = |заглавие = Брест. Энциклопедический справочник |ссылка = |издание = |место = Мн. |издательство = Белорусская энциклопедия им. П.&nbsp;Бровки |год = 1987 |страницы = 7 |страниц = |isbn = }} </ref>, на западной окраине [[Полесье|Полесья]], представляющего собой заболоченную плоскую низину, достаточно [[Обезлесение|обезлесенную]] вследствие воздействия человека. [[Рельеф]] территории, на которой лежит Брест, ровный (абсолютные высоты от 123 м, высоты уреза Западного Буга, до 130 м), слабо понижающийся к пойме Мухавца. На западной окраине города Мухавец впадает в Западный Буг, раздваиваясь на два рукава. На территории Бреста Мухавец притоков не принимает. По северной окраине Бреста протекает небольшая река [[Лесная (приток Западного Буга)|Лесная]], правый приток Западного Буга. Брест находится в [[часовой пояс|часовом поясе]], обозначаемом по международному стандарту как [[восточноевропейское летнее время]] (UTC+3)<ref>Постановлением Совета министров от 15 сентября 2011 года № 1229.</ref>. Площадь города — {{s|14,527 тыс. га}}, достаточно велика доля зелёных насаждений<ref>[http://city.brest.by/topic.php?tid=554 Брест — западные ворота Белоруссии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085539/http://city.brest.by/topic.php?tid=554 |date=2012-01-18 }} // city.brest.by {{проверено|21|8|2009}}</ref>. Город расположен в окружении лесопарковой зоны, занимающей площадь 2500 га. На территории Бреста имеется ряд парков (в том числе [[Парк имени Первого мая (Брест)|парк имени 1 мая]], парк воинов-интернационалистов и др.) и скверов. Начиная с 15 октября 2012 года границы города и Брестского района были изменены Решением Брестского областного совета депутатов от 11 сентября 2012 г. № 219<ref name="pravo"/>, согласно которому в черту города Бреста были включены расположенные до этого в [[Брестский район|Брестском районе]] ([[Тельминский сельсовет (Брестская область)|Тельминский сельсовет]]) земельные участки общей площадью 85,8281 га (0,86 км²), в том числе 85,7071 га — земли коммунального унитарного сельскохозяйственного предприятия «Совхоз Брестский» и 0,1210 га — земли коммунального унитарного предприятия «Брестское городское управление капитального строительства», в результате чего территория города в настоящий момент составляет {{s|14,612 тыс. га}} или 146,12 км². [[Файл:Brest, Belarus aerial view as of January, 8th 2018.jpg|thumb|500px|center|Брестың 2018 йылдың ғинуарында төшөрөлгән аэрофотоһүрәте]] На территории города расположен один [[памятник природы]] республиканского значения, уникальное дерево: [[ель обыкновенная]] змеевидной формы в городском парке<ref>{{cite web|url=http://brestobl.com/turizm/pamp/14.html|work=Памятники природы|title=Ель обыкновенная, форма змеевидная|archiveurl=https://www.webcitation.org/61A4k1hgi?url=http://brestobl.com/turizm/pamp/14.html|archivedate=2011-08-23}}</ref>. Ландшафты, окружающие город, в основном антропогенные — сельскохозяйственные угодья, дачные посёлки, встречаются отдельные лесные массивы ([[сосна]], [[осина]] и т. п.). Вблизи Бреста расположен ландшафтный [[заказник]] республиканского значения «[[Прибужское Полесье]]», а также три заказника местного значения: * «Бугский» (в пойме рек Западный Буг и Лесная); * «Брестский» (в пойме реки Мухавец возле деревни Вычулки); * «Барбастелла» (в районе деревни Козловичи), где на территории старинных [[форт]]ов ведётся охрана крупнейшей в Белоруссии колонии летучих мышей<ref name="today">[http://city.brest.by/article_in.php?tc=17&tc2=23&id=19 Экология Бреста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114220036/http://city.brest.by/article_in.php?tc=17&tc2=23&id=19 |date=2007-11-14 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/society/2007/08/31/ic_news_116_276265/|title=В заказнике «Барбастелла» сохраняют крупнейшую в Белоруссии колонию летучих мышей|work=Белорусские новости|date=<nowiki/>31.08.2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180822014747/https://naviny.by/rubrics/society/2007/08/31/ic_news_116_276265 |date=2018-08-22 }}</ref>. === Климаты === {{main|Климат Бреста}} Метеонаблюдения в Бресте ведутся с 1834 года<ref name="Брест. Энциклопедический справочник Стр.9"/>. Климат в районе города — [[Континентальный климат|умеренно континентальный]]<ref name="Брест. Энциклопедический справочник Стр.9">{{книга |автор = |часть = |заглавие = Брест. Энциклопедический справочник |ссылка = |издание = |место = Мн. |издательство = Белорусская энциклопедия им. П.&nbsp;Бровки |год = 1987 |страницы = 9 |страниц = |isbn = }} </ref>. Из-за влияния морских воздушных масс характерна мягкая зима и умеренно тёплое лето. Циклоны, которые являются причиной этого, перемещаются с Атлантического океана с запада на восток. Средняя температура января −2,6&nbsp;°C, июля +19,3&nbsp;°C. Годовое количество осадков 609 мм. Среднегодовая [[температура]] воздуха в Бресте составляет +8,2&nbsp;°C, среднегодовая [[Шкала Бофорта|скорость ветра]] — {{s|2,6 м/с}}, среднегодовая [[Относительная влажность|влажность воздуха]] — 76 %. [[Вегетационный период]] длится 214 суток<ref name="brest_rayon">[http://gerb.brestobl.com/breraj0.html После раздела Речи Посполитой], gerb.brestobl.com {{проверено|27|4|2009}}</ref>. В году в среднем 160 дней идет дождь, 68 дней — снег. Туманы наблюдаются в течение 33 дней, грозы — 27 дней<ref name="Погода и климат3">[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33008.htm Погода и Климат. Климат Бреста]</ref>. {{Климат города |Город_род=Бреста (норма 1981—2010) |Положение = left |Источник=[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33008.htm Погода и климат] | Янв_ср=-2.6 | Янв_ср_осад=34 | Фев_ср=-1.9 | Фев_ср_осад=33 | Мар_ср=2.2 | Мар_ср_осад=33 | Апр_ср=8.7 | Апр_ср_осад=37 | Май_ср=14.5 | Май_ср_осад=63 | Июн_ср=17.1 | Июн_ср_осад=68 | Июл_ср=19.3 | Июл_ср_осад=74 | Авг_ср=18.5 | Авг_ср_осад=72 | Сен_ср=13.3 | Сен_ср_осад=56 | Окт_ср=8.3 | Окт_ср_осад=37 | Ноя_ср=2.7 | Ноя_ср_осад=42 | Дек_ср=-1.3 | Дек_ср_осад=41 | Год_ср=8.2 | Год_ср_осад=590 | Янв_ср_мин=-4.9 | Янв_ср_макс=-0.1 | Фев_ср_мин=-4.5 | Фев_ср_макс=1.2 | Мар_ср_мин=-1.2 | Мар_ср_макс=6.3 | Апр_ср_мин=3.8 | Апр_ср_макс=14.0 | Май_ср_мин=9.0 | Май_ср_макс=20.1 | Июн_ср_мин=12.0 | Июн_ср_макс=22.6 | Июл_ср_мин=14.2 | Июл_ср_макс=24.9 | Авг_ср_мин=13.3 | Авг_ср_макс=24.2 | Сен_ср_мин=9.1 | Сен_ср_макс=18.4 | Окт_ср_мин=4.8 | Окт_ср_макс=12.5 | Ноя_ср_мин=0.4 | Ноя_ср_макс=5.4 | Дек_ср_мин=-3.5 | Дек_ср_макс=0.9 | Год_ср_мин=4.4 | Год_ср_макс=12.5 | Янв_а_макс=11.6 | Янв_а_мин=-35.5 | Фев_а_макс=17.2 | Фев_а_мин=-28.1 | Мар_а_макс=22.6 | Мар_а_мин=-22.6 | Апр_а_макс=30.7 | Апр_а_мин=-6.2 | Май_а_макс=32.1 | Май_а_мин=-4.2 | Июн_а_макс=33.0 | Июн_а_мин=2.1 | Июл_а_макс=36.6 | Июл_а_мин=5.8 | Авг_а_макс=36.7 | Авг_а_мин=1.3 | Сен_а_макс=31.5 | Сен_а_мин=-2.8 | Окт_а_макс=26.4 | Окт_а_мин=-9.9 | Ноя_а_макс=19.0 | Ноя_а_мин=-19.2 | Дек_а_макс=14.5 | Дек_а_мин=-25.1 | Год_а_макс=36.7 | Год_а_мин=-35.5 |}} === Экологик хәл === Экологическая обстановка в городе оценивается как одна из наиболее благополучных среди белорусских городов. Основные загрязнители — автотранспорт (около 78 % выбрасываемых в атмосферу загрязняющих веществ) и теплоэнергетика<ref name="today"/>. Как сообщает горрайинспекция природных ресурсов и охраны окружающей среды Бреста, автотранспорт выбрасывает в атмосферу города более 10 тысяч тонн загрязняющих веществ в год<ref>{{cite web|url=http://vb.by/article.php?topic=29&article=5249|author=Александр Кульбака.|title=Транспорт: Кто в Бресте «изобретет» велосипед?|work=[[Вечерний Брест]]|date=2009-04-24|accessdate=2009-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HsExGZX1?url=http://vb.by/article.php?topic=29|archivedate=2013-07-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205075814/http://vb.by/article.php?topic=29&article=5249 |date=2011-12-05 }}</ref>. В [[2004 год]]у в атмосферу от стационарных источников выброса, расположенных на территории города, было выброшено 2276 тонн загрязняющих веществ. Всего на территории Бреста на 2004 год имелось 3015 источников выброса загрязняющих веществ, из них 452 источника оснащены очисткой<ref name="today"/>. 14 предприятий Бреста имеют выпуски сточных вод. Помимо этого, на территории города имеется 26 выпусков ливневой канализации, в том числе 18 выпусков в реку Мухавец, 5 в реку Лесная и 3 в пойму реки Западный Буг<ref name="today"/>. == Демографияһы == Население города интенсивно росло в период после окончания Великой Отечественной войны и на 1 октября 2015 года достигло 337 577 человек<ref name="belstat2015"/>. Динамика роста населения Бреста представлена в следующей таблице: [[Файл:BrestNaselenieDinamika.png|thumb|center|upright=3|Динамика численности населения Бреста]] {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Период ! кон. [[XIV век]]а<ref name="erre"/> ! [[XV век]]<ref name="Брест2003">{{книга |автор = |часть = |заглавие = Брест. Путешествие сквозь века |ссылка = |издание = |место = |издательство = |год = 2003 |страницы = |страниц = |isbn = }} </ref> ! [[1825]]<ref name="erre"/> ! [[1861]]<ref name="erre"/> ! [[1897]]<ref name="erre"/> ! [[1959]]<ref name="nasel">[http://city.brest.by/article_in.php?tc=3&tc2=27&id=67 История Бреста с 1941 года до наших дней] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114220336/http://city.brest.by/article_in.php?tc=3&tc2=27&id=67 |date=2007-11-14 }}</ref> ! [[1970]]<ref name="nasel"/> ! [[1979]]<ref name="nasel"/> ! [[1985]]<ref name="nasel"/> ! [[1998]]<ref name="ССГН_Брест" /> ! [[2004]] ! [[2008]] ! [[2010]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100918054456/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/population/2010/sbornik_population_2010.rar Численность населения по Республике Беларусь, областям и г. Минску (тысяч человек) на 1 января 2010 года]</ref> ! [[2012]] ! [[2015]]<ref name="belstat2015">[http://belstat.gov.by/bgd/public_bulletin?id=746 Социально-экономическое развитие регионов Республики Беларусь за январь-сентябрь 2015 г.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! [[2016]]<ref name="belstat2016"/> |- |- | Тыс. чел. | ок. 2 | ок. 5 | ок. 11 | 20,9 | 46,6 | 73,6 | 121,6 | 171,0 | 230,0 | 297,0 | 298,3 | 315,0 | 310,8 | 322,1 | 337,6 | 340,1 |} Женщины составляют более 54 % населения Бреста. Население города составляют представители 61 национальности, в том числе [[белорусы]] — более 82 %, [[русские]] — 10,7 %, [[украинцы]] — более 4 %, [[поляки]] — около 1 %, [[евреи]] — 0,07 %<ref name="belstat2009" />. == Административ-территориаль ҡоролошо == Брест в административном отношении делится на два района: Ленинский и Московский<ref>{{cite web|url=http://vb.by/article.php?topic=3&article=2233|author=Елена Трибулева.|title=Михаил Евтух: «Завтра в Ленинском районе будет лучше, чем вчера»|work=[[Вечерний Брест]]|date=2008-08-01|accessdate=2009-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HsEykytE?url=http://vb.by/article.php?topic=3|archivedate=2013-07-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523231821/http://vb.by/article.php?topic=3&article=2233 |date=2013-05-23 }}</ref>. Существуют также традиционные наименования ряда микрорайонов: Адамково, Аркадия, Берёзовка, Бернады, Восток, Волынка, Вулька-Подгородская, Вычулки, [[Гершоны]], [[Граевка]], Дубровка, Заводская, Катин Бор, Киевка, Ковалёво, Козловичи, Лысая Гора, Мощенка, Новые Задворцы, Плоска, Пугачёво, Речица, Старые Задворцы, Тришин, Южный. До включения в городскую черту в [[1929 год]]у Граевка и Киевка были посёлками, население которых было в основном занято в обслуживании железнодорожного узла Бреста<ref>[http://karta.brestobl.com/02breraj/122.html Карты Брестской области — Брест (регионы)], karta.brestobl.com {{проверено|27|4|2009}}</ref>. == Иҡтисады == [[Файл:Brest Trade center.jpg|thumb|left|Центральный универмаг в Бресте]] Брест — крупный центр обрабатывающей промышленности юго-запада Белоруссии. В числе машиностроительных предприятий города нужно выделить [[Брестский электромеханический завод]], [[Брестский электротехнический завод|электротехнический]] и [[Брестский электроламповый завод|электроламповый]] заводы, завод газовой аппаратуры «[[Брестгазоаппарат]]» ([[торговая марка]] «Гефест»), предприятие «[[Цветотрон]]» (производство микроэлектронных компонентов), завод «[[Брестсельмаш]]». Имеются предприятия лёгкой (чулочно-носочная фабрика, ковровый комбинат, трикотажное, швейное производство) промышленности. Развито пищевое производство (мясокомбинат, ликёроводочный, пивобезалкогольный заводы). Имеются мебельная, сувенирная фабрики, завод бытовой химии. Производство стройматериалов представлено комбинатом строительных материалов (выпускает [[кирпич]], [[Облицовочная плитка|облицовочную плитку]]) и заводом железобетонных конструкций и деталей. Работает типография<ref>[http://city.brest.by/topic.php?tid=39 Ведущие промышленные предприятия Бреста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118091134/http://city.brest.by/topic.php?tid=39 |date=2012-01-18 }}, city.brest.by {{проверено|27|4|2009}}</ref><ref>[http://www.brestobl.com/predpr/01brest/index.html Предприятия Брестской области — Брест — промышленные предприятия], brestobl.com {{проверено|27|4|2009}}</ref>. По данным на 2006 год, наибольший вес в промышленном производстве города играли предприятия [[Пищевая промышленность|пищевой промышленности]] (45,92 %), на втором месте — предприятия отрасли [[Машиностроение|машиностроения]] и [[Металлообработка|металлообработки]] (37,34 %), третье место занимает вклад [[Лёгкая промышленность|лёгкой промышленности]] (8,71 %)<ref>Промышленный комплекс города {{недоступная ссылка|id=20071114215509|url=http://city.brest.by/article_in.php?tc=10&tc2=11&id=286}}</ref>. В 2012 году промышленными предприятиями отгружено продукции в действующих ценах на сумму {{s|15 267 млрд}} белорусских руб. На территории Бреста и Брестского района расположена крупнейшая [[свободная экономическая зона]] страны. На территории СЭЗ на начало 2010 года работало 65 предприятий (в том числе по производству продуктов питания, оборудования и материалов для дорожной разметки и др.), общий объём накопленных инвестиций составил около 620 млн $. Суммарный объём произведённой здесь продукции в 2009 году вырос по сравнению с 2008 годом в 1,2 раза и составил 560 млн $.<ref name="isp">[http://www.fez.brest.by/ru/sez-brest/sez-segodnya/ СЭЗ «Брест» сегодня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100913011407/http://www.fez.brest.by/ru/sez-brest/sez-segodnya/ |date=2010-09-13 }} // fez.brest.by {{проверено|5|7|2010}}]</ref> Торговая сеть города по состоянию на февраль 2007 года включала в себя 580 магазинов и около 1000 киосков и павильонов. Значительную роль, отчасти обусловленную приграничным положением Бреста, в его экономике играют вещевые и продуктовые рынки, в частности ЦУМ, «Юбилейный», «Варшавский», «Лагуна» (всего 13 рынков)<ref>{{cite web|url=http://brestcity.com/blog/rynki-bresta|title=Рынки Бреста|author=|date=|publisher=|archiveurl=|archivedate=|work=BrestCity}}</ref>. В [[2007 год]]у темп роста промышленного производства предприятий города составил 119,8 %, розничного товарооборота — 128 %. За этот год введено в эксплуатацию почти {{s|200 тыс. м²}} жилья. Расходная часть городского [[бюджет]]а на [[2008 год]], согласно принятому решению [[Брестский городской Совет депутатов|Брестского городского Совета депутатов]], составит {{s|274,4 млрд}} белорусских руб., дефицит бюджета — 182 млн руб. (в 2007 году предельный размер [[Бюджетный дефицит|дефицита]] составлял 900 млн руб.)<ref name="rty">{{cite web|url=http://vb.by/article.php?topic=3&article=40|author=Лара Илларионова.|title=Дефицит в пользу горожан|work=[[Вечерний Брест]]|date=2007-12-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HsF1hMId?url=http://vb.by/article.php?topic=3|archivedate=2013-07-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407101016/http://vb.by/article.php?topic=3&article=40 |date=2014-04-07 }}</ref>. Уровень зарегистрированной [[Безработица|безработицы]] на 1 июля 2017 года составил 1 %<ref>[http://www.belta.by/regions/view/kolichestvo-vakansij-v-breste-za-pervoe-polugodie-uvelichilos-v-25-raza-260097-2017/ Количество вакансий в Бресте за первое полугодие увеличилось в 2,5 раза]</ref>. == Транспорты == [[Файл:Railway station, Brest, Belarus.jpg|thumb|мини|Тимер юл вокзалы]] Город Брест является важнейшим транспортным узлом на юго-западе Белоруссии, а также значительным транзитным пунктом на государственной границе с Польшей. В городе функционируют три таможенных терминала<ref name="oblispolkom">[http://www.brest-region.by/index.php/oblast/brestchina-segodnya/704-brest-zapadnye-vorota-belarusi Брест — западные ворота Беларуси]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, сайт Брестского областного исполнительного комитета {{проверено|27|4|2009}}</ref>. Брест — важный железнодорожный узел на магистрали [[Москва]] — [[Берлин]], имеются также линии на [[Ковель]], [[Высоко-Литовск]], [[Влодава|Влодаву]]. Действуют крупные грузовые терминалы, [[локомотивное депо]]. На территории города расположены: железнодорожный вокзал [[Брест-Центральный]], станции [[Брест Северный|Брест-Северный]], [[Брест-Восточный (станция)|Брест-Восточный]], [[Брест Полесский|Брест-Полесский]], [[Брест Южный|Брест-Южный]], [[Брест Южный|Брест-Южный]], [[Юго-Запад (платформа)|Юго-Запад]]. В Бресте осуществляется замена [[тележка транспортного средства|вагонных тележек]] составов, пересекающих границу между Белоруссией и Польшей в связи с различным размером [[Ширина колеи|железнодорожной колеи]]. Станции Бреста и прилегающие участки железных дорог обслуживаются Брестским отделением [[Белорусская железная дорога|Белорусской железной дороги]]. Через Брест проходит международный автомобильный транспортный коридор [[Европейский маршрут E30|E30]] ([[Корк]] — Берлин — [[Варшава]] — Брест — Минск — Москва — [[Челябинск]] — [[Омск]]), также имеются автомобильные дороги на [[Каменец]], [[Малорита|Малориту]] и др. Вблизи Бреста расположены автомобильные пропускные пограничные переходы «Варшавский мост» и «Козловичи». В течение 2006—2007 годов построен южный автомобильный обход города с мостами через реку Мухавец<ref name="rty"/>. В 12 км к востоку от города находится международный (с 1986 года) аэропорт [[Брест (аэропорт, Белоруссия)|Брест]] с современным аэровокзальным комплексом, таможенным терминалом и таможенным складом. Во времена СССР воздушные линии связывали Брест с 15 городами, в том числе Москвой, Минском, [[Минеральные Воды|Минеральными Водами]] и др.<ref>{{cite web|url=http://brestobl.com/spraw2/trans/10_1.html|title=Белаэронавигация — Аэропорт Брест|archiveurl=https://www.webcitation.org/61A4kxLkA?url=http://brestobl.com/spraw2/trans/10_1.html|archivedate=2011-08-23}}</ref> В связи с резким падением пассажиропотока регулярные пассажирские авиарейсы были в начале 1990-х годов отменены и с тех пор осуществлялись эпизодически. С октября 2009 года регулярные (три раза в неделю) рейсы в Москву из Бреста выполняла авиакомпания «[[Москва (авиакомпания)|Атлант-Союз]]»<ref>[http://www.atlant-soyuz.ru/press/news/9802/ Авиакомпания «Атлант-Союз» ввела специальный тариф на направлениях Москва — Гродно — Москва и Москва — Брест — Москва] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323200152/http://www.atlant-soyuz.ru/press/news/9802/ |date=2010-03-23 }}</ref>, однако они были прекращены. На 2017 год из аэропорта совершаются регулярные рейсы Брест — Калининград, кроме них, аэропорт используется чартерными рейсами<ref>{{cite web|url=http://tomin.by/2011-11-04-13-16-21/sluzhebnaya-stranichka/5067-aeroport-brest-raspisanie-dvizheniya-samoletov|title=Аэропорт Брест. Расписание движения самолетов|accessdate=2017-08-23}}</ref>. На реке Мухавец действует [[Брестский речной порт]]. В годы существования [[СССР]] порт специализировался в основном на перегрузке [[железная руда|железной руды]], поставлявшейся через [[Днепровско-Бугский канал]] с [[Кривой Рог|криворожских]] месторождений на металлургические комбинаты [[ГДР]], на железнодорожный транспорт (в устье Мухавца находится глухая плотина, в силу чего транзитное судоходство невозможно). После [[Объединение Германии (1990)|объединения Германии]] немецкие металлурги переориентировались на руду, добываемую в Германии, и грузооборот порта сильно снизился<ref>«Киевский ТелеграфЪ», № 40, 2005.</ref>. [[Файл:Brest tral.jpg|thumb|302x302px]] Общественный транспорт Бреста представлен [[Брестский автобус|автобусной]] (на август 2017 года действует 62 маршрута<ref>{{cite web |url=http://ap1.brest.by/brest-skhemy-marshrutov |title=БРЕСТ — СХЕМЫ МАРШРУТОВ |website=ОАО «Брестский автобусный парк» |accessdate=2017-08-22}}</ref>) и [[Брестский троллейбус|троллейбусной]] (9 маршрутов) сетями. Помимо этого, действует сеть маршрутных такси. Работает крупный автовокзал (регулярно выполняются 25 международных, около 50 междугородных и более 200 пригородных рейсов<ref>[http://av.brest.by/ Сайт Брестского автовокзала]</ref>). == Мәғарифы == В городе работают 65 дошкольных учреждений, в которых воспитывается более 12 тыс. детей, в том числе один санаторный сад и специальное учреждение для детей с особенностями психофизического развития. Среднее образование представлено начальной школой, 31 средней школой, 6 [[гимназия]]ми, 2 [[лицей|лицеями]] (областным и общегородским). Два [[учебно-производственный комбинат|учебно-производственных комбината]] дают возможность профессиональной ориентации почти 4 тысячам учащихся. Помимо этого, работает две музыкальные, одна художественная и одна хореографическая школы<ref name="oblispolkom"/><ref name="obraz">Социальная сфера — культура {{Недоступная ссылка|id=20080314043606|url=http://city.brest.by/topic.php?tc=17&tc2=18}}</ref>. Среди высших и средне-специальных учебных заведений города: * [[Брестский государственный технический университет]]; * [[Брестский государственный университет имени А. С. Пушкина]]; * Брестский государственный политехнический колледж; * Брестский государственный колледж железнодорожного транспорта; * Брестский государственный колледж сферы обслуживания; * Брестский государственный колледж связи; * [[Брестский государственный музыкальный колледж имени Г. Ширмы]]; * Брестский государственный медицинский колледж; * Брестский государственный профессионально-технический колледж торговли. * Колледж бизнеса и права (Брестский филиал); В образовательных учреждениях города работает 18 [[музей|музеев]] различных профилей: историко-краеведческие, этнографические, военной славы, мемориальные, в том числе музей Боевой Славы гимназии № 1, музей «Мальчишки бессмертного Бреста» поста Памяти у Вечного огня мемориального комплекса «Брестская крепость-герой», страноведческий музей «Амистад» гимназии № 5<ref name="obraz"/>. == Мәҙәниәте == [[Файл:BrestTheatre.jpg|thumb|Брест академия драма театры|189x189пкс]] Брест является одним из важных культурно-исторических центров Белоруссии. Сеть учреждений культуры города включает в себя 16 домов культуры и клубов, а также 3 кинотеатра<ref name="region"/>. В составе библиотечной сети — 14 библиотек, в том числе центральная городская библиотека имени А. С. Пушкина<ref>Сеть учреждении культуры г. Бреста {{Недоступная ссылка|id=20071114215755|url=http://city.brest.by/article_in.php?tc=17&tc2=18&id=96}}</ref>. По состоянию на октябрь 2005 года библиотечный фонд города составлял 3 847 700 экземпляров<ref>Библиотечная система города {{Недоступная ссылка|id=20070814125925|url=http://city.brest.by/article_in.php?tc=17&tc2=18&id=35}}</ref>. В Бресте работают [[Брестский академический театр драмы имени Ленинского комсомола Белоруссии|академический театр драмы]], [[Брестский областной театр кукол|кукольный театр]]. В городе проводятся региональные и международные фестивали: международный театральный фестиваль «[[Белая Вежа (фестиваль)|Белая Вежа]]», фестиваль белорусского национального кино, фестиваль драматического искусства «[[Театральный калейдоскоп]]»<ref>{{cite web|author=Ольга Кобяк.|date=13 апрель 2009|url=http://www.belta.by/ru/all_news/culture?id=356981|title=Одиннадцать детских театральных коллективов участвуют в фестивале драматического искусства в Бресте|publisher=БЕЛТА|accessdate=2013-07-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HsF31sLY?url=http://www.belta.by/ru/all_news/culture?id=356981|archivedate=2013-07-05}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6HsF31sLY?url=http://www.belta.by/ru/all_news/culture?id=356981 |date=2013-07-05 }}</ref>, международный театральный фестиваль инвалидов «[[Непратаптаны шлях]]»<ref>{{cite web|author=Лариса Шиганова.|date=2009-05-02|url=http://news.tut.by/society/136071.html|title=В Бресте открылся V Международный театральный фестиваль инвалидов|work=Новости TUT.BY|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HsF5WaLe?url=http://news.tut.by/society/136071.html|archivedate=2013-07-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304184644/http://news.tut.by/society/136071.html |date=2016-03-04 }}</ref>, международный фестиваль архитектуры и дизайна интерьера «Под крышей дома…»<ref>{{cite web |author = Паньков А. |date = 13.03.2009 |url = http://archvestnik.ru/ru/news/13-03-2009/khi-mezhdunarodnyi-festival-arkhitektury-i-dizaina-interera-pod-kryshei-doma |title = XI Международный фестиваль архитектуры и дизайна интерьера «Под крышей дома…» |work = |publisher = Архитектурный вестник |accessdate = 2009-04-19 |archiveurl = https://www.webcitation.org/61A4lpssu?url=http://archvestnik.ru/ru/news/13-03-2009/khi-mezhdunarodnyi-festival-arkhitektury-i-dizaina-interera-pod-kryshei-doma |archivedate = 2011-08-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110320210606/http://archvestnik.ru/ru/news/13-03-2009/khi-mezhdunarodnyi-festival-arkhitektury-i-dizaina-interera-pod-kryshei-doma |date=2011-03-20 }}</ref>, международный фестиваль классической музыки «Январские музыкальные вечера»<ref>{{cite web | author = Козлович В. | date = 15.01.2009 | url = http://www.rg.ru/2009/01/15/vechera.html | title = Очарованные классикой | work = Российская газета | accessdate = 2009-04-19 }} </ref><ref>{{cite web |author = Ольга Кобяк. |date = 09 январь 2008 |url = http://www.belta.by/ru/all_news/culture/i_193572.html |title = В Бресте открылся международный фестиваль «Январские музыкальные вечера» |publisher = БЕЛТА |accessdate = 2013-07-04 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6HsF7GeEZ?url=http://www.belta.by/ru/all_news/culture/i_193572.html |archivedate = 2013-07-05 }} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6HsF7GeEZ?url=http://www.belta.by/ru/all_news/culture/i_193572.html |date=2013-07-05 }}</ref>, а также международный байк-фестиваль («Брест 2009»<ref>{{cite web| author =| date =| url =http://www.moto.ru/calendar/?idc=514| title =IX международный байк-фестиваль «Брест-2009»| work =| accessdate =2009-04-19| archiveurl =https://www.webcitation.org/61A4nIFci?url=http://www.moto.ru/calendar/?idc=514| archivedate =2011-08-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928014120/http://www.moto.ru/calendar/?idc=514 |date=2011-09-28 }}</ref>, 2011 год)<ref>[http://www.ctv.by/новости/международный-байк-фестиваль-в-бресте-собрал-три-тысячи-мотоциклистов-из-пяти-стран Международный байк-фестиваль в Бресте собрал три тысячи мотоциклистов из пяти стран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421201414/http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BA-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D0%B2-%D0%B1%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB-%D1%82%D1%80%D0%B8-%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8F%D1%87%D0%B8-%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%B8%D0%B7-%D0%BF%D1%8F%D1%82%D0%B8-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD |date=2021-04-21 }}</ref> и международный фестиваль ретротехники (автомобилей, мотоциклов и велосипедов) «Планета железяка»<ref>{{cite web| author =| date =| url =http://www.kp.by/online/news/505871/| title =В Бресте проходит фестиваль «Планета железяка»| work =| accessdate =2009-04-19| archiveurl =https://www.webcitation.org/611NnQ69i?url=http://kp.by/online/news/505871/| archivedate =2011-08-18}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204133939/http://kp.by/online/news/505871/ |date=2012-12-04 }}</ref>. Действуют историко-археологический музей «[[Берестье (музей)|Берестье]]» (на территории Брестской крепости; сохранены остатки 224 деревянных строений XIII века), краеведческий музей, музей спасённых ценностей, [[Брестский железнодорожный музей|музей железнодорожной техники под открытым небом]] (48 натурных образцов железнодорожной техники), художественный музей<ref>{{cite web |author = |date = 26.06.2009 |url = http://naviny.by/rubrics/culture/2009/06/26/ic_news_117_313538/ |title = В Бресте открылась выставка 44 картин Рерихов «Заповедная страна» |work = |accessdate = 2009-04-19 |archiveurl = https://www.webcitation.org/61A4oEcee?url=http://naviny.by/rubrics/culture/2009/06/26/ic_news_117_313538/ |archivedate = 2011-08-23 }}</ref>, музей «[[Евреи Бреста (музей)|Евреи Бреста]]». В Бресте издаются городские газеты: «[[Брестский курьер]]», «Всё для Вас», «Заря», «[[Вечерний Брест]]», «Брестский вестник», «Брестская газета» и т. д. [[Файл:МузейЖДтехникиБрест.jpg|мини|191x191пкс|Музей железнодорожной техники в Бресте]] == Һаулыҡ һаҡлау == Сфера здравоохранения Бреста представлена следующими врачебными учреждениями: 7 больниц (в том числе Центральная городская больница, Городская больница № 1, Психиатрический стационар, Больница скорой медицинской помощи со станцией скорой помощи в своей структуре), 5 поликлиник для взрослых (4-я поликлиника в 2008 году получила статус центральной городской поликлиники), двумя детскими поликлиниками, 4 стоматологическими поликлиниками, 9 диспансерными учреждениями, центром пластической хирургии и косметологии и лечебно-консультативной поликлиникой<ref>{{cite web |url=https://city-brest.gov.by/здравоохранение/ |title=Здравоохранение |author= |date= |website=Брестский городской исполнительный комитет |publisher= |accessdate=2017-08-07 |lang=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200830065628/https://city-brest.gov.by/%D0%B7%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ |date=2020-08-30 }}</ref>. Функционирует обширная [[аптека|аптечная]] сеть. Также на территории города, в районе Вычулки расположена Брестская областная больница, обслуживающая жителей как областного центра, так и всего региона в целом. Брестская областная психиатрическая больница находится вне Бреста, в деревне [[Могилёвцы (Брестская область)|Могилёвцы]]. В окрестностях Бреста расположены [[санаторий|санатории]] («Буг», «Берестье»), зоны отдыха ([[Белое Озеро (Брестская область)|Белое озеро]] к югу от города с многочисленными базами отдыха и др.). [[5 марта|5]]—[[6 марта]] [[2009 год]]а город Брест был выбран местом для проведения заседания Координационного совета служб крови государств [[Содружество Независимых Государств|Содружества Независимых Государств]]<ref>{{cite web |author = |date = |url = http://www.transfusion.ru/2009/03-10-3.html |title = Документы |publisher = Российская ассоциация трансфузиологов |accessdate = 2009-04-17 |description = О заседании Координационного Совета служб крови государств |archiveurl = https://www.webcitation.org/61A4pzWni?url=http://www.transfusion.ru/2009/03-10-3.html |archivedate = 2011-08-23 }} </ref>, в работе которого приняли участие специалисты [[Белоруссия|Белоруссии]], [[Россия|Российской Федерации]], [[Таджикистан]]а, [[Узбекистан]]а и [[Украина|Украины]]. == Архитектура, иҫтәлекле урындар == [[Файл:Брестская_крепость_2016.jpg|мини|Брест ҡәлғәһе]] [[Файл:Центр_Бреста,_улица_Советская.jpg|мини|223x223пкс|Брестың үҙәге, Совет урамы]] [[Файл:Cathédrale_de_la_Résurrection_(Brest).JPG|справа|мини|Брестағы Изге-Воскресенск  соборы (Бөйөк Ватан һуғышында еңеүҙең 50 йыллығына бағышлап төҙөлгән)]] [[Файл:Брестская крепость 2016.jpg|мини|Брестская крепость]] Город разделён на две части рекой [[Мухавец]] (через реку переброшены четыре автодорожных и два железнодорожных моста). К северу от реки находятся кварталы исторического центра (застроенного одно-двухэтажными домами конца XIX — начала XX века), обширные кварталы, застроенные частными домами, застроенный многоэтажными жилыми домами микрорайон Восток, а также районы заводской застройки. К югу от Мухавца активно развиваются новые районы массовой застройки Ковалёво, Вулька. Главная улица города — проспект имени П. М. Машерова (переходит в улицу Московскую). Основная пешеходная улица Бреста — улица Советская, прорезающая центр города, пересекаемая бульварами. Ведётся либо планируется в ближайшее время реконструкция ряда основных центральных улиц (Советской, бульваров Космонавтов и Шевченко, проспекта Машерова и др.). Общая протяжённость улиц, дорог и проездов города на середину 2005 года — 231,2 км<ref>О благоустройстве города Бреста {{Недоступная ссылка|id=20070814125411|url=http://city.brest.by/article_in.php?tc=17&tc2=24&id=15}}</ref>. Главным туристическим объектом Бреста традиционно считается мемориальный комплекс «[[Брестская крепость|Брестская крепость-герой]]», а также археологический музей «[[Берестье (музей)|Берестье]]» и Музей спасённых ценностей. В Бресте сохранилось несколько зданий, являющихся памятниками архитектуры: массивный [[Свято-Николаевский гарнизонный собор (Брест)|Свято-Николаевский гарнизонный собор]] (1856—1879)<ref>{{cite web |author = Козаченко Т. |date = 22.06.2007 |url = http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/globe/356/ |title = Говорящие камни Брестской крепости |work = Вокруг света |accessdate = 2009-04-17 |description = В разделе «Культурный девятнадцатый» |archiveurl = https://www.webcitation.org/61A4eZY0L?url=http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/globe/356/ |archivedate = 2011-08-23 }} </ref>, железнодорожный вокзал (1886, сильно перестроен), [[Свято-Николаевская братская церковь (Брест)|Свято-Николаевская братская церковь (1904—1906)]], [[Свято-Симеоновский собор (Брест)|Свято-Симеоновский кафедральный собор]] (1865—1868), [[Церковь Воздвижения Святого Креста (Брест)|Крестовоздвиженский костёл]] (1856) и др. Определённый интерес, как памятники средневекового города, представляют также руины монастыря бернардинок (XVII—XVIII в.), коллегиума иезуитов и Петропавловской базилианской церкви (конец XVIII в.), в здании которой впоследствии был подписан Брестский мир. [[Файл:Центр Бреста, улица Советская.jpg|thumb|Центр Бреста, Советская улица|223x223пкс]][[Файл:Cathédrale de la Résurrection (Brest).JPG|thumb|right|[[Свято-Воскресенский собор (Брест)|Свято-Воскресенский собор в Бресте]] (построен к 50-летию победы в Великой Отечественной войне)]]Среди памятников в городе выделяется [[Памятник Тысячелетия Бреста]], открытый в 2009 году. Поблизости, в деревне [[Чернавчицы]] на шоссе Брест — [[Каменец]] — один из старейших памятников средневекового белорусского зодчества — [[Троицкий костёл (Чернавчицы)|Троицкий костёл]] (конец XV — 80-е годы XVI века). В городе Каменец — [[Каменецкая башня|оборонно-сторожевая башня XIII века]]. Близ северо-запада города, в деревне Скоки, находится усадьба Немцевичей, построенная в 1770 году в стиле [[барокко]]. К северу от Бреста — национальный парк «[[Беловежская пуща]]». == Спорт == Важнейшие городские спортивные клубы Бреста: * [[футбол]]ьный «[[Динамо-Брест]]» (выступает в [[Чемпионат Белоруссии по футболу|Высшей лиге Белоруссии]], обладатель [[Кубок Белоруссии по футболу 2006/2007|Кубка Белоруссии 2007 года]], 2016/2017 и [[Чемпионат Белоруссии по футболу 1992|бронзовый призёр 1992 года]]); * [[хоккей]]ный «[[Брест (хоккейный клуб)|Брест]]» (выступает в [[Белорусская экстралига|экстралиге]]); * команда по [[хоккей на траве|хоккею на траве]] «Строитель»; * [[гандбол]]ьный [[Брестский гандбольный клуб имени Мешкова|клуб имени Мешкова]] (девятикратный чемпион Республики Беларусь<ref>{{cite web|url=http://bfh.by/index.php?option=com_content&task=view&id=11&Itemid=21|publisher=Белорусская федерация хоккея на траве|title=Строитель (Брест)|archiveurl=https://www.webcitation.org/611OVhIO9?url=http://bfh.by/index.php?option=com_content|archivedate=2011-08-18}}</ref>); * [[бейсбол]]ьная команда «Брестские зубры»; * «Аматар» ([[Мини-футбол]]). В городе хорошо развита спортивная инфраструктура. Существуют центры олимпийского резерва (ЦОР): по игровым видам спорта (отделения [[гандбол]]а, [[волейбол]]а, [[баскетбол]]а), по [[гребной спорт|гребле]], по [[конный спорт|конному спорту]]. Работает 20 спортивных школ, в том числе олимпийского резерва. В городе действуют лыжероллерная трасса, теннисные корты, 2 легкоатлетических манежа, 4 стадиона, 6 плавательных бассейнов, 155 спортивных залов, множество физкультурно-спортивных клубов и секций<ref name="region">[http://city.brest.by/topic.php?tid=186 Спорт. Брест] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119162204/http://city.brest.by/topic.php?tid=186 |date=2012-01-19 }} // city.brest.by {{проверено|5|7|2010}}</ref>. Действуют крупные спортивные объекты международного класса: * дворец водных видов спорта<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/sport/2008/01/08/ic_news_125_283455/|title=В Бресте начинают строить Дворец водных видов спорта|work=Белорусские новости|date=<nowiki/>08.01.2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/sport/2010/10/28/ic_media_photo_125_4412/|title=Лукашенко откроет Дворец водных видов спорта в Бресте|work=Белорусские новости|date=<nowiki/>28.10.2010}}</ref>, * [[Виктория (Спортивный комплекс, Брест)|дворец игровых видов спорта «Виктория»]], * легкоатлетический манеж, * [[Брестский ледовый дворец спорта|ледовый дворец]], * [[Брестский областной центр олимпийского резерва по гребле]], * стрелковый тир для международных соревнований, * [[Брестский (спортивный комплекс)|ГОСК «Брестский»]], * бейсбольный стадион, * картинговый стадион ГФСК «Альянс». == Брест сәнғәттә == Наибольшую известность получили произведения литературы и искусства, посвящённые подвигу защитников Брестской крепости. Среди них — книга «Брестская крепость» (1957 год, расширенное издание 1964 года, [[Ленинская премия]] 1965 года) советского писателя [[Смирнов, Сергей Сергеевич (писатель)|Сергея Смирнова]], впервые прославившая подвиг защитников крепости<ref>{{cite web|url=http://www.ng.ru/historyday/2009-03-12/8_dates.html|title=Новый метод ненасильственного протеста|work=Независимая газета|accessdate=2009-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HsF9M5Hs?url=http://www.ng.ru/historyday/2009-03-12/8_dates.html|archivedate=2013-07-05}}</ref>. Судьба вчерашнего курсанта, вмиг ставшего героем — в центре повествования другой известной книги о героях Брестской крепости — романа [[Васильев, Борис Львович|Бориса Васильева]] «[[В списках не значился]]» (1974). На киноэкране о мужестве защитников цитадели было рассказано в таких фильмах как «[[Бессмертный гарнизон]]» (1956) режиссёров [[Аграненко, Захар Маркович|Захара Аграненко]] и [[Тиссэ, Эдуард Казимирович|Эдуарда Тиссэ]], по сценарию [[Симонов, Константин Михайлович|Константина Симонова]]; «[[Я — русский солдат]]» (1995) режиссёра [[Малюков, Андрей Игоревич|Андрея Малюкова]], по мотивам романа «В списках не значился». Истории Брестской крепости, трагической судьбе её защитников и возвращению памяти о них посвящён художественно-публицистический фильм режиссёра Дениса Скворцова «Брестская крепость» белорусской телекомпании «Воен-ТВ», вышедший в 2006 году по сценарию Сергея Зарубы<ref>{{cite web | author = Анатолий Гурин. | date = 01.06.2006 | url = http://www.rg.ru/2006/06/01/brest-kino.html | title = Суровая правда цитадели | work = Российская газета | accessdate = 2010-07-04 }}</ref>. Одним из основных литературных источников сценария послужила книга «Брестская крепость на ветрах истории» (автор А. М. Суворов, Брест, 2004) В начале [[2007 год]]а стало известно, что [[Телерадиовещательная организация Союзного государства России и Белоруссии]] планирует снять новый игровой фильм об [[Брестская крепость (фильм)|обороне Брестской крепости]]. Съёмки прошли в Бресте под руководством режиссёра Александра Котта и завершились премьерой 22 июня 2010 года в Брестской крепости<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2009/01/14/brest/|title=Александр Котт назначен режиссёром «Брестской крепости»|work=Lenta.ru|date=2009-01-14|accessdate=2009-06-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HsFBGcdD?url=http://lenta.ru/news/2009/01/14/brest/|archivedate=2013-07-05}}</ref><ref>[http://www.soyuz.by/second.aspx?document=33650&uid=14&page=46&type=Qualifier Информационно-политический портал Союзного государства] {{dead link}}</ref>. == Туғанлашҡан ҡалалар == {{кол}} * {{флаг Польши}} [[Бяла-Подляска]], [[Польша]] (05 сентября 1991) * {{флаг Польши}} [[Люблин]], [[Польша]] (14 марта 2002) * {{флаг Болгарии}} [[Плевен]], [[Болгария]] (09 июля 1997) * {{флаг Франции}} [[Пор-сюр-Сон]] [[Франция]] (15 мая 2004) * {{флаг Франции}} [[Брест (Франция)|Брест]], [[Франция]] (10 декабря 2012) * {{флаг Германии}} [[Вайнгартен]], [[Германия]] * {{флаг Германии}} [[Равенсбург]], [[Германия]] * {{флаг Германии}} [[:de:Gemeindeverwaltungsverband Mittleres Schussental|Союз общин Средней Шуссентали]], [[Германия]] (20 сентября 1989) * {{флаг Украины}} [[Луцк]], [[Украина]] (23 августа 2003) * {{флаг Украины}} [[Ивано-Франковск]] (24 августа 2004) * {{флаг Латвии}} [[Лудза]], [[Латвия]] (18 мая 2007) * {{флаг Грузии}} [[Батуми]], [[Грузия]] (с 24 апреля 2015) * {{флаг Китая}} [[Сяогань]], [[Китай]] * {{флаг Азербайджана}} [[Нахичевань]], [[Азербайджан]] * {{флаг России}} [[Орёл (город)|Орёл]], [[Россия]] * {{флаг России}} [[Дорогомилово (район Москвы)|Дорогомиловский район Москвы]], [[Россия]] * {{флаг России}} [[Калининград]], [[Россия]] * {{флаг России}} [[Тюмень]], [[Россия]] * {{флаг России}} [[Астрахань]], [[Россия]] * {{флаг России}} [[Петрозаводск]], [[Россия]] * {{флаг России}} [[Ковров]], [[Россия]] * {{флаг России}} [[Нижний Тагил]], [[Россия]] * {{флаг России}} [[Рязань]], [[Россия]] (с 2012) * {{флаг России}} [[Новороссийск]], [[Россия]] (с 2014) * {{флаг России}} [[Малгобек]], [[Россия]] (с 10 мая 2015)<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/regions/Brest-i-ingushskij-Malgobek-stali-pobratimami_i_704979.html Брест и ингушский Малгобек стали побратимами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150521110927/http://www.belta.by/ru/all_news/regions/Brest-i-ingushskij-Malgobek-stali-pobratimami_i_704979.html |date=2015-05-21 }}</ref> * {{флаг России}} [[Ижевск]], [[Россия]] (с 2 ноября 2016)<ref>[http://www.izh.ru/i/promo/35871.html Главы Бреста и Ижевска подписали Соглашение об установлении побратимских связей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180418225837/http://www.izh.ru/i/promo/35871.html |date=2018-04-18 }}</ref> {{конец кол}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Брест ҡәлғәһе|Брестская крепость]] * Брестское гетто == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * Кристиан Ганцер (руководитель группы авторов-составителей), Ирина Еленская, Елена Пашкович [и др.]: Брест. Лето 1941 года. Документы, материалы, фотографии. Смоленск: Инбелкульт, 2016. ISBN 978-5-00-076030-7 [https://www.academia.edu/20656900/Брест._Лето_1941_г._Документы._Материалы._Фотографии] * {{статья|ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/globe/356/|автор=Татьяна Козаченко.|заглавие=Говорящие камни Брестской крепости|издание=Вокруг света, 22.06.2007}} * {{книга|автор=Жучкевич В.&nbsp;А., Малышев А.&nbsp;Я., Рогозин Н.&nbsp;Е.|заглавие=Города и села Белорусской ССР. Историко-географические очерки|место=Мн.|год=1959}} * {{статья|ссылка=http://gdv.name/by/11/60/299/|издание=Газета для вас|заглавие=Берасце, Брэст-Літоўск, Брэст-над-Бугам, Брэст...|язык=be|deadlink=500}} * [http://www.b-g.by/ru/13_2011/society/8170/ Кому принадлежал Брест в 1918 году? Дмитрий Кисель, Станислав Коршунов «Брестская Газета»] * {{книга|автор = Князева П. М.|часть = Брэст|заглавие = Гарады і вёскі Беларусі: энцыклапедыя. Брэсцкая вобласць. Кніга першая|ссылка = |ответственный = |издание = |место = Мінск|издательство = Беларуская энцыклапедыя|год = 2006|том = 3|страницы = |страниц = 528|isbn =985-11-0373-X|тираж = }} * {{книга|автор = Суворов А. М.|заглавие = Брест-990. На перекрестке дорог и эпох|место = Брест|издательство = Полиграфика|год = 2009|страницы = |страниц = 256|isbn =978-985-90178-8-9|тираж = 3800 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Брест-Литовск|[[Шперк, Франц Фридрихович|Шперк Ф. Ф.]]}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Викисловарь=Брест}} * {{БСЭ3|Брест}} * [http://belarusdigest.com/story/brest-region-place-where-soviet-union-collapsed-14291/ Brest Region: The Place Where The Soviet Union Collapsed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309163652/http://belarusdigest.com/story/brest-region-place-where-soviet-union-collapsed-14291 |date=2016-03-09 }}. * [http://city.brest.by/ Брест сегодня! Официальный сайт Брестского городского исполнительного комитета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080707010220/http://city.brest.by/ |date=2008-07-07 }}. * [http://www.brest-region.by Сайт Брестского облисполкома] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213111441/http://brest-region.by/ |date=2008-02-13 }}. * [https://locator.by/brest Карта Бреста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904013610/https://locator.by/brest |date=2017-09-04 }} ; Топографические карты * {{Карта|N-34-144}} * {{Карта|N-34-XXXVI}} [[Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] o0ov4or1mykgiob0vtkqc0z5g2t92wg 0 134052 1299622 1288458 2026-06-22T09:51:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299622 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Векуа Илья Несторович''' ({{Lang-ka|ილია ნესტორის ძე ვეკუა}}; [[6 май]] [[1907 йыл]] — [[2 декабрь]] [[1977 йыл]]) — совет ғалимы, математик һәм механик, айырым сығарылмалар менән [[Дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләр]], сингуляр интеграль тигеҙләмәләр, дөйөмләштерелгән аналитик функциялар һәм һығылмалы тышлыҡтарҙың математик теорияһы буйынса махсуслаша. == Биографияһы == Илья Несторович Векуа 1907 йылдың 6 майында Шешелета тигән абхаз ауылында (ауыл әлеге ваҡытта өлөшләтә танылған Абхазия Республикаһына инә) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Тбилиси дәүләт университетын тамамлай ([[1930]]). 1930—1933 йылдарҙа — [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград дәүләт университеты]] докторантураһында. Физика-математика фәндәре кандидаты (1937). [[1940 йыл]]да физика-математика фәндәре докторы һәм профессор була. [[1944 йыл]]да — Грузин ССР-ы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, [[1946 йыл]]да ғәмәли ағзаһы итеп һайлана. Шул уҡ 1946 йылда СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, [[1958 йыл]]да ғәмәли ағзаһы итеп һайлана. [[1951]]—[[1957 йыл]]дарҙа Мәскәү физика-техника институтының теоретик механика кафедраһы мөдире булып эшләй. [[1954]]—[[1959]] йылдарҙа — В. А. Стеклов исемендәге Мәскәү математика институтының директор урынбаҫары. [[1955 йыл]]да "Өс йөҙҙөң хаты"на ҡултамғаһын ҡуя. СССР Теоретик һәм ҡулланма механика буйынса милли комитетының беренсе составына инә (1956). Новосибирск дәүләт университетының беренсе ректоры (1959—1965)<ref>[http://www.nsu.ru/dynamic/news/news_view.php?news_mode=single&news_user=user&news_action=view&news_id=4149 Атмосфера: 9 апреля 1959 года первым ректором НГУ назначен академик Илья Нестерович Векуа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100717045951/http://www.nsu.ru/dynamic/news/news_view.php?news_mode=single&news_user=user&news_action=view&news_id=4149 |date=2010-07-17 }}</ref>. Грузин ССР-ы Фәндәр академияһының вице-президенты (1964—1965). 1965—1972 йылдарҙа — Тбилиси дәүләт университеты ректоры. [[1972 йыл]]дың 3 майынан [[1977 йыл]]дың 2 декабренә тиклем — Грузин ССР-ы Фәндәр академияһы президенты. [[1943 йыл]]дан ВКП(б) ағзаһы. Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк комитеты ағзаһы (1966—1977). 7—9 саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1966—1977). 1977 йылдың 2 декабрендә вафат була. [[Тбилиси]]ҙа Мтацминда тауында ерләнә. [[Файл:Tbilisi3334.jpg|слева|мини|250x250пкс|Мтацминда пантеонында академиктар Векуа (биргеһе) һәм Мусхелишвили (арғыһы) ҡәберҙәре]] == Ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары == Төп хеҙмәттәре математик физиканың төрлө фәнни йүнәлештәренә ҡарай. Айырым сығарылмалар менән дифференциаль тигеҙләмәләр өлкәһендәге эштәре башлыса эллиптик типтағы тигеҙләмәләрҙең киң класының аналитик теорияһын эшләүгә нигеҙләнгән. Векуа бер үлсәмле сингуляр интеграль тигеҙләмәләр теорияһына ҙур өлөш индерә, Фредгольмдыҡы булмаған эллиптик ситке мәсьәләләрҙең яңы класын аса һәм тикшерә. Механикала Векуа һығылмалы тышлыҡтар математик теорияһының яңы вариантын тәҡдим итә. == Хәтер == * Тбилиси университетының Ҡулланма математика институтына, шулай уҡ Тбилисиҙағы 42-се физика-математика мәктәбенә һәм Сухуми физика һәм технология институтына И. Н. Векуа исеме бирелгән ([http://www.sipt.org/index.html домашняя страница (англ.))] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140529065634/http://www.sipt.org/index.html |date=2014-05-29 }} * Новосибирск дәүләт университеты бинаһында Векуа иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған<br><ref>[http://soran1957.ru/DeepZoomMarked.aspx?id=newspaper_21514_1981_22&reflectionid=PA_Users_furs_634395045531406250_1245 Памяти академика И. Н. Векуа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202234700/http://soran1957.ru/DeepZoomMarked.aspx?id=newspaper_21514_1981_22&reflectionid=PA_Users_furs_634395045531406250_1245 |date=2013-12-02 }}</ref> * И. Н. Векуаның тыуыуына 100 йыл тулыуға бағышлап Новосибирск дәүләт университетында «Дифференциальные уравнения, теория функций и приложения» халыҡ-ара конференцияһы үткәрелгән. * 2007 йылдан башлап йыл һайын Грузияла һәм Рәсәйҙә бер үк ваҡытта Векуа кубогына Программалау буйынса халыҡ-ара олимпиада үткәркәрелә<ref>[http://vekua.snarknews.info/index.cgi?data=newstape&class=vekua2007&year=2007 Vekua Cup — 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512231826/http://vekua.snarknews.info/index.cgi?data=newstape&class=vekua2007&year=2007 |date=2014-05-12 }}</ref> * Абхазияның Гал ҡалаһында хакимиәт бинаһы эргәһендә И. Н. Векуаға һәәйкәл ҡуйылған. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Икенсе дәрәжә Сталин премияһы ([[1950 йыл|1950]])<ref name="MathRu">[http://www.math.ru/history/people/Vekua Векуа Илья Нестерович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016222306/http://www.math.ru/history/people/Vekua |date=2017-10-16 }}</ref> («Новые решения эллиптических уравнений» (1948) монографияһы өсөн) * СССР Дәүләт премияһы ([[1984 йыл|1984]] — ''вафатынан һуң'') («Некоторые общие методы построения различных вариантов теории оболочек» ([[1982 йыл|1982]]) монографияһы өсөн) * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1969 йыл|1969]])<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР от 13 марта 1969 г. в [http://www.ras.ru/publishing/rasherald/rasherald_articleinfo.aspx?articleid=582c4e19-b7a3-49a9-95ad-138a179716ba Высокая оценка достижений советской науки] // Вестник АН СССР, 1969, № 4</ref> * Ленин премияһы ([[1963 йыл|1963]]) («Обобщённые аналитические функции» ([[1959 йыл|1959]]) хеҙмәте өсөн) * алты[[ Ленин ордены]] ([[1959 йыл|1959]], [[1961 йыл|1961]], [[1966 йыл|1966]], [[1969 йыл|1969]], [[1975 йыл|1975]], [[1977 йыл|1977]])<ref name="hydro">[http://hydro.nsc.ru/person/Vecua.php Институт гидродинамики им. М. А. Лаврентьева СО РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090829082449/http://hydro.nsc.ru/person/Vecua.php |date=2009-08-29 }}</ref> * [[ «Почёт Билдәһе» ордены]] ([[1946 йыл|1946]])<ref name="biobib">[http://science.org.ge/members/BioBibliografia/Vekua%20Ilia.pdf Илья Векуа (1907—1977). Биобиблиография, Тбилиси, 1987] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222170448/http://science.org.ge/members/BioBibliografia/Vekua%20Ilia.pdf |date=2015-12-22 }} на сайте [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA_%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D0%B8 Национальной академии наук Грузии]</ref> * «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы (1946) * «1941—1945 йылғы Бөйөк Ватан һуғышында намыҫлы хеҙмәт өсөн» (1946)<br> * Грузин ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре ([[1950 йыл|1950]]). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Warheroes|id=11823|star=Labor}} * [http://www.mathnet.ru/links/468dd7ce10b9bd3464ec2caa53672d26/rm3129.pdf Илья Несторович Векуа (к 70-летию со дня рождения)]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://sibmemorial.ru/node/931 Новосибирская Книга Памяти | ВЕКУА ИЛЬЯ НЕСТОРОВИЧ] * [http://www.soran1957.ru/soran1957.aspx?id=piu_200809051437 Персональная страница на сайте Фотоархив СО РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929004429/http://www.soran1957.ru/soran1957.aspx?id=piu_200809051437 |date=2015-09-29 }} * [http://www.math.nsc.ru/conference/invconf/vekua07/vekua.html Международная конференция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511121458/http://math.nsc.ru/conference/invconf/vekua07/vekua.html |date=2008-05-11 }} «Дифференциальные уравнения, теория функций и приложения», посвященная 100-летию со дня рождения академика И. Н. Векуа Новосибирск, 28 мая — 2 июня 2007 г. * [http://science.org.ge/members/BioBibliografia/Vekua%20Ilia.pdf Илья Векуа (1907—1977). Биобиблиография, Тбилиси, 1987] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222170448/http://science.org.ge/members/BioBibliografia/Vekua%20Ilia.pdf |date=2015-12-22 }} на сайте Национальной академии наук Грузии [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Алфавит буйынса механиктар]] [[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:6 майҙа тыуғандар]] [[Категория:1907 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1977 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Тбилисиҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] clqz4an7f8e1r3px0cb85pdr7meokfv 0 142700 1299610 1294383 2026-06-22T05:22:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299610 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бутово полигоны''' — [[Мәскәү өлкәһе]]нең Ленин районы Дрожжино ауылы эргәһендәге Сталин репрессиялары ҡорбандарын язалау һәм ерләү урындарының береһе булараҡ билдәле ыҙандың тарихи атамаһы. Бында, архив-тикшереү документтарына ярашлы, [[1930]]—[[1950|1950 йылдарҙа]] тиҫтәләрсә мең кеше атып үлтерелгән. 1937 йылдың авгусынан 1938 йылдың октябренә тиклем атып үлтерелгән 20 мең 761 кешенең исеме билдәле<ref name="Протоиерей Кирилл Каледа">[http://www.patriarchia.ru/db/text/194486.html Протоиерей Кирилл Каледа: «Благодаря тому, что на Бутовском полигоне совершается Бескровная Жертва, здесь происходит изменение духовной обстановки».] // patriarchia.ru (11 февраля 2007)</ref><ref name="Буклет «Бутовский полигон»">[http://archive.martyr.ru/files/Booklet/Booklet.pdf Буклет «Бутовский полигон».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131018224734/http://archive.martyr.ru/files/Booklet/Booklet.pdf |date=2013-10-18 }} // archive.martyr.ru</ref><ref name="списки «Мемориала»">[http://www.memo.ru/memory/communarka/index.htm Общество «МЕМОРИАЛ». Послесловие к Книге памяти — спискам захороненных в Коммунарке и Бутово.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928013704/http://www.memo.ru/memory/communarka/index.htm |date=2013-09-28 }} // memo.ru</ref>. Мәскәү һәм бөтә Русь патриархы Алексий II Бутово полигонын «Урыҫ Голгофаһы» тип атаны. Полигонда ерләнгән араһында — яҡынса 1000 рухани: Урыҫ сиркәүенең (православие һәм төрлө юрисдикцияға ҡараған правосланыйҙар) һәм башҡа конфессияларҙың вәкилдәре<ref name="Протоиерей Кирилл Каледа"></ref><ref name="Буклет «Бутовский полигон»"></ref>. Мәскәү өлкәһе Хөкүмәтенең 2001 йылдың 9 авгусындағы ҡарарына ярашлы, Бутово полигоны ''урындағы тарих һәм мәҙәниәт әһәмиәтендәге һәйкәл тип иғлан ителде''<ref>[http://ipravo.info/mo1/legal11/178.htm Об объявлении памятного места Бутовский полигон в Ленинском районе памятником истории регионального значения и утверждении границ его территории и зон охраны — Российский Прав…]</ref><ref name="Буклет «Бутовский полигон»"></ref>. Бутово полигонында атыуға тарттырылғандарҙың күпселеге судтан тыш органдар тарафынан — Мәскәү өлкәһе буйынса СССР {{comment|НКВД|Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты}} Идаралығының тройкаһы һәм СССР {{comment|НКВД|Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты}}ның махсус комиссияһы һәм СССР-ҙың прокуроры — хөкөм ителгән. Бутово полигонынан бик алыҫ түгел ике элекке махсус объект урынлашҡан: Коммунарка полигоны (Генрих Ягоданың элекке дачаһы, һуңынан — халыҡты күпләп язалау урыны) һәм Суханов махсус режимлы төрмә (Екатеринин ир-ат монастыры территорияһында)<ref> [http://www.ekaterinamon.ru/index.php3?id=128 Свято-Екатерининский мужской монастырь (официальный сайт). История. 1931—1991 годы. Свято-Екатерининская пустынь.] // ekaterinamon.ru</ref><ref>[http://www.temples.ru/card.php?ID=1558 Храмы России. Екатерининский мужской монастырь. Екатерининская мужская пустынь (учётная карточка, фотографии, на карте).] // temples.ru</ref>. == Тарихы == XIX быуаттың аҙағында Бутово полигоны урынында Космодамианский-Дрожжин имениеһы (изге Косма һәм Дамиан хөрмәтенә исемләнгән) булған. Беренсе тапҡыр Дрожжино ауылы 1568 йылда телгә алына, ул ваҡытта бында земство баяры Федор Михайлович Дрожжиндың усадьбаһы була ([[Иван Грозный]] батшаның бойороғо буйынса язалана<ref name="Oberemko">{{статья|автор=Валентина Оберемко.&nbsp;|заглавие=[http://www.aif.ru/society/article/44727/5 Двуликое Бутово. Когда-то этот район был шикарной «Рублёвкой»]|издание=[[Аргументы и факты]]|год=2011|номер=30 за 27 июля|страницы=30}}</ref>). [[1889 йыл]]да имениеның хужаһы Н. М. Соловьев йылҡы заводына нигеҙ һала, урман буйында тамашасылар өсөн трибуналар менән [[ипподром]] төҙөй. [[Октябрь революцияһы]]нан һуң Бутов имениеһы хужаһы И. И. Зимин дәүләткә бөтә мөлкәтен тапшыра ла ғаиләһе менән сит илгә китә. Йылҡы заводы аттарҙы [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл армия]] өсөн әҙерләй<ref name="ButovoHistory">Л. А. Головкова. [http://archive.martyr.ru/content/view/6/37/ Спецобъект «Бутовский полигон» (история, документы, воспоминания)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227000725/http://archive.martyr.ru/content/view/6/37 |date=2012-12-27 }} // archive.martyr.ru (12 апреля 2006)</ref>. [[1920-се йылдар|1920]] йылдарҙа Бутовола (Мәскәү) ОГПУ-ның ауыл хужалыҡ колонияһы ойошторола. [[1934 йыл]]да<ref>{{cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/559/|title=География скорби|publisher=|accessdate=2017-03-01|lang=ru}}</ref>, уның 2 км²-лыҡ территорияһы штакетник менән уратыла; унда НКВД-ның атыу полигоны булдырыла, ә территорияһы тәүлек әйләнәһенә ҡораллы һаҡ аҫтына алына. Бынан алыҫ булмаған ерҙә, «Коммунарка» совхозы янында, башҡа махсус объект урынлаша — [[Коммунарка (атыу полигоны)|«Коммунарка»]] полигоны. 1937 йылдың 31 июлендәге НКВД-ның 00447-се һанлы «Элекке кулактарҙы, енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау буйынса операция тураһында» ғы указын баҫып сығара<ref name="pravmir">{{cite web|url=http://www.pravmir.ru/butovskij-poligon/|title=Бутовский полигон|author=Ксения Лученко|publisher=|accessdate=2017-03-01|lang=ru}}</ref>. Бынан һуң Мәскәүҙә сәйәси репрессиялар барышында бик күп үлем хөкөмө ҡарарҙары сығарыла һәм бойомға ашырыла. Мәскәү зыяраттары был тиклем ҡәберлектәрҙе һыйҙыра алмай. Шул саҡта [[1937 йыл|1937 йылдың]] уртаһында НКВД-ға яңы ике махсус объект бирелә — Коммунарка һәм Бутово. «Коммунарка» объектына башлыса партия етәкселеге һәм совет номенклатураһы вәкилдәре,[[ РККА]] офицерҙары, НКВД хеҙмәткәрҙәре эләгә, ә объект «Бутово» объектында эшселәр, крәҫтиәндәр, священниктар, кулактар, енәйәтселәр, элекке аҡгвардиясылар һәм башҡа «советтарға ҡаршы элементтар» атып үлтерелә. Иң күп кеше [[1938 йыл|1938 йылдың]] 28 февралендә атып үлтерелә — 562 кеше<ref name="putinvisit">''Владимир Кузьмин.'' [http://www.rg.ru/2007/10/31/putin.html Поминальная молитва. Владимир Путин посетил Бутовский полигон, где похоронены жертвы массовых расстрелов.] «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0 Российская газета]» // rg.ru (федеральный выпуск № 4506 от 31.10.2007)</ref><ref name="putinizvestia">''Александр Латышев, Богдан Степовой.'' [https://web.archive.org/web/20080406135356/http://www.izvestia.ru/russia/article3109872/ Владимир Путин — о жертвах сталинских репрессий: «Мы до сих пор ощущаем эту трагедию на себе»] Газета «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%8F_(%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0) Известия]» // izvestia.ru (2 ноября 2007)</ref>. 1938 йылдың февралендә атыуҙарҙың иң бейек нөктәһе булыуы ВКП(б-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы Мәскәү өлкәһе өсөн 31 ғиуарҙа раҫлаған 4000-меңлек өҫтөлмә квота менән бәйле була<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61277 ЛУБЯНКА: Сталин и Главное управление госбезопасности НКВД. Постановление политбюро ЦК ВКП(б) «об антисоветских элементах» (документ № 285 от 31.01.1938 года).] // alexanderyakovlev.org</ref>. Атыуға хөкөм ителгәндәрҙе [[Мәскәү]] төрмәләренән «ИКМӘК» тип яҙылған машиналарҙа ташығандар. Полигонда уларҙы оҙон баракка индергәндәр, бында төрмә документтары буйынса кешеләрҙең исемлеген дөрөҫләгәндәр. Исемлекте тикшергәндән һуң ғына үлем хөкөмөн иғлан иткәндәр. Атыу ҡояш сыҡҡандан һуң үткәрелгән, хөкөм ителгән кешене пистолеттан соңҡаһына атып үлтергәндәр. Атып үлтерелгәндәрҙе 13 соҡорҙа күмгәндәр, соҡорҙарҙың дөйөм оҙонлоғо 900 метр тәшкил иткән. Һәр соҡорҙоң киңлеге — 4 — 5 метр, ә тәрәнлеге 4 метр тирәһе булған. Мәрхүмдәрҙе бер ниндәй йыназаһыҙ ерләгәндәр, ерләү тураһында туғандарын иҫкәртеү ҡарамалған була. Атып үлтерелгәдәрҙең туғандары атылыу датаһы менән танытмаларҙы 1989 йыдан ғына ала башлайҙар. === Полигонды артабан ҡулланыу === 1938 йылдан һуң, Бутовола массауи атып үлтереүҙәр туҡтатылғас, полигон Мәскәү төрмәләрендә атылғандарҙы ерләү өсөн ҡулланыла. Ерләү соҡорҙарынан 100 метр алыҫлыҫта урынлашҡан комендатура бинаһы НКВД офицерҙары өсөн ял итеү йортона әүерелдерелә. Бында бер нисә тапҡыр Лаврентий Берия ла килә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда Бутово полигоны районында немец хәрби әсирҙәре лагеры була. Уларҙы Варшава шоссеһы төҙөлөшөнә ҡыуып алып киләләр, эшләй алмағандарҙы атҡандар һәм соҡорға ташлағандар. === Полигонды тикшереү һәм ҡорбандар иҫтәлеген мәңгеләштереү === 1992 йылдан алып сәйәси золом ҡорбандары иҫтәлеген мәңгеләштереү буйынса Мәскәү йәмғиәт төркөмө (М. Б. Миндлин төркөмө) ФСК-[[Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте|ФСБ]] хеҙмәткәрҙәре ярҙамында Бутово полигонында атылғандарҙың делоларын архивта тикшереү эшен башланы, бер үк ваҡытта мәғлүмәттәр туплана һәм буласаҡ Хәтер китабы" өсөн ҡыҫҡаса биографик белешмәләр төҙөлә. 1993 йылдың яҙында һәләк булғандарҙың туғандары беренсе тапҡыр полигонды килеп күрәләр, шул уҡ йылдың көҙөндә уның көньяҡ өлөшөндә гранит мемориаль плита ҡуйыла. Бутово полигоны 1995 йылға тиклем дәүләт именлеге ғәскәрҙәре һағы аҫтында була. Һуңынан уны Урыҫ православие сиркәүгә тапшыралар һәм шәмбе һәм йәкшәмбе көндәрендә килеп күреү өсөн асалар. Бер ҡәберлектә тәре урынлаштырыла (нәҡ Бутовола Урыҫ православие сиркәүе руханиҙары бик күп атылған һәм ерләнгән). 2001 йылда полигон төбәк әһәмиәтендәге тарих һәйкәле тип иғлан ителә. 1995—1996 йылдарҙа полигон территорияһында төҙөлгән һәм 1996 йылдың 11 декабрендә изгеләштерелгән ағастан эшләнгән храм бәләкәй булыуы сәбәпле, 2004 йылдың 15 майында сатыр формаһындағы боронғо урыҫ храмдары стилендә төҙөлгән Рәсәй Новомучениктары һәм исповедниктары храмына нигеҙ һалына. Бөйөк изгеләндереү 2007 йылдың 19 майында үткәрелә<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/243827.html Новомучеников и исповедников Российских в Бутове храм]</ref> .<ref>[http://patriarchia.ru/db/text/245801.html Речь Высокопреосвященнейшего митрополита Лавра на Великом освящении храма в Бутове.] // patriarchia.ru (19 мая 2007)</ref><ref>[http://www.sedmitza.ru/index.html?did=43662 Седмица.ru: «Предстоятель совершил Великое освящение храма-памятника в Бутово».] // sedmitza.ru (18 мая 2007)</ref> Храм диуарҙарының периметры буйлап 51 икона эленгән (атыу көндәренең һаны). Храм притворында 1997 йылда табылған һәләк булғандарҙың әйберҙәре (аяҡ кейеме, кейем ҡалдыҡтары, төйөнсөктәр, гильзалар һәм башҡалар) ҡуйылған экспозиция урынлашҡан. Шулай уҡ экспозицияла полигонда үлтерелгән кешеләрҙең шәхси әйберҙәре күрһәтелгән. 2006 йылда полигонда ер рекультивацияһы үткәрелә, бынан тыш һәр ерләү соҡороноң теүәл сиктәре билдәләнә. 2007 йылдың 30 октябрендә, Золом ҡорбандары иҫтәлеге көнөндә, Бутово полигонына Рәсәй Президенты Владимир Путин һәм Мәскәү һәм бөтә Русь Патриархы Алексий II килеп китте. == Ҡорбандар һаны == Мәскәү хөкүмәтенең ведомство-ара даими комиссияһы Бутово полигонындағы 1937 йылдың 8 авгусынан 1938 йылдың 19 октябренә тиклем язаларҙың сәбәптәрен асыҡланы<ref name="Butovo">Серия «Бутовский полигон». 1937—1938. Книга памяти жертв политических репрессий. Вып. 1-7", М., 1997—2003 г. г. Издание общества «Мемориал»</ref>. Күрһәтелгән осор эсендә барыһы 20 765 кеше атып үлтерелә, өс мең кешенең исем-шәрифе билдәләнде, шул иҫәптән енәйәт һәм төрлө статьялар буйынса хөкөм ителгән 5 595 кеше (27 %) бөгөнгө көнгә тиклем аҡланмаған. 2003 йылдың октябренә тиклем 15 166 кеше аҡланған (73 %). Бутовола Урыҫ православие сиркәүенең 374 дини әһелдәре, метрополит Серафимдан (Чичагов) алып тиҫтәләгән диакондарға, пономарҙәргә һәм тасуири уҡый белеүселәргә тиклем. == Полигон территорияһындағы мемориаль комплекс == 1997 йылдың 11 декабренән алып Дрожжино ауылының хакимиәте бинаһына ингән урында Мәскәү патриархаты клириктары аят уҡый. [[Файл:Бутовский_полигон._Храм.jpg|мини|Бутово полигоны территорияһындағы храм]] Бутово полигоны территорияһында Урыҫ православие сиркәүенең 935 атып үлтерелгән дини әһелдәренең һәм башҡа ағзаларҙың исемдәре менән стендтар ҡуйылған. Стендтар һәм башҡа ҡоролмалар (иҫтәлекле таштар һәм башҡалар) килеүселәргә тулы мәғлүмәт бирә алмай, мәҫәлән, аҡланғандарҙың һанын, язаланғандарҙың милли, енес, йәше буйынса составын. Комплекс шәмбе һәм йәкшәмбе көндәрендә асыҡ була. Экскурсиялар экскурсовод менән алдан килешеү буйынса үткәрелә. == Бутово полигонында үлтерелгән билдәле шәхестәр == [[Файл:Бутовский_полигон._Вечная_память._Культурный_центр_'Первое_марта',_27_мая_2000_г..jpg|мини|Мәңгелек хәтер. «Беренсе март» мәҙәни үҙәге, 2000 йылдың 27 майы]] * Бройде, Соломон Оскарович (1892—1938) — урыҫ совет яҙыусыһы һәм публицист. * Амбарцумов Владимир Амбарцумович (1892—1937) — Урыҫ православие сиркәүенең дин әһеле, уйлап табыусы. * Ауслендер Сергей Абрамович (1886—1937) — «көмөш быуат» яҙыусыһы. * Гельма Ганс (1903—1938) — совет һәм немец физигы. * Делекторский Никита Петрович (1876-[[1937 йыл|1937]]) — Түбәнге Тагил, Орехов-Зуев епископы (Урыҫ православие сиркәүе). * Джунковский Владимир Федорович (1865—1938) — Мәскәү ҡалаһының элекке башлығы. * Древина Александр Давыдович (1889—1938) — рәссам * Головин Федор Александрович (1867—1937) — II саҡырылыш Рәсәй империяһы дәүләт думаһының рәйесе. * Фридеш Карикаш (1892—1938) — венгр яҙыусыһы һәм сәйәсмәне. * Клуцис Густав Густавович (1895—1938) — рәссам-авангардист. * Лейкий Карловна Мария (1887—1938) — актриса. * Олсуфьев Юрий Александрович (1887—1938) — реставратор һәм сәнғәт белгесе. * Проферансов Владимир Александрович (1874—1937) — Урыҫ православие сиркәүҙәрендә дини әһеле, протоиерей, 2000 йылда Урыҫ православие сиркәүенең изгеләр рәтенә индерелгән. * Семашкевич Роман Матвеевич (1900—1937) — рәссам. * Серафим (Чичагов) (1856—1937) — Урыҫ православие сиркәүенең епископы, Санкт-Петербург митрополиты. * Трубачев Зосима Васильевич (1893—1938) — Урыҫ православие сиркәүенең протоиерейы, 2000 йылда изгеләр рәтенә индерелгән. * Загробный Иван Петрович (1876—1938) — дин әһеле. * Ченыкаев Николай Сергеевич (1878—1938) — Калуганың элекке губернаторы (1915—1917). * Ягодин Василий Александрович (1870—1937) — Урыҫ православие сиркәүенең протоиерейы, 2000 йылда изгеләр рәтенә индерелгән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Большой террор * Бутовский крест * ГУЛаг * День памяти жертв политических репрессий * [[Коммунарка (атыу полигоны)]] * Собор святых новомучеников и исповедников российских * Сталинские репрессии == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Бакиров Э. А., Шанцев В. П.'' Бутовский полигон, 1937—1938 : Книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий; Московский Антифашистский центр. Выпуск первый. — Москва: Институт экспериментальной социологии, 1997. — 364 с. — ISBN 5-87637-005-3. — ISBN 978-5-87637-005-1. * ''Бакиров Э. А.'' Бутовский полигон, 1937—1938 : Книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий; Московский Антифашистский центр. Выпуск второй. — Москва: Панорама, 1998. — 362 с. — ISBN 5-85895-052-3. * Бутовский полигон, 1937—1938 : Книга памяти жертв политических репрессий. Выпуск 3. — М.: Альзо, 1999. — 360 с. — ISBN 5-93547-001-2. — С. 6-16 : ''Каледа Кирилл, свящ., Алексеев С. Н., Разумова А. Я., Головкова Л. А.'' Исследования последних лет на Бутовском полигоне. * ''Бакиров Э. А., Шанцев В. П.'' Бутовский полигон, 1937—1938 : книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий. Выпуск 4. — Москва: Альзо, 2000. — 362 с. — Список сокращений: С. 360—362. — ISBN 5-93547-003-9. * ''Бакиров Э. А., Шанцев В. П.'' Бутовский полигон, 1937—1938 : книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий. Выпуск 5. — Москва: Изд-во ООО «Панорама», 2001. — 360 с. : ил. — Список сокращений: С.358-360. — ISBN 5-93547-004-7. * ''Бакиров Э. А., Шанцев В. П.'' Бутовский полигон, 1937—1938 : книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий. Выпуск 6. — Москва: Изд-во ООО «Панорама», 2002. — 320 с. — ISBN 5-93547-004-7. * Бутовский полигон, 1937—1938 : книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий. Выпуск 7. — Москва: Альзо, 2003. — 367 с. : ил. — Указатель имён по семи томам книги памяти «Бутовский полигон»: С. 145—299. — ISBN 5-93547-006-3. — ISBN 978-5-93547-006-7. * ''Любимова К. Ф.'' Бутовский полигон, 1937—1938 : книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий. Выпуск 8. — Москва: Альзо, 2003. — 395 с. — ISBN 5-93547-007-1. ISBN 978-5-93547-007-4. * ''Головкова Л. А.''&#x20;[http://www.pravenc.ru/text/153701.html Бутовский полигон] //&#x20;Православная энциклопедия. — <abbr title="Москва">М.</abbr> : Церковно-научный центр «Православная энциклопедия», 2003. — Т. VI. — С. 393—396. — 752 с. — <span class="nowrap">39 000 экз.</span> — ISBN 5-89572-010-2. * Д. Н. Никитин, П. С. Павлинов [https://bigenc.ru/domestic_history/text/3450634 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108205132/https://bigenc.ru/domestic_history/text/3450634 |date=2017-11-08 }} Бу́товский полиго́н] // Большая российская энциклопедия. 2016 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20040823184410/http://www.netda.ru/martirolog/t1/content.htm Список расстрелянных на Бутовском полигоне] * [http://www.martyr.ru/ Сайт Храма Святых новомучеников и исповедников Российских в Бутове — обширная информация о Бутовском полигоне, людях пострадавших на нём, деятельности общины храма, памятных и иных мероприятиях] * [https://web.archive.org/web/20030609023652/http://butovopolygon.by.ru/ Сайт ''Бутовский полигон — Русская голгофа''] * [http://memoria-pamyat.ru/ Региональное общественное движение «В защиту жертв политрепрессий, законных прав реабилитированных граждан» Мемориа-Память 14.03.2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821183235/http://memoria-pamyat.ru/ |date=2011-08-21 }} * [http://pravmir.ru/article_1752.html Бутовский полигон — Русская Голгофа. Протоиерей Кирилл Каледа. 12.022007] * [http://www.libelli.ru/works/but_pol.htm В. Н. Сачков. «КОГО РАССТРЕЛЯЛИ НА БУТОВСКОМ ПОЛИГОНЕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140305011807/http://www.libelli.ru/works/but_pol.htm |date=2014-03-05 }} — редуцированная обобщающая статистика по лицам, казнённым на Бутовском полигоне в 1937—1938 гг. * [http://www.swod.ru/indexframe.htm ПРОЕКТ МЕМОРИАЛЬНОГО ЦЕНТРА «БУТОВО» при Храме Новомучеников и Исповедников Российских на Бутовском полигоне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090827012649/http://www.swod.ru/indexframe.htm |date=2009-08-27 }} * [http://samlib.ru/f/frolow_m_w/butovo.shtml Бутовский полигон: археология расстрелов] * Евгений Ихлов [http://magazines.russ.ru/znamia/2005/11/ih13-pr.html Бутовский полигон. 1937—1938 гг] «Знамя» 2005, № 11 * [http://hram-poligon-kommunarka.ru/content/view/4/3/ Памятник истории Спецобъект НКВД «Коммунарка»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150228020556/http://hram-poligon-kommunarka.ru/content/view/4/3/ |date=2015-02-28 }} * [http://tsiplev.ucoz.ru/publ/kraevedy/vasishhev_jurij_aleksandrovich/poligon_butovo_russkaja_golgofa/24-1-0-184 Ю. А. Васищев. Символ страдальчества российского.] [[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]] blc6e5u24nl61bbks3wa0fvpzv4ey1w 0 143936 1299609 1294382 2026-06-22T05:07:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299609 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Буренин Алексей Александрович''' ([[21 октябрь]] [[1985 йыл]], [[Өфө]]) — [[Рәсәй]] спортсы-парашютсыһы, парашют спорты буйынса һигеҙ тапҡыр донъя чемпионы<ref>[http://mmpsrb.ru/press-centr/novosti/115?searched=%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD&advsearch=oneword&highlight=ajaxSearch_highlight+ajaxSearch_highlight1 Башкирские спортсмены — призеры чемпионата мира по парашютно-горнолыжному двоеборью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329142427/http://mmpsrb.ru/press-centr/novosti/115?searched=%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD&advsearch=oneword&highlight=ajaxSearch_highlight%20ajaxSearch_highlight1 |date=2017-03-29 }} (рус.). mmpsrb.ru. Проверено 28 марта 2017.</ref>, атҡаҙанған спорт мастеры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы, «Рәсәй өмөтө» премияһы лауреаты, Башҡортостан Республикаһының Парашют спорты федерацияһы рәйесе урынбаҫары. == Спорт карьераһы == Бала саҡтан тау саңғыһы менән шөғөлләнгән, һуңғараҡ уның буйынса спорт мастерына кандидат нормативтарын үтәй. Әммә парашют-тау саңғыһы икебәйгеһе (пара-ски) буйынса Рәсәй чемпионаты һәм халыҡ-ара ярыштар еңеүсеһе Бикметов Альберт менән танышҡандан һуң, спорттың был төрө менән шөғөлләнергә ҡарар итә һәм 2000 йылда тәүге тапҡыр һикереү яһай<ref>[http://www.monblan.net/aleksey-burenin-intervyu Интервью с Алексеем Бурениным]</ref>. Буренин киләһе йылда уҡ парашют-тау саңғыһы икебәйгеһе буйынса Рәсәйҙең абсолют чемпионы була, ә 2002 йылда Рәсәй йыйылма командаһына эләгә. Шул уҡ йылда беренсе тапҡыр парашют классикаһы буйынса ярышта ҡатнаша, 2007 йылдан алып классик парашют спорты буйынса Рәсәй йыйылма командаһы составына инә<ref>[http://www.bashedu.ru/sportsmeny Сайт Башкирского государственного университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181208105210/http://www.bashedu.ru/sportsmeny |date=2018-12-08 }}</ref>. Алексей Бурениндың төп ҡаҙаныштары: * Туғыҙ тапҡыр парашют-тау саңғыһы икебәйгеһе буйынса Рәсәйҙең абсолют чемпионы (2001, 2002, 2005, 2007, 2008, 2009, 2013, 2016, 2017) * Парашют-тау саңғыһы икебәйгеһе буйынса команда зачетында Донъя чемпионатының бронза призеры (Черногория, 2005) * Үҫмер спортсылар араһында парашют-тау саңғыһы икебәйгеһе буйынса донъя чемпионы (Черногория, 2005) * Парашют-тау саңғыһы икебәйгеһе буйынса команда зачетында Донъя Кубогының һәм Европа чемпионатының көмөш призеры (Австрия, 2008) * Үҫмер спортсылар араһында парашют-тау саңғыһы икебәйгеһе буйынса шәхси зачетта Донъя Кубогының һәм Европа чемпионатының көмөш призеры (Австрия, 2008) * Классик парашют спорты буйынса команда зачетында донъя чемпионы. (Словакия, 2008) * Парашют-тау саңғыһы икебәйгеһе буйынса команда зачетында донъя чемпионы (Австрия, 2009) * Классик парашют спорты буйынса команда зачетында донъя чемпионы (Черногория, 2010) * Классик парашют спорты буйынса шәхси зачетта донъя чемпионатының көмөш призеры (Черногория, 2010)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LIIX7IzvZZM&list=PL1sSRJKJ9yY9FLlmNUoV0eEnetjSTLPrM&index=19 Сюжет телеканала Россия о выступлении Алексея Буренина на Чемпионате мира по классическому парашютному спорту в г. Никшич, Черногория]</ref> * Парашют-тау саңғыһы икебәйгеһе буйынса команда зачетында донъя чемпионатының көмөш призеры (Австрия, 2011) * Парашют-тау саңғыһы икебәйгеһе буйынса шәхси зачетта донъяның абсолют чемпионы (Австрия, 2011)<ref>[http://fpsrb.ru/news/265.html Сайт Федерации парашютного спорта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202172331/http://fpsrb.ru/news/265.html |date=2014-02-02 }}</ref> * Классик парашют спорты буйынса команда зачетында Европа чемпионатының көмөш призеры (Сербия, 2011) * Классик парашют спорты буйынса команда зачетында донъя чемпионы (БҒӘ, 2012)<ref>[http://www.ufa.fm/node/14484 Алексей Буренин в пятый раз завоевал титул чемпиона мира по парашютному спорту] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202092524/http://www.ufa.fm/node/14484 |date=2014-02-02 }}</ref> * Классик парашют спорты буйынса команда зачетында Европа чемпионы (Рәсәй, 2013)<ref>[http://www.bashinform.ru/news/582501/ Уфимский парашютист Алексей Буренин стал заслуженным мастером спорта России]</ref> * Классик парашют спорты буйынса шәхси зачетта Донъя Кубогының бронза призеры (Рәсәй, 2013) * Парашют-тау саңғыһы икебәйгеһе буйынса шәхси зачетта донъя чемпионатының көмөш призеры (Рәсәй, 2014) * Парашют-тау саңғыһы икебәйгеһе буйынса команда зачетында донъя чемпионатының бронза призеры (Рәсәй, 2014) * Классик парашют спорты буйынса команда зачетында донъя чемпионатының көмөш призеры (Босния һәм Герцеговина, 2014) * Парашют-тау саңғыһы икебәйгеһе буйынса команда зачетында донъя чемпионатының көмөш призеры (Германия, 2015) * Классик парашют спорты буйынса команда зачетында Европа чемпионатының көмөш призеры (Болгария, 2015) * Классик парашют спорты буйынса ергә теүәл төшөүгә төркөмләп һикереүҙә Европа чемпионатының көмөш призеры (Болгария, 2015) * Ергә теүәл төшөүгә төркөмләп һикереүҙә Бөтә донъя авиация уйындары еңеүсеһе (WAG 2015)<ref>[http://cska.ru/news/7618 Парашютисты ЦСКА — чемпионы Всемирных Авиационных Игр!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819011335/http://cska.ru/news/7618 |date=2019-08-19 }}. cska.ru. Проверено 19 декабря 2016.</ref> * Парашют спорты буйынса Төньяҡ полюс районында ергә теүәл төшөүгә төркөмләп һикереүҙә беренсе халыҡ-ара ярыштар еңеүсеһе (Барнео, 2016)<ref>[http://pravitelstvorb.ru/ru/press-office/news.php?ELEMENT_ID=13555&sphrase_id=120307 Башкирский спортсмен Алексей Буренин доставил флаг Республики Башкортостан на Северный полюс — Правительство Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221152554/http://pravitelstvorb.ru/ru/press-office/news.php?ELEMENT_ID=13555&sphrase_id=120307 |date=2016-12-21 }}. pravitelstvorb.ru. Проверено 19 декабря 2016.</ref> * Парашют-тау саңғыһы икебәйгеһе буйынса команда зачетында донъя чемпионы (Австрия, 2017)<ref name="minsport.gov.ru">[http://www.minsport.gov.ru/press-centre/news/30267/ Новости — Министерство спорта Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329141155/http://www.minsport.gov.ru/press-centre/news/30267/ |date=2017-03-29 }} (рус.). www.minsport.gov.ru. Проверено 28 марта 2017.</ref> * Парашют-тау саңғыһы икебәйгеһе буйынса шәхси зачетта донъяның абсолют чемпионы (Австрия, 2017)<ref name="minsport.gov.ru"/> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы» (2008) * «Рәсәй өмөтө» Бөтә Рәсәй премияһы лауреаты (Санкт-Петербург) (2008) * Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2013)<ref>[http://www.minsport.gov.ru/documents/awards/4991/?sphrase_id=78617 Приказ Министерства спорта "О присвоении почётного спортивного звания «Заслуженный мастер спорта России»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2016) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://fpsrb.ru/team/trenery/burenin-aleksey-aleksandrovich-treneri/ Профиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215212905/http://fpsrb.ru/team/trenery/burenin-aleksey-aleksandrovich-treneri/ |date=2018-12-15 }} на сайте Федерации парашютного спорта Республики Башкортостан [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:21 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1985 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй спортсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] [[Категория:Рәсәй чемпиондары]] [[Категория:Донъя чемпиондары]] 68v0nfmum7u36cy2caqjqm9ond11huf 0 145155 1299603 1267036 2026-06-22T03:30:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299603 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Брест районы''' ({{Lang-be|Брэсцкі раён, Берасьцейскі раён}}) — [[Брест]] өлкәһенең көнбайыш административ берәмге. Административ үҙәк [[Брест]] (район составына инмәй). == Географияһы == Брест районы территорияһы дәүләт кадастрынан мәғлүмәттәре буйынса 1544 км² тәшкил итә (ҙурлығы буйынса райондар араһында 12 урынды биләй). Төп өлөшө (яҡынса 85 %) [[Брест|Брест Полесье]]һы зонаһында урынлашҡан. Ул Большие Мотыкалы һәм Жабинка ауылдарынан төньяҡтараҡ торған Буг яны тигеҙлегендә (Прибугский) ята. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 130—150 метр тәшкил итә. Юғары нөктәһе — диңгеҙ кимәленән 186 метрҙа (Мотыкальский ауыл советының Заполье ауылы янында), иң түбән нөктәһе — 123 м. Районы өҫтө башлыса уйһыу-тигеҙлектән тора. Ғинуарҙың уртаса температураһы — 4,4 °c, июлдә — 18,8 °C. Йыллыҡ яуым — төшөм күләме — 548 мм Брест районында Брест күл төркөмө, шул иҫәптән Черное күле бар. == Тарих == Брест районы [[15 ғинуар]] [[1940 йыл|1940 йылдың 15 ғинуарында]] барлыҡҡа килә. Хәҙерге сиктәре [[1950 йыл]]да билдәләнгән. == Халҡы == Район халҡы 42 400 кеше тәшкил итә (2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата), шул иҫәптән ауыл халҡы 41 225 кеше. ''Тыуған телдәре:'' [[Белорус теле|белорус]] 40,45 %, [[Урыҫ теле|урыҫ]] 54,83 %. ''Өйҙә һөйләшеү:'' белорусса 13,72 %, урыҫса 83,83 %<ref name="belstat2009"><div>[https://web.archive.org/web/20100821023258/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php 2009 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре]</div></ref>. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="10" |Халыҡ һаны (йыл)<ref><div>[http://brest.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/sotsialnaya-sfera/demografiya_2/osnovnye-pokazateli-za-period-s-__-po-____gody_3/chislennost-naseleniya-po-gorodam-i-raionam-oblasti/ Халыҡ һаны буйынса өлкәһе брест ҡалаһында һәм районында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180420010415/http://brest.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/sotsialnaya-sfera/demografiya_2/osnovnye-pokazateli-za-period-s-__-po-____gody_3/chislennost-naseleniya-po-gorodam-i-raionam-oblasti/ |date=2018-04-20 }}, ''статистика идаралығы иң мөһиме брест өлкәһе''</div></ref> |- ! width="5%" |1996 ! width="5%" |2001 ! width="5%" |2002 ! width="5%" |2003 ! width="5%" |2004 ! width="5%" |2005 ! width="5%" |2006 ! width="5%" |2007 ! width="5%" |2008 ! width="5%" |2009 |- |500 42 |{{Үҫә}}274 45 |{{Төшә}}251 45 |{{Төшә}}45 069 |{{Төшә}}887 44 |{{Төшә}}945 44 |{{Үҫә}}992 44 |{{Үҫә}}549 45 |{{Төшә}}226 39 |{{Үҫә}}433 39 |- ! width="5%" |2010 ! width="5%" |2011 ! width="5%" |2012 ! width="5%" |2013 ! width="5%" |2014 ! width="5%" |2015 ! width="5%" |2016 ! width="5%" |2017 ! width="5%" |2018 |- |{{Төшә}}327 39 |{{Төшә}}342 39 |{{Үҫә}}532 39 |{{Үҫә}}574 39 |{{Үҫә}}728 39 |{{Үҫә}}418 40 |{{Үҫә}}473 41 |{{Үҫә}}41 037 |{{Үҫә}}400 42 |} == Административ бүленеше == [[Файл:Brest_raion_selsovety_rus.svg|мини|464x464пкс|ББрест районының ауыл советтары]] Район составына инә. Домачево ҡала ҡасабаһы һәм бер нисә тиҫтә ауыл тораҡ пункттары инә. Районы 11 ауыл советына бүленә:{{Колонки}} * [[Домачевский сельсовет (Брестская область)|Домачевский сельсовет]] * [[Знаменский сельсовет (Брестская область)|Знаменский сельсовет]] * [[Клейниковский сельсовет]] * [[Лыщицкий сельсовет]] * [[Мотыкальский сельсовет]] * [[Мухавецкий сельсовет]] * [[Радваничский сельсовет]] * [[Тельминский сельсовет (Брестская область)|Тельминский сельсовет]] * [[Томашовский сельсовет]] * [[Чернавчицкий сельсовет]] * [[Чернинский сельсовет]] [[2013 йыл]]да Домачево ҡасаба советы ауыл советы итеп үҙгәртелә, ә Страдечский (элекке Гершонский) ауыл советы<ref><div>[http://www.levonevski.net/pravo/normreg2009/num09/d09141.html Өлкә башҡарма комитеты ҡарары брест]</div></ref> бөтөрөлә, тораҡ пункттары Знаменский ауыл советы составына индерелә<ref><div>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D913b0060247&p1=1 Брест өлкә советы депутаттары ҡарары № 306 2013 йылдың 17 сентябрендә «Тураһында үҙгәрештәр административ-территориаль ҡоролошо брест өлкәһе брест районы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212233747/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D913b0060247&p1=1 |date=2013-12-12 }}</div></ref>.{{See also|Список населённых пунктов Брестского района}} == Иҡтисад == Төп предприятиелары: * «Чернавчицкий ТБИ (ЖБИ)заводы», * «Брестский лесхоз» дәүләт урман хужалығы учреждениеһы, * «Брест райагросервисы», * «Берестье» теплица комбинаты, * «Брестгазоаппарат» ААЙ берләшкән предприятиеһы, * «Брестсельмаш» ААЙ Районда «Брест» (майҙаны 70 км²-ҙан ашыу) ирекле иҡтисади зонаһы бар. == Киң мәғлүмәт саралары == * «Киске Брест» гәзите * «Заря над Бугом» район гәзите * «Брест гәзите» == Иҫтәлекле урындары == Брест районы территорияһының ҙур өлөшөндә [[Брест ҡәлғәһе|Брест ҡәлғәһе форттарының]] күп өлөшө урынлашҡан. Гоголь урамында «Фонарҙар аллеяһы (Аллея фонарей)» урынлашҡан — улар һаны Брест предприятиеһыларының һәр береһен күрһәтә. Фонарҙарҙың ҡайһы берҙәре [[Гоголь Николай Васильевич|В. Гоголь]]<ref>{{Cite web}}</ref> әҫәрҙәре мотивы буйынса эшләнгән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Брест районындағы Холокост. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://brestrik.gov.by/ Брестский районный исполнительный комитет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180419125327/http://brestrik.gov.by/ |date=2018-04-19 }} * [http://www.radzima.org/ru/rayon/brestskiy.html Брестский район. Фото памятников и достопримечательностей] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 4tsoutmg723xu9yks3tfzqnz1bws30c 0 146194 1299584 1264806 2026-06-21T15:24:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299584 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бачков монастыры''' (болг. Бачковски манастир, борон «Петрицонский»<ref>{{Cite web|author=|date=|url=https://books.google.ru/books?id=7BvZAAAAMAAJ&q=%22%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%86%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8C%22&dq=%22%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%86%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8C%22&hl=ru&sa=X&redir_esc=y|title=Журнал Московской Патриархии|publisher=// books.google.ru|accessdate=2016-4-6}}</ref>) — [[Болгария]] Православие Сиркәүенең ставропигиаль ирҙәр монастыры, ҙурлығы буйынса Риль монастырынан һуң икенсе. Родоп тауҙары төбәгендә Чаи йылғаһының уң яҡ ярында, [[София]]нан 189 км һәм Асеновградтан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Үҙенең [[византия]], грузин һәм болгар мәҙәниәте традицияларының ғәжәйеп ярашыуы менән данлыҡлы. Бачков монастыры — Болгарияла иң мөһим туристик үҙәк, Болгарияның йөҙ милли ҡаҙаныштары исемлегенә инә. == Тарихы == Успения Божья Матерь Бачков монастырына 1083 йылда византия императоры доместигы грузин сығышлы византия полководецы Григорий Бакуриани һәм уның туғаны Абазий тарафынан нигеҙ һалынған<ref><div> Gautier, typikon P. Pakourianos sébaste Grégoire Le du. — Byzantines Revue des études, 42, 1984, [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rebyz_0766-5598_1984_num_42_1_2154 5-145]; Шанидзе, Болгария һәм Грузия уның Типик монастыры а. г. Грузин типик редакцияһы. Тбилиси, 1971; Арутюнов-Фиданян, Типик Пакуриан Григорий В. А. Ереванда, 1978. Превод Български: българскат тарихы өсөн Гръцк изворь. 7 та. С., 1967, [http://kroraina.com/NI/izvori/GIBI_VII.djvu 40].</div></ref>. Григорий Бакуриани монастырҙың типигын (уставын) грек, грузин һәм әрмән телдәрендә шәхсән яҙа<ref><div>[http://www.doaks.org/resources/publications/doaks-online-publications/byzantine-studies/typikapdf/typ032.pdf/view Byzantine Monastic Documents Foundation. Gregory for in God of the Mother of the Petritzonitissa of Monastery Pakourianos Typikon Backovo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014210814/http://www.doaks.org/resources/publications/doaks-online-publications/byzantine-studies/typikapdf/typ032.pdf/view |date=2013-10-14 }}</div></ref><ref><div>St. St. National and Methodius collections Cyril Library/foreign manuscripts other [http://www.nationallibrary.bg/cgi-bin/e-cms/vis/vis.pl?s=001&p=0192&n=&vis=] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160828094835/http://www.nationallibrary.bg/cgi-bin/e-cms/vis/vis.pl?s=001&p=0192&n=&vis= |date=2016-08-28 }}[http://digital.nationallibrary.bg/DWWebClient/IntegrationSearch.aspx?DWSubSession=4487&v=1796]</div></ref>, үҙенең грузин сығышы тураһында типиктың беренсе битендә билдәләп үтә һәм уның аҙағында [[Грузин яҙыуы|грузин]] хәрефтәре менән ҡул ҡуя<ref><div> Gautier, typikon P. Pakourianos sébaste Grégoire Le du. — Byzantines Revue des études, 42, 1984, [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rebyz_0766-5598_1984_num_42_1_2154 5-145]; Шанидзе, Болгария һәм Грузия уның Типик монастыры а. г. Грузин типик редакцияһы. Тбилиси, 1971; Арутюнов-Фиданян, Типик Пакуриан Григорий В. А. Ереванда, 1978. Превод Български: българскат тарихы өсөн Гръцк изворь. 7 та. С., 1967, [http://kroraina.com/NI/izvori/GIBI_VII.djvu 39-66]</div></ref>. [[Файл:Bochkovi_(Petritsoni)_monastery_tipikon_(Sofia)-last_page.jpg|слева|мини|200x200пкс| Бачков монастырының типигы (уставы), һуңғы бит]] Монастырҙа тик иверия (грузин) монахтары ғына йәшәй, был уставта билдәләнгән. Ғибәҙәт ҡылыуҙар грузин телендә алып барылған. Шул ваҡытта был урын византия империяһы составына ингән. Икенсе Болгар батшалығы ваҡытында монастырҙың һаҡланып ҡалған фрескаларының береһендә мәңгеләштерелгән батша Иоанн-Александр монастырҙы ҡурсалай, [[XI быуат]]тан монастырь эргәһендә мәктәп эшләй. Күрәһең, XIV быуатта монастырь ивериялы булып ҡалһа ла, монастырь туғанлығына грек һәм болгар монахтары инә башлай<ref><div>[https://web.archive.org/web/20120405032413/http://www.americanchronicle.com/articles/view/123992 Edouard Selian. Iberian Petritzos Monks of the The (Bachkovo) Monastery]</div></ref><ref><div>Catherine Asdracha. Aux région Rhodopes siècles XIVe XIIIe des La et: de étude historique géographie, Athen: der Verlag Byzantinisch-Jahrbücher Neugriechischen, 1976, Pp. 74-75</div></ref>. Болгарияны [[төрөктәр]] баҫып алғандан һуң Икенсе Болгар батшалығының һуңғы патриархы Евфимий Тырновский Бачков монастырына бикләнә, унда яҡынса 1403 йылда вафат була. Монастырь зинданында патриарх үҙенең уҡыусылары менән бергә китап һәм дини эшмәкәрлек менән әүҙем шөғөлләнә. Ошо ваҡыттан яйлап Болгар Сиркәүенең, шулай уҡ Бачков монастырының эллинизацияһы башлана, монастырь халҡы грек һәм болгар милләтенән булған монахтар менән тулыландырыла, игумен итеп грек йәки болгарҙарҙы ҡуя башлайҙар<ref><div>[[Скурат, Константин Ефимович|Скурат Е. К.]] православие сиркәүенең поместный тарихы: учебное пособие. Т. 2. — М., Рус. 1994</div></ref> 1604 йылда монастырь үҙәгендә Изге Троица хөрмәтенә яңы ғибәҙәтхана төҙөлә<ref><div>Бачковски манастир. София, 1971. 1. с.</div></ref> [[XIX быуат]]тың һуңғы сирегендә, грек-болгар сиркәү бәхәсе киҫкенләшеүе менән бәйле, ике яҡ араһында монастырға хужа булыр өсөн көсөргәнешле көрәш бара. Ул [[1894 йыл]]да, монастырь туғанлығы үтенесе буйынса, Изге. Болгар Православие Сиркәү Синоды монастырҙы үҙ ҡарамағына ала. Төрөк ябырылыуҙарының тәүге тулҡынын кисергәндән һуң, монастырь ҙа башҡа дини учреждениелар яҙмышынан ҡотола алмай һәм [[XV быуат]]та талана, ә һуңыраҡ емерелә. Бачковтың рухи тормошоноң тергеҙелеүен [[XVI быуат]] менән бәйләйҙәр. 1604 йылда уникаль фрескалар тергеҙелә, улар беҙҙең көндәргә тиклем килеп етә. [[Файл:Bachkovski_manastir1.jpg|слева|мини|200x200пкс]] Монастырҙа костёл урынлашҡан, уның стеналары квадрат һәм түңәрәк медальондарҙа изгеләрҙең һүрәттәре менән биҙәлгән. Һүрәттәр провинциаль византия сәнғәтенең бер тармағының стилендә башҡарылған<ref><div>[http://www.bibliotekar.ru/Iskuss1/12.htm Дөйөм тарих, сәнғәт (Сәнғәт Болгария)]</div></ref>. Төп монастырь ғибәҙәтханаһында грузин телендәге яҙыуҙар менән XI быуат Божья Матерь образы һаҡланған. Ҡаршы стена янында [[1957 йыл]]да вафат булған Экзарх Болгарский Стефан ята. == Монастырь бөгөн == Монастырь барлыҡҡа килгәндән алып уның һаҡланып ҡалған өлөшө булып төрбә тора, ул хәҙерге монастырь ҡоролмаларынан 300 м алыҫлыҡта ята. 1604 йылда төҙөлгән Пресвятая Дева Мария соборы Богородицаның <span>«Умиление» Мөғжизәле иконаһы урыны булып тора</span>, ул күп һанлы ғибәҙәт ҡылыусыларҙы йәлеп итә. Урта быуат ҡоролмаларына шулай уҡ Изге Архангел сиркәүен индерергә була, уның цоколь ҡатын милли яңырыу дәүерендәге билдәле болгар рәссамы Зограф Захарий биҙәй. Монастырь музейы 9:00 алып 17:00 сәғәткә тиклем эшләй, һәм үҙенең китаптары, иконаларының бай тупланмаһы, Фридрих Барбаросса ҡылысы менән ғорурлана. == Игумендары == * архимандрит Паисий (Пастирев) (24 октябрь 1905—1906) * иеромонах Климент (Хитров) (1907—1912) * архимандрит Панарет (Наумов) (1 ноябрь 1913 — 1 октябрь 1915; 1919—1923) * архимандрит Паисий (Пастирев) (1 февраль 1923 — 11 июль 1927) * иеромонах Никодим (Пиперов) (11 июль 1927 — 31 июль 1929) * епископ Брегалнишский Панарет (Наумов) (1 сентябрь 1929 — 1 сентябрь 1933) * архимандрит Климент (Янев) (1 сентябрь 1933 — 12 сентябрь 1936) * архимандрит Нафанаил (1 ноябрь 1936 — 31 август 1938) * архимандрит Пимен (Энев) (15 сентябрь 1938 — 21 апрель 1947) * архимандрит Иона (Проданов) (21 апрель 1947 — 30 ноябрь 1949) * архимандрит Герасим (Боев) (10 февраль 1950 — 15 апрель 1951) * епископ Траянопольский Симеон (Цонев) (15 апрель 1951 — 15 июль 1955) * епископ Агафоникийский Иона (Проданов) (15 июль 1955 — 12 декабрь 1959) * архимандрит Филарет (Игнатов) (1 февраль 1961 — 15 сентябрь 1964) * епископ Браницкий Герасим (Боев) (15 сентябрь 1968 — 1 август 1971) * архимандрит Иларион (Цонев) (1 август 1972 — 31 декабрь 1980) * епископ Смоленский Нестор (Крыстев) (1 ғинуар 1981 — 31 июль 1985) * архимандрит Галактион (Табаков) (1 июль 1985 — 15 июль 1986) * епископ Агафоникийский Наум (Шотлев) (15 июль 1986 — 15 ғинуар 2004; үлгәнгә тиклем, проигумен почётлы исемен йөрөтә) * епископ Агафоникийский Борис (Добрев) (15 ғинуар 2004 — 19 февраль 2014) * архимандрит Симон (Бодуров) (19 февраль 2014 — 17 декабрь 2017) * архимандрит Самуил (Теодосиев) (2017 йылдың 17 декабренән) == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == * Игнатьев А. Бачковский монастырь // Журнал Московской Патриархии. М., 1967. № 11. 63-65. * Игнатьев А. Бачковский монастырь // Журнал Московской Патриархии. М., 1968. № 1. 44-50 * Игнатьев А. Бачковский монастырь // Журнал Московской Патриархии. М., 1968. № 2 (ЖМП). 41-49 == Һылтанмалар == * * [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Викисклад|16x16пкс|Логотип Викисклада]] Был [[Викисклад|Медиафайлдар]] бар викиһаҡлағыста тема буйынса [[c:Category:Bachkovo Monastery|монастыры бачковский]] * [http://www.bulgarianmonastery.com/bachkovo_monastery.html Бачковский монастыры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101018053521/http://www.bulgarianmonastery.com/bachkovo_monastery.html |date=2010-10-18 }} сайтында [http://www.bulgarianmonastery.com/ Bulgarian Monastery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150816214352/http://www.bulgarianmonastery.com/ |date=2015-08-16 }}{{ref-en}} * [http://www.pbase.com/ngruev/batchkovski Бачковский монастыры һүрәттәр] * [http://www.doaks.org/resources/publications/doaks-online-publications/byzantine-studies/typikapdf/typ032.pdf/view Byzantine Monastic Documents Foundation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014210814/http://www.doaks.org/resources/publications/doaks-online-publications/byzantine-studies/typikapdf/typ032.pdf/view |date=2013-10-14 }} [http://www.doaks.org/resources/publications/doaks-online-publications/byzantine-studies/typikapdf/typ032.pdf/view Gregory for in God of the Mother of the Petritzonitissa of Monastery Pakourianos Typikon Backovo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014210814/http://www.doaks.org/resources/publications/doaks-online-publications/byzantine-studies/typikapdf/typ032.pdf/view |date=2013-10-14 }} * [http://bg-patriarshia.bg/index.php?file=bachkovsky_monastery.xml Бачковски манастир «Св.]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311091133/http://bg-patriarshia.bg/index.php?file=bachkovsky_monastery.xml |date=2012-03-11 }} [http://bg-patriarshia.bg/index.php?file=bachkovsky_monastery.xml Успения Богородица»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311091133/http://bg-patriarshia.bg/index.php?file=bachkovsky_monastery.xml |date=2012-03-11 }} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Монастырҙар]] 3u6hjmpsfil7yf9a7gs1yueurber0i4 0 148195 1299623 875547 2026-06-22T10:03:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299623 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Венгрия хөкүмәте''' ({{Lang-hu|Magyarország Kormánya}}) — [[Венгрия]]ның төп башҡарма власть органы, ил парламенты алдында яуаплы<ref>[https://web.archive.org/web/20131219012455/http://worldconstitutions.ru/archives/298/2 Венгрия Конституцияһы]</ref>. Хөкүмәт премьер-министрҙан һәм министрҙарҙан тора. Премьер-министр республика президенты тәҡдиме буйынса Венгрия парламентында күпселек тауыш менән һайлана. Хөкүмәт ағзалары парламент алдында ант бирә. Хөкүмәт составы айырым закон нигеҙендә раҫлана, уға министрҙар — министрлыҡтар башлыҡтары, шулай уҡ айырым йөкләмәләрҙе үтәүсе министрҙар инә. == Венгрия хөкүмәттәре == {| class="wikitable" |- ! Хөкүмәт исеме !! Эшләү ваҡыты !! Премьер-министр !! Фирҡәләр вәкиллеге |- | Немет | 1988 йылдың 24 ноябренән — 1990 йылдың 23 майына | Миклош Немет (MSZP) | Социалистик фирҡә |- | Анталл | 1990 йылдың 23 майынан — 1993 йылдың 12 декабренә тиклем | Йожеф Анталл (МДФ) | МДФ , ФКГП , КДНП |- | Боросс | 1993 йылдың 12 декабренән — 1993 йылдың 21 декабренә тиклем <br>1993 йылдың 21 декабренән — 1994 йылдың 15 июленә тиклем | Питер Боросс (МДФ) | МДФ, ЭКГП , КДНП |- | Хорн | 1994 йылдың 15 июленән — 1998 йылдың 6 июленә тиклем | Дьюла Хорн (MSZP) | МСЗП, СЗДСЗ |- | Орбан I | 1998 йылдың 6 июленән — 2002 йылдың 27 майына тиклем | Виктор Орбан (Фидес) | Фидес , ФКгП, МДФ |- |Меджисси |2002 йылдың 27 майынан — 2004 йылдың 29 сентябренә тиклем |Питер Меджисси (фирҡәһеҙ) |МСЗП, СЗДСЗ |- |Дюрчань I |2004 йылдың 29 сентябренән — 2006 йылдың 9 июненә тиклем |Ференц Дюрчань (MSZP) |МСЗП, СЗДСЗ |- |Дюрчань II |2006 йылдың 9 июненән — 2009 йылдың 14 апреленә тиклем |Ференц Дюрчань (MSZP) |МСЗП, СЗДСЗ |- |Байнай |2009 йылдың 14 апреленән — 2010 йылдың 29 майынан |Гордон Байнай (фирҡәһеҙ) | Социалистик фирҡә |- |Орбан II |2010 йылдың 29 майынан — 2014 йылдың 6 июненән |Виктор Орбан (Фидес) |Фидес, КДНП |- |Орбан III |2014 йылдың 6 июненән — 2018 йылдың 19 майына тиклем |Виктор Орбан (Фидес) |Фидес, КДНП |- |Орбан IV |2018 йылдың 18 майынан башлап |Виктор Орбан (Фидес) |Фидес, КДНП |} == Ағымдағы хөкүмәт == ;2018 йылғы, Орбан IV хөкүмәте. Венгрияның хәҙерге хөкүмәте власҡа 2018 йылғы парламент һайлауҙарынан һуң раҫланған. Хөкүмәт Премьер-министры Виктор Орбан, Фидес партияһы вәкиле, етәкселек итә. Хөкүмәт составына түбәндәге министрҙар инә: {| class="wikitable" |- !Министр !Министрлыҡтар |- |Виктор Орбан |Премьер- министр |- |Жолт Семен |Вице премьер-министр, милли сәйәсәт буйынса яуаплы |- |Джон Лазарь |Премьер-министр канцелярияһы министры |- |Антал Роган |Премьер-министр канцелярияһы министры |- |Петер Шиярто |Сит ил эштәре һәм сауҙа министры |- |Шандор Пинтер |Эске эштәр министры |- |László Trócsányi |Юстиция министры |- |Майкл Варга |Халыҡ хужалығы министры |- |Золтан Балог |Кеше ресурстары министры |- |Миклош Сестак |Милли үҙеш министры |- |Шандор Фазекаш |Ауыл хужалығы министры |- |Иштван Симицко |Оборона министры |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.kormany.hu/en Венгрия хөкүмәте сайты]{{ref-en}} [[Категория:Венгрия]] 4ouxh4t1e58w5h7lyivwti2qj3151s9 0 149943 1299626 882979 2026-06-22T11:27:30Z Makenzis 21282 /* Һылтанмалар */ 1299626 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Осийка»''' (хорва. <span lang="hr" style="font-style:italic;">Osijek Nogometni klub</span>) — [[Хорватия|хорват]] футбол клубы, Осиек 3алаһында [[1947 йыл]]да нигеҙләнгән. «Градско врт» стадионы - уның йорт аренаһы, стадиондың дөйөм һыйҙырышлығы - 18 856 тамашасы. [[Югославия]] тарҡалыуына тиклем клуб Югославия футбол беренселегенә Союз чемпионатында ҡатнашыусыларҙың береһе була. [[1992 йыл]]да Беренсе лиганың алыштырғыһыҙ ҡатнашыусыһы, [[Хорватия]]ның футбол буйынса чемпионтатының юғары футбол дивизионында ҡатнашыусыһы. == Клуб тарихы == Башта «Осиек НК» «Ударник НК» исеме аҫтында сығыш яһаған, ул [[1945 йыл]]да булдырылған. [[2 февраль]], [[1947 йыл]] — бөгөнгө «Осиек НК» был көндө үҙенең тыуған көнө тип иҫәпләй. Клубтың төҫтәре зәңгәр һәм ҡыҙыл була, аҙаҡ аҡ һәм зәңгәр төҫкә алмаштырыла. Тәүге тапҡыр юғары дивизионда клуб Югославия чемпионатында 1953/54 миҙгелендә ҡатнаша, унда [[Босния һәм Герцеговина|Боснияның]] Баня-Лука ҡалаһының «Борац» командаһына ҡаршы уйнай. Был команданы ҡыйратып, еңеүгә өлгәшә (иҫәп 5:0).«Осиек» клубы йорт уйындарын «[[:hr:Stadion Gradski vrt|Градско врт]]<nowiki/>» аренаһында үткәрә. 1956 йылда команда юғары лиганан оса һәм [[:en:Yugoslav Second League|Икенсе лигала югославия]] уйнап килә. Ниһайәт, [[1977 йыл]]да «Осиек НК» юғары дивизионға ҡайта һәм унда Югославияның тарҡалыуына тиклем тора. 1983/84 миҙгелендә алтынсы урын яулай һәм Югославия кубогында [[:en:1965–66 Yugoslav Cup|1965/66 миҙгелендә]] ярым финалға сыға. [[1992 йыл]]да «Осиек» [[Хорватия]]ның Беренсе лигаһында сығыш яһау хоҡуғын яулай һәм бронза миҙал яулай. == Клубтың ҡаҙаныштары == * '''Беренсе лига''' ** [[Файл:Bronze medal icon.svg|15x15пкс]] '''Бронза призеры''' (6): 1992, 1994/95, 1997/98, 1999/00, 2000/01, 2007/08 * '''[[:en:Yugoslav Second League|Икенсе лига (Югославия)]]''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Чемпион''' (5): [[:en:1952–53 Croatian-Slovenian League|1952/53]], [[:hr:Druga savezna liga Jugoslavije u nogometu 1969./70.|1969/70]], [[:hr:Druga savezna liga Jugoslavije u nogometu 1972./73.|1972/73]], 1976/77, [[:en:1980–81 Yugoslav Second League|1980/81]] ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15x15пкс]] '''Икенсе урын''' (5): 1957/58, [[:en:1966–67 Yugoslav Second League|1966/67]], [[:hr:Druga savezna liga Jugoslavije u nogometu 1970./71.|1970/71]], 1973/74, 1975/76 * '''Хорватия Кубогы''' ** [[Файл:Cup_Winner.png]] '''Еңеүсе''' (1): [[:en:1999 Croatian Football Cup Final|1998/99]] ** [[Файл:Cup_Finalist.png]] '''Финалсыһы''' (1): 2011/12 == 2006 йылдан алып сығыш статистикаһы == {| class="wikitable" style="text-align: center;" !Миҙгел !Ранг !Турнир !Урын !И !В !Н !П !ГЗ !ГП !РГ !Мәрәй !Кубок !Исход |- |2006/07 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''6''' |33 |11 |10 |12 |42 |45 |''-3'' |'''43''' |''1/8 финал'' | |- |2007/08 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига | bgcolor="Brass" |'''3''' |33 |16 |6 |11 |43 |34 |''+9'' |'''54''' |''1/8 финал'' | |- |2008/09 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''7''' |33 |10 |11 |12 |40 |41 |''-1'' |'''41''' |''1/16 финал'' | |- |2009/10 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''5''' |30 |13 |8 |9 |49 |36 |''+13'' |'''47''' |''1/4 финал'' | |- |2010/11 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''8''' |30 |9 |12 |9 |31 |29 |''+2'' |'''39''' |''1/4 финал'' | |- |2011/12 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''8''' |30 |11 |10 |9 |45 |38 |''+7'' |'''43''' | bgcolor="Silver" |''Финалсы'' | |- |2012/13 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''7''' |33 |9 |12 |12 |25 |33 |''-8'' |'''39''' |''1/4 финал'' | |- |2013/14 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''8''' |36 |8 |9 |19 |38 |62 |''-24'' |'''33''' |''1/4 финал'' | |- |2014/15 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''8''' |36 |10 |6 |20 |42 |59 |''-17'' |'''36''' |''1/8 финал'' | |- |2015/16 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''8''' |36 |7 |13 |16 |27 |49 |''-22'' |'''34''' |''[[:en:2015–16 Croatian Football Cup|1/4 финал]]'' | |- |2016/17 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''4''' |36 |20 |6 |10 |52 |37 |''+15'' |'''66''' |''[[:en:2016–17 Croatian Football Cup|1/2 финал]]'' | |- |2017/18 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''-''' | - | - | - | - | - | - |''-'' |'''-''' |''[[:en:2017–18 Croatian Football Cup|-]]'' | |} == Еврокубок сығыштарында == {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align: center;" !Миҙгел !Турнир !Раунд !Дәғүәсеһе !Өйҙә !Ҡунаҡта !Дөйөм иҫәп ! |- ! rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |[[:fr:Coupe Mitropa 1981-1982|1981/82]] | rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |Кубок Митропы | rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |[[:it:Coppa Mitropa 1981-1982|Групповой этап]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Италия}} Милан | bgcolor="#ffffdd" |1:1 | bgcolor="#ffffdd" |1:2 | rowspan="3" bgcolor="#ffffdd" |'''3-е''' | rowspan="3" bgcolor="#ffffdd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Чехословакия}} Витковице | bgcolor="#ffffdd" |0:0 | bgcolor="#ffffdd" |0:1 |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Венгрия}} Халадаш | bgcolor="#ffffdd" |3:0 | bgcolor="#ffffdd" |2:4 |- ! rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |[[:fr:Coupe Mitropa 1990|1990]] | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |Кубок Митропы | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |[[:it:Coppa Mitropa 1990|Группа B]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Чехословакия}} Славия Прага | bgcolor="#ffffdd" |- | bgcolor="#ffffdd" |0:2 | rowspan="2" bgcolor="#ffffdd" |'''3-е''' | rowspan="2" bgcolor="#ffffdd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Италия}} Дженоа | bgcolor="#ffffdd" |- | bgcolor="#ffffdd" |0:6 |- ! style="background:#e6e6fa" |1995/96 | style="background:#e6e6fa" |Кубок УЕФА | style="background:#e6e6fa" |[[:en:1995–96 UEFA Cup|Предварительный раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Словакия}} Слован Братислава | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |0:4 | bgcolor="#ffdddd" |'''0:6''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |1998/99 | style="background:#e6e6fa" |Кубок УЕФА | style="background:#e6e6fa" |[[:en:1998–99 UEFA Cup|Второй отборочный раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Бельгия}} Андерлехт | bgcolor="#ffdddd" |3:1 | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |'''3:3'''(г) | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |1999/00 | style="background:#e6e6fa" |Кубок УЕФА | style="background:#e6e6fa" |[[:en:1999–2000 UEFA Cup first round|Первый раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Англия}} Вест Хэм Юнайтед | bgcolor="#ffdddd" |1:3 | bgcolor="#ffdddd" |0:3 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:6''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |2000/01 | rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |Кубок УЕФА | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2000–01 UEFA Cup first round|Первый раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Дания}} Брондбю | bgcolor="#ddddff" |0:0 | bgcolor="#ddddff" |2:1 | bgcolor="#ddddff" |'''2:1''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2000–01 UEFA Cup second round|Второй раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Австрия}} Рапид Вена | bgcolor="#ddddff" |2:1 | bgcolor="#ddddff" |2:0 | bgcolor="#ddddff" |'''4:1''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2000–01 UEFA Cup third round|Третий раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Чехия}} Славия Прага | bgcolor="#ffdddd" |2:0 | bgcolor="#ffdddd" |1:5 | bgcolor="#ffdddd" |'''3:5''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |2001/02 | rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |Кубок УЕФА | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2001–02 UEFA Cup|Предварительный раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Латвия}} Динабург | bgcolor="#ddddff" |1:0 | bgcolor="#ddddff" |1:2 | bgcolor="#ddddff" |'''2:2'''(г) | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2001–02 UEFA Cup|Первый раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Словения}} Горица | bgcolor="#ddddff" |1:0 | bgcolor="#ddddff" |2:1 | bgcolor="#ddddff" |'''3:1''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2001–02 UEFA Cup|Второй раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Греция}} АЕК Афины | bgcolor="#ffdddd" |1:2 | bgcolor="#ffdddd" |2:3 | bgcolor="#ffdddd" |'''3:5''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2006 | style="background:#e6e6fa" |Кубок Интертото | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2006 UEFA Intertoto Cup|Второй раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Кипр}} Этникос | bgcolor="#ffdddd" |2:2 | bgcolor="#ffdddd" |0:0 | bgcolor="#ffdddd" |'''2:2'''(г) | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |2012/13 | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |Лига Европы УЕФА | style="background:#e6e6fa" |Первый отборочный раунд | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Андорра}} Санта Колома | bgcolor="#ddddff" |3:1 | bgcolor="#ddddff" |1:0 | bgcolor="#ddddff" |'''4:1''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |Второй отборочный раунд | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Швеция}} Кальмар | bgcolor="#ffdddd" |1:3 | bgcolor="#ffdddd" |0:3 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:6''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="4" style="background:#e6e6fa" |2017/18 | rowspan="4" style="background:#e6e6fa" |Лига Европы УЕФА | style="background:#e6e6fa" |Первый отборочный раунд | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Андорра}} УЭ Санта Колома | bgcolor="#ddddff" |4:0 | bgcolor="#ddddff" |2:0 | bgcolor="#ddddff" |'''6:0''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |Второй отборочный раунд | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Швейцария}} Люцерн | bgcolor="#ddddff" |2:0 | bgcolor="#ddddff" |1:2 | bgcolor="#ddddff" |'''3:2''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |Третий отборочный раунд | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Нидерланды}} ПСВ Эйндховен | bgcolor="#ddddff" |1:0 | bgcolor="#ddddff" |1:0 | bgcolor="#ddddff" |'''2:0''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |Плей-офф раунд | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Австрия}} Аустрия Вена | bgcolor="#ffdddd" |1:2 | bgcolor="#ffdddd" |1:0 | bgcolor="#ffdddd" |'''2:2'''(г) | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |} == Билдәле уйынсылар == * Ҡапҡасы ** {{Флаг|Хорватия}} Иван Турина ** {{Флаг|Хорватия}} Марио Галинович * Һаҡсы ** {{Флаг|Белоруссия|1991}} Александр Метлицкий * Ярымһаксы ** {{Флаг|Хорватия}} Бранко Карачич ** {{Флаг|Хорватия}} Ненад Белица ** {{Флаг|Хорватия}} Даниэль Праньич ** {{Флаг|Хорватия}} Юрица Враньеш * Һөжүмсе ** {{Флаг|Хорватия}} Давор Шукер ** {{Флаг|Хорватия}} Влаович Горан ** {{Флаг|Хорватия}} Петар Крпан ** {{Флаг|Хорватия}} Мариян Вука ** {{Флаг|Румыния}} Мит Думитру == Һылтанмалар == * [http://nk-osijek.hr/ Официальный сайт] * [http://rus.worldfootball.net/teams/nk-osijek/ Профиль на worldfootball.net] * [https://www.transfermarkt.com/nk-osijek/startseite/verein/327 Профиль на transfermarkt.com] * [http://www.footballdatabase.eu/football.club.osijek.2017-2018.706..en.html Профиль на footballdatabase.eu] * [http://int.soccerway.com/teams/croatia/nk-osijek/481/ Профиль на soccerway.com] * [http://soccer365.ru/clubs/7419/ Профиль на soccer365.ru] * [http://www.ceroacero.es/equipa.php?id=1853&epoca_id=146 Профиль на ceroacero.es] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Спорт]] jwbp2f3ubp3lwxqqgp6jmxic8jkk33i 1299627 1299626 2026-06-22T11:27:41Z Makenzis 21282 /* Һылтанмалар */ 1299627 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Осийка»''' (хорва. <span lang="hr" style="font-style:italic;">Osijek Nogometni klub</span>) — [[Хорватия|хорват]] футбол клубы, Осиек 3алаһында [[1947 йыл]]да нигеҙләнгән. «Градско врт» стадионы - уның йорт аренаһы, стадиондың дөйөм һыйҙырышлығы - 18 856 тамашасы. [[Югославия]] тарҡалыуына тиклем клуб Югославия футбол беренселегенә Союз чемпионатында ҡатнашыусыларҙың береһе була. [[1992 йыл]]да Беренсе лиганың алыштырғыһыҙ ҡатнашыусыһы, [[Хорватия]]ның футбол буйынса чемпионтатының юғары футбол дивизионында ҡатнашыусыһы. == Клуб тарихы == Башта «Осиек НК» «Ударник НК» исеме аҫтында сығыш яһаған, ул [[1945 йыл]]да булдырылған. [[2 февраль]], [[1947 йыл]] — бөгөнгө «Осиек НК» был көндө үҙенең тыуған көнө тип иҫәпләй. Клубтың төҫтәре зәңгәр һәм ҡыҙыл була, аҙаҡ аҡ һәм зәңгәр төҫкә алмаштырыла. Тәүге тапҡыр юғары дивизионда клуб Югославия чемпионатында 1953/54 миҙгелендә ҡатнаша, унда [[Босния һәм Герцеговина|Боснияның]] Баня-Лука ҡалаһының «Борац» командаһына ҡаршы уйнай. Был команданы ҡыйратып, еңеүгә өлгәшә (иҫәп 5:0).«Осиек» клубы йорт уйындарын «[[:hr:Stadion Gradski vrt|Градско врт]]<nowiki/>» аренаһында үткәрә. 1956 йылда команда юғары лиганан оса һәм [[:en:Yugoslav Second League|Икенсе лигала югославия]] уйнап килә. Ниһайәт, [[1977 йыл]]да «Осиек НК» юғары дивизионға ҡайта һәм унда Югославияның тарҡалыуына тиклем тора. 1983/84 миҙгелендә алтынсы урын яулай һәм Югославия кубогында [[:en:1965–66 Yugoslav Cup|1965/66 миҙгелендә]] ярым финалға сыға. [[1992 йыл]]да «Осиек» [[Хорватия]]ның Беренсе лигаһында сығыш яһау хоҡуғын яулай һәм бронза миҙал яулай. == Клубтың ҡаҙаныштары == * '''Беренсе лига''' ** [[Файл:Bronze medal icon.svg|15x15пкс]] '''Бронза призеры''' (6): 1992, 1994/95, 1997/98, 1999/00, 2000/01, 2007/08 * '''[[:en:Yugoslav Second League|Икенсе лига (Югославия)]]''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Чемпион''' (5): [[:en:1952–53 Croatian-Slovenian League|1952/53]], [[:hr:Druga savezna liga Jugoslavije u nogometu 1969./70.|1969/70]], [[:hr:Druga savezna liga Jugoslavije u nogometu 1972./73.|1972/73]], 1976/77, [[:en:1980–81 Yugoslav Second League|1980/81]] ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15x15пкс]] '''Икенсе урын''' (5): 1957/58, [[:en:1966–67 Yugoslav Second League|1966/67]], [[:hr:Druga savezna liga Jugoslavije u nogometu 1970./71.|1970/71]], 1973/74, 1975/76 * '''Хорватия Кубогы''' ** [[Файл:Cup_Winner.png]] '''Еңеүсе''' (1): [[:en:1999 Croatian Football Cup Final|1998/99]] ** [[Файл:Cup_Finalist.png]] '''Финалсыһы''' (1): 2011/12 == 2006 йылдан алып сығыш статистикаһы == {| class="wikitable" style="text-align: center;" !Миҙгел !Ранг !Турнир !Урын !И !В !Н !П !ГЗ !ГП !РГ !Мәрәй !Кубок !Исход |- |2006/07 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''6''' |33 |11 |10 |12 |42 |45 |''-3'' |'''43''' |''1/8 финал'' | |- |2007/08 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига | bgcolor="Brass" |'''3''' |33 |16 |6 |11 |43 |34 |''+9'' |'''54''' |''1/8 финал'' | |- |2008/09 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''7''' |33 |10 |11 |12 |40 |41 |''-1'' |'''41''' |''1/16 финал'' | |- |2009/10 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''5''' |30 |13 |8 |9 |49 |36 |''+13'' |'''47''' |''1/4 финал'' | |- |2010/11 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''8''' |30 |9 |12 |9 |31 |29 |''+2'' |'''39''' |''1/4 финал'' | |- |2011/12 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''8''' |30 |11 |10 |9 |45 |38 |''+7'' |'''43''' | bgcolor="Silver" |''Финалсы'' | |- |2012/13 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''7''' |33 |9 |12 |12 |25 |33 |''-8'' |'''39''' |''1/4 финал'' | |- |2013/14 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''8''' |36 |8 |9 |19 |38 |62 |''-24'' |'''33''' |''1/4 финал'' | |- |2014/15 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''8''' |36 |10 |6 |20 |42 |59 |''-17'' |'''36''' |''1/8 финал'' | |- |2015/16 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''8''' |36 |7 |13 |16 |27 |49 |''-22'' |'''34''' |''[[:en:2015–16 Croatian Football Cup|1/4 финал]]'' | |- |2016/17 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''4''' |36 |20 |6 |10 |52 |37 |''+15'' |'''66''' |''[[:en:2016–17 Croatian Football Cup|1/2 финал]]'' | |- |2017/18 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''-''' | - | - | - | - | - | - |''-'' |'''-''' |''[[:en:2017–18 Croatian Football Cup|-]]'' | |} == Еврокубок сығыштарында == {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align: center;" !Миҙгел !Турнир !Раунд !Дәғүәсеһе !Өйҙә !Ҡунаҡта !Дөйөм иҫәп ! |- ! rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |[[:fr:Coupe Mitropa 1981-1982|1981/82]] | rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |Кубок Митропы | rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |[[:it:Coppa Mitropa 1981-1982|Групповой этап]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Италия}} Милан | bgcolor="#ffffdd" |1:1 | bgcolor="#ffffdd" |1:2 | rowspan="3" bgcolor="#ffffdd" |'''3-е''' | rowspan="3" bgcolor="#ffffdd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Чехословакия}} Витковице | bgcolor="#ffffdd" |0:0 | bgcolor="#ffffdd" |0:1 |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Венгрия}} Халадаш | bgcolor="#ffffdd" |3:0 | bgcolor="#ffffdd" |2:4 |- ! rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |[[:fr:Coupe Mitropa 1990|1990]] | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |Кубок Митропы | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |[[:it:Coppa Mitropa 1990|Группа B]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Чехословакия}} Славия Прага | bgcolor="#ffffdd" |- | bgcolor="#ffffdd" |0:2 | rowspan="2" bgcolor="#ffffdd" |'''3-е''' | rowspan="2" bgcolor="#ffffdd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Италия}} Дженоа | bgcolor="#ffffdd" |- | bgcolor="#ffffdd" |0:6 |- ! style="background:#e6e6fa" |1995/96 | style="background:#e6e6fa" |Кубок УЕФА | style="background:#e6e6fa" |[[:en:1995–96 UEFA Cup|Предварительный раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Словакия}} Слован Братислава | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |0:4 | bgcolor="#ffdddd" |'''0:6''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |1998/99 | style="background:#e6e6fa" |Кубок УЕФА | style="background:#e6e6fa" |[[:en:1998–99 UEFA Cup|Второй отборочный раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Бельгия}} Андерлехт | bgcolor="#ffdddd" |3:1 | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |'''3:3'''(г) | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |1999/00 | style="background:#e6e6fa" |Кубок УЕФА | style="background:#e6e6fa" |[[:en:1999–2000 UEFA Cup first round|Первый раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Англия}} Вест Хэм Юнайтед | bgcolor="#ffdddd" |1:3 | bgcolor="#ffdddd" |0:3 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:6''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |2000/01 | rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |Кубок УЕФА | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2000–01 UEFA Cup first round|Первый раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Дания}} Брондбю | bgcolor="#ddddff" |0:0 | bgcolor="#ddddff" |2:1 | bgcolor="#ddddff" |'''2:1''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2000–01 UEFA Cup second round|Второй раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Австрия}} Рапид Вена | bgcolor="#ddddff" |2:1 | bgcolor="#ddddff" |2:0 | bgcolor="#ddddff" |'''4:1''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2000–01 UEFA Cup third round|Третий раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Чехия}} Славия Прага | bgcolor="#ffdddd" |2:0 | bgcolor="#ffdddd" |1:5 | bgcolor="#ffdddd" |'''3:5''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |2001/02 | rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |Кубок УЕФА | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2001–02 UEFA Cup|Предварительный раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Латвия}} Динабург | bgcolor="#ddddff" |1:0 | bgcolor="#ddddff" |1:2 | bgcolor="#ddddff" |'''2:2'''(г) | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2001–02 UEFA Cup|Первый раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Словения}} Горица | bgcolor="#ddddff" |1:0 | bgcolor="#ddddff" |2:1 | bgcolor="#ddddff" |'''3:1''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2001–02 UEFA Cup|Второй раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Греция}} АЕК Афины | bgcolor="#ffdddd" |1:2 | bgcolor="#ffdddd" |2:3 | bgcolor="#ffdddd" |'''3:5''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2006 | style="background:#e6e6fa" |Кубок Интертото | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2006 UEFA Intertoto Cup|Второй раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Кипр}} Этникос | bgcolor="#ffdddd" |2:2 | bgcolor="#ffdddd" |0:0 | bgcolor="#ffdddd" |'''2:2'''(г) | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |2012/13 | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |Лига Европы УЕФА | style="background:#e6e6fa" |Первый отборочный раунд | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Андорра}} Санта Колома | bgcolor="#ddddff" |3:1 | bgcolor="#ddddff" |1:0 | bgcolor="#ddddff" |'''4:1''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |Второй отборочный раунд | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Швеция}} Кальмар | bgcolor="#ffdddd" |1:3 | bgcolor="#ffdddd" |0:3 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:6''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="4" style="background:#e6e6fa" |2017/18 | rowspan="4" style="background:#e6e6fa" |Лига Европы УЕФА | style="background:#e6e6fa" |Первый отборочный раунд | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Андорра}} УЭ Санта Колома | bgcolor="#ddddff" |4:0 | bgcolor="#ddddff" |2:0 | bgcolor="#ddddff" |'''6:0''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |Второй отборочный раунд | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Швейцария}} Люцерн | bgcolor="#ddddff" |2:0 | bgcolor="#ddddff" |1:2 | bgcolor="#ddddff" |'''3:2''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |Третий отборочный раунд | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Нидерланды}} ПСВ Эйндховен | bgcolor="#ddddff" |1:0 | bgcolor="#ddddff" |1:0 | bgcolor="#ddddff" |'''2:0''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |Плей-офф раунд | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Австрия}} Аустрия Вена | bgcolor="#ffdddd" |1:2 | bgcolor="#ffdddd" |1:0 | bgcolor="#ffdddd" |'''2:2'''(г) | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |} == Билдәле уйынсылар == * Ҡапҡасы ** {{Флаг|Хорватия}} Иван Турина ** {{Флаг|Хорватия}} Марио Галинович * Һаҡсы ** {{Флаг|Белоруссия|1991}} Александр Метлицкий * Ярымһаксы ** {{Флаг|Хорватия}} Бранко Карачич ** {{Флаг|Хорватия}} Ненад Белица ** {{Флаг|Хорватия}} Даниэль Праньич ** {{Флаг|Хорватия}} Юрица Враньеш * Һөжүмсе ** {{Флаг|Хорватия}} Давор Шукер ** {{Флаг|Хорватия}} Влаович Горан ** {{Флаг|Хорватия}} Петар Крпан ** {{Флаг|Хорватия}} Мариян Вука ** {{Флаг|Румыния}} Мит Думитру == Һылтанмалар == * [http://nk-osijek.hr/ Официальный сайт] * [http://rus.worldfootball.net/teams/nk-osijek/ Профиль на worldfootball.net] * [https://www.transfermarkt.com/nk-osijek/startseite/verein/327 Профиль на transfermarkt.com] * [http://www.footballdatabase.eu/football.club.osijek.2017-2018.706..en.html Профиль на footballdatabase.eu] * [http://int.soccerway.com/teams/croatia/nk-osijek/481/ Профиль на soccerway.com] * [http://www.ceroacero.es/equipa.php?id=1853&epoca_id=146 Профиль на ceroacero.es] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Спорт]] d4abdiqy7e7uoe8c6lsvgtl61wi72v9 0 153402 1299599 1051255 2026-06-22T00:27:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299599 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Biohazard_symbol.svg|справа|мини|190x190пкс|Биологик хәүефтең халыҡ-ара символы]] '''Биологи́к ҡорал''' — патоген микроорганизмдар йәки уларҙың саң-һеркәләре, [[вирустар]], кешеләрҙе һәм [[Хайуандар|хайуандарҙы]] зарарлаусы һәм ҡаршы яҡтың тере көсөн һәм халҡын, ауыл хужалығы малдарын, сәсеүлектәрҙе, аҙыҡ-түлекте һәм һыу сығанаҡтарын күпләп зарарлау, шулай уҡ хәрби кәрәк-яраҡты һәм хәрбиҙәргә кәрәкле ҡорамал һәм хәрби материалдарҙы эшлектән сығарыу өсөн тәғәйенләнгән бактериаль токсиндар. Күпләп зарарларға һәләтле ҡорал һәм [[1925 йыл]]дан Женева протоколына ярашлы тыйылған<ref>[http://www.icrc.org/ihl.nsf/FULL/280?OpenDocument Protocol for the Prohibition of the Use of Asphyxiating, Poisonous or Other Gases, and of Bacteriological Methods of Warfare]. Geneva, 17 June 1925{{ref-en}}</ref>. Биологик ҡоралдың зарарландырыусы көсө иң тәүге сиратта патоген микроорганизмдарҙың ауырыу тыуҙырыусы үҙенсәлектәренә һәм уларҙың йәшәү эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ағыулы матдәләрҙе файҙаланыуға нигеҙләнә<ref name="POP201801">{{Мәҡәлә|автор=Михаил Супотницкий|заглавие=Живая смерть|издание=[[Популярная механика]]|год=2018|номер=1|страницы=74—77}}</ref>. Биологик ҡорал һуғыш кәрәк-яраҡтары булараҡ ҡулланыла, уны әҙерләү өсөн эпидемияларға әйләнергә һәләтле йоғошло сирҙәрҙе ҡуҙғыта алған [[Бактериялар|бактериялар һәм вирустарҙың]] ҡайһы бер төрҙәре файҙаланыла. Был төр ҡоралдың тәғәйенләнеше — кешеләрҙе, ауыл хужалығы үҫентеләрен һәм малдарын зарарлау, шулай уҡ аҙыҡ-түлеккә һәм һыу сығанаҡтарына зыян килтереү. Биологик ҡорал төрҙәре — дошманға һөжүм итеү өсөн бөжәктәрҙе ҡулланған энтомологик ҡорал һәм кешеләрҙе расаһына, этник, енес йәки икенсе төрлө генетик бәйлелек сифаты буйынса һайлап ҡына зарарлау өсөн ҡулланылған генетик ҡорал. == Бактериаль һәм вирус сараларын ҡулланыу алымдары == Ҡәғиҙә булараҡ, түбәндәгеләр биологик ҡоралды ҡулланыу алымдары булып тора: * ракеталарҙың боевой частары; * авиация бомбалары; * артиллерия миналары һәм снарядтары; * самолёттарҙан ташланған пакеттар (тоҡтар, ҡаптар, контейнерҙар); * самолёттарҙан бөжәктәрҙе һиптереүсе махсус аппараттар; * диверсион алымдар. Ҡайһы бер осраҡта дошман сигенгән саҡта йоғошло сирҙәрҙе таратыу өсөн зарарланған көндәлек тормош әйберҙәрен: кейем-һалым, аҙыҡ-түлек, тәмәке һәм башҡаларҙы ҡалдырып китеүе ихтимал. Зарарланған әйберҙе тотоу, ашау һөҙөмтәһендә сир йоҡторорға мөмкин. Шулай уҡ сигенгәндәрендә дошман ҡаршы яҡтың ғәскәрен һәм халыҡты зарарлау сығанағы булһын өсөн йоғошло ауырыу менән сирлеләүселәрҙе лә ҡалдырып китеүе ихтимал. Бактериаль рецептура тултырылған ҡорал шартлағанда ваҡ ғына тамсыларҙан йәки ҡаты матдәләрҙән торған бактериаль болот хасил була. Ел менән төрлө яҡҡа ҡыуылған болот ергә зарарлы матдәләрен һибеп бара, шулай итеп зарарланған участка барлыҡҡа килә. Уның майҙаны рецептураның ауырлығына, сифатына һәм елдең тиҙлегенә бәйле була. Әммә рецептуралағы сир ҡуҙғытҡыс тәбиғи үрсеү сығанағынан ситтә һәм шул экологик шарттарҙа уға ярашлы сирҙе тапшырыу механизмдарынан тыш кешеләргә сирҙе йоҡтора алмайт<ref name="POP201801" />. == Ҡулланыу тарихы == Боронғо Римдә үк үҙенсәлекле биологик ҡоралды ҡулланыу билдәле була, улар ҡалаларҙы ҡамауға алғанда крепосты һаҡлаусылар араһында эпидемия таратыу өсөн крепость диуары аша чума сиренән үлгәндәрҙең мәйетен ташлар була. Бындай сарпалар сағыштырмаса һөҙөмтә килтерә, әлбиттә, сөнки ябыҡ мөхиттә, гигиена саралары наҡыҫ булғанлыҡтан, эпидемиялар бик йәһәт тарала. Хәҙерге заман тарихында биологик ҡоралды ҡулланыу. * 1346 — Европала бубон чумаһы башлана. Был «бүләкте» Йәнебәк хан ебәргән тигән фараз бар. Кафа (хәҙерге Феодосия) ҡалаһын яулап ала алмағас, ул чума сиренән вафат булған кеше мәйетен крепость диуары аша ташлата. Сирҙән ҡасҡан сауҙәгәрҙәр менән бергә Европаға чума сире лә килеп етә<ref>Школьник Ю. К. История России (Полная энциклопедия)</ref>. * 1763 — Һуғышта бактериологик ҡорал ҡулланыу тураһында беренсе тарихи мәғлүмәт — аңлы рәүештә [[Индеецтар|индеец]] ҡәбиләләре араһында [[Ҡара сәсәк|сәсәк сирен таратыу.]] Америка колонизаторҙары уларҙың лагерына сәсәк сире ҡуҙғытҡыстары менән зарарланған одеялдар ебәрә: индеецтар араһында сәсәк эпидемияһы ҡуҙғый<ref name=BBC>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/coldwar/pox_weapon_02.shtml|title=BBC — History — Silent Weapon: Smallpox and Biological Warfare|accessdate=2008-01-02|format=|work=|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CEruxHt?url=http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/coldwar/pox_weapon_01.shtml|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}</ref>. * 1942 — [[Бөйөк Британия]]: Германия менән һуғышта түләмә сирен ҡулланыу буйынса [[:en:Operation Vegetarian|Operation Vegetarian]] планы, [[:en:Gruinard Island|Gruinard]] утрауында был төр ҡорал эшләнә һәм һынап ҡарала. Утрау түләмә сиренең саң-һеркәләре менән зарарлана, 49 йыл буйына карантинда тора, тик 1990 йылда ғына утрау сирҙән таҙартылған, тип иғлан ителә. * [[1939 йыл|1939]]—[[1945 йыл|1945]] — Япония: әҙерләү планына ярашлы 731-се Маньчжур отряды 3 мең кешегә ҡаршы сығырға тейеш була<ref>[http://militera.lib.ru/research/morimura/pre2.html Моримура С. Кухня дьявола. — М.: Прогресс, 1983., Часть первая]</ref>. Һынау өсөн — [[Монголия]]ла һәм [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Китайҙа]] һуғыш операцияларында ҡулланыла. Шулай уҡ [[Хабаровск]], [[Благовещен (ҡала, Амур өлкәһе)|Благовещен]], [[Уссурийск]], [[Чита]] райондарында ҡулланыу тураһында пландар әҙерләнә. Алынған мәғлүмәттәр, 731-се отряд хеҙмәткәрҙәрен эҙәрлекләүҙән һаҡлауға алмашҡа, АҠШ армияһының Форт-Детрик (Мэриленд штаты) бактериологик үҙәге эшкәртмәләре нигеҙенә һалына<ref name="militera_lib">[http://militera.lib.ru/research/morimura/pre1.html Моримура С. Кухня дьявола. — М.: Прогресс, 1983.]</ref>. Әммә һуғышта ҡулланыуҙың хәрби-стратегик һөҙөмтәһе бик түбән була: «Кореяла һәм Ҡытайҙа бактериологик һуғыш факттарын тикшереү буйынса Халыҡ-ара ғилми комиссия докладына» ярашлы (Пекин, 1952) 1940 йылдан 1945 йылға тиклем яһалма рәүештә таратылған түләмә сиренең ҡорбандары яҡынса 700 кеше тәшкил итә, йәғни әсирҙә ыҙаланып үлгәндәргә ҡарағанда ла аҙыраҡ булып сыға<ref>[http://supotnitskiy.ru/book/book3-34.htm Чума от дьявола (Китай 1933—1945)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213203143/http://supotnitskiy.ru/book/book3-34.htm |date=2008-02-13 }}</ref>. Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, 1945 йылда, Япон империяһының биологик һуғыш алып барыуы иҫбат ителһә лә, Япония тик 2002 йылдың 27 авгусында ғына биологик һуғыш алып барыуын рәсми рәүештә таный<ref>[https://www.theguardian.com/world/2002/aug/28/artsandhumanities.japan Japan guilty of germ warfare against thousands of Chinese]</ref>. * Шул уҡ «Кореяла һәм Ҡытайҙа бактериологик һуғыш факттарын тикшереү буйынса Халыҡ-ара ғилми комиссия докладына» ярашлы, Корея һуғышы барышында [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|КНДР-ға]] ҡаршы бактериалогик ҡорал ҡулланған («1952 йылдың ғинуарынан мартына тиклемге арауыҡта ғына КНДР-ҙың 169 районында 804 тапҡыр бактериологик ҡорал ҡулланыла (күп осраҡта — бактериологик авиабомбалар), һөҙөмтәлә эпидемик сирҙәр ҡалҡып сыға»<ref>50 лет с начала Корейской войны // «Зарубежное военное обозрение», № 6 (639), 2000. стр. 62-63</ref>). СССР-ҙың сит ил эштәре министры урынбаҫары Вячеслав Устинов һүҙҙәренсә, һуғыштан һуң ул, булған материалдарҙы тикшереп, американдарҙың бактериологик ҡорал ҡулланыуын раҫлап булмай, тигән һығымтаға килә<ref>Евгений Жирнов. [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=290999 Зараза липового типа] Коммерсантъ-Власть, 13 ноября 2001</ref>. * Ҡайһы бер тикшеренеүселәрҙең фекеренсә, [[1979 йыл|1979 йылдың апрелендә]] Свердловскиҙа күҙәтелгән түләмә сире эпидемияһы Свердловск-19 түләмә бактериялары лабораторияһынан сығыуы ихтимал йәки американ махсус хеҙмәттәренең диверсияһы булып тора. Рәсәй микробиологы М. Супотницкий ошо фекерҙәрҙе тикшерә<ref>[http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat17.htm Биологическая диверсия на Урале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806103832/http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat17.htm |date=2019-08-06 }}</ref>. Советтарҙың рәсми версияһы буйынса, зарарланған һыйырҙар ите түләмә сиренең таралыуының сәбәбе булып тора. [[1992 йыл|1992 йылдың 4 апрелендә]], трагедияның 13-сө йыллығында, [[Ельцин Борис Николаевич|Б. Н. Ельцин]] «1979 йылда Свердловск ҡалаһында түләмә ауырыуы һөҙөмтәһендә вафат булған граждандарҙың ғаиләләренә пенсия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында» Рәсәй Федерацияһы Законына ҡул ҡуя<ref>[http://base.garant.ru/178833 Закон РФ от 4 апреля 1992 г. N 2667-I «Об улучшении пенсионного обеспечения семей граждан, умерших вследствие заболевания сибирской язвой в городе Свердловске в 1979 году»]/</ref>, был Закон Свердловскиҙағы эпидемияны Чернобыль аварияһына тиңләй һәм ғәмәлдә хәрби бактериологтарҙың бер ниндәй ғәйепһеҙ кешеләрҙең үлемендә яуаплы булыуҙарын таный. Президент бер айҙан һуң биоҡорал етештереүсе заводтан (Свердловск-19) бактерияларҙың осраҡлы рәүештә сығарылыуын тағы ла бер тапҡыр раҫлай<ref>Интервью Б. Н. Ельцина газете [[Комсомольская правда]] от 27 мая 1992 г.</ref> * В [[1961 йыл|1961]]—[[1962 йыл|1962 йылдарҙа]] АҠШ-тың хәҙерге япон Окинава префектураһы территорияһында дөгө сирен ({{Тәржемәһеҙ 5|Magnaporthe grisea|пирикуляриоз риса||Magnaporthe grisea}}) барлыҡҡа килтереүсе патоген бәшмәктең саң-һеркәләрен һиптереү буйынса һынауҙар үткәрелә, һөҙөмтәлә «файҙалы мәғлүмәттәр йыйыуҙа өлөшләтә уңышҡа өлгәшелә». == Биологик ҡоралдан зарарланыуҙың үҙенсәлектәре == Бактериаль йәки вирус сараларынан барлыҡҡа килгән сир тиҙ арала ғына беленмәй, һәр ваҡыт тип әйтерлек уның йәшерен (инкубация) осоро була, был осорҙа сир йоғоуы бөтөнләй беленмәй, зарарланған кеше һуғышырға ла һәләтле була. Ҡайһы бер сирҙәр (чума, [[Холера (ваба сире)|ваба]], түләмә) ауырыу кешенән һау-сәләмәт кешегә күсә ала һәм, тиҙ арала таралып, эпидемия барлыҡҡа килтерергә һәләтле. Бактериаль сараларҙың ҡулланылыуын аныҡлап һәм сир ҡуҙғытҡан бактерияның төрөн билдәләү ярайһы уҡ ауыр, сөнки микробтарҙың да, токсиндарҙың да төҫө лә, еҫе лә, тәме лә юҡ, ә уларҙың булыуы бик күп ваҡыт үткәс кенә асыҡлана. Бактериялар һәм вирустарҙың барлығын махсус лаборатор тикшеренеүҙәр үткәреү юлы менән генә асыҡлап була, бының өсөн байтаҡ ваҡыт талап ителә, шуға ла эпидемик сирҙәрҙе иҫкәртеү буйынса сараларҙы ваҡытында үткәреү тотҡарлана. == Бактериаль саралар == Бактериаль сараларға сир ҡуҙғытыусы [[бактериялар]] һәм улар эшләп сығарған токсиндар ҡарай. Биологик ҡорал өсөн түбәндәге сирҙәрҙең ҡуҙғытҡыстары файҙаланыуы ихтимал: * чума, * [[Холера (ваба сире)|ваба]], * түләмә, * [[ботулизм]]. == Сығанаҡтар == <references group="" responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * [http://www.membrana.ru/particle/2286 Владимир Симонов о мифе биологического оружия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806103833/http://www.membrana.ru/particle/2286 |date=2019-08-06 }} * {{Китап|автор=[[Фёдоров, Лев Александрович|Фёдоров Л. А.]]|заглавие=Советское биологическое оружие: История, экология, политика|ссылка=http://www.seu.ru/cci/lib/books/bioweapon/index.htm|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=МСоЭС|год=2005|страниц=302|серия=|isbn=5-88587-243-0|тираж=|ref=}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20090518033737/http://bezpaleva.org/?p=47#more-47 Диафильм «Гражданская оборона. Практические нормативы» 1984 г.] * [http://www.lki.ru/text.php?id=6295 Биологическое оружие. Оружейная палата] — Лучшие компьютерные игры [[Категория:Биологик ҡорал]] bk5dqbb0e66piqgfb0kuk5w1zmjcozl 0 157950 1299606 1267941 2026-06-22T03:50:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299606 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Брянск фронты''' — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарындағы СССР Союзы Хәрби көстәре [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армияһының]] (РККА) оператив формированиеһы (берләшмә, фронт). 1941 йылдың 14 авгусында Үҙәк һәм Резерв фронтарының тоташҡан урынында булдырылаа, шул уҡ йылдың 10 ноябрендә бөтөрөлә. 1941 йылдың 24 декабрендә ҡабаттан булдырыла, 1943 йылдың 12 мартында Резерв фронты итеп үҙгәртелә (икенсе формалашыу). Өсөнсө формирование — 1943 йылдың 10 октябрендә Прибалтика фронты итеп үҙгәртелә. == Беренсе формирование == [[1941 йыл|1941 йылдың]] 14 авгусында Брянск йүнәлешен ҡаплау өсөн Үҙәк һәм Резерв фронттарының тоташҡан урынында барлыҡҡа килә. Идара итеү ҡоролошон (штаб, хеҙмәт бүлектәре, отделениелар) булдырыу маҡсатында 20-се уҡсылар корпусы ҡалдыҡтары һәм 25-се мехкорпусы штабы йүнәлтелә. Штаб-фатиры — [[Брянск]]. Фронт командующийы итеп генерал-лейтенант А. И. Еременко, штаб начальнигы — генерал-майор Г. Ф. Захаров, фронттың артиллерия начальнигы — артиллерия генерал-майоры М. П. Дмитриев, фронттың хәрби-һауа көстәре (ВВС) командующийы — генерал-майор Ф. Н. Полынин тәғәйенләнәләр. Тәүҙә фронт составында идаралыҡ һәм ике армия була: * идаралыҡ (штаб, хеҙмәт бүлектәре, отделениелар); * 13-я армия (командующийы — генерал-майор К. Д. Голубев, 31 августан — генерал-майор А. М. Городнянский) бик ауыр алыштар алып бара һәм Гудериандың 2-се танк төркөмө ҡыҫымы аҫтында көньяҡҡа һәм көньяҡ-көнсығышҡа табан сигенә. * ҡабаттан булдырылған ҡеүәтле 50-се армия (командиры — генерал-майор М. П. Петров) 13-сө армия һәм Резерв фронты араһындағы өҙөклөктө ҡаплай. 26 августа Үҙәк фронтты тарҡатыу арҡаһында уның ике армияһы (3-сө һәм 21-се) Брянск фронты ҡарамағына тапшырыла. * 21-я армия (командиры — генерал-лейтенант В. И. Кузнецов) Гомелдән һәм Мозырҙән сигенгән 3-сө һәм 21се -армияларҙы берләштерә. * 3-сө армияның штабы (командиры — генерал-майор Я. Г. Крейзер) 13-сө һәм 50-се армиялар тоташҡан урында ғәскәрҙәрҙе ҡабул итә. [[Файл:Karte_-_Kesselschlacht_bei_Brjansk_1941.png|слева|мини|Вермахтың 2-се, 4-се танк төркөмдәре Брянск фронты ғәскәрҙәренә ҡаршы. [[30 сентябрь]] — [[23 октябрь]] [[1941 йыл]]]] 30 августан 12 сентябргә тиклем фронт ғәскәрҙәре Рославль-Новозыбковск һөжүм операцияларын үткәрә. Һуңынан, 1941 йылдың сентябрь аҙағына тиклем, шулай уҡ һөжүм мәсьәләләре хәл ителә. 31 августа Трубачевскиҙан көнбайышыраҡ 18 километр алыҫлыҡта 8 сентябргә тиклем барған танк алышы йәйелә. Совет 141-се танк бригадаһы һәм 108-се танк дивизияһы (яҡынса 200 танк) Гудериандың 47-се корпусының өҫтөнлөклө көстәре менән алышҡа инәләр. 141-са бригаданың танкылары, хатта йәйелеп тә өлгөрмәйенсә, тимер юлы эшелондарынан тура һуғышҡа инәләр. 13-се армия көс йыйып өлгөрә, тулыландырыла һәм 3-сө армия менән бергә ҡабаттан алышҡа инә. Сентябрь уртаһына тиклем дошман бында туҡтатыла һәм 13-сө һәм 3-сө армиялары тарафынан 40 километр алыҫлыҡҡа, Судость йылғаһына тиклем алып ташланыла. 16 тораҡ пункты азат ителә. 1941 йылдың август-сентябрь айҙарында был бик мөһим еңеү була. Сентябрь уртаһына фашистарҙың танкылары ҡалмай: Гудериандың һәр биш танкынан дүртәүһе ҡыйратылған була. Франц Гальдер 1941 йылдың 14 сентябрендә үҙенең «Хәрби көндәлегендә» ошолайтып яҙа: «Танкылар менән хәлдәр 2-се танк төркөмөндә: 3-се танк дивизияһы — һуғышҡа һәләтле танкылар 20 процент һәм кире ҡайтармаҫлыҡ юғалтыуҙар −80 процент; 4-се танк дивизияһы — һуғышҡа һәләтле танкылар — 20 процент, ремонтҡа мохтаж һәм кире ҡайтармаҫлыҡ юғалтыуҙар — 71 процент; 17-се танк дивизияһы — һуғышҡа һәләтле танкылар — 29 процент, ремонтҡа мохтаж һәм кире ҡайтармаҫлыҡ юғалтыуҙар — 79 процент; 18-се танк дивизияһы — һуғышҡа һәләтле танкылар — 31 процент, ремонтҡа мохтаж һәм кире ҡайтармаҫлыҡ юғалтыуҙар — 69 процент». Шулай итеп, 2-се танк төркөмөндә һуғышҡа һәләтле танкылар барыһы 25 процент ҡала. Гудериан Почеп һәм Тручевск араһындағы алыштар тураһында хәтирәләр китабында яҙа: «Бында беҙ тәүге тапҡыр урыҫтарҙың фанатикса ҡаршылашыуы менән бәрелештек». Брянск фронты ғәскәрҙәренең хәрби эшмәкәрлегенә ҡыҫҡаса һығымта яһап, Советтар Союзы Маршалы А. И. Еременко «1941 йылдың 14 авгусынан 30 сентябргә тиклемге осорҙа, әйтергә кәрәк, фронт ғәскәрҙәренең контрударҙары һәм контратакалары, айырыуса Трубчевск тирәһендә, беҙҙең ғәскәрҙәргә Мәскәү стратегик йүнәлештә яңы хәл иткес бәрелештәргә көстәр һәм саралар әҙерләүгә булышлыҡ итте», тип яҙып ҡалдыра. 30 сентябрҙә «Үҙәк» немец ғәскәрҙәренең армиялар төркөмө һәм уларҙың союздаштарының [[Мәскәү]гә һөжүме башлана. [[Файл:Karte_-_Kesselschlachte_bei_Vjazma_und_Brjansk_1941.png|справа|мини|Вязьма һәм Брянск тирәһендәге алыш.]] 1941 йылдың 1 октябрендә «Тайфун» операцияһы сиктәрендә Гудериандың 2-се танк төркөмө үҙенең үҙәк участкаһында Брянск фронтының 13-сө армия (А. И. Ерёменко) оборонаһын өҙә һәм 60 километрға алға шыла. 1 октябрҙә 24-се мотокорпус Севскиҙы яулап ала. Брянск фронтының күпселек өлөшө ҡамауҙа ҡала. Фронт ғәскәрҙәре командующийы генерал-полковник А. И. Еременко яралана. 1941 йылдың 7 октябрендә фронт командующийы итеп генерал-майор М. П. Петров тәғәйенләнә, ләкин ул фронт менән командованиеға инеп өлгөрмәй, сөнки яралана һәм 10 октябрҙә вафат була. 14 октябрҙә фронт командованиеһын генерал-майор Г. Ф. Захаров ҡабул итә. Фронт штабы начальнигы — полковник Л. М. Сандалов. 1941 йылдың 20 октябрендә Трубчевск тирәһендә ҡамауға эләккән Брянск фронтының төркөмө әүҙем ҡаршылашыуын туҡтата. 1941 йылдың 26 октябрендә Брянск фронты ғәскәрҙәре Дубна — Плавск — Верховье — Ливны — Касторное рубежына сигенә башлай. Брянск фронты 1941 йылдың 10 ноябрендә тарҡатыла. == Икенсе формирование == 1941 йылдың 24 декабрендә булдырыла. Фронт ғәскәрҙәре Мәскәү тирәһендәге контрһөжүмдә, Болхов операцияһында, Воронеж-Ворошиловоград обороналау операцияһында, Воронеж-Харьков операцияһында, Кесе Архангельск операцияһында ҡатнашалар. 1942 йылдың 2 июленән [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] Брянск фронтының 3-сө армияһы составында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Командующийҙары: * миномет расчеты командиры П. И. Попленкин (1942 йылдың 20 июненә тиклем) * генерал-лейтенант Ф. И. Голиков (1942 йылдың 7 июленә тиклем) * генерал-лейтенант Н. Е. Чибисов (1942 йылдың 13 июленән тиклем) * генерал-лейтенант К. К. Рокоссовский (1942 йылдың 27 сентябренә тиклем) * генерал-лейтенантМ. А. Рейтер (1943 йылдың 12 мартына тиклем) 1943 йылдың 12 мартында Резерв фронты (икенсегә формированиеһы) итеп үҙгәртелә. == Өсөнсө формирование == 1943 йылдың 28 мартында ойошторола. Фронт ғәскәрҙәре [["Кутузов" исемендәге Орел стратегик һөжүм операцияһы|«Кутузов» исемендәге Орел стратегик һөжүм операцияһында,]] Брянск операцияһында ҡатнаша. Командующийҙары: * генерал-полковник М. А. Рейтер (1943 йылдың 5 июненә тиклем) * генерал-полковник М. М. Попов 1943 йылдың 10 октябренән Прибалтика фронты итеп үҙгәртелә. == Гәзит == * «На разгром врага» исемле фронт гәзите сыға. Мөхәррире — полковник Александр Михайлович Воловец (1905 — 03.10.1943) == Әҙәбиәт == * [https://ru.wikisource.org/wiki/Сборник%20боевых%20документов/43/161 Отчёт штаба Военно-воздушных сил Брянского фронта штабу Военно-воздушных сил Красной Армии о боевых действиях авиации фронта в августе — декабре 1941 года.] * ''Горбачев А. Н.'', Военные газеты периода 1900—2018 гг. из фондов Российской Государственной библиотеки и архивов России: Краткий справочник. {{М.}}, Infogans, 2019 == Һылтанмалар == * [http://bse.sci-lib.com/article117707.html «Фронт» в БСЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224135614/http://bse.sci-lib.com/article117707.html |date=2012-02-24 }} * [http://ww2doc.50megs.com/Issue43/Issue43_161.html Отчёт штаба Военно-воздушных сил Брянского фронта штабу Военно-воздушных сил Красной Армии о боевых действиях авиации фронта в августе-декабре 1941 года (31 декабря 1941 года)] * [https://web.archive.org/web/20121215110522/http://www.victory.mil.ru/rkka/ Все фронты Великой Отечественной войны] * [https://web.archive.org/web/20121117131507/http://www.admin.debryansk.ru/projects/front/ Сайт, посвященный героической биографии Брянского фронта] [[Категория:Брянск фронты]] ocm4zqz7avjax8bt3f5az5m463jsvkw 0 159540 1299589 951012 2026-06-21T20:29:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299589 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бекетов Петр Иванович''' (яҡынса 1600 йыл — 1661-се йылдан һуңғараҡ<ref name="autogenerated1">{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Вершинин Е. В.}}|заглавие=Землепроходец Петр Иванович Бекетов|ссылка=http://cossac-awards.narod.ru/Zametki/Zametka14_Beketov.html|издание=Отечественная история|год=2003|номер=5|страницы=35—49|issn=0869-5687}}</ref>) — [[Ергиҙәрҙәр|урыҫ ергиҙәре]], Себерҙәге Нерчинск, Олекминск, [[Чита]], [[Яҡутск|Якутск]] ҡалаларына нигеҙ һалыусы. == Хеҙмәт башы == Петр Иванович Бекетов 1624 йылда стрелецтар полкына дәүләт хеҙмәтенә инә<ref name="autogenerated2">{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Изгачев В. Г.}}|заглавие=Русский землепроходец Петр Иванович Бекетов|издание=Ученые записки|издательство=[[Забайкальский государственный гуманитарно-педагогический университет имени Н. Г. Чернышевского|Читинский гос. педагог. ин-т {{nobr|им. Н. Г. Чернышевского}}]]|год=1959|выпуск=4|страницы=79—100}}</ref>. 1627 йылда уның һорауы буйынса Себергә Йәнәсәй бастругына ебәрелә. 1628 йылда 90 кешенән торған отряд менән Түбәнге Ангаралағы [[Эвенктар|тунгустарҙы]] баҫтырыу маҡсатында походҡа йүнәлтелә. Тунгустар 1627 йылда Максим Перфильевтың отрядына һөжүм иткәндәр. Ул ерле халыҡҡа хәрби ысулдар аша түгел, ә килешеү һәм «йомшаҡлыҡ» менән йоғонто яһарға күрһәтмә ала. Бекетов ысынлап урындағы халыҡ менән килешеүгә килә һәм Ангара үҙәндәрендә Рыбинск бастругын төҙөп, Енисейскиға яһаҡ һәм аманаттар менән әйләнеп ҡайта<ref name="autogenerated1">{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Вершинин Е. В.}}|заглавие=Землепроходец Петр Иванович Бекетов|ссылка=http://cossac-awards.narod.ru/Zametki/Zametka14_Beketov.html|издание=Отечественная история|год=2003|номер=5|страницы=35—49|issn=0869-5687}}</ref>. == Яҡутстанды ҡушып алыу == 1631 йылда Бекетов ҡабаттан Енисейскиҙан алыҫ походҡа ебәрелә. Был юлы уға, 30 казакты етәкләп, Лена йылғаһына тиклем барып етергә һәм уның ярҙарында нығыныу бурысы йөкмәтелә. XVIII быуат Себере тарихын тикшереүсе Иоганн Фишер әлеге «командировканы» дәүләт өсөн байтаҡ хеҙмәт түккән кешенең һәләтлектәрен һәм ҡаҙаныштарын таныу булараҡ баһалай. 1632 йылдың яҙында Бекетовтың отряды Ленаға барып етә. Алдан йылғаһы ҡушылған урында алыҫ булмаған ерҙә казактар зиндан төҙөйҙәр, һуңынан ул Якутск тип атала. Ошонда Бекетов приказчик бурыстарын үтәп, Вилюйға һәм Алданға экспедициялар ебәрә, 1632 йылда — Жиганскиға, 1636 йылда Олекминск ҡалалрына нигеҙ һала<ref name="autogenerated3">{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Строгова Е. А.}}|том=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=5-8176-0037-4|страницы=20—24|год=2002|заглавие={{nobr|П. И. Бекетов}}: страницы биографии|издательство=ЯФ {{nobr|Изд-ва}} СО РАН|место=Якутск|ответственный=Отв. ред. {{nobr|д-р}} ист. наук {{nobr|В. Н. Иванов}}|издание=Якутск: история и современность (к 370-летию города)|автор издания=|язык=|ссылка=|pmid=}}</ref>.<gallery mode="packed" heights="180" caption=""> Файл:Памятник Петру Бекетову в Якутске.jpg|Петр Бекетов һәйкәле. [[Якутск]] Файл:Y-ostrog.jpg|Якутск|Яҡут бастругы </gallery> == Хеҙмәте буйынса үрләтеү == Бекетовҡа алмашҡа Иван Галкин килгәндән һуң ул Енисейскиға юллана һәм 1640 йылда ошонан Мәскәүгә 11 меңлек яһаҡ алып ҡайта. Мәскәүҙә уға стрелецтар һәм казактар башлығы чины бирелә. 1641 йылда Енисей бастругында казактар араһында башлыҡ итеп тәғәйенләнә<ref name="autogenerated3">{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Строгова Е. А.}}|том=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=5-8176-0037-4|страницы=20—24|год=2002|заглавие={{nobr|П. И. Бекетов}}: страницы биографии|издательство=ЯФ {{nobr|Изд-ва}} СО РАН|место=Якутск|ответственный=Отв. ред. {{nobr|д-р}} ист. наук {{nobr|В. Н. Иванов}}|издание=Якутск: история и современность (к 370-летию города)|автор издания=|язык=|ссылка=|pmid=}}</ref>. == Байкал аръяғы походы == [[Файл:Beketov_monument_Chita.JPG|мини|[[Чита]]ла Бекетов3а һәм уның иптәштәренә һәйкәл]] 1652 йылда үҙен оҫта һәм тырыш етәксе итеп танытҡан Бекетов Байкал аръяғы бүрәттәренә табан походҡа сыға. Селенга тирәһендә ул Усть-Прорва бастругына нигеҙ һала. бынан һуң уның отряды Хилка буйлап Иргень күленә тиклем күтәрелә, унда 1653 йылда Иргень бастругы төҙөлә. Алма һырты аша сығып, тәрән көҙ көндәрендә, 53 кешенән торған отряд Ингода йылғаһы тамағына төшә. Бекетов үткән Иргендән Ингодаға тиклем юл артабан Себер трактының өлөшө була. Ингода туңған булыу сәбәпле хәҙерге Чита тирәһендә Ингода ҡышлағына нигеҙ һалына. 1654 йылдың ноябрендә Бекетов отрядынан Максим Урасов етәкселегендге 10 казак Нерча йылғаһының тамағына барып етәләр һәм унда Нелюдь бастругына нигеҙ һалалар (хәҙер Нерчинск). Шилка бастругында Бекетов үҙенең иптәштәре менән бик ауыр ҡышты үткәрә, аслыҡтан тыш бүрәттәрҙең ҡамауынан ныҡ интегә. 1655 йылдың яҙында бүрәттәр менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыуға өлгәшә һәм, аслыҡтан һәләк булмаҫ өсөн, отряды менән [[Амур]] аръяғына юллана. == Ғүмеренең һуңғы йылдары == 1660 йыл Бекетов Енисейскиҙан [[Тубыл (ҡала)|Тубылға]] хеҙмәткә күсерелә, унда 1661 йылда протопоп Аввакум (уның һәм Бекетовтың араһында конфликт булып ала) һәм Юрий Крижанич менән осраша. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [https://web.archive.org/web/20160304232632/http://www.oldchita.org/index.php?option=com_content&view=article&id=36:1627-beketov&catid=4:xvii-documents&Itemid=2 Челобитная сына боярского П. Бекетова о поверстании его в стрелецкие сотники на место П. Фирсова. 12 января 1627 // Сборник документов по истории Бурятии. XVII век. Улан-Удэ, 1960]; * [http://www.oldchita.org/index.php?option=com_content&view=article&id=240:1651&catid=4:xvii-documents&Itemid=2 Челобитные в Сибирский приказ енисейского сына боярского Петра Бекетова пожаловать его «головством» в Енисейском остроге за его службы по прииску новых землиц и приводу в подданство тунгусских и братцких князцов и выписка из Сибирского приказ. 1651—1652 гг. // ЦГАДА, ф. 214 — Сибирский приказ, столб. 402, ч. I, лл. 95—96, подлинник]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}; * [https://web.archive.org/web/20160304054527/http://www.oldchita.org/index.php?option=com_content&view=article&id=241:1653&catid=4:xvii-documents&Itemid=2 Отписка П. Бекетова июля 1653 года // Сборник документов по истории Бурятии. XVII век. Улан-Удэ, 1960]; * Русско-китайские отношения в XVII веке. Москва, 1969; * [http://www.oldchita.org/index.php?option=com_content&view=article&id=33:1654-beketovs-otpiska&catid=4:xvii-documents&Itemid=2 Отписка енисейскому воеводе Афанасию Пашкову сына боярского Петра Бекетова о плавании его по рекам Тунгуске, Селенге и Байкалу озеру. Январь 1654 года // Сборник документов по истории Бурятии. XVII век. Улан-Удэ, 1960]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}; * ''Изгачев В. Г.'' Русский землепроходец Петр Иванович Бекетов // Ученые записки. Чита, 1959; * {{Китап|автор=[[Резун, Дмитрий Яковлевич|Резун Д. Я.]]|год=1993|тираж=3500|isbn=5-02-029791-1|серия=|страниц=252|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Наука. Сиб. изд. фирма РАН|часть=|место=Новосибирск|издание=|ответственный=Отв. ред. [[Василевский, Руслан Сергеевич|Р. С. Васильевский]]|викитека=|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001659500|оригинал=|заглавие=Родословная сибирских фамилий: История Сибири в биографиях и родословных|ссылка часть=|ref=}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120324110550/http://www.oldchita.org/index.php?option=com_content&view=article&id=288:beketov&catid=51:pervo&Itemid=50 Пётр Бекетов. Основатель городов Сибирских] * [https://web.archive.org/web/20160304055835/http://www.oldchita.org/towns/64-forts/346-neludsky.html Основание Нелюдского острога (Нерчинск) с картой] * [http://www.fishkamchatka.ru/?key=,kamchad&con=kpub&linkid=878&id_cont=140&t_name=kamchad_pub&n=140&id=878&title=%C7%E5%EC%EB%E5%EF%F0%EE%F5%EE%E4%E5%F6+%CF%E5%F2%F0+%C8%E2%E0%ED%EE%E2%E8%F7+%C1%E5%EA%E5%F2%EE%E2+(%C0.+%CF%E5%F2%F0%E8%EB%EE%E2%F1%EA%E8%E9) Землепроходец Петр Иванович Бекетов] [[Категория:Саха Республикаһы тарихы]] [[Категория:Рәсәй сәйәхәтселәре]] [[Категория:1661 йылда вафат булғандар]] q94b2930xdf4208gkkf2whoptqwt78l 0 162964 1299619 1182490 2026-06-22T09:11:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299619 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Василенко Владимир Харитонович''' ([[7 июнь]] [[1897 йыл]] — [[19 декабрь]] [[1987 йыл]]) — ғалим-хәрби табип-терапевт, медицина хеҙмәте полковнигы (1945). СССР Медицина фәндәре академияһы академигы (1957) һәм Президиум ағзаһы (1957—1960), Академияның клиник медицина бүлегенең академик-секретары (1960—1966), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1967). == Биографияһы == Владимир Харитонович Василенко [[Киев]] ҡалаһында тыуған. 1917 йылда гимназияны тамамлағандан һуң, Киев медицина институтына инә, уны 1922 йылда тамамлай. 12 йыл дауамында ул Ф. Г. Яновский һәм Н. Д. Стражеско етәкселегендә клиницист булараҡ формалаша. Киев медицина институтының факультет терапевтик клиникаһында В. Х. Василенко ассистентһәм доцент булып эшләй. 1935 йылда Василенко Киев табиптарҙың белемен камиллаштырыу институтының терапия кафедраһы мөдире итеп һайлана, бер үк ваҡытта Клиник медицина институтында Н. Д. Стражесоко етәкселегендә хеҙмәтен дауам итә. 1940 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның тәүге йылдарын В. Х. Ваиленко Өфөлә эвакуацияла үткәрә, унда ул Башҡортостан медицина институтында һәм эвакуация госпиталдәрендә консультант булып эшләй. 1943 йылдың майынан алып Василенко Бөйөк Ватан һуғышында армияла хеҙмәт итә, ошо уҡ ваҡыттан алып төньяҡ кавказ, һуңынан [[1-се Украин фронты|1-се]] һәм [[2-се Украин фронты|2-се Украин фронттарында]] баш терапевт була. [[1945]]—[[1947 йыл]]дарҙа Львов хәрби округы һәм Прикарпаье хәрби округы баш терапевты. [[1948 йыл]]дың 5 мартынан алып [[1987 йыл]]ға тиклем И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина институтында эске ауырыуҙар пропедевтика кафедраһының мөдире. СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы 4-се идаралығының баш терапевы (1948—1957). [[1952 йыл]]дың ноябрь айында — Кремль дауаханаһының баш терапевы Василенко фажиғәле «[[Табиптар эше]]» менән бәйле ҡулға алына. Василенко үҙ ғәйебен танымай. [[И. В. Сталин]] үлгәндән һуң В. Х. Василенко клиникаға эшкә кире ҡайта. [[1952 йыл]]дан — «Клиник медицина» журналы мөхәррире. 1950-се йылдарҙа тағы ла бер мәсьәләне хәл итә — гастроэнтерологияны тергеҙеү менән шөғөлләнә. . [[1957 йыл]]дан — СССР медицина фәндәре академияһы президиумы ағзаһы. [[1961 йыл]]да ул гастроэнтерология лаборатория булдыра, уның нигеҙендә [[1967 йыл]]да Бөтә союз гастроэнтерология ғилми-тикшеренеү институтыбарлыҡҡа килә, әлеге клиника эске ауырыуҙар пропедевтика клиникаһы һәм кафедраһы менән ҡушыла. 1967—[[1974 йыл]]дарҙа үҙе ойошторған ғилми-тикшеренеү институты директоры була. Мәскәүҙә Яңы Слобода урамында йәшәй. Кунцев зыяратында ерләнгән<ref>[https://web.archive.org/web/20120305215929/http://moscow-tombs.narod.ru/1987/vasilenko_vh.htm Московские могилы. Василенко В. Х.]</ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == 300-ҙән ашыу эске ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм иҫкәртеү проблемаларына арналған фәнни эштәр авторы. Ул донъяла тәүге булып йөрәктең IV тонын һүрәтләй (1931), Н. Д. Стражеско менән берлектә . йөрәк-ҡан тамыры системаһының хәлһеҙлеге классификацияһын эшләй (1935), әлеге хеҙмәт үҙенең прктик әһәмиәтен бөгөнгө көнгә тиклем юғалтмаған. Һуғышҡа тиклемге осорҙа ул ошо проблемаға иғтибарын йүнәлтә. В. Х. Василенко австрия терапевты Г. Эппингерҙың ҡан тамыры хәүһеҙлеге булғанда һөт кислотаһы алмашыныуы үҙгәреүен инҡар итә һәм тәүге тапҡыр метаболик алкалоз барлыҡҡа килеүен тасуирлай (1939). Һуғыштан һуңғы йылдарҙа В. X. Василенко ҡан әйләнеше хәлһеҙлегенең клиник формаларының бер нисә төрөн айыра: коллаптоид тип, ололарҙа йәшерен йөрәк хәлһеҙлеге тибы тибындағы, ишемик, гиперкинетик, ҡоро дистрофик, сениль ишемия төрҙәре. В. Х. Василенконың мөһим эштәре миокард инфаркты диагностикалауына һәм дауалауына арналған. Клиникала В. Х. Василенконың уҡыусылары уның етәкселегендә кан әйләнеше хәлһеҙлеге проблемаһын өйрәнеүҙе дауам итәләр. 1950—1960 йылдарҙа, йөрәктәге физик кәмселекте хирургик дауалау ярҙамында үҫешкәр осорҙа В. Х. Василенко клиникаһында митраль һәм аорталь стеноздарҙың билдәләү ысулдары, хирургик дауалауға күрһәтмәләр билдәләнә. Василенко йөрәктең ишемия ауырыуын өйрәнеүгә ҙур әһәмиәт бирә. Коронар хәлһеҙлеген иртә диагностикалау, [[миокард инфаркты]]н дауалау, уның өҙлөгөүҙәр мәсьәләләре өҫтөндә эшләй. Шулай уҡ йөрәктең ишемия ауырыуын дауалауҙа яңы тикшеренеү алымдарын асыҡлай Клиникала интенсив терапия һәм реанимация бүлектәре булдырыла. Кадиология проблемалары бйынса эштәр клиника һәр саҡ алып барыла. айырыуса кардия ахалазияһын өйрәнеүҙә В. Х. васленконың хеҙмәттәштәренең (А. Л. Гребенёв, В. М. Араблинский, А. А. Геппе, С. С. Катаев, Р. Н. Гурвич) ҡаҙаныштары баһалап бөткөһөҙ.. Клиникала гастроэнтологияла яңы лаборатор-инструменталь тикшеренеү алымдарын индереү буйынса бик күп эшләнә. Василенко симптомы — ашҡаҙан биге стенозы билдәһе: ҡорһаҡты тикшергән ваҡытта (ас ҡарынлай үткәрелә) уртанан уңғараҡ барлыҡҡа килгән шапылдау тауышы. Бөтә союз ғилми гастроэнторологтар йәмғиәте идаралығы рәйесе була. Халыҡ-ара терапевтар, Германия, Болгария гастроэнтерологтар йәмғиәттәре почетлы ағзаһы була. == Ҡыҙыҡлы факттар == * Төньяҡ-кавказ фронты ғәскәрҙәренең һөжүме ваҡытында, 1943 йылда (Тамань ярымутрауы) фронте һәм частарында бик күп яугирҙар [[малярия]] менән ауырый башлай. Фронт командующийы И. Е. Петров В. Х. Василенкоға ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ғәскәрҙәрҙең һуғышҡа һәләтлелеген тергеҙергә ҡуша. В. Х. Василенко үтенесе буйынса бөтә госпиталдәр 10 көнгә терапия хеҙмәтенә тапшырыла. Бөтә ауырыуҙарға акрихин һәм хиин менән дауалау үткәрелә. Уңышлы үткәрелгән «терапия оперцияһы» өсөн В. Х. Василенко 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә. * [[Мао Цзэдун]]ды дауалаған өсөн Василенко бүләккә ХХ быуат башындабер данала ғына эшләнгән шахмат комплекты менән бүләкләнә . * Ғүмеренең аҙағында иптәшенә яҙған хатында ялған фән менән көрәшкә саҡыра, экстрасенстарға (Кашпировский һәм Чумак), дауалау беләҙектәренә, эбонит дискына, энә ҡаҙауға ҡаршы сығыш яһай<ref>[http://www.aivorobiev.ru/friends.html А. И. Воробьёв. О друзьях и учителях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209015745/http://aivorobiev.ru/friends.html |date=2012-02-09 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Социалистик Хеҙмәт Геройы (24.05.1967) * Дүрт [[Ленин ордены]] (05.06.1957; 15.02.1961; 24.05.1967; 06.06.1977) * [[Октябрь Революцияһы ордены]] (20.07.1971) * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (20.11.1944) * 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (16.10.1943) * 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (18.05.1945; 11.03.1985) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (23.01.1948) * [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (22.05.1987) * миҙалдар * сит ил миҙалдары * СССР дәүләт премияһы лауреаты (1979). * СССР МФА-ның Д. Стражеско исемендәге премияһы (1979). == Хәтер == * Эске ауырыуҙар, гастроэнтерология, гепатология пропедевтикаһы клиникаһы, шулай уҡ 1-се Мәскәү медицина институтының эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһына В. Х. Василенко исеме бирелгән. * Эске ауырыуҙар проповдикаһы кафедраһында В. Х. Василенко бюсты ҡуйылған (скульпторы [[Кербель Лев Ефимович|Л.]] [[Кербель Лев Ефимович|Е. Кербель]]), уның мемориаль кабинеты асылған. == Хеҙмәттәре == * «Клиническое значение определения ароматических соединений крови и мочи при заболеваниях почек» // «Терапевтический архив», 1927, т. 5, вып. 1. * «Непосредственная аускультапия диастолической фазы сердца» // «Врачебное дело», 1934, № 9. * «Метод клінічного діагнозу» // «Медічній журнал», 1934, т. 4, № 2. * «Азотистий обмін при хронічній недостатності кровообігу». Київ, 1941. * «Принципы организации терапевтической помощи в условиях фронта», 1944. * «Крупозное воспаление лёгких». Киев. 1947. * «Внутренние болезни» (совм. с др.), 7-е изд. М., 1954, 504 с. * «Болезнь пищевода», 1971. * «Приобретённые пороки сердца». Киев, 1972, 304 с. * «Ахалазия кардии», М., 1976, 280 с. (авторҙаш.: Суворова Т. А., Гребнев А. Л.). * «Болезни желудка и двенадцатиперстной кишки». М., 1981, 342 с. * «Введение в клинику внутренних болезней». М., 1985, 255 с. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * «Владимир Харитонович Василенко (К 60-летию со дня рождения)» // «Клиническая медицина», 1957, т. 35, № 6. * «Вопросы физиологии и патологии органов пищеварения [Сборник статей, посвящённый 60-летию со дня рождения В. X. Василенко]». — М., 1960. — 250 с. * «Владимир Харитонович Василенко (к 70-летию со дня рождения)» // «Клиническая медицина», 1967, № 5. * «Владимир Харитонович Василенко» // Терапевтический архив, 1987, № 5, с. 149—151. == Һылтанмалар == {{Warheroes|id=11493|star=Labor}} * [http://www.aivorobiev.ru/friends.html А. И. Воробьёв «О друзьях и учителях»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209015745/http://aivorobiev.ru/friends.html |date=2012-02-09 }} * [http://moscow-tombs.ru/1987/vasilenko_vh.htm Могила В. Х. Василенко] [[Категория:Кунцево зыяратында ерләнгәндәр]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Мәскәү дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 40 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1987 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Киевта тыуғандар]] [[Категория:1897 йылда тыуғандар]] [[Категория:7 июндә тыуғандар]] 54700qaegr97t2qbv9un8sxjadw7n79 0 163637 1299582 1222306 2026-06-21T14:36:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299582 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Барков Лев Митрофанович''' ([[24 октябрь]] [[1928 йыл]] — [[9 февраль]] [[2013 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, физик. 1984 йылдан СССР Фәндәр академияһы, 1991 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы академигы. == Биографияһы == Лев Митрофанович Барков 1928 йылдың 24 октябрендә [[Мәскәү]] ҡалаһында тыуған. * 1952 — [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның физика-техника факультетын (хәҙерге MIPT) тамамлай. * 1952 йылдан — Атом энергияһы институтында эшләй. * 1967 йылдан — СССР Фәндәр академияһының Себер филиалының атом физикаһы институтында эшләй. * 1967 йылдан — Новосибирск университетында уҡыта (1973 йылдан профессор). * 1972 — СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. * 1976—1979 йылдарҙа ул Новосибирск дәүләт университетының физика факультеты деканы, һуңынан 20 йыл дауамында ядро физикаһы (элементар киҫәксәләр физикаһы) кафедраһын етәкләй<ref>[http://www.phys.nsu.ru/vestnik/catalogue/2013/02/Vestnik_NSU_13T8V2_p128_p129.pdf Биографическая справка о Льве Митрофановиче Баркове] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402153421/http://www.phys.nsu.ru/vestnik/catalogue/2013/02/Vestnik_NSU_13T8V2_p128_p129.pdf |date=2015-04-02 }}</ref> * 1984 — СССР Фәндәр академияһы академигы (1991 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы академигы). Ғалим 2013 йылдың 9 февралендә [[Новосибирск]] ҡалаһында вафат була, «Көньяҡ» зыяратында ерләнгән. == Фәнни эшмәкәрлеге == Төп эштәре уран-һыу системаларында нейтрондарҙы әкренләштереү һәм '''ишәйтеү''' процесстарын өйрәнеү буйынса. Ул пиондарҙың барлыҡҡа килеү һәм уларҙың матдә менән үҙ-ара тәьҫирләшеү процестарын тикшерә. Элементар киҫәксәләр үҙенсәлектәрен тикшереү өсөн ҡеүәтле импульслы магнит ҡырҙары булған яйланмалар булдырыу буйынса байтаҡ эш башҡара. М. С. Золотарев менән бергә эксперимент ойоштора, унда атомар бисмут парҙарында яҡтылыҡтың полярлаштырыу яҫылығы әйләнеше асыла, был иһә электрондарҙың көсһөҙ нейтраль тоҡтарға бәйле булған нуклондар менән үҙ-ара бәйләнеше барлығын күрһәтә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Октябрь Революцияһы ордены]] (1971) * [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1975) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1982) * СССР Дәүләт премияһы (1989) * IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1998) * Миҙалдар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20080611033040/http://www.philosophy.nsc.ru/journals/philscience/18_03/00_barkov.htm Наш юбиляр. Семьдесят пять лет академику Льву Митрофановичу Баркову] // Журнал «Философия науки» * [http://ufn.ru/ru/articles/2008/12/k/ Лев Митрофанович Барков (к 80-летию со дня рождения)], УФН, том 178, выпуск 12, декабрь 2008 * Профиль Льва Митрофановича Баркова на официальном сайте РАН * [http://ufn.ru/ru/authors/barkov_l_m/ Лев Митрофанович Барков] в журнале «Успехи физических наук» * [http://mx.prometeus.nsc.ru/elibrary/2007mgu/257-261.ssi Выпускники МГУ в ННЦ СО РАН. 1957—2007 — Персоналии: Физический факультет. А-З — Барков Лев Митрофанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306005605/http://mx.prometeus.nsc.ru/elibrary/2007mgu/257-261.ssi |date=2021-03-06 }} * [http://soran1957.ru/soran1957.aspx?id=svet_100616111408_14749 Персональная страница на сайте фотоархив СО РАН] * Храмов, Ю. А. Барков Лев Митрофанович // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 24. — 400 с. — 200 000 экз. — ББК 22.3гя2. — УДК 53(G). [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1928 йылда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:9 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:2013 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Новосибирскиҙа вафат булғандар]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Рәсәй физиктары]] [[Категория:СССР физиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса физиктар]] qb32mqzt4mi2ekz7dybe59n4694is6r 0 165813 1299595 1179135 2026-06-21T22:49:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299595 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag_of_the_United_Nations.svg|мини|БМО флагы]] '''Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы көнө''' ([[Ҡалып:БМО-ның рәсми телдәре|БМО-ның рәсми телдәрендә]]: {{Lang-fr|Journée des Nations unies}}, {{Lang-zh|联合国日}}, {{lang-en|United Nations Day}}, {{Lang-es|Día de las Naciones Unidas}}) — [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы]]ның 2-сесессияһы ҡарары буйынса (168-се резолюция) [[1948 йыл]]дан башлап йыл һайын [[24 октябрь|24 октябрҙә]] билдәләнә. Был көндө, [[1945 йыл]]да, БМО Уставы көсөнә инә. [[1971 йыл]]да 26-сы сессияла Генераль Ассамблеяһы 2782-се резолюцияһында (XXVI) был көндө халыҡ-ара [[байрам]] тип иғлан итә һәм барлыҡ дәүләттәргә лә дәүләт байрамы кеүек билдәләргә тәҡдим итә. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Көнө уңайынан [[БМО-ның Генераль секретары|БМО-ның Генераль Секретары]] йыл һайын донъя берләшмәһе алдында мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһай<ref>{{Cite news|url=http://www.historytoday.com/dan-plesch/united-nations-free-worlds-great-parade|title=The United Nations: The Free World's Great Parade|last=Plesch|first=Dan|date=2010-06-06|work=History Today|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://archives.chicagotribune.com/1942/06/14/page/5/article/london-decked-with-flags-for-united-nations|title=London Decked with Flags for United Nations - Other Countries Prepare to Celebrate|last=|first=|date=1942-06-14|work=Chicago Tribune|accessdate=|archiveurl=|archivedate=|page=5}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170907123010/http://archives.chicagotribune.com/1942/06/14/page/5/article/london-decked-with-flags-for-united-nations/ |date=2017-09-07 }}</ref><ref>{{Китап|ссылка=https://books.google.com/books?id=OHocBgAAQBAJ&pg=PA5|заглавие=Wartime Origins and the Future United Nations|издательство=[[Routledge]]|isbn=9781134668731|страницы=5|ref=Plesch|автор=Plesch, Dan; Weiss, Thomas G.|год=2015}}</ref><ref>{{Китап|ссылка=https://books.google.com/books?id=xWS1yEucBfAC&pg=PT129|заглавие=One World, Big Screen: Hollywood, the Allies, and World War II|издательство={{Нп3|University of North Carolina Press|UNC Press Books|en|University of North Carolina Press}}|isbn=9780807837467|страницы=113|ref=Bennett|автор=Bennett, M. Todd|год=2012}}</ref><ref>{{Китап|ссылка=https://books.google.com/books?id=udEqAAAAQBAJ&lpg=PT168|заглавие=The End of the Beginning|издательство=RosettaBooks|isbn=9780795331787|страницы=168|ref=Churchill|автор=Churchill, Sir Winston S.|год=2013}}</ref><ref>{{Китап|ссылка=https://books.google.com/books?id=O_oGDAAAQBAJ&pg=PT48|заглавие=Dilemmas of Internationalism: The American Association for the United Nations and US Foreign Policy, 1941-1948|издательство=[[Routledge]]|isbn=9781317150541|ref=Johnstone|автор=Johnstone, Andrew|год=2016}}</ref>. == БМО көнөн билдәләгән илдәр == [[Файл:UN_General_Assembly.jpg|мини|БМО-ның Генераль Ассамблея залы]] Һәр дәүләттә был көндә төрлөсә билдәләй: * [[Дания]]ла — Флаг көнө. * [[Коста-Рика]]ла — Милли байрам. * [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] — БМО көнө уңайынан йыл һайын [[АҠШ президенты|президент]]тың мөрәжәғәтнамәһе баҫыла<ref>{{Cite web|url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/?pid=87177|title=Harry S. Truman: Proclamation 2811—United Nations Day, 1948}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171029233648/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/?pid=87177 |date=2017-10-29 }}</ref>. * [[Швеция]]ла — БМО көнө, флагштоктарҙа Швеция йәки БМО флагы күтәрелеүе мөмкин. * [[Финляндия]]ла — Флаг көнө. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының дәүләт хеҙмәте көнө * Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Халыҡ-ара тыныслыҡ урынлаштырыусылар көнө == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120902054848/http://www.un.org/russian/events/unday/ День Организации Объединённых Наций] * [https://www.un.org/en/events/unday/ UN Day]{{en icon}} * [http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/2782(XXVI) Резолюция A/RES/2782 (XXVI)] * [https://web.archive.org/web/20061012165738/http://www.un.org/russian/basic/sg/messages/2006/unday06.htm Послание Генерального секретаря ООН в 2006 г.] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Халыҡ-ара көндәр]] [[Категория:БМО-ның халыҡ-ара көндәре]] ohwohasbqnqjt8oucek6gvt9aib4h86 0 166771 1299616 1291269 2026-06-22T07:12:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299616 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бөйөк кенәз Алексей Александрович һарайы''' («Музыка йорто», «Алексей һарайы») — [[Санкт-Петербург]]та бөйөк кенәз һарайҙарының береһе, Мойка яр буйы урамында урынлашҡан. 1882—85 йылдарҙа Е.М. Месмахер бөйөк кенәз Алексей Александрович өсөн төҙөгән. [[2006 йыл]]дың февраленән бинала Санкт-Петербург Музыка йорто — төп маҡсаты - классик музыка сәнғәте традицияларын һаҡлау һәм үҫтереү, шулай уҡ студенттарҙы һәм консерватория тамамлаусыларҙы халыҡ-ара конкурстарға һәм фестивалдәргә әҙерләү булған учреждение урынлаша<ref>{{Cite web|url=http://www.spdm.ru/we.shtml|title=Санкт-Петербургский Дом музыки: О нас|accessdate=2012-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120325211932/http://www.spdm.ru/we.shtml|archivedate=2012-03-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325211932/http://www.spdm.ru/we.shtml |date=2012-03-25 }}</ref>. == Тарихы == Участка ерҙәрен Һарай төҙөлөшө өсөн тапшырғанға тиклем Мойка, Инглиз проспекты һәм Шафиров урамдары араһында (хәҙерге Писарев урамы) элекке хужаларҙың — церемониймейстер Сабуров, генерал-майор Альбрехт һәм башҡаларҙың ҡоролмалары урынлаша. 1872—1882 йылдарҙа айырым йортто машиналар төҙөү заводы хужаһы Исаак Миронович Малкиель (1844—1881) биләй; И.М. Малкиель үлгәс, уның тол ҡатыны Раиса Яковлевна йортто һата (1882).<ref>[https://books.google.com/books?id=Z-YWAgAAQBAJ&pg=PT649&lpg=PT649&dq= Течёт река Мойка]</ref> [[1882 йыл]]да участканы Һарай ведомствоһы флот һәм диңгеҙ ведомствоһы начальнигы итеп тәғәйенләнгән Александр Икенсенең улы — бөйөк кенәз Алексей Александрович өсөн һатып ала. [[1883 йыл]]да архитектор М. Е. Месмахер яңы һарай проектлай башлай. Экономиялау һәм төҙөлөш барышын тиҙләтеү өсөн яңы бинаға участкала һаҡланып ҡалған ҡоролмалар индереп төҙөлә. Бөйөк кенәз теләге буйынса бер аҙ француз шатоһын хәтерләткән стиль һайлана<ref name="Дворец великого князя Алексея Александровича">[http://walkspb.ru/zd/moika122.html Дворец великого князя Алексея Александровича (Дом Музыки)]</ref>. Кенәз үлгәндән һуң Алексей һарайын уның ҡустылары — Владимир һәм Павел, шулай уҡ ир туғаны Михаил Александрович мираҫ итеп алып ҡала. Яңы хужалары буш һарайҙы һәм уға йәнәш баҡса һәм оранжереяны ҡуртымға тапшыра. Мәҫәлән, уны 18 ай дауамында герман илселеге биләй<ref name="Дворец великого князя Алексея Александровича"/>. Революциянан һуң хәҙерге Музыка йорто Пионерҙар йорто, автомәктәп булған, [[Ленинград блокадаһы|блокада]] ваҡытында унда склад урынлашҡан, һәм [[2005 йыл]]ға бина авария хәлендә була == Музыка йортон реставрациялау өсөн урынлаштырыу == Бина тарихында яңы этап [[2005 йыл]]дың октябрендә башлана, Рәсәй Мәҙәниәт министрлығы инициативаһы менән Санкт-Петербургта Музыка Йорто булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә<ref name="spdm-site">[http://www.spdm.ru Федеральное государственное бюджетное учреждение культуры «Дом музыки» — официальный сайт]</ref>. Бында Санкт-Петербург консерваторияһының элекке ректоры Сергей Ролдугин ҙур роль уйнай, ул яңы учреждениеның беренсе художество етәксеһе һәм һарай реставрацияһының инициаторы була. «Ленпроектреставрация» проекты буйынса Институт бинаһын реконструкциялау һәм реставрациялау <ref name="lenproject">[http://www.srspb.ru/card.php?id=50 Союз реставраторов Санкт-Петербурга: ОАО «СПб институт «Ленпроектреставрация» (карточка компании)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124165250/http://www.srspb.ru/card.php?id=50 |date=2011-11-24 }}</ref> 2006 йылдан 2009 йылға тиклем хәйриә аҡсаһына<ref name="konst_fund">[http://www.mbfk.ru/programs/cultural_heritage/restoration/alexey_palace/ Международный благотворительный фонд «Константиновский»: Дворец великого князя Алексея Александровича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221513/http://www.mbfk.ru/programs/cultural_heritage/restoration/alexey_palace/ |date=2016-03-04 }}</ref>, ә һуңынан бюджет аҡсаһына алып барыла. Ҡала бюджетынан проектҡа һалынған инвестиция күләме 800 миллион һум тәшкил итә<ref name="budget-rest">[http://www.interfax.ru/print.asp?sec=1461&id=57157 Завершаются реставрационные работы во дворце Великого князя Алексея Александровича в Петербурге // Интерфакс, 15 января 2009 года 16:13]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Фасадтарҙың һәм күркәм интерьерҙарҙың реставрацияһы менән «Интарсия» компанияһы шөғөлләнә<ref>Группа компаний «Интарсия»: Реставрация фасадов и интерьеров дворца Великого князя Алексея Александровича для размещения Дома Музыки {{Wayback|url=http://www.intgr.ru/projects/open/27|date=20101208153837}}</ref>, фасад өлөштәрен һәм башҡа төҙөлөш эштәрен яуаплылығы сикләнгән НПХК «Ремстройкомплекс» йәмғиәте башҡара <ref name="kommers-20090116">[http://www.kommersant.ru/doc/1103167 Мария Олькина, Анна Пушкарская. Кабинет для друга: Город выделил 800 млн на реконструкцию особняка на Мойке, 122 под Дом музыки // Газета "Коммерсантъ С-Петербург", №6 (4061), 16.01.2009]</ref>. 2009 йылда бинаға Музыка йортон хакимиәте күсә, ләкин тәүге концерт һарайҙың Санкт-Петербург Музыка йортоноң концерт залы булған Инглиз залында тик 2011 йылдың апрелендә үтә<ref>Санкт-Петербургский Дом музыки. Английский зал (Мойка 122)(недоступная ссылка).<small>Дата обращения: 22 июня 2012.</small> <small>Архивировано 25 марта 2012 года.</small></ref>. == Архитектураһы һәм интерьеры == [[Файл:Gates_to_the_Palace_of_Grand_Duke_Alexei_Alexandrovich.jpg|мини|Бөйөк кенәз вензеле менән ҡапҡа]] Һарай архитектураһы саманан тыш эклектик була. Һарайға инеү урыны түрҙән һәм вестибюлдәр (подъездар) аша ойошторола, беренсеһе уларҙың элекке хужалары ваҡытындағы йөҙөн һаҡлаған һәм М.Е. Месмахер тарафынан тулыһынса үҙгәртелмәгән. Подъезд яғынан, бинаның көнсығыш флигелендә, Месмахер өс бүлмәне — Ҡытай һәм Фламанд ҡунаҡ бүлмәләрен, шулай уҡ камин һәм семәрле ишектәре менән Инглиз залын урынлаштыра. Инглиз залы һарайҙың иң ҙур һәм иң матур бүлмәһе була. [[2011 йыл|2011 йылдан]] Инглиз залы Музыка йортоноң концерт залы була<ref>Английский зал&nbsp;(недоступная ссылка).&#x20;<small>Дата обращения: 22 июня 2012.</small>&#x20;<small>Архивировано 25&nbsp;марта 2012&nbsp;года.</small></ref><ref>[http://www.citywalls.ru/house4245.html Дворец вел. князя Алексея Александровича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509212801/http://www.citywalls.ru/house4245.html |date=2019-05-09 }}</ref>. Башҡа объекттарынан бөйөк кенәз кабинетын, залды, ҙур ашхананы, Ҡыҙыл ҡунаҡ бүлмәһен һ.б. айырырға була == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.citywalls.ru/house4245.html Дворец вел. князя Алексея Александровича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509212801/http://www.citywalls.ru/house4245.html |date=2019-05-09 }} * [http://walkspb.ru/zd/moika122.html Дворец великого князя Алексея Александровича (Дом Музыки)] * [http://www.ilovepetersburg.ru/content/dvorets-velikogo-knyazya-alekseya-aleksandrovicha Достопримечательности Санкт-Петербурга] * [http://gopiter.ru/piter/helpinfo/dostopr/building/1695/ Дом музыки (Дворец великого князя Алексея Александровича)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190520094501/http://gopiter.ru/piter/helpinfo/dostopr/building/1695 |date=2019-05-20 }} * [http://www.fontanka.ru/2007/06/27/117/ На Мойке, 122, появится Дом музыки] * [https://web.archive.org/web/20120325211835/http://www.spdm.ru/palace.shtml Историческая справка и буклет о дворце на сайте «Дома музыки»] [[Категория:Санкт-Петербург һарайҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] b5v1v2gqpkucub13o942x0up180wuq5 0 167859 1299615 1291268 2026-06-22T07:10:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299615 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бөйөк Устюг''' (тарихи исеме ''Устюг'') — [[Рәсәй]]ҙәге ҡала, [[Вологда өлкәһе]]нең Бөйөк Устюг районының административ үҙәге. Бай мираҫҡа эйә булған Рус Төньяғының иң боронғо ҡалаларының береһе. [[Вологда]]нан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 450 саҡрым алыҫлыҡта Сухона йылғаһының һул ярында урынлашҡан. 1999 йылда Бөтә Рәсәй Ҡыш бабайының тыуған иле тип иғлан ителә, шуға күрә популяр ғаилә туризмы үҙәге булып китә<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2700173 Вести. Ru: Туроператоры назвали самые популярные новогодние направления]</ref>. == Исеме == Ҡаланың Устюг исеме, халыҡ этмиологияһына ярашлы, Көньяҡ тамаҡта (урыҫсанан Усть Юга) урынлашыуынан килә. Сығышы йылға, һыу мәғәнәһендәге фин-уғыр "уфтюга" һүҙенән һәм һуңынан славян халҡы тарафынан үҙгәртелеүе менән бәйле булыуы ла ихтимал. «Бөйөк» эпитетын ҡала сауҙа һәм тарихи әһәмиәте өсөн ала. == Тарихы == [[Файл:Dvina.jpg|слева|мини|240x240пкс|Юг һәм Сухона йылғаларының ҡушылған урыны]] Бөйөк Устюг — боронғо рус ҡалаларының береһе. Устюгҡа башланғысты [[Бөйөк Владимир кенәзлеге]] һала. Беренсе ауылды улар 9 быуатта бейек тауҙа хәҙерге ҡаланан дүрт саҡрым алыҫлыҡта Сухона һәм Көньяҡ йылғалары ҡушылған ерҙә төҙөй. Әммә был ҡаласыҡ сағыштырмаса оҙаҡ йәшәмәй. [[Чудь|Чудь ҡәбиләләре]], ә һуңынан новгородлылар һәм Вятка халҡы йыш ҡына уны ҡамай һәм яндыра, һәм Вятка кешеләренең сираттағы тар-мар итеүенән XV быуатта ҡала тергеҙелмәй Бынан һуң посад кешеләре XIII быуатта Сухонаның һул ярына күсенә башлай һәм Устюг тип аталған яңы ауыл төҙөй. === XIII—XIV быуаттар === Тәүге сығанаҡтарҙа Устюг ҡалаһы 1207 йылда телгә алына. Владимир кенәзе үҙенең улы Константинға биш ҡала менән Ростовты бирә, улар араһында Устюг та булған тип фаразлана (иҫәптә күрһәтелмәһә лә). Бының ҡарауыл торағы (Успение соборы районында), Ростов халҡының новгородлыларға ҡаршы форпост булыуы ихтимал. Оҙаҡ ваҡыт ҡәлғә нығытмаһына эйә булмай. 1218 йылда Устюг Волга буйы [[Волга буйы Болғары|болғар]]ҙарының һөжүменә дусар була, улар рус кенәздәре менән бай һунар биләмәләренә сыҡҡан Волга-Кама юлы өсөн һуғыш алып бара. Ҡала талана, ләкин тиҙҙән тергеҙелә. Ике йылдан һуң Юрий һәм Святослав Всеволодовичтар рус дружиналарын болғарҙарға ҡаршы алып бара. 1364 йылдан 1474 йылға тиклем Бөйөк Устюг үҙәгендә Устюг кенәзлеге була === XIV—XVII быуаттар аҙағы === XIV—XV быуаттарҙа Төньяҡта барған һуғыш Устюгты ла ситтә ҡалдырмай. Новгородлылар алты тапҡыр уға һөжүм итә. Устюг халҡы Мәскәү кенәздәре өсөн сығыш яһай. XIV быуат аҙағында бөйөк кенәз [[Василий I Дмитриевич|Василий I]] ваҡытында Устюг тулыһынса Бөйөк Мәскәү кенәзлегендә була. 1446 йылда Устюг татар һөжүмен кире ҡаға. XVI быуат уртаһында Устюг сит нығытма булыуҙан туҡтай һәм хәрби әһәмиәтен юғалта. Әммә уңайлы географик урыны арҡаһында (Сухона буйлап һәм Аҡ диңгеҙгә Төньяҡ Двина аша сауҙа юлы асылыу менән бәйле) сауҙа үҙәге булараҡ үҙенең үҫешен дауам итә. XVI быуатта Устюгтың сауҙа әһәмиәте шул тиклем арта, Иван IV уны «Дәүләт әйләнеше өсөн» аҡса биргән ҡалалар иҫәбенә индерә. [[XVII быуат]] аҙағына тиклем ҡала Бөйөк Устюг өлкәһенең ғәйәт ҙур территорияһы буйлап үҙәк булып тора. === XVIII — XX быуаттар башында === XVIII быуаттың сауҙа юлдарының күсеүе менән Бөйөк Устюг, башҡа күп төньяҡ ҡалалары кеүек, сауҙа-транспорт әһәмиәтен юғалта. 1708 йылда, [[Пётр I]] илде һигеҙ губернаға бүлә, Бөйөк Устюг Архангелогород губернаһы составына инә, Бөйөк Устюг өйәҙ ҡалаһы статусын ала һәм провинциаль ҡала була, ә 1780 йылдан Вологда наместниклығы сосатвында була. [[XIX быуат]]та Вологда губернаһының өйәҙ ҡалаһы сифатында була. XVIII быуат аҙағында ҡаланың ныҡ тығыҙ ултырыуы арҡаһында бер нисә ҙур янғын сыға, һөҙөмтәлә бөтә тиерлек посад юҡҡа сыға. Ер үлсәүсе Голубевтың ҡала төҙөү планы раҫлана. [[Файл:Великий_Устюг,_вид_на_город_с_реки.jpg|центр|мини|900x900пкс|<center>Сухона йылғаһы яғынан күренеш</center>]] ==== РСФСР ==== [[1920 йыл]]дың апрель айында урындағы башҡарма комитеты рәйесе Е.Е Горовой ҡалала дәүләт университетында ойошторорға тәҡдим итә<ref>''Костицын В. А.''«Мое утраченное счастье…»: Воспоминания, дневники. М.: Новое литературное обозрение, 2017</ref>. 1918—1929 йылдарҙа Төньяҡ-Двина губернаһы үҙәге, 1929—1930 йылдарҙа ҡала Төньяҡ крайҙың Төньяҡ-Двина округы үҙәге була. [[1936]] — [[1937 йыл]]дарҙа — Төньяҡ өлкәлә район үҙәге. 1937 йылдың 23 сентябрендә Төньяҡ өлкә бөтөрөлгәндән һуң Вологда өлкәһе составына инә. [[1921]]—[[1922 йыл]]дарҙа ҡалала Төньяҡ-Двина университеты ойошторола. Уҡытыусылар институты эшләй. 30-сы йылдарҙа ҡаланың архитектура йөҙөнә ҙур зыян килтерелә, күп соборҙар һәм сиркәүҙәр емерелә. == Физик-географик ҡылыҡһырлама == ; Географик урыны Бөйөк Устюг Рәсәйҙең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге]] өлөшөндә Сухона йылғаһының һул ярында, [[Төньяҡ Двина]] башында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге — 70 метр. Мәскәүгә тиклем алыҫлыҡ — 914 км тиклем, Санкт-Петербургҡа — 1100 км, Котласҡа тиклем — 69 км ; Климаты {{Ҡала климаты||Окт_а_мин=|Янв_вода=|Год_а_макс=|Год_а_мин=|Дек_а_макс=|Дек_а_мин=|Ноя_а_макс=|Ноя_а_мин=|Окт_а_макс=|Сен_а_макс=|Мар_вода=|Сен_а_мин=|Авг_а_макс=|Авг_а_мин=|Июл_а_макс=|Июл_а_мин=|Июн_а_макс=|Июн_а_мин=|Май_а_макс=|Май_а_мин=|Фев_вода=|Апр_вода=|Апр_а_мин=|Мар_ср=-5.3|Дек_ср=-10.9|Ноя_ср=-7|Окт_ср=1.8|Сен_ср=8.6|Авг_ср=14.3|Июл_ср=18.1|Июн_ср=15.7|Май_ср=9.3|Апр_ср=1.8|Фев_ср=-11|Май_вода=|Янв_ср=-12.5|Год_вода=<!-- Данные из базы RETScreen -->|Дек_вода=|Ноя_вода=|Окт_вода=|Сен_вода=|Авг_вода=|Июл_вода=|Июн_вода=|Апр_а_макс=|Мар_а_макс=|Источник=[http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?&wealocations=wc%3a7101953&q=Chernushka%2c+RUS&setunit=C Monthly Averages for Velikiy Ustyug, RUS]{{Нет в источнике}}, [https://web.archive.org/web/20151205090632/http://www.retscreen.net/ru/home.php NASA. База данных RETScreen] <!-- Ссылка на weather.msn.com ведёт на другой НП (Чернушка). Ссылка на данные по Устюгу: http://local.msn.com/worldweather.aspx?q=velikiy ustyug-rus&eid=34918, но там нет средних значений, только прогноз --> <!-- Данные с weather.msn.com -->|Ноя_ср_осад=|Мар_ср_макс=-1|Мар_ср_мин=-9|Фев_ср_макс=-8|Фев_ср_мин=-14|Янв_ср_макс=-11|Янв_ср_мин=-16|Год_ср_осад=|Дек_ср_осад=|Окт_ср_осад=|Апр_ср_макс=7|Сен_ср_осад=|Авг_ср_осад=|Июл_ср_осад=|Июн_ср_осад=|Май_ср_осад=|Апр_ср_осад=|Мар_ср_осад=|Фев_ср_осад=|Янв_ср_осад=|Апр_ср_мин=-2|Май_ср_мин=4|Мар_а_мин=|Ноя_ср_мин=-8|Фев_а_макс=|Фев_а_мин=|Янв_а_макс=|Янв_а_мин=|Год_ср_макс=5.6|Год_ср_мин=-1.9|Дек_ср_макс=-9|Дек_ср_мин=-13|Ноя_ср_макс=-4|Окт_ср_макс=5|Май_ср_макс=14|Окт_ср_мин=0|Сен_ср_макс=12|Сен_ср_мин=5|Авг_ср_макс=19|Авг_ср_мин=9|Июл_ср_макс=23|Июл_ср_мин=12|Июн_ср_макс=20|Июн_ср_мин=9|Год_ср=2}} {{Ҡала климаты||Июл_ср_осад=62|Год_ср=2.2|Дек_ср_осад=44|Дек_ср=-10.6|Ноя_ср_осад=47|Ноя_ср=-5.7|Окт_ср_осад=50|Окт_ср=2.6|Сен_ср_осад=54|Сен_ср=8.6|Авг_ср_осад=63|Авг_ср=14.4|Июл_ср=17.8|Источник=<ref>[http://meteo.ru/it/178-aisori ФГБУ "ВНИИГМИ-МЦД"]</ref>|Июн_ср_осад=65|Июн_ср=15.3|Май_ср_осад=43|Май_ср=9.6|Апр_ср_осад=31|Апр_ср=2.6|Мар_ср_осад=29|Мар_ср=-4.5|Фев_ср_осад=29|Фев_ср=-11.2|Янв_ср_осад=38|Янв_ср=-13.0|Год_ср_осад=555}} ; Сәғәт бүлкәте [[Файл:Map_of_Russia_-_Moscow_time_zone.svg|мини|100x100пкс]] == Халҡы == {{Численность городов России}} 2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала халҡы һаны буйынса [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 1115 ҡалаһы араһында 486-сы урында тора == Иҡтисады == 2018 йылдан яғыулыҡ гранулалары етештереү тергеҙелә. XVII быуатта Бөйөк Устюг танылған рус [[Халыҡ сәнғәте кәсептәре|халыҡ художество кәсептәре]] — көмөштө ҡарайтыу барлыҡҡа килә. [[1933 йыл]]да артель ойошторола, аҙаҡ «Төньяҡ ҡараһы» заводына әүерелә, ул художестволы көмөш әйберҙәр, шул иҫәптән ювелир изделиелар етештерә, унда 500-гә яҡын кеше эшләй<ref>[https://web.archive.org/web/20120222233415/http://gazeta-pravda.ru/content/view/3585/34/ Евгений Щедрин Серебро Великого Устюга. Статья в газета Правда]</ref>. Шулай уҡ билдәле «Архангельск биҙәктәре» (туҡыу, туҙҙа биҙәктәр һәм һырлау буйынса: [[шкатулка]]лар, тырыздар һ. б.) сувенирҙар фабрикаһы билдәле. == Муниципаль берәмектәр һәм территориаль бүленеше == 2006 йылдың 1 ғинуарында «Бөйөк Устюг ҡалаһы» ҡала биләмәһендә ойошторола, уның составында, ҡаланан башҡа, Слободка ауылы инә<ref>[http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/index.php?do4=document&id4=b88d87ec-52ec-4cd4-9244-6e8c16be2ef7 Закон Вологодской области об установлении границ Великоустюгского муниципального района, границах и статусе муниципальных образований, входящих в его состав. Редакция от 5.04.2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022174857/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/index.php?do4=document&id4=b88d87ec-52ec-4cd4-9244-6e8c16be2ef7 |date=2016-10-22 }}</ref>. Код [[Дөйөм Рәсәй муниципаль берәмектәр территориялары классификаторы|ОКТМО]] — 19 614 101.ү. {| class="standard" |+ !Тораҡ пункттар !ОКА !Индекс !Координаталар |- |Биҫтә ауылы |884 214 19 038 |162393 |{{Coord|60|47|14|N|46|16|13|E|display=inline}} |} Ҡала 6 биҫтәгә: Үҙәге, Икенсе өлөшө, Тау, Яиково, Борки һәм ЦРБ районына бүленә. Ҡала сиктәренә Добрынин, Дымково, Коромыслово, Маринино ҡасабалары инә Үҙәге — ҡаланың тарихи районы. Бында башлыса тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын тупланған. == Иҫтәлекле урындары == [[Файл:Vu18.jpg|мини|XX быуат башында бөйөк Устюг. Совет заманында 10 кәм түгел ҡорамдар һүтелгән]] Ҡалала XVII—XVIII быуаттарҙың 28 ҡорамы һаҡланып ҡалған ; Бөйөк Устюг өйәҙе сиркәүҙәре һәм монастырҙары * Прокопий Праведный соборы * Успение соборы * Иоанн соборы * Архиерей йорто һәм святитель Алексий сиркәүе * Богоявленский сиркәүе * Михайло-Архангельск монастыры * Знаменый-Филипп монастыры * Иоанно-Предтеченский монастыры * Спас-Преображенск монастыры * Вознесение сиркәүе (XVII быуат) * Столпник Симеон сиркәүе (XVIII быуат) * Мироносицк сиркәүе <gallery perrow="5"> Файл:Spaso-Preobrazhensky cathedral on Krasnaya street in Veliky Ustyug.jpeg|Спасо-Преображенск сиркәүе Файл:Veliky Ustyug Mikhailo-Arkhangelsky Monastery-5.jpg|Михайло-Архангельский монастыры Файл:Великий Устюг. Собор Св.Прокопия.jpg|Изге Прокопий соборы Файл:Ustyug simeon front.jpg|Симеон Столпник сиркәүе (XVIII быуат) </gallery> ; [[XIX быуат]]тың бер нисә тиҫтә граждандар архитектураһы ҡомартҡыһы : * Усов йорто * Охлопков йорто * Ноготковтар йорто * Булдаков усадьбаһы == «Бөйөк Устюг — Ҡыш бабайҙың тыуған иле» проекты == Элекке [[Мәскәү]] мэры [[Лужков Юрий Михайлович|Юрий Лужков]] һәм Вологда өлкәһе губернаторы Вячеслав Позгалев инициативаһы менән , [[Вологда өлкәһе]]ндә [[1999 йыл]]дан «Бөйөк Устюг — Ҡыш бабайҙың тыуған иле» проекты эшләй. 1999 йылдың 25 декабрендә Ҡыш бабай йортон асыу тантанаһы үтә. Тәүге өс йыл эсендә (1999 - [[2002 йыл]]) килгән туристар һаны Бөйөк Устюг ҡалаһында, 2 меңдән 32 меңгә тиклем арта<ref>[http://www.4p.ru/main/theory/2691/ Дорогой дедушка. Проект «Дед Мороз» обещает стать прибыльным.]</ref>. [[2018 йыл]]да Ҡыш бабайҙың «тыуған иленә» килгән туристар ағымы йылына 300 мең кешегә етә.<ref>[https://www.aex.ru/news/2019/8/9/200633/Реконструкция аэропорта в Великом Устюге завершится в августе 2020 года]</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == ; * * 66,86 — радио россии / ГТРК Вологда<ref>[http://vologda.rfn.ru/region.html?rid=391 Вологодская ГТРК]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 102,3 — Радио Трансмит<ref>[http://www.transmit.ru/ Радио «Трансмит» — Новости Вологодской области]</ref> / Радио Бөйөк Устюг * 103,0 — Европа Плюс * 103,5 — радио / FM Устюг (100 Вт, 38 м) * 105,2 — радио россии / ГТРК Вологдала (Якутино кв 1) * 107,8 — Радио Дача * * == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Туркин А. М., Боев М. А. Великий Устюг // Вологодская энциклопедия / гл. ред. Г. В. Судаков. — Вологда: Русь, 2006. — С. 93, 94. — <nowiki>ISBN 5-87822-305-8</nowiki>. * {{ВТ-ЭСБЕ|Устюг Великий}} * ''Тельтевский П. А.'' Великий Устюг. — М.: Госстройиздат, 1960. (Архитектура городов СССР). * ''Шильниковская В. П.'' Великий Устюг. Развитие архитектуры города до середины XIX века. Изд. 2-е., дополн. (Изд. 1-е — 1973). — М.: Стройиздат, 1987. — 256 с. ил. — 40.000 экз. * [http://new.runivers.ru/lib/book4576/54954/ Устюг Великий. Материалы для истории города XVII и XVIII столетий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126184448/https://new.runivers.ru/lib/book4576/54954/ |date=2020-11-26 }} на сайте «Руниверс» * {{Китап||автор=Мельник А. Г.|заглавие=К истории первого каменного собора Великого Устюга // Русская религиозность: проблемы изучения|издательство=Журнал Нева|год=2000|место=СПб.|страницы=78-83|isbn=5-87516-182-5}} == Һылтанмалар ==   * [http://www.movustug.ru/ Официальный сайт муниципального образования города Великий Устюг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801183820/http://movustug.ru/ |date=2015-08-01 }} * [http://www.vumr.ru/ Официальный сайт администрации Великоустюгского муниципального района] * [http://www.v-ustug.ru/ Сайт города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910043726/http://www.v-ustug.ru/ |date=2008-09-10 }} * [http://www.ustyug-museum.ru/ Великоустюгский историко-архитектурный и художественный музей-заповедник] * [http://maps.yandex.ru/-/CVRLzJYY Великий Устюг] на сервисе Яндекс.Панорамы * [https://web.archive.org/web/20100316174350/http://www.dom-dm.ru/ Дом Деда Мороза в Великом Устюге — официальный сайт вотчины] * [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/vel_ustg.htm История герба города] * [http://www.vulibrary.narod.ru/ustug.html Великоустюгская ЦБС. Краеведческая литература о Великом Устюге] * {{ВТ-ЭСБЕ|Устюг Великий}} * Список памятников культурного наследия Великого Устюга в Викигиде [[Категория:Рәсәйҙең тарихи ултыраҡтары]] [[Категория:Вологда өлкәһе ҡалалары]] [[Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары]] 1n1cmsqnbamrovxxj8u7say238nttvt 0 170869 1299614 1296833 2026-06-22T06:58:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299614 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-267-0124-20A, Russland, Transport sowjetischer Kriegsgefangener in Güterwagen.jpg|thumb|300px|Немецтар совет хәрби әсирҙәрен тейәп алып китеп бара 1941 йыл.]] [[Файл:Немецкая листовка 1941.jpg|thumb|250px|Һуғыштың тәүге йылдарында таратылған Сталиндың улы Яков Джугашвили фотоһы ҡуйылған немец листовкалары, «әсирлеккә пропуск», немец пропагандистары фекеренсә, әсиргә бирелеүгә өндәгән<ref>[http://nvo.ng.ru/spforces/2005-06-17/7_propaganda.html «Пропаганда для разложения Красной Армии»], кандидат политических наук Сергей Мошкин: ''«В июле 1941 года под Витебском попал в плен сын Сталина — командир батареи 14-го гаубичного артиллерийского полка Яков Джугашвили. Для германских пропагандистов это стало настоящей удачей. В срочном порядке была изготовлена листовка, озаглавленная „А вы знаете, кто это?“, где были помещены фотографии Якова в окружении немецких офицеров»''.</ref> эффектив сара була<ref>«Особый фронт. Немецкая пропаганда на Восточном фронте в годы Второй мировой войны» (ISBN 978-5-85887-237-5), 2007, историк [[Окороков, Александр Васильевич|Александр Васильевич Окороков]]: ''«Одним из сильных ходов немецкой пропаганды на первом этапе войны, на наш взгляд, стали материалы, освещающие сотрудничество с немцами бывших руководящих советских работников или родственников членов правительства. Примерами таких акций могут служить многочисленные материалы о якобы сдавшихся немцам (а в действительности попавших в плен) сыне Сталина Якове Джугашвили и сыне Молотова Георгии Скрябине».''</ref>.]] '''Бөйөк Ватан һуғышы осорода совет хәрби әсирҙәре''' — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Советтар Союзы]] [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|армияһының]] үҙҙәре теләп йә көс ҡуланыу арҡаһында [[Гитлер]] армияһы йә Германия союздаштары ғәскәрҙәренә әсирлеккә эләккән хәрби хеҙмәткәрҙәр категорияһы. [[Өсөнсө рейх]] фюреры Гитлерҙың [[коммунизм]]ды идеологик ҡабул итмәүенә бәйле совет хәрби әсирҙәренә аяуһыҙ шарттар тыуҙырыуы һәм йәшәү йәшәү арауығын киңәйтеүгә ынтылышы һәм уларға формаль нигеҙ ҙә табыла — Советтар Союзы 1907 йылғы Гаага 1907 йылда конвенцияһын танымауы һәм Хәрби әсирҙәр тураһындағы Женева конвенцияһына, ҡушылыуҙан баш тартыуы, фюрер фекере буйынса, барыһы ла Гаага ҡағиҙәләрен бергә йыйыу һәм тамамлау, элегерәк Германия был ике килешеүгә лә ҡул ҡуйғанлыҡтан, совет хәрби әсирҙәрен тотоу шарттарын был документтар менән регламентламаһа ла була. Ысынында иһә, Совет Рәсәйе Гаага конвенцияһын 1918 йылда уҡ ([[Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы|Ҡыҙыл Тәре]] тураһында килешеү булараҡ) таный, ә СССР ҡул ҡуймаған Женева конвенцияһы, хәрби әсирҙәргә, дошман илдәр уға ҡул ҡуйыу-ҡуймауына ҡарап тормаған мөнәсәбәт регламентын ҡабул иткән була<ref name="dukov-15">{{книга |автор=Дюков А. Р. |часть=Интерлюдия (3): Кто на самом деле предал советских военнопленных |заглавие=За что сражались советские люди: «Русский не должен умереть» |место=М. |издательство=Яуза, Эксмо2 |год=2007 |страницы=345—357 |страниц=330 |серия=Война и мы |isbn=978-5-699-22722-8 |тираж=5000 |ссылка часть=http://militera.lib.ru/research/dukov_ar/15.html }}</ref><ref name="army-gaaga">[http://army.armor.kiev.ua/hist/gaaga.shtml Гаагская Конвенция 1907 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005184257/http://army.armor.kiev.ua/hist/gaaga.shtml |date=2018-10-05 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://statehistory.ru/36/Povliyalo-li-nepodpisanie-SSSR-ZHenevskoy-konventsii-na-uchast-sovetskikh-voennoplennykh-/|title=Повлияло ли неподписание СССР Женевской конвенции на участь советских военнопленных?|author=Иванов Д.|date=2009-10-21|publisher=Сайт «История государства»|accessdate=2012-09-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BcWVPN3i?url=http://statehistory.ru/36/Povliyalo-li-nepodpisanie-SSSR-ZHenevskoy-konventsii-na-uchast-sovetskikh-voennoplennykh-/|archivedate=2012-10-23|dead-url=no}}</ref>. Әсирлеккә эләккән тотҡондар һаны рәсәй (совет), немец тарихнамәһендә оҙаҡҡа һуҙылған бәхәс предметы булып тора. Германия командованиеһының рәсми мәғлүмәттәрендә 5 миллион 270 мең кеше күрһәтелгән. Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре Генштабының мәғлүмәттәре буйынса, әсирлеккә эләккән юғалтыуҙар күләме 4 млн 559 мең кеше тәшкил итә<ref name="нни">{{статья |заглавие=Судьба военнопленных и депортированных граждан СССР. Материалы Комиссии по реабилитации жертв политических репрессий |издание=[[Новая и новейшая история (журнал)|Новая и новейшая история]] |год=1996 |номер=2 |страницы=91—112 }}</ref>. == Әсирҙәрҙең бик күп булыуы сәбәптәре == [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-B21845, Sowjetische Kriegsgefangene im Lager.jpg|thumb|left|300px|Немец дәүләт архивы фотографияһы. Совет хәрби әсирҙәре лагерҙа, 1942 йыл, август]] {{Фотоколонка|Bundesarchiv Bild 101I-010-0919-39, Russland, Nord, Gefangene Russen.jpg|Bundesarchiv B 145 Bild-F016202-15A, Russland, Festnahme eines sowjetischen Soldaten.jpg|ш=250|текст=|align=right}} [[Файл:Герой Советского Союза майор Антонов Яков Иванович во время первого допроса.jpg|мини|250px|{{center|Хәрби әсир лётчик Советтар Союзы Геройы майор [[Антонов Яков Иванович]] тәүге допрос мәлендә. 1942 йыл}}]] [[Файл:Власов Николай Иванович в плену.jpg|мини|250px|{{center|Хәрби әсир Советтар Союзы Геройы подполковник [[Власов Николай Иванович (лётчик)]]. [[1943 йыл]]}}]] Хәрби-стратегик сәбәптәр: Өсөнсө рейхтың СССР-ға көтөлмәгән һөжүм итеүе, ауыр һуғыш шарттары, Ҡыҙыл Армия һалдаттарының ауыр һуғыш шарттарында ҡалыуы (әсирҙәрҙең күп өлөшө «ҙур ҡаҙандар»ҙа тотҡонлоҡҡа эләккән), Ҡыҙыл армия частарының эре төркөмдәре, ҡаршы тороуҙың бөтә мөмкинлектәрен ҡулланған һәм, ахырҙа, командование ярҙамынан мәхрүм ҡалып, әсирлеккә эләккән.<ref>{{книга |автор=Шнеер А. |часть=Часть I. Глава 2. Военно-организационные причины |заглавие=Плен. Советские военнопленные в Германии, 1941-1945 |ссылка=http://www.jewniverse.ru/RED/Shneyer/glava2sov%5B1%5D.htm |издательство=Мосты культуры / Гешарим |год=2005 |том=1 |страниц=624 |isbn=5-93273-195-8 }}</ref>. РККА команда составының етмәүе һәм булған кадрҙарҙы әҙерләү сифаты кимәленең адекват булмауы сәбәптәре: граждандар һуғышы осоронда рус офицер корпусының күпләп эмиграцияға китеүе; 1920-се йылдар аҙаҡтарында «военспецтар»ҙы РККА-нан сығарыу (ҡара: «Весна» эше); 1937—1938 йылдарҙа РККА-ла сталин репрессиялары;<ref>{{книга|автор=Donald Rayfield.|заглавие=Stalin and his hangmen: the tyrant and those who killed for him|издательство=Random House|год=2005|страницы=324}}</ref><ref>{{книга|автор=Минаков С. Т.|заглавие=За отворотом маршальской шинели|издательство=Орёл|год=1999|страницы=249—358|isbn=5-87025-034-X}}</ref><ref>{{книга|автор=Соколов Б.|заглавие=Истреблённые маршалы|место=Смоленск|издательство=Русич|год=2000|страницы=82—202}}</ref>; шулай уҡ 1939—1941 йылдарҙа армияны киңәйтеү, шуның һөҙөмтәһендә офицерҙарҙың 70 % һәм политработниктарҙың 75 % вазифаны 1 йылдан кәмерәк ваҡыт биләгән, 1 миллион ҡыҙылармеец 1 йылдан кәмерәк хеҙмәт иткән, ә армия шул уҡ ваҡытта өс тапҡырға артҡан<ref>''Бобров В.'' [http://www.specnaz.ru/istoriya/200/ Большая ложь о великой войне]</ref>. РККА командованиеһына ҡарата масштаблы репрессияларҙы потенциаль дошман көсһөҙләнеү тип ҡабул итә. 1937 йылда «Верфронт» немец журналы Ҡыҙыл Армиялағы репрессиялар тураһында яҙа:<ref>{{книга |автор=Черушев Н. С. |часть=Как реагировали в СССР и за рубежом на репрессии в Красной Армии |заглавие=1937 год: элита Красной Армии на Голгофе |ссылка=http://militera.lib.ru/research/cheryshev_ns/03.html |место=М. |издательство=Вече |год=2003 |страниц=560 |серия=Военные тайны XX века |isbn=5-94538-305-8 |тираж= }}</ref>: {{начало цитаты}} Судтан һуң <…> Сталин РККА хәрби начальниктарынан иң яҡшы һигеҙен атып үлтерергә ҡушты. Ҡыҙыл армия командованиеһын яңыртып ойоштороу буйынса ҡыҫҡа осор шулай тамамланды <…> Хәрби квалификация сәйәсәт һәм большевистик системаның хәүефһеҙлеге хаҡына ҡорбан ителде{{конец цитаты}}. Ижтимағи-сәйәси сәбәптәр: совет дәүләтенең репрессив сәйәсәте (ҡыҙыл террор, коллективлаштырыу, сталин репрессииялары) СССР халҡында, бигерәк тә крәҫтиәндәр араһында, һәм яңы ҡушылған территорияларҙа (Көнбайыш Украина, Балтик буйы) ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, СССР яғында ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтергә теләмәгәндәр һәм үҙ иректәре менән әсирлеккә бирелгәндәр<ref>{{книга |автор=Шнеер А. |часть=Часть I. Глава 3. Социально-политические причины |заглавие=Плен. Советские военнопленные в Германии, 1941—1945 |ссылка=http://www.jewniverse.ru/RED/Shneyer/glava2sov%5B1%5D.htm |издательство=Мосты культуры / Гешарим |год=2005 |том=1 |страниц=624 |isbn=5-93273-195-8 }}</ref>. Һуғыштың тәүге осоронда адекват командалыҡ итеүҙең булмауы һәм немец ғәскәрҙәренең күренеп торған өҫтөнлөгө арҡаһында барлыҡҡа килгән субъектив-психологик факторҙар: юғалып ҡалыу, ҡаушап төшөү (паника)<ref>{{книга |автор=Шнеер А. |часть=Часть I. Глава 4. Субъективно-психологические факторы |заглавие=Плен. Советские военнопленные в Германии, 1941—1945 |ссылка=http://www.jewniverse.ru/RED/Shneyer/glava2sov%5B1%5D.htm |издательство=Мосты культуры / Гешарим |год=2005 |том=1 |страниц=624 |isbn=5-93273-195-8 }}</ref>. Немец командованиеһы, Гаага һәм Женева конвенцияларын боҙоп, хәрби әсирҙәр рәтенә РККА-ның шәхси составынан башҡа кешеләрҙе лә индергәнен иҫәпкә алыр кәрәк<ref name="gurkin">{{cite web|url=http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/DEAD.HTM|title=О людских потерях на советско-германском фронте в 1941-45 гг|author=Гуркин В. В.|work=[[Новая и новейшая история]] № 3, 1992|accessdate=2013-02-12|deadlink=}}</ref>: * партия һәм совет органдарының барлыҡ хеҙмәткәрҙәрен; * йәшенә ҡарамай, ҡамауҙан сығыусы ғәскәр менән бергә сигенеүсе ир-егеттәрҙе; * ҡайһы берҙә, 16 йәштән 55 йәшкә тиклемге барлыҡ ир-атты; * партизандарҙы һәм подпольщиктарҙы; * партизандар хәрәкәте солғап алынған райондарҙан алынған аманаттарҙы. Мәҫәлән, немец командованиеһы хәбәр итеүенсә, Киевтан көнсығыштараҡ 665 мең кеше әсилеккә бирелгән тигәне, Киев оборона операцияһы башына әскәрҙәре Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәре шәхси составында 627 мең кеше була, шуның 150 меңе ҡамауҙан ситтә хәрәкәт иткән, ә тиҫтәләрсәһе ҡамауҙан сыға. Севастополдә 100 мең хәрби әсир ҡулға алына тип иғлан ителә. Инглиз тарихсыһы Фуллер раҫлауынса, «немецтарҙың еңеүҙәре тураһындағы коммюникеларына ышанырға ярамай, сөнки йыш ҡына улар астрономик һандар килтерә»<ref name="gurkin"/>. Сит ил матбуғатында совет әсирҙәренең дөйөм һаны 5,2-5,75 миллион сиктәрендә билдәләнә. М. А. Гәрәев рәйеслегендәге комиссия яҡынса 4 млн тирәһе тип билдәләне<ref name="gurkin"/>. 1 836 562 кеше әсирлектән ҡайта, шуларҙан: 1 млн самаһы — артабан хәрби хеҙмәт үтергә; 600 меңе — эшсе батальондары составындағы сәнәғәттә хеҙмәткә; 339 меңе (шул иҫәптән 233,4 мең элекке хәрби хеҙмәткәр) — әсирлек осоронда яманаты сыҡҡан булараҡ НКВД лагерҙарына ебәрелгән<ref name="kgf">{{cite web|url=http://www.rus-sky.com/history/library/w/w09.htm#_Toc2489827|title=Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооружённых сил|accessdate=2013-02-12|description=Статистическое исследование. Под общ. ред. [[Кривошеев, Григорий Федотович|Г. Ф. Кривошеева]] — {{М.}}: Олма-Пресс, 2001|deadlink=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. == Немецтарҙың хәрби әсирҙәргә мөнәсәбәте == Совет хәрби әсирҙәренә ҡарата ҡаты мөнәсәбәттең төп сәбәбе булып фашистарҙың славяндар кәм сифатлы раса тигән теорияһы, атап әйткәндә, рустарҙы нацистар «кәмселекле раса, алйоттарҙан торған күмәк халыҡ» тип ҡабул иткән<ref>[http://scepsis.ru/library/id_703.html Замечания и предложения «Восточного министерства» по генеральному плану «Ост»]</ref>. Гитлерсыларҙың башҡа расаларға ҡарата дошманлығына тағы коммунистик иделогияны күрә алмау өҫтәлә. Фюрер, 1941 йылдың 30 мартында үткән вермахтың иң юғары команда составы алдында сығыш яһағанда, былай ти: {{начало цитаты}} Коммунист бер ваҡытта ла беҙҙең иптәшебеҙ булманы һәм булмаҫ та. Һүҙ уларҙы юҡ итеү хаҡында бара. Шулай ҡарамаһаҡ,хатта беҙ дошманды еңгән хәлдә лә, бер 30 йыл үтеүгә тағы коммунистик хәүеф янаясаҡ. <…> Комиссарҙар һәм ГПУ кешеләре енәйәтсе һәм уларға енәйәтселәр итеп ҡарар кәрәк<ref>[http://militera.lib.ru/db/halder/1941_03.html Дневник Гальдера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726030714/http://militera.lib.ru/db/halder/1941_03.html |date=2011-07-26 }}</ref>. <br><…><br> Ҡыҙыл Армия политкомиссарҙары большевизм нигеҙе, национал-социализмға дошман идеологияны йөрөтөүселәр һәм һалдат итеп ҡабул ителергә тейеш түгел. Шуның өсөн, әсирлеккә алыныу менән уларҙы атырға кәрәк<ref name="краснов">{{книга|автор=Краснов В. В. |заглавие=К суду истории: записки военного прокурора |место=Саратов |издательство=Приволж. кн. изд-во |год=1986 |страницы=33 |страниц=176 |тираж=25000 }}</ref>. {{конец цитаты}} {{викитека-текст|ru|Указ о комиссарах|Указа о комиссарах}} Вермахт юғары командованиеһының [[14 май]] директиваһы (ОКВ) буйынса СССР-ҙың граждан халҡына аяуһыҙ саралар ҡулланыуҙы талап итә, ә вермахт һалдаттары теләһә ниндәй яуызлыҡ ҡылһа ла, яуаплылыҡтан тулыһынса азат ителә<ref name="vette">{{cite web|url=http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/VEHRMACHT.HTM|title=Война на уничтожение: вермахт и Холокост|author=Ветте Вольфрам.|work=[[Новая и новейшая история]] № 3, 1999|accessdate=2013-02-12|deadlink=}}</ref>. [[6 июндә]], һуғыш башланырға ике аҙна ҡалғас, ОКВ «Комиссарҙар тураһында» тигән бойороҡ сығара: {{начало цитаты}} Комиссарҙарҙы һалдат сифатында танылмай; бер ниндәй ҙә халыҡ-ара хоҡуҡи яҡлау уларға ҡарата ҡулланылмай.<br> Сорттарға айырғандан һуң, уларҙы юҡ итер кәрәк. {{конец цитаты}} Һуғыш башланыу менән бындай мөнәсәбәт барлыҡ совет хәрби әсирҙәренә лә ҡағылған. Июндә баҫылған 112-се һанлы ғәскәр өсөн мәғлүмәт бюллетенендә<ref>Mitteilungen fiir die Truppe, № 112, Juni 1941. Экземпляр информационного бюллетеня хранится в библиотеке Военно-исторического ведомства в Потсдаме.</ref> «''Ҡыҙыл етлекмәгәндәрҙе, уларҙың кремль диктаторҙары менән ҡуша, юҡ итер кәрәк''». Барлыҡ немец командующийҙары «германлыларҙың славянлыҡҡа ҡаршы тороуы һәм йәһүд большевизмынан һаҡланыуы» рухындағы бойороҡтар сығарған<ref name="vette" />. Распоряжение ОКВ от [[8 сентября]] 1941 года гласило<ref name="Рурюпа-5-1">{{книга |часть = Советские военнопленные до весны 1942 г. |заглавие = Война Германии против Советского Союза, 1941-1945: Документальная экспозиция [города Берлина к 50-летию со дня нападения Германии на Советский Союз: каталог выставки |ссылка = http://ef.1939-1945.net/b001_005_1.shtml |ответственный = Рейнгард Рюруп |издание = 2-е изд |место = {{М.}}—Берлин |год = 1994 |страниц = 287 }} {{Cite web |url=http://ef.1939-1945.net/b001_005_1.shtml |title=Архивированная копия |accessdate=2007-10-27 |archive-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100711140738/http://ef.1939-1945.net/b001_005_1.shtml |dead-url=unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100711140738/http://ef.1939-1945.net/b001_005_1.shtml |date=2010-07-11 }}</ref>: {{начало цитаты}} Большевизм — Германияның национал-социализмының үлемесле дошманы. Немец һалдаты алдында тәүге тапҡыр хәрби яҡтан ғына түгел, ә сәйәси яҡтан большевизм рухында өйрәтелгән дошманы тора. Национал-социализмға ҡаршы көрәш уның есеменә һәм ҡанына һеңгән. Ул эшен теләһә ниндәй ысул: саботаж, емерткес [[пропаганда]], ут төртөү, үлтереүҙәр ярҙамында алып бара. Шуның өсөн большевистик һалдат Женева килешеүенә нигеҙләнгән ысын һалдатҡа ҡарата мөнәсәбәткә хоҡуғын юғалта. {{конец цитаты}}(Нюрнберг процестары ҡарарына ярашлы: Германияның ҡоро ер ғәскәрҙәре Генераль штабы начальнигы Һайнц Вильһельм Гудериан, флот командующийы адмирал Отто Шнивинд, көнбайыш фронт Хәрби-Һауа Көстәре Люфтваффе командующийы генерал-фельдмаршал Хуго Шперле, «B», «F» армия төркөмдәре командующийы генерал-полковник Максимилиан фон Вейхс, генерал-майор Герман Фёрч, штаб начальнигы Курт Риттер фон Гайтнер ғәйепһеҙ тип табылды һәм азат ителде; «A» армияһы төркөмдәре командующийы генерал-фельдмаршал [[Вильгельм фон Лееб]], армия командующийы генерал-полковник Карл-Адольф Холлидт хәрби әсирҙәргә ҡарата ҡанһыҙ мөнәсәбәттә ғәйепләнмәне<ref>{{Cite web|url=http://militera.lib.ru/docs/da/np8/index.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Первоисточники ]-- Нюрнбергский процесс. Сборник материалов в 8 томах|publisher=militera.lib.ru|accessdate=2017-10-01}}</ref>){{викитека-текст|ru|Памятка по охране советских военнопленных|Памятки по охране советских военнопленных}} ОКВ ҡарамағындағы хәрби әсирҙәр эштәре буйынса йәшерен бүлегенең «Совет хәрби әсирҙәрен һаҡлау тураһында» 1941 йылдың 8 сентябрь күрһәтмәһендә әсирҙәрҙең ҡаршылығын баҫтырыу өсөн ҡорал ҡулланыу тураһында әйтелә, һәм «ҡасырға маташҡан хәрби әсирҙе кисектермәйенсә атып үлтерергә», «хәрби әсирҙәр менән төрлө һөйләшеүҙәр тыйыла» тиелә. Шулай уҡ был ҡараҙа совет хәрби әсирҙәре Женева конвенцияһына ярашлы мөғәмәлә итеү хоҡуғына эйә түгел тигән күрһәтмә була. Ысынбарлыҡта ''хәрби ҡаҙандан'' үтә йонсоп килеп сыҡҡан хәлһеҙләнгән әсирҙәргә түҙеп торғоһоҙ шарттарҙа тере ҡалыу мөмкинлеге ҡалмай һәм улар, лагерға ла барып етә алмай юлда һәләк була<ref>Свидетельство Бориса Рунина, ополченца. Цитируется по: [http://gazeta.aif.ru/online/longliver/103/18_01 Владимир Кириллов. Вяземский котёл: подвиг жертвоприношения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120232024/http://gazeta.aif.ru/online/longliver/103/18_01 |date=2012-11-20 }}, Аргумены и факты</ref>: {{начало цитаты}}Немец әсирлегендә күп кенә һуғышсылар үлеп ҡалды. СССР тере көстәрен дөйөм һәм әсирҙәрҙе айырым юҡ итеү немецтарҙың бурысы торған. Әсирҙәр йәшәү мөмкин булмаған аяуһыҙ шарттарға ҡуйылған. Лагерға алып килгәндә, уларҙы бөтөнләй ашатмағандар. Әсирҙәр юлда осраған кәбеҫтә япрағы, тамырҙар, уңышы йыйылып алынмаған баҫыуҙарҙан арыш башаҡтары табып ашаған. Аяҡ аҫтындағы күләүектәрҙең һыуын эскән. Ҡоҙоҡтар янында туҡтарға һәм крәҫтиәндәрҙән һыу һорарға ҡәтғи тыйылған. 1941 йылдың 9—13 октябрендә — биш көн буйына Дорогобуж лагерына әсирҙәр колоннаһын ҡыуғандар. Колоннаны дүрт парлы пулемёт ҡуйылған машина оҙатып барған. Бер ауылға илткән юлда янып юҡҡа сыҡҡан йорттоң мейесендә ярым көйгән картуф күреп ҡала әсирҙәр. 200-ләгән кеше шунда ынтыла. Дүрт пулемёт кешеләр төркөмөнә тоҫҡап ут аса. Бер нисә тиҫтә әсир һәләк була. Әгәр юл буйындағы баҫыуҙа ҡаҙып алынмаған катруф күреп, шунда йүгерә башлаһа халыҡ, шунда уҡ пулемёт уты асылған.{{конец цитаты}} Харьковта фашистарҙың енәйәттәре буйынса уҙған суд процесында Вяземский лагерынан Смоленскиға оҙатылған 15 мең әсирҙең тәғәйенләнгән урынға 2 меңе генә барып еткәнлеге асыҡлана<ref>{{Cite web|url=https://histrf.ru/biblioteka/Soviet-Nuremberg/Smolensky-process|title=Смоленский процесс — История России|publisher=histrf.ru|lang=ru|accessdate=2020-04-12}}</ref>. == Халыҡ-ара конвенциялар мәсьәләләре тураһында == Совет хәрби хеҙмәткәрҙәренең нацист тотҡонлоғонда түҙеп торғоһоҙ ауыр хәле сәбәптәрен гитлер етәкселеге СССР-ҙың 1907 йылғы «Ер өҫтө һуғышы закондары һәм йолалары тураһында» Гаага конвенцияһын танымауында һәм 47 ил тарафынан имзаланған хәрби әсирҙәрҙең хоҡуҡи статусын билдәләүсе 1929 йылғы Женева конвенцияһына ҡул ҡуймауында тип аңлата. Ысынында иһә, Гаага конвенцияһына СССР түгел, ә Рәсәй империяһы ҡул ҡуя, ә Женева конвенцияһы хәрби әсирҙәргә мөнәсәбәтте, уларҙың илдәре конвенцияға ҡул ҡуйғаны-ҡуймағанына ҡарамай, ҡанунлаштыра<ref name="dukov-15"/><ref name="army-gaaga"/> {{начало цитаты}} Был конвенция положениелары һөйләшеп килешеүсе юғары яҡтар тарафынан теләһә ниндәй осраҡта ла үтәлергә тейеш.<br> Һуғыш башланып киткәндә, бер яҡтың конвенцияла ҡатнашмауына ҡарамаҫтан, уның положениелары конвенцияға ҡул ҡуйған һәр һуғышыусы яҡ өсөн мотлаҡ күҙәтелергә тейеш. {{конец цитаты|источник=Статья 82. [[Хәрби әсирҙәргә мөнәсәбәт тураһында конвенция]].}} 1931 йылдың 25 авгусында сит ил эштәре халыҡ комиссары М. М. Литвинов СССР 1929 йылдың 27 июлендә Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәренең Женевала ҡабул ителгән бер, атап әйткәндә: «Яралы һәм сирле хәрби әсирҙәрҙең хәлен яҡшыртыу тураһында» конвенцияһына ҡушыла тип белдерә<ref>{{статья |заглавие=Существовавшие до сих пор правила отменяются |издание=[[Военно-исторический журнал]] |год=1991 |номер=10 |страницы=10 }}</ref>. Советтар Союзы 1929 йылғы Женева конвенцияһына ҡул ҡуймауының төп сәбәбе — әсирҙәрҙе милли билдә буйынса бүлеп ҡарау менән риза булмағанлыҡтан<ref name="Шнеер. Лагеря">{{книга|автор=[[Шнеер, Арон Ильич|Шнеер А. И.]]|часть=Часть II. Глава 1. Лагеря, лагеря…|заглавие=Плен|том=I. Книга II|ссылка часть=http://www.jewniverse.ru/RED/Shneyer/glava1otv%5B1%5D.htm}}</ref>. СССР-ҙың конвенцияға ҡул ҡуйыуҙан баш тартыуы нацистарға был фактты совет әсирҙәрен көнбайыш илдәре әсирҙәренә ярҙам итеүсе Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре һ. б. ойошмаларҙың яҡлауынан һәм контроленән мәхрүм ҡалдырыу маҡсатында ҡулланыла. Вермахтың ер өҫтө көстәренең баш командованиеһы штабы начальнигы Ф. Гальдер Нюрнберг процесында Гитлерҙың һүҙҙәрен килтерә: «рустар Гаага конвенцияһын танымағанлыҡтан, уларҙың хәрби әсирҙәренә мөнәсәбәт тә Гаага конвенцияһы ҡарарҙары менән тап килмәҫкә тейеш»<ref>Нюрнбергский процесс над главными немецкими военными преступниками. В 7 т. Т. 3. Военные преступления и преступления против человечности. Сборник материалов, 1958. — С. 19—20</ref>. 1941 йылдың 17 июлендә В. М. Молотов СССР-ҙағы Швеция Ҡыҙыл Тәреһе аша тапшырылған хөкүмәт нотаһында, ике яҡтың үҙ-ара килешеүе нигеҙендә Гаага конвенцияһына ҡушылыуын белдерә. Әммә Германия был нотаны кире ҡаға<ref>{{книга |автор=Полян П. |заглавие=Жертвы двух диктатур. Остарбайтеры и военнопленные в Третьем рейхе и их репатриация |место=М. |издательство=Ин-т географии РАН, Ин-т по изуч. последствий войн им. Л. Больцмана |год=1996 |страницы=45 |страниц=442 }}</ref>. Һуңынан Советтар Союзы ике тапҡыр, СССР Сит ил эштәре халыҡ комиссариатының 1941 йылдың 25 ноябрь һәм НКИД-тың 1942 йылдың 27 апрель ноталарында, герман хәрби әсирҙәренә мөнәсәбәт Гаага конвенцияһы принциптарына таянып үтәлеүен белдерә, ә немец яғы уны үтәмәүҙә ғәйепләнә. Шулай уҡ 1942 йылдың 27 апрель нотаһына СССР Гаага конвенцияһына де-факто ҡушылды тип әйтелә<ref name="Шнеер. Лагеря"/>. Нюрнберг процесында яҡлаусы яҡ, йәнәһе, СССР Женева конвенцияһында ҡатнашыусы булмауына нигеҙләнеп, конвенция совет хәрби әсирҙәренә ҡағылмай тигән белдереү менән сығыш яһаны. Әммә Халыҡ-ара хәрби трибунал яҡлаусы яҡтың дәлилдәрен нигеҙһеҙ тип тапты. Һәм тағы шуға иғтибар ителә: һәр ваҡыт һәм төрлө осраҡта ла әсирҙәргә ҡарата халыҡ-ара хоҡуҡтың дөйөм принцибы ҡулланылырға тейеш: әсирлектә тотоу бер маҡсатҡа — әсирҙәрҙең хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуына кәртә ҡуйыуға хеҙмәт итергә тейеш. Яҡлауһыҙ кешеләрҙе үлтереү йәки үслек менән кешегә ниндәйҙер зыян килтереү — хәрби традицияға ҡаршы килә<ref name="краснов"/>. Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре Комитеты президенты Макс Хубер һуғыш башланыу менән үк, 22 июндә, СССР, Германия, Румыния һәм Финляндия хөкүмәттәренә һәләк булыусылар, яраланыусылар һәм әсирҙәр исемлектәре менән алмашыу кәрәк, тип тәҡдим итә. Ҡыҙыл Тәре лә фронтта зыян күргәндәрҙең барыһын да ҡайғыртырға тейеш була. Хәрби әсирҙәр менән булған хәлде төҙәтергә тырышып, 1941 йылдың 27 июнендә сит ил эштәре халыҡ комиссары В. М. Молотов МККК рәйесенә исемлектәр менән алмашыуға һәм «Ҡоро ер һуғышы закондары һәм йолалары тураһында» тип аталған Гаага конвенцияһына мөнәсәбәтен ҡайтанан ҡараға әҙерлеге тураһында хәбәр итә. Әммә 1929 йылғы Женева конвенцияһына ҡушылыу тураһындағы мәсьәләне совет хөкүмәте тағы ла күтәреп сыҡмай. Бер үк ваҡытта СССР СССР Халыҡ комиссарҙары советының шул конвенцияға нигеҙләнгән һәм һуғышты халыҡ-ара ҡануниәт нормаларын таянып алып барыуын документ ярҙамында 1941 йылдың 1 июль «Хәрби әсирҙәр тураһында» положениеһы менән раҫлай. Положениеға өҫтәп, «НКВД лагерҙарында хәрби әсирҙәрҙе тотоу һәм иҫәпкә алыу тәртибе тураһында» тигән 1941 йылдың 7 авгусы һәм 1941 йылдың 15 авгусы «Хәрби әсирҙәр лагерҙарының торошо тураһында» бойороҡтары донъя күрә<ref name="zolotarev">{{cite web |author=Золотарёв В. А. |date=2004-10-08 |url=http://nvo.ng.ru/history/2004-10-08/5_plen.html |title=Пленных войн XX века разыскивают в веке XXI |publisher=Независимое военное обозрение |accessdate=2008-11-01 |archiveurl= |archivedate= }}</ref>. == Совет етәкселегенең әсирлеккә эләккән совет хәрбиҙәренә мөнәсәбәте == Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, фронт һыҙығы аръяғында аҙ ғына ваҡыт булған хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм бөтә граждан шәхестәр ҙә хыянатсы тигән шик аҫтына эләгә. Кадрҙар буйынса һәр анкетала ла: «Һеҙҙең туғандарығыҙ оккупацияланған территорияла булдымы?» тигән һорау барлыҡҡа килә<ref name="нни"/>. 1926 йылғы РСФСР Уголовный Кодексының 193-сө статьяһы «киҫкен хәрби хәл янамаған мәлдә әсирлеккә бирелгәндәргә — мөлкәтен конфискациялау һәм атыу» язаһы ҡарала<ref>Уголовный Кодекс РСФСР редакции 1926 г. — М.: 1957. — С. 86.</ref>. В статье 22 «Положения о воинских преступлениях» 1927 года говорилось, что сдача в плен, не вызванная боевой обстановкой, а также переход на сторону врага предусматривают высшую меру наказания (расстрел) с конфискацией имущества<ref>М. Потапов, Н. Аничкин. [https://liewar.ru/content/view/121 Как уродуют нашу историю] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412045812/https://liewar.ru/content/view/121 |date=2020-04-12 }}</ref>. Закон йөкмәткеһе буйынса «һуғыш хәле менән бәйләнмәгән ораҡта әсиргә бирелеү» өсөн яза ҡаралған була. 1926 йылда Положениеның алда исемләнгән статьяһына шундай аңлатма бирелә: «ҡайһы бер саҡта һуғыш яланында ҡаршы тороу мөмкинлеге лә булмай, һуғышсыны юҡ итеү ҙә маҡсатҡа яраҡһыҙ була. Бындай осраҡта әсирлеккә бирелеү мөмкин тип ҡарала һәм бындай хәл суд эҙәрлекләүенә лә килтерергә тейеш түгел»<ref>{{книга |автор=Змиев Б. |заглавие=Положение о воинских преступлениях в редакции 1927 г |место=М. |год=1928 |страницы=52 }}</ref>. Фронт һыҙығы аръяғында булған хәрби хеҙмәткәрҙәрҙе ситтән тороп Тыуған илгә хыянат итеүҙә ғәйепләү практикаһы киңәйә барған. Бының өсөн оператив юл менән уларҙың, йәнәһе, антисовет эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәт табыу ғына кәрәк булған. Бер ниндәй тикшереүһеҙ, ҡайһы берҙә хатта бары тик кемдеңдер ғаризаһы буйынса, вердикт сығарылған<ref name="нни"/>. Юғары Баш командование Ставкаһының 1941 йылдың 16 авгусында сыҡҡан 270-се Бойороғона ярашлы, айырыу билдәләрен (знаки отличия) олҡоп алып әсирлеккә бирелеүсе командирҙар һәм сәйәси хеҙмәткәрҙәр (политработники) дезертир тип иғлан ителә һәм уларҙың ғаиләһенә ҡулға алыныу яна. Ҡаршы тороуҙың бөтә юлдарын ҡулланып ҡарамай, әсирлеккә эләккән командирҙар һәм ҡыҙылармеец төркөмдәре дәүләт пособиеһынан һәм ярҙамынан мәхрүм ителгән. Бойороҡ «үҙебеҙҙең ғәскәрҙәр яғына йырып сығыр өсөн һуңғы мөмкинлеккә тиклем һуғышырға» саҡырған<ref>{{cite web |date=1941-08-16 |url=http://www.hrono.ru/dokum/194_dok/19410816.html |title=Приказ № 270 Ставки Верховного Главного Командования Красной Армии |publisher=Новое зеркало Хроноса |accessdate=2008-08-16 |archiveurl= |archivedate= }}</ref>. == Хәрби әсирҙәр өсөн немец лагерь системаһы == Германияла сит ил әсирҙәрен тотоу мәсьәләлре буйынса герман армияһының ҡораллы көстәре Дөйөм идараһы составындағы хәрби әсирҙәр бүлеге шөғөлләнгән занимался отдел военнопленных германской армии в составе Общего управления вооружённых сил. Идаралыҡты оҙаҡ йылдар дауамында генерал Герман Рейнеке етәкләгән. Хәрби әсирҙәр бүлеге етәкселәре: * полковник Брейер (1939—1941 йй.) * генерал Гревениц (1942—1944 йй.) * генерал Вестһофф (1944 й.) * СС обергруппенфюреры Бергер (1944—1945 йй.) Совет хәрби әсирҙәре, пленға эләгеү менән, йә фронт һыҙығы зонаһы, йә немец ғәскәрҙәренең оператив тылында урынлашҡан "дулаг"тарҙа тотолған. Унан уларҙы хәрби әсирҙәр өсөн стационар лагерҙарға — "шталаг"тарға, ә команда составын — офицер лагерҙарына — "офлаг"тарға күсергәндәр. Хәрби әсирҙәр өсөн лагарҙар биш категорияға бүленгән: * йыйыу пункттары (лагеря) * күсереү лагерҙары («Дулаг», нем. DulagDulag) * даими лагерҙар («Шталаг», нем. StalagStalag) и офицерские лагеря («Офлаг», нем. OflagOflag от Offizierlager) * төп хеҙмәт лагерҙары * кесе хеҙмәт лагерҙары === Хәрби әсирҙәрҙең дивизион йыйыу пункттары === Йыйыу пункттары фронт һыҙығына йәки операция үткәреү районына яҡын булдырылған. Бында әсирҙәр тулыһынса ҡоралһыҙландырылған, тәүге иҫәп документтары төҙөлгән. === Дулаг, Шталаг === Әсирҙәрҙең артабанғы хәрәкәт этабы «Дулагтар» — ғәҙәттә тиер юл үҙәктәрендә урынлашҡан күсереү лагерҙары. Әсирҙәрҙе беренсел сортлағандан һуң, һуғыш хәрәкәттәренән алыҫ ятҡан урында, тылда даими урынлашыу урыны булған лагерҙарға оҙтҡандар. Ҡағиҙә булараҡ, бөтә лагерҙар ҙа номерҙары буйынса айырылған, уларҙа ғәҙәттә әсирҙәр күп булған<ref name="soldat.ru-5-13-08" />. Мәҫәлән, [[Смоленск]] янындағы [[Шталаг-126]]-ла [[1942 йыл]]дың апрелендә 20 мең кеше тотолған. Рига районында урынлашҡан [[Саласпилс концлагеры]]нда (Шталаг-350) [[1941 йыл]]да 40 мең кеше була. «Шталаг» тибындағы лагерҙар уға буйһоноусы төп хеҙмәт лагерҙары селтәренең нигеҙе булып торған. Уларында бер нисә мең тотҡон булып, бер-береһенән төп лагерҙың атамаһына ҡушылған хәрефтәре менән айырылған<ref name="soldat.ru-5-13-08"/>. Һуғышҡа тиклем Германия һәр береһенә рим цифраһы менән билдәләнгән үҙ номеры ҡушылған 17 [[хәрби округ]]ҡа бүленгән. Өсөнсө рейхтың: * 1-се хәрби округы I — Кёнигсберг округы (Konigsberg) * 2-се хәрби округы II — Штеттин округы (Stettin) * 3-сө хәрби округы III — Берлин округы (Berlin) * 4-се хәрби округы IV — Дрезден округы (Dresden) * 5-се хәрби округы V — Штутгарт округы (Stuttgart) * VI — Мюнстер округы (Munster) * 7-се хәрби округы VII — Мюнхен округы (Munchen) * VIII — Бреслау округы (Breslau) (Wroclaw) * IX — Кассель округы (Kassel) * X — Һамбург округы (Hamburg) * XI — Һанновер округы (Hannover) * XII — Висбаден округы (Wiesbaden) * XIII — Нюрнберг округы (Nurnberg) * XVII — Вена округы (Wien) (Австрия) * XVIII — Зальцбург округы (Salzburg) (Австрия) * ХХ — Данциг округы (Danzig) (Гданьск, хәҙерге Польша) * XXI — Позен округы (Posen) (Познань, Польша) Шулай итеп, «Шталаг IV Б» һүҙендә IV цифраһы күрһәтелгән округҡа ҡарауын, «Б» индексы — был округта урынлашҡан стационар лагерь номеры аңлатҡан. Әйткәндәй, Дрезден округында төрлө ҡалалар эргәһендә Stalag — А, С, D, E, G һәм LW5 (хәрби-һауа көстәренең хәрби әсир лётчиктары өсөн махсус) индекстары менән IV цифралы Stalag-тар була. Шулай уҡ офицер составы хәрби әсирҙәре һәм генералитет өсөн махсус лагерҙар була, улар IV A, B, C һәм D Offizierlager (ҡыҫҡартып Oflag — Офлаг), уларҙы эшләтмәгәндәр. Ҡайһы бер урында «КМ» индексы менән билдәләнгән «Дулаг» һәм «Шталаг» тибындағы оряк әсирҙәргә тәғәйенләнгән лагерҙар була. Heillager (Heilag — Хайлаг, йәки ябай «Н» индекслы) лагерҙар «сирлеләрҙе һәм яралыларҙы дауалау» лагерҙары була. Уларҙан башҡа ауырып киткән йә яраланған әсирҙәргә тәғәйенләнгән ҙур лазареттар була. Һәр лагерь администрацияһы түбәндәге бүлектәрҙән торған: * '''1А''' — лагерь етәкселеге. Был бүлек лагерҙы һаҡлау, хәрби әсирҙәрҙе тотоу режимы буйынса яуаплы һәм лагерь эшмәкәрлеге тураһында отчёт төҙөй. * '''2А''' — хәрби әсирҙәрҙе эшкә егеү. Был бүлек предприятиеларҙан эшсе көсөнә килгән заявкалар буйынса яуаплы була, улар менән килешеү төҙөй, хәрби әсирҙәрҙе мәжбүри хеҙмәт урындарына бүлә һәм әсирҙәрҙе файҙаланыу тураһында отчёт әҙерләй. * '''2Б''' — хәрби әсирҙәрҙең иҫәбен алып бара. Бүлек хеҙмәткәрҙәре лагерға килеүсе әсирҙәрҙе теркәгән һәм уларҙың күсеүен күҙәткәәндәр. Бүлектә хәрби әсирҙәрҙең фамилиялары картотекаһы һәм уларға бирелгән номерҙары һаҡланған. * '''3А''' — [[Абвер]] контрразведкаһы. Был бүлек хәрби әсирҙәр араһынан совет разведчиктарын һәм РККА сәйәси етәкселәрен (политрук) һәм команда составына ҡарағанын йәшереүселәрҙе, йәһүдтәрҙе, шулай уҡ немецтарға дошмандарса ҡараусыларҙы һәм ҡасыу әҙерләгәндәрҙе белеү маҡсатында агентура яллау менән шөғөлләнгән. * '''3Б''' — цензура бүлексәһе хәрби әсирҙәрҙең бөтә хатлашыуын тикшереү менән шөғөлләнгән. * '''4А''' — хужалыҡ * '''4Б''' — санчасть. === Кесе хеҙмәт лагерҙары === Шталагтарға ҡараған урындағы айырым''Arbeitskommando'' тигән атама йөрөткән ваҡ лагерҙар — ғәрәп цифрҙары менән билдәләнгән үҙ номерҙары менән бик күп хеҙмәт командалары була. Хеҙмәт һәм йәшәү шарттары бик ауыр лагерҙарҙа штраф командалары эшләгән, унда төрлө лагерҙарҙан «ғәйепле» хәрби әсирҙәрҙе килтергәндәр. Кесе хеҙмәт лагерҙары төп хеҙмәт лагерҙарына йәки даими Шталагтарға буйһонған. Урынлашҡан тораҡ пункты атамаһы һәм буйһонған төп хеҙмәт лагеры атамаһы буйынса айырылғандар. Мәҫәлән, [[Эльзас]]тағы Виттенһайм ауылындағы 1943 йылдан эшләгән рус хәрби әсирҙәре лагеры «Виттенһайм Шталаг УС» тип аталған. Кесе хеҙмәт лагерҙарында тотҡондар һаны бер нисә тиҫтәнән алып бер нисә йөҙгә еткән. == Тотҡонлоҡ шарттары һәм үлем күренештәре == Шунан әсирҙәрҙе стационар лагерҙарға — «шталагтар»ға, команда составын — офицер лагерарына — «офлаг» күсергәндәр. Фронт лагерҙары һәм "дулаг"тар ауыл хужалығы, келәт биналарында, әммә йышыраҡ — асыҡ арауыҡта — йырындарҙа, карьерҙа, уйһыу ерҙәрҙә урынлашҡан. Совет хәрби әсирҙәре өсөн лагерь бик ябай ысул ҡулланып төҙөлә: бер нисә гектар асыҡ арауыҡты сәнскеле сым менән кәртәләп алып, тирә-яғына ҡарауыл вышкалары ҡуйыла<ref>Датнер Ш. Преступления немецко-фашистского вермахта в отношении военнопленных во Второй мировой войне. — М.: Политиздат, 1963. — С. 352—353.</ref>. Әсирҙәр араһында күпләп үлем осраҡтары ғына һуңыраҡ нацистарҙы совет һалдаттарын һәм офицерҙарын барактарға йәки ат аҙбарҙарына ҡуйырға мәжбүр итә, әммә уларында ла әсирҙәрҙе тотоу шарттары бик насар була. [[Файл:Советские военнопленные 1941 г.jpg|thumb|250px|Совет хәрби әсирҙәре, 1941 йыл]] Советтар Союзына һөжүм итеүенең тәүге айҙарында совет хәрби әсирҙәрен, немецтар араһында коммунизм таралыуынан ҡурҡып, рейх территорияһына ебәрмәгәндәр. Һәм хәрби әсирҙәр лагерҙарында [[эпидемия]] башланғас, ә Германия иҡтисады эшсе ҡулдар етмәүен тойғас ҡына, Гитлер әсирҙәрҙе Германияға оҙатырға рөхсәт бирә. Совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен әсиргә алған ерҙәренән (нигеҙҙә [[Белоруссия Совет Социалистик Республикаһы|Белоруссия]]нан, [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина]]нан һәм көнбайыш [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Рәсәй]]ҙән) йәйәү йәки тимер юл эшелондарында Польша, Германия һ. б. илдәр территоиияһындағы немец лагерҙарына килтергәндәр. 1943 йылдан башлап немец командованиеһы «хеҙмәт батальондары», хеҙмәт командалары формалаштыра башлай. Элекке совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен һәм Германияға эшкә ҡыуып килтерелгән «көнсығыш эшселәре» (остарбайтеры) сикһеҙ эксплуатацияға дусар ителгән: немец властары хеҙмәт командаларын порттарҙа һәм тимер юл станцияларында тейәү-бушатыу, яңынан ҡороу-тергеҙеү эштәрендә, күмер һәм тау-мәғдән сәнәғәтенең, ҡара һәм төҫлө металлургияның төрлө ауыр хеҙмәттәрендә файҙаланғандар. Эш һәм ял, байрам, төнгө эштәрҙә хеҙмәт итеүҙе яйға һалыу һ. б. закондар уларға ҡағылмаған. «ИГ Фарбениндустри» концерны директорының бер күрһәтмәһендә ныҡышмалы рәүештә «хәрби әсирҙәрҙең хҙмәт етештереүсәнлеген күтәреүҙе ризыҡ биреү нормаһын ҡыҫҡартыу, &lt;…&gt; шулай уҡ армия инстанциялары язалары аша тормошҡа ашырырға була тип яҙылған була. Әгәр көнсығыш эшселәренең кемелер хеҙмәт етештереүсәнлеген түбәнәйтә башлаһа, уға ҡарата көс, хатта ҡорал ҡулланырға» тиелә<ref>{{книга |автор=Бродский Е. А. |заглавие=Во имя победы над фашизмом: Антифашистская борьба советских людей в гитлеровской Германии (1941—1945 гг.) |место=М. |издательство=Наука |год=1970 |страницы=14 |страниц=587 }}</ref>. Көн һайын хәлдәрен алған физик хеҙмәт, туҡланыуҙың ҡытлығы хәрби әсирҙәрҙең ауыр хәлен ҡатмарлаштырған. Шулай, вермахт Ҡораллы көстәре Юғары командованиеһының 1941 йылдың 8 октябрь бойороғо буйынса, совет булмаған хәрби әсиҙәр менән сағыштырғанда, совет хәрби әсирҙәренең 28 көнлөк нормаһы (проценттарҙа) һәм (күтәргеһеҙ ауыр хеҙмәтте иҫәпкә алыр кәрәк) бына нисек булған<ref>Веремеев Ю. [http://army.armor.kiev.ua/hist/paek-sov-plennyx.shtml Нормы питания советских военнопленных в 41-м году]</ref>: {|class="standard" style="text-align:right" !продукт!!һаны!!% |- |align=left|икмәк||9 кг||100 |- |align=left|ит||800 г||50 |- |align=left|майҙар||250 г||50 |- |align=left|шәкәр||900 г||100 |} Эшсәнлеген тергеҙер өсөн һәр хәрби әсиргә 6 аҙнаға: аҙнаһына 100 грамм яһалма бал, аҙнаһына 50 грамға яҡын тәрәс балығы (треска), аҙнаһына 3,5 килограмға яҡын картуф бүленгән. Шуның менән бергә өҫтәмә ризыҡты 6 аҙна ғына алырға мөмкин булған. Марштар ваҡытында йөҙәрләгән хәрби әсир, аслыҡтан да, физик өҙлөгөүҙән дә, шулай уҡ буйһонмағаны һәм ҡасырға маташҡаны өсөн атылып, күпләп үлтерелгән. Совет хәрби әсирҙәре бигерәк тә йыйыу лагерҙарында күпләп ҡырылған, сөнки әсирлеккә төшкәндең тәүге көндәрендә уларҙы йүнләп ашатмағандар. Күптәр хәлһеҙлектән үлгән; бынан тыш, уларҙы йыш ҡына маҡсатлы юҡ иткәндәр. Совет хәрби әсирҙәрен күпләп үлтерергә ынтылған нацист Германияһы властары Ҡыҙыл Армия һалдаттарын, бер ниндәй ҙә медицина ярҙамы күрһәтмәйенсә, аслыҡтан һәм йоғошло сирҙәрҙән юҡҡа сығыу сигенә ҡуйҙы. Мәҫәлән, Польша территорияһында ғына, польша органдары мәғлүмәттәре буйынса, күп һанлы нацист лагерҙарында вафат булған 883 485 совет хәрби әсире ерләнгән<ref>{{книга|автор=Семиряга М. И.|заглавие=Тюремная империя нацизма и её крах|место=М.|издательство=Юридическая литература|год=1991|страницы=126}}</ref> Концентрацион лагерҙарҙа ағыулы матдәләр ҡулланып, иң беренсе күпләп совет хәрби әсирҙәрен юҡ иткәндәре билдәле булды; шунан аҙаҡ ҡына был ысул —[[холокост]], йәһүдтәрҙе юҡ итеү, өсөн ҡулланылған<ref name="Рурюпа-5-1"/>. {{Фоторяд|Bundesarchiv Bild 101I-006-2212-30, Russland, Gefangene russische Soldaten.jpg|Bundesarchiv Bild 192-100, KZ Mauthausen, sowjetische Kriegsgefangene.jpg|Bundesarchiv Bild 101I-137-1010-21A, Weißrussland, Minsk, Aufräumungsarbeiten.jpg|ш=280|текст=}} === Йәһүд милләтле хәрби әсирҙәр === [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-267-0111-37, Russland, russische Kriegsgefangene (Juden).jpg|thumb|160px|Совет йәһүд хәрби әсиренең күкрәгендә һары Давид йондоҙо, 1941 йыл]] {{also|Евреи во Второй мировой войне|Холокост на территории СССР}} Немец командованиеһының махсус директиваларында әсирлеккә эләккән йәһүдтәр юҡ ителергә тейеш тип яҙылған була. Йыш ҡына йәһүд хәрби әсирҙәрен урында уҡ үлтергәндәр, ҡайһы осраҡта уларҙы, башҡа хәрби әсирҙәрҙән айырып алып, һуңғараҡ үлем лагерҙарына оҙатҡандар. Павел Маркович Полян «Немецтарҙың йәһүдтәрҙе физик юҡ итеү системаһы булараҡ [[холокост]], хронология буйынса ҡарағанда, 1941 йылдың 22 июненән, Ванзей конференцияһынан күпкә алда һәм граждан йәһүд кешеләрен юҡ итеүҙең тәүге акцияларынан ике көн алдараҡ, йәһүд хәрби әсирҙәрен системалы рәүештә үлтереүҙән башланған», тип һыҙыҡ өҫтөнә ала<ref>{{книга|часть=Советские евреи в немецком плену|заглавие=Обречённые погибнуть|ответственный=Сост. [[Полян, Павел Маркович|Полян П. М.]], [[Шнеер, Арон Ильич|Шнеер А. И.]]|место=М.|год=2006|страницы=14|страниц=576|издательство=«Новое издательство»|isbn=5983790692}}</ref>. Совет йәһүд хәрби әсирҙәренең 94%-ы һәләк булған, ти Павел Полян<ref>{{cite web|url=http://www.polit.ru/analytics/2008/07/30/holokost.html|title=Отрицание отрицания или Битва под Аушвицем|author=[[Полян, Павел Маркович|Полян П. М.]]|date=2008-07-30|publisher=Полит.ру|accessdate=2010-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110616051949/http://www.polit.ru/analytics/2008/07/30/holokost.html|archivedate=2011-06-16|deadlink=yes}}</ref>. Йәһүд хәрби әсирҙәрен юҡ итеүҙең төп ысулы — атып үлтереү була. «Плен» китабы авторы доктор Арон Ильич Шнеер фекеренсә, Ҡыҙыл Армия йәһүд хәрби тотҡондарының күпләп ҡырылыуы немецтарға улар тураһында бергә хеҙмәт иткән кешеләренең мәғлүмәт биреүе, «һатыуы», менән бәйле. Шнеер үҙенең фекерен күп һанлы факттар һәм шаһиттарҙың һөйләгән һүҙҙәре менән нығыта<ref name="plen">{{книга|автор=[[Шнеер, Арон Ильич|Шнеер А. И.]]|часть=Часть 2. Глава 4. Селекция на поле боя и в приёмных пунктах. Поиски и уничтожение евреев в лагерях|заглавие=Плен|ссылка=http://www.jewniverse.ru/RED/Shneyer/glava4os_v%5B2%5D.htm|издательство=Гешарим — Мосты культуры|год=2005|том=2|страниц=620|isbn=5-93273-195-8}}</ref>. === Һебертсһаузен полигоны === 1937/1938 йылдарҙа [[СС]] ғәскәрҙәре Дахау концлагерынан ни бары 2 километр алыҫлыҡта төҙөлгән Һебертсһаузен атыу полигонының дөйөм майҙаны 85.000 m² була<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.sueddeutsche.de/muenchen/dachau/ss-schiessplatz-hebertshausen-stilles-gedenken-1.4941806|title=Stilles Gedenken|author=Süddeutsche Zeitung|website=Süddeutsche.de|accessdate=2020-07-01}}</ref>. 1941—1942 йылдарҙа "Комиссарҙар тураһында бойороҡ"то үтәп, язалау буйынса яуаплы снайперҙар взводы бында 4 меңдән ашыу совет хәрби әсирен — башлыса [[офицер]]ҙарҙы, коммунистик эшмәкәрҙәрен һәм йәәһүдтәрҙе атып үлтергән. Уларҙың бөтәһен дә Дахау, Рёнелағы Һаммельберг, [[Нюрнберг]]-Лангвассер, [[Мемминген]], Мосбург концлагерҙарынан, шулай уҡ [[Штутгарт]] хәрби округынан «алдан һайлап алғандар». «Һайлап алынғандарҙы» Һебертсһаузен полигонына килтереп атҡандар. Һәләк булғандарҙы концлагерь территорияһындағы крематорийҙа, шулай уҡ [[Мюнхен]] крематорийында яндырғандар<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.chel.kp.ru/daily/26197/3084680/|title=«О страшной смерти отца мы узнали от его товарища, который бежал из плена»|author=Инна КУМЕЙКО {{!}} Сайт «Комсомольской правды»|website=KP.RU - сайт «Комсомольской правды»|date=2014-02-21|accessdate=2020-07-01}}</ref>. Һуғыштан һуң элекке атыу полигоны территорияһы америка ғәскәрҙәре биләмәһенә күсә һәм атырға өйрәтеү полигоны булараҡ файҙаланыла. 1997 йылда атыу территорияһы сәйәси-уҡытыу эштәре дәүләт үҙәге күҙәтселеге аҫтында тора һәм унда иҫтәлекле саралар үткәрелә. 2014 йылда мемориаль [[Дахау концлагеры]] мемориаль комплексы элекке Һебертсһаузен полигоны территорияһында яңы хәтер урыны асты. Хәҙерге ваҡытта мемориаль таҡталарҙа Һебертсһаузендә һәләк булған 816 совет хәрби әсире исеме яҙылған. Оҙайлы ваҡытҡа һуҙыласаҡ перспективала 1500—2000 иемде эҙләп табыу планлаштырыла<ref>{{Cite web|url=https://www.gedenkstaettenpaedagogik-bayern.de/schiessplatz_hebertshausen.php|title=Gedenkstättenpädagogik Bayern - SS-Schießplatz Hebertshausen|website=www.gedenkstaettenpaedagogik-bayern.de|accessdate=2020-07-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016231102/https://www.gedenkstaettenpaedagogik-bayern.de/schiessplatz_hebertshausen.php |date=2020-10-16 }}</ref>. == Һуғыш барышында хәрби әсирҙәрҙе Германия яғында файҙаланыу == Хәрби әсирҙәр араһынан лагерҙа ҡарауыл-конвой хеҙмәтен атҡарырлыҡ подразделениелар формалашҡан. 1941 йылдың көҙө немец армияһы тылында оккупацияланған территорияларҙа тәртип һаҡлау маҡсатында полиция командалары, «казак» роталары һәм эскадрондары формалаша башлай. 1942 йылдың йәйе ер өҫтө ғәскәрҙәре Генераль штабы этник һәм казак ялан частары һәм подразделениелары ойоштороу тураһында директива әҙерләй. Алдараҡ, 1941 йылдың ноябренән, совет граждандары, шул иҫәптән хәрби әсирҙәр араһынан төҙөлөш һәм тәбмин итеү транспорт батальондары формалаштырыу тураһында директивалар донъя күрә. Дөйөм алғанда, немец командованиеһының совет граждандарынан формалаштырған ҡораллы төҙөлөш формированиеларында һуғыш барышында 250 мең кеше тупланған була. Башлыса төҙөлөш частары немец оператив тылында һаҡ-ҡарауыл һәм этап-кәртә хеҙмәтен башҡарған, шулай уҡ партизандарға һәм тыныс халыҡҡа ҡаршы йүнәлтелгән язалау акцияларында ҡатнашҡан. Шуларҙы ла иҫәпкә алғанда, полицияла, Германии ҡораллы көстәрендә хеҙмәт иткән совет граждандарының һаны 200—300 мең кешенән артмаған. Был формированиеларҙы булдырыу һәм файҙаланыуға мөнәсәбәте булған немец хәрби хеҙмәткәрҙәре күрһәтеүенсә, уларҙа совет хәрби әсиҙәре өлөшө яҡынса 60 % була, ҡалғандары — урындағы халыҡ һәм эмигранттар<ref name="нни"/>. Вальтер Шелленберг үҙенең хәтирәләрендә былай тип яҙҙы<ref>{{книга|автор=Шелленберг В.|заглавие=Лабиринт: Мемуары гитлеровского разведчика|место=М.|издательство=Дом Бируни|год=1991|страницы=215}}</ref>: {{начало цитаты}} Хәрби әсирҙәр өсөн лагерҙарында меңәәрләгән рус кешеһен һайлап, уҡытып, парашюттарҙа төпкөл урыҫ территорияһына төшөргәндәр. Уларҙың бурысы булып, ағымдағы мәғлүмәтте еткереүҙән башҡа, халыҡты сәйәси тарҡатыу һәм диверсиялар булған. Башҡа төркөмдәр совет партизандарына ҡаршы көрәш маҡсатында ебәрелгән. Уңышҡа тиҙерәк өлгәшеү маҡсатында беҙ рус хәрби әсирҙәре араһынан фронт һыҙатында уҡ теләүселәрҙе туплай башланыҡ. {{конец цитаты}} == Һуғыштан һуң: репатриация, фильтрация һәм амнистия == [[Файл:Liberation of Soviet POWs near Hamar Norway May 1945.jpg|thumb|1945 йылдың майында Норвегияла азат ителгән совет хәрби әсирҙәре полиция начальнигын тыңлайҙар. Хамар ҡалаһына яҡын урын тип фаразларға мөмкин]] Һуғыш осоронда уҡ ҡамауҙан сыҡҡан хәрби хеҙмәткәрһәр һәм фронт һыҙығын аша сыҡҡан армияла хеҙмәт итергә тейешле граждандар, фильтрация үткәәндән һуң, нигеҙҙә тыл ғәскәрҙәрен, атап әйткәндә хеҙмәт армияларын тулыландырған. Был армиялар хәрби-сәнәғәт объекттары, миҫал өсөн, Куйбышев авиацион заводын һ. б. төҙөгән. «Әсирлектә һәм дошман ҡамауында булған Ҡыҙыл Армияның элекке хәрби хеҙмәткәрҙәрен», Оборона Дәүләт комитетының 1941 йылдың 27 декабрь постановлениеһы менән СССР НКВД-һы тикшереү-фильтрацион лагерҙар селтәре булдырыла<ref>[http://www.soldat.ru/doc/gko/text/1069.html Государственный Комитет Обороны. Постановление № ГКО-1069сс от 27 декабря 1941 г.]</ref>. 1942 йылда алдараҡ булдырылған Южский спецлагерынан башҡа [[Вологда]], [[Тамбов]], [[Рязань]], [[Курск]], [[Воронеж]] һ. б. өлкәләрҙә тағы 22 лагерь барлыҡҡа килә. Ысынында иһә был махсус лагерҙар күпселек өлөшө ниндәй ҙә булһа енәйәттә ҡатнашмаған әсирҙәргә тәғәйенләнгән була<ref name="нни"/>. 1944 йылда Советтар Союзына әйләнеп ҡайтыусы хәрби әсирҙәр һәм репатриирланғандар һаны киҫкен арта. Шул уҡ йылдың йәйендә фильтрация һәм дәүләт именлеге органдары тикшереүенең яңы системаһы эшләнә һәм индерелә. 1945 йылдың яҙ һәм йәйендә Германияла һәм Европаның башҡа илдәрендәге тикшереү-фильтрация һәм йыйыу-күсереү пункттарына бик күп репатрианттар тула, һәм был пункттарҙың үткәреү мөмкинлегенән күпкә артып китә. Совет һәм рәсәй хәрби тарихсыһы Г. Ф. Кривошеев СССР Эске Эштәр Халыҡ Комссариатының мәғлүмәттәренә таянып түбәндәге цифрҙар килтерә: тотҡонлоҡтан ҡайтҡан 1 836 562 һалдат араһынан 233 400 кеше коллаборационизмда йәки дошман менән хеҙмәттәшлек итеүҙә ғәйепләнде һәм [[ГУЛАГ]] системаһында яза мөҙҙәтен үтте<ref>{{книга |автор = Кривошеев Г. Ф. |заглавие = Россия и СССР в войнах XX века: Статистическое исследование |ссылка = http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_13_08.html |ответственный = Под общей ред. Г. Ф. Кривошеева |место = М. |издательство = ОЛМА-ПРЕСС |год = 2001 |страницы = 453—464 |страниц = 608 |серия = Архив |isbn = 5-224-01515-4 |тираж = 5000 }}</ref> Һуғыш ваҡытында тотҡонлоҡтан азат ителгән хәрби хеҙмәткәрҙәр күпселек осраҡта оҙаҡҡа һуҙылмаған тикшереүҙән һуң, рядовой һәм сержант составы ғәҙәти частарҙа, ә офицерҙар, ҡағиҙә булараҡ, офицер званиеһынан мәхрүм ителгән һәм офицер штраф батальондарына оҙатылып, хәрби хеҙмәттә тергеҙелгән. Һуғыштан һуңғы осорҙа азат ителгән офицерҙар, тағы ла ентеклерәк тикшереү үтер өсөн, НКВД лагерҙарына һәм Ҡыҙыл Армияның Главупраформ запас частарына ебәрелгән. Һуғыштан һуң тотҡонлоҡтан азат ителгән герман армияһында йәки хыянатсыл формированиеларында хеҙмәт итмәгән рядовой һәм сержант составы хәрбиҙәре йәш билдәһе буйынса ике ҙур төркөмгә — демобилизация йәшендәгеләргә һәм демобилизация йәшенә етмәгәндәргә бүленә. 1945 йылда, демобилизация тураһындағы бойороҡ сиктәренә ҡараған рядовой һәм сержант составындағы әсирҙәр, армиянан запасҡа сығарылған ҡыҙыылармеецтар өйҙәренә ҡайтарылған. Демобилизация йәшенә етмәгән рядовой һәм сержант составына ҡараған хәрби әсирҙәр Оборона дәүләт комитетының 1945 йылдың 18 август махсус постановлениеһына ярашлы, хеҙмәт батальондары составында сәнәғәттә хеҙмәт итергә һәм һуғыш ваҡытында емерелгән объекттарҙы тергеҙеү эштәренә ебәрелгән. Эшсе батальондарға яҙылғандарҙы йәшәү урындарына ҡайтарыу шуға ярашлы йәштәге сроклы хеҙмәт үткән хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең ҡасан демобилизацияланыуына бәйле булған. СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабының 1946 йылдың 12 июль директиваһы буйынса хеҙмәт батальондары таратыла, ә унда тороп ҡалғандарға «даими сәнәғәт кадрҙарына күсерелгәндәр» термины ҡулланыла башлай. Тиҫтерҙәре армиянан демобилизацияланған хәлдә лә, уларҙың эш урынын алмаштырыу һәм тыуған иленә ҡайтыу хоҡуғы булмаған<ref>[http://scepsis.ru/library/id_1234.html#_ftnref6 В. Земсков. Репатриация перемещённых советских граждан]</ref>. 1956 йылда бик күп хөкөм ителгән хәрби әсирҙәрҙең эштәре яңынан ҡаралған. По инициативе [[Жуков Георгий Константинович]], юстиция министры [[Горшенин Константин Петрович]] һәм генераль прокурор [[Руденко Роман Андреевич]] башланғысы менән КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Совет министрының берлектәге 1956 йылдың 29 июнендәге «Об устранении последствий грубых нарушений законности в отношении бывших военнопленных и членов их семей» тигән постановлениеһы сыға<ref>''Асташкин Д., Епифанов А.'' Холодная осень пятьдесят пятого // [[Историк (журнал)|Историк]]. — 2020. — № 9 (69). — С. 67.</ref>. После этого началось внесение прокурорских протестов на приговоры советским военнопленным. По итогам рассмотрения внесенных во втором полугодии 1956 года протестов военной прокуратуры суды прекратили дела с полной реабилитацией в отношении 253 осужденных, а еще 13 осужденным приговоры изменили с переквалификацией<ref name="асташкин68">''Асташкин Д., Епифанов А.'' Холодная осень пятьдесят пятого // [[Историк (журнал)|Историк]]. — 2020. — № 9 (69). — С. 68.</ref>. Мәҫәлән, 1956 йылдың 11 декабрендә СССР Юғары суды пленумы, енәйәт составы булмау сәбәпле, элекке хәрби әсир П. Охотинды иреккә сығара<ref name="асташкин68" />. Эште яңынан ҡарау немец лагерында ашнаҡсы вазифаһын башҡарған Охотинды, йәнәһе, кухняла тәртип боҙған хәрби әсирҙәрҙе туҡманы тигән һүҙҙәрҙең яла яғыу икәне асыҡлана (ошо яла яғыу арҡаһында ул, Ленинград хәрби округы трибуналы тарафынан 1948 йылдың 16 июлендә 25 йылға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына оҙатылған була)<ref>''Асташкин Д., Епифанов А.'' Холодная осень пятьдесят пятого // [[Историк (журнал)|Историк]]. — 2020. — № 9 (69). — С. 67 — 68.</ref>. 20 сентября 1956 года постановление Президиума Верховного совета СССР распространило указ об амнистии от 17 сентября 1955 года на бывших советских военнослужащих, осужденных за пособничество врагу<ref name="асташкин68" />. Элекке хәрби әсирҙәргә хөкөм язаһы ысынында ултырған кеүек кәметелә һәм азат ителергә тейеш була<ref name="асташкин68" />. Вафат булған (атылған) элекке хәрби әсирҙәр тикшерелмәгән<ref name="асташкин68" />. == Германия яғынан компенсация == Германия властары оҙайлы ваҡыт совет хәрби әсирҙәренә бер ниндәй ҙә компенсация түләмәне. Фәҡәт 2015 йылда ғына Бундестаг, элекке совет хәрби әсирҙәренә, тере ҡалған 4 мең потенциал претендентҡа 2,5 мең евро компенсация түләүҙе күҙаллап, Германия бюджетына 10 млн евро һалдырҙы<ref>Полян П. М. Историомор, или трепанация памяти. — М.:АСТ, 2016. — С. 279.</ref>. Компенсация шарттары Германия Финанс министрлығының 2015 йылдың 30 сентябрь Инструкцияһында ҡаралған: * Компенсация алыусылар — 1941 йылдың 22 июненән алып 1945 йылдың 8 май арауығында вермахт тарафынан әсирлеккә алынған Ҡыҙыл армияның элекке хәрби хеҙмәткәрҙәре; * Компенсация күләме — 2015 йылдың 20 майынан алып 2017 йылдың 30 сентябренә тиклем шәхсән мөрәжәғәт иткән һәр бер хәрби әсиргә 2500 евро. == Совет хәрби әсирҙәре һанын хәҙерге заманда баһалау == === Рәсәй баһаһы === 1990-сы йылдарҙа Рәсәйҙә йәшерен материалдарҙы һәм документтарҙы астылар, һәм төрлө илдәр тарихсылары араһында диалог башланды. Һөҙөмтәлә ҙур халыҡ-ара конференция үткәрелде һәм хәрби әсирлек тарихы буйынса бик күп коллектив хеҙмәттәр баҫылды<ref>{{книга |часть=Проблемы военного плена: история и современность |заглавие=Материалы Международной научно-практической конференции 23—25 октября 1997 года в Вологде |место=Вологда |год=1997 }}</ref>. 2005 йылда баҫылған РФ Оборона министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда барлығы 4,559 млн совет хәрби хеҙмәткәре әсрлеккә эләгә<ref name="RG-soldati">{{cite web|author=Леонид Радзиховский.|date=2007-05-08|url=http://www.rg.ru/printable/2007/05/08/soldati.html|title=Неизвестные солдаты|publisher=[[Российская газета]] № 4359|accessdate=2008-03-31}}</ref>. Хәрби тарихсы М. В. Филимошин мәғлүмәттәре буйынса, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 4,559 млн совет хәрби хеҙмәткәре һәм хәрби хеҙмәткә саҡырыла торған әммә ғәскәри исемлеккә индерелмәгән 500 мең йәш егет әсирлеккә эләгә һәм хәбәрһеҙ юғала<ref>{{cite web|author=Филимошин М. В.|url=http://ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/11/21/0000295642/1999_n4_p92-101doc.pdf|title=Людские потери вооружённых сил СССР|accessdate=2008-04-01|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081118170822/http://ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/11/21/0000295642/1999_n4_p92-101doc.pdf#|archivedate=2008-11-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118170822/http://ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/11/21/0000295642/1999_n4_p92-101doc.pdf |date=2008-11-18 }}</ref>. Тарихсы Г. Ф. Кривошеев мәғлүмәттәре буйынса, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда 3 396 400 хәрби хеҙмәткәр хәбәрһеҙ юғалды һәм әсирлеккә эләкте<ref name="RG-soldati"/>. Улар араһынан 1 836 000 хәрби хеҙмәткәр кире әйләнеп ҡайтманы (һәләк булды йә эмиграцияға китте) — 1 783 000. == Немец баһалауы һәм сығанаҡтары == Һуғыш осорондағы немец документтарына ярашлы<ref>{{книга |автор=Ueberschar Gerd R., Wette Wolfram. |заглавие=Unternehmen Barbarossa: Der Deutsche Uberfall Auf Die Sowjetunion, 1941 Berichte, Analysen, Dokumente |место=[[Франкфурт-на-Майне|Frankfurt-am-Main]] |издательство=Fischer Taschenbuch Verlag |год=1984 |pages=364—366 |isbn=3-506-77468-9 }}, со ссылкой на: Nachweisung des Verbleibes der sowjetischen Kriegsgefangenen nach dem Stand vom 1.05.1944 (Bundesarchiv/Militararchiv [[Фрайбург|Freiburg]], RH 2 / v. 2623). </ref>, [[1944 йыл]]дың 1 майына ҡарата совет әсирҙәре буйынса статистика түбәндәгесә була: {|class="wikitable" style="text-align:right" !Статусы!!Һаны<br>(мең кеше)!!% |- |align=left|Лагерҙарҙа тотола||1053||20,4 |- |align=left|Иреккә сығарылған йәки<br>хәрби хеҙмәткә алынған||818||15,9 |- |align=left|Лагерҙа вафат булғандар||1981||38,4 |- |align=left|Ҡалғандары:||1308||25,3 |- |align=left|{{0}}• ҡасҡан||67||1,3 |- |align=left|{{0}}• язаланған||473||9,1 |- |align=left|{{0}}• транзит лагерҙарҙа вафат булғандар<br>{{0|2}}йәки теркәлмәгәндәр||768||14,9 |- |align=left|'''Дөйөм һаны||'''5160||100,0 |} == Билдәле совет хәрби әсирҙәре == {{col-begin}} {{col-2}} * генерал-лейтенант [[Власов Андрей Андреевич]] * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} лейтенант [[Гусейн-заде Мехти Ганифа оглы]] * генерал-майор [[Данилов Сергей Евлампиевич]] * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Йәлил Муса Мостафа улы]] * [[Джугашвили Яков Иосифович (Сталин)]] * генерал-лейтенант [[Ершаков Филипп Афанасьевич]] {{col-2}} * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} лётчик-истребитель [[Девятаев Михаил Петрович]] * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} инженер ғәскәрҙәре генерал-лейтенанты [[Карбышев Дмитрий Михайлович]] * генерал-майор [[Кириллов Николай Кузьмич]] * {{Звезда Героя России для списка}} генерал-лейтенант [[Лукин Михаил Фёдорович]] * генерал-лейтенант [[Музыченко Иван Николаевич]] * генерал-майор (1961 йылдан — генерал-полковник) [[Потапов Михаил Иванович]] * генерал-майор [[Понеделин Павел Григорьевич]] {{col-end}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Военнопленные в СССР во время Второй мировой войны * Оккупация территории СССР войсками Третьего рейха и его союзников * Список высших советских офицеров, попавших в плен во время Великой Отечественной войны == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=[[Ерин, Михаил Егорович|Ерин М. Е.]] |заглавие=Советские военнопленные в нацистской Германии. 1941—1945 гг.: Проблемы исследования |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Ярославль |издательство=ЯрГУ |год=2005 |страниц=178 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }} * {{статья|автор=[[Хавкин, Борис Львович|Хавкин Б. Л.]]|заглавие=Немецкие военнопленные в СССР и советские военнопленные в Германии. Постановка проблемы. Источники и литература|ссылка=http://www1.ku-eichstaett.de/ZIMOS/forum/docs/5Chavkin06.pdf|язык=ru|издание=Форум новейшей восточноевропейской истории и культуры. Русское издание|тип=Статья|год=2006|том=|номер=1|страницы=|doi=|issn=}} * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Сквозь две войны, сквозь два архипелага… : Воспоминания советских военнопленных и остовцев |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Сост.: [[Полян, Павел Маркович|П. М. Полян]], [[Поболь, Николай Львович|Н. Л. Поболь]] |издание= |место=М. |издательство=[[Российская политическая энциклопедия]] |год=2007 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=352 |серия=Человек на обочине войны |isbn=978-5-8243-0880-8 |тираж=1000 |ref= }} * {{книга |автор=[[Апель, Юрий Александрович|Апель Ю. А.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Доходяга: Воспоминания бывшего пехотинца и военнопленного |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Сост.: [[Полян, Павел Маркович|П. М. Полян]], [[Поболь, Николай Львович|Н. Л. Поболь]], А. Апель |издание= |место=М. |издательство=[[Российская политическая энциклопедия]] |год=2009 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=264 |серия=Человек на обочине войны |isbn=978-5-8243-0995-9 |тираж=1000 |ref= }} * {{книга |автор=[[Колотуша, Василий Иванович|Колотуша В. И.]] |заглавие=«Лагерь содержания неизвестен… Место захоронения — Wlodomierz»: История одного из лагерей советских военнопленных |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01009864674 |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Весь Мир |год=2018 |страниц=440 |серия= |isbn=978-5-7777-0721-5 |тираж=1000 |ref= }} * {{книга |автор=Дворниченко О. |заглавие=Клеймо: судьбы советских военнопленных |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01008777077 |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Культурная революция |год=2016 |страниц=776 |isbn=978-5-902764-77-9 |тираж=800 |ref= }} ---- * In der Hand des Feindes: Kriegsgefangenschaft von der Antike bis zum Zweiten Weltkrieg / Rüdiger Overmans (ed.). Köln: Böhlau, 1999. xii, 551 p. ISBN 978-3-412-14998-7 * Rüdiger Overmans. Soldaten hinter Stacheldraht. Verlag: Ullstein Tb (2002), ISBN 978-3-548-36328-8 * Christian Streit. Keine Kameraden. Die Wehrmacht und die sowjetischen Kriegsgefangenen 1941—1945. Verlag J.H.W. Dietz. Nachf., Bonn 1997. ISBN 3-8012-5023-7. — Aktualisierte Neuausgabe des Standardwerks von 1978. * Alfred Streim. Die Behandlung sowjetischer Kriegsgefangener im «Fall Barbarossa». Eine Dokumentation. C.F. Müller Juristischer Verlag. Heidelberg/Karlsruhe 1981. ISBN 3-8114-2281-2. — Wertvolle Ergänzung zu Streit wegen der starken Einbeziehung deutscher Strafverfahren durch den inzwischen verstorbenen Leiter der «Zentralen Stelle der Landesjustizverwaltungen zur Aufklärung von NS-Verbrechen» in Ludwigsburg. * Rüdiger Overmans. Die Kriegsgefangenenpolitik des Deutschen Reiches 1939 bis 1945 // Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, Bd. 9/2. München 2005. Seite 749f. * Reinhard Otto. Wehrmacht, Gestapo und sowjetische Kriegsgefangene im deutschen Reichsgebiet 1941/42 (Schriftenreihe der Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte, Bd. 77). R. Oldenbourg Verlag. München 1998. ISBN 3-486-64577-3. — Otto beschreibt, unter Benutzung auch von Dokumenten aus ehemals sowjetischen Archiven, detailliert die Selektionen sowjetischer Kriegsgefangener aus den Lagern der Wehrmacht durch Einsatzkommandos der Gestapo und die von der Polizei begangenen Massenmorde im Reichsgebiet. * Lang M. Stalins Strafjustitz gegen deutsche Soldaten. Die Massenprozesse gegen deutsche Kriegsgefangene in den Jahren 1949 und 1950. Herford, 1981 * Frieser K.-H. Krieg hinter Stacheldraht. Die deutschen Kriegsgefangenen in der Sowjetunion und das «Nationalkomitee Freies Deutschland». Mainz, 1981 * Lehmann A. Gefangenschaft und Heimkehr. Deutsche Kriegsgefangene in der Sowjetunion. München, 1986; Streit Ch. Keine Kameraden; * Karner S. Im Archipel GUP VI. Kriegsgefangenschaft und Internierung in der Sowjetunion 1945—1956. Wien—München, 1995. * [[Стратиевский, Дмитрий Валериевич|Stratievski D.]] [https://search.rsl.ru/ru/record/01005572413 Sowjetische Kriegsgefangene in Deutschland 1941—1945 und ihre Rückkehr in die Sowjetunion]. Berlin 2008. — 292 s. — ISBN 978-3-940452-51-1 * Kontakte-Kontakty e.V. (Hrsg.) Ich werde es nie vergessen. Briefe sowjetischer Kriegsgefangener 2004—2006. Berlin 2007. (Первый сборник воспоминаний бывших советских военнопленных на немецком языке) == Һылтанмалар == {{навигация}} * Цитирование немецких документов, свидетельствующих об обращении с советскими военнопленными и их судьбе: :* [https://web.archive.org/web/20100711140738/http://ef.1939-1945.net/b001_005_1.shtml Обеспечение немецкого господства и политика истребления. Советские военнопленные до весны 1942 г.] на сайте «Восточный Фронт» :* Сборник [https://web.archive.org/web/20070515094418/http://wolfschanze.boom.ru/prest/3.htm Преступные цели — преступные средства] М.: 1985 * [http://www.dokst.ru Центр документации при Объединении Саксонские мемориалы в память жертвам политического террора, г. Дрезден] (электронная база данных на примерно 700 тыс. советских военнопленных) * [https://web.archive.org/web/20100408093132/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_13_08.html Пленные и пропавшие без вести] * Павел Полян. [http://www.demoscope.ru/weekly/027/nauka02.php Прорыв в исследованиях о советских военнопленных и конфронтация памяти о мёртвых с памятью о живых] Демоскоп Weekly № 27—28, 30 июля — 12 августа 2001 года * [http://tastorona.su/articles/educational/2/ Проект ''Та сторона''. Устная история военнопленных и остарбайтеров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200724163327/http://tastorona.su/articles/educational/2/ |date=2020-07-24 }} * В. Краснопёров. [http://leftinmsu.narod.ru/polit_files/books/Buchenwald.html Подпольщики Бухенвальда] М.: Воениздат, 1960. 96 с. * [https://web.archive.org/web/20080513100749/http://www.polk.ru/pl/hist_show?id=1136894037adm7056 Эти снимки — всё, что от них осталось] Статья на сайте «Забытый полк», рассказывающая о пропавших без вести бойцах РККА, запечатлённых на своих последних фотографиях солдатами вермахта. * [http://www.ushmm.org/wlc/ru/media_list.php?MediaType=PH&page=6 Фотографии советских военнопленных в Германии] на сайте United States Holocaust Memorial Museum * [http://www.almanacwhf.ru/?no=8&art=14 Докладная записка В. Абакумова к А. Вышинскому о зверском отношении немецких военнослужащих к советским военнопленным] * [http://artofwar.ru/c/chernowalow_w_w/index.shtml#gr3 Sowjetische Kriegsgefangene: (пропавшие без вести 1941—1945). Малоизвестные судьбы и факты Великой Отечественной войны] — список статей на ArtOfWar.ru * [http://www.soldat.ru/doc/search/demands/list051.html Немецко-фашистские лагеря] — список немецких и финских лагерей для военнопленных и концлагерей на территории СССР и Европы. * {{YouTube|n_kTfvWTnww|Советские военнопленные|logo=1}} * {{cite web|url=http://www.kontakte-kontakty.de/russisch/kriegsgefangene.htm|title=Образ советского военнопленного в исторической памяти немецкого общества и в историографии ФРГ|author=Стратиевский Д.|date=2011|work=|accessdate=2013-02-21|description=[http://www.kontakte-kontakty.de Немецкое объединение, помогающее бывшим советским военнопленным и изучающее судьбы советских пленных]|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310165842/http://kontakte-kontakty.de/russisch/kriegsgefangene.htm|archivedate=2016-03-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310165842/http://kontakte-kontakty.de/russisch/kriegsgefangene.htm |date=2016-03-10 }} * Серия книг «[http://www.rosspen.su/ru/catalog/.list/id/58/ Человек на обочине войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200207124210/http://www.rosspen.su/ru/catalog/.list/id/58/ |date=2020-02-07 }}» издательства РОССПЭН * [http://www.gendercide.org/case_soviet.html Case Study: Soviet Prisoners-of-War 1941-42] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Совет әсирҙәре]] pcz1lpy5vf1n5skegdepzlxvtxgtgwl 0 174464 1299618 1295472 2026-06-22T08:23:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299618 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Фон = вокалист | Имя = Лайма Вайкуле | Профессии = {{певица|СССР|Латвия|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат}}, {{актриса|СССР|Латвия|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат}} }} '''Лайма Станиславовна Вайкуле''' ([[31 март]] [[1954]], [[СССР]], Латвия ССР-ы, Цесис) — СССР һәм латыш эстрада йырсыһы, актриса. Латвия Республикаһының халыҡ артисы (1995). «Вернисаж», «Еще не вечер», «Скрипач на крыше», «Шерлок Холмс», «Я вышла на Пикадилли», «Легкой джазовой походкой», «Я за тебя молюсь» һәм башҡа күп хиттарҙы башҡара. == Биографияһы == {{Внешнее изображение|image1=[https://teleprogramma.pro/wp-content/uploads/2016/01/0a799afcd486f46d5682cd5874ff472b.jpg отец Станислав и мать Янина]<ref>{{Cite web |url=https://teleprogramma.pro/stars/interview/64818/ |title=Лайма Вайкуле: «Предсказания гадалки пока сбылись не все. Но время еще есть» {{!}} teleprogramma.pro<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2018-07-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170815231106/http://teleprogramma.pro/stars/interview/64818/ |archivedate=2017-08-15 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170815231106/http://teleprogramma.pro/stars/interview/64818/ |date=2017-08-15 }}</ref>|image2=[http://stories-of-success.ru/files/l-vajkule-2.jpg Лайма в юности]|image3=[https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcRCNwsTfvcNgbb5MhX6vkmJTIr32P5w4a4hguQPrFNHQwDy2ZfW Лайма в детстве]<ref>[http://laima.com/photos/photo/detstvo/ Лайма Вайкуле: фотографии 'Детство'<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>|image4=|image5=|image6=}}Лайма Вайкуле 1954 йылдың 31 мартында Латвия ССР-ының ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) Цесис ҡалаһында тыуған. Атаһы, Станислав Вайкулиса, производствола эшсе була. Әсәһе, Янина Вайкуле (2015 йылда вафат була)<ref name="autogenerated2">[http://www.mega-stars.ru/music_stars/vajkule.php Биография Лаймы Вайкуле // mega-stars.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130220075750/http://www.mega-stars.ru/music_stars/vajkule.php |date=2013-02-20 }}</ref>, тәүҙә һатыусы, ә һуңынан магазин директоры була<ref>[https://echo.msk.ru/programs/bomond/42715/ Эхо Москвы — «Бомонд», 4 апреля 2006 года. // echo.msk.ru]</ref>. Лайманың шулай уҡ ике өлкән апайҙары (бер үгәй апаһы һәм бер туған апаһы) һәм өлкән үгәй ағаһы була. Өс йылдан һуң уның ғаилә [[Рига]]ға күсеп килә<ref>Биография Лаймы Вайкуле. ''РИА Новости''(20140331T1050). Дата обращения: 4 ноября 2020.</ref>. Ригала 25-се урта мәктәптә уҡый<ref>13.12.1969. На эстраде – молодые певцы (англ.). ''По страницам "Ригас Балсс"''. Дата обращения: 10 июля 2020.</ref>.Һигеҙенсе класты тамамлағас, Лайма медицина училищеһына уҡырға инә.{{Цитата башы}}Табип булырға хыяллана. Хатта анатомияға йөрөй, шул тиклем табип булырға, кешеләрҙе дауаларға, уларҙы ҡотҡарырға теләнгем. Килеп сыҡманы... Шоу-бизнесҡа барып эләктем һәм башҡа тормош башланды. {{Цитата аҙағы}} 1969 йылдың декабрендә<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.postranicamrigasbalss.info/1969-1/13-12-1969-на-эстраде-молодые-певцы/|title=13.12.1969. На эстраде – молодые певцы|accessdate=2020-11-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119084219/https://www.postranicamrigasbalss.info/1969-1/13-12-1969-%D0%BD%D0%B0-%D1%8D%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B5-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D1%8B%D0%B5-%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D1%86%D1%8B/ |date=2021-01-19 }}</ref> Рига [[VEF (фабрика)|ВЭФ]] заводының мәҙәниәт һарайында йәш вокалсылар конкурсында ҡатнашып, сәхнәлә сығыш яһай, дипломант була һәм 4-се урынды яулай<ref>{{Cite web|lang=|url=https://ale07.ru/music/notes/song/songbook/pauls_mrj2_7.htm#song3|title=Раймонд Паулс Мелодии в ритме жизни Бенефис|accessdate=2020-07-10}}</ref>. 15 йәшендә [[Раймонд Паулс]] етәкселегендә Рига радио һәм телевидениеһы оркестры солисы була. <blockquote> «Был филармонияла була. Миңә 15 йәш ине. Ул ваҡытта мин маэстро Заходникта музыка һәм йырлау менән шөғөлләнә инем, ә ул Раймонд Паулс менән эшләй ине — йырлай һәм Раймондтың йырсыларының тауышы менән эшләй. Уҡытыусы мине яратты, мине яҡшы йырлайһың тип иҫәпләне һәм Паулсҡа тыңлауға алып барҙы. Ҡараңғы филармония залында йырланым, киске сәғәт алтылар ине, шикелле, һәм ҡапыл бер кеше арттан килеп минең иңбашыма ҡаҡҡыланы ла: „Балам, мин һине алам“ тине. Был Раймонд Паулс ине»<ref>[http://www.newizv.ru/news/2004-04-02/5684/ «Я — вылитая Снежная королева» // newizv.ru (2 апреля 2004 года)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506100554/http://www.newizv.ru/news/2004-04-02/5684/ |date=2008-05-06 }}</ref> </blockquote> 1970 йылдарҙа [[Ҡара диңгеҙ]] курорттарында рок-төркөм менән ресторандарҙа йырлай. Бер ваҡыт Ялтала «Ницца» ресторанында сығыш яһай. Унда ял ваҡытында уны [[Юрмала]]ның сауҙа идаралығы начальнигы Марина Затока күреп ҡала. 1979 йылдың ғинуарынан 1984 йылдың декабренә тиклем Юрмалала билдәле «Юрас перле» ({{lang-lv|Jūras pērle}} — «Морская жемчужина») варьетеһында сығыш яһай. Тәүҙә бейеү оркестрында йырлай, һуңынан художество етәксеһе [[Гурман, Марк Наумович|Гурман Марк]] булған варьете йырсыһы була<ref>[http://www.ves.lv/article/10852 Это было в «Юрас перле» — «Вести сегодня» № 141, 19 июня 2006 // ves.lv]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Шулай уҡ «Юрмала» ҡунаҡханаһы ресторанында сығыш яһай<ref>История гостиницы. ''Hotel Jurmala SPA''. Дата обращения: 4 ноября 2020.</ref>. Һуңынан, 80-се йылдар уртаһында Ригала яңы асылған «Латвия» ҡунаҡханаһының «Мелодия» барына саҡыралар. Унан инде үҙ программаһын төҙөп, төркөм һәм балет менән китә<ref>Раймонд Паулс Мелодии в ритме жизни Юрмала. ''ale07.ru''. — «В середине 80-х Лайма Вайкуле работала в варьете ресторана «Латвия», который посещали преимущественно иностранные туристы. Она часто обращалась ко мне, поскольку включала в программу и латышские песни, хотя основу ее репертуара составляли западные шлягеры.». Дата обращения: 10 июля 2020.</ref><ref>"JURAS PERLE" воспоминания - YouTube. ''www.youtube.com''. Дата обращения: 4 ноября 2020.</ref>. 1981 йылда, варьете солисы булараҡ, «Мелодии уходящего года» (латыш. ''Gadu mijas melodijas'') программаһын төшөрөүҙә ҡатнаша, ул «Кабург» ресторанында үтә, унда балет менән «Бәхет» ([[Латыш теле|латыш.]] ''Laime'') йырын башҡара. Был Лайма Вайкуленың телевидениела беренсе сығышы була. 1983 йылдан 1985 йылға тиклем «Юрмала» һәм «Латвия» интурисында Латвия телевидениеһы өсөн варьете-программаһында төшөрөүҙә ҡатнаша. 1984 йылдың декабрендә уны Латвия телевидениеһында «Яңы йыл варьетеһы» ([[Латыш теле|латыш.]] ''Jaungada varietē'') программаһында күрһәтәләр, унда шулай уҡ «Mušmires» һәм «Brauc, brauc...»<ref>{{Cite web|url=https://ltv.lsm.lv/lv/raksts/24.03.2019-daudz-laimes-jubilar.-laima-vaikule.id154625/|title=«Daudz laimes, jubilār!». Laima Vaikule|accessdate=2020-09-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125052031/https://ltv.lsm.lv/lv/raksts/24.03.2019-daudz-laimes-jubilar.-laima-vaikule.id154625/ |date=2021-01-25 }}</ref> йырҙарын башҡара. Был программала уның менән бергә Леон Звиедрис, шулай уҡ Нора Бумбиер һәм башҡа билдәле башҡарыусылар сығыш яһай. Һуңынан был номерҙар тағы ла 1997 йылда «Субботний ретро-концерт» ([[Латыш теле|латыштар.]] ''Sestdienas retrokoncerts'') тапшырыуҙар циклында күрһәтелә<ref>{{Cite web|url=http://www.diva.lv/video/sestdienas-retrokoncerts/sestdienas-retrokoncerts-1997-09-28|title=Diva.lv - Sestdienas retrokoncerts (1997-09-28)|accessdate=2020-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.diva.lv/video/sestdienas-retrokoncerts/sestdienas-retrokoncerts-1997-04-05|title=Diva.lv - Sestdienas retrokoncerts (1997-04-05)|accessdate=2020-09-19}}</ref>. 1984 йылда ГИТИС-ҡа режиссёрлыҡ бүлегенә уҡырға инә. Көнбайыш репертуарҙан һәм заманса йырҙарҙан тыш «LAIMA» вокаль-инструменталь ансамбль оҙатыуында латыш йырҙарын, башлыса, Р. Паулстың «Verokoko» (урыҫ вариантында В. Леонтьев йырлай — «Вероока») йырын йырлай башлай. 1985 йыл дауамында үҙенең төркөмө һәм балеты менән бергә «Меркурий» клубында сығыш яһай (Хаммер үҙәге). 1984 йылдың декабрендә Владимир Давыденко саҡырыуы буйынса СССР Үҙәк Телевидениеһы өсөн «Яңы йыл зәңгәр уты» программаһын яҙыуҙа ҡатнаша, унда латыш телендә «Весёлые мухоморы» (латыш. Mušmires) йырын башҡара, ул Kool & the Gang төркөмөнөң үҙгәртелгән «Big Fun» йыры (1982) була. Был уның Үҙәк телевидениела беренсе тапҡыр күренеүе була. 1985 йыл дауамында бер нисә тапҡыр «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» тапшырыуында музыка паузаларында һәм тайм-ауттарҙа ҡатнаша, унда ансамбль менән бергә латыш телендә йырҙар башҡара<ref>{{Cite web|lang=|url=https://ale07.ru/music/notes/song/songbook/pauls_mrj2_5.htm#song2|title=Раймонд Паулс Мелодии в ритме жизни Юрмала|author=|date=|publisher=|accessdate=2020-07-10|quote=Лайма Вайкуле в той новогодней программе вместе со своим балетным ансамблем исполняла красочную песенно-танцевальную миниатюру «Мухоморы». Мы перемолвились с Лаймой несколькими фразами, я поздравил ее с дебютом на телеэкране, узнал, что она с огромным успехом выступает со своей программой варьете здесь же, в Центре, в бизнес-клуба «Меркурий».}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://chgk.tvigra.ru/letopis/?19850928|title=Что? Где? Когда? :: Телекомпания "ИГРА-ТВ"|accessdate=2020-07-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://chgk.tvigra.ru/letopis/?19851026#cur|title=Что? Где? Когда? :: Телекомпания "ИГРА-ТВ"|accessdate=2020-07-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://chgk.tvigra.ru/letopis/?19851130#cur|title=Что? Где? Когда? :: Телекомпания "ИГРА-ТВ"|accessdate=2020-07-10}}</ref> Йырсыны билдәле йыр яҙыусы шағир Илья Резник һиҙеп ҡала. Ул уға радиола яҙҙырыу өсөн яңы «Ночной костёр» йыр тәҡдим итә, йырсы радиоэфирға ғына түгел, шулай уҡ Вильнюстағы «Йыр-86» телетапшырыуына эләгә<ref>{{Cite web|lang=|url=https://ale07.ru/music/notes/song/songbook/pauls_mrj2_5.htm#song2|title=Раймонд Паулс Мелодии в ритме жизни Юрмала|author=|date=|publisher=|accessdate=2020-07-10|quote=Надо сказать, что Резник завел разговор о Лайме не впустую. Как раз накануне он показал мне свое стихотворение «Ночной костер», с тем чтобы я попробовал написать к нему музыку. Даже напеть его постарался. Я пробурчал ему в ответ что-то невразумительное, однако и не отказался. Стихи остались лежать у меня на рояле. И Резник тут же сообщил, что для поездки и съемок в Вильнюсе Вайкуле нужна какая-то новая песня. Более чем прозрачно он намекнул, что этой песней могла бы быть как раз песня «Ночной костер». А потом повел разговор и дальше: мол, Лайма уже год как не работает в ресторане, что ее приняли в Азербайджанконцерт, что она учится в ГИТИСе на отделении эстрадной режиссуры.}}</ref> Шул уҡ саҡта, 1986 йылдың көҙөндә эстрада йондоҙҙарының совет-итальян концертында «Вернисаж» йырын (Паулс, Резник), шулай уҡ совет-итальян авторҙарының «Посланцы мира» йырын башҡара. Концерттың телеверсияһында «Вернисаж» йырын башҡармай (уның урынына «Ночной костёр» йырын йырлай) сөнки йырҙың премьераһы «Ещё не вечер» (Паулс, Резник) йыры менән бергә «Яңы йыл зәңгәр утында» телевидениела күрһәтеүгә ҡарар ителә. Лайма Вайкуле «Ещё не вечер» йырының үҙенсәлекле тексын тәҡдим итә һәм 1987 йылда Латвия радиоһында тауыш яҙҙырыу студияһында яҙҙыра <ref>{{Cite web|lang=|url=https://ale07.ru/music/notes/song/songbook/pauls_mrj2_5.htm#song1|title=Раймонд Паулс Мелодии в ритме жизни Юрмала|author=|date=|publisher=|accessdate=2020-07-10|quote=С прекрасным настроением после кировских концертов я приехал в Москву, чтобы в точение недели участвовать в совместной программе звезд советской и итальянской эстрады во Дворце спорта «Лужники». Здесь я должен был впервые показаться на одной сцене вместо с Лаймой Вайкуле. <...> Мне, в конечном итоге, отвели в концерте единственный выход с песней «Ночной костер», которую пела Вайкуле. Я же сидел за роялем, как памятник и лишь выходил [[Выход на поклон|на поклон]] к зрителям. <...> В середине декабря я все-таки приехал вновь в Москву, чтобы сыграть в новогодней программе вместе с Лаймой Вайкуле песню «Еще не вечер». Та запись порадовала и несколько сняла напряжение и даже раздражение, которое испытываю, сталкиваясь с работой съемочных групп советского телевидения. Почти день ушел на проверку заранее приготовленных фонограмм, на никому не нужные репетиции. Полдня я вынужден был просидеть, неизвестно чего ожидая и убивая бесценное время в кафе, а к вечеру, наконец-то, начали снимать. Причем планировались эти съемки на два дубля два вечера подряд. Но я сразу же поставил редакторов и режиссера программы в известность, что в 21 час 30 минут у меня уходит в Ригу поезд. Поэтому была отснята лишь песня «Еще не вечер», которую Лайма исполняла имеете с артистами своего балетного ансамбля. Я же сыграл проигрыш на рояле, простился с участниками программы и помчался на Рижский вокзал. Уже без меня доснимались «Вернисаж» — дуэт Вайкуле с Леонтьевым, и заключительная песня программы «Город песен» в исполнении Валерия Леонтьева.}}</ref> 1987 йылдың февралендә йырсы «Рәсәй» дәүләт концерт залында уҙған Паулстың авторлыҡ кисәһендә ҡатнаша, концерттың бөтә союз телевизион трансляцияһынан һуң ул билдәлелек ала. Чехословакияла шул уҡ йылдың майында халыҡ-ара фестивалдә «Вернисаж» йыры өсөн «Алтын лира» («Братислава лира») призы йырсының уңышын нығыта. 1987 йылдың ноябрендә Болгарияла халыҡ-ара «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» уйынында сығыш яһай (сығышы 13 ноябрҙә үтә)<ref>{{Youtube|cGrHBayVJqY|Что?Где?Когда? 1987 Игра 1}}</ref>. ГИТИС эстрадаһы режиссеры факультетында уҡыуы менән бер үк ваҡытта ҙур яңғыҙ программа әҙерләй башлай, уның премьераһы 1988 йылдың февралендә «Рәсәй» дәүләт концерт залында уҙа һәм ул актрисаның лирик, характерлы, мәҙәк, гротесклы образдарҙы тыуҙыра алыуын раҫлай<ref>{{Cite web|lang=|url=https://ale07.ru/music/notes/song/songbook/pauls_mrj2_9.htm#song1|title=Раймонд Паулс Мелодии в ритме жизни Юрмала-89|author=|date=|publisher=|accessdate=2020-07-10|quote=Лайма в феврале 1988 года в Москве, в зале «Россия», готовила свою первую сольную концертную программу: жаловалась по телефону, что ей никто не помогал, хотя и обещали, звала меня в Москву на подмогу. На мой взгляд, программа у Лаймы получилась интересной, но только зрители уходили после сольных концертов Вайкуле не в восторге, а скорее в недоумении. Все вроде было сделано в этой программе на высоком профессиональном уровне, однако тактическая расстановка песен оказалась неправильной, а значит — невыигрышной. Все шло в концерте слишком ровно и не обеспечивало высокого эмоционального всплеска, напряженного подъема, без которого трудно рассчитывать на успех сольного концерта. Обидно, что вся та колоссальная работа, которую проделала Лайма при подготовке этих концертов (недоедая, недосыпая, со страшным нервным и физическим напряжением, она сумела всего за месяц подготовить программу из двадцати песен во всем комплексе найденных ею визуальных эффектов), дала куда меньший эффект, чем могла бы.}}</ref> 1988 йылдың мартында Раймонд Паулс һәм Яак Йоала менән бергә Хельсинкиға бара, унда «Я ищу музыку для вас. Раймонд Паулс в Хельсинки» (фин. Etsin musiikkia sinulle. Raimond Pauls Helsingissä) концертында ҡатнаша. Унда «Юлейсрадио» биг-бэнды оҙатыуында үҙенең яңғыҙ альбомынан йырҙар башҡара һәм программа финалында ҡатнашыусылар менән бергә «Миллион алых роз» йырын башҡара<ref>{{Cite web|lang=|url=https://ale07.ru/music/notes/song/songbook/pauls_mrj2_9.htm#song1|title=Раймонд Паулс Мелодии в ритме жизни Юрмала-89|author=|date=|publisher=|accessdate=2020-07-10|quote=В марте 1988 года я выехал в Хельсинки. <...> Там же во время встречи с представителями ВААП и иностранными представителями я попросил Лайму показать несколько номеров со своим балетным коллективом. Финны были восхищены синтезом песни и танца, который она создала, — таким образом определился первый «соучастник» моей поездки в Финляндию. Вторым но обоюдному согласию с финской стороной стал Яак Йоала. Последний раз мы встречались с продюсером в конце октября. Специально для этой встречи я приезжал на один день из Риги в Москву. Тогда же было окончательно решено, что программа будет называться «Шоу Раймонда Паулса», что выступать мы будем в сопровождении биг-бэнда «Юлейсрадио», что Лайма с балетом исполнит десять песен, Яак Йоала — четыре, что выступят в программе еще и известные финские певицы, что ото будет единственный концерт, который отснимет телевидение, а фонограмму затем использует фирма грамзаписи «Поларвокс». <...> Волновало лишь, что уже накануне моего отъезда в Финляндию у Лаймы в Госконцерте возникли какие-то проблемы но оформлению выезда вместе с пей балетного ансамбля. Надо было, конечно, видеть лицо финского продюсера, когда Лайма приехала в Хельсинки без своего балета — наши «культурные» деятели все-таки сумели «сунуть палку в колеса» и не позволили нам показать того, что могли и хотели. Хорошо, что было еще дней пять в запасе, чтобы буквально на ходу перестроить сценографию и балетно-хореографические решения. Мы ведь с Лаймой специально готовили репертуар, в котором бы в лучшем виде был использован ее балетный ансамбль. К этим же песням были сделаны оркестровки, подготовлены партитуры, и заменить их с ходу не было возможности. И все же на концерте был аншлаг. Судя но реакции зала, публика не разочаровалась, что провела тот вечер с нами. А потом мы слышали бесконечные сожаления, о том, что кто-то помешал приезду балетного ансамбля Лаймы. Финны никак не могли понять, подготовка каких документов оказалась столь сложной, что смогла повлиять на ход зарубежных гастролей. Лайму приглашали на серию коммерческих концертов по Финляндии, но, наученная горьким опытом, она уже боялась дать твердое согласие опять же из-за непредсказуемости в поведении наших псевдоменеджеров из Госконцерта.}}</ref> 1989 йылдарҙа уҡ популяр булараҡ Сочиҙа сығыш яһай. Уға «Мелодия» тауыш яҙҙырыу компанияһынан шылтыраталар һәм Мәскәүгә АҠШ башҡарыусыһы менән йыр яҙыуға саҡыралар. Бер нисә айҙан һуң ул АҠШ-ҡа күсенергә саҡырыу ала. Күскәндән һуң тиҙҙән уға онкологик диагноз ҡуйыла, уны йырсы күсенеүе арҡаһында еңеп сыға<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=UN-lQlkc50w|title=Лайма Вайкуле: ориентация, Крутой, ЕС, Крым, россияне, Пугачева // А поговорить?..|author=А поговорить?|date=2019-07-11|accessdate=2019-07-12}}</ref>. «Юрмала» эстрада йырының йәш башҡарыусылар конкурсын ойоштороусыларының береһе булып тора. Рәсәйҙә һәм Латвияла бер нисә уңышлы альбом сығара, Рәсәйҙә, Европала һәм АҠШ-та 20 миллиондан ашыу диск һата. Элекке СССР илдәрендә, [[Европа]], [[Япония]] һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] ҡалаларында сығыш яһай. 1991 йылдан [[Япония]]ла «Ҡыҙылдарҙың һәм Аҡтарҙың йыр турниры» программаһында сығыш яһай, унда латыш «Вернисаж» йыры версияһының «Elizabet» йырын башҡара. 1993 йылда Монте-Карлола «World Music Awards» премияһын ала һәм «Breakin' away» йыры менән сығыш яһай<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://ja.wikipedia.org/w/index.php?title=第42回NHK紅白歌合戦&oldid=77762077|заглавие=第42回NHK紅白歌合戦|год=2020-05-28|язык=ja|издание=Wikipedia}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=f4QmVHCjPLU&t=1227|title=World Music Awards 1993|author=|date=2016-05-12|publisher=}}</ref> Латвияла үткәрелгән «[[Яңы тулҡын (конкурс)|Яңы тулҡын]]» музыка конкурсының, шулай уҡ радио һәм телевидениеның, байрам концерттарының даими ҡунағы була. Даими «Голосящий КиВиН» КВН фестивале жюрийына саҡырыла, ул йыл һайын (2014 йыл тиклем) [[Юрмала]]ла үткәрелә. 2015 йылдан Юрмалала йыл һайын «Laima Rendezvous Jūrmala» («Лайма Рандеву Юрмала») халыҡ-ара музыка фестивален ойоштора һәм үткәрә. 1986 йылдың апреленән һәм СССР тарҡалғанға тиклем ВИА «LAIMA» солисы сифатында «Азконцерт» солисы була һәм күпмелер ваҡыт [[Баҡы]]ла йәшәй<ref>{{cite web|url=http://www.trend.az/life/interesting/1457784.html|title=Как Алла Пугачева ревновала солистку "Азконцерта" Баку Лайму Вайкуле|date=2009-04-18|lang=ru|accessdate=2016-07-11}}</ref> 2018 йылдың авгусында, Одессала гастролдәр ваҡытында Вайкуле Ҡырымда санкциялар арҡаһында сығыш яһау хоҡуғына эйә булмауы тураһында белдерә.<ref>{{Cite web|url=https://crimea.ria.ru/culture/20180811/1115002830.html|title=Лайма Вайкуле: в Крым не поеду, какой бы гонорар не предлагали|date=2018-08-11|lang=ru}}</ref>. Әммә һуңыраҡ «[[«Россия-1»|Рәсәй-1]]» телеканалы эфирында йырсы санкциялар бөтөрөлгәндән һуң ярымутрауға барырға әҙер булыуын аңлата<ref>{{Cite web|url=https://crimea.ria.ru/culture/20180811/1115002830.html|title=Лайма Вайкуле назвала условия для приезда в Крым|date=2018-08-14|lang=ru}}</ref> == Шәхси тормошо == {{Внешнее изображение}}Өйҙәш ире '''Андрей Латковский''' (1951 йылдың 30 авгусында тыуған )<ref>[https://jauns.lv/raksts/izklaide/295216-foto-pugacova-slesers-un-sovbiznesa-zvaigznes-viesojas-vaikules-dzivesbiedra-dzimsanas-dienas-ballite Празднование дня рождения Андрея Латковского в 2018 году. ]</ref> — йырсының продюсеры, уның ансамбленең элекке бас-гитарисы, совет дәүләт эшмәкәре Викентий Казимирович Латковскийҙың ейәне (1899—1983). Андрейҙың ағаһы Викентий Латковский «Юрас перле» ресторанында официант булып эшләй<ref>[http://vesti.lv/news/solist-iz-yuras-perle-kabackaya-riga-1970-90-h/print Солист из «Юрас перле»: кабацкая Рига 1970-90-х — версия для печати<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180617093621/http://vesti.lv/news/solist-iz-yuras-perle-kabackaya-riga-1970-90-h/print |date=2018-06-17 }}</ref><ref>[https://www.segodnya.ua/lifestyle/showbiz/Prodyuser-Vaykule-rasskazal-kak-nachalis-ih-otnosheniya.html Вайкуленың продюсеры уларҙың мөнәсәббәтәренең нисек башланыуы тураһында һөйләй. 58-йәшлек Лайма Вайкуле бер ваҡытта ла кейәүҙә булмаған, әммә 35 йәшенән граждан никахында йәшәй…<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180617015352/https://www.segodnya.ua/lifestyle/showbiz/Prodyuser-Vaykule-rasskazal-kak-nachalis-ih-otnosheniya.html |date=2018-06-17 }}</ref>. Лайма Вайкуле менән 1970 йылда танышалар, 1978 йылдан фактик никахта йәшәйҙәр. Балалары юҡ<ref name="породнился">[https://www.eg.ru/showbusiness/469298/ Игорь Крутой рассказал, как «породнился» с Лаймой Вайкуле | EG.RU<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Игорь Крутой нисек Лайма Вайкуле менән «туғанлашыуы» тураһында һөйләй. 2010 йылда, 56 йәшендә Лайма яһалма рәүештә ауырға ҡала, әммә балаһы төшә.<ref>[https://ru.tsn.ua/glamur/svitska-hronika/layma-vaykule-beremenna.html Лайма Вайкуле беременна — Гламур — TCH.ua<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327091152/https://ru.tsn.ua/glamur/svitska-hronika/layma-vaykule-beremenna.html |date=2019-03-27 }}</ref><ref name="autogenerated3">[http://party.com.ua/news/3751/ Заботливый муж Вайкуле // party.com.ua (11 февраля 2011 года)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921060519/http://party.com.ua/news/3751/ |date=2013-09-21 }}</ref> Бер баланы уллыҡҡа алырға ниәтләй, ләкин духовнигы фатиха бирмәй. {{Цитата башы}}— Үтенәм, ҡыҙҙар, аборт яһатмағыҙ! Әгәр балаға уҙғанһығыҙ һәм хәлегеҙҙән килмәй икән, иң яҡшыһы баланы бирегеҙ... миңә!<ref>[http://boshsoz.com/obshchestvo/5478-vajkule-ne-delajte-abort-otdajte-malysha-mne Вайкуле. Не делайте аборт! Отдайте малыша мне! - Голая правда]</ref>{{Цитата аҙағы}} Раймонд Паулстың 1994 йылда тыуған ейәнсәре Моник-Ивондың тәре әсәһе, ә Игорь Крутой тәре атаһы була. Лайма Вайкуле хайуан хоҡуҡтарын кеүек әүҙем яҡлаусы<ref>[https://regnum.ru/news/970242.html ИА Регнум. Российские знаменитости устроили акцию протеста на льдах Белого моря против убийства тюленей // regnum.ru (12 марта 2008 года)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124071050/https://regnum.ru/news/970242.html |date=2021-01-24 }}</ref><ref>[http://www.ntv.ru/novosti/128052/ НТВ. Зона, свободная от убийства. // ntv.ru (11 марта 2008 года)]</ref>. Ул — этик күҙлектән вегетариан.<ref>[http://www.best-woman.ru/news/1123 Зелёные знаменитости: вегетарианство входит в моду. // best-woman.ru]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref> Лайманың дине — православие<ref name="Сноб">{{Cite web|author=Сергей Николаевич|url=https://snob.ru/selected/entry/124453/|title=Лайма Вайкуле: Со мной все время что-то происходит, мой ангел-хранитель работает без выходных|date=2017-05-17|accessdate=2020-11-26}}</ref>. == Ижады == === Дискография === * 1986 — Первый сезон. Восьмидесятые. * 1992 — Я за тебя молюсь * 1993 — Laima Tango * 1994 — Милый, прощай! * 1996 — Я вышла на Пикадилли * 1996 — Viss nāk un aiziet… * 1998 — Латинский квартал * 1999 — Зеркало * 2000 — Лучшие песни * 2002 — Имена на все времена * 2005 — О чём играет пианист? * 2013 — Atkal Mājās * 2019 — Leģendas === Фильмографияһы === * 1979 — Инспектор Гулл — ''клубта'' ''йырсы һәм бейеүсе (эпизод, «Lo and Behold» йыры)'' * 1980 — Братья Рико — ''йырсы (эпизод, песни «She’s not a disco lady» и «You’re my everything»)'' * 1984 — Нужна солистка — ''вокал (кадрҙа  — Мирдза Мартинсоне, «Bez puišiem nevar» йырсы)'' * 1985 — Танцы на крыше — ''йырсы (эпизод, «Ты найди меня» йыры)'' * 1991 — В русском стиле — ''Анна, махсус мәктәптә химия уҡытыусыһы (төп роль)'' * 1997 — Старые песни о главном 2 — ''пани Лайма (эпизод)'' * 1998 — Военно-полевой романс — ''певица в военном лагере (эпизод)'' * 1998 — Старые песни о главном 3 — ''камео'' * 2001 — Женское счастье — ''камео'' * 2001 — Старые песни о главном. Постскриптум — ''певица (эпизод)'' * 2003 — Снежная королева — ''Снежная королева (төп роль)'' * 2007 — Очень новогоднее кино, или Ночь в музее — ''певица (эпизод)'' * 2009 — Красная шапочка — ''Ҡыҙыл Башлыҡтың әсәһе (төп роль)'' == Танылыуы һәм бүләктәре == * 1987 — «[[Lyra Bratislavská|Братислава лира]]» эстрада йырҙары конкурсында (Чехословакия) гран-при («Алтын лира») * 1990 — «Латвия ССР-ының атҡаҙанған артисы» * 1993 — «World Music Awards» премияһы (Монте-Карло)<ref>{{Cite web|lang=|url=http://www.abbaomnibus.net/years/articles/billboard_05061993.htm|title=1993 World Music Awards|author=|date=|publisher=|accessdate=2020-10-29|quote=Laima – Best-Selling Russian Recording Artist Of The Year.}}</ref> * 1995 — «Латвия Республикаһының халыҡ артисы» * 2011 — [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (2011 йылдың 7 июлендә, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) — Латвия Республикаһында заманса Рәсәй музыкаһы мәҙәниәтен популярлаштырыуға, Р''әсәй-Латвия мәҙәни бәйләнештәрҙе нығытыуға һәм үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн''<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/33515 Указ Президента Российской Федерации от 7 июля 2011 года № 900 «О награждении орденом Дружбы Вайкуле Л.»]</ref>. * 2019 — Латвия президентының Почёт грамотаһы —''дәүләт йәки'' ''Латвия йәмғиәте файҙаһына ҡаҙаныштары өсөн''<ref>{{Cite web|author=|url=https://www.president.lv/ru/prezident-latvii/byvshie-prezidenty-latvii/raimond-veionis/pochetnaya-gramota-prezidenta-latvii#gsc.tab=0|title=Почётная грамота президента Латвии|publisher=Веб-сайт президента Латвии|accessdate=2020-11-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812175610/https://www.president.lv/ru/prezident-latvii/byvshie-prezidenty-latvii/raimond-veionis/pochetnaya-gramota-prezidenta-latvii#gsc.tab=0 |date=2020-08-12 }}</ref>. * 2019 — «Алтын граммофон» — ''ватан шоу-бизнесы үҫешенә индергән өлөшө өсөн''<ref>{{Cite web|author=|url=https://www.interfax.ru/pressreleases/686075|title=«Русское Радио» подвело итоги года: в Кремле состоялась XXIV Ежегодная Церемония вручения национальной музыкальной Премии «Золотой Граммофон»|date=2019-11-29|accessdate=2020-11-26}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1954 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 мартта тыуғандар]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:XXI быуат актрисалары]] [[Категория:XX быуат актрисалары]] [[Категория:Рәсәй актрисалары]] [[Категория:Латвия актёрҙары]] [[Категория:СССР актрисалары]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XXI быуат йырсылары]] [[Категория:XX быуат йырсылары]] [[Категория:Рәсәй йырсылары]] [[Категория:СССР йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Латвияла тыуғандар]] elyeth9nd2zxrioftn2kc8n2w082qg9 0 180482 1299581 1282339 2026-06-21T14:26:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299581 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Баранов Владимир Борисович''' ([[16 сентябрь]] [[1934 йыл]], Мәскәү) — СССР һәм Рәсәйҙең механика өлкәһендә эшләгән ғалимы. Физика-математика фәндәре докторы, профессор. == Биографияһы == Эшсе-электрик Борис Иванович Баранов һәм фабрика хеҙмәткәре Людмила Вениаминовна (ҡыҙ фамилияһы Коган) ғаиләһендә тыуған. Атаһы матур тауышҡа эйә, үҙешмәкәр хор солисы була, уның ҡыҙ туғандары музыкаль белемгә эйә була һәм музыкаль педагог булып эшләй. Урта мәктәпте көмөш миҙал менән тамамлай (1952). Шул уҡ йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһы ҡарамағындағы Музыка училищеһының беренсе курсын профессор Ю. И. Янкелевичтың скрипка класы буйынса тамамлай. [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның ҡыллы квартеты составында Халыҡ-ара студенттар һәм йәштәр фестиваленың «Камера ансамблдәре» бүлеге буйынса лауреаты көмөш миҙалы ала (Мәскәү, 1957). Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай (1957). Г. И Петровтың уҡыусыһы. Аспирантураға уҡырға инә (1957), ғаилә хәле буйынса ситтән тороп уҡыу формаһына күсә һәм 1958 йылдан ғилми-тикшеренеү институты-1-ҙә (хәҙер — М. В. Келдыш исемендәге ғилми тикшеренеү үҙәге) эшләй башлай. Өлкән инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр (1958—1966). Фән кандидаты (1962), диссертацияһының темаһы: «Об уравнениях магнитной гидродинамики для полностью ионизованного газа и некоторые задачи, связанные с анизотропией свойств переноса»<ref>[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/7659/39#pict Каталог РНБ]</ref> 1966 йылдан СССР Фәндәр академияһының Йыһанды тикшереүҙәр институтында (ИККИ) эшләй, өлкән фәнни хеҙмәткәр, лаборатория мөдире була (1986). Физика-математика фәндәре докторы (1970), диссертацияһының темаһы: «Гидродинамические течения анизотропной плазмы»<ref>[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/7659/35#pict Каталог РНБ]</ref> 1987 йылдан — СССР Фәндәр академияһының механика проблемалары институтында, «Физик газ динамикаһы» лабораторияһы мөдире, 2007 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары == Гидроаэромеханика, магнитлы гидродинамика, плазма физикаһы, космос газ динамикаһы. Төп хеҙмәттәре күсереү үҙенсәлектәре изотропияһын боҙоусы көслө магнит ҡырҙарында плазманың гидродинамик ағымына, плазма өсөн гидродинамик тигеҙләмәләрҙе нигеҙләүҙең фундаменталь проблемаларына, планета-ара һәм йондоҙ-ара мөхиттәрҙең үҙ-ара тәьҫирләшеү моделен төҙөүгә, космос шарттарында осраған башҡа физик күренештәрҙең гидродинамик моделен булдырыуға бағышлаған. === Ҡыҙыҡлы фәнни һөҙөмтә === «Вояжер — 1» һәм «Вояжер — 2» Америка йыһан аппараттары 2004 йылдың декабрендә һәм 2007 йылдың сентябрендә [[Ҡояш]]тан ярашлы рәүештә 84 а. е. һәм. 94 а. е. алыҫлыҡта (1 а. е. — Ерҙән Ҡояшҡа тиклемге алыҫлыҡ) Ҡояш еле тотҡарланыуҙың һуҡма тулҡыны менән киҫешә. Бер нисә процентҡа тиклем аныҡлыҡ менән был алыҫлыҡ В. Б. Баранов тәҡдим иткән (авторҙаш менән) Ҡояш еленең [[Ҡояш системаһы]]н уратып алған йондоҙ-ара мөхит менән үҙ-ара тәьҫирләшеүенең математик моделендә был киҫешеүҙән 25 йыл тиерлек элек алдан әйтелә. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы һәм авторҙашы. == Педагогик эшмәкәрлеге == 1966 йылдан МДУ-ның механика-математика факультетында уҡыта, бер үк ваҡытта аэромеханика һәм газ динамикаһы кафедраһы доценты, профессоры (1976). «Гидроаэромеханика», «Введение в магнитную гидродинамику», «Введение в кинетическую теорию газов», «Космическая газовая динамика». махсус курстарын уҡый. Газ динамикаһы һәм аэромеханика буйынса махсус семинар етәксеһе. 16 фән кандидаты әҙерләй, шуларҙан 5-һе фән докторы булып китә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * С. А. Чаплыгин исемендәге премия лауреаты, * «Сорос профессоры» (1994—2000), Мәскәүҙең профессорҙар гранты (2001—2006). * «[[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1972), * РФА-ның Г. И. Петров исемендәге миҙалы (2006), * Космонавтика Федерацияһының М. В. Келдыш исемендәге миҙалы. == Ғаиләһе == * Ҡатыны — Зародзинская Ирена Здиславовна (13.07.1931) — музыкант. * Ҡыҙы — Тихонова, Юлия Владимировна (1958) — документаль кино һәм телевидение сценарисы, телепрограммалар авторы. * Улы — Баранов Игорь Владимирович (1961) — МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаған. Структур лингвистика өлкәһендә бер нисә йыл эшләй. Әлеге ваҡытта шағир, әҙәби тәржемәсе һәм «Францисканцев» нәшриәте директоры<ref>[http://www.edit.francis.ru/index.php?show=contacts Издательство «Францисканцев»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501183531/http://www.edit.francis.ru/index.php?show=contacts|date=2012-05-01}}</ref> The Institute of Contemporary Development эксперты. == Библиография == # ''Баранов В. Б.'' «Исследование простых волн в плазме с анизотропным давлением», Изв. АН СССР, МЖГ, № 2, 1970 г. # ''Баранов В. Б., Краснобаев К. В., Куликовский А. Г.'' «Модель взаимодействия солнечного ветра с межзвездной средой», ДАН СССР, т.104, № 1, 1970 г. # ''Baranov V.B., Lebedev M.G., Ruderman M.S.'' «Structure of the region of the solar wind — interstellar medium interaction and its influence on H atoms penetrating the solar wind», Astrophys. Space Sci., v. 66, pp. 441—451, 1979. # ''Баранов В. Б., Ермаков М. К., Лебедев М. Г.'' «Некоторые результаты расчёта трёхкомпонентной модели взаимодействия солнечного ветра с межзвездной средой», Письма в Астрон. ж., т.7, № 6, 1981 г. # ''Баранов В. Б., Лебедев М. Г.'' "Самосогласованная газодинамическая модель обтекания ионосферы кометы солнечным ветром с учётом эффекта «нагружения», Письма в Астрон. ж., т.12, № 7, 1986 г. # ''Baranov V.B., Lebedev M.G.'' «The interaction between the solar wind and the comet P/Halley atmosphere: observations versus theoretical predictions», Astron. Astrophys., v. 273, pp. 695—706, 1993. # ''V.B. Baranov, Yu.G. Malama'' «Model of the solar wind interaction with the local interstellar medium: numerical solution of self-consistent problem», J. Geophys. Res., v. 98, No A9, 1993. # ''V.B. Baranov, V.V. Izmodenov, Yu.G. Malama'' «On the distribution function of H atoms in the problem of the solar wind interaction with the local interstellar medium», J. Geophys. Res., v. 103, No A5, 1998. # ''V.B. Baranov'' «On the problem of fluid dynamics foundation for applications in the space physics», Astrophys. Space. Sci., v. 274, pp. 3 — 16, 2000. # ''Баранов В. Б., Измоденов В. В. «Модельные представления о взаимодействии солнечного ветра со сверхзвуковым потоком межзвёздной среды. Предсказание и интерпретация экспериментальных данных», Изв. РАН, сер. МЖГ, № 5, 2006'' # Баранов В. Б. «Газодинамика и магнитная гидродинамика взаимодействия межпланетной и межзвездной сред. Теория и эксперимент.» Изв. Саратовского университета, сер. Математика, механика, информатика, т. 8, стр. 18—24, 2008. # Baranov V.B. «Possible physical properties of the flow in the vicinity of the heliopause», Adv. Space Res., v. 44, pp. 471—477, 2009. # Baranov V.B. «Kinetic-fluid perspective on modeling the heliospheric/interstellar medium interface», Space Sci. Rev., v. 143, pp. 449—464, 2009. # Baranov V.B. «Kinetic — hydrodynamic models of the solar wind interaction with the partially ionized supersonic flow of the local interstellar gas: predictions and interpretations of the experimental data», Space Sci. Rev., v. 142, pp. 23 — 72, 2009. # Баранов В. Б. «Некоторые газодинамические модели физических явлений, встречающихся в условиях космического пространства», Изв. РАН, сер. МЖГ, № 3, 2011. # Баранов В. Б., Рыжов Ю. А. « Ученый, учитель, гражданин и друг. К 100-летию со дня рождения академика Г. И. Петрова», Вестник РАН, т. 82, № 5, стр. 450, 2012. # Баранов В. Б. «Влияние токов Холла на проникновение магнитного поля через тангенциальные разрывы в незамагниченную плазму в физических условиях космического пространства», Письма в АЖ, т. 39, № 11, стр. 878—883, 2013. # Baranov V.B., Ruderman M.S. «On the effect of transport coefficient anisotropy on the plasma flow in heliospheric interface», MNRAS, v. 434, pp. 3202 — 3207, 2013. # Баранов В. Б., Лебедев М. Г. «Распределение плотности протонов солнечного ветра и „нагруженных“ ионов в ударном слое перед ионосферой кометы», Письма в АЖ, т. 40, № 10, стр. 714—722, 2014. # Алексашов Д. Б., Баранов В. Б., Лебедев М. Г., «Трехмерная магнитогидродинамическая модель взаимодействия солнечного ветра с кометными атмосферами», Изв. РАН, сер. МЖГ, № 1, стр. 109—119, 2015. # Baranov V.B., Alexashov D.B., Lebedev M.G. «Magnetic fields near spacecraft-explored comets:3D MHD numerical simulation», MNRAS, v. 449, pp. 2268—2273, 2015. # Lebedev M.G., Baranov V.B., Alexashov D.B. «Interaction of low-activity comets with the solar wind», Earth, Moon, Planets, v. 116, pp. 159—179, 2015. # {{Китап|автор={{nobr|Баранов В. Б.}}|заглавие=Гидроаэромеханика и введение в магнитную гидродинамику|место=М.|издательство=Издательство Московского университета|год=2018|страниц=256|isbn=978-5-19-011354-9}} === Башҡа хеҙмәттәре === Роман «'''ИЗ XX В XXI ВЕК: ИСТОРИЯ ОДНОЙ ЖИЗНИ'''». Москва: «Флинта», 2009. ISBN 978-5-9765-0847-7 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.math.msu.su/department/aeromech/baranov/baranov.htm профиль на сайте ММФ МГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203012659/http://www.math.msu.su/department/aeromech/baranov/baranov.htm |date=2013-12-03 }} * [http://persons-info.com/index.php?kwdtranslit=mekhanika&pid=69493 профиль на сайте Личности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105082501/https://persons-info.com/index.php?kwdtranslit=mekhanika&pid=69493 |date=2021-11-05 }} * [http://kekmir.ru/members/person_11896.html профиль на сайте Мир без границ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105083527/http://kekmir.ru/members/person_11896.html |date=2021-11-05 }} * [http://www.amkmgk.ru/main/index_alumni/all_2628.html база выпускников Академический музыкальный колледж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220810011059/http://www.amkmgk.ru/main/index_alumni/all_2628.html |date=2022-08-10 }} * [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=54585 профиль на сайте www.mathnet.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522175053/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=54585&option_lang=rus |date=2022-05-22 }} * [http://go.mail.ru/search_video?utf8in=1&fr=web_videorb&q=%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BC%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B5#d=541456740&sig=1556bec58f&i=MABfXPjvlA8&s=youtube Баранов В. В.: Где граница Солнечной системы? Видео.] [[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1934 йылда тыуғандар]] [[Категория:16 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]] [[Категория:МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусылар]] ck7g71nfp4b8tl0e7t20hz8dqftbkp2 0 180581 1299605 1272557 2026-06-22T03:47:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299605 wikitext text/x-wiki {{Ук}} ''' Константин Владимирович Брушлинский''' ([[13 март]] [[1930 йыл]], [[Мәскәү]]) — ғәмәли математика өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы<ref name="mm2010">[http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=mm&paperid=2966&what=fullt&option_lang=rus «Константин Владимирович Брушлинский (к восьмидесятилетию со дня рождения)»]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Матем. моделирование, 22:4 (2010), 155—156.</ref>. == Биографияһы == М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай (1952). П. К. Рашевскийҙың уҡыусыһы. 1952 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының М. В. Келдыш исемендәге Ғәмәли математика институтында эшләй (1953 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институтының (МИАН) иҫәпләү бюроһында, 1966 йылға тиклем МИАН-дың Ғәмәли математика бүлегендә). И. М. Гельфандтың фәнни төркөмөнә инә. Әлеге ваҡытта — баш ғилми хеҙмәткәр. К. В. Брушлинскийҙың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары, башлыса, иҫәпләүҙе лә индереп математикаға, шыйыҡлыҡ, газ һәм плазма механикаһына, тығыҙ плазма физикаһын математик моделләштереүгә ҡарай<ref name="mm2010"/>. 1960-сы йылдарҙан плазмалағы процестарҙы һанлы моделләштереү буйынса фәнни төркөмдө етәкләй. Брушлинский совет авторҙарының ҡыуышлыҡта һәм газда йыйылыусан сферик һуҡма тулҡындар тураһында мәсьәләләрҙе автомодель сығарыуҙар буйынса хеҙмәттәренең фундаменталь һөҙөмтәләрен баҫтырып сығара (Я. М. Каждан менән берлектә). Йыйылыусан сферик һуҡма тулҡындың тотороҡһоҙ булыуын күрһәтә (ябыҡ хеҙмәт, 1960-сы йылдар башында башҡарыла һәм 1982 йылда баҫылып сыға, ядро ҡоралын эшләүгә бәйле). Физика-математика фәндәре кандидаты (1960). Физика-математика фәндәре докторы, «Расчёт двумерных течений плазмы в каналах» темаһына докторлыҡ диссертацияһын 1974 йылда яҡлай<ref>[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/11721/56#pict Каталог РНБ]</ref> 1963 йылдан бер үк ваҡытта [[«МИФИ» милли тикшеренеү ядро университеты|Мәскәү инженер-физика институтында]] (МИФИ) уҡыта. Ғәмәли математика кафедраһы профессоры. Комплекслы үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы, математик физика тигеҙләмәләре, шулай уҡ яҡынса иҫәпләү ысулдары, һанлы ысулдар, айырмалы схемалар теорияһы, математик моделләштереү буйынса лекциялар курсы уҡый. Шулай уҡ МДУ-ның механика-математика факультетында уҡыта, иҫәпләү механикаһы кафедраһы профессоры. 180-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы һәм авторҙашы. 12 фән кандидаты әҙерләй. Уның уҡыусылары араһында 3 фән докторы бар. Ғәмәли математика, математик моделләштереү буйынса бер нисә ҙур конференцияның программа комитетында ҡатнаша [http://math.nsc.ru/conference/godunov80/engl.html]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://conf.sfedu.ru/durso05/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107171559/http://conf.sfedu.ru/durso05/ |date=2021-11-07 }}, [http://conf.sfedu.ru/durso02/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107171559/http://conf.sfedu.ru/durso02/ |date=2021-11-07 }}, [http://www.kiam.ru/babenko2008/] «Математическое моделирование»<ref>[http://www.imamod.ru/journal/ Сайт журнала Математическое моделирование] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111206025936/http://www.imamod.ru/journal/ |date=2011-12-06 }}</ref> һәм «Вестник НИЯУ МИФИ» журналдарының редколлегия ағзаһы. Лекциялар менән сығыш яһай<ref>[http://sarov.info/index.php?ch=cult-science&id=18620&view=article&prevview=summary Анонс лекции «Пример служения науке и Отчизне». Дом ученых ВНИИЭФ. Репертуар на октябрь, 05.10.2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111220040351/http://sarov.info/index.php?ch=cult-science&id=18620&view=article&prevview=summary |date=2011-12-20 }}</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1956)<ref name="mm2010"/>. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001)<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?684216 Указ Президента РФ от 29.05.2001 N 606 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. == Ғаиләһе == Атаһы — В. К. Брушлинский, ҡустыһы — А. В. Брушлинский. Ҡатыны — О. Т. Брушлинская. == Библиография == === Китаптары === * Двумерные численные модели плазмы / Ред. К. В. Брушлинский. -М.: ИПМ им. М. В. Келдыша АН СССР , 1979 * Методы вычислительной физики и их приложения/ Под ред. К. В. Брушлинского. — М.: Энергоатомиздат, 1986. * Брушлинский К. В. Теория разностных схем: Основные понятия: Учеб. пособие. — М.: МИФИ, 1986. * Брушлинский К. В. Математические и вычислительные задачи магнитной газодинамики. — М.: Бином. Лаборатория знаний, 2009. ISBN 978-5-94774-898-7 * Брушлинский К. В. Математические основы вычислительной механики жидкости, газа и плазмы: Учеб. пособие. -Долгопрудный: Издательский Дом «Интеллект», 2017. −272 с. ISBN 978-5-91559-0224-6 === Мәҡәләләре === * О росте решения смешанной задачи в случае неполноты собственных функций// Изв. АН СССР, сер. матем. 1959. Т.23. Вып.6. С.893 — 912 * Об автомодельных решениях некоторых задач газовой динамики (с Я. М. Кажданом)// УМН. 1963. Т.18. Вып.2. С.3 — 23 * Двумерное стационарное течение хорошо проводящей плазмы в коаксиальной системе (с Н. И. Герлах и А. И. Морозовым)// Изв. АН СССР, сер. МЖГ. 1966. № 2. С.189 — 192 * Влияние конечной проводимости на стационарные самосжимающиеся течения плазмы (с Н. И. Герлах и А. И. Морозовым)// ДАН СССР. 1968. Т.180. № 6. С.1327 — 1330 * Расчет двумерных течений плазмы в каналах (с А. И. Морозовым)/Сб. «Вопросы теории плазмы» Под ред. М. А. Леонтовича. Вып.8. С.88 — 163. М.: Атомиздат, 1974 * Numerical simulation of two-dimensional plasma flow in channels // Computer methods in appl. mech. and engineering. 1975. V.6. no.3. P.293 — 307 * Расчет компрессионных течений плазмы в коаксиальных каналах (с А. И. Морозовым, В. В. Палейчик и В. В. Савельевым)// Физ.плазмы. 1976. Т.2. Вып.4 С. 531—541 * Некоторые вопросы течений плазмы в канале магнитоплазменного компрессора (с А. И. Морозовым и В. В. Савельевым)/ Сб. «Двумерные численные модели плазмы» Под ред. К. В. Брушлинского. Изд. ИПМ им. М. В. Келдыша АН СССР. 1979. С.7-66 * Численный анализ токового слоя в окрестности магнитной нулевой линии (с А. М. Заборовым и С. И. Сыроватским)// Физ. плазмы. 1980. Т.6. Вып.2. С.297-311 * Неустойчивость сходящейся сферической ударной волны// ЖВМиМФ. 1982. Т.22. № 6. С.1468-1479 * Численное моделирование течений ионизующегося газа в каналах// Сб. «Плазменные ускорители и ионные инжекторы» /под ред Н. П. Козлова и А. И. Морозова. М.: Наука. 1984. С 139—151 * Численная модель неустойчивости Z-пинча в плазме конечной проводимости (с И. В. Беловой)// ЖВМиМФ. 1988. Т.28. № 1. С.72-79 * Computational Models in Plasma Dynamics// Lecture Notes in Physics. Springer-Verlag. 1989. no. 323. P. 21 — 30 * Численное моделирование течений плазмы в КСПУ (с А. М. Заборовым, А.Н Козловым, А. И. Морозовым и В. В. Савельевым)// Физ. плазмы. 1990. Т.16. Вып.2. С. 147—157 * Математические модели стационарных МГД-течений в каналах плазменных ускорителей (с К, П. Горшениным и Ю. И. Сыцько)// Матем.моделирование. 1991. Т.3. № 10. С. 3 — 19 * Перенос граничного условия через вакуум в осесимметричных задачах (с В. С. Рябеньким и Н. Б. Тузовой)// ЖВМиМФ. 1992. Т.32. № 12. С. 1929—1939 * Расчеты МГД-течений в каналах и их сопоставление с экспериментальными исследованиями плазменных ускорителей (с К. П. Горшениным)// Физ. плазмы. 1993. Т.19, Вып.5.С. 682—698 * Численное моделирование прямых винтовых шнуров с проводниками, погруженными в плазму (с Н. М. Зуевой, М. С. Михайловой, А. И. Морозовым, В. Д. Пустовитовым и Н. Б. Тузовой)// Физ. плазмы. 1994. Т.20. № 3. С.284 — 292 * Численная модель приэлектродной неустойчивости в каналах плазменных ускорителей (с Т. А. Ратниковой)// Физ.плазмы. 1995. Т.21. № 9. С.784 — 790 * Холловские поправки к расчету течения плазмы в приэлектродных слоях коаксиальных каналов (с Т. А. Ратниковой)// Физ. Плазмы. 1997. Т.23. № 2, С.126 — 130 * Ему была нужная великая Россия// Вестник РАН. 1996. Т.66. № 10. С.903 — 906 * Магнитные ловушки для удержания плазмы (с В. В. Савельевым)// Матем. моделирвание. 1999. Т.11. № 5. С.3 — 36 * Mathematical modelling in plasmastatics// Computer Physics Communications. 2000. V. 126. nos. 1-2. P. 37 — 40 * Два подхода к задаче об устойчивости равновесия плазмы в цилиндре// ПММ. 2001. Т.65. Вып.2. С.235 — 243 * С. К. Годунов в Институте прикладной математики (с А. В. Забродиным и В. С. Рябеньким) // Сибирский журнал индустриальной математики, 2004, Т.VII, № 2 (18), С.4-8 * Стационарные МГД-течения в соплах с внешним продольным магнитным полем (с Н. С. Ждановой)// Изв. АН, серия МЖГ, 2004, № 3, С.135-146 * Расчет осесимметричных МГД-течений в каналах с внешним продольным магнитным полем (с Н. С. Ждановой) // ЖМФиМФ, 2006, Т.46, № 3, С.550-559 * А. Н. Тихонов — ученый, педагог, руководитель // Академик Андрей Николаевич Тихонов (к 100-летию со со дня рожд.) / Ред.-сост. Е. А. Григорьев. -М.: МАКС Пресс, 2006, С .262-268 * МГД-течения в каналах плазменных ускорителей с продольным магнитным полем (с Н. С. Ждановой) // Физ. плазмы, 2008, Т.34, № 12, С.1120-1128 * Общие замечания о численных методах решения МГД-задач (с А. П. Фаворским и А. С. Холодовым) // Энциклопедия низкотемпературной плазмы / Ред. В. Е. Фортов, 2008, Серия Б, Т.VII-1, часть 2, С.77-83 * Численные модели течений ионизующегося газа // Там же, С.84-90 * И. М. Гельфанд и прикладная математика (с А. Л. Афендиковым) // УМН. 2009, Т.64, вып.6(390), С.181-186 * О равновесии плазмы в магнитном поле ловушек-галатей (с Н. А. Чмыховой) // Матем.. моделирование, 2010, Т.22, № 6, С.3-14 * Плазмостатическая модель магнитной ловушки «Галатея-Пояс» (с П. А. Игнатовым) // ЖВМиМФ, 2010, Т.50, № 12, С.2184-2194 * Наш директор (с Б. Н. Четверушкиным) // Наука в России, 2011, № 1, С.37-41 * Плазмостатические модели магнитных ловушек-галатей (с А. С. Гольдичем и А. С. Десятовой) // Матем. моделирование, 2012, Т.24, № 8, С.81-96 * Краевые задачи вычислительной плазмостатики (с А. С. Гольдичем) // Вестник НИЯУ «МИФИ», 2013, Т.2, № 3, С.292-304 * Численная модель формирования квазиравновесия плазмы в магнитном поле ловушек-галатей (с Н. А. Чмыховой) // Вестник НИЯУ «МИФИ», 2014, Т.3, № 1, С.40-52 * Плазмостатические модели ловушек-галатей с магнитопроницаемыми границами (с А. С. Гольдичем) // Физ. плазмы, 2014, Т.40, № 8, С.687-696 * Численные модели стационарных и пульсирующих течений ионизующегося газа в каналах плазменных ускорителей (с А. Н. Козловым и В. С. Коноваловым)//ЖВМиМФ, 2015, Т.55, № 8, С.1405-1416 * Плазменные конфигурации в ловушках-галатеях и токовых слоях (с А. С. Гольдичем и Н. А. Давыдовой)// Матем. моделирование, 2016, Т.28, № 7, С.107-120 * Математическая модель тороидальной магнитной ловушки «Галатея-пояс» (с А. С. Гольдичем)// Дифф. уравнения, 2016, Т.52, № 7, С.887-895 * К 110-летию со дня рождения Андрея Николаевича Тихонова (с В. А. Ильиным, Ю. П. Поповым и В. А. Садовничим)// Дифф. уравнения, 2016, Т.52, № 10, С.1291-1295 === Публицистика === * [http://келдыш.рф/brushlinsky.htm Ему была нужна великая Россия] * Творцы советской цивилизации //Наш современник, 2003, № 7, С. 284—285 * [http://www.ntsr.info/science/reviews/3540.htm Эпоха Келдыша. Опубликовано в журнале «НАШ СОВРЕМЕННИК», 2011 г., № 2, Стр.185-190 под заглавием «СТРОИТЕЛЬ СОВЕТСКОЙ НАУКИ /100 лет со дня рождения Мстислава Келдыша»] * М. В. Келдыш. Творческий портрет по воспоминаниям современников. Отв. ред. член-корреспондент РАН А.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Забродин. Сост.: К. В. Брушлинский, Г. Н. Езерова, А. В. Забродин, С. М. Келдыш. М.: Наука, 2001, 400 с. * [http://www.1tv.ru/news/world/170645 Выступление К. В. Брушлинского в программе Новости 1 канала (ОРТ) репортаж А. Юсупова «Сто лет со дня рождения „главного теоретика“ великого ученого Мстислава Келдыша»: ''«Я бы сказал, что это больше, чем ученый. Этот человек — один из несущих конструкций, столпов нашей цивилизации»''.] * Защитник Отечества, однокурсник, коллега, единомышленник // Лев Николаевич Королёв: Биография, воспрминания, документы / Сост. и ред. Власов В. К.,Смелянский Р. Л., Томилин А. Н. -М.: МАКС Пресс, 2016, С.46-49 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20110829031936/http://www.primat.mephi.ru/docs/staff/Brushlinskii.shtml профиль на сайте кафедры Прикладной Математики (№ 31) Московского Инженерно-Физического Института (Государственного Университета)] * [http://compmech.math.msu.su/pers/pers_brush.php профиль на сайте кафедры вычислительной механики ММФ МГУ] * [http://www.keldysh.ru/departments/dpt_2/brush.html профиль на сайте ИПМ РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109004336/https://www.keldysh.ru/departments/dpt_2/brush.html |date=2021-11-09 }} [[Категория:Рәсәй математиктары]] [[Категория:СССР математиктары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1930 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 мартта тыуғандар]] [[Категория:МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусылар]] [[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]] 52rybf54fe58731yab5tzthw7slvwl7 0 182458 1299601 1151274 2026-06-22T02:47:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299601 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Босния эялеты''' (һуңыраҡ '''Босния пашалығы'''<ref>{{книга|автор=Достян, И. С.|заглавие=Формирование национальных независимых государств на Балканах: конец XVIII—70-е годы XIX в|ссылка=|место=|издательство=Наука|год=1986|страницы=269|isbn=}}</ref>) — [[Балҡан ярымутрауы]]ның төньяҡ өлөшөндәге төп [[Ғосман империяһы]] провинцияһы үҙ составына [[Босния һәм Герцеговина]]ның бөтә территорияһын, [[Венгрия]]ның, [[Сербия]]ның һәм [[Хорватия]]ның бер өлөшөн индергән. == Тарихы == 1580 йылға тиклем Босния бер пашалык составында берҙәм санджак була, ул [[Ғосман империяһы]] тарихында беренсе тапҡыр 1580 йылдан һуң бер нисә санджакка бүленде. Сәскә атҡан осорҙа, XVII быуат уртаһында, пашалыҡ составына бөтә Босния һәм Герцеговинаны, Славонияны, Ликаны, Далматияны (Хорватия) үҙ эсенә алған. Пашалыҡ 8 санджакка һәм 29 хәрби заставаға бүленгән була. Ғосман империяһы 1683—1699 йылдарҙағы һуғышта еңелгәндән һуң, Карловицкий килешеүенә ярашлы Босния пашалығының биләмәләре һиҙелерлек кәмей. Хәҙер уның составында 4 кенә санджак иҫәпләнә ине, улар территория буйынса ярайһы ныҡ кәметелде. 1833 йылда Герцеговина биләмәһе Босния пашалығынан айырылып, айырым Герцеговина пашалығы булдырыла<ref name="otm-enc">''Gábor Ágoston, Bruce Alan Masters.'' {{Google books|QjzYdCxumFcC|page=91|Encyclopedia of the Ottoman Empire}}</ref>. 1851 йылда Босния һәм Герцеговина пашалыҡтары яңы төбәккә берләшә, ул һуңынан Босния һәм Герцеговина булараҡ билдәле була. 1878 йылда, [[Австро-Венгрия]] Босния менән Герцеговинаны баҫып алынғандан һуң, пашалыҡ бөтөрөлә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Босния|[[Матвеев Павел Александрович|Матвеев П. А.]]}} * [https://web.archive.org/web/20070225012924/http://www.terra.es/personal7/jqvaraderey/185915BK.GIF Карта (1)] * [http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/329.gif Карта (2)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411035344/http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/329.gif |date=2008-04-11 }} <!-- {{ottoman-stub}} {{-}} {{Административное деление Османской империи}} {{Османская эпоха истории современных государств}} --> [[Категория:Ғосман империяһы]] [[Категория:Босния һәм Герцеговина тарихы]] fx9cgq6487ym0at5jrorw9qx8x1d4wx 0 182718 1299583 1241810 2026-06-21T15:16:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299583 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Баулин Олег Александрович''' ([[15 июль]] [[1981 йыл]]) — инженер-технолог, техник фәндәр кандидаты. [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] ректоры (2020). == Биографияһы == Баулин Олег Александрович [[1981 йыл]]дың [[15 июль|15 июлендә]] [[Өфө]] ҡалаһында тыуа. Урта мәктәптән һуң Өфө дәүләт нефть-техник университетына уҡырға инә һәм уны 2003 йылда «Тәбиғи энергия йөрөтөүселәр һәм унлерод материалдарының химик технологияһы» һөнәре буйынса тамамлай. Хеҙмәт юлын Нефть һәм газ технологияһы кафедраһында әйҙәүсе инженер вазифаһында башлай. 2003—2006 йылдарҙа ошо уҡ уҡыу йортоноң аспирантураһында белем ала, туған кафедраһында ассистент, доцент булып эшләй. 2007 йылда уҡытыу менән бер рәттән Технология факультетының уҡытыу эше буйынса декан урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ йылдың декабрендә университеттың Йәш ғалимдар советы рәйесе итеп һайлана. 2008 йылда Рәсәйҙең йәш ғалимдар берлегенең Башҡортостан Республикаһы төбәк бүлексәһе рәйесе урынбаҫары була<ref>[http://bash.rosmu.ru/activity/opinions/60.html СОВЕТ МОЛОДЫХ УЧЕНЫХ УФИМСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО НЕФТЯНОГО ТЕХНИЧЕСКОГО УНИВЕРСИТЕТА — ПРОШЛОЕ, НАСТОЯЩЕЕ, БУДУЩЕЕ]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2011—2013 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай ҡарамағындағы Йәштәр Йәмәғәт палатаһы ағзаһы<ref>[http://gsrb.ru/ru/mop/members/deputat/1392/ Баулин Олег Александрович]</ref>. 2011 йылда университеттың уҡыу-методика идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 2015 йылда уҡыу-методик эшмәкәрлек буйынса проректор вазифаһына күсерелә. 2019 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты ректоры<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4207142 Новым ректором УГНТУ избран бывший проректор Олег Баулин]</ref>. Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — яҡшыртылған экологик ҡылыҡһырламалы мотор яғыулыҡтары, автомобиль бензины һәм дизель яғыулыҡтары присадкалары. 100-ҙән ашыу хеҙмәт авторы. Ике кандидат әҙерләгән. == Наградалары == Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (2015)<br> «Рәсәй Федерацияһы мәғариф тармағының маҡтаулы хеҙмәткәре» маҡтаулы исеме (2018)<br> Башҡортостан Республикаһы Башлығының Почет грамотаһы (2020)<ref>[https://industry.bashkortostan.ru/presscenter/news/302686/ Глава Башкортостана Радий Хабиров вручил специалистам нефтегазовой отрасли государственные награды республики]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Башҡортостан Республикаһының идара итеү кадрҙарын әҙерләү һәм формалаштырыу буйынса комиссия ағзаһы<ref name="Указ">[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0200202006130004?index=0&rangeSize=1 Указ Главы Республики Башкортостан от 09.06.2020 № УГ-207 «О внесении изменений в отдельные акты Президента Республики Башкортостан и Главы Республики Башкортостан»]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.<br> Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы дәғүәселекте үҫтереүгә ярҙам итеү буйынса йәмәғәт советы ағзаһы<ref name="Указ" />.<br> Башҡортостан Республикаһы ҡарамағындағы экспортты үҫтереү буйынса йәмәғәт советы ағзаһы.<br> Донъя кимәлендәге Евразия фәнни-белем биреү үҙәгенең күҙәтеү советы ағзаһы<ref>[https://nocrb.ru/nabs Наблюдательный совет]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://rusoil.net/page/stranica-rektora-privetstvie Страница ректора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308150743/https://rusoil.net/page/stranica-rektora-privetstvie |date=2022-03-08 }} 99kf01vk971zwez5flauvw9vhzwdimh 0 183198 1299608 1272558 2026-06-22T04:49:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299608 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Буранов Юрий Алексеевич''' (1933, Серов ҡалаһы Свердлов өлкәһе — 2004, [[Мәскәү]]) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы, тарих фәндәре докторы (1983). == Биографияһы == Мәктәпте тамамлағандан һуң [[Урал дәүләт университеты]]ның тарих факультетына уҡырға инә. Тарихсы В. В. Адамовта аспирант була. 1967 йылда «Промышленность и рабочие Урала в 1890—1917 гг. (по материалам Богословского горнозаводского округа)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, совет осорона тиклемге [[Урал дәүләт университеты]]ның СССР тарихы кафедраһы доценты булып эшләй. 1982 йылда баҫылып сыҡҡан монографияһында тәүге тапҡыр реформанан һуңғы осорҙа Урал тау-завод сәнәғәтен акциялаштырыу процесына комплекслы анализ бирә<ref>[http://kray.ucoz.ru/load/1-1-0-7 Изучение истории горнозаводской промышленности Южного Урала]</ref>. [[Свердловск]] ҡалаһындағы Академик иҡтисад институтында (1983) был китап буйынса тарих фәндәре докторы дәрәжәһен алғас, [[Мәскәү]]гә марксизм-ленинизм институтының документтарҙы һаҡлау һәм файҙаланыу үҙәге бүлеге мөдире вазифаһына саҡырыла. 1991 йылда [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] архивында эшләп, "Ленин васыятнамәһе"нең фальсификацияланыуын иҫбатлаусы төп нөсхә документтар таба. Ике йылдан һуң [[Нью-Йорк]]та был темаға монография баҫтырып сығара, һуңынан ул донъяның төрлө илдәрендә бер нисә тапҡыр ҡабаттан баҫылып сыға. 1992 йылда "Записки Юровского"ның авторлығына ҡарата шик белдерә<ref>{{Cite web|url=http://gold-word2008.narod.ru/Versii.html|title=Особые мнения в науке и обществе. Мнение Русской Православной Церкви|accessdate=2013-02-01}}</ref>. Батша ғаиләһенең һәм Романовтар династияһының башҡа вәкилдәренең вафаты тураһында бер нисә китап һәм мәҡәлә баҫтырып сығара (шуларҙың өс китабы тарихсы В. M. Хрусталевв менән берлектә баҫылып сыға). Тәүге тапҡыр (Хрустальев менән берлектә) батша ғаиләһенең үлемен тикшереүсе Н. А. Соколовтың тикшереү эшенән материалдар баҫтырып сығара<ref>''Лыкова Л. А.'' Следствие по делу об убийстве российской императорской семьи. — М.: РОССПЭН, 2007. — С. 109. ISBN 978-5-8243-0826-6</ref>. Һуңғы тикшеренеүҙәре батшаның ҡиммәтле хазинаһы темаһына арнала. 2000 йылдан алып [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Гохран ҡалаһында Романов йортоноң хазинаһы һәм [[Рәсәй империяһы]]ның алтын запасы тарихы буйынса архив мәғлүмәт базаһын булдыра<ref>{{Cite web|url=http://4sale.ntv.ru/ru/item/1773/series/|title=Каталог :: НТВ Управление продажи лицензионных прав|accessdate=2013-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100917103421/http://4sale.ntv.ru/ru/item/1773/series|archivedate=2010-09-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100917103421/http://4sale.ntv.ru/ru/item/1773/series |date=2010-09-17 }}</ref>. 2003 йылда [[Швеция]]ла үткән ювелир В. А. Болиндың батша хазиналары күргәҙмәһендә швед король пары менән осрашыуға саҡырыла. Ғүмеренең аҙағында йөрәк сиренән яфалана<ref>''Болотин Л.'' [http://ruskline.ru/analitika/2007/10/25/zakonopreemstvennost/ Законопреемственность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120713170542/http://ruskline.ru/analitika/2007/10/25/zakonopreemstvennost/ |date=2012-07-13 }} // Русская линия, 25.10.2007</ref>. == Әҫәрҙәре == * Свердловск. Путеводитель-справочник / Сост. Ю. А. Буранов и И. М. Шакинко. — Свердловск: С-УКИ, 1963. — 318 с. * Свердловск. Путеводитель-справочник / Сост. Ю. А. Буранов и И. М. Шакинко. — Свердловск: С-УКИ, 1966. — 270 с., ил. * Промышленность и рабочие Урала в 1890—1917 гг. (по материалам Богословского округа). Дис. канд. ист. наук. — Свердловск, 1967. * К вопросу о правительственной поддержке уральских заводчиков в конце XIX — начале XX вв. // Вопросы истории Урала. — Вып. 10. — Свердловск, 1970. * Уралгидромаш / Б. А. Вахрамеев, Ю. А. Буранов. — Свердловск: Сред-Урал. кн. изд-во, 1972. — 280 с. * [''Буранов Ю. А., Пискунов В. А.''] Свердловск. Экскурсии без экскурсовода. — Свердловск, 1973. * Свердловск. Путеводитель-справочник / Сост. Ю. А. Буранов и др. — Свердловск: С-УКИ, 1973. — 308 с., ил. * Свердловск. Путеводитель-справочник / Сост. Ю. А. Буранов и И. М. Шакинко. — 3-е изд., доп. и перераб. — Свердловск: С-УКИ, 1975. — 304 с., ил. * Уральские горнозаводчики: легенды и действительность // Урал. — 1980. — № 9. * Акционирование горнозаводской промышленности Урала (1861—1917). — М.: Наука, 1982. — 264 с. * Промышленность и рабочий класс горнозаводского Урала в XVIII — начале XX вв. / Отв. ред. Ю. А. Буранов. — Свердловск, 1982. — 140 с. * История Урала в период капитализма / Авт. колл. Ю. А. Буранов, Д. В. Гаврилов, А. В. Дмитриев и др. — М.: Наука, 1990. — 504 с., ил. ISBN 5-02-009464-1 * ''Буранов Ю., Хрусталев В.'' Похищение претендента. Неизвестный дневник Михаила Романова // Совершенно секретно. — 1990. — № 9. * ''Буранов Ю., Хрусталев В.'' Голубая кровь. Тайное убийство великих князей // Совершенно секретно. — 1990. — № 12. * ''Буранов Ю., Хрусталев В.'' Гибель императорского дома. 1917—1919 гг. — М.: Прогресс, 1992. — 352 с. ISBN 5-01-003661-4 * ''Buranov Ju., Chrustaljow W.'' Die Zarenmörder: Vernichtung einer Dynastie. Aufbau-Verlag, 1993. ISBN 3-351-02408-8 * Lenin’s Will: Falsified and Forbidden. Amherst, New York, Prometheus Books, 1994. 241 pp.: ill. ISBN 0-87975-886-4 * The Unknown Lenin: From the Secret Archive / Сост. с росс. стороны Ю. А. Буранов и И. Н. Селезнева. New Haven and London: Yale University Press, 1996. 204 pp. ISBN 0-300-06919-7 * ''Буранов Ю. А., Селезнева И.'' Воруют все… История о том, как в большевицком Гохране «хранилось» достояние республики // Родина. — 1997. — № 5. * ''Буранов Ю. А., Хрусталев В. М.'' Убийцы царя. Уничтожение династии. — М.: ТЕРРА, 1997. — 400 с. ISBN 5-300-01287-4 * ''Buranov Ju., Chrustaljow W.'' Die Zarenmörder: Vernichtung einer Dynastie. Aufbau-Taschenbuch-Verlag, 1998. ISBN 3-746-68011-5 * [http://www.tzar-nikolai.orthodoxy.ru/ost/dum/4.htm Краткий анализ источниковой базы по проблеме «екатеринбургских останков»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160904122838/http://www.tzar-nikolai.orthodoxy.ru/ost/dum/4.htm |date=2016-09-04 }} // Радонеж. — 5 июня 1998. — № 9(74). * Правда о Екатеринбургской трагедии / Под ред. Ю. А. Буранова. — М.: Русский Вестник, 1998. — 241 с. * ''Buranov Ju., Chrustaljow W.'' Die Zarenmörder: Vernichtung einer Dynastie. Aufbau Taschenbuch Verlag, 1999. ISBN 3-351-02408-8 * ''Буранов Ю. А., Хрусталев В. М.'' Романовы: Уничтожение династии. — М.: Олма-Пресс, 2000. — 447 с. ISBN 5-224-01188-4 * Роль государства в развитии черной металлургии Урала (XVIII — начала XX вв.) // Развитие металлургического производства на Урале: Сб. докл. и сообщ. ист.-экон. секции Междунар. конгресса, посв. 300-летию металлургии Урала и России. — Екатеринбург: Академкнига, 2001. — 202 с. * [https://web.archive.org/web/20071029080013/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=343&n=17 Распродажа] // Родина. — 2001. — № 10. * [https://web.archive.org/web/20130606025627/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=206&n=14 Знак соболя] // Родина. — 2001. — № 11. * [https://web.archive.org/web/20071028205241/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=26&n=1 Бриллиантовая комната] // Родина. — 2003. — № 4. * [http://www.antiquatoria.ru/n2-diadema.html Загадка одной диадемы]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка) // Антикватория. — 2003. — № 2. * [https://web.archive.org/web/20071026215149/http://www.istrodina.com/istochnik_articul.php3?id=47&n=38 «Если бы нашелся покупатель…» (О судьбе драгоценностей Дома Романовых)] / Публ. Ю. Буранова и И. Селезневой // Источник. — 2003. — № 4. * [http://www.antiquatoria.ru/n3-anastasia.html Колье великой княжны Анастасии]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка) // Антикватория. — 2003. — № 3. * [http://www.antiquatoria.ru/n5-stone.html Камень российских императриц]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка) // Антикватория. — 2003. — № 5. == Тәнҡит == * [http://www.nik2.ru/articles.htm?id=250 И. ф. Плотниковтың Ю. А. Буранов менән «Записке Юровского»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220324064823/http://www.nik2.ru/articles.htm?id=250 |date=2022-03-24 }} [http://www.nik2.ru/articles.htm?id=250 тураһында бәхәсе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220324064823/http://www.nik2.ru/articles.htm?id=250 |date=2022-03-24 }} == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == - Н К. Чупин исемендәге премия лауреаты (1982)<ref>{{Cite web|url=http://book.uraic.ru/galereja/vystavki2006/chupin?year=2000&month=11|title=Чупинские медалисты}}</ref><ref>[https://archive.is/20121209154251/http://uole-museum.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=426:2011-02-25-19-27-40&catid=36:2009-04-16-09-54-31 Медаль имени Н. К. Чупина]</ref> «Судьба Династии» үҙәгенең почетлы ағзаһы (2002)<ref>[http://www.romanov-center.narod.ru/Istor.htm История центра «Судьба Династии»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.olmamedia.ru/authors/6365/ Буранов Юрий Алексеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407020855/http://www.olmamedia.ru/authors/6365/ |date=2022-04-07 }} на сайте ОЛМА Медиа Групп * [http://rgaspi.org/nauka/nauch_trudy Библиография трудов сотрудников РЦХИДНИ — РГАСПИ за 1992—2011 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220419134210/http://rgaspi.org/nauka/nauch_trudy/ |date=2022-04-19 }} * ''Марьянова Е. В.'' [http://www.rv.ru/content2.php3?id=1297 Памяти Ю. А. Буранова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406205811/http://www.rv.ru/content2.php3?id=1297 |date=2016-04-06 }} // Русский Вестник. — 17 ноября 2004. [[Категория:Урал дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Урал дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:Рәсәй архивсылары]] [[Категория:Рәсәй тарихсылары]] [[Категория:СССР архивсылары]] [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2004 йылда вафат булғандар]] [[Категория:21 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1933 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 октябрҙә тыуғандар]] g2ywf5gusgdm65h00p936ujn0au4b1f 0 183373 1299624 1299126 2026-06-22T10:11:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299624 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Венедиктов Алексей Алексеевич''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[Рәсәй]] [[тарих]]сыһы, [[Педагогика|педагог]], журналист, мөхәррир һәм йәмәғәт эшмәкәре, «Эхо Москвы» радиостанцияһының баш мөхәррире (1998—2022). 2015 йылдың октябренән «Дилетант» тарихи журналы хужаһы. 2022 йылдың мартынан YouTube-каналда «Живой гвоздь» программаһын сығара. == Биографияһы == Алексей Алексеевич Венедиктов [[1955 йыл]]дың 18 декабрендә [[Мәскәү]]ҙә тыуған. * Әсәһе — Элеонора Абрамовна Дыховичная. Уның бала сағы һәм үҫмер йылдары Покровский ҡапҡалары районында үтә<ref name="bbc">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/features-51844470|title="Между струйками": жизнь и правила Алексея Венедиктова|website=BBC News Русская служба|date=2020-04-29|access-date=2022-03-11}}</ref>. Уны өләсәһе — [[Дыховичная Нина Абрамовна|Нина Абрамовна Дыховичный]] (1914—2006), билдәле совет инженер-конструкторы, [[Мәскәү архитектура институты]] уҡытыусыһы, Торлаҡ һәм йәмәғәт биналарының Үҙәк ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының төп белгесе, Мәскәүҙә «Украина» ҡунаҡханаһының инженер конструкцияһы проекты авторы, Рәсәйҙең атҡаҙанған төҙөүсеһе үҫтәрә<ref name=bbc />. Уның олатаһы — Абрам Ионович Дыховичный (1882, Каменец-Подольский — 1963 йыл, [[Мәскәү]] ҡалаһы), Рәсәйҙең күренекле инженер-конструкторы, Мәскәү тау институты профессоры. Нина Абрамовнаның ағайҙары — яҙыусы-сатирик һәм драматург Дыховичный Владимир Абрамович ([[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында пехотала һуғыша, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнгән)<ref>[http://timofeev-sb.livejournal.com/100079.html Зачем Венедиктов позорит собственных дедов?]{{ref-ru}}</ref> һәм архитектор, профессор [[Дыховичный, Юрий Абрамович|Юрий Абрамович Дыховичный]]<ref name="sotr">[http://www.echo.msk.ru/programs/sotr/12796/ Текст передачи Эха Москвы]</ref><ref>[http://www.echo.msk.ru/programs/sotr/24144/ Текст передачи Эха Москвы]</ref> * Атаһы — Алексей Николаевич Венедиктов 1932 йылдың 7 декабрендә тыуған, 1950 йылда Рига Нахимов хәрби-диңгеҙ училищеһын тамамлай. 1950 йылда С. О. Макаров исемендәге Тымыҡ океан юғары хәрби-диңгеҙ училищеһына уҡырға инә, 1955 йылда 2-се һыу аҫты йөҙөү Юғары хәрби-диңгеҙ училищеһын ([[Рига]]ла) тамамлай,Төньяҡ флоттың 33-сө һыу аҫты кәмәләре дивизияһының 162-се бригадаһының С-91 һыу аҫты кәмәһенә беркетелә. 1955 йылдың 30 ноябрендә [[Камчатка]] яры буйында, Авача ҡултығында, дауыллы диңгеҙҙә фажиғәле һәләк була. 1955 йылдың 3 декабрендә Крашенинников ҡултығы ярындағы Тарин зыяратында ерләнә<ref>{{cite web |url=http://submarinersclub.ru/1_1_60VVMYPP.PDF |title=Архивированная копия |accessdate=2015-12-14 |deadlink=да |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304103135/http://submarinersclub.ru/1_1_60VVMYPP.PDF |archivedate=2016-03-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103135/http://submarinersclub.ru/1_1_60VVMYPP.PDF |date=2016-03-04 }}</ref><ref>[http://www.nvmu.ru/archiv/1/n_9/9322.htm Нахимовское военно-морское училище. Архивные дела нахимовцев. Венедиктов Алексей Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222132514/http://www.nvmu.ru/archiv/1/n_9/9322.htm |date=2015-12-22 }}</ref>.<!-- Владимир Георгиевич Лебедько, «На службе Советскому Союзу»--> Венедиктов үҙе 2005 йылда биргән интервьюһында былай ти: «Атайым мин тыумаҫтан бер аҙна алда вафат була. Һыу аҫты кәмәһе офицеры. 1955 йылда вафат була. Әсәйем ете йыл элек вафат булды, беҙ уның менән был хаҡта һөйләшмәнек. Нисектер, мине һәр ваҡыт үҙ ҡарамағыма ҡалдырҙылар. Мин — үҙен үҙе эшләгән кеше»<ref>[http://www.echo.msk.ru/about/press/438208-echo.html Интервью] журналу «[[Собеседник]]», 13.12.2005.</ref>. Атаһы яғынан олатаһы — Венедиктов Миколай Андрианович, 1910 йылда тыуған, НКВД-ла хеҙмәт итә, юстиция подполковнигы, [[2-се Украин фронты]]ның хәрби трибунал ағзаһы; [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры<ref>[http://rutube.ru/tracks/3270073.html?v=cd13fad135d77e0ec7edab493d66257e&bmstart=1124000 5 канал «Свобода мысли»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202074249/http://rutube.ru/tracks/3270073.html?v=cd13fad135d77e0ec7edab493d66257e&bmstart=1124000 |date=2010-12-02 }}</ref><ref>[https://www.ridus.ru/news/185743 «Беспощаден к врагам»: блогеры нашли документы деда главреда «Эха Москвы», Ридус.]</ref>. [[Файл:Ambassador_John_Beyrle_on_Ekho_Moskviy_Radio.jpg|мини|300x300пкс|«Эхо Москвы» радиостанцияһы студияһында]] Мәктәптән һуң Мәскәү дәүләт педагогия институтының тарих факультетының киске бүлегенә уҡырға инә, бер үк ваҡытта почтальон булып та эшләй.1978 йылда институтты тамамлағандан һуң 20 йыл мәктәп уҡытыусыһы булып эшләй, шуларҙың 19 йылында [[Мәскәү]]ҙә 875-се урта мәктәптә тарих уҡыта<ref name="sotr"/>. Шулай уҡ 1970-се йылдар аҙағында 177-се урта мәктәптә уҡыта<ref>[https://online812.ru/2018/01/11/012/ Актер Федор Дунаевский вспомнил, как Венедиктов заставлял писать его в школе «коммунистическую галиматью»]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.. «Эхо Москвы» радиостанцияһында 1990 йылдың авгусынан алып эшләй. Гәзит күҙәтеүсеһе һәм хәбәрсеһе булып эшләй башлай (атап әйткәндә, Президент [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Ельцин]] менән Юғары Совет араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ ваҡытында Аҡ йортта була), һуңынан сәйәси күҙәтеүсе була, мәғлүмәт хеҙмәтен етәкләй һәм, ниһайәт, 1998 йылдың февралендә радиостанцияның баш мөхәррире вазифаһына һайлана. 2002 йылдан — «Эхо-ТВ» телекомпанияһы президенты<ref>{{Cite web|url=http://www.izbrannoe.info/39858.html|title=Избранное: Сначала программы, потом — люди<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2008-09-07|archiveurl=yes|archivedate=2008-10-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023094720/http://www.izbrannoe.info/39858.html |date=2008-10-23 }}</ref>. 2006 йылдың сентябрендә үҙен «Домашний» телеканалының «В круге света» тапшырыуын алып барыусы булараҡ һынап ҡарай<ref>{{cite web|url=http://vremya.ru/2006/180/13/162337.html|title=Наше ТВ подобно отечественному автопрому|publisher=[[Время новостей]]|date=2006-10-03}}</ref>.. «Эхо Москвы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең акцияларының 18 процентына эйә була<ref>{{cite web|datepublished=9 сентября 2004|url=http://lenta.ru/most/2004/09/09/echo/|title=В совете директоров «Эха Москвы» стало меньше журналистов|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2008-11-14|archive-date=2011-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515061511/http://lenta.ru/most/2004/09/09/echo/|deadlink=yes}}</ref><ref>{{cite web|datepublished=25 июня 2004|url=http://www.newizv.ru/news/2004-06-28/7594/|title=Обогнавший «Время» со скоростью эха|publisher=[[Новые Известия]]|accessdate=2008-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012152656/http://www.newizv.ru/politics/2004-06-25/7594-obognavshij-vremja-so-skorostju-eha.html|archivedate=2013-10-12|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012152656/http://www.newizv.ru/politics/2004-06-25/7594-obognavshij-vremja-so-skorostju-eha.html |date=2013-10-12 }}</ref>. [[Француз теле]]н белә<ref name=autogenerated1>[http://ria.ru/spravka/20120214/561976549.html#ixzz3aPq8ffCy РИА «Новости». Алексей Алексеевич Венедиктов. Биографическая справка]</ref>. Алексей Венедиктовтың фирма стиле — ҡабарып тоған бөҙрә сәс, һаҡал һәм шаҡмаҡлы күлдәк<ref>[http://jourdom.ru/news/75746 7 ярких «клеток» Алексея Венедиктова — ЖурДом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151221212707/http://jourdom.ru/news/75746 |date=2015-12-21 }}</ref>. 2010 йылда Венедиктов өс етди операция үткәрә һәм клиник үлемгә дусар була, шунан һуң, хеҙмәттәштәренең һүҙҙәре буйынса, ул ҡырыҫыраҡ, ҡабалан, түҙемһеҙерәк була башлай<ref name=bbc /> 2015 йылдың октябренән «Дилетант» тарихи темаларға арналған журнал хужаһы<ref>''Александр Белановский''. [http://yodnews.ru/2015/12/18/venediktov «Я могу делать всё, что хочу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317045114/http://yodnews.ru/2015/12/18/venediktov |date=2016-03-17 }} «Йод», 18.12.2015</ref>. 2018 йылдың 30 июлендә үҙенең Telegram-каналында «Эхо Москвы» директорҙар советынан сығыуы тураһында белдерә. Венедиктов урынын уның урынбаҫары Екатерина Годлина биләй<ref>[https://ria.ru/society/20180730/1525608505.html Венедиктов заявил, что покинул совет директоров «Эха Москвы»]</ref>. 2022 йылдың 5 мартында директорҙар советы ҡарары менән Венедиктов станцияның баш мөхәррире вазифаһынан бушатыла. Радиостанция йәшәүҙән туҡтай<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2022/03/05/sovet-direktorov-ekha-moskvy-razorval-kontrakt-s-alekseem-venediktovym.html|title=Совет директоров "Эха Москвы" разорвал контракт с Алексеем Венедиктовым|date=2022-03-05}}</ref>. «Эхо Москвы» ябылғандан һуң радиостанция редакцияһы (шул иҫәптән Венедиктов) YouTube каналында «Живой гвоздь» тапшырыуҙарын сығара башлай<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2022/03/11/redaktsiya-eha-moskvy-stala-vypuskat-peredachi-na-yutyub-kanale-zhivoy-gvozd|title=Редакция «Эха Москвы» стала выпускать передачи на ютьюб-канале «Живой гвоздь»|access-date=2022-04-23}}</ref>. 2022 йылдың 22 апрелендә Рәсәй Юстиция министрлығы Венедиктовты «сит ил агенттары» киң мәғлүмәт саралары исемлегенә индерә<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-61164396|title=Венедиктова, Невзорова и Пархоменко внесли в реестр СМИ-«иноагентов»}}</ref>. === Ижтимағи эшмәкәрлеге === 2016 йылға тиклем [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарамағындағы Йәмәғәт советы ағзаһы була. [[Рәсәй Федерацияһы]] оборона министрлығы ҡарамағындағы Йәмәғәт советы ағзаһы (2019 йылға тиклем)<ref>[http://function.mil.ru/function/public_board.htm Общественный совет, Министерство обороны Российской Федерации]</ref>. 2016 йылдан — Мәскәү Йәмәғәт палатаһы ағзаһы, Йәмәғәт палатаһы рәйесе урынбаҫары. Шулай уҡ — Мәскәү Йәмәғәт палатаһының граждандар йәмғиәтен үҫтереү һәм йәмәғәт контроле комиссияһы рәйесе<ref>[https://opmoscow.ru/commissions/view/2 Общественная палата города Москвы]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2016 йылдан — Мәскәүҙең һайлауҙарҙы күҙәтеү буйынса йәмәғәт штабы рәйесе<ref>[https://ria.ru/society/20160411/1408477069.html Венедиктов: состав Общественной палаты Москвы сформирован полностью, РИА Новости, 11.04.2016.]</ref><ref>[http://mosday.ru/news/item.php?766065 Общественный штаб по наблюдению за выборами начал свою работу в Москве — MosDay.ru]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4096569 Цифру готовят к ответу — Политика — Коммерсантъ]</ref>. 2019 йылдан Венедиктов [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә электрон тауыш биреү инициаторы һәм яҡлаусыһы булып тора<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2019/07/01/okey-golosuyte-bumazhno|title=«Окей, голосуйте бумажно» Алексей Венедиктов ответил на критику интернет-выборов в Мосгордуму. Мы попросили экспертов проверить его заявления|access-date=2022-03-10}}</ref>. 2021 йылда VIII саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]]на һайлауҙарҙа электрон тауыш биреүҙе ҡулланыу иң ҙур тәнҡиткә дусар була, электораль тикшереүселәр ҡайһы бер хоҡуҡ боҙоуҙарҙы һәм ялғанлау ихтималлығын билдәләй<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://novayagazeta.ru/articles/2021/09/28/prikliucheniia-elektronnogo|title=Приключения электронного Правда ли, что онлайн-голосование сыграло на руку власти не только в Москве? Анализ Дмитрия Орешкина и Александра Кондиайна|subtitle=1632830700000|access-date=2021-09-29}}</ref>. Венедиктов ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға һәм Мәскәүҙә электрон тауыш биреү һөҙөмтәләрен ғәмәлдән сығарыуға ҡаршы була<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5006052|title=Венедиктов выступил против отмены результатов электронного голосования в Москве|subtitle=2021-09-25|access-date=2022-03-10}}</ref>. == Шәхси тормошо == * Ҡатыны — Елена Ситникова, 1969 йылда [[Мәскәү]]ҙә тыуған, 1992 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның иҫәпләү математикаһы һәм кибернетика факультетын тамамлай, 1993 йылдан «Эхо Москвы» радиостанцияһында эшләй, 1998 йылдың апрелендә улар өйләнешәләр. 20 йылдан ашыу инде «Во саду ли в огороде» тапшырыуын алып бара<ref name=autogenerated1 /><ref>[http://echo.msk.ru/contributors/32/ Эхо Москвы :: Персоны / Елена Ситникова]</ref><ref name=bbc /> ** Улы Алексей (2000). Үҫмер сағында күп тапҡырҙар «Эхо Москвы» программаларында ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=http://echonews.ru/2011/03/12/aavml.html|title=У Алексея Венедиктова-младшего пока не будет собственной передачи на Эхе Москвы|website=EchoNews - Все новости об Эхе|access-date=2022-03-11}}</ref>. 2015 йылдың ҡышында, Мәскәү үҙәгендә Борис Немцовты атҡандан һуң, улы Алексейҙы ашығыс рәүештә [[Бөйөк Британия]]ға ебәрәләр, мәктәпте ул [[Лондон]]да тамамлай. Венедиктов хәбәр итеүенсә, Немцовты үлтергәндән һуң уның улы артынан бөтә ерҙә номер тамғаларында КРА хәрефтәре яҙылған ҡара автомобилдәр йөрөй (Чечняла ул Ҡадиров Рамзан Әхмәт улы тигән һүҙбәйләнеште аңлата). Урта мәктәпте тамамлағас, улы өйөнә ҡайта, ҡунаҡхана бизнесына уҡый. Экстремаль спорт төрҙәрен ярата, руфер һәм зацепер, трамвай ҡыйыҡтарынан селфи төшөүсе<ref name=bbc />. 2020 йылдың апрелендә Алексей Навальныйҙың элекке матбуғат секретары Анна Ведеута Алексей Венедиктовты 2012 йылда булған бәйләнеүҙәрҙә ғәйепләй<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2020/04/29/venedict/|title=Главреда «Эха Москвы» обвинили в домогательствах|website=Lenta.RU|access-date=2022-03-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/features-51844470|title="Между струйками": жизнь и правила Алексея Венедиктова|website=BBC News Русская служба|date=2020-04-29|access-date=2022-03-10}}</ref>. Хәлде аңлатып, Венедиктов «[Эхо Москвы] уставына бәйләнеү хоҡуғы инә» тип белдерә һәм үҙенең буйһоноусы менән никахын миҫал итеп килтерә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.the-village.ru/city/news/380225-pravo-na-harrasment|title=«У нас право на харассмент внесено в устав»: Алексея Венедиктова обвинили в домогательствах|website=The Village|access-date=2022-03-10}}</ref>. Венедиктов Ведутаның ғәйепләүҙәрен кире ҡаға, әммә унан ғәфү үтенә, уны Ведута «мыҫҡыллау» тип атай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2020/04/29/not_sorry/|title=Обвинившая Венедиктова в домогательствах назвала его извинения издевательскими|website=Lenta.RU|access-date=2022-03-10}}</ref>. Венедиктов — [[Рәсәй Президенты]]ның матбуғат секретары Дмитрий Песковтың<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2022/03/03/mne-glavnoe-chtoby-moi-zhurnalisty-i-prezident-znali-chto-ya-nikuda-ne-sobirayus-dezertirovat|title=«Мне главное, чтобы мои журналисты и президент знали, что я никуда не собираюсь дезертировать» Интервью (все еще) главного редактора «Эха Москвы» Алексея Венедиктова|website=Meduza|access-date=2022-03-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.youtube.com/watch?v=XfOwW2gc1GQ|title=Венедиктов о дружбе с Песковым|author=Дмитрий Гордон|website=YouTube|access-date=2022-03-11}}</ref> һәм РТ башлығы Маргарита Симоняндың<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.youtube.com/watch?v=41gRmGIYxWA|title=Алексей Венедиктов: «Жить в учебнике истории – это катастрофа» // «Скажи Гордеевой»|access-date=2022-03-11}}</ref> яҡын дуҫы. Венедиктов асыҡтан-асыҡ властың юғары эшелондарынан дуҫтарын үҙенең «шешәләштәре» тип атай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://novayagazeta.ru/articles/2022/03/02/my-soputstvuiushchii-ushcherb|title=«Мы — сопутствующий ущерб» Как на «Эхе Москвы» пережили первое со времен путча ГКЧП отключение от эфира. Репортаж из редакции|website=Новая газета|date=1646238720000|access-date=2022-03-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308164840/https://novayagazeta.ru/articles/2022/03/02/my-soputstvuiushchii-ushcherb |date=2022-03-08 }}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4985886|title=Дистанция огромного размера|website=www.kommersant.ru|date=2021-09-13|access-date=2022-03-11}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы (1999 йылдың 3 декабре) — мәҙәниәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары һәм Рәсәйҙә радиотапшырыуҙарҙың 75 йыллығына бәйле<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1065226 Указ Президента Российской Федерации от 3 декабря 1999 года № 1594 «О награждении государственными наградами Российской Федерации работников радио и телевидения»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105062546/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1065226 |date=2013-11-05 }}</ref> * Почетлы легион ордены кавалеры ([[Франция]])<ref>[http://www.newsru.com/russia/28sep2006/orden.html Посол Франции вручил главному редактору «Эха Москвы» орден Почётного легиона]</ref> * Алтын Польша Республикаһы Хеҙмәте Тәреһе<ref>[http://moskwa.msz.gov.pl/ru/p/moskwa_ru_a_ru/news/0____________________________________________________________________________________________ В Посольстве РП состоялась торжественная церемония вручения ордеров и государственных наград] // Посольство Республики Польша в Москве, 31 июля 2014</ref> (2014 йыл). * Рәсәй Наркотиктарҙы контролдә тотоу федераль хеҙмәтенең Почет грамотаһы (2010 йылдың 30 декабре) — наркотиктарҙы контролдә тотоу органдарына бирелгән бурыстарҙы хәл итеүҙә ярҙам иткәне өсөн<ref>[http://www.narkotiki.ru/5_6873.htm Федеральная служба по наркоконтролю информирует] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141028163217/http://www.narkotiki.ru/5_6873.htm |date=2014-10-28 }}</ref> * «Рәсәйҙең алтын ҡәләме» премияһы лауреаты ([[1996 йыл]])<ref>[http://www.ruj.ru/legacy/laur96-99.htm Лауреаты журналистских конкурсов Союза журналистов России 1996—1999 годов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010201842/http://www.ruj.ru/legacy/laur96-99.htm |date=2011-10-10 }}</ref><ref name="Био1">{{Cite web |url=http://www.radioacademy.ru/?an=rar_academic_page&uid=3 |title=Российская Академия Радио — Венедиктов |accessdate=2010-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121018200639/http://www.radioacademy.ru/?an=rar_academic_page&uid=3 |archivedate=2012-10-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018200639/http://www.radioacademy.ru/?an=rar_academic_page&uid=3 |date=2012-10-18 }}</ref> * Ҡыҙыу нөктәләрҙә эшләгәндә юғары профессионаллығы һәм шәхси батырлығы өсөн бүләкләнгән (1997)<ref>[http://www.echo.msk.ru/programs/razvorot/510955-echo/ Радиостанция «Эхо Москвы» / Передачи / Разворот / Вторник, 29.04.2008: Алексей Венедиктов]</ref> * В. Высоцкий исемендәге «[[:ru:Своя колея|Своя колея]]» премияһы лауреаты ([[2004 йыл]])<ref>{{Cite web |url=http://www.svoyakoleya.ru/cms/2004 |title=Лауреаты премии 2004 года |accessdate=2010-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100118030641/http://svoyakoleya.ru/cms/2004 |archivedate=2010-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100118030641/http://svoyakoleya.ru/cms/2004 |date=2010-01-18 }}</ref> * Рәсәй Федерацияһының Именлек Советы миҙалы ([[1998 йыл]])<ref name="Био1" /> == «Эхо Москвы» һәм [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] == [[Файл:2012-01-13_Алексей_Венедиктов,_Владимир_Путин.jpeg|мини|300x300пкс|Владимир Путин менән, 2012 йыл, 13 ғинуар]] 2001 йылда [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] Венедиктовҡа үҙенең күҙ алдында кем булыуын аңлатып: «Дошмандар тура һинең алдыңда, һин улар менән һуғышаһың, һуңынан килешеүгә ҡул ҡуяһың, барыһы ла асыҡ. Хыянатсы юҡ ителергә, тар-мар ителергә тейеш. Беләһегеҙме, Алекс, һеҙ хыянатсы түгел. Һеҙ — дошман»<ref name="newsru">{{Cite web|datepublished=16 сентября 2007|url=http://www.newsru.com/russia/16sep2008/echo.html|title=СМИ США раскрыли подробности вызова Путиным «на ковёр» главного редактора «Эхо Москвы» Венедиктова|publisher=[[NEWSru.com]]}}</ref>. Кавказдағы һуғыш ваҡытында уның менән "Эхо"ның баш мөхәррире араһында барлыҡҡа килгән еңел булмаған мөнәсәбәттәргә ҡарамаҫтан, Путин журналистҡа һәм үл етәкләгән радиостанцияға бер нисә йылы һүҙ әйтә. 2005 йылда уны 50 йәше тулыу айҡанлы телеграмма менән ҡотлай<ref>[http://www.old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=39 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322104210/http://www.old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=39 |date=2014-03-22 }} EchoNews — Все новости об Эхе [Архив сайта 2004—2008&#x5D; / Путин поздравил Венедиктова с юбилеем!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322104210/http://www.old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=39 |date=2014-03-22 }}</ref>. 2008 йылда Путин Венедиктовты Милли берҙәмлек көнө менән ҡотлап, уға «һөнәри эшмәкәрлегендә уңыштар» теләй.<ref>[http://www.echonews.ru/2008/11/05/putin.html EchoNews — Все новости об Эхе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919121046/http://www.echonews.ru/2008/11/05/putin.html |date=2011-09-19 }}</ref>. 2008 йылдың авгусында [[Путин Владимир Владимирович|Путин]] [[Сочи]]ҙағы резиденцияһына киң мәғлүмәт сараларының 35 етәксеһен (шул иҫәптән Венедиктовты) саҡыра һәм һуңғыһын ҡаты шелтәләй<ref name="newsru"/>. Путинға «Эхо Москвы» радиостанцияһының [[Көньяҡ Осетия]]лағы Рәсәй-Грузин конфликтын яҡтыртыуы оҡшамай. Путин «Эхо Москвы» тапшырыуҙарының стенограммаларын сығара һәм: «Бының өсөн яуап бирергә тура киләсәк, Алексей Алексеевич!» — тип белдерә. Венедиктов Путиндың үҙ эшендә әйткән һүҙҙәрен өлөшләтә иҫәпкә алырға вәғәҙәләй. Венедиктов шулай уҡ Путиндың ҡайһы бер ялыуҙары менән килешмәүен белдерә<ref>{{Cite web|datepublished=16 сентября 2007|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1026602|title=The Washington Post // In Wake of Georgian War, Russian Media Feel Heat|publisher=[[Коммерсантъ]]}}</ref>. 2014 йылдың ноябрендә журналист Илья Азар менән әңгәмәһендә Венедиктов былай тип белдерә: «[[Путин Владимир Владимирович|Владимир Владимировичтың]] өс тапҡыр — һуңғы тапҡыр 2012 йылдың ғинуарында — «Эхо»ны ябырға йәки мине эштән бушатырға рөхсәт итмәүен генә беләм. 2011 йылдың декабрендә [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Медведев]] эштән бушатылыуым тураһында иғлан итте, шунан һуң ике аҙна үткәс, Путин мине үҙенең ышаныслы кешеһе булырға саҡырҙы»<ref>[https://meduza.io/feature/2014/11/28/ya-bolshoy-malchik «Я большой мальчик»: Интервью главного редактора «Эха Москвы» Алексея Венедиктова спецкору «Медузы» Илье Азару — Meduza]</ref>. Венедиктов [[Путин Владимир Владимирович|Путин]] менән Жириновскийҙың ышаныслы кешеһе булыуҙан баш тарта<ref>[http://jourdom.ru/news/75740 12 вопросов Алексею Венедиктову от зрителей «Дождя» — ЖурДом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151220090652/http://jourdom.ru/news/75740 |date=2015-12-20 }}</ref>. == Ҡараштары == Сәйәси ҡараштарын консерватив тип билдәләй, үҙен консерватор, Рональд Рейган һәм Маргарет Тэтчерҙың табыныусыһы тип атай. Уның үҙен «консерватив неолиберал» тип билдәләйҙәр<ref>[http://www.svobodnaya.odessa.ua/index.php/article/2600-110619070.html Свой среди своих, или об «Эхе Москвы» в степях Украины…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141110143744/http://www.svobodnaya.odessa.ua/index.php/article/2600-110619070.html |date=2014-11-10 }}</ref>. [[Атеизм|Атеист]]<ref>{{Cite web|title=Без посредников|url=http://echo.msk.ru/programs/beseda/16703/|date=2001-11-09|accessdate=2017-05-22}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Эхо Москвы * Электронное голосование в России == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Әҙәбиәт == * ''Алексей Венедиктов'' Эхо Москвы. Непридуманная история. — Серия: Агедония. Проект Данишевского. — {{М.}}: АСТ, 2015. — ISBN 978-5-17-090215-6 — 416 c. == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЛП|Венедиктов, Алексей}} * [https://www.youtube.com/watch?v=41gRmGIYxWA Алексей Венедиктов: «Жить в учебнике истории — это катастрофа» // «Скажи] Гордеевой<span>, 2022»</span> * [http://echo.msk.ru/contributors/venediktov/ Алексей Венедиктов] на сайте Эхо Москвы * [http://echo.msk.ru/blog/aav/ Блог Алексея Венедиктова] на сайте Эхо Москвы * [http://www.old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=175 Уникальный человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220523101501/http://www.old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=175 |date=2022-05-23 }} * [http://rm-daily.com/?cmd=main.news&id=1465 Интервью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406164647/http://rm-daily.com/?cmd=main.news&id=1465 |date=2019-04-06 }} Архивная копия от 6 апреля 2019 на Wayback Machine газете «Русская мысль» * [http://old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=372 Раскрыл карты. Алексей Венедиктов чуть ли не впервые столь подробно рассказал о своих частных контактах с представителями высшей власти России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091130083142/http://www.old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=372 |date=2009-11-30 }} * [http://www.rg.ru/2008/02/20/venediktov.html Свобода эха. Останется ли после 2 марта Алексей Венедиктов главным редактором «Эха Москвы»?] * [https://web.archive.org/web/20081213005020/http://guest.yandex.ru/index.xml?id=283&typeid=37 Алексей Венедиктов в гостиной Яндекса] * [https://web.archive.org/web/20101201133639/http://izvestia.ru/person/article3113406/ Главный редактор радиостанции «Эхо Москвы» Алексей Венедиктов: «Я махровый реакционер»] * [http://inosmi.ru/politic/20160804/237432372.html Путин — мой президент]. Лукаш Венерский, ''Интервью с главным редактором радиостанции «Эхо Москвы» Алексеем Венедиктовым'' // inosmi.ru, 04.08.2016 ([http://www.new.org.pl/2659,post.html Putin — mój prezydent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228070328/http://new.org.pl/2659,post.html |date=2016-12-28 }}, Aleksiej Wieniediktow, Łukasz Wenerski, Nowa Europa Wschodnia 02/08/2016 20:40) <br><br> Андрей Пионтковский: [http://www1.kasparov.org/material.php?id=57AC956D8BDC8 Крот в минуты роковые], 11-08-2016 (18:19) [[Категория:Рәсәй йәмәғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Мәскәү дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй радиожурналистары]] [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1955 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:Рәсәй журналистары]] [[Категория:СССР журналистары]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:XX быуат педагогтары]] [[Категория:Рәсәй педагогтары]] [[Категория:СССР педагогтары]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] t85siqsobw4u78uttaw7ahacumx4kaj 0 185205 1299625 1284093 2026-06-22T11:16:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299625 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Виндхук |оригинальное название = {{lang-en|Windhoek}}, {{lang-af|Windhoek}}, {{lang-de|Windhuk}} |страна = Намибия |герб = Windhoek COA.svg |флаг = |изображение = {{Photomontage | photo1a = Windhoek-Skyline.jpg | photo2a = Klein Windhoek, Windhoek, Namibia - panoramio (4).jpg | photo2b = Windhoek Central, Windhoek, Namibia - panoramio (26).jpg | photo3a = Dunst Windhoek Oct 2002 slide012 - Bahnhof von 1912.jpg | photo3b = Christians Church, kostel v hlavním městě Windhoek - Namibie - panoramio.jpg | size = 300 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }} |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = S |lat_deg = 22 |lat_min = 34 |lat_sec = 12 |lon_dir = E |lon_deg = 17 |lon_min = 5 |lon_sec = 1 |CoordAddon = type:city_region:NA |CoordScale = |размер карты страны = |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = Мэр |глава = Джоб Амупанда |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 5 133 |вид высоты = |высота центра НП = 1650 |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 334 580<ref>[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-154 Население в важных городах Намибии] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120716194240/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-154 |date=2012-07-16 }}</ref> |год переписи = 2012 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = +1 |DST = есть |телефонный код = 061 |почтовый индекс = 10005 |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = http://www.windhoekcc.org.na/ |язык сайта = en }} '''Ви́ндхук''' ({{lang-en|Windhoek}}, {{lang-af|Windhoek}}, {{lang-de|Windhuk}}) — [[Намибия Республикаһы]]ның баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы. Халҡы — 334 580 кеше (2012 йылғы иҫәпләүҙәр буйынса). Виндхук илдең социаль, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге булып тора. Намибияның һәр милли предприятиеһының, дәүләт органының, белем биреү һәм мәҙәниәт учреждениеларының штаб-фатиры бында урынлашҡан. == Этимологияһы == ''«Windhoek»'' һүҙе африкаанс теленән барлыҡҡа килгән һәм ''«елле урын»'' ({{lang-de|Windecke}}) тип аңлатыла. Тәүге тапҡыр был исем, күп һанлы исемдәр алыштырғандан һуң, нама ҡәбиләһенең алтынсы юлбашсыһы Ян Йонкер Африканерҙың хатында ҡулланыла. Быға тиклем ошо ҡәбиләнең телендә Виндхук «эҫе сығанаҡ» (''ǀAi-ǁGams'') тип аталған булған. Ҡаланың исеме шулай атала, сөнки уның эргәһендә геотермик сығанаҡ урынлашҡан. Ошо уҡ сәбәпле очигереро телендә ул «пар урыны» (''Otjomuise'') тип аталды<ref>{{cite news|title=Windhoek?! Rather make that Otjomuise|url=http://www.namibian.com.na/index.php?id=28&tx_ttnews%5Btt_news%5D=17815&no_cache=1|last=Menges|first=Werner|newspaper=The Namibian|date=12 мая, 2005 год|accessdate=2012-10-06|archivedate=2018-08-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180822014824/https://www.namibian.com.na/index.php?id=28}}</ref>. Колониаль осорҙа хәҙерге Намибия баш ҡалаһының исеме өс тапҡырҙан ашыу үҙгәртелде. Тәүҙә Джеймс Эдвард Александер уны «Аделаида королеваһы ҡултығы» (''«Queen Adelaide’s Bath»'') тип атай, һуңынан ҡала Карл Хуго Хаан тарафынан «Бармен» (''Barmen'') тип үҙгәртелә, артабан Йозеф Тиндаль уны «Конкордиавль» («Конкордиавиль») тип атай башлай<ref name="DierksK1">{{Cite web |url = http://www.klausdierks.com/images/Khauxanas/1introduction.htm |last = Dierks |first = Klaus |authorlink = |title = The History of ǁKhauxaǃnas. Introduction. |accessdate = 9 July 2010 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6CwYrqFe3?url=http://www.klausdierks.com/images/Khauxanas/1introduction.htm |archivedate = 2012-12-16 }}</ref>. == Тарихы == [[Файл:Windhoek ende 19 jahrhundert.jpg|мини|300px|XIX быуат аҙағында Виндхук]] [[Файл:Kirche denkmal nam.jpg|thumb|right|Тәүге немец сәйәхәтселәренә һәйкәл]] [[Файл:Windhuk stamp.jpg|мини|170px|''Виндхук'' штемпеле менән Германияның Көньяҡ-Көнбайыш Африкаһы өсөн маркалар]] Нама ҡәбиләһе башлығы власы аҫтындағы Виндхук урынындағы торама 1800 йылда барлыҡҡа килә. Әммә 1890 йыл ҡалаға нигеҙ һалыныуҙың рәсми датаһы тип иҫәпләнә, сөнки ошо йылда Виндхку Германияның Көньяҡ-Көнбайыш Африкаһы баш ҡалаһы тип иғлан ителә. Уның исеме ''«ел урыны»'' тип тәржемә ителә. [[Беренсе донъя һуғышы]] башланғандан алып һәм 1990 йылдың 21 мартына тиклем Виндхук [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] хакимлығы аҫтында була. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң 1990 йылдың 21 мартында ҡала [[Намибия]]ның баш ҡалаһына әүерелә. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Ҡала Кхомас ҡалҡыулығының төньяҡ өлөшөндә, 1628 метр бейеклектә урынлашҡан. Бында тәүгеләрҙән булып ''гереро'' ҡәбиләһе кешеләре йәшәгән, һуңынан киләсәк ҡалаға ''нама'' ҡәбиләһе башлығы идара итә башлаған. [[Германия империяһы]] бөтә төбәкте 1885 йылда баҫып ала һәм 1892 йылда Виндхук колонияның баш ҡалаһы сифатында немец колониаль идаралығы үҙәгенә әүерелә. 1915 йылда [[Беренсе донъя һуғышы]] барышында Виндхукты Көньяҡ Африка ғәскәрҙәре баҫып ала. Баш ҡала, бөтә Намибия кеүек үк, [[Милләттәр лигаһы]] тарафынан [[Көньяҡ Африка Республикаһы]]ның ярыммандат биләмәһе тип иғлан ителде. 1959 йылдың 10 декабрендә Көньяҡ Африка Республикаһы властарына ҡаршы йүнәлтелгән беренсе демонстрация үтә. 1990 йылда [[Намибия Республикаһы]] бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем, Виндхук Көньяҡ-Көнбайыш Африка төбәгенең баш ҡалаһы булған, уның менән Көньяҡ-Африка Республикаһы хөкүмәте идара иткән. === Географияһы === Ҡала Намибияның ҙур коммерция һәм финанс үҙәге булып тора. Финанс сикләүҙәренән тыш, ҡала биләмәһе киңәйтелеүенә географик сикләүҙәр ҙә бар. Көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайыш йүнәлештәге Виндхук ҡаялы, таулы райондар менән уратып алынған, улар ерҙәрҙе үҙләштереүгә ҡатмарлыҡ яһай. Ер аҫты һыулы горизонттары булыу сәбәпле, көньяҡ яғы сәнәғәт үҫешенә яраҡһыҙ. Тик Браквотар районы территорияһы ғына ҡаланан төньяҡтараҡ Виндхукты киңәйтеү өсөн берҙән-бер мөмкин булған урын булып тора<ref name="newera2">[https://web.archive.org/web/20120107084504/http://www.newera.com.na/article.php?articleid=9494 New Era, 10 Feb 2010:] Windhoek’s battle for land, by Desie Heita</ref>. === Климаты === Ҡала ярым сүлле климат зонаһында урынлашҡан. Йәйге айҙарҙа көндөҙ ҡоро эҫе, төндә һалҡынса. Иң юғары көндөҙгө температура йәй көнө — 31 °C. Ғәҙәттә, ҡышҡыһын (июнь, июль һәм август айҙары) бер аҙ ямғыр яуа. Минималь температура 5-18 градус араһында тирбәлә, әммә һауа температураһы һирәк төшә һәм бер ҡасан да ҡар яумай тиерлек. Көндөҙ иң юғары температура — 20 °C тирәһе. Уртаса йыллыҡ температура — 19,47 °C, был тропик зона сигендә урынлашҡан ҡала өсөн сағыштырмаса юғары булып тора. Был Виндхукты һалҡын көньяҡ елдәренән ышаныслы һаҡлаған тауҙарға һәм йылы төньяҡ һауа ағымының өҫтөнлөк итеүенә бәйле. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 330 миллиметр самаһы. Башлыса ҡала тирәһендә ҡыуаҡлыҡтар үҫкән дала үҫемлектәре өҫтөнлөк итә. Йыш ҡына ҡоролоҡ була. {{Климат города |Город_род=Виндхука |Источник=msn.com [http://weather.msn.com] | Янв_ср=24.0 | Янв_ср_осад=85.6 | Фев_ср=22.8 | Фев_ср_осад=91.4 | Мар_ср=21.7 | Мар_ср_осад=69.6 | Апр_ср=19.3 | Апр_ср_осад=35.1 | Май_ср=16.6 | Май_ср_осад=5.9 | Июн_ср=13.8 | Июн_ср_осад=1.5 | Июл_ср=14.1 | Июл_ср_осад=0.1 | Авг_ср=16.3 | Авг_ср_осад=1.1 | Сен_ср=20.0 | Сен_ср_осад=4.4 | Окт_ср=22.0 | Окт_ср_осад=13.1 | Ноя_ср=23.2 | Ноя_ср_осад=29.3 | Дек_ср=24.3 | Дек_ср_осад=30.7 | Год_ср=19.8 | Год_ср_осад=332.7 | Янв_ср_мин=17.7 | Янв_ср_макс=30.3 | Фев_ср_мин=17.0 | Фев_ср_макс=28.7 | Мар_ср_мин=15.9 | Мар_ср_макс=27.4 | Апр_ср_мин=12.9 | Апр_ср_макс=25.8 | Май_ср_мин=9.8 | Май_ср_макс=23.4 | Июн_ср_мин=6.9 | Июн_ср_макс=20.7 | Июл_ср_мин=6.9 | Июл_ср_макс=21.2 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=23.8 | Сен_ср_мин=12.4 | Сен_ср_макс=27.5 | Окт_ср_мин=14.7 | Окт_ср_макс=29.3 | Ноя_ср_мин=16.2 | Ноя_ср_макс=30.2 | Дек_ср_мин=17.2 | Дек_ср_макс=31.4 | Год_ср_мин=13.0 | Год_ср_макс=26.6 |}} {{Климат города |Город_род=Виндхука (2008-2020) |Источник=Namibia Weather [https://weather.namsearch.com/wdhrainsummary.php] | Янв_ср=24.3 | Янв_ср_осад=104.5 | Фев_ср=23.3 | Фев_ср_осад=98.5 | Мар_ср=22.0 | Мар_ср_осад=91.7 | Апр_ср=19.8 | Апр_ср_осад=46.7 | Май_ср=17.6 | Май_ср_осад=9.0 | Июн_ср=14.1 | Июн_ср_осад=1.3 | Июл_ср=13.8 | Июл_ср_осад=0.1 | Авг_ср=17.2 | Авг_ср_осад=0.2 | Сен_ср=21.2 | Сен_ср_осад=4.8 | Окт_ср=23.8 | Окт_ср_осад=7.1 | Ноя_ср=24.4 | Ноя_ср_осад=17.8 | Дек_ср=24.6 | Дек_ср_осад=43.7 | Год_ср=20.4 | Год_ср_осад=425.4 | Янв_ср_мин=18.2 | Янв_ср_макс=31.8 | Фев_ср_мин=17.8 | Фев_ср_макс=30.5 | Мар_ср_мин=16.3 | Мар_ср_макс=28.9 | Апр_ср_мин=13.4 | Апр_ср_макс=27.0 | Май_ср_мин=10.6 | Май_ср_макс=25.2 | Июн_ср_мин=6.7 | Июн_ср_макс=22.6 | Июл_ср_мин=6.4 | Июл_ср_макс=22.1 | Авг_ср_мин=9.2 | Авг_ср_макс=25.8 | Сен_ср_мин=13.1 | Сен_ср_макс=29.7 | Окт_ср_мин=16.0 | Окт_ср_макс=31.7 | Ноя_ср_мин=17.1 | Ноя_ср_макс=32.1 | Дек_ср_мин=17.9 | Дек_ср_макс=32.1 | Год_ср_мин=13.5 | Год_ср_макс=28.2 |}} == Иҡтисады == [[Файл:Independence Avenue Windhoek Namibia.jpg|thumb|right|Бойондороҡһоҙлоҡ проспекты]] Виндхук — илдең иң эре сәнәғәт һәм мәҙәни үҙәге, тимер юлдар һәм автомобиль юлдары киҫелешендә урынлашҡан һәм ҡарамағында «Хосиа Кутако» халыҡ-ара аэропорты булған транспорт үҙәге. Баш ҡалала аҙыҡ-түлек, тегеү, ағас эшкәртеү, мебель сәнәғәте, машиналар эшләү предприятиелары тупланған. Виндхук — донъяла иң ҙур ҡаракүл тиреләре менән сауҙа итеү үҙәктәренең береһе. == Иҫтәлекле урындар == Германия хакимлығы дәүеренән алып лютеран сиркәүе һәм немец форты, ә Виндхукты уратып алған тау баштарында XIX быуат аҙағында — XX быуат башында төҙөлгән неоготика стилендә өс замок һаҡланып ҡалған. Заманса ҡоролмаларҙан — милли музей, милли сәнғәт галереяһы, китапхана, политехник институт, зоопарк, илдәге берҙән-бер ботаника баҡсаһы. XXI быуат башында Намибияның баш ҡалаһында беренсе милли университет асылды. == Спорт == [[Файл:UniNamibia.jpg|thumb|Виндхукта Намибия Милли университетының кампусына инеү урыны]] Ҡалала 2005 йылда төҙөлгән футбол стадионы бар<ref>[http://www.worldstadiums.com/africa/countries/namibia.shtml Namibia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180703220254/http://www.worldstadiums.com/africa/countries/namibia.shtml |date=2018-07-03 }} WorldStadiums.com</ref>. Ул Сэм Нуйома исемендәге стадион тип атала. Стадион 10 300 урынға иҫәпләнгән. Ул Катутура биҫтәһендә урынлашҡан. Төҙөлөштөң хаҡы 6,4 миллион доллар (яҡынса 5,5 миллион евро) тәшкил иткән. 2008 йылдан башлап Намибияла иң заманса стадион яһалма газон менән йыһазландырылған. 2009 йылдың 8 июнендә стадион ремонттан һуң йәнә асылды<ref>{{Cite web |url=http://www.az.com.na/sport/sam-nujoma-stadion-ab-juni-wieder-einsatzbereit.84809.php |title=AZ-Artikel zur Stadionsanierung |access-date=2012-10-06 |archive-date=2016-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408183516/http://www.az.com.na/sport/sam-nujoma-stadion-ab-juni-wieder-einsatzbereit.84809.php |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408183516/http://www.az.com.na/sport/sam-nujoma-stadion-ab-juni-wieder-einsatzbereit.84809.php |date=2016-04-08 }}</ref>. Бында бер нисә спорт клубы бар. Паулюс Мозес, Паулюс Амбунда, Амберк Шиндюу кеүек күп кенә боксерҙар Виндхукта тыуған. Намибияның крикет буйынса йыйылма командаһы өйҙәге уйындарының күбеһен Wanderers Cricket Ground стадионында, шулай уҡ ҡайһы бер башҡа стадиондарҙа уйнай<ref>{{citation|url=https://cricketarchive.com/Archive/Grounds/19/1344.html|title=Wanderers Cricket Ground, Windhoek|publisher=CricketArchive}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171215020509/https://cricketarchive.com/Archive/Grounds/19/1344.html |date=2017-12-15 }} Retrieved 26 September 2011.</ref><ref>{{citation|url=https://cricketarchive.com/Archive/Grounds/19/1343.html|title=United Ground, Windhoek|publisher=CricketArchive}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171215012922/https://cricketarchive.com/Archive/Grounds/19/1343.html |date=2017-12-15 }} Retrieved 26 September 2011.</ref><ref>{{citation|url=https://cricketarchive.com/Archive/Grounds/19/1341.html|title=Trans Namib Ground, Windhoek|publisher=CricketArchive}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171215015709/https://cricketarchive.com/Archive/Grounds/19/1341.html |date=2017-12-15 }} Retrieved 26 September 2011.</ref>. == Туғандаш ҡалалар == * {{Флаг Германии |20px}} [[Берлин]] ({{lang-de|Berlin}}), [[Германия]] ([[2000]]) * {{Флаг США |20px}} [[Ричмонд]] ({{lang-en|Richmond}}), [[АҠШ]] == Галерея == <gallery class="center"> Windhoek aerial.jpg|Ҡала [[Намибия]]ның иҡтисади, сәйәси һәм административ үҙәге булып тора. Был хаҡта уның яңы үҙәге хәтергә төшөрә Windhoek-Skyline.jpg|Горизонт Windhoock Central.jpg|Виндхуктың үҙәк урамында Handel in Windhoek.jpg|Урам сауҙаһы Parlamentsgärten, Windhoek.jpg|Парламент эргәһендәге баҡсалар </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.windhoekcc.org.na/ Город на сайте windhoekcc.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119115836/http://www.windhoekcc.org.na/ |date=2020-11-19 }} {{Столицы Африки}} {{Намибия в темах}} [[Категория:Намибия ҡалалары]] ntb3q0q1dohgzu032nkb3dya37jd7cs 0 191708 1299593 1277543 2026-06-21T21:41:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299593 wikitext text/x-wiki '''Белоруссия''' '''[[сәнәғәт]]е'''нең төп тармаҡтары: [[машиналар эшләү]], [[Электроэнергетика|электр энергетикаһы]] һәм металл эшкәртеү, калий тоҙо сығарыу, химия һәм нефть химияһы сәнәғәте, урман һәм ағас эшкәртеү, еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте<ref>[{{Cite web|url=http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=news&id=409|title=Светлагорскі ЦКК адкрыты для інвестараў{{ref-be}}|access-date=2016-09-28|archive-date=2018-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627005226/http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=news&id=409|deadlink=no}} Светлагорскі ЦКК адкрыты для інвестараў{{ref-be}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180627005226/http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=news&id=409 |date=2018-06-27 }}</ref>. == Дөйөм характеристикаһы == Иҡтисади ҡатмарлылыҡ индексы буйынса [[Белоруссия]] Массачусетс технология институты рейтингында<ref>{{Cite web|url=https://atlas.media.mit.edu/en/rankings/country/eci/|title=Economic Complexity Rankings (ECI)|access-date=2017-12-30|archive-date=2018-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314191933/https://atlas.media.mit.edu/en/rankings/country/eci/|deadlink=yes}}</ref> донъяла 30-сы урынды биләй һәм [[Гарвард университеты]]<nowiki/>ның Халыҡ-ара үҫеш үҙәге рейтингында<ref>{{Cite web|url=http://atlas.cid.harvard.edu/rankings|title=GLOBAL RANKINGS & PROJECTIONS|access-date=2017-12-30|archive-date=2018-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102215443/http://atlas.cid.harvard.edu/rankings/|deadlink=no}}</ref> күрше 5 илдән ([[Латвия]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Украина]]) өсәүҙе уҙып китә һәм 31-се урында тора. Сәнәғәттең мөһим тармаҡтары (сәнәғәт етештереү күләмендә өлөшө буйынса): * [[Аҙыҡ|Аҙыҡ-түлек]], эсемлектәр һәм тәмәке изделиелары етештереү — сәнәғәт етештереү күләмендә өлөшө 25,3 %<ref>Промышленность Беларуси. Статистический сборник. — Мн.: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2017. — С. 32—33.</ref>, 759 предприятие теркәлгән<ref name="ReferenceA">Промышленность Беларуси. Статистический сборник. — Мн.: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2017. — С. 29.</ref>, 142 мең хеҙмәткәр (сәнәғәттә мәшғүл булғандарҙың дөйөм һанынан 15,8 %) эшләй<ref name="ReferenceA" />; * Нефть эшкәртеү һәм кокс продукттары етештереү — 12,8 процент, 34 предприятие, 12,8 мең хеҙмәткәр (1,4 процент) мәшғүл; * Электр энергияһы, газ, пар, эҫе һыу менән тәьмин итеү — 11,5 %, 191 предприятие, 94,9 мең хеҙмәткәр (10,6 %) мәшғүл; * Химия продукттары етештереү өлөшө — 8,2 %, 343 предприятие, 48 мең хеҙмәткәр (5,4 %) мәшғүл; * Резина һәм пластмасса изделиелар, башҡа металл булмаған минераль продукттар етештереү өлөшө — 7,5 %, 1918 предприятие, 84,8 мең хеҙмәткәр (9,5 %) мәшғүл; * Металлургия производствоһы, әҙер металл изделиелар етештереү өлөшө (машиналар һәм ҡорамалдарҙан тыш) — 6 процент, 1412 предприятие, 61,4 мең хеҙмәткәр (6,9 процент) мәшғүл; * Башҡа машиналар һәм ҡорамалдар етештереү өлөшө — 5,5 %, 491 предприятие, мең хеҙмәткәр (9,7 %) мәшғүл; * Туҡыу изделиелары, кейем, күн һәм тире изделиелары етештереү өлөшө — 4 %, 1571 предприятие, 85,5 мең хеҙмәткәр (9,6 %) мәшғүл; * Ағас һәм ҡағыҙ изделиелары етештереү, полиграфия сәнәғәте өлөшө — 3,9 %, 2156 предприятие, 58,1 мең хеҙмәткәр (6,5 %) мәшғүл; * Башҡа әҙер изделиелар етештереү, машиналарҙы һәм ҡорамалдарҙы ремонтлау, монтажлау өлөшө — 3,7 %, 2099 предприятие, мең хеҙмәткәр (7,4 %) мәшғүл; * Транспорт саралары һәм ҡорамалдар етештереү өлөшө — 3,2 %, 178 предприятие, 44,8 мең хеҙмәткәр (5 %) мәшғүл; * Электр ҡорамалдары етештереү өлөшө — 2,8 %, 326 предприятие, 33,3 мең хеҙмәткәр (3,7 %) мәшғүл; * Һыу менән тәьмин итеү; ҡалдыҡтарҙы йыйыу, эшкәртеү һәм алып ташлау өлөшө — 1,6 %, 185 предприятие, 37 мең хеҙмәткәр (4,1 %) мәшғүл; * Иҫәпләү, электрон һәм оптик аппаратура етештереү өлөшө — 1,6 %, 264 предприятие, 19,8 мең хеҙмәткәр (2,2 %) мәшғүл; * Төп фармацевтик продукттар һәм препараттар етештереү өлөшө — 1,2 %, 72 предприятие, мең хеҙмәткәр (1,1 %) мәшғүл; * Тау сәнәғәте өлөшө — 1,2 %, 36 предприятие, 10,2 мең хеҙмәткәр (1,1 %) мәшғүл. 2011—2016 йылдарҙа юғары технологиялы производстволар өлөшө сәнәғәт производствоһы күләме структураһында 1,7 проценттан 2,9 процентҡа тиклем, түбән технологиялы производстволар өлөшө — 26,7 проценттан 35,1 процентҡа тиклем үҫкән; түбән һәм юғары кимәлдәге уртаса технологиялы производстволар өлөшө кәмегән — 35,7 проценттан алып 25,9 процентҡа тиклем һәм 27,7 процентҡа тиклем. Эшкәртеү сәнәғәтендә өҫтәлгән ҡиммәт структураһында был осорҙа юғары технологиялы тармаҡтарҙың өлөшө 3,5 проценттан 5,6 процентҡа тиклем, түбән технологиялы тармаҡтар — 29,7 проценттан 41,9 процентҡа тиклем арта; Уртаса технологиялы түбән технологиялы һәм юғары кимәлдәге тармаҡтарҙың өлөшө ярашлы рәүештә 25,5 % һәм 41,3 % 23 % һәм 29,5 % тиклем кәмей<ref>Промышленность Беларуси. Статистический сборник. — Мн.: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2017. — С. 28.</ref>. {| class="wikitable" style="text-align:left" !Тармаҡтар буйынса теркәлгән сәнәғәт предприятиелары һаны |- |<timeline> ImageSize = width:600 height:70 PlotArea = left:40 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:yellow2 value:rgb(0.9,0.9,0.2) id:yellow3 value:rgb(0.6,0.6,0.9) id:yellow4 value:rgb(0.9,0.5,0.2) id:r2 value:rgb(0.5,0.5,0.5) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:12060 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:27 align:left bar:2016 from:0 till:2156 bar:2016 from:2156 till:4255 color:yellow2 bar:2016 from:4255 till:6173 color:green bar:2016 from:6173 till:7744 color:yellow3 bar:2016 from:7744 till:9156 color:yellow4 bar:2016 from:9156 till:12035 color:r2 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:2016 at: 100 text: деревообработка bar:2016 at: 2250 text: другие изделия bar:2016 at: 4350 text: пластмассы bar:2016 at: 6270 text: текстиль bar:2016 at: 7840 text: металл bar:2016 at: 9250 text: прочие отрасли </timeline> |- !Тармаҡтар буйынса сәнәғәт производствоһы күләме |- |<timeline> ImageSize = width:600 height:70 PlotArea = left:40 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:yellow2 value:rgb(0.9,0.9,0.2) id:yellow3 value:rgb(0.6,0.6,0.9) id:yellow4 value:rgb(0.9,0.5,0.2) id:yellow5 value:rgb(0.7,0.9,0.7) id:yellow6 value:rgb(0.9,0.7,0.9) id:yellow7 value:rgb(0.9,0.9,0.7) id:yellow8 value:rgb(0.9,0.7,0.7) id:r2 value:rgb(0.5,0.5,0.5) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:82000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:27 align:left bar:dr from:0 till:3158 bar:dr from:3158 till:6144 color:yellow2 bar:dr from:6144 till:12272 color:green bar:dr from:12272 till:15508 color:yellow3 bar:dr from:15508 till:20451 color:yellow4 bar:dr from:20451 till:41175 color:yellow5 bar:dr from:41175 till:51671 color:yellow6 bar:dr from:51671 till:61059 color:yellow7 bar:dr from:61059 till:67741 color:yellow8 bar:dr from:67741 till:81794 color:r2 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:dr at: 20550 text: продукты питания bar:dr at: 41250 text: нефтехимия bar:dr at: 51750 text: энергоснаб. bar:dr at: 61150 text: химия bar:dr at: 67850 text: прочие отрасли </timeline> |} Сәнәғәт ойошмаларының иң күп өлөшө [[Минск]]<nowiki/>иҙа (3175, йәки 26 %), Минск өлкәһендә (2738, йәки 23 %), Иң аҙы Витебск һәм Гродно өлкәләрендә (1107 һәм 1115, йәки 9 %) теркәлгән<ref name="ReferenceA">Промышленность Беларуси. Статистический сборник. — Мн.: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2017. — С. 29.</ref>. 2016 йылда дөйөм сәнәғәт производствоһында бәләкәй предприятиелар һәм микроорганизациялар сәнәғәт производствоһы күләме 8205 миллион һум (яҡынса 10 %) тәшкил итә<ref>Промышленность Республики Беларусь. Статистический сборник. — Мн.: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2017. — С. 192.</ref>. Ағас изделиелары, ҡағыҙ һәм полиграфия сәнәғәте (30,7 %), башҡа әҙер продукция етештереү, машиналар эшләү техникаһын ремонтлау һәм монтажлау (27,3 %), иҫәпләү техникаһы, электрон һәм оптик ҡорамалдар (26,7 %), металлургия һәм металл эшкәртеү (21,3 %), резина, пластик һәм башҡа металл булмаған әйберҙәр етештереү (20 %), шулай уҡ туҡыма, кейем, аяҡ кейеме етештереүҙә (17,7 %) бәләкәй предприятиеларҙың һәм микро-ойошмаларҙың өлөшө ҙур<ref>Промышленность Республики Беларусь. Статистический сборник. — Мн.: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2017. — С. 193.</ref>. === Сәнәғәт продукцияһының мөһим төрҙәрен етештереү динамикаһы === Сәнәғәт продукцияһының мөһим төрҙәрен етештереү<ref>БССР // Ежегодник БСЭ — 1985. — М., 1985. — С. 104</ref><ref>БССР // Ежегодник БСЭ — 1990. — М., 1990. — С. 110</ref><ref>Статистический бюллетень. Январь-сентябрь 2004. — Мн.: Минстат РБ, 2004. С.82-88.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120503034533/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/industry1.php Годовые данные]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110530115020/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/current_prom_2011.php Производство важнейших видов промышленной продукции в 2011году] (оперативные данные)</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20131202234227/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/yearbook/2013/about.php Статистический ежегодник Республики Беларусь, 2013]. — С. 291—320.</ref><ref>{{Cite web|url=http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/promyshlennost/godovye-dannye-1995-2011-gody-_4/proizvodstvo-otdelnyh-vidov-promyshlennoi-produ_2/|title=Производство отдельных видов промышленной продукции в натуральном выражении|access-date=2016-09-28|archive-date=2014-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022161321/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/promyshlennost/godovye-dannye-1995-2011-gody-_4/proizvodstvo-otdelnyh-vidov-promyshlennoi-produ_2/|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022161321/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/promyshlennost/godovye-dannye-1995-2011-gody-_4/proizvodstvo-otdelnyh-vidov-promyshlennoi-produ_2/ |date=2014-10-22 }}</ref><ref>Промышленность Беларуси. Статистический сборник. — Мн.: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2017. — С. 86—148.</ref><ref>Промышленность Республики Беларусь. Статистический сборник. — Мн.: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 87—148.</ref>: {| class="wikitable" !Параметрҙар, күрһәткестәр !1984 !1988 !1989 !1995 !2000 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2016 !2017 |- |Электроэнергия, млрд кВт•сәғәт |33,1 |38,2 |38,5 |24,9 |26,1 |31,0 |31,8 |31,8 |35,1 |30,4 |34,9 |32,0 |30,6 |31,5 |33,6 |34,5 |- |Нефтте беренсел эшкәртеү, млн. т |39<ref>1985 год</ref> |н/д |39,4<ref name="1990 год">1990 год</ref> |13,1 |13,5 |19,8 |21,3 |21,3 |21,3 |21,6 |16,5 |20,5 |21,7 |21,2 |18,6 |18,1 |- |Автомобиль бензины, мең т | colspan="4" |н/д |1964 |3330 |3498 |3181 |3330 |3272 |3158 |3135 |3729 |3682 |3621 |3611 |- |Дизель яғыулығы, мең т | colspan="4" |н/д |3847 |6426 |6616 |6693 |6720 |7106 |6137 |8842 |11667 |7793 |6813 |6687 |- |Ҡара металдарҙың әҙер прокаты мең т | colspan="3" |н/д |614 |1397 |1839 |2047 |2192 |2385 |2298 |2458 |2457 |2599 |2159 |2047 |2201 |- |Автомобилдәр һәм ауыл хужалығы машиналары өсөн шиналар, мең шт. | colspan="2" |н/д |4575<ref name=autogenerated2>За 1990 год</ref> |1292 |2440 |3052 |3563 |4792 |5068 |5073 |4818 |5164 |5732 |5568 |3612 |3710 |- |Минерал ашламалар, мең т |5600 |6700 |6300 |3349 |4056 |5669 |5469 |5880 |5870 |3390 |6176 |6288 |5858 |5280 |7198 |8157 |- | colspan="5" |шул иҫәптән азот ашламалары, мең т |597 |684 |711 |751 |728 |728 |761 |798 |814 |833 |843 |854 |- | colspan="5" |шул иҫәптән фосфор ашламалары, мең т |87 |141 |153 |157 |175 |177 |192 |185 |213 |204 |175 |201 |- | colspan="5" |шул иҫәптән калий ашламалары, мең т |3372 |4844 |4605 |4972 |4967 |2485 |5223 |5306 |4831 |4243 |6180 |7102 |- |Металл ҡырҡыу станоктары, мең шт. | colspan="3" |н/д |4,7 |5,4 |3,7 |4,7 |4,6 |4,6 |2,5 |3,7 |4,3 |4,2 |н/д |''2,6''<ref>Станки для обработки металлов</ref> |3 |- |Йөк автомобилдәре, мең. шт. | colspan="2" |н/д |42,0<ref name="1990 год" /> |12,9 |14,7 |22,3 |23,2 |25,5 |26,3 |11,5 |13,3 |22,8 |25,9 |{{Comment|19,3|включая карьерные самосвалы}} |''4''<ref>Исключая самосвалы для эксплуатации в условиях бездорожья и автомобилей спецназначения</ref> |- |Еңел автомобилдәр, мең шт | colspan="4" |0 | colspan="7" |н/д |2,7 |9,7 |8,7 |10,4 |3,9 |- |Карьер үҙбушатҡыстары, шт. | colspan="4" |н/д |942 |1438 |1630 |1814 |1861 |698 |978 |1444 |1671 |н/д |493 |827 |- |Троллейбустар, шт. | colspan="3" |0 |83 |109 |147 |176 |311 |446 |388 |283 |207 |172 |118 |65 |102 |- |Автобустар, шт. | colspan="3" |0 |62 |914 |1263 |2104 |2160 |2196 |1520 |2080 |2163 |2124 |2342 |1316 |1261 |- |Тракторҙар, мең шт. |94,7 |н/д |100,7<ref name=autogenerated2 /> |28,0 |22,5 |41,5 |49,2 |59,6 |65,1 |45,3 |44,4 |59,1 |''71,0''<ref>Цифры за 2012 году включают мини-тракторы и тракторы с дистанционным управлением</ref> |62,6 |34,4 |38,2 |- |Кер йыуыу машиналары, мең шт. | colspan="3" |н/д |33,1<ref name=autogenerated2 /> |88,1 |36,7 |12,7 |163,3 |216,5 |236,4 |273,8 |310,8 |323,6 |324 |220 |152 |- |Һыуытҡыстар һәм туңдырғыстар, мең шт. | colspan="4" |н/д |812 |995 |1050 |1072 |1106 |1007 |1106 |1197 |1263 |1201 |988 |779 |- |Үткәргесле һәм дуға разрядлы лампалар, млн шт. | colspan="4" |н/д |75,3 |168,8 |146,6 |147,1 |158,3 |138 |161,1 |183,7 |190,8 |178 |105 |81 |- |Телевизорҙар, тыс. шт. | colspan="2" |н/д |1302 |н/д |532 |1308 |1067 |702 |717 |352 |446 |404 |594 |245 |169 |359 |- |Ағас-таҡта материалдары, мең. м^{<small>3</small>} | colspan="3" |н/д |1702 |2243 |2737 |2507 |2461 |2529 |2379 |2571 |2808 |2808 |2630 |3052 |3274 |- |Ҡағыҙ, мең т (2012 йылдан— картонды ла индереп) |198 |203 |204 |27 |44 |69 |63 |57 |56 |70 |103 |111 |''382'' |''332'' |''265'' |''297'' |- |Цемент, мең т | colspan="2" |н/д |2258<ref name=autogenerated2 /> |1235 |1847 |3131 |3495 |3820 |4219 |4350 |4531 |4625 |4906 |5057 |4503 |4490 |- |Ит продукттары, мең т | colspan="4" |н/д |152 |175 |190 |195 |197 |232 |233 |223 |225 |247 |263 |257 |- |Сусҡа ите продукттары, мең. т | colspan="4" |н/д |116 |166 |191 |206 |217 |230 |235 |250 |272 |296 |267 |287 |- |Ҡош ите продукттары, мең т | colspan="4" |н/д |61 |113 |144 |161 |187 |216 |253 |290 |344 |365 |451 |477 |- |Колбаса, мең т | colspan="4" |н/д |151 |257 |278 |273 |307 |295 |317 |290 |299 |293 |276 |280 |- |Ярым әҙер ит продукцияһы, шул иҫәптән ҡош ите, мең дана. | colspan="4" |н/д |48 |85 |110 |122 |140 |142 |164 |168 |195 |164 |157 |177 |- |Май, мең т | colspan="4" |н/д |65 |85 |88 |82 |98 |116 |99 |104 |113 |99 |118 |120 |- |Һөткә күсереп иҫәпләгәндә, айыртылмаған һөт продукцияһы, мең т | colspan="4" |н/д |954 |1122 |1282 |1326 |1332 |1306 |1495 |1643 |1776 |1859 |1971 |2002 |- |Сыр, мең т | colspan="4" |н/д |41 |82 |101 |110 |128 |134 |146 |142 |147 |134 |191 |193 |- |Үҫемлек майы, мең т | colspan="4" |н/д |17 |42 |44 |49 |82 |127 |161 |182 |189 |257 |151 |170 |- |Шәкәр, мең т | colspan="4" |н/д |565 |864 |814 |656 |708 |759 |816 |986 |863 |853 |847 |738 |- |Алкоголһеҙ эсемлектәр, млн декалитр | colspan="4" |н/д |19 |29 |34 |36 |35 |32 |39 |46 |47 |48 |40 |42 |- |Дистиллирланған алкоголле эсемлектәр, млн декалитр | colspan="4" |н/д |10,8 |8,7 |10,7 |12,6 |14,4 |14,7 |15,2 |18,1 |19,4 |17 |14,1 |15,6 |- |Ферментланған эсемлектәр (емеш шараптары һ.б.), млн декалитр | colspan="4" |н/д |23,7 |22,2 |20,8 |22 |20,7 |19,1 |20,1 |18,4 |14,6 |н/д |8,4 |7,6 |- |Вино, млн декалитр | colspan="4" |н/д |0,8 |1,0 |1,0 |1,0 |1,1 |1,2 |1,5 |1,6 |1,7 |н/д |1,5 |1,5 |- |Һыра, млн декалитр | colspan="4" |н/д |23,7 |27,1 |33,2 |35,6 |35,4 |33,7 |39,9 |47,2 |43,2 |42,5 |43,2 |47,2 |- |Тәмәке, млрд шт. | colspan="4" |н/д |10,4 |12 |15,7 |18,7 |19,5 |21,1 |15,1 |29,6 |33,2 |н/д |н/д |} [[Файл:Share_of_output_selected_industries_in_total_industrial_output_in_2008.JPG|мини|350x350пкс|2008 йылда БР сәнәғәт производствоһы структураһы.]] Сәнәғәт продукцияһы етештереү буйынса предприятиеларҙың уртаса йыллыҡ ҡеүәтен файҙаланыу<ref>[https://web.archive.org/web/20131202234227/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/yearbook/2013/about.php Статистический ежегодник Республики Беларусь, 2013]. — С. 298.</ref>: {| class="wikitable" !Тауар төрө !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 |- |Йөк автомобилдәр |85 % |37 % |43 % |73 % |83 % |- |Тракторҙар |97 % |76 % |71 % |92 % |88 % |- |Подшипниктар |27 % |13 % |14 % |18 % |25 % |- |Прокат әҙер |100 % |98 % |100 % |99 % |100 % |- |Минераль ашламалар |99 % |56 % |99 % |98 % |80 % |- |Цемент |96 % |93 % |96 % |96 % |81 % |- |[[Һыуытҡыс]]тар |99 % |99 % |99 % |99 % |99 % |- |Телевизорҙар |51 % |33 % |40 % |32 % |51 % |- |Йыуыу машиналары |87 % |86 % |88 % |90 % |99 % |- |Трикотаж изделиелар |63 % |65 % |77 % |78 % |80 % |- |Аяҡ кейеме |62 % |60 % |68 % |71 % |69 % |- |Һөт продукцияһы |70 % |69 % |72 % |74 % |77 % |} == Тау сәнәғәте == Белоруссияның тау-ҡаҙылма сәнәғәте сәнәғәт производствоһының дөйөм күләменең 1,2 процентын етештерә, был файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарының булмауына бәйле. Калийлы тоҙ сығарыу химия сәнәғәте тураһындағы бүлектә телгә алына. 2016 йылда [[нефть]] сығарыу йылына 1645 мең тонна, тәбиғи газ 215 млн м³ тәшкил итә<ref name="pb17.822">Промышленность Беларуси. Статистический сборник. — Мн.: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2017. — С. 82.</ref>. Нефть һәм [[газ]] сығарыу сәнәғәт һәм торлаҡ фонды ихтыяждарын ҡәнәғәтләндермәй. Белоруссияла йән башына 22,7 м^{<small>3</small>} сығарыла (Рәсәйгә ҡарағанда 200 тапҡырға кәмерәк) һәм нефть [[Әзербайжан]], [[Ҡаҙағстан]] һәм Рәсәйгә ҡарағанда 20 — 25 тапҡырға аҙыраҡ)<ref name="pb17.82">Промышленность Беларуси. Статистический сборник. — Мн.: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2017. — С. 82.</ref><ref>Промышленность Беларуси. Статистический сборник. — Мн.: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2017. — С. 205—206.</ref>. 2011—2016 йылдарҙа [[торф]] сығарыу ике тапҡырға кәмей, 3,1 миллиондан 1,5 миллион тоннаға тиклем (88 процент яғыулыҡ ихтыяжына, 11 процент ауыл хужалығы өсөн). Аҡбур сығарыу икеләтә арта, 100 мең тоннанан 196 мең тоннаға тиклем (аҡбур Гродно өлкәһендә — 22 процент, Могилёвта 77 процент [[аҡбур]] сығарыла). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Белоруссияның тышҡы сауҙаһы == Әҙәбиәт == * {{Публикация|книга|автор=|заглавие=Промышленность Республики Беларусь — 2019 <small>(PDF)</small>|подзаголовок=Статистический сборник|вид=|соавторы=|ответственный=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|издание=|место=Минск|издательство=|год=2019|страниц=199|серия=|тираж=|isbn=|ссылка=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_compilation/index_14088/|ref=Промышленность Республики Беларусь}} == Һылтанмалар == * [http://ekonomika.by/v-regionakh-belarusi/rost-promyshlennogo-proizvodstva-vydokhsya Рост промышленного производства выдохся] (рост реального объема промышленного производства в Беларуси, который наблюдался в 2017 г. и первой половине 2018 г., в последние шесть месяцев сменился вялотекущим снижением) // ekonomika.by, июнь 2019 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Белоруссия иҡтисады]] [[Категория:Белоруссия сәнәғәте]] o23zy15hpmpoak8ggvlf747yc7yqfvw 0 199474 1299598 1283112 2026-06-22T00:23:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299598 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Биләр дәүләт тарихи-археологик һәм тәбиғи музей-ҡурсаулығы''' — [[Татарстан Республикаһы|Татарстан Республикаһының]] [[Алексеевск районы]]нда урынлашҡан музей-ҡурсаулыҡ. Ҡурсаулыҡ составына Биләр тарихи-архитектура музейы, [[Биләр]] ҡаласығы, [[Балынгуз ҡаласығы]], [[Горкино ҡаласығы]], [[Никольск-Баран ҡаласыҡтары]], [[Оло Тигәнәле ҡәберлеге]], [[«Изге шишмә» изге урыны]] һ. б. объекттар инә. <gallery mode=packed widths=300px> Файл:Биляр.jpg|«Изге шишмә» комплексы File:Bilyar_-_Mechet.jpg|Биләр ҡаласығындағы мәсет </gallery> == Һылтанмалар == * [http://www.museum.ru/M1786 Рәсәй Музейҙары. Биләр дәүләт тарихи-археологик һәм тәбиғи музей-ҡурсаулығы] * [http://mincult.tatar.ru/rus/podved/podved3.htm?department_id=3448 Татарстан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы. Биләр дәүләт тарихи-археологик һәм тәбиғи музей-ҡурсаулығы]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20090118194817/http://www.ksu.ru/archeol/zbilar.htm Археологический музей Казанского государственного университета. Билярский государственный историко-археологический и природный музей-заповедник] * [http://билярскийзаповедник.рф Официальный сайт музея-заповедника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321054937/https://xn--80abeiejgafejid0blpls8x.xn--p1ai/ |date=2019-03-21 }} [[Категория:Татарстан музейҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең музей-ҡурсаулыҡтары]] [[Категория:Рәсәйҙең археология музейҙары]] [[Категория:Биләр]] [[Категория:Татарстандың һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]] 6fwmnky9z89zurce6bxbm0jnvudyiov 0 200001 1299611 1292220 2026-06-22T05:53:06Z Lesless 14063 delete: spam and mass violations from a user bypassing the global block (Saberov Саберов) 1299611 wikitext text/x-wiki {{delete|1=spam and mass violations from a user bypassing the global block (Saberov Саберов)}}{{стиль}} {{Музыкант | Имя = Руслан Саберов | Оригинал_имени = | Изображение = | Описание_изображения = | Дата рождения = 17.01.1988 | Место рождения = {{МестоРождения|Мәскәү|}} <br />, [[СССР]] [[Рәсәй Федерацияһы]] | Годы творчества = [[2002]] йыл — хәҙергә көнгә тиклем | Страна = {{RUS}} | Профессия = музыкант | Жанры = [[Punk rock]], [[pop punk]], [[alternative rock]], [[pop rock]], [[power pop]], [[garage rock]]| | Псевдоним = Ruslan Saberov | Коллективы = Anastasia Kobesh & Ruslan Saberov Төркеме, C8 | Сотрудничество = | Лейбл = Союз Мьюзик | Сайт = [https://saberovruslan.band.link/saberovruslan] }} "'Саберов Руслан Юрьевич"', Руслан улы Юрий Саберов ({{lang-ru|Руслан Юрьевич Сабиров}}, "[[17 ғинуар|17.01]].[[1988 йыл|1988]], [[Мәскәү]], {{RSFSR}}, {{СССР байрағы}}") — Россия [[Рок-музыка|рок-музыкант]],<ref name="last.fm">{{cite web|url=https://www.last.fm/ru/music/Ruslan+Saberov|title = Ruslan Saberov|publisher={{Тәржемә ителмәгән 5|Last.fm||ru|Last.fm}}|author=|date=|accessdate=[[2026 йыл]]ның [[17 ғинуар]]}}</ref> инструменталист,<ref name="myseldon.com">{{cite web|url=https://myseldon.com/ru/news/index/290607352|title = Сабиров Руслан, почему так он крутой барабанщик?|publisher=myseldon.com|author=Всем.ру|date=[[2023 йыл]]ның [[8 август]]|accessdate=[[2026 йыл]]ның [[17 ғинуар]]}}</ref> [[йыр]]лар авторы, композитор<ref>https://letterboxd.com/composer/ruslan-saberov/</ref><ref>https://www.filmaffinity.com/us/name.php?name-id=316347633</ref> һәм актер.<ref name="Film.ru">{{cite web|url=https://www.film.ru/person/ruslan-saberov|title = Руслан Саберов|publisher={{Тәржемә ителмәгән 5|Film.ru||ru|Film.ru}}|author=|date=|accessdate=[[2026 йыл]]ның [[17 ғинуар]]}}</ref> == Биографияһы == Саберов Руслан<ref>https://www.discogs.com/ru/artist/13203813-Ruslan-Saberov</ref> 17 ғинуарҙа Мәскәүҙә тыуған. Баласаҡтан уҡ музыка менән мауыға. Музыка мәктәбендә гитара класында уҡый, ләкин гел барабансы булып күрә. Параллель рәүештә Мәскәүҙә Красный Химик рок-лицейында барабанда уйнарға өйрәнә. 2011 йылда {{Тәржемә ителмәгән 3|Дәүләт идара итеү университеты|Дәүләт идара университетын|ru|Государственный университет управления}} тамамлай. Гранж һәм регина алып поп-музыкаға тиклем төрлө музыкаль стилдәрҙә үҙен һынап ҡарай. == Музыкаль ижады == Мәскәүҙе С [[Панк-рок|панк-төркеме]] һәм Anastasia Kobesh & Ruslan Saberov төркеме барабансыһы, шулай уҡ Ruslan Saberov исеме аҫтында соло ижады менән шөғөлләнә<ref name="sputnikmusic">{{cite web|url=https://www.sputnikmusic.com/bands/Ruslan-Saberov/160113/|title=Ruslan Saberov|publisher={{Тәржемә ителмәгән 5|Sputnikmusic||ru|Sputnikmusic}}|author=|date=|accessdate=[[2026 йыл]]ның [[17 ғинуар]]}}</ref> === С8 === C8 төркеме {{Тәржемә ителмәгән 3|Нашествие||ru|Нашествие}} (1999-2019), Эммаус, Воздух, Аи Фест, Моторола, KUBANA кеүек Россияның барлыҡ мөһим рок-фестивалдәрендә даими ҡатнашыусы булып тора. 2016 йылда С төркеме менән Финляндияның иң ҙур Ilosaarirock рок-фестивалендә ҡатнаша. 2020 йылдың июнендә С төркеме менән төркөмдөң 20 йыллығына арналған тур кысаларында Европаға тағы бер ҡат килә. === Студия альбомдары === "'Life and Death<ref>https://musicbrainz.org/artist/7fc25c29-a869-4887-88ad-82fa67fef547</ref><ref>https://se7en.ws/zakonchena-rabota-nad-novym-albomom-gruppy-v-sostave-v-kotorom-uchastvoval-ruslan-saberov/</ref>"' сольный альбом Ruslan Saberov — панк-рок проекта, в образовано 2020<ref>https://www.spirit-of-rock.com/ru/band/Saberov_Ruslan</ref><ref>https://band.link/labelsaberov</ref> году. * «Fucked up and Permanent» Инструментальный альбом<ref>https://g.co/kgs/JL2cZ1E</ref> (2024) * «Life and Death<ref>{{Citation|title=архив күсермәһе|url=https://blubrry.com/3346449/124719649/saberov-ruslan-life-and-death/|access-date=2025-09-08|archive-date=2024-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240714032431/https://blubrry.com/3346449/124719649/saberov-ruslan-life-and-death/|dead-url=yes}}</ref> Ruslan Saberov» (2023) * «Fucking Punk Rock, Yes It's Pop» (Single 2024<ref>https://www.youtube.com/watch?v=cEedorAUVpo&list=OLAK5uy_luncZXsM-kKtT2vmlh7V0YBX-AaTEB_wU</ref>) * «Достал, сәғәтте хочу!!!»<ref>https://g.co/kgs/nxnP2ow</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=r_pwlIhqccc</ref> (2023) [[Ска-панк|Ска-]][[Панк-рок|Панк]] * «Skacore» (2024)<ref>https://g.co/kgs/SzjxMs9</ref> * «Louder and Angrier»(2024)<ref>https://www.youtube.com/watch?v=QqcHyWLJlSE&list=OLAK5uy_m37phG7TmQLd7Iq3h7mH-LgBSMkcP6OKg</ref> * «Happy Idiot» EP (2024)<ref>https://musicbrainz.org/release/43ce16b8-c9dd-4783-aa42-cec98a325078</ref><ref>https://rocknroll.su/release/louder-and-angrier</ref><ref>https://solncesvet.ru/opublikovannyie-materialyi/saberov-ruslan-yurevich-vypustil-novyy-a.20252331592/?ysclid=mfbdb718fz938389748</ref> * «Scary Story» (2024) Совместный альбом с Анастасий Кобеш<ref>https://dtf.ru/music/3159958-anastasiya-kobesh-i-ruslan-saberov-vypustili-sovmestnyi-albom-pod-nazvaniem-scary-story{{Deadlink|date=March 2026|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>https://genius.com/artists/Anastasia-kobesh-and-ruslan-saberov</ref><ref>https://wsem.ru/publications/anastasiya_kobesh_i_ruslan_saberov_vypustili_sovmestnyy_albom_pod_nazvaniem_scary_story_27938/</ref><ref>https://www.songkick.com/artists/10359143-anastasia-kobesh-and-ruslan-saberov</ref> === Видеоклиптар === {| class="wikitable" | rowspan="1" |2023 |{{YouTube|F1hLFgr3fIA|«Enemy»|logo=1}} | |} === Фильмдар өсөн музыка === Руслан Саберов<ref>https://www.themoviedb.org/person/1947484-ruslan-saberov</ref> «Номер Один» (2020), «Притворить моими партнерым» (2025) һәм «Технарь» фильмдары буйынса танылған актер һәм композитор.<ref>https://www.kinoafisha.info/person/8569175/</ref>(2022)<ref>https://m.imdb.com/name/nm8990362/?ref_=nmbio_ov_bk</ref><ref>https://myshows.me/people/ruslan-saberov-3005772/</ref><ref>https://www.tvmaze.com/people/194238/ruslan-saberov</ref>{{Навигационная таблица | имя = Saberov Ruslan | стиль = | заголовок = Сайд-проекты и Группы | вверху = "'Руслан Сабиров • Артур Гальченко • Анатолий Беспалов • Иванов Павел"' | внизу = "'https://saberovruslan.band.link/"' | стилизовка = | стилистов = | список = [[Ruslan Saberov]] • [[C8]] • [[Порнофильмдар (группа)]] | стильные = background:#f0f0f0; }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Тышҡы һылтанмалар}} * [https://rocknroll.su/artist/ruslan-saberov Rocknroll.su/] * [https://myshows.me/people/ruslan-saberov-3005772/ myshows.me] * [https://www.tvmaze.com/people/194238/ruslan-saberov tvmaze.com] * [https://rock-n-roll.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%AE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Fandom] * [https://www.spirit-of-rock.com/pl/place/Saberov%20Ruslan/1196 Spirit-of-rock.com/] * [https://www.realrocks.ru/saberov/ Realrocks.ru] * [https://musicbrainz.org/release/9552956e-b55a-4e2c-9b08-29f4d5bd5b5c Musicbrainz.org] * [https://g.co/kgs/Nvabht Блок знаний] * [https://genius.com/artists/Ruslan-saberov Саберов Руслан Genius сайтында (йыр тексттары)] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == 7nhzhpe9abeyhlezx6vm572sifrmj4s 1299612 1299611 2026-06-22T06:10:11Z Sisqwy 48093 1299612 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Имя = Руслан Саберов | Оригинал_имени = | Изображение = | Описание_изображения = | Дата рождения = 17.01.1988 | Место рождения = {{МестоРождения|Мәскәү|}} <br />, [[СССР]] [[Рәсәй Федерацияһы]] | Годы творчества = [[2002]] йыл — хәҙергә көнгә тиклем | Страна = {{RUS}} | Профессия = музыкант | Жанры = [[Punk rock]], [[pop punk]], [[alternative rock]], [[pop rock]], [[power pop]], [[garage rock]]| | Псевдоним = Ruslan Saberov | Коллективы = Anastasia Kobesh & Ruslan Saberov Төркеме, C8 | Сотрудничество = | Лейбл = Союз Мьюзик | Сайт = [https://saberovruslan.band.link/saberovruslan] }} "'Саберов Руслан Юрьевич"', Руслан улы Юрий Саберов ({{lang-ru|Руслан Юрьевич Сабиров}}, "[[17 ғинуар|17.01]].[[1988 йыл|1988]], [[Мәскәү]], {{RSFSR}}, {{СССР байрағы}}") — Россия [[Рок-музыка|рок-музыкант]],<ref name="last.fm">{{cite web|url=https://www.last.fm/ru/music/Ruslan+Saberov|title = Ruslan Saberov|publisher={{Тәржемә ителмәгән 5|Last.fm||ru|Last.fm}}|author=|date=|accessdate=[[2026 йыл]]ның [[17 ғинуар]]}}</ref> инструменталист,<ref name="myseldon.com">{{cite web|url=https://myseldon.com/ru/news/index/290607352|title = Сабиров Руслан, почему так он крутой барабанщик?|publisher=myseldon.com|author=Всем.ру|date=[[2023 йыл]]ның [[8 август]]|accessdate=[[2026 йыл]]ның [[17 ғинуар]]}}</ref> [[йыр]]лар авторы, композитор<ref>https://letterboxd.com/composer/ruslan-saberov/</ref><ref>https://www.filmaffinity.com/us/name.php?name-id=316347633</ref> һәм актер.<ref name="Film.ru">{{cite web|url=https://www.film.ru/person/ruslan-saberov|title = Руслан Саберов|publisher={{Тәржемә ителмәгән 5|Film.ru||ru|Film.ru}}|author=|date=|accessdate=[[2026 йыл]]ның [[17 ғинуар]]}}</ref> == Биографияһы == Саберов Руслан<ref>https://www.discogs.com/ru/artist/13203813-Ruslan-Saberov</ref> 17 ғинуарҙа Мәскәүҙә тыуған. Баласаҡтан уҡ музыка менән мауыға. Музыка мәктәбендә гитара класында уҡый, ләкин гел барабансы булып күрә. Параллель рәүештә Мәскәүҙә Красный Химик рок-лицейында барабанда уйнарға өйрәнә. 2011 йылда {{Тәржемә ителмәгән 3|Дәүләт идара итеү университеты|Дәүләт идара университетын|ru|Государственный университет управления}} тамамлай. Гранж һәм регина алып поп-музыкаға тиклем төрлө музыкаль стилдәрҙә үҙен һынап ҡарай. == Музыкаль ижады == Мәскәүҙе С [[Панк-рок|панк-төркеме]] һәм Anastasia Kobesh & Ruslan Saberov төркеме барабансыһы, шулай уҡ Ruslan Saberov исеме аҫтында соло ижады менән шөғөлләнә<ref name="sputnikmusic">{{cite web|url=https://www.sputnikmusic.com/bands/Ruslan-Saberov/160113/|title=Ruslan Saberov|publisher={{Тәржемә ителмәгән 5|Sputnikmusic||ru|Sputnikmusic}}|author=|date=|accessdate=[[2026 йыл]]ның [[17 ғинуар]]}}</ref> === С8 === C8 төркеме {{Тәржемә ителмәгән 3|Нашествие||ru|Нашествие}} (1999-2019), Эммаус, Воздух, Аи Фест, Моторола, KUBANA кеүек Россияның барлыҡ мөһим рок-фестивалдәрендә даими ҡатнашыусы булып тора. 2016 йылда С төркеме менән Финляндияның иң ҙур Ilosaarirock рок-фестивалендә ҡатнаша. 2020 йылдың июнендә С төркеме менән төркөмдөң 20 йыллығына арналған тур кысаларында Европаға тағы бер ҡат килә. === Студия альбомдары === "'Life and Death<ref>https://musicbrainz.org/artist/7fc25c29-a869-4887-88ad-82fa67fef547</ref><ref>https://se7en.ws/zakonchena-rabota-nad-novym-albomom-gruppy-v-sostave-v-kotorom-uchastvoval-ruslan-saberov/</ref>"' сольный альбом Ruslan Saberov — панк-рок проекта, в образовано 2020<ref>https://www.spirit-of-rock.com/ru/band/Saberov_Ruslan</ref><ref>https://band.link/labelsaberov</ref> году. * «Fucked up and Permanent» Инструментальный альбом<ref>https://g.co/kgs/JL2cZ1E</ref> (2024) * «Life and Death<ref>{{Citation|title=архив күсермәһе|url=https://blubrry.com/3346449/124719649/saberov-ruslan-life-and-death/|access-date=2025-09-08|archive-date=2024-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240714032431/https://blubrry.com/3346449/124719649/saberov-ruslan-life-and-death/|dead-url=yes}}</ref> Ruslan Saberov» (2023) * «Fucking Punk Rock, Yes It's Pop» (Single 2024<ref>https://www.youtube.com/watch?v=cEedorAUVpo&list=OLAK5uy_luncZXsM-kKtT2vmlh7V0YBX-AaTEB_wU</ref>) * «Достал, сәғәтте хочу!!!»<ref>https://g.co/kgs/nxnP2ow</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=r_pwlIhqccc</ref> (2023) [[Ска-панк|Ска-]][[Панк-рок|Панк]] * «Skacore» (2024)<ref>https://g.co/kgs/SzjxMs9</ref> * «Louder and Angrier»(2024)<ref>https://www.youtube.com/watch?v=QqcHyWLJlSE&list=OLAK5uy_m37phG7TmQLd7Iq3h7mH-LgBSMkcP6OKg</ref> * «Happy Idiot» EP (2024)<ref>https://musicbrainz.org/release/43ce16b8-c9dd-4783-aa42-cec98a325078</ref><ref>https://rocknroll.su/release/louder-and-angrier</ref><ref>https://solncesvet.ru/opublikovannyie-materialyi/saberov-ruslan-yurevich-vypustil-novyy-a.20252331592/?ysclid=mfbdb718fz938389748</ref> * «Scary Story» (2024) Совместный альбом с Анастасий Кобеш<ref>https://dtf.ru/music/3159958-anastasiya-kobesh-i-ruslan-saberov-vypustili-sovmestnyi-albom-pod-nazvaniem-scary-story{{Deadlink|date=March 2026|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>https://genius.com/artists/Anastasia-kobesh-and-ruslan-saberov</ref><ref>https://wsem.ru/publications/anastasiya_kobesh_i_ruslan_saberov_vypustili_sovmestnyy_albom_pod_nazvaniem_scary_story_27938/</ref><ref>https://www.songkick.com/artists/10359143-anastasia-kobesh-and-ruslan-saberov</ref> === Видеоклиптар === {| class="wikitable" | rowspan="1" |2023 |{{YouTube|F1hLFgr3fIA|«Enemy»|logo=1}} | |} === Фильмдар өсөн музыка === Руслан Саберов<ref>https://www.themoviedb.org/person/1947484-ruslan-saberov</ref> «Номер Один» (2020), «Притворить моими партнерым» (2025) һәм «Технарь» фильмдары буйынса танылған актер һәм композитор.<ref>https://www.kinoafisha.info/person/8569175/</ref>(2022)<ref>https://m.imdb.com/name/nm8990362/?ref_=nmbio_ov_bk</ref><ref>https://myshows.me/people/ruslan-saberov-3005772/</ref><ref>https://www.tvmaze.com/people/194238/ruslan-saberov</ref>{{Навигационная таблица | имя = Saberov Ruslan | стиль = | заголовок = Сайд-проекты и Группы | вверху = "'Руслан Сабиров • Артур Гальченко • Анатолий Беспалов • Иванов Павел"' | внизу = "'https://saberovruslan.band.link/"' | стилизовка = | стилистов = | список = [[Ruslan Saberov]] • [[C8]] • [[Порнофильмдар (группа)]] | стильные = background:#f0f0f0; }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Тышҡы һылтанмалар}} * [https://rocknroll.su/artist/ruslan-saberov Rocknroll.su/] * [https://myshows.me/people/ruslan-saberov-3005772/ myshows.me] * [https://www.tvmaze.com/people/194238/ruslan-saberov tvmaze.com] * [https://rock-n-roll.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%AE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Fandom] * [https://www.spirit-of-rock.com/pl/place/Saberov%20Ruslan/1196 Spirit-of-rock.com/] * [https://www.realrocks.ru/saberov/ Realrocks.ru] * [https://musicbrainz.org/release/9552956e-b55a-4e2c-9b08-29f4d5bd5b5c Musicbrainz.org] * [https://g.co/kgs/Nvabht Блок знаний] * [https://genius.com/artists/Ruslan-saberov Саберов Руслан Genius сайтында (йыр тексттары)] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == kkmam1e7kelsbvl7ita9avoytsuh47f 1299613 1299612 2026-06-22T06:12:59Z NDG 45364 [[Special:Contributions/Sisqwy|Sisqwy]] ([[User talk:Sisqwy|әңгәмә]]) төҙәтеүе [[User:Lesless|Lesless]] ҡатнашыусыһының һуңғы өлгөһөнә кире ҡайтарылды 1299611 wikitext text/x-wiki {{delete|1=spam and mass violations from a user bypassing the global block (Saberov Саберов)}}{{стиль}} {{Музыкант | Имя = Руслан Саберов | Оригинал_имени = | Изображение = | Описание_изображения = | Дата рождения = 17.01.1988 | Место рождения = {{МестоРождения|Мәскәү|}} <br />, [[СССР]] [[Рәсәй Федерацияһы]] | Годы творчества = [[2002]] йыл — хәҙергә көнгә тиклем | Страна = {{RUS}} | Профессия = музыкант | Жанры = [[Punk rock]], [[pop punk]], [[alternative rock]], [[pop rock]], [[power pop]], [[garage rock]]| | Псевдоним = Ruslan Saberov | Коллективы = Anastasia Kobesh & Ruslan Saberov Төркеме, C8 | Сотрудничество = | Лейбл = Союз Мьюзик | Сайт = [https://saberovruslan.band.link/saberovruslan] }} "'Саберов Руслан Юрьевич"', Руслан улы Юрий Саберов ({{lang-ru|Руслан Юрьевич Сабиров}}, "[[17 ғинуар|17.01]].[[1988 йыл|1988]], [[Мәскәү]], {{RSFSR}}, {{СССР байрағы}}") — Россия [[Рок-музыка|рок-музыкант]],<ref name="last.fm">{{cite web|url=https://www.last.fm/ru/music/Ruslan+Saberov|title = Ruslan Saberov|publisher={{Тәржемә ителмәгән 5|Last.fm||ru|Last.fm}}|author=|date=|accessdate=[[2026 йыл]]ның [[17 ғинуар]]}}</ref> инструменталист,<ref name="myseldon.com">{{cite web|url=https://myseldon.com/ru/news/index/290607352|title = Сабиров Руслан, почему так он крутой барабанщик?|publisher=myseldon.com|author=Всем.ру|date=[[2023 йыл]]ның [[8 август]]|accessdate=[[2026 йыл]]ның [[17 ғинуар]]}}</ref> [[йыр]]лар авторы, композитор<ref>https://letterboxd.com/composer/ruslan-saberov/</ref><ref>https://www.filmaffinity.com/us/name.php?name-id=316347633</ref> һәм актер.<ref name="Film.ru">{{cite web|url=https://www.film.ru/person/ruslan-saberov|title = Руслан Саберов|publisher={{Тәржемә ителмәгән 5|Film.ru||ru|Film.ru}}|author=|date=|accessdate=[[2026 йыл]]ның [[17 ғинуар]]}}</ref> == Биографияһы == Саберов Руслан<ref>https://www.discogs.com/ru/artist/13203813-Ruslan-Saberov</ref> 17 ғинуарҙа Мәскәүҙә тыуған. Баласаҡтан уҡ музыка менән мауыға. Музыка мәктәбендә гитара класында уҡый, ләкин гел барабансы булып күрә. Параллель рәүештә Мәскәүҙә Красный Химик рок-лицейында барабанда уйнарға өйрәнә. 2011 йылда {{Тәржемә ителмәгән 3|Дәүләт идара итеү университеты|Дәүләт идара университетын|ru|Государственный университет управления}} тамамлай. Гранж һәм регина алып поп-музыкаға тиклем төрлө музыкаль стилдәрҙә үҙен һынап ҡарай. == Музыкаль ижады == Мәскәүҙе С [[Панк-рок|панк-төркеме]] һәм Anastasia Kobesh & Ruslan Saberov төркеме барабансыһы, шулай уҡ Ruslan Saberov исеме аҫтында соло ижады менән шөғөлләнә<ref name="sputnikmusic">{{cite web|url=https://www.sputnikmusic.com/bands/Ruslan-Saberov/160113/|title=Ruslan Saberov|publisher={{Тәржемә ителмәгән 5|Sputnikmusic||ru|Sputnikmusic}}|author=|date=|accessdate=[[2026 йыл]]ның [[17 ғинуар]]}}</ref> === С8 === C8 төркеме {{Тәржемә ителмәгән 3|Нашествие||ru|Нашествие}} (1999-2019), Эммаус, Воздух, Аи Фест, Моторола, KUBANA кеүек Россияның барлыҡ мөһим рок-фестивалдәрендә даими ҡатнашыусы булып тора. 2016 йылда С төркеме менән Финляндияның иң ҙур Ilosaarirock рок-фестивалендә ҡатнаша. 2020 йылдың июнендә С төркеме менән төркөмдөң 20 йыллығына арналған тур кысаларында Европаға тағы бер ҡат килә. === Студия альбомдары === "'Life and Death<ref>https://musicbrainz.org/artist/7fc25c29-a869-4887-88ad-82fa67fef547</ref><ref>https://se7en.ws/zakonchena-rabota-nad-novym-albomom-gruppy-v-sostave-v-kotorom-uchastvoval-ruslan-saberov/</ref>"' сольный альбом Ruslan Saberov — панк-рок проекта, в образовано 2020<ref>https://www.spirit-of-rock.com/ru/band/Saberov_Ruslan</ref><ref>https://band.link/labelsaberov</ref> году. * «Fucked up and Permanent» Инструментальный альбом<ref>https://g.co/kgs/JL2cZ1E</ref> (2024) * «Life and Death<ref>{{Citation|title=архив күсермәһе|url=https://blubrry.com/3346449/124719649/saberov-ruslan-life-and-death/|access-date=2025-09-08|archive-date=2024-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240714032431/https://blubrry.com/3346449/124719649/saberov-ruslan-life-and-death/|dead-url=yes}}</ref> Ruslan Saberov» (2023) * «Fucking Punk Rock, Yes It's Pop» (Single 2024<ref>https://www.youtube.com/watch?v=cEedorAUVpo&list=OLAK5uy_luncZXsM-kKtT2vmlh7V0YBX-AaTEB_wU</ref>) * «Достал, сәғәтте хочу!!!»<ref>https://g.co/kgs/nxnP2ow</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=r_pwlIhqccc</ref> (2023) [[Ска-панк|Ска-]][[Панк-рок|Панк]] * «Skacore» (2024)<ref>https://g.co/kgs/SzjxMs9</ref> * «Louder and Angrier»(2024)<ref>https://www.youtube.com/watch?v=QqcHyWLJlSE&list=OLAK5uy_m37phG7TmQLd7Iq3h7mH-LgBSMkcP6OKg</ref> * «Happy Idiot» EP (2024)<ref>https://musicbrainz.org/release/43ce16b8-c9dd-4783-aa42-cec98a325078</ref><ref>https://rocknroll.su/release/louder-and-angrier</ref><ref>https://solncesvet.ru/opublikovannyie-materialyi/saberov-ruslan-yurevich-vypustil-novyy-a.20252331592/?ysclid=mfbdb718fz938389748</ref> * «Scary Story» (2024) Совместный альбом с Анастасий Кобеш<ref>https://dtf.ru/music/3159958-anastasiya-kobesh-i-ruslan-saberov-vypustili-sovmestnyi-albom-pod-nazvaniem-scary-story{{Deadlink|date=March 2026|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>https://genius.com/artists/Anastasia-kobesh-and-ruslan-saberov</ref><ref>https://wsem.ru/publications/anastasiya_kobesh_i_ruslan_saberov_vypustili_sovmestnyy_albom_pod_nazvaniem_scary_story_27938/</ref><ref>https://www.songkick.com/artists/10359143-anastasia-kobesh-and-ruslan-saberov</ref> === Видеоклиптар === {| class="wikitable" | rowspan="1" |2023 |{{YouTube|F1hLFgr3fIA|«Enemy»|logo=1}} | |} === Фильмдар өсөн музыка === Руслан Саберов<ref>https://www.themoviedb.org/person/1947484-ruslan-saberov</ref> «Номер Один» (2020), «Притворить моими партнерым» (2025) һәм «Технарь» фильмдары буйынса танылған актер һәм композитор.<ref>https://www.kinoafisha.info/person/8569175/</ref>(2022)<ref>https://m.imdb.com/name/nm8990362/?ref_=nmbio_ov_bk</ref><ref>https://myshows.me/people/ruslan-saberov-3005772/</ref><ref>https://www.tvmaze.com/people/194238/ruslan-saberov</ref>{{Навигационная таблица | имя = Saberov Ruslan | стиль = | заголовок = Сайд-проекты и Группы | вверху = "'Руслан Сабиров • Артур Гальченко • Анатолий Беспалов • Иванов Павел"' | внизу = "'https://saberovruslan.band.link/"' | стилизовка = | стилистов = | список = [[Ruslan Saberov]] • [[C8]] • [[Порнофильмдар (группа)]] | стильные = background:#f0f0f0; }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Тышҡы һылтанмалар}} * [https://rocknroll.su/artist/ruslan-saberov Rocknroll.su/] * [https://myshows.me/people/ruslan-saberov-3005772/ myshows.me] * [https://www.tvmaze.com/people/194238/ruslan-saberov tvmaze.com] * [https://rock-n-roll.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%AE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Fandom] * [https://www.spirit-of-rock.com/pl/place/Saberov%20Ruslan/1196 Spirit-of-rock.com/] * [https://www.realrocks.ru/saberov/ Realrocks.ru] * [https://musicbrainz.org/release/9552956e-b55a-4e2c-9b08-29f4d5bd5b5c Musicbrainz.org] * [https://g.co/kgs/Nvabht Блок знаний] * [https://genius.com/artists/Ruslan-saberov Саберов Руслан Genius сайтында (йыр тексттары)] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == 7nhzhpe9abeyhlezx6vm572sifrmj4s 1 201316 1299586 2026-06-21T17:52:11Z Zohrab Javad 41090 /* Карагач или Караагач */ яңы бүлек 1299586 wikitext text/x-wiki == Карагач или Караагач == Здравствуйте @[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]]. Не могли бы уточнить, это о Карагаче или Караагаче или о Карагасе? Мне кажется, что лучше уточнить и добавить в правильную викидату. [[Ҡатнашыусы:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Zohrab Javad|фекер алышыу]]) 17:52, 21 июнь 2026 (UTC) 9ptoyoq3f74olo72k4egdgyvsobtpwb